Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

32 852

Grondstoffenvoorzieningszekerheid

Nr. 250

VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Vastgesteld 26 mei 2023
De vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat heeft op 20 april
2023 overleg gevoerd met mevrouw Heijnen, Staatssecretaris van
Infrastructuur en Waterstaat, over:
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 7 december 2022 inzake beantwoording vragen
gesteld tijdens het commissiedebat Circulaire economie van
2 en 8 november 2022, over de rol van gemeenten bij uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) (Kamerstuk
32 852, nr. 222);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 16 december 2022 inzake afwegingskader voor
verpakkingen ten aanzien van de reikwijdte van de regelgeving
voor wegwerpplastics (Kamerstukken 28 694 en 30 872,
nr. 155);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 21 december 2022 inzake reactie op brieven van
NRK Verpakkingen en NVGP over onduidelijkheid rond
veranderingen omtrent de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid (UPV) voor verpakkingen en de inwerkingtreding vanaf 5 januari 2023 van de UPV-zwerfafval, die voortkomt uit de Europese regelgeving voor wegwerpplastics
(SUP-richtlijn) (Kamerstukken
28 694 en 30 872, nr. 154);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 21 december 2022 inzake maatregelen voor het
beperken en het voorkomen van microplastic in het milieu
(Kamerstuk 30 872, nr. 287);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 23 december 2022 inzake voortgang strategische
aanpak batterijen 2022 (Kamerstuk 31 209, nr. 240);
– de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 3 februari 2023 inzake Nationaal Programma
Circulaire Economie 2023–2030 (NPCE) inclusief kabinetsreactie op de ICER en de SER-verkenning (Kamerstuk 32 852,
nr. 225);

kst-32852-250
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

1

–

–

–

de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 3 februari 2023 inzake Rode Dradennotitie 2023
over circulaire ketensamenwerking van het Versnellingshuis
Nederland (Kamerstuk 32 852, nr. 226);
de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 15 februari 2023 inzake voortgang Nationaal Plan
MVI 2021–2025 en Manifest Maatschappelijk Verantwoord
Opdrachtgeven en Inkopen (Kamerstuk 30 196, nr. 807);
de brief van de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat d.d. 11 april 2023 inzake beantwoording vragen commissie over het Nationaal Programma Circulaire Economie
2023–2030 (NPCE) inclusief kabinetsreactie op de ICER en de
SER-verkenning (Kamerstuk 32 852, nr. 225) (Kamerstuk
32 852, nr. 233).

Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Tjeerd de Groot
De waarnemend griffier van de commissie,
Rijkers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

2

Voorzitter: Graus
Griffier: Koerselman
Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Bouchallikh, Van Esch,
Van der Graaf, Graus, Hagen, Haverkort, Madlener, Agnes Mulder en
Thijssen,
en mevrouw Heijnen, Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat.
Aanvang 10.00 uur.
De voorzitter:
Goedemorgen allemaal. Ik open dit debat van de vaste commissie voor
Infrastructuur en Waterstaat. Het gaat vandaag over circulaire economie.
Ik heet allereerst van harte welkom de mensen op de publieke tribune en
ook de mensen die thuis kijken en luisteren via het digitale kanaal. De
Staatssecretaris en haar teamgenoot en ook de leden der Staten-Generaal
van harte welkom. Ik stel een spreektijd voor van zes minuten per fractie
en vier interrupties, vier losse interrupties. Mocht er eentje extra nodig
zijn, dan ben ik daar altijd heel coulant in. Dat weten jullie allemaal wel.
Ik heb nog een mededeling van huishoudelijke aard. Mevrouw Van Esch
gaat hier simultaan van alles doen vandaag, dus gaat een paar keer op en
neer rennen. Dus niet dat u denkt dat ze last van haar buik of darmen
heeft of dat soort dingen. Ze heeft van alles te doen. En meneer Thijssen
ook. Die heeft ook nog andere verplichtingen vandaag. Ik weet niet of u
nog terugkomt, meneer Thijssen. Mevrouw Van Esch komt nog een paar
keer terug. U komt niet meer terug, hoor ik. Prima, dan weten we dat. Nee,
het is niet circulair.
We beginnen met meneer Haverkort. Hij spreekt namens de Volkspartij
voor Vrijheid en Democratie.
De heer Haverkort (VVD):
Voorzitter, dank. Welkom allemaal, ook vanuit mij partij, mijn fractie. De
circulaire economie krijgt langzaam vorm. Steeds meer bedrijven
realiseren zich dat de beschikbaarheid van grondstoffen niet vanzelfsprekend is en steeds meer inwoners zien dat hergebruik van afval beter
is voor een schone lucht, bodem en water. Goed dat er een Nationaal
Programma Circulaire Economie is en goed om het daarover te hebben.
Om te beginnen: minder grondstofgebruik en schonere productietechnieken. Dat lukt alleen als de overheid stevig kan toezien en handhaven op
de hufters die het verprutsen voor de welwillenden. Milieucriminelen die
illegaal lozen of dumpen moeten we daarom hard aanpakken. Dus vraag
ik de Staatssecretaris of zij kan aangeven wat de laatste stand van zaken is
ten aanzien van de gesprekken die zij met haar collega van Justitie en
Veiligheid heeft. Staat de overheid klaar om stevig in te grijpen en is de
Inspectie Leefomgeving en Transport gesteld voor de toekomst? Graag
een reactie.
Dan punt twee. Een circulaire economie is minder belastend voor lucht,
bodem en water. Minder grondstoffengebruik, minder verspilling en
minder uitstoot van stoffen door schoorsteen en riool, waardoor
omwonenden minder last van de industrie hoeven te hebben en ondernemers minder kosten maken. Dat werkt natuurlijk alleen wanneer
alternatieve grondstoffen voldoende beschikbaar zijn, wanneer we
voldoende kunnen hergebruiken uit afval. Daarover de volgende vragen.
Is de Staatssecretaris bereid om te kijken naar stimulerende maatregelen
om verpakkingen minder zwerfafvalgevoelig te maken? Dat kan door
onderzoek of door het belonen van slimme ontwerpen. Graag een reactie.
Wil de Staatssecretaris onderzoeken welke inzamelmethode het meeste
grondstoffen oplevert? Is het mogelijk om afgekeurde vrachtwagens met
brongescheiden huisafval alsnog te laten nascheiden voordat het afval

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

3

verbrand wordt? Kan de Staatssecretaris aangeven of gemeentes met
diftar het beter doen dan gemeentes zonder diftar? Zou het niet beter zijn
te sturen op zo veel mogelijk opbrengst van herbruikbare grondstoffen
dan gemeentes op te zadelen met een doel van zo min mogelijk restafval?
Graag een reactie.
Wat de VVD betreft is het belang van afval als grondstof onomstreden
groot. Als we accepteren dat we treinen vol troep uit Rome laten komen
om dat hier te verbranden, moeten we ook regelen dat grondstoffen vrij
verhandelbaar worden. Ik vraag de Staatssecretaris of zij kan aangeven
wat de stikstofuitstoot is van het afval uit het buitenland dat we
verbranden. Hoeveel PAS-melders zouden we daarvan kunnen legaliseren? Niet dat ik verbrandingsovens wil sluiten zolang er nog veel afval
gestort wordt, maar de VVD wil wel naar een gelijk Europees speelveld,
ook voor afval, milieu en belasting. Is de Staatssecretaris zich bewust van
het feit dat de afvalbelasting in Nederland substantieel hoger is dan in de
rest van Europa en wat gaat zij eraan doen om dat gelijk te trekken?
Dan het nationaal programma.
De voorzitter:
Er is een interruptie van mevrouw Hagen, D66.
Mevrouw Hagen (D66):
Ik hoor de woordvoerder van de VVD zeggen dat hij heel graag een gelijk
speelveld wil en ik ga ervan uit dat hij dat op Europees niveau wil. Vindt u
nou echt dat circulaire koplopers daadwerkelijk een eerlijk speelveld
hebben zolang we niet impact op milieu bijvoorbeeld goed beprijzen?
De heer Haverkort (VVD):
Voor de VVD is goed beprijzen, gelijk beprijzen. Gelijk beprijzen begint
met aan de voorkant gelijke milieuregels en aan de achterkant gelijke
belastingen. Op dit moment constateren we dat we ondanks dat ongelijke
speelveld in Nederland gelukkig nog heel mooie koplopers hebben, maar
die gelijkspeelveldroute moeten we wel nastreven. Dat geldt aan de
voorkant voor regels als het gaat om emissies en dat geldt vooral ook aan
de achterkant als het gaat om belastingen.
Mevrouw Hagen (D66):
Ik hoor zeggen: aan de achterkant belastingen. Het nationaal programma
gaat heel veel onderzoeken en heel veel verkennen, maar gaat heel weinig
normeren en beprijzen. Als we het over een eerlijk speelveld hebben:
waar de duurzame koplopers die het goed doen juist behoefte aan
hebben, is dat de niet-duurzame spelers – u noemde ze net hufters, die
milieuovertredingen maken – een zwaardere prijs gaan betalen. Want
alleen dan is er een eerlijke markt.
De heer Haverkort (VVD):
Mevrouw Hagen schuift al aardig mijn kant op, want ze praat nu al over
een eerlijke prijs en daar zijn wij vanuit de VVD ook voor. Als dat haar
definitie van een goede prijs is, dan komen we wel bij elkaar denk ik.
Mevrouw Hagen (D66):
Dan ben ik toch wel benieuwd wat de VVD schaart onder een eerlijke prijs,
want ik hoorde alleen belasting aan de achterkant. Ik zou heel graag horen
van de VVD of zij er ook voorstander van zijn dat we producten die niet
duurzaam zijn beter gaan normeren en beprijzen aan de voorkant.
De heer Haverkort (VVD):
Laat ik het voorbeeld rondom kunststoffen geven. De VVD ziet dat we in
Europa naar een ETS-systeem toegaan om CO2-kosten in prijzen mee te
laten nemen. Dat vinden we prima. We zien ook dat er gesproken wordt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

