TER BESLUITVORMING
Nota actief openbaar
Ja

Aan
Van

Minister BZK
Team verkiezingen, CZW

nader rapport Wetsvoorstel programmatuur
verkiezingsuitslagen

Onze referentie
2022-0000155424
Datum
14 april 2022
Opgesteld door
Democratie en
Bestuur

CZW
Samengewerkt met

Aanleiding
Op 26 januari jl. heeft de Afdeling advisering van de Raad van State advies
uitgebracht over het wetsvoorstel programmatuur verkiezingsuitslagen.

Bijlage(n)
13

Geadviseerd besluit
U wordt gevraagd in te stemmen met het nader rapport en deze te ondertekenen
voor verzending.
Kern
•

•

Het advies van de Afdeling advisering betrof dictum B: De Afdeling
advisering van de Raad van State heeft een aantal opmerkingen bij het
voorstel en adviseert daarmee rekening te houden voordat het voorstel bij
de Tweede Kamer der Staten-Generaal wordt ingediend. De opmerkingen
van de Afdeling zijn verwerkt in het wetsvoorstel en de toelichting.
Op 12 april j.l. heeft de VNG het rapport inzake de uitvoeringstoets op het
wetsvoorstel programmatuur verkiezingsuitslagen vastgesteld. Op
hoofdlijnen komen de uitkomsten overeen met de consultatie-inbreng van
de VNG en NVVB. Van de gelegenheid is gebruik gemaakt om de Memorie
van Toelichting hierop aan te passen. In de bijlage is een overzicht
bijgevoegd met daarin de aanbevelingen uit de uitvoeringstoets en hoe
daarmee wordt omgegaan.

Toelichting
Het advies van de Afdeling advisering van de Raad van State beslaat vijf
onderwerpen:
1. In de Kieswet opnemen van basisvereisten aan de
uitslagprogrammatuur: hieraan is gehoor gegeven door een aantal
eisen die als basisvereiste kunnen worden aangemerkt uit het voorstel
voor het Kiesbesluit onder te brengen in de Kieswet (artikel Ea 3). De
consultatieversie van het Kiesbesluit krijgt u nog afzonderlijk voorgelegd.
2. Het beperken van grondslagen voor (sub)delegatie: alle
grondslagen voor subdelegatie naar de Kiesregeling zijn uit het
wetsvoorstel verwijderd. Dat betekent dat nadere uitwerking alleen bij
algemene maatregel van bestuur plaatsvindt. Aanvankelijk was voorzien
in deze grondslagen om snelle aanpassingen aan technische
ontwikkelingen te kunnen doorvoeren, maar bij de voorbereiding van de
voorgenomen wijziging van het Kiesbesluit die verband houdt met het
Pagina 1 van 4

voorliggende wetsvoorstel, is gebleken dat deze grondslagen niet benut
zouden worden. Verder zijn een aantal bepalingen die in eerdere instantie
in het Kiesbesluit waren voorzien, alsnog opgenomen in het wetsvoorstel.
3. Het uitwerken van terugvalopties voor wanneer de
uitslagprogrammatuur niet gebruikt kan worden: in het nader
rapport is toegelicht hoe er in het wetsvoorstel in is voorzien dat
gebruikers goed voorbereid zijn op de eventuele onderbreking van het
gebruik van de uitslagprogrammatuur. Tevens is de toezegging
opgenomen een instructie uit te werken voor het uitvoeren van een
handmatige optelling.
4. De vraag of een specifieke strafbaarstelling in de Kieswet nodig is
voor het manipuleren of misbruiken van de
uitslagprogrammatuur, of op andere wijze inbreuk maken op de
betrouwbare werking ervan: Hieraan is gehoor gegeven door een
strafbepaling op te nemen in de Kieswet. In de Memorie van Toelichting
wordt deze bepaling nader toegelicht. De strafbepaling is in afstemming
met het ministerie van JenV tot stand gekomen.
5. Aandacht voor de interne organisatie van de Kiesraad en stapeling
van taken, mede in het licht van de verdere transitie:
In het nader rapport is toegelicht dat het wenselijk is dat de Kiesraad er
zorg voor draagt dat op organisatorisch niveau onwenselijke
functievermenging wordt voorkomen, in het licht van de taakuitbreiding
die het voorliggende wetsvoorstel met zich meebrengt. Kort gezegd houdt
dat in dat de medewerkers die zich bezig houden met het beheer van de
uitslagprogrammatuur andere medewerkers moeten zijn dan de
medewerkers die als gebruiker (in de functie als centraal stembureau bij
bepaalde verkiezingen) gebruik maken van de uitslagprogrammatuur.
Tevens is erop gewezen dat in het kader van het nog in voorbereiding
zijnde wetsvoorstel dat de verdere transitie van de Kiesraad regelt, bezien
wordt hoe – in het licht van de verdere taakuitbreiding voor de Kiesraad –
een goede functiescheiding kan worden gewaarborgd.

Onze referentie
2022-0000155424
Datum
14 april 2022

Politieke context
Het gebruik van programmatuur ten behoeve van de vaststelling van
verkiezingsuitslagen is een onderwerp dat op politieke en maatschappelijke
belangstelling kan rekenen. Het gebruik van programmatuur biedt voordelen in
uniformiteit, uitvoerbaarheid, efficiency en het tegengaan van menselijke
optelfouten. De optellingen moeten immers in zeer korte termijnen en volledig
correct worden uitgevoerd. Tegelijkertijd gaat het gebruik van programmatuur
gepaard met (cyber)risico’s, 1 waardoor beveiligingsmaatregelen moeten worden
getroffen als waarborg voor de betrouwbare werking. Ook zijn er partijen (zoals
de Stichting tegen Hackbare verkiezingen) die benadrukken dat bij verkiezingen
nooit alleen op programmatuur kan worden vertrouwd. In voorliggend
wetsvoorstel wordt nadrukkelijk stilgestaan bij die risico’s en hoe we daarmee
omgaan: transparantie en controleerbaarheid zijn hierbij de vaste ankerpunten.
Bovendien kan – in het uiterste geval – op handmatige optelling worden
teruggevallen.
Financiële/juridische overwegingen
Voor de ontwikkeling en het beheer van de uitslagprogrammatuur alsmede de
extra taken die bij de Kiesraad worden neergelegd als beheerder van de
1