4

over een normerende bijmengverplichting om bedrijven te stimuleren om
zo veel mogelijk recyclaat te gaan gebruiken. Ook dat vinden we prima.
Om daarbovenop in Nederland nog een aparte belasting voor virgin
plastic in grondstoffen te gaan invoeren, dat vinden we niet prima. Dat is
ons beeld van een eerlijke prijs. Als ik praat over de voorkant, dan heb ik
het over de productie bij bedrijven. De achterkant is wat mij betreft daar
waar de grondstoffen in het afvalcircuit en in de verbrandingsoven
terechtkomen.
De voorzitter:
Mevrouw Van Esch, Partij voor de Dieren.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik heb eigenlijk een heel andere interruptie, ondanks dat ik deze ook erg
mooi vind. Volgens mij gaf de heer Haverkort net aan dat wel gekeken
moet worden naar verpakkingen en beprijzing. Ik was benieuwd. We
hebben afgelopen dinsdag een petitie in ontvangst genomen met het
rapport over die Operation Overload. Volgens mij heeft de VVD ook een
vinkje gezet bij de motie de twee initiatiefnemers hebben ingediend. Ik
was wel benieuwd of de VVD op het moment dat die motie gewoon wordt
ingediend opnieuw dat vinkje gaat zetten met een handtekening eronder.
De heer Haverkort (VVD):
Zoals altijd, bekijken wij moties op het moment dat ze worden ingediend
heel serieus. Mevrouw Van Esch heeft mij net horen vragen aan de
Staatssecretaris of ze wil kijken naar stimulerende maatregelen om
verpakkingen minder zwerfafvalgevoelig te maken en volgens mij was dat
de essentie van de oproep van de petitie van afgelopen dinsdag, dus dat
moet volgens mij het antwoord op haar vraag kunnen zijn.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ja, maar wat als de Staatssecretaris dan zegt: «Ik ga het niet doen»? Ik
hoop het niet, maar stel dat ze dat zegt. Dan kan ik me voorstellen dat wij
dat als Kamer, helemaal als u dinsdag ook het vinkje hebt gezet omdat u
dat een belangrijke oproep vindt, met elkaar gaan regelen.
De heer Haverkort (VVD):
Ik wacht daar het antwoord van de Staatssecretaris met heel veel
vertrouwen af.
De voorzitter:
Er zijn geen interrupties meer. U mag uw betoog vervolgen.
De heer Haverkort (VVD):
Het nationaal programma bevat vier uitdagende hoofddoelstellingen. Hoe
kijkt de Staatssecretaris aan tegen het doel om minder grondstoffen te
gebruiken, terwijl we van 18 naar 20 miljoen inwoners groeien? Minder
grondstoffen, terwijl we voor schaarse aardmetalen voor onze energietransitie en voor elektrische auto’s nog volledig afhankelijk zijn van het
buitenland. In het programma komt het woord «aardmetaal» slechts één
keer voor. Hoe sluit dat nou aan bij de grondstoffenstrategie en hoe ziet
de integrale kabinetsaanpak er op dat punt concreet uit?
Voorzitter. De geopolitieke situatie leidt ertoe dat we veel sneller moeten
streven naar onafhankelijkheid van landen als China en Rusland. Welk
type bedrijven is daar nou voor nodig? Hoe zorgt de Staatssecretaris
ervoor dat juist deze bedrijven gaan investeren in Nederland? Wat hebben
die bedrijven nodig om verder te kunnen groeien en welke afspraken
maakt zij met haar Europese collega’s om hierin samen op te trekken?
Voorzitter. De overheid heeft ook een voorbeeldrol. We kopen voor vele
miljoenen en in ook dat moet meer circulair. Drie voorbeelden. Is de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

5

Staatssecretaris bekend met het feit dat TenneT in zijn contracten expliciet
aangeeft dat leveranties, bijvoorbeeld van mantelbuizen, niet van
gerecycled materiaal mogen zijn? Wat gaat zij doen of wat kan zij doen om
dat aan te laten passen? Ik heb er eerder vragen over gesteld: kan de
Staatssecretaris nog eens toelichten hoe het zit met het gebruik van
bodemas in immobilisaat en of dat echt invulling geeft aan de doelen uit
de green deal uit 2012? Hoe zit het met het gebroken puin als vervanger
van grind in beton? Kan de Staatssecretaris aangeven in hoeverre
Rijkswaterstaat zijn inkoopcriteria daarop heeft aangepast? Graag een
reactie.
Voorzitter. Regelmatig hoor ik voorbeelden van circulaire bedrijven die
vanwege regelgeving belemmerd worden in hun activiteiten. Kan de
Staatssecretaris aangeven dat we bij het concretiseren van het
programma vooral pragmatisch blijven en kijken naar het resultaat en niet
dogmatisch de regel leidend laten zijn? Ik vraag aandacht voor het bedrijf
LIMM, dat enkele jaren geleden nationaal geprezen werd vanwege zijn
circulaire voorloperspositie en nu dreigt te moeten sluiten vanwege een
definitiekwestie? Graag een reactie.
De voorzitter:
Er is een interruptie van mevrouw Hagen. Dat is eigenlijk al uw laatste
interruptie, mevrouw Hagen. U heeft alles verspeeld aan meneer
Haverkort.
Mevrouw Hagen (D66):
Maar we hebben tot vier uur vanmiddag, dus ik hoop dat u iets coulanter
wordt gedurende de dag. We zullen het zien. Meneer Haverkort haalt een
heel goed punt aan, namelijk over de bouwsector. Hij ging er heel snel
aan voorbij. Hij heeft natuurlijk ook maar zes minuten, dus ik dacht:
misschien kan ik hem nog een vraag stellen waardoor hij er iets meer over
kan zeggen. Zoals ik het heb begrepen, heeft de bouwsector op dit
moment bijvoorbeeld enorme behoefte aan het instellen van gunningscriteria en dat we vanaf 2050 met harde circulaire bouweisen gaan werken.
Hoe ziet meneer Haverkort dat? Wellicht kan hij zijn voorstellen nog wat
verder toelichten.
De voorzitter:
Hoe ziet u dit, meneer Haverkort?
De heer Haverkort (VVD):
Allereerst, 2050 is nog wel heel ver weg, hè. Ik probeer dus ook voor die
tijd het een en ander te realiseren. Vorig jaar – hou me ten goede in welk
debat dat precies was – hebben we het gehad over grind dat gemaakt
wordt van gebroken puin en dat prima gebruikt kan worden in beton als
vervanger van virgin grind dat gewonnen wordt uit rivieren. We hebben
dat toen met elkaar besproken en de Staatssecretaris zou in overleg met
Rijkswaterstaat kijken in hoeverre dat in de contracten verwerkt zou
kunnen worden. We zijn ongeveer een jaartje later schat ik, dus ik ben heel
nieuwsgierig naar de status van dat specifieke punt. Ik ga een heel end
met mevrouw Hagen mee dat we op het gebied van de bouw best nog
een hele hoop uitdagingen hebben met elkaar. Ik heb met collega’s ook
vragen gesteld over hoeveel grondstof we nou eigenlijk nodig hebben en
wanneer we nou eens inzicht krijgen in hoeveel we uit het buitenland
kunnen importeren, hoeveel we uit onze eigen bodem kunnen halen en
hoeveel we circulair kunnen benutten, zodat we voldoende grondstoffen
hebben om de gezamenlijke ambitie van – wat is het? – 100.000 woningen
per jaar en een beetje infrastructuur waar kunnen maken. Die antwoorden
komen volgens mij later dit jaar. Dit punt wou ik vandaag nog even
maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

6

De voorzitter:
Mevrouw Hagen, ik heb het aan het begin aangekondigd. Mocht er nog
een dringende vraag zijn, dan zal ik die toestaan. Maar dan krijgen alle
leden er een vraag bij. Het is net als bij all you can eat-restaurants, waar je
onbeperkt kan eten. Daar blijven mensen maar bunkeren en bunkeren,
omdat het allemaal binnen dat bedrag valt. Zo geldt dat ook bij Kamerleden. Als je acht interrupties geeft, dan moeten ze die acht interrupties
gaan gebruiken omdat ze acht interrupties krijgen. Nu denkt u meer na
over uw vragen. Daarom doen we het zo. Meneer Haverkort, gaat u
verder.
De heer Haverkort (VVD):
Voorzitter. Het nationaal programma staat vol met maatregelen, normerende en beprijzende maatregelen. De VVD vraagt de Staatssecretaris er
aandacht voor om daarnaast ook vooral te stimuleren. Is zij het met de
VVD eens dat bedrijven en inwoners eerlijker en makkelijker circulair
gedrag gaan vertonen wanneer ze beloond worden voor goed gedrag? Is
zij bekend met de kansen die het platform de Verschilmakers daarbij
bijvoorbeeld biedt?
Voorzitter, ik sluit af. Hoe mooi zou het zijn wanneer impactvolle bedrijven
met een herkenbare naam naar voren stappen en samen met de overheid
deze circulaire kar willen trekken, koplopers die streven naar minder
gebruik van fossiele grondstoffen, die investeren in betere verpakkingen
en die dagelijks vanwege hun naam en plaats in de samenleving actief
communiceren met onze inwoners? Hoe mooi zou het zijn? Zo mooi is
het. Ik mag de Staatssecretaris vandaag namens vier bijzondere bedrijven
een intentieverklaring aanbieden, vier grote namen die hun circulaire
verantwoordelijkheid nemen. Ik nodig de Staatssecretaris namens hen uit
voor een goed gesprek en ik heb er alle vertrouwen in dat daarmee een
stevige circulaire stap voorwaarts gezet wordt. Ik overhandig deze straks
graag persoonlijk aan mevrouw Heijnen.
De voorzitter:
Dat gaat u nu doen aan onze Kamerbode, met uw welnemen. De
Kamerbode zorgt dat die bij de Staatssecretaris terechtkomt. Dank dat u
deze in ontvangst wil nemen, Staatssecretaris. Dan maakt die meteen deel
uit van de beraadslaging. Dank, meneer de Kamerbode.
De heer Haverkort (VVD):
Voorzitter, tot zover. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank, meneer Haverkort. Netjes binnen de tijd. Er is nog een interruptie
van meneer Thijssen, PvdA.
De heer Thijssen (PvdA):
De schellen vallen me hier van de ogen. Hebben we nou de VVD nodig om
een intentieverklaring aan te bieden aan de Staatssecretaris namens
McDonald’s, Shell, Unilever en Coca-Cola? Kunnen ze dat niet zelf? Ik vind
dit echt ... Ik sta het met mijn ogen te klapperen. Nee, dat kan niet. Met
mijn oren te klapperen hoeft niet. Ik vind het echt ongelofelijk. Ik snap dit
niet. Dat kunnen die bedrijven toch prima zelf? Waarom moet de VVD dit
doen in een commissiedebat? Het zijn ook niet bedrijven waarvan we
zeggen: jeetje, dat zijn de circulaire koplopers in de wereld. Misschien kan
de heer Haverkort daar nog iets van toelichting op geven, want ik vind dit
echt heel wonderlijk.
De heer Haverkort (VVD):
De korte vraag van meneer Thijssen is: kunnen die bedrijven dat niet zelf?
De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat ik ze dat niet gevraagd heb. Ik denk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