Voorbeelden van cyberrisico’s zijn DDoS-aanvallen, hackpogingen en ransomware.
Pagina 2 van 4

uitslagprogrammatuur, is bij de voorjaarsnota 2021 tot en met 2024 incidenteel
€ 8,5 mln. en na 2024 structureel € 3,1 mln. ter beschikking gesteld aan de
Kiesraad. 2

Onze referentie
2022-0000155424
Datum
14 april 2022

Krachtenveld
Doordat diverse bepalingen naar aanleiding van het advies van de Afdeling vanuit
het in voorbereiding zijnde wijzigingsvoorstel van het Kiesbesluit zijn verplaatst
naar het wetsvoorstel, zijn de betreffende bepalingen geen onderwerp van
consultatie geweest. De consultatie over het Kiesbesluit moet immers nog
plaatsvinden. Daarom zijn de verplaatste bepalingen ter afstemming met
ambtelijke vertegenwoordiging van de Kiesraad, de VNG en NVVB besproken.
Langs informele weg is zo alsnog aan de Kiesraad, de VNG en NVVB de
mogelijkheid geboden om deze bepalingen van input te voorzien. De opmerkingen
die hierbij zijn gemaakt zijn betrokken bij de aanpassing van het wetsvoorstel en
de toelichting.
Uitvoering
Verschillende (technische) vereisten aan de uitslagprogrammatuur blijven
ondergebracht in het Kiesbesluit. Dit is van belang om zo flexibiliteit te behouden
met het oog op technische ontwikkelingen.
Communicatie
Gelet op de aanbieding van het wetsvoorstel bij de Tweede Kamer wordt in
overleg met communicatie gewerkt aan een persbericht.
Informatie die niet openbaar gemaakt kan worden
nvt
Motivering
In de openbaar gemaakte versie van deze nota zijn alle persoonsgegevens van
ambtenaren geanonimiseerd.
Bijlagen
Volgnummer

Naam

0a

Overzicht aanbevelingen
uitvoeringstoets VNG en reactie
BZK

1

Nader rapport bij wetsvoorstel
programmatuur
verkiezingsuitslagen

2

Advies Raad van State

3

Wetsvoorstel programmatuur
verkiezingsuitslagen

4

Memorie van Toelichting bij
wetsvoorstel

2

Informatie

Kamerstukken II 2020/21, 35850, nr. 1
Pagina 3 van 4

5a

Advies VNG en NVVB

Onze referentie
2022-0000155424

5b

Uitvoeringstoets gemeenten

Datum
14 april 2022

5c

Advies Kiesraad

5d

Advies UvW

5e

Advies Stichting tegen Hackbare
Verkiezingen

6

Begeleidend memo Kabinet van
de Koning

7

Begeleidend memo griffie
Tweede Kamer

8

Beslisnota’s tbv
openbaarmaking

Pagina 4 van 4

Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Minister van BZK

Aan
Van

DG Bestuur, Ruimte en
Wonen (DGBRW)
Ministerie BZK
Contactpersoon

Datum
17 mei 2021

nota

Kenmerk
2021-0000268867

consultatie wetsvoorstel programmatuur
verkiezingsuitslagen

Samengewerkt met

- czw
- Kiesraad
- VNG
-NWB

Aanleiding
In overleg met de regiegroep transitie Kiesraad is het wetsvoorstel
programmatuur verkiezingsuitslag opgesteld. Om het wetsvoorstel begin 2022
aan de TK voor te kunnen leggen dient het begin juni in consultatie te worden
gebracht.
Vanwege de demissionaire status van het Kabinet dienen internetconsultaties in
de MR behandeld te worden. Om zowel de procedure te volgen als wel de
consultatiedatum van maandag 7 juni te halen wordt het wetsvoorstel nu aan u
voorgelegd, zodat het besluit dit wetsvoorstel in internetconsultatie te brengen
tijdens de MR van 4 juni a.s. besproken kan worden. Naast de internetconsultatie
kan dan tegelijk de reguliere consultatie worden gestart.
Parallel wordt nog gewerkt om het wetsvoorstel en memorie van toelichting vàor
de consultatie aan te vullen met enige bepalingen in verband met de samenhang
van dit wetsvoorstel met het bij de Tweede Kamer aanhangig wetsvoorstel tot
wijziging van de Kieswet in verband met de nieuwe procedure vaststelling
verkiezingsuitslagen. Deze nota geeft hier toelichting op.

!Advies/actie ___________________________________________ _______ - - U wordt gevraagd in te stemmen met:
•
de inhoud van het wetsvoorstel en de bijbehorende memorie van
toelichting, incl. de in deze nota beschreven toevoegingen ;
•
de start van de (internet-)consultatie van het wetsvoorstel en daartoe het
aanbiedingsformulier voor de Ministerraad te ondertekenen, en
•
de bijgevoegde adviesaanvragen te ondertekenen (voor de Kiesraad, de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de Nederlandse Vereniging van
Burgerzaken, de Unie van Waterschappen en de drie openbare lichamen);
u geeft daarin tot 2 augustus 2021 de gelegenheid voor een reactie.
Kern
•

Met opmerkingen

5

Het wetsvoorstel programmatuur verkiezingsuitslagen verankert de taken
en bijhorende bevoegdheden en verantwoordelijkheden omtrent het
beheer en gebruik van de programmatuur die gebruikt wordt bij de
vaststelling van de verkiezingsuitslag en geeft de grondslag voor het
stellen van (beveiligings- )eisen aan deze programmatuur.

Pagina 1 van 4

dgBRW akkoord

.- 25/

Datum
17 mei 2021
Kenmerk
2021 -000026886 7

•

•

•

•

De programmatuur die gebruikt wordt bij de vaststelling van de
verkiezingsuitslag voorziet in het geautomatiseerd optellen van
stemmentotalen en uiteindelijk de berekening naar de zetelverdeling.
Bij het opstellen van dit wetsvoorstel is als uitgangspunt genomen dat de
wet niet aangepast hoeft te worden als gevolg van technische
veranderingen in de programmatuur. Deze techniekonafhankelijke opzet
maakt dat de uitwerking gedelegeerd is naar het Kiesbesluit en de
Kiesregeling. Het wetsvoorstel richt zich op taken, bevoegdheden en
verantwoordelijkheden.
Het wetsvoorstel is opgesteld binnen het programma transitie Kiesraad.
de Kiesraad, VNG en NWB zijn daardoor al nauw betrokken geweest bij
het voortraject richting de consultatie.
Een overzicht van de hoofdlijnen van het wetsvoorstel is bijgevoegd bij
deze nota.

Onderwerpen die nog worden toegevoegd
•
Vooruitlopend op de consultatie worden vanwege de samenloop met het
wetsvoorstel nieuwe procedure uitslagvaststelling (35489) de volgende
onderwerpen nog toegevoegd aan het voorliggende wetsvoorstel:
o Voorliggend wetsvoorstel gaat uit van verplicht gebruik van
programmatuur. Wetsvoorstel 35489 gaat uit van facultatief gebruik
en stelt bijvoorbeeld steeds "Indien programmatuur wordt gebruikt,
dan ... .. ". Dit moet nog vervangen worden door een tekst die uitgaat
van verplicht gebruik van de programmatuur.
o Een aantal bepalingen omtrent het gebruik van de programmatuur
binnen de uitslagvaststelling.
Politieke context
Vanwege de demissionaire status van het kabinet dient de ministerraad in te
stemmen met de internetconsultatie van dit wetsvoorstel. Daartoe is het
aanbiedingsformulier voor de MR en bijbehorende MR-notitie bijgevoegd.
Ondanks de demissionaire status van het kabinet is het van belang de consultatie
van dit wetsvoorstel voortgang te laten vinden vanwege de samenhang met de
aanbesteding voor het 'Digitaal Hulpmiddel Verkiezingen' dat de huidige
programmatuur OSV moet opvolgen. Beoogd is het wetsvoorstel per 1 januari
2023 in werking te laten treden.
Communicatie
Tijdens de consultatie zal het wetsvoorstel zowel via internetconsultatie worden
voorgelegd aan eenieder die daarop wil reageren. In het kader van de consultatie
worden de Kiesraad, VNG, NVVB, Unie van Waterschappen en de drie openbaar
lichamen Saba, St. Eustatius en Bonaire tevens formeel gevraagd advies uit te
brengen op dit wetsvoorstel.
Volgende processtap
Na de consultatie worden de reacties verwerkt in het wetsvoorstel waarna het
wetsvoorstel aan de MR zal worden voorgelegd voor aanbieding aan de Raad van
State .
Pagina 2 van 4

Datum

17 mei 2021
Kenmerk
2021·0000268867

Bijlage: hoofdlijnen van het wetsvoorstel
•
De Kiesraad wordt voor elke in de Kieswet geregelde verkiezing 1
verantwoordelijk voor het beheer en de beveiliging van de
uitslagprogrammatuur.
•
De gemeentelijk stembureaus, het nationaal briefstembureau en de centraal
stembureaus (hierna: gebruikers) worden verplicht om de
uitslagprogrammatuur te gebruiken die de Kiesraad (als beheerder) ter
beschikking stelt. Voor Bonaire, Saba en St . .Eustatius voorziet dit
wetsvoorstel in facultatief gebruik in overleg met de Kiesraad.
•
De Kiesraad stelt (als beheerder) voorschriften op ten behoeve van de
aansluiting en het gebruik van de uitslagprogrammatuur (de zgn.
aansluitvoorschriften en gebruiksvoorschriften). Met deze technische- en
organisatorische voorschriften schrijft de Kiesraad (als beheerder) voor waar
de decentrale voorzieningen van gebruikers aan moeten voldoen om gebruik
van de uitslagprogrammatuur te kunnen en mogen maken
(aansluitvoorschriften) en hoe invulling gegeven dient te worden aan het
betrouwbare en beveiligde gebruik van de uitslagprogrammatuur
(gebruiksvoorschriften).
•
Voorafgaande aan elke verkiezing worden zowel de uitslagprogrammatuur,
als de centrale voorzieningen en maatregelen van de Kiesraad, de
aansluitvoorschriften als de gebruiksvoorschriften door een onafhankelijke en
deskundige instantie getoetst.
•
Met dit wetsvoorstel worden de gemeenten en waterschappen ervoor
verantwoordelijk dat de voorzieningen, die gebruikers inzetten om de
uitslagprogrammatuur te gebruiken, voldoen aan de door de Kiesraad
opgestelde aansluitvoorschriften . Of aan deze voorschriften wordt voldaan,
dienen zij voor elke verkiezing te onderzoeken . Hiervoor dient een verklaring
te worden opgesteld die openbaar wordt gemaakt en gedeeld met de
Kiesraad.
•
Ter bevordering van het betrouwbare en veilige gebrµik van de
uitslagprogrammatuur voorziet dit wetsvoorstel erin dat de Kiesraad eeri
protocol opstelt. Dit protocol geeft invulling aan de samenwerking en
informele interventies tussen de beheerder en gebruikers van de
uitslagprogrammatuur.
Een wederzijdse inlichtingenplicht tussen de Kiesraad enerzijds, en de
•
gemeenten en waterschappen en de gebruikers anderzijds .
•
Om de algemene verantwoordelijkheid van de Kiesraad voor de betrouwbare
en beveiligde werking van de uitslagprogrammatuur ook waar te kunnen
maken, wordt aan de Kiesraad in zijn functie van beheerder in de eerste
plaats een geclausuleerde aanwijzingsbevoegdheid toegekend. Deze houdt in
dat in geval er sprake is van ernstige tekortkomingen in de naleving van de
aansluit- en of gebruiksvoorschriften èn deze tekortkomingen ernstige risico's
opleveren voor de betrouwbare werking of beveiliging van de
uitslagprogrammatuur of bij onvoorziene omstandigheden met ernstige
gevolgen voor de betrouwbare of beveiligde werking van de
1
Het gaat om de verkiezingen voor de Tweede Kamer, het Europees Parlement, provinciale
staten, algemene besturen van waterschappen (categorie ingezetenen), gemeenteraden en
op de Caribische eilanden tevens op de eilandsraden en de kiescolleges voor de Eerste
Kamer. Het wetsvoorstel ziet niet expliciet op de verkiezing van de Eerste Kamer, gezien de
kleine schaal van deze verkiezing.