7

dat ze dat kunnen. Het punt dat ik vandaag wil maken – ik ben heel blij dat
deze vier bedrijven die intentieverklaring op deze manier zichtbaar
maken – is dat we met elkaar, overheid en bedrijfsleven, staan voor een
enorme uitdaging.
Deze bel duurt lang, hè?
De voorzitter:
Deze bel luidt voor de aanvang van de plenaire vergadering en die duurt
inderdaad vrij lang. Dus we wachten even. Meneer Haverkort, uw
antwoord.
De heer Haverkort (VVD):
Ik zei al dat ik denk dat ze dat zelf hadden gekund. Ik vind het wel heel fijn
dat we vandaag ook gewoon met elkaar kunnen vaststellen dat de
overheid ambitieus is op het gebied van de stappen die we moeten zetten
in het kader van de circulaire economie en dat ook het bedrijfsleven daar
vol achter gaat staan. Ik vind het juist heel chic dat deze bedrijven dat
vandaag doen. Zonder bedrijven geen economie en dus ook geen
circulaire economie. Deze vier hebben allemaal gezegd dat ze de circulaire
ambitie in het nationaal programma onderschrijven, dat ze de hoofdambities daaruit ondersteunen en dat ze daarover graag het gesprek met de
overheid aangaan. Ik zou daar als ik de overheid was heel dankbaar
gebruik van maken. Dit zijn namelijk bedrijven die samen met de overheid
heel veel impact kunnen hebben, juist als het gaat om het meer circulair
maken van onze economie.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik ben echt met stomheid geslagen. Ik heb toevallig in mijn vorige baan
weleens onderhandeld met een van die bedrijven. Toen heb ik ze gewoon
gevraagd: «Joh, kunnen we een afspraak maken over PEEK-plastic? Dan
maken jullie niet eindeloos meer verpakkingen, maar zeg je op een
gegeven moment: over drie jaar hebben we een bepaalde hoeveelheid
verpakkingen en daarna gaan we ons eraan committeren dat dat minder
wordt.» Maar je komt niet tot een afspraak met die bedrijven. Er zitten
bedrijven tussen die miljarden winst maken en maar door blijven
investeren in het zoeken naar meer fossiele brandstoffen. Dat is de
lineaire economie en niet de circulaire economie. Er zitten bedrijven
tussen die het meeste zwerfafval veroorzaken als je dat gaat tellen. «Het is
prachtig dat ze de intentie hebben om circulair te worden.» Ik wil geen
intentie; ik wil gewoon commitment van deze megagrote multinationals
dat ze gaan zorgen dat deze samenleving binnen de planetaire grenzen
komt. Dat is wat ik nodig heb.
Laat ik een andere vraag stellen. Ik wilde beginnen door te zeggen dat ik
vind dat er een paar vragen tussen zitten van de VVD die best oké zijn.
Maar ik wil eigenlijk even vragen: staat de VVD achter de doelen van deze
overheid, namelijk een halvering van het grondstoffenbeleid in 2030 en
een circulaire Nederlandse economie in 2050?
De heer Haverkort (VVD):
Om met die laatste vraag te beginnen: het hele korte antwoord daarop is
natuurlijk «ja». We hebben met elkaar een coalitieakkoord waarin we
hebben opgenomen dat we een circulaire-economieplan gaan maken met
een ambitieuze doelstelling. Laten we één ding glashelder vaststellen met
elkaar: 50% in 2030 en 100% in 2050 is aanzienlijk ambitieus. Daar moet
nog heel veel voor gebeuren. Nogmaals, ik ben blij dat we dat niet alleen
als overheid kunnen doen, maar dat we dat ook met partijen in de
samenleving, in de markt, kunnen doen. Dat zijn partijen die impact
hebben en kunnen ook partijen zijn waarmee de ervaringen van de heer
Thijssen uit het verleden wellicht niet zo positief zijn. Ik leg de heer
Thijssen een keuze voor. Hij mag daarin blijven hangen en het beeld van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

8

die bedrijven op dat moment baseren op zijn ervaringen uit het verleden.
Maar ik hoop ook dat hij samen met mij naar de toekomst wil kijken en dit
als signaal op wil pakken om die stap nu wellicht wel met elkaar te zetten.
Ik haal daar hoop uit en heb daar vertrouwen in. Ik hoop dat de heer
Thijssen dat samen met mij heeft.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat vertrouwen heb ik niet zo. Maar het maakt niet heel veel uit wat ik
ervan vind. Het is belangrijker dat we een doorrekening hebben van het
PBL, dat zegt: die doelen worden bij lange na niet gehaald. Het is ook
belangrijker dat we hier in het parlement een technische briefing hebben
gehad met het PBL en dat we gevraagd hebben: goh, gaan we die doelen
met het Nationaal Programma Circulaire Economie dan wel halen? Het
PBL zegt: nou, nee, er verandert eigenlijk niet zo veel, want er staan niet
zo veel maatregelen in waarmee echt meters gemaakt worden. Ik hoor dat
de VVD zegt: die doelen staan voor mij; die zijn belangrijk. Vindt de VVD
dan ook, in lijn met wat het PBL ons adviseert, dat we deze Staatssecretaris moeten uitdagen om met veel meer normerende en beprijzende
maatregelen te komen om de vier bedrijven die deze intentieverklaring
ondertekenen ertoe te bewegen dat ze echt stappen gaan zetten in de
circulaire economie?
De heer Haverkort (VVD):
Volgens mij heeft het PBL in het kader van het integrale circulaireeconomierapport over het afgelopen jaar gezegd dat hun ramingen daarin
nog geen rekening houden met de maatregelen die in het nationaal
programma staan. We gaan volgend jaar zien hoe het planbureau dat
waardeert. Ze hebben wel gezegd dat de uitdaging groot is. Dat deel ik
ook wel met het Planbureau voor de Leefomgeving. Als de heer Thijssen
goed naar mijn bijdrage in de eerste termijn heeft geluisterd, dan heeft hij
me horen zeggen dat we naast de normerende en beprijzende voorstellen
die er liggen vooral ook inzet verwachten op het stimulerende deel. Dat is
er voor ons nog een beetje weinig in het nationaal programma; het is een
beetje onzichtbaar. Daar heb ik de Staatssecretaris vragen over gesteld. Ik
wacht die antwoorden uiteraard even af. Laat ik ook helder zijn: een van
deze bedrijven heeft mij het volgende op het hart gedrukt. Dat is geen
kleintje; het gaat om vele miljarden aan verpakkingen en producten in
onze samenleving. Die staan graag open voor een afspraak over een
bepaald percentage recyclaat van kunststof in zaken. Op dat punt gaan we
de bedrijven als overheid helpen, gaan we Europeesbreed normeren en
vinden we elkaar ook.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik vraag me even af of je bedrijven die tientallen miljarden winst maken,
moet helpen om recyclaat in hun verpakkingen te stoppen. Laat ze het
gewoon doen, als ze de intentie hebben om circulair te worden.
Mijn vraag is een andere. Het PBL, dat hier aanwezig was, zei inderdaad
dat in de doorrekening die het had gemaakt geen rekening was gehouden
met het Nationaal Programma Circulaire Economie. We hebben in de
technische briefing aan ze gevraagd: als je kijkt naar het Nationaal
Programma Circulaire Economie, hebben we dan enige kans dat we die
doelen wel halen? Nou, daar hoefden ze niet over na te denken. Het
antwoord was: nee. We weten dus dat het Nationaal Programma
Circulaire Economie – waardering voor het werk, want er zit veel werk in
en het geeft een mooi overzicht van hoe het allemaal werkt – gewoon niet
genoeg is om de doelen te gaan halen. Als de VVD vindt dat die doelen
wél gehaald moeten worden, en het PBL adviseert dat er veel meer
normerend beleid en beprijzingsbeleid nodig is, kan ik de VVD dan aan
mijn zijde vinden als ik de Staatssecretaris uitdaag om snel te komen met
meer beprijzing en meer normering, om de doelen wel te halen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

9

De voorzitter:
Gaat u deze uitdaging aan, meneer Haverkort?
De heer Haverkort (VVD):
Nee, dat heb ik net gezegd. Wat ons betreft ligt de lijn bij eerst meer
stimuleren. Nogmaals, ik wacht de reactie van de Staatssecretaris op mijn
vragen daarover af. We hebben in Europa de nodige ambities; die gaan
ook invloed hebben op dit speelveld. Het plan gaat tot 2030; dat weet
meneer Thijssen ook. Dus we gaan rustig aan kijken hoe we daarna
eventueel nog extra zaken moeten invullen om dat richting 2050 verder
vorm te geven. De ambitie is groot, de uitdagingen zijn groot. Mijn partij
kiest ervoor om daarvoor nu aan de slag te gaan. Dat doen we heel graag
samen met bedrijven in de samenleving, omdat die heel veel meer impact
hebben dan wij als overheid alleen. Dat is stap een.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik geef wel een conclusie in mijn eigen bijdrage. Meer vragen in de
richting van de VVD heeft volgens mij niet zo veel nut, dus ik doe het wel
in mijn eigen bijdrage.
De voorzitter:
Kijk.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
En bij dezen kan ik daarmee beginnen, volgens mij.
De voorzitter:
Zeker. Uw zes minuten gaan nu lopen, mevrouw Van Esch. Mevrouw Van
Esch spreekt namens de Partij voor de Dieren.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Dank u, voorzitter. Vorige week, op 12 april, was de Nederlandse
Overshoot Day. Vanaf die dag leven we op de pof. We hebben de
natuurlijke grondstoffen van de aarde voor dit jaar al opgebruikt. Als
iedereen wereldwijd zou leven zoals wij in Nederland, zouden we 3,6
aardbollen nodig hebben. We hebben er maar een, dus daar moeten we
zuinig op zijn. Alleen – laat ik het meteen maar zeggen – doen we dat dus
niet. We doen zelfs het tegenovergestelde. We hebben wereldwijd in de
afgelopen twintig jaar net zo veel materialen gebruikt als in de hele
twintigste eeuw. Dat is wat mij betreft onvoorstelbaar, zeker als we
bedenken dat zo’n 40% van de klimaatcrisis veroorzaakt wordt door die
materialen, door de spullen die we gebruiken.
Een transitie naar een circulaire economie, en dan voornamelijk het
terugdringen van ons grondstoffengebruik, is dan ook essentieel als
onderdeel van het oplossen van de klimaatcrisis, de biodiversiteitscrisis
en de vervuiling van het milieu. Een integrale visie is nodig om deze crises
in samenhang op te lossen. Maar bijvoorbeeld in de grondstoffenstrategie
van het Ministerie van EZK stond weer helemaal niks, of bar weinig, over
de circulaire economie. Ik wil dan ook beginnen met de volgende vraag
aan de Staatssecretaris: hoe kan zij ervoor zorgen dat ook de andere
ministeries ervan doordrongen worden dat ook op hun gebied de omslag
naar de circulaire economie gemaakt moet worden? We bespreken het
Nationaal Programma Circulaire Economie hier en in de I&W-commissie,
maar ook de andere ministeries zijn essentieel om het uiteindelijk te laten
slagen.
Het Planbureau voor de Leefomgeving – de heer Thijssen gaf het al aan –
concludeerde afgelopen januari al dat het kabinet te weinig doet in de
transformatie naar de circulaire economie. Volgens het PBL is er de
afgelopen jaren nauwelijks vooruitgang geboekt. Het doel van circulair in
2050 is buiten bereik met dit beleid. Er wordt gezegd: dat hebben we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