Pagina 3 van 4

Datum

17 mei 2021
Kenmerk

2021-0000268867

•

•

•

uitslagprogrammatuur, de Kiesraad bevoegd is aan de gemeenten en de
waterschappen, respectievelijk de gebruikers van de uitslagprogrammatuur
een (dwingende) beheersaanwijzing te geven over hoe betrokkene in die
betreffende situatie dient te handelen. Uitgangspunt hierbij is dat een
(dwingende) beheersaanwijzing alleen ingezet wordt in situaties waar de
reguliere samenwerking en informele interventies onvoldoende resultaat
opleveren in de aanpak van een gesignaleerd risico.
Als ultimum remedium wordt de Kiesraad vanuit zijn verantwoordelijkheid als
beheerder bevoegd het gebruik van de uitslagprogrammatuur (al dan niet
tijdelijk) te onderbreken bij een of meer gebruikers.
De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties is politiek en
stelselverantwoordelijk voor het correcte verloop van de verkiezingen. Op het
moment dat de minister van oordeel is dat risico's onaanvaardbaar zijn, kan
hij in het uiterste geval de Kiesraad verzoeken het gebruik van de
uitslagprogrammatuur bij een of meer gebruikers te doen onderbreken. De
Kiesraad dient dit verzoek terstond in te willigen.
Na afloop van de verkiezing kan de Kiesraad (als beheerder) uit eigen
beweging een rapportage van bevindingen opstellen over de betrouwbare
werking en beveiliging van de uitslagprogrammatuur. Deze rapportage stelt
de Kiesraad ook op in geval het vertegenwoordigend orgaan daartoe
verzoekt. Met deze rapportage krijgt de Kiesraad als beheerder van de
uitslagprogrammatuur een belangrijke richtinggevende en beoordelende rol
inzake het gebruik van de uitslagprogrammatuur bij de vaststelling van de
verkiezingsuitslag. Op basis van deze beoordeling kan de Kiesraad een advies
opstellen aan het vertegenwoordigend orgaan waarvoor de betreffende
verkiezing gehouden wordt. Het vertegenwoordigend orgaan kan dit advies
bij het geloofsbrievenonderzoek betrekken waarin het vertegenwoordigd
orgaan het rechtmatige verloop en geldigheid van de verkiezing beoordeelt.

Pagina 4 van 4

min.B2K
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

TER ONDERTEKENING

,.,,,,,,....

Datum
29 september 2021_
Onze referentie
2021 -0000516685

Aan
Van

Opgesteld door

DGBRW/ DenB/Verkiezingen

nota

Voortgang Transitie Kiesraad en Wetsvoorstel
programmatuur verkiezingsuits.lagen en
Bijlage(n)
3

Aanleiding
De consultatieronde op het wetsvoorstel programmatuur verkiezingsuitslagen is
afgerond en ontvangen adviezen zijn verwerkt. De volgende stap is aanbieding
aan de CBJ ten behoeve van advisering door de Raad van State .

Aan
Mi nister van BZK, Sta s BZK
Van
Team verkiezingen / CZW

Deze nota wordt ook voorgelegd aan de Staatssecretaris van BZK vanwege zijn
verantwoordelijkheid voor de Kaderwet ZBO 's.
/Geadviseerd beslui( _______________________________ _ ___ _ ___ _ _____ Kenn isnemen van de advi ezen uit de consultatie en instemmen met de
voorgestelde wijzigingen op het wetsvoorstel programmatuur
verkiezi ngsuitslagen.
Ermee instemmen dat het wetsvoorstel en de memorie van toelichting
worden aangeboden voor behandeling in de CBJ (14 oktober a.s.) en
vervolgens de MR. Na akkoo rd van de MR kunt u het wetsvoorstel voor
adv ies aanbieden aan de Afdeling advisering van de Raad van State .

-1

l

Met opmerkingen _
, 4/1
.o
.
~----------~

~
.

Kernpunten
In de periode van 7 juni tot 2 augustus is het wetsvoorstel in consultatie
geweest. Daarbij is het wetsvoorstel voor advisering voorgelegd aan de
Kiesraad , VNG, NVVB, Unie van Waterschappen (UvW) , de openbaa r
lichamen en de ATR . Gel ijktijdig heeft een internetconsultatie
plaatsgevonden.
Naar aanleid ing van de consultatie hebben de Kiesraad , de VNG, NVVB en de
UvW advies uitgebracht . De openbaar lichamen hebben geen reactie gegeven
op de adviesaanvraag . De ATR heeft te kennen gegeven het wetsvoo rstel niet
te selecteren voor advies omdat het wetsvoorstel naar verwachting geen
gevolgen zal hebben voor de regeldruk .
Zowel de Kiesraad , de VNG en NVVB als de UvW hebben in hun advies
aangegeven dat zij zich kunnen vinden in het doel en de inhoud van het
wetsvoorstel. Verder hebben ze een aantal opmerkingen geplaatst bij de
inhoud van het wetsvoorstel die vragen om verduidel ijking of kunnen worden
gezien als aandachtspunt voor nadere uitwerking.
Uit de internetconsultatie zijn drie reacties ontvangen waaronder van de
Stichting tegen Hackbare Verkiezingen. In de internetconsultatie zijn
verschillende opmerkingen geplaatst met betrekking tot de inzet en
contro leerbaarheid van de uitslagprogrammatuur. In veel gevallen konden
Pagi na 1 van 3

deze opmerkingen gelezen worden als een vraag om verduidelijking dan wel
als ondersteuning van de voorgestelde richting.
Naar aanleiding van de consultatieadviezen wordt voorgesteld de
bevoegdheid van de minister van BZK om de Kiesraad te verzoeken het
gebruik van de uitslagprogrammatuur te onderbreken in te trekken . In de
plaats hiervan wordt de interventiemogelijkheid van de minister van BZK
ingevuld via de kaderwet zbo's.