10

gedaan voordat het Nationaal Programma Circulaire Economie kwam.
Maar ook in de afgelopen technische briefing concludeerde het PBL dat de
plannen nog steeds te weinig zijn. En niet alleen het PBL deed dat, ook de
Sociaal-Economische Raad deelt dezelfde kritiek: de grondstoffentransitie
vraagt dringend om actie die verder gaat dan het Nationaal Programma
Circulaire Economie ons op dit moment biedt.
Concreet is er dus met dit plan, ondanks het feit dat er mooie dingen in
staan, nog niks veranderd. De Nederlandse Overshoot Day is nog geen
dag opgeschoven. Ik ben benieuwd of de Staatssecretaris kan aangeven
op welke dag de Nederlandse Overshoot Day zal vallen als alle maatregelen uit het Nationaal Programma Circulaire Economie daadwerkelijk
zouden worden uitgevoerd.
Ik ben ook benieuwd of de Staatssecretaris vandaag kan reflecteren op de
reacties van het PBL en de SER op het Nationaal Programma Circulaire
Economie. Mijn grootste kritiek op het plan dat nu voorligt, is dat er
plannen in staan die mooi klinken, maar dat we hier nog geen enkel plan
met wetgeving hebben teruggezien. Er is geen tijdspad te vinden, er is
geen wetgeving, er zijn geen maatregelen aangekondigd. Het blijft bij
plannen.
Ook het budget dat het kabinet uittrekt voor de transitie naar een circulaire
economie is echt veel te laag, terwijl er juist een versnelling nodig is om
het doel überhaupt nog te halen. Ik ben dus benieuwd waar de Staatssecretaris het budget vandaan wil halen als zij dit plan echt wil uitwerken.
Dat is niet het budget voor die verkenning en de onderzoeken, want ik
weet dat dat binnen is. Het gaat mij om het geld, het echte budget, dat
nodig is voor het daadwerkelijk uitvoeren van deze maatregelen, de
wetgeving die we nodig hebben om dit te gaan doen.
Voorzitter. Ik wil nog ingaan op een aantal specifieke maatregelen uit het
NPCE. Er staan bijvoorbeeld maatregelen in om herbruikbare verpakkingen volop te stimuleren in onder andere supermarkten en e-commerce.
Er staat dat dit via twee sporen verloopt: we gaan de sector aanmoedigen
en indien nodig komen we met wettelijke verplichtingen. Dat klinkt op zich
leuk, maar als we alleen maar inzetten op het spoor van de sectorafspraken en er geen enkel zicht is op wettelijke verplichtingen, doen we
dus eigenlijk maar één spoor. We hebben er dan twee ingezet, maar we
doen er uiteindelijk maar één. Precies die drang en dwang zijn volgens het
PBL nu zo nodig, dus wanneer komen we dan met die maatregelen om de
refill in supermarkten te verplichten? Wanneer komen we dan met
verplichtingen rondom herbruikbare verzendmaterialen? Wanneer wordt
er dan geluisterd naar het PBL en de SER, die zeggen dat dat nu echt
nodig is?
Ook wordt momenteel verkend of de invoering van de ja/ja-sticker
landelijk mogelijk is, waarbij je dus geen folders of kranten meer in je
brievenbus ontvangt. Dat is een plan dat door de Partij voor de Dieren ooit
is gelanceerd. Ik ben blij dat het in dit plan staat, maar er wordt opnieuw
alleen een verkenning gedaan. Wanneer is die verkenning dan klaar? Ook
dat staat er niet. Wanneer wordt er dan over besloten? Ook dat moeten wij
afwachten. Ik wil dat soort dingen vandaag echt weten, omdat ik dat
belangrijk vind om het gevoel te hebben dat we daadwerkelijk meters
maken.
Dat geldt ook voor de sigarettenfilters. We hebben daar gisteravond nog
een brief over gehad, waaruit blijkt dat daar ook weer twee sporen
worden bewandeld. Op zich is het goed dat ernaar wordt gekeken. Ik ben
echt blij dat er wordt gekeken naar dat onderzoek om het landelijk te gaan
verbieden. Ik vind dat echt fijn, maar wanneer horen we daar dan meer
over? Want ook daarover zie ik weer geen duidelijkheid in de brief. Er staat
geen tijdspad in en ik zie niet wanneer we resultaten kunnen verwachten.
Ik vind het wel echt ingewikkeld om daar vandaag op die manier op door
te gaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

11

Tot slot wil ik nog even terugblikken. Uiteraard, want we kunnen geen
debat hebben over circulaire economie zonder het over statiegeld te
hebben. Ook vandaag zal ik het weer hebben over statiegeld op blik, want
dit proces is allesbehalve soepel verlopen. Dat komt doordat de Staatssecretaris de uitvoering bij het bedrijfsleven heeft neergelegd, dat
vervolgens toch wel alles heeft aangegrepen om dat proces zo lang
mogelijk te laten duren. Daardoor is er onder andere drie maanden uitstel
gekomen. Die drie maanden uitstel zorgen natuurlijk wel voor drie
maanden zwerfafval. Het opruimen, inzamelen en verwerken van die
blikjes kost geld.
De voorzitter:
U zit in de blessuretijd.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ja, ik heb mijn laatste paar zinnen en dan ben ik klaar. Dank u wel,
voorzitter.
Is de Staatssecretaris het met me eens dat het niet meer dan eerlijk is om
deze kosten dan ook te verhalen op de industrie? Bij dezen wil ik de
factuur daarvoor aan de Staatssecretaris overhandigen. Zwerfinator heeft
dat de afgelopen tijd bijgehouden en heeft een factuur van 12 miljoen, die
ik aan de Staatssecretaris wil overhandigen. Misschien kan zij die dan
weer aan het bedrijfsleven geven, voor die drie maanden uitstel. Blik op
Stuk heeft dit verzameld. Bij dezen.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik roep een van de twee Kamerbodes op. Meneer de
Kamerbode, misschien kunt u nog een keer iets in ontvangst nemen bij
mevrouw Van Esch en overhandigen aan de Staatssecretaris. Dan zal ook
dit deel uitmaken van de beraadslaging. Dank dat de Staatssecretaris dit
in ontvangst kan nemen. Wederom dank aan onze trouwe Kamerbode.
Mevrouw Van Esch, dank voor uw inbreng namens de Partij voor de
Dieren. Er is nog een interruptie van meneer Haverkort.
De heer Haverkort (VVD):
Ik hoor mevrouw Van Esch, tussen al haar gemopper door, zeggen dat de
schuld voor het proces rondom het invoeren van statiegeld op blik ligt bij
het feit dat het bedrijfsleven de regie had. Nu hebben wij statiegeld op
blik, evenals een aantal andere maatregelen, met elkaar afgesproken in
het kader van de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid. Ziet
mevrouw Van Esch, in de evaluatie die zij blijkbaar heeft gedaan, er dan
aanleiding voor om het middel van de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid anders in te zetten, waarbij de rol van de producenten
– dat is meestal het bedrijfsleven – wellicht anders zou moeten worden? Ik
ben daar wel benieuwd naar.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik vind het wel typerend dat mijn hartstochtelijke pleidooi dat we naar een
circulaire economie moeten omdat dat zo nodig is omdat we niet meer
aardbollen hebben, door de VVD als gemopper wordt afgedaan. Dat vind
ik wel weer typerend in dit debat. Het zegt wat mij betreft alweer genoeg.
Ja, ik vind in alle eerlijkheid dat de UPV niet gaat zoals die moet gaan. Ik
heb de afgelopen jaren zo veel voorstellen gedaan om de UPV rondom de
statiegeldregelingen en rondom het Afvalfonds te verbeteren. Ik heb zo
vaak gezegd: het moet anders, het kan beter, het kan echt circulairder. Het
enige antwoord dat er dan komt, is: ja, het is uitbesteed; het ligt bij het
bedrijfsleven. We gaan het dan een keer evalueren en komen erop terug.
Dan gaan we kijken of het goed loopt. Dan denk ik: we hebben onszelf
gewoon buitenspel gezet als Tweede Kamer bij dit soort zeer belangrijke
onderdelen van onze circulaire economie. Dat vind ik echt heel zorgelijk,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

12

dus wat mij betreft pakken we de regie weer terug, breken we de
wetgeving open en maken we er hartstochtelijk een beter plan van om de
circulaire economie ook daarin weer een beetje meer tot z’n recht te laten
komen. Heel graag zelfs.
De voorzitter:
En voor de minder ter zake deskundigen die er mogelijk interesse in
hebben: UPV staat voor «uitgebreide producentenverantwoordelijkheid».
Meneer Haverkort, u bent klaar? Mevrouw Van Esch heeft haar inbreng
gedaan. Meneer Madlener heeft nog een interruptie.
De heer Madlener (PVV):
Ja, ik heb een interruptie over dat statiegeld op blik, misschien na alle
racepartijen. Maar ook de Partij voor de Dieren wijst altijd weer naar de
producenten. Als ik in Rotterdam loop, valt het mij altijd op dat daar soms
jonge mensen lopen die iets uit hun hand eten en dat gewoon op straat
gooien. Maar als ik in Amerika ben, zie ik dat totaal niet. Wat statiegeld op
blik betreft, heb ik begrepen dat je je € 0,15 niet terugkrijgt als de blikjes
gedeukt zijn. Ik denk dat mensen dan uit nijd denken: dan flikker ik dat
blikje wel de struiken in. Het is een leuk verdienmodel voor de producenten, maar dit zijn maatregelen die hier bedacht zijn. Mijn vraag aan de
Partij voor de Dieren is hoe zij aankijkt tegen die gedeukte blikjes en
eigenlijk ook het gedrag van mensen om hun afval niet in de struiken te
gooien maar gewoon in een afvalbak. Is de handhaving in steden en
dorpen niet veel belangrijker?
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Dank voor de vraag. Ja, ook wij vinden dat ook gedeukte blikjes moeten
kunnen worden ingeleverd. Ik vind dat ook een eerlijke boodschap richting
de consument. Consumenten betalen € 0,15 voor zo’n blikje. Dan sta je bij
zo’n automaat – dat zou ik in ieder geval hebben – en dan wordt je blikje
niet geaccepteerd. Dat zou ik best een frustrerende bezigheid vinden, als
je bedenkt dat je daar bij de kassa toch die € 0,15 voor hebt betaald. Het
lijkt mij dus heel goed om een systeem te creëren waarbinnen je gewoon
alle blikjes kunt inleveren. Volgens mij is dat ook altijd ons idee geweest.
Ik vind ook dat daar werk van moet worden gemaakt. Dat zou een van de
redenen zijn om de wetgeving open te breken: om het daar met elkaar
over te hebben. En natuurlijk, wat mij betreft is het altijd goed als mensen
gewoon alles in de prullenbak zouden gooien. Alleen weet ik wel dat
onderzoek na onderzoek uitwijst dat statiegeld echt heel goed werkt om
mensen ervan te overtuigen om het niet meer op straat te gooien, maar
gewoon in te leveren. Dat is een van de beste maatregelen in het
tegengaan van zwerfafval. Dat hebben we ook gezien in de resultaten van
de kleine plastic flesjes. Als we samen willen strijden tegen zwerfafval,
denk ik dat we de statiegeldwetgeving echt beter moeten maken.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw beantwoording. Mevrouw Hagen, aan u de beurt
namens Democraten 66.
Mevrouw Hagen (D66):
Dank, voorzitter. Als ik mijn zoon op zijn blote voetjes door het gras in de
tuin zie rennen met een emmertje in zijn hand om wormen te verzamelen,
maak ik me zorgen over de toekomst die voor hem ligt. Hoe ziet zijn
toekomst eruit in 2050? Is er genoeg drinkwater? Is er genoeg schone
lucht? Zijn de immense hoeveelheden plastic en chemische vervuiling
weg uit ons milieu? De huidige economie is aan het eind van zijn Latijn.
We kopen en gebruiken spullen en gooien die weg. Productieprocessen
gaan voorbij aan de basis van ons bestaan, zoals een gezond milieu, het
belang van natuur en schoon drinkwater. Deze waarden zijn niet eerlijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

13

geprijsd en betalen de prijs van overproductie: zo veel mogelijk producten
tegen een zo laag mogelijke prijs, afgedankte producten die waanzinnige
afvalbergen veroorzaken in landen ver van ons vandaan of verbrand
worden in grote ovens. We sjoemelen met de basis, maar de realiteit haalt
ons in.
Begin april verbruikt Nederland zijn grondstoffen. Waar vaak in de Kamer
wordt gesteld dat we maar een klein land zijn, is onze impact zo groot dat
als alle mensen leven zoals wij, er drieënhalve planeet nodig is om ons
voortbestaan te verzekeren. Toch gloort er hoop aan de horizon. Het
toekomstsperspectief voor de nieuwe generaties: de circulaire economie.
De grootste uitdaging van deze nieuwe economie is te investeren in de
toekomst in plaats van angstvallig vast te houden aan wat we hebben.
Ik heb zo veel input ontvangen voor het debat van vandaag: honderden
mailtjes, telefoontjes, bezoeken en gesprekken. Ook uit het aantal
deelnemers op de publieke tribune blijkt het maar weer: mensen vragen
om een stip op de horizon, om doelen tot 2030 en 2050. Allemaal zijn ze
op zoek naar visie, houvast en leiderschap. Maar het NPCE bevat 72 keer
het woord «onderzoeken», 82 keer het woord «verkennen» en meer dan
200 verwijzingen naar Europa. Normerende en beprijzende maatregelen
worden niet met voeten getreden. Wanneer volgen de normering en de
beprijzing, Staatssecretaris?
Nederland kent tal van duurzame, zeer gemotiveerde ondernemers,
pionierend in de huidige lineaire economie. Maar bij opschalen van een
circulair bedrijf doen we de hekken van het systeem van de huidige
economie op. Afschrijving van producten, belasting op arbeid in plaats
van grondstoffen, hoge tarieven voor reparatie, vrije markt voor
producten die laagwaardig zijn geproduceerd en een korte levensduur
kennen, risicomodellen van banken gebaseerd op één verantwoordelijke;
onze huidige economie werkt de nieuwe economie tegen. Als we meer
bedrijven diensten willen laten aanbieden zoals leasen of verhuur van
bedrijven, moet belemmerende wetgeving hierop worden aangepast.
Kunt u toezeggen, Staatssecretaris, dat u met de Ministers van Economische Zaken en van Financiën om tafel gaat en deze economische en
financiële paragraaf alsnog uitwerkt en dit toevoegt aan het nationaal
programma?
Voorzitter. Op een presenteerblaadje heb ik de Staatssecretaris, naast
eerdere voorstellen voor de circulaire economie, zestien voorstellen
gebracht die de duurzame circulaire kledingpioniers tot de leiders van de
nationale en Europese markt maken. Te veel wacht de Staatssecretaris op
Europa. Laten we ons leiden door anderen of zijn we toonaangevend? In
deze fase van de circulaire economie is nodig dat we vaststellen wat
duurzaam is en wat dat niet is, met daarbovenop duidelijke principes,
bijvoorbeeld: 100% circulair bij ontwerp, monomateriaal is superieur,
plastic en textiel zijn uitgesloten, land-, water-, chemischemiddelen- en
plasticgebruik vormen het ecolabel op onze kleding. Zo weet de
consument dat hij een duurzaam product koopt, maar kunnen bovenal
duurzame koplopers zich onderscheiden van de valse greenwashers.
Nederland, van oudsher een textielkoploper, verdient ambitie en een
Staatssecretaris die de weg leidt. Is de Staatssecretaris bereid deze
principes te ontwikkelen?
Voorzitter. 170 miljoen ton hout, beton en kunststoffen en kilometers aan
elektra: de volgende omvangrijke grondstoffensector in onze circulaire
economie is de bouw. Toonaangevend is het collectieve woonproject
Boschgaard, maar zelfs met een gemeente die openstaat voor deze
manier van bouwen en bewoners die in uren bijdragen aan de bouw, en
waar stad en land is afgezocht naar recyclebare materialen – want daar is
geen vaste markt voor – is anno 2023 85% van dit project circulair. Voor
circulair bouwbeleid zouden dit project en de uitdagingen hét voorbeeld
moeten zijn voor beleid naar de toekomst. Wat is er nodig om de circulaire
woningbouw te versnellen? Hoe zorgen we voor die laatste 15%? Dat had

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

14

ik verwacht van dit nationaal programma: van nauwelijks circulair bouwen
en aanbesteden naar 100% circulair in 2050. Is de Staatssecretaris bereid
om met Minister De Jonge op bezoek te gaan bij dit project en vervolgens
de geleerde lessen te vertalen naar beleid?
Voorzitter. Ik sluit af met een quote. Ik heb inmiddels iets van achtergrondmuziek erbij!
De voorzitter:
Meneer de Kamerbode, alles wel met u? Maakt u die geluidjes of niet?
Nee hoor, het was een mobiele telefoon. Gaat u rustig door, mevrouw
Hagen.
Mevrouw Hagen (D66):
Voorzitter. Ik sluit af met een quote. «We moeten beseffen met elkaar dat
we niet kunnen voortgaan met het verbruik van beperkte voorraden
brandstoffen en grondstoffen zoals we dat in de laatste kwart eeuw
hebben gedaan. We moeten ons blijvend instellen op een levensgedrag
met een zuiniger gebruik van grondstoffen en energie. Daardoor zal ons
bestaan veranderen. Bepaalde uitzichten vallen weg. Maar ons bestaan
hoeft er niet ongelukkiger op te worden.» Dit is afkomstig van Joop den
Uyl, in 1973, 50 jaar geleden. Ondanks de leeftijd van deze uitspraak is de
urgentie niet vergaan. Deze mooie, duurzame aarde doorgeven kan, als
we zuiniger omgaan met grondstoffen en energie. Dat zal ons leven
veranderen, maar ons bestaan hoeft er niet ongelukkiger op te worden.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Hagen, voor uw inbreng namens D66. «Greenwashers» mogen in ons Nederlandse parlement gewoon «groenwassers»
worden genoemd, want we hebben ook witwassers en die gaan we ook
niet «whitewashers» noemen. Het gaat om de Engelse en Nederlandse
benamingen. Eerst mevrouw Van Esch voor een interruptie en daarna
meneer Madlener.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Nou wil ik bijna iets over groenwassers zeggen, maar dat had ik helemaal
niet bedacht. Mevrouw Hagen noemt een aantal logische wijzen in zes
minuten. Je hebt een aantal ministeries waar deze Staatssecretaris wel
wat vaker kopjes koffie mag gaan drinken. Het lijkt mij heel slim als deze
Staatssecretaris ook wat meer kopjes koffie drinkt bij het Ministerie van
LNV om daar te zien hoe we de circulaire landbouw in Nederland verder
op poten kunnen zetten. In hoeverre denkt mevrouw Hagen dat deze
Staatssecretaris ook dat ministerie wat meer kan stimuleren? Want ook
daar is nog wel wat nodig, denk ik.
Mevrouw Hagen (D66):
Fijn, want zes minuten is natuurlijk nooit genoeg. De voedselvoorziening
wordt in dit programma ook veel te weinig aangeraakt. Het heeft een
enorme impact op hoe wij ons land gebruiken. Het heeft een enorme
impact op de manier waarop we produceren, maar ook op hoe we
consumeren. Als je bij de voedselvoorziening, met stip op één, ziet dat we
ongeveer een derde van ons voedsel wereldwijd na productie gewoon
weggooien, dan is het dus belangrijk dat we daarop inzetten. Want dan
hoeven we minder te produceren en kunnen we toch die voedselvoorziening behouden in die circulaire economie, zeker als we nog meer
mensen krijgen zoals de VVD zegt. Dan moeten we daar dus nog
voorzichtiger mee omgaan. In dit plan ontbreken die doelen eigenlijk,
maar dat is een beetje het karakter van dit NPCE, alsof de departementen
langs elkaar hebben gewerkt. Het NPCE is volgens mij een integraal
programma en het zou ook zo beleefd moeten worden. Mijns inziens
moeten de twee uitgangspunten bij de voedselvoorziening zijn: inzetten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

15

op gedrag en verspilling tegengaan en de kringlooplandbouw en de
doelen voor 2030 en 2050 integreren in dit plan.
De voorzitter:
Mevrouw Van Esch? Nee? Dan meneer Madlener.
De heer Madlener (PVV):
D66 haalt hier Joop den Uyl aan. Ik herinner me – ik was toen nog heel
klein, maar ik herinner me hem nog wel – dat hij zich vooral zorgen
maakte. Hij zei: ieder mens verdient toch een auto en moet toch in staat
zijn om een auto te kopen. Dat was natuurlijk ook een heel mooi streven.
D66 is toch de partij die nu vooral lijkt te gaan zitten op beprijzen en het
duurder maken van bijvoorbeeld vliegvakanties. Ik wil D66 er toch op
wijzen wie die prijs gaan betalen. Het zijn niet de politici zoals u die dat
betalen, die niet meer gaan vliegen. Het zijn de mensen met een laag
inkomen. Ik vind dat een hele kortzichtige en asociale gedachte van D66
en ik wil graag dat u daarop reageert.
Mevrouw Hagen (D66):
Ik ken meneer Madlener normaal als een hele vriendelijke man, dus ik zal
dit even naast mij neerleggen. Het is niet zo dat wij deze prijs niet met
elkaar betalen. Wij betalen deze prijs allemaal al met elkaar. De klimaatverandering staat voor de deur. De bodem wordt uitgeput. De waterkwaliteit
is niet meer goed. Wie denkt u dat dat betaalt? Uiteindelijk doen wij dat
met elkaar. En uiteindelijk wil ik graag deze aarde op een goede manier
doorgeven aan de volgende generatie. Mijn punt met Joop den Uyl was
dat we al 50 jaar lang weten dat we anders moeten omgaan met onze
planeet, maar dat nog steeds niet doen. Waar denkt u dat uiteindelijk dat
prijskaartje neergelegd wordt, waar het eerst de klimaatveranderingsimpact komt? Dat is niet bij de rijkste mensen. Dat is juist bij de armste
mensen, dus die betalen daarvoor. Daarom moeten we ons gedrag
aanpassen.
De voorzitter:
Ik denk en zie niks, maar ik geleid de vraag door naar meneer Madlener
met uw welbevinden. Meneer Madlener.
De heer Madlener (PVV):
Het is toch wel een ongelofelijke arrogantie om hier te zeggen: wij geven
de aarde door, maar de mensen met een laag inkomen, die moeten
minder vliegen, die gaan de prijs betalen. Wij niet als politici, wij betalen
dat allemaal wel. Wij denken: goh, we hebben lekker veel zitplaatsen in
het vliegtuig vandaag en we hoeven niet meer in de file te staan. Maar u
pakt hiermee de mensen die het niet meer kunnen betalen. U bent een
Nederlandse politicus, dus u kunt wel zeggen: wij dit, wij dat ...
De voorzitter:
Ik vraag ook u om in de derde persoon te spreken.
De heer Madlener (PVV):
Ja.
De voorzitter:
Want u moet via de voorzitter spreken.
De heer Madlener (PVV):
Ik zal het proberen. Maar de arrogantie om het hier constant maar bij de
lage inkomens neer te leggen, dat vind ik gewoon een hele gevaarlijke
politiek. Ik zal er straks op ingaan, ook in mijn spreektijd. Ik hoop dat D66