Datum

29 septembe r 2021
Onze referentie

2021 ·0000516685

Toelichting
Voorgesteld wordt om naa r aan leiding van de consultatieadviezen de
bevoegdheid van de min iste r van BZK om de Kiesraad te verzoeken het
geb ruik van de uitslagprogrammatuur te onderbreken in te trekken.
o Aanleiding voor deze wij ziging is de constatering dat deze beoogde
bevoegdheid niet veren igbaa r is met het op afstand plaatsen van de
verantwoordelijkheden voor het behe ren van de uitslagpr.ogrammatuur
bij de Kiesraad als zelfstandig bestuursorgaan .
o Door deze bevoegdheid in te trekken wordt voo rliggend wetsvoorstel
meer in overeenstemming met de kaderwet zbo 's gebracht.
o In geval de minister van BZK over signalen beschikt die aanleiding
zouden zijn om het gebruik van de uitslagprogrammatuur te
onderbreken kan hierover het gesp rek worden gevoerd met de Kiesraad.
Via de algemene inlichtingenplicht uit de kaderwet zbo's kan de Kiesraad
gev raagd worden informatie te verschaffen over de afhandeling van de
betreffende signalen. Zodra de minister van mening is dat de Kiesraad
onvoldoende gevolg geeft aan de betreffende signalen kan hierover het
gesp rek gevoerd worden met de taakverwaarlo zingsregeling uit de
kaderwet zbo's achter de hand .
o Deze werkw ij ze vereist van de Kiesraad dat hij in staat is om ook
vertroLJwelijke signalen van de veiligheidsdiensten te kunnen ontvangen .
Hiervoor dienen nadere samenwerkingsafspraken te worden gemaakt.
Dit is onderdeel van de transitie .
Aanvullend op de consultatieadviezen is van de mogelijkheid gebruik
gemaakt om de herintroductie van de hoofdstembureaus in het wetsvoorstel
nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen ook in voorliggend
wetsvoorstel te verwerken .
In het aanb iedingsformul ier voor de CBJ is het aanbod opgenomen dat voor
een goede leesbaarheid van voorliggend wetsvoorstel , indien gewenst, bij de
stellers van deze nota een geconsolideerde versie van de Kieswet kan worden
opgevraagd zoals deze luidt na inwerkingtreding van het wetsvoo rstel nieuwe
procedure vaststelling verkiezi ngsuitslagen .
Finan ciële overwegingen
Voor de Kiesraad heeft het wetsvoorstel programmatuur verkiezingsuitslagen tot
gevolg dat hij formeel de beheerder wordt van de uitslagprogrammatuur. Bij deze
taak horen wettelijke verantwoordelijkheden en bevóegdheden. Voor de
ontwikkeling en het beheer van de uitslagprogrammatuur alsmede de extra taken
die de Kiesraad hierbij krijgt als beheerder van de uitslag programmatuur, is tot
en met 2024 incidenteel€ 8,5 mln . en na 2024 structureel€ 3,1 mln . ter
beschikking gesteld aan de Kiesraad (Kamerstukken II 2020/21 , 35850 , nr. 1).

Pagi na 2 van 3

De VNG vraagt in het consultatieadvies aandacht voor de financiële consequenties
van het wetsvoorstel voor gemeenten en gaat in het kader van art. 2 wet op de
financiële verhoudingen graag met BZK hierover in gesprek . Voo ralsnog neemt
BZK het standpunt in dat voorliggend wetsvoo rstel geen financiële consequenties
heeft voor gemeenten . Op grote lijnen betreft het wetsvoorstel een codificatie van
de huid ige praktijk. Deze delen kunnen gezien worden als werkzaamheden die
binnen de huidige organisatie van verkiezingen vallen , waarvoor gemeenteri reeds
een vergoeding krijgen . In beperkte mate is er sprake van volledig nieuwe taken ,
het gaat dan om de inlichtingenplicht tussen gemeenten en de Kiesraad en het
opstellen van een verantwoordingsrapportage door het college van B&W over het
voldoen aan de aansluitvoorschriften die de Kiesraad opstelt. Dit wetsvoorstel
gaat gepaard met de vervanging van OSV door nieuwe programmatuur. Met deze
nieuwe uitslagprogrammatuur hoeven gemeenten niet meer zelf programmatuur
te installeren en te beheren op een speciaal daarvoor ingericht netwerk .
Aangenomen wo rdt dat de lasten reductie als gevolg van de beoogde nieuwe
programmatuur in gelijke verhoud ing staat tot de nieuwe taken die met dit
wetsvoorstel worden opgelegd .

Datum

29 september 2021
Onze referentie

2021 -0000516685

Communicatie
In deze fase is er geen sprake van actieve communicatie. De Kiesraad, VNG en
NWB zijn op ambtelijk niveau nauw betrokken bij de verdere uitwer king van het
wetsvoorstel.
Informatie die niet openbaar gemaakt kan worden
- nvtBijlagen
Volgnummer

Naam

1

Aanbiedingsfo rmulier CBJ

2

Wetsvoorstel programmatuu r
verkiezingsu itslagen

3

Memorie van Toelichting bij
wetsvoorstel

Informatie

Pagina 3 van 3

4/,o
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

TER ONDERTEKENING
Datum
29 september 2021

Aan
Van

Minister van BZK, Stas BZK
Team verkiezingen, CZW

Onze referentie
2021-00005 16685
Oncuact-a.lA 1oor

DGBRW/ DenB/Verkiezingen

nota

Voortgang Transitie Kiesraad en Wetsvoorstel
programmatuur verkiezingsuitslagen en

CZW/S taatsinr.&bestuur

Bijlage(n)
3

Aanleiding
De consultatieronde op het wetsvoorstel programmatuur verkiezingsuitslagen is
afgerond en ontvangen adviezen zijn verwerkt. De volgende stap is aanbieding
aan de CBJ ten behoeve van advisering door de Raad van State.

Aan
Minister van BZK, Stas BZK
Van
Team verkiezingen / CZW

Deze nota wordt ook voorgelegd aan de staatssecretaris van BZK vanwege zijn
verantwoordelijkheid voor de Kaderwet ZBO 's.
[G eadviseerd be~lui( _ _ ___________________________________________ Kennisnemen van de adviezen uit de consultatie en instemmen met de
voorgestelde wijzigingen op het wetsvoorstel programmatuur