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

16

zich gaat realiseren dat niet iedere Nederlander het salaris heeft van een
Kamerlid.
Mevrouw Hagen (D66):
Ik pleit er altijd voor dat we van een niche juist de norm moeten maken,
bijvoorbeeld als we kijken naar hoe kleding op dit moment geproduceerd
wordt. Juist de duurzame spelers zijn vaak niet bereikbaar voor heel veel
mensen. Wat daaraan bijdraagt, is dat we ervoor zorgen dat er met
politiek, met normeren, met wetgeving een bepaalde schaal optreedt
waardoor we bijvoorbeeld duurzame kleding of duurzaam voedsel op zo’n
schaal kunnen produceren dat het juist betaalbaar wordt voor iedereen.
De heer Haverkort (VVD):
Mevrouw Hagen had het net over kopjes koffie, volgens mij in het
interruptiedebatje met mevrouw Van Esch. Dat riep bij mij een vraag op
die ik niet meer in mijn eigen spreektekst kwijt kon. Die stel ik dus nu maar
even. Die gaat over het bijzondere voornemen van de Europese
Commissie dat ze hebben vastgelegd in de nieuwe verpakkingsverordening die momenteel voorligt. Daarin wordt voorgesteld om de
koffiecupjes – u kent ze wel; ik zal de merknaam niet noemen – niet meer
in aluminium cupjes vorm te geven, maar in biodegradable cupjes.
Excusez le mot voor het Engels, en het Frans.
De voorzitter:
Ik hoorde er ook nog wat Frans achteraankomen, inderdaad.
De heer Haverkort (VVD):
Ja, ik had het zelf al door. En dan vraagt u straks of ik korte vragen wil
stellen. Dat ga ik ook proberen.
De vraag aan mevrouw Hagen is de volgende. Die plastic cupjes moeten
gecomposteerd worden. Daar komt heel veel CO2 bij vrij. Hoe kijkt zij aan
tegen het voorstel van de Europese Commissie? Is zij het met de VVD
eens dat de aluminium cupjes, als we het recyclen daarvan goed onder de
knie hebben, misschien wel een veel duurzamere optie zijn dan het
voorstel dat de Europese Commissie nu doet?
De voorzitter:
Mevrouw Van Esch. Nee, sorry. Mevrouw Hagen.
Mevrouw Hagen (D66):
Ik ben ontzettend blij dat de Europese Commissie elke keer met
voorstellen komt die gewoon voorschrijven wat wij als land moeten doen.
Ik denk dat dat heel goed is. Dat zorgt voor een gelijk speelveld, wat de
VVD heel graag wil, want dan doen we het in Europa allemaal op dezelfde
manier. Maar het bespreken van een circulaire economie op het niveau
van koffiecupjes, is precies waar ik vandaag voor wil waken. Het wordt nu
heel minimaal bezien, op het niveau van productgroepen, omdat het
Ministerie van IenW alleen daarop direct kan sturen. Maar het vraagt veel
grootsere aanpassingen dan wel of niet koffiecupjes recyclen en hergebruiken. Ik daag meneer Haverkort uit om uit te zoomen, te bekijken wat
de grootste maatschappelijke thema’s zijn en te kijken of we daarvoor veel
meer normerend op kunnen treden, want alleen dan bereiken we een
circulaire economie.
De voorzitter:
U daagt hem uit. Het kost hem wel een interruptie. Dit was uw derde
interruptie vanavond, meneer Haverkort.
De heer Haverkort (VVD):
Ik krijg er vast eentje bij aan het eind.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

17

Ik dank mevrouw Hagen voor het antwoord. Ik ben het natuurlijk van harte
met haar eens dat we het debat niet moeten voeren op dat detailniveau.
Sterker nog, ik zou ook wensen dat de Europese Commissie dat soort
details niet in verordeningen opneemt en dat ze ook daar op een veel
hoger abstractieniveau kaders weergeven die daadwerkelijk zorgen voor
een gelijk speelveld in heel Europa. Daar vinden we elkaar. Ik hoop alleen
wel dat in die kaders het inzicht hooggehouden wordt dat composteren
direct CO2 oplevert en lager op de ladder staat dan hergebruik van
materialen. Ik hoop dat mevrouw Hagen dat met me eens is.
Mevrouw Hagen (D66):
In mijn betoog heb ik aangegeven dat het heel belangrijk is dat wij
bepalen wat duurzaam is en wat niet duurzaam is. Kijk bijvoorbeeld naar
biobased materialen. Daarover is nog heel veel onbekend. Je zou wel
kunnen zeggen: we weten in ieder geval wat geen goed idee is. Het
niet-duurzame speelveld zou je kunnen beprijzen. Daarvan zeg je: dat
doen we niet meer. Dan heb je nog een heel groot grijs gebied over, dat
we de komende tijd nog moeten uitkristalliseren. Daar moeten we nog
extra onderzoek naar doen. We gaan nog ervaren wat wel en niet
recyclebaar is. In meer ambtelijke taal heet dat volgens mij «dynamisch
normeren». Dat zou een heel goed uitgangspunt zijn voor het NPCE. Dan
zeggen we: dit doen we in ieder geval niet meer, maar hiervan weten we
heel zeker dat het wel goed is en de komende tijd gaan we van deze
dingen bepalen of ze wel of niet duurzaam zijn. We horen vaak dat we
pioniers zijn en dat we nog niet goed weten welke wet- en regelgeving we
neer kunnen leggen, omdat er nog zo veel onbekend is. Dit geeft de
mogelijkheid om te zeggen: dit stuk gaan we nog uitzoeken en over twee
jaar kijken we daar opnieuw naar.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Hagen, voor de beantwoording. Dan gaan we nu
naar de partij van Joop den Uyl – hij werd al een paar keer aangehaald –
de Partij van de Arbeid. Meneer Thijssen is de vertegenwoordiger.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank, voorzitter. Wat een prachtige quote van D66. Dank daarvoor.
Volgens mij hebben Joop den Uyl en u heel erg gelijk dat we aan lopen
tegen de grenzen van wat deze planeet aankan. Als we het een beetje leuk
willen houden, hebben we ons daartoe te verhouden. Daarom is dit debat
zo belangrijk.
Maar de heer Madlener heeft ook gelijk. We kunnen het allemaal duurder
maken, maar nu al dreigt er armoede voor een miljoen mensen en krijgen
zes op de tien mensen mogelijk met financiële problemen te maken. We
kunnen dus niet zomaar zeggen: hupsakee, gooi maar een prijs op
vervuiling en laat alles maar duurder worden. Daarom had Joop den Uyl
daar heel lang geleden al een oplossing voor. Hij zei: je moet vervuiling
een prijs geven en arbeid ontlasten. Want dan zorg je ervoor dat mensen
met 40 uur werk een leefbaar loon in handen hebben en dat ze de keuze
hebben: koop ik iets wat vervuilender is, of koop ik het schonere alternatief omdat dat goedkoper is? Ik hoop dus dat zowel D66 als de PVV deze
les van Joop den Uyl ook meenemen. Dan kunnen we echt meters maken.
Geef vervuiling een prijs en zorg dat arbeid goedkoper wordt en dat
mensen een leefbaar loon in hun handen hebben.
Voorzitter. Dan mijn inbreng. Een circulaire economie is verschrikkelijk
belangrijk en is goed voor heel veel zaken die belangrijk zijn voor ons,
zoals klimaat, biodiversiteit, natuur, grondstoffenstrategie en onafhankelijk worden van vervelende of misdadige regimes. Maar die is ook goed
om de plasticsoep tegen te gaan die zo in het oog springt en waar
iedereen tegen is, en om microplastics uit ons milieu en ons lijf te krijgen,
of die in ieder geval te verminderen. Een circulaire economie is ook goed

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

18

voor stikstof, om de CO2-uitstoot in het buitenland te verminderen en voor
een eerlijkere ...
De voorzitter:
Deze belletjes gaan af voor het wisselen van de plenaire debatten. Die zijn
wat korter.
De heer Thijssen (PvdA):
... welvaartsverdeling.
De voorzitter:
We hebben uw tijd wel even stopgezet.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat is fijn. Dank u, voorzitter.
Maar er is nog iets belangrijkers. Dat zeg ik ook richting de VVD. Er is, in
de analyse van de Partij van de Arbeid, een race aan de gang naar een
duurzamere wereld. Ooit was dat een achterhoedegevecht, maar nu zien
hele grote economische blokken in de wereld dat het hier de komende
decennia over gaat. De Inflation Reduction Act in Amerika is een enorme
subsidiepot voor bedrijven om te verduurzamen. China is daar al decennia
mee bezig. Ook Europa is wakker geworden. We moeten dit dus niet
alleen zien als een last of een moeilijkheid. We moeten dit zien als een
noodzakelijkheid, niet alleen voor die plannen tegen de grenzen, maar ook
voor ons bedrijfsleven. Ik hoop dat ik de VVD daarin kan vinden. Want als
wij, de Partij van de Arbeid, in de toekomst banen willen hebben, hebben
we ons te verhouden tot deze ontwikkelingen. Dan moeten we ervoor
zorgen dat die circulaire bedrijven in Nederland terechtkomen en in
Nederland investeren. Als de VVD in de toekomst bedrijven wil hebben,
moeten we ervoor zorgen dat ze hier investeren, zodat we bouwen aan
een gezonde Nederlandse economie, maar dus ook bijdragen aan die
circulaire economie.
De voorzitter:
Er is een interruptie van meneer Haverkort.
De heer Haverkort (VVD):
Volgens mij ben ik het van harte met meneer Thijssen eens. Ik ben
enthousiast over racen, maar veel belangrijker: hij noemt de Inflation
Reduction Act van Amerika. Dat is by far het grootste stimuleringspakket
dat er wereldwijd ooit geweest is om duurzaamheid en circulariteit te
stimuleren. Ik zeg niet dat in Europa dezelfde getallen zouden moeten
worden ingericht, maar het helpt wel. Dus als wij meer zouden stimuleren
en navenant wat minder normeren – dat zat ook in mijn betoog – vindt de
heer Thijssen mij zeker aan zijn zijde, want het is uitermate belangrijk dat
we start-ups en nieuwe bedrijven in dit land daarbij helpen.
De voorzitter:
Kijk, er groeit weer van alles vandaag.
De heer Thijssen (PvdA):
Hier wil ik wel in meegaan. Ik zou zeggen: u bent bezig met de
Voorjaarsnota, dus maak een paar miljarden vrij, want dan kunnen we hier
meters op gaan maken. Maar het PBL zegt natuurlijk wel: juist de
combinatie van stimuleren, normeren en beprijzen zorgt ervoor dat er
meters gemaakt kunnen worden. Die combinatie kan ervoor zorgen dat
we in verschillende takken van onze economie een omslag kunnen maken,
van de fossiele lineaire economie naar de circulaire economie en van
fossiele banen naar groene banen, die wel toekomstbestendig zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