-1

Met opmerkinge

.o
.....__ _ _ _ _ _ _ _ _ __,

verkiezingsuitslagen.
Ermee instemmen dat het wetsvoorstel en de memorie van toelichting
worden aangeboden voor behandeling in de CBJ (14 oktober a.s.) en
vervolgens de MR. Na akkoord van de MR kunt u het wetsvoorstel voor
advies aanbieden aan de Afdeling advisering van de Raad van State.
Kernpunten
In de periode van 7 juni tot 2 augustus is het wetsvoorstel in consultatie
geweest. Daarbij is het wetsvoorstel voor advisering voorgelegd aan de
Kiesraad , VNG , NVVB, Unie van Waterschappen (UvW), de openbaar
lichamen en de ATR. Gelijktijdig heeft een internetconsultatie
plaatsgevonden.
Naar aanleiding van de consultatie hebben de Kiesraad, de VNG, NVVB en de
UvW advies uitgebracht. De openbaar lichamen hebben geen reactie gegeven
op de adviesaanvraag . De ATR heeft te kennen- gegeven het wetsvoorstel niet
te selecteren voor advies omdat het wetsvoorstel naar verwachting geen
gevolgen zal hebben voor de regeldruk .
Zowel de Kiesraad, de VNG en NVVB als de UvW hebben in hun advies
aangegeven dat zij zich kunnen vinden in het doel en de inhoud van het
wetsvoorstel. Verder hebben ze een aantal opmerkingen geplaatst bij de
inhoud van het wetsvoorstel die vragen om verduidelijking of kunnen worden
gezien als aandachtspunt voor nadere uitwerking .
Uit de internetconsultatie zijn drie reacties ontvangen waaronder van de
Stichting tegen Hackbare Verkiezingen . In de internetconsultatie zij n
verschillende opmerkingen geplaatst met betrekking tot de inzet en
controleerbaarheid van de uitslagprogrammatuur. In veel gevallen konden
Pagina 1 van 3

deze opmerkingen gelezen worden als een vraag om verduidelijking dan wel
als ondersteuning van de voorgestelde richting .
Naar aanleiding van de consultatieadviezen wordt voorgesteld de
bevoegdheid van de minister van BZK om de Kiesraad te verzoeken het
gebruik van de uitslagprogrammatuur te onderbreken in te trekken . In de
plaats hiervan wordt de interventiemogelijkheid van de minister van BZK
ingevuld v ia de kaderwet zbo's.

Datum

29 september 2021
Onze referentie

202 1-0000516685

Toelichting
Voorgesteld wordt om naar aanleiding van de consultatieadviezen de
bevoegdheid van de minister van BZK om de Kiesraad te verzoeken het
gebruik van de uitslag programmatuur te onderbreken in te trekken .
o Aanle iding voor deze wijziging is de constatering dat deze beoogde
bevoegdheid niet verenigbaar is met het op afstand plaatsen van de
verantwoordelijkheden voor het beheren van de uitslagprogrammatuur
bij de Kiesraad als zelfstandig bestuursorgaan .
o Door deze bevoegdheid in te trekken wordt voorliggend wetsvoorstel
meer in overeenstemming met de kaderwet zbo's gebracht.
o In geval de minister van BZK over signalen beschikt die aanleid ing
zouden zijn om het gebruik van de uitslagprogrammatuur te
onderbreken kan hierover het gesprek worden gevoerd met de Kiesraad.
Via de algemene inlichtingenplicht uit de kaderwet zbo's kan de Kiesraad
gevraagd worden informatie te verschaffen over de afhandeling van de
betreffende signalen. Zodra de minister van mening is dat de Kiesraad
onvoldoende gevolg geeft aan de betreffende signalen kan hierover het
gesprek gevoerd worden met de taakverwaarlozingsregeling uit de
kaderwet zbo 's achter de hand .
o Deze werkwijze vereist van de Kiesraad dat hij in staat is om ook
vertrouwel ijke signalen van de veiligheidsdiensten te kunnen ontvangen .
Hiervoor dienen nadere samenwerkingsafspraken te worden gemaakt.
Dit is onderdeel van de transitie .

Aanvullend op de consultatieadvie zen is van de mogelijkheid gebruik
gemaa kt om de herintroductie van de hoofdstembureaus in het wetsvoorstel
nieu we procedure vaststelling verkiezingsuitslagen ook in voorliggend
wetsvoo rstel te verwerken.
In het aanbiedingsformulier voor de CBJ is het aanbod opgenomen dat voor
een goede leesbaarheid van voorliggend wetsvoorstel, indien gewenst, bij de
stelle rs van deze nota een geconsolideerde versie van de Kieswet kan worden
opgevraagd zoals deze lu idt na inwerkingtreding van het wetsvoorstel nieuwe
procedure vaststelling verkiezingsuitslagen.
Financiële over wegingen
Voor de Kiesraad heeft het wetsvoorstel programmatuur verkiezingsuitslagen tot
gevolg dat hij formeel de beheerder wordt van de uitslagprogrammatuur. Bij deze
taak horen wettelijke verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Voor de
ontwikkeling en het beheer van de uitslagprogrammatuur alsmede de extra taken
die de Kiesraad hierbij krijgt als beheerder van de uitslag programmatuu r, is tot
en met 2024 incidenteel€ 8,5 mln. en na 2024 structureel€ 3,1 mln. ter
besch ikking gesteld aan de Kiesraad (Kamerstukken II 2020/21, 35850, nr. 1).

Pagi na 2 van 3

De VNG vraagt in het consultatieadvies aandacht voor de financiële consequenties
van het wetsvoorstel voor gemeenten en gaat in het kader van art. 2 wet op de
financ iële verhoudingen graag met BZK hierover in gesprek. Vooralsnog neemt
BZK het standpunt in dat voorliggend wetsvoorstel geen financiële consequenties
heeft voor gemeenten. Op grote lijnen betreft het wetsvoorstel een codificatie van
de huidige praktijk. Deze delen kunnen gezien worden als werkzaamheden die
binnen de hu idige organisatie van verkiezingen vallen , waarvoor gemeenten reeds
een vergoed ing krijgen . In beperkte mate is er sprake van volledig nieuwe taken,
het gaat dan om de inlichtingenplicht tussen gemeenten en de Kiesraad en het
opstellen van een verantwoordingsrapportage door het college van B&W over het
voldoen aan de aansluitvoorschriften die de Kiesraad opstelt. Dit wetsvoorstel
gaat gepaard met de vervanging van OSV door nieuwe programmatuur. Met deze
nieuwe uitslagprogrammatuur hoeven gemeenten niet meer zelf programmatuur
te installeren en te beheren op een speciaal daarvoor ingericht netwerk .
Aangenomen wordt dat de lastenreductie als gevolg van de beoogde nieuwe
programmatuu r in gelijke verhouding staat tot de nieuwe taken die met dit
wetsvoorste l worden opgelegd .