19

Ik denk dat we daarbij ietsjes verder moeten kijken – daar wil ik de VVD
ook toe uitdagen – zoals de staalarbeiders van Tata ook gedaan hebben. Er
was een plan om fossiel staal te blijven maken en de CO2 onder de grond
te stoppen, maar de staalarbeiders zeiden: dat is leuk voor de komende
paar jaar, maar wij willen over tien tot vijftien jaar ook nog een baan
hebben.
De voorzitter:
Tot zover uw beantwoording. Nu gaan we de tijd weer aanzetten.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat is goed. Ik maak het toch even af. Die zeiden dus: «Over tien à vijftien
jaar willen wij ook nog een baan hebben, maar dat lukt niet met fossiel
staal. We moeten naar groen staal, dat draait op groene stroom en groene
waterstof.» Dat hebben we ook nodig bij plastics en alle andere takken
van industrie in Nederland.
De voorzitter:
Tot zover de beantwoording. Vanaf nu gaan we dus de tijd weer aanzetten,
meneer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
O, kijk eens aan: bonus. Dank u, meneer Haverkort. Of: dank u, voorzitter.
Er zijn dus heel veel redenen om voor die circulaire economie te gaan. Dit
is echt een van de mooiste portefeuilles in dit kabinet, denk ik, maar het
gaat helemaal niet de goede kant op. Dat heb ik net ook al genoemd in
een interruptiedebatje. Het gaat gewoon niet snel genoeg. De ICER, de
tweejaarlijkse doorrekening, laat zien dat het doel om het grondstoffengebruik te halveren in 2030 niet gehaald wordt, dat Nederland circulair in
2050 al helemaal niet gehaald wordt, en dat er een ontzettende intensivering nodig is. Het is goed dat er een Nationaal Programma Circulaire
Economie komt. Daar hebben we een jaar geleden naar gevraagd. Nu ligt
dat er. Mijn buurvrouw zei net al dat er heel veel in staat dat verkend en
onderzocht gaat worden, maar dat er vrijwel geen maatregelen in staan
die ervoor zorgen dat we ook echt meters gaan maken. Denk aan
voornemens om een tijdlijn te maken en om verschillende maatregelen
zichtbaar te maken, en om de komende jaren te verkennen hoe we
ongeprijsde milieuschade kunnen verwerken in de prijs. We zetten in op
een verplicht percentage hernieuwbare grondstoffen. Dat is niet de
manier om de circulaire economie aan te jagen.
Daarom is dat NPCE wat betreft de Partij van de Arbeid echt, écht te zwak.
Ik snap niet zo goed dat we hier nou een jaar op hebben moeten wachten.
Het is eigenlijk een kopie van het gesprek dat we een jaar geleden hadden,
toen we ook zeiden: de doelen worden niet gehaald; kom met een plan.
Toen hoorden we van de Staatssecretaris: ja, ik kom met een nationaal
plan voor circulaire economie. Nu ligt het er, maar daarvan zegt het PBL
zonder een hele doorrekening: ja, dit gaat het niet doen.
De crux van mijn inbreng in de richting van de Staatssecretaris is dus: dit
kan zo niet. Of de Staatssecretaris moet eerlijk zijn en zeggen «de doelen
zijn gewoon te moeilijk» of «ik sta er toch niet achter», óf ik daag de
Staatssecretaris uit om echt met een pakket te komen. Het NPCE is echt
wel een leuke aanzet, maar er moet nu doorgepakt worden. Welke
beprijzing, welke normering, welke stimulering wil de Staatssecretaris
voor elke sector hanteren om ervoor te zorgen dat we echt meters gaan
maken richting de mooie doelen die er zijn? Volgens mij kan ze dan
gewoon naar de andere ministeries gaan, die ook hele uitdagende doelen
hebben, en zeggen: hé joh, je moet leveren! Want op dit moment zien wij
het niet en, eerlijk gezegd, het Planbureau voor de Leefomgeving ook niet.
Dan nog een paar kleinere vragen. Ten eerste ligt er een aanbod van de
beton- en staalsector. Die sector zegt: joh, ga nou een geharmoniseerde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

20

aanpak voor gunningscriteria maken. Is de Staatssecretaris bereid om dat
aanbod dat er ligt vanuit de sector, over te nemen? Dan gaan daar wel
gewoon vast meters gemaakt worden, terwijl zij dat concrete pakket gaat
vormgeven. Van hetzelfde is sprake in de matrassensector. Daar willen ze
ook wel een normering per 2028. Is ze bereid om dat te doen?
Daarmee is mijn tijd op. Dank u, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Thijssen namens de Partij van de Arbeid. Nogmaals
– ik heb het al gezegd – meneer Thijssen moet zich dadelijk helaas ook
verontschuldigen wegens andere dringende verplichtingen.
De heer Madlener (PVV):
Ik heb een vraag aan de PvdA-woordvoerder. We hadden het net over
Joop den Uyl. De heer Thijssen gaf mij deels gelijk. Dat vond ik wel prettig
om te horen, want de PvdA heeft toch veel invloed na de provinciale
verkiezingen. De PvdA gaat toch een beetje op de achterbank zitten van
het kabinet en gedogen. Mijn vraag is de volgende. Als we door al die
moralistische mooie woorden, zoals «circulair» en noem maar op, heen
kijken, dan gaat het uiteindelijk ook om welvaartsverdeling. De PvdA was
traditioneel een partij die opkwam voor de arbeiders, voor de mensen met
een modaal of lager inkomen. Als we kijken naar de maatregelen van het
kabinet, dan zien we dat het toch heel vaak neerkomt op beprijzen en
duurder maken. Je ziet dat er een welvaartsverschuiving plaatsvindt en
dat vooral mensen met een lager inkomen, de traditionele achterban van
de PvdA, de prijs betalen. Juist die mensen!
De voorzitter:
En uw vraag is?
De heer Madlener (PVV):
Mijn vraag is: is de PvdA bereid en spreekt ze hier ook uit dat de welvaart
van de Nederlanders niet mag lijden onder deze ambities? En is de PvdA
bereid om met de PVV te waken voor welvaartsverschuiving en ervoor te
zorgen dat onze gewone Nederlanders niet lijden onder hun basiswelvaart, en dus gewoon een mooi huis, een auto voor de deur en gewoon
goed eten hebben? Denk aan zaken waar mensen behoefte aan hebben,
bijvoorbeeld op vakantie kunnen gaan; dat soort zaken.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik heb recent een motie aangenomen gekregen in deze Kamer. Die ging
erover dat lage en middeninkomens er financieel niet op achteruit moeten
gaan door klimaatbeleid. De heer Madlener vindt mij en mijn partij dus
helemaal aan zijn zijde in de gedachte dat we er inderdaad voor moeten
zorgen dat als we de noodzakelijke veranderingen door gaan maken en als
we ervoor gaan zorgen dat we met z’n allen een beetje fijn kunnen leven
op die ene planeet die we hebben – er is immers geen planeet B waar we
heen kunnen – dat we dan heel scherp in de gaten moeten houden of
iedereen dat mee kan maken. Het is wel vaker gezegd door mijn partij: de
klimaattransitie zal sociaal zijn of deze zal niet zijn. Daar ben ik echt van
overtuigd. Iedereen moet het mee kunnen maken vanuit menselijkheid.
Als je een transitie mee wil maken, dan moet je ook zorgen voor
draagvlak. Daarom is het ook belangrijk om dat te doen.
Anders dan dat ik de PVV vaak hoor zeggen, denk ik wel dat het noodzakelijk is om het te doen. Dat is niet alleen omdat we maar één planeet
hebben en we op alle mogelijke manieren zien dat we daar niet op een
duurzame manier mee omgaan, maar ook omdat ik ervan overtuigd ben
dat als we nu niet in beweging komen, er op een gegeven moment geen
banen meer zijn voor al die mensen waarvan we willen dat ze een goed
inkomen hebben. We zien namelijk dat er allerlei duurzame bedrijfsmo-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

21

dellen ontstaan. We moeten ervoor zorgen dat die bedrijven ook in
Nederland investeren en hier in Nederland banen genereren, wat dan
toevallig ook groene banen zijn. Dat is wel echt heel erg nodig, want
anders ben ik bang dat Nederland economisch de boot gaat missen.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Voorzitter. Ik wil toch wel iets toevoegen aan het hele onderwerp van «we
kunnen niet doorgaan met de manier waarop wij hier als Nederlanders
allemaal consumeren». Dan halen we sowieso nooit een circulaire
economie. We kunnen niet allemaal een auto voor de deur hebben, of
geen elektrische auto voor de deur. Dan worden we in 2050 nooit circulair.
Dus ik ben wel benieuwd. Ik ga er toch ook van uit dat de Partij van de
Arbeid zich dat realiseert. Ook wij willen voor iedereen een goed
basisinkomen, een goed inkomen om van rond te kunnen komen. Maar
we moeten mensen ook gaan vertellen, vanaf nu, dat we door dat
welvaartsniveau dat we met elkaar hebben opgebouwd nu in de ellende
zitten van 3,6 aardbollen nodig hebben. Dus ik hoop dat we ook dat
gesprek veel meer met elkaar zullen gaan voeren, en ik hoop eigenlijk ook
wel dat we de Partij van de Arbeid ook daarin aan onze zijde vinden.
De voorzitter:
Het antwoord mag korter dan de vraag, meneer Thijssen, alstublieft.
De heer Thijssen (PvdA):
Kijk, ik denk dat mensen graag op een prettige manier van A naar B willen
reizen, en dat ze dat niet vaak met een fossiele auto doen, dus dat ze het
leuk vinden om dat met een elektrische auto te doen; maar dat ze het ook
prima vinden om dat met het openbaar vervoer te doen, als dat een beetje
betaalbaar is en een beetje goed rijdt. Dus ik denk inderdaad dat we er
niet aan vast moeten houden dat iedereen zo nodig een auto moet. Ik
denk dat het er veel meer over gaat om de behoeften die mensen hebben,
op een bepaalde manier te kunnen invullen. En dat zie je natuurlijk ook al
bij heel veel mensen in de stad, bijvoorbeeld: die willen helemaal geen
auto. Die regelen op een andere manier dat ze zich in die stad verplaatsen.
Dus ja, daar zijn we het volgens mij over eens.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw inbreng, en ook uw beantwoording namens de PvdA,
meneer Thijssen. En veel succes vandaag, ook met de andere dingen.
Dan gaan we naar uw buurvrouw, geachte afgevaardigde mevrouw
Bouchallikh. Ze spreekt namens GroenLinks.
Mevrouw Bouchallikh (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Nederland circulair in 2050 en een halvering van
het grondstoffengebruik in 2030. Dat laatste is al over zeven jaar. Deze
doelen lijken helaas steeds minder haalbaar, en dat baart mij enorm veel
zorgen. De Integrale Circulaire Economie Rapportage van het PBL liet
opnieuw zien hoe urgent de opgave is. In de rapportage staat dat de
huidige manier van produceren en consumeren met een omvangrijk
gebruik van primaire grondstoffen verspillend is en een van de belangrijkste oorzaken van klimaatverandering, verlies van biodiversiteit en
vervuiling van lucht, water en bodem; precies de zorgen van mevrouw
Hagen over haar kind. Bij ongewijzigd beleid zal het gebruik van grondstoffen wereldwijd tot 2060 verdubbelen.
In het langverwachte Nationaal Programma Circulaire Economie zou alles
uiteindelijk duidelijk worden. Maar nu het er daadwerkelijk is, ben ik verre
van overtuigd, en ik ben niet de enige. Ten eerste zouden er eindelijk
nationale doelen komen om het overkoepelende circulaire-economiedoel
te concretiseren, maar die zijn er nog steeds niet. Hoewel ik het goed vind
dat er begonnen is met het formuleren van doelen voor prioritaire

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

22

productketens, worden er pas volgend jaar concrete doelen geformuleerd
om aan de nationale opgave te voldoen. Ook zou er een ambitieus
klimaatdoel komen voor de circulaire economie in het nationaal
programma. Dat was een afspraak uit het coalitieakkoord. Maar ik vind dit
nog niet heel concreet, aangezien er wordt gesproken over een «productiepotentieel» van 2 tot 4 megaton CO2. Is dit ook afrekenbaar? En hoe
krijgt dat dan vorm?
Ten tweede. Het PBL benadrukt al jaren dat er meer dwang en drang
nodig is om de circulaire doelen te bereiken door middel van beprijzing en
normering, maar over dergelijke maatregelen worden alleen nog maar
verkenningen aangekondigd. Mevrouw Hagen heeft ook geturfd hoe vaak
dat wordt aangegeven, en dat is best zorgelijk. Denk aan het beprijzen van
milieuschade, of een grondstofheffing op primaire grondstoffen. Wat ons
betreft is dat nu echt nodig. Waarom worden die maatregelen niet al
genomen? Op welke termijn worden die verkenningen uitgevoerd, en op
welke termijn wordt daar dan weer een beslissing over genomen? Want
reeds in 2017 kwam het PBL al met een uitgebreid rapport over fiscale
vergroening en welke kansen een belastingverschuiving van arbeid naar
grondstoffen biedt. Dat is zes jaar geleden. Waarom is het niet mogelijk
om nu al concrete maatregelen te nemen op het gebied van normeren en
beprijzen? Is de Staatssecretaris met de Minister van Financiën een plan
aan het maken om ons belastingstelsel zo in te richten dat het de
circulaire economie stimuleert? Ik sprak onder andere tijdens Duurzame
Dinsdag heel veel mooie bedrijven die echt letterlijk tegen dit soort
drempels aan lopen. Het is gewoon jammer dat zij niet verder kunnen
gaan met hun bedrijf omdat wij dit soort rare systemen hebben
ontwikkeld, die niet aansluiten bij de doelen die we hier stellen.
Dan de financiering. In hoeverre kunnen ook de klimaatgelden aan de
circulaire economie worden besteed, zeker nu er ook een klimaatdoel aan
het programma is gekoppeld?
Dan iets leuks: kringloopwinkels. Ik ben persoonlijk zelf fan. Ik vind het
echt een heel mooi concept, want het is een prachtig voorbeeld van een
plek waar hergebruik in zijn meest pure vorm tot uitwerking komt. Maar
sinds 1 april geldt een registratieplicht voor het deel van de kringloopwinkels dat niet is aangesloten bij de branchevereniging. We hebben
reeds onze zorgen daarover geuit destijds, maar hoe gaat dat nu? Worden
de effecten hiervan goed gemonitord? We willen natuurlijk niet dat zo’n
mooie plek uiteindelijk onder de voet wordt gelopen door allerlei regels
die wat ons betreft eigenlijk niet per se nodig zijn op dat vlak. Die
registratieplicht zou mogelijk ook voor de milieustraat kunnen gelden. We
hebben laatst een mooie wisseling gehad over die milieustraat. Ik ben ook
heel blij dat we daar een motie op hebben kunnen aannemen. Maar we
willen natuurlijk niet dat zo’n registratieplicht het weer gaat bemoeilijken
voor mensen om het product opnieuw te gebruiken. Gaat de Staatssecretaris voorkomen dat zo’n registratieplicht ook voor die straten gaat
gelden? Kringloopwinkels zijn meestal ook sociaal inclusieve werkplekken,
en er zijn veel circulaire beroepen, zoals reparateur of meubelmaker nodig
om die circulaire economie mogelijk te maken. Goed dat daar in het
programma aandacht voor is. Ook omdat ik dossierhouder mbo ben, vond
ik het fijn om dat te lezen. Dus technische beroepen en de inclusie
daarvan zijn ontzettend belangrijk, want er moet echt prioriteit worden
gegeven aan het klaarstomen van de arbeidsmarkt voor de circulaire
economie. Worden de kringlooporganisaties ook als inspiratiebron
gebruikt voor andere werkgevers, gezien hun jarenlange ervaring met het
bieden van waardevol werk aan mensen waarvoor het niet altijd makkelijk
is om hun plek te vinden, en omdat ze ook weer kunnen bijdragen aan die
circulaire economie?
Dan de koppeling van de energietransitie en de grondstoffentransitie. De
Sociaal-Economische Raad heeft vorig jaar een mooi en belangrijk rapport
uitgebracht over het belang om de energietransitie en de grondstoffen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

23

transitie gezamenlijk aan te pakken om de klimaatdoelen te behalen. Ook
de voorzitter van het Klimaatberaad benadrukt dit. Wat heeft de Staatssecretaris inmiddels gedaan met deze signalen? Ik heb haar hier eerder ook
naar gevraagd. Ik hoop dat ze verdere stappen heeft gezet. In hoeverre
werkt zij bijvoorbeeld samen met de Minister voor Klimaat en Energie om
te verkennen wat de mogelijkheden zijn?
Dan de sigarettenfilters, ook iets waar we eerder van gedachten over
hebben gewisseld. TU Delft heeft naar aanleiding van onze motie een
onderzoek uitgevoerd naar de haalbaarheid van de reductiedoelstelling
van 70% in 2026 ten opzichte van 2022. De conclusie is dat het bestaande
beleid tot slechts een reductie van 15% leidt. Het advies is dan ook om een
Europees verbod op filtersigaretten te onderzoeken. Wij vragen ons af hoe
de Staatssecretaris hier nu, of later misschien uitgebreider, op kan
reageren, want die reeks hebben we helaas nog niet gezien.
Tot slot statiegeld. Dat moet toch even weer. We hebben gezien dat de
invoering van statiegeld op blik niet soepel is verlopen – zacht uitgedrukt –
en ik ben blij dat hier nu ook op wordt gehandhaafd met boetes. Is er zicht
op hoe de brouwers hier nu mee omgaan, en op of er daadwerkelijk op
korte termijn statiegeld zit op alle blikjes? En wat gebeurt er nu met het
statiegeld dat wel wordt betaald maar niet wordt ingeleverd, om wat voor
reden dan ook, bijvoorbeeld omdat het toch weer in de prullenbak of in
het zwerfafval belandt? Blijft dit geld op de plank liggen bij het Afvalfonds
of worden deze middelen duurzaam besteed? Dat zou toch een mooie
oplossing zijn voor die gelden. Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bouchallikh, voor uw inbreng namens GroenLinks.
Meneer Madlener, we zijn nu op het punt aangekomen dat u geen
interrupties meer hebt. En mevrouw Hagen ook niet meer, en de heer
Thijssen niet. Ik heb gezegd, maar dan moeten de leden het allemaal goed
vinden: als ik er een extra toeken, krijgen jullie er allemaal een extra bij.
Dan mag ik u nog een interruptie geven. Dit is dan uw laatste interruptie,
meneer Madlener. Uw vijfde, en de andere leden krijgen er ook allemaal
eentje bij.
De heer Madlener (PVV):
Dat is waar. Ik was nog niet eens aan al mijn interrupties volgens mij,
maar dat klopt.
De voorzitter:
We houden dat heel goed bij, met name bij u. En u was er echt doorheen.
De heer Madlener (PVV):
Ja, de voorzitter zit altijd op mijn dak. Maar ik wil toch een vraag stellen
aan mevrouw Bouchallikh die ik niet kan laten, namelijk over het besluit
van de Amsterdamse GroenLinks-wethouder, of -wethoudster geloof ik,
om die 900 ton afval uit Rome naar Nederland te slepen om ze hier te
verbranden. Ik blijf het toch heel merkwaardig vinden dat juist een partij
als GroenLinks ervoor kiest om allerlei afval te importeren uit Rome. Ik
bedoel, in Rome gooien ze het afval volgens mij gewoon op straat, als ik
de beelden af en toe mag geloven. Een van de vervuildste plekken van
Europa. Napels staat bekend om alle rommel. En nu gaat bij uitstek
GroenLinks 900 ton hiernaartoe halen om te verbranden, met al die
uitstoot.
De voorzitter:
Wat is uw vraag aan mevrouw Bouchallikh?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

24

De heer Madlener (PVV):
Nou, ik vraag me af wat partijgenoot mevrouw Bouchallikh daarvan vindt,
van wat ze in Amsterdam uitspoken.
Mevrouw Bouchallikh (GroenLinks):
Over dit thema is reeds van gedachten gewisseld dankzij de vraag van de
heer Haverkort. Volgens mij is het ontzettend belangrijk dat we het
hierover hebben, want als het gaat om de circulaire economie moeten we
zeker de afvalstromen niet vergeten. Wat wij uiteindelijk willen is dat die
overcapaciteit zo snel mogelijk wordt afgebouwd. Die is momenteel
aanwezig in die verbrandingsoven, en daar willen we nu vanaf om
überhaupt te voorkomen dat dit mogelijk is.
De voorzitter:
Nee, nee, nee, meneer Madlener. U heeft er nu vijf gehad. U bent qua
vragen uitgesproken vandaag in de eerste termijn.
We gaan nu naar het Christen Democratisch Appèl, naar mevrouw Mulder.
Ik wil toch dit zeggen, mevrouw Mulder, voordat ik het dalijk vergeet. U
gaat ons binnenkort verlaten, helaas. Ik heb langer dan tien jaar met u in
de Kamer mogen zitten. U bent mijn voorzitter, of onze voorzitter, bij de
commissie voor Economische Zaken en Klimaat. We zullen u gaan missen.
Het is omdat er ook nog een meireces tussen zit van twee weken, dus is
de kans klein dat ik u nog ga tegenkomen bij handelingen. Vandaar dat ik
nu al mijn dank aan u wil uitspreken, als collega en ook als Kamerbewoner. Dank u wel.
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
U hebt het noorden en heel Nederland altijd goed vertegenwoordigd,
maar met name het noorden. En ik heb begrepen dat u nu het bedrijfsleven in het noorden gaat steunen. Wij wensen u daar heel veel succes bij.
U heeft het altijd naar eer en geweten gedaan. We zullen vooral uw lach
gaan missen. Mevrouw Mulder, uw zes minuten lopen. Alstublieft.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Nou, dat raakt mij. Dank daarvoor. Kamerlid zijn is het mooiste vak dat je
mag doen. Het is zeer eervol om hier de Drenten en de Groningers, die ik
dan met name heb vertegenwoordigd de afgelopen jaren, iedere keer
weer mee over de drempel te nemen van dit huis – want zo voelt dat ook
echt. Je bent gekozen als volksvertegenwoordiger, en dat is echt heel
bijzonder. De vraag om naar Den Haag te gaan, kwam ook van inwoners
in Drenthe met name. En ja, nu komt er een vraag vanuit ondernemend
Noord-Nederland, om me daarvoor in te zetten. Ik dacht: na 10,5 jaar ... Ik
heb heel erg getwijfeld natuurlijk, want dit is een supermooi vak en er is
eigenlijk nooit een goed moment om hier weg te gaan. Maar ik dacht: dit
moet ik gaan doen, zodat ik me verder kan inzetten voor de samenleving.
Ik heb ook altijd de samenwerking met de collega’s heel erg gewaardeerd,
over alle partijen heen. Mensen thuis denken vaak dat het hier continu
ruzie is of zo, maar dat is niet zo. Dat wilde ik even gezegd hebben. Er zijn
momenten dat we elkaar knetterhard