Datum

29 se ptembe r 2021
Onze referentie

2021-0000516685

Communicatie
In deze fase is er geen sprake van actieve communicatie. De Kiesraad , VNG en
NVVB zijn op ambtelijk niveau nauw betrokken bij de verdere uitwerking van het
wetsvoorstel .

Informatie die niet openbaar gemaakt kan worden
-nvtBijlagen
Volgnummer

Naam

1

Aanbied ingsformulier CBJ

2

Wetsvoorstel programmatuur
verkiezingsu itslagen

3

Memorie van Toelichting bij
wetsvoorstel

Informatie

Pagina 3 v an 3

Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

TER ONDERTEKENING
Datum
22 oktober 202 1

Aan
Van

nota

~

- -· BZK, Stas BZK
Team verkiezingen, CZW

MR-behandeling - wetsvoorstel programmatuur
verkiezingsuitslagen

Onze referentie
2021-0000522276
Opgesteld door
Democratie en
Bestuu r

czw,
Staatsi nr .&bestuur

Samengewerkt met

Aanleiding
De CBJ heeft op 12 oktober 2021 ingestemd met aanbieding aan de MR van het
wetsvoorstel programmatuur verkiezingsuitslagen.

Bijlage(n)
1
Aan
Minister van BZK, Stas BZK
Van
Team verkiezingen, CZW

Deze not a wordt ook voorgelegd aan Stas BZK vanwege zijn verantwoordelijkhe id
voor de Kaderwet ZBO's.
Geadviseerd beslui( ______________________________________________ •
Instemmen met agendering van het wetsvoorstel programmatuur
verkiezingsuitslagen in de MR (5 november), met het oog op het
aanhangig maken voor advisering door de Raad van State .
•
Het MR-aanbiedingsformul ier daartoe ondertekenen.

Met o merkinge
28/
10
· dgBRW akkoord

Kernpunten
•
Voorliggend wetsvoorstel regelt de taken , bevoegdheden en
verantwoordelijkheden omtrent het beheer en het gebruik van de
programmatuur die gebruikt wordt ten behoeve van de vaststelling van
verkiezingsuitslagen .
De CBJ heeft ingestemd met de aanbied ing aan de MR.
•
•
In de CBJ is alleen namens het min isterie JenV een vraag gesteld over de
procedure van dit wetsvoorstel in samenhang met de uitvoeringstoets
door de VNG (d ie nog loopt) . Hierop is een toelichting gegeven en
afgesproken dit aspect duidelijker in de Memorie van Toelichting aan de
orde te laten komen (d it is aldus verwerkt):
o De VNG is via de regiegroep transitie Kiesraad en onderliggende
projectgroepen nauw betrokken bij de totstandkom ing van dit
wetsvoorstel. Met de VNG is afgesproken dat zij een uitvoeringstoets
doen op zowel het wetsvoorstel als de nadere uitwerking daarvan in
het Kiesbesluit. Met betrekking tot dit wetsvoorstel heeft de VNG de
tussentijdse resultaten van de uitvoeringstoets betrokken bij het
consultatie- advies.
o In het consultatieadvies merkt de VNG op dat de uitvoerbaarheid
vooral afhankelijk is van de nadere uitwerking in lagere regelgeving
en vraagt daarmee aandacht voor de uitvoeringstoets die nog loopt.
o De uitkomsten van de uitvoeringstoets hebben daarom vooral
gevolgen voor het Kiesbesluit en niet voor het wetsvoorstel.

Pagina 1 van 2

o

•

•

•

De nadere uitwerking van het wetsvoorstel vindt plaats in het
Kiesbesluit, dat eind van dit jaar gereed is voor consultatie en t .z. t .
ook wordt voorgelegd aan de Raád van State .
Mede gezien de beoogde planning om het wetsvoorstel voor de verkiezing
voor provinciale staten en waterschappen (in maart 2023) in werking te
kunnen laten treden, is de overweging gemaakt om het wetsvoorstel nu
aan de Raad van State voor te leggen en niet te wachten op de
uitkomsten van de uitvoeringstoets op het Kiesbesluit.
Ten opzichte van de versie die voorgelegd is aan de CBJ zijn enkele
redactionele aanpassingen doorgevoerd. Ook is het wetsvoorstel
wetstechnisch aangepast vanwege de samenloop met het bij nota van
wijziging aan te passen wetsvoorstel nieuwe procedure vaststelling
verkiezingsuitslagen.

Datum

22 oktober 2021
Onze referentie
2021-0000522276

In de memorie van toelichting bij voorliggend wetsvoorstel wordt
uitgegaan van inwerkingtreding van het wetsvoorstel voorafgaand aan de
verkiezingen voor de provinciale staten en waterschappen in 2023 . De
haalbaarheid hiervan is mede afhankelijk van de voortgang in de
aanbesteding en het tempo waarin de uiteindelijke opdrachtnemer de
nieuwe uitslagprogrammatuur kan ontwikkelen en de opgeleverde
. uitslagprogrammatuur kan worden getest voor gebruik . De eerste
signalen duiden er op dat de nu nog beschikbare tijd onvoldoende is . Bij
het ontvangen van het advies door de Raad van State in het voorjaar
2022 zal naar verwachting hier ook meer duidelijkheid over zijn . Mogelijk
leidt dit dan tot aanpassing van de memorie van toelichting op dit punt.
Op dat moment moet de Tweede Kamer dan ook geïnformeerd worden
over de voortgang van de aanbesteding .

Informatie die niet openbaar gemaakt kan worden
nvt
Bijlagen
Volgnummer

Naam

1

Aanb iedingsformulier MR

2

Wetsvoorstel

3

Memorie van Toelichting

Informatie

Pag ina 2 van 2

Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

TER ONDERTEKENING

Datum
22 oktober 2021

Aan
Van

nota

Minister van BZK, Stas BZK
Team verkiezingen, CZW

MR-behandeling - wetsvoorstel programmatuur
verkiezingsuitslagen

Onze referentie
2021 -0000522276
Opgesteld door
1, Democratie en
Bestuur

---- --- - . -- ----- --, czw,
Staatsinr.&bestuu r

Samengewerkt met

Aanleiding
De CBJ heeft op 12 oktober 202 1 ingestemd met aanbieding aan de MR van het
wetsvoorstel programmatuur verkiezingsuitslagen .

Bijlage(n)
1
Aan
Ministe r van BZK, Stas BZK
Van
Team verkiezi ngen , CZW

Deze nota wordt ook voorgelegd aan Stas BZK vanwege zijn verantwoordelijkheid
voor de Kaderwet ZBO 's.
~ eadviseerd beslui _____________________________ _ _________________ _
•
Instemmen met agendering van het wetsvoorstel programmatuur
verkiezingsuitslagen in de MR (5 november), met het oog op het
aanhangig maken voor advisering door de Raad van State .
•
Het MR-aanbiedingsformulier daartoe ondertekenen .

Met opmerkingen

10

Kernpunten
•
Voorl iggend wetsvoorstel regelt de taken , bevoegdheden en
verantwoordelijkheden omtrent het beheer en het gebruik van de
programmatuur die gebruikt wordt ten behoeve van de vaststelling van
verkiezi ngsuitslagen .
De CBJ heeft ingestemd met de aanbied ing aan de MR.
•
In de CBJ is alleen namens het ministerie JenV een vraag gesteld over de
•
procedure van dit wetsvoorstel in samenhang met de uitvoeringstoets
door de VNG (d ie nog loopt) . Hierop is een toelichting gegeven en
afgesproken dit aspect duidelijker in de Memorie van Toelichting aan de
orde te laten komen ( dit is aldus verwerkt) :
o De VNG is via de regiegroep transitie Kiesraad en onderliggende
projectgroepen nauw betrokken bij de totstandkoming van dit
wetsvoorstel. Met de VNG is afgesproken dat zij een uitvoeringstoets
doen op zowel het wetsvoorstel als de nadere uitwerking daarvan in
het Kiesbesluit. Met betrekking tot dit wetsvoorstel heeft de VNG de
tussentijdse resultaten van de uitvoeringstoets betrokken bij het
consultatie-advies .
o In het consultatieadvies merkt de VNG op dat de uitvoerbaarheid
vooral afhankelijk is van de nadere uitwerking in lagere regelgeving
en vraagt daarmee aandacht voor de uitvoeringstoets die nog loopt.
o De uitkomsten van de uitvoeringstoets hebben daarom vooral
gevolgen voor het Kiesbesluit en niet voor het wetsvoorstel.

Pagina 1 van 2

: 28/

: dgBRW akkoord

o

•

•

•

De nadere uitwerking van het wetsvoorstel vindt plaats in het
Kiesbesluit, dat eind van dit jaar gereed is voor consultatie en t.z.t.
ook wordt voorgelegd aan de Raad van State .
Mede gezien de beoogde planning om het wetsvoorstel voor de verkiezing
voor provinciale staten en waterschappen (in maart 2023) in werking te
kunnen laten treden , is de overweging gemaakt om het wetsvoorstel nu
aan de Raad van State voor te leggen en niet te wachten op de
uitkomsten van de uitvoeringstoets op het Kiesbesluit .
Ten opzichte van de versie die voorgelegd is aan de CBJ zijn enkele
redactionele aanpassingen doorgevoerd. Ook is het wetsvoorstel
wetstechnisch aangepast vanwege de samenloop met het bij nota van
wij ziging aan te passen wetsvoorstel nieuwe procedure vaststelling
verkiezingsuitslagen .

Datum
22 oktober 202 1
Onze referentie
202 1-0000522276

In de memorie van toelichting bij voorliggend wetsvoorstel wordt
uitgegaan van inwerkingtreding van het wetsvoorstel voorafgaand aan de
verkiezingen voor de provinciale staten en waterschappen in 2023. De
haalbaarheid hiervan is mede afhankelijk van de voortgang in de
aanbesteding en het tempo waarin de uiteindelijke opdrachtnemer de
nieuwe uitslagprogrammatuur kan ontwikkelen en de opgeleverde
uitslagprogrammatuur kan worden getest voor gebruik. De eerste
signalen duiden er op dat de mi nog beschikbare tijd onvoldoende is. Bij
het ontvangen van het advies door de Raad van State in het voorjaar
2022 zal naar verwachting hier ook meer duidelijkheid over zijn. Mogelijk
leidt dit dan tot aanpassing van de memorie van toelichting op dit punt.
Op dat moment moet de Tweede Kamer dan ook geïnformeerd worden
over de voortgang van de aanbesteding .

Informatie die niet openbaar gemaakt kan worden
nvt
Bijlagen
Volgnummer

Naam

1

Aanbiedingsformulier MR

2

Wetsvoorstel

3

Memorie van Toelichting

Informatie

Pagina 2 van 2

I '/ I 1

Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Datum
8 november 2021
Onze referentie
2021-0000578239

Aan

\

Opgesteld door

. czw

nota

Adviesaanvraag Raad van
Verkiezingsuitslagen

Aanleiding
Op 5 november jl. ging de MR akkoord met uw voorstel om bovengenoemd
wetsvoorstel voor te leggen aan de Afdeling advisering van de Raad van State .
Bijgaand vindt u de stukken voor de adviesaanvraag bij de Afdeling advisering
van de Raad van State.

Bijlagen
- Voordracht
- Wetsvoorstel
- MvT
- Consu lta tieadviezen Kiesraad,
VNG/NWB, Stichting tegen
hackba re verkiezingen, Unie
van Waterschappen
Afgestemd met:
- DG BRW/D&B

[Advie~ actie ____________________________________________________ U wordt geadviseerd de Koning te verzoeken advies te vragen aan de Afdeling
advisering van de Raad van State over het wetsvoorstel , door de volgende
stukken te ondertekenen:
• de voordracht aan de Koning ;
• de memorie van toelichting bij het wetsvoorstel.

Met opmerkinge _
11
akkoord

Ter info
Ten opzichte van de versie van de memorie van toelichting die in de MR is
behandeld zijn nog enkele redactionele wijzig ingen doorgevoerd, om passages
actiever te formuleren . Daarnaast is in paragraaf 4 .1 een zin verduidelijkt over
het consultatieadvies dat de Kiesraad heeft uitgebracht. Ten slotte is de !ettering
van de onderdelen van het wetsvoorstel aangepast (vanaf AA) conform de
aanwijzingen voor de regelgeving.

Pagina 1 van 1

11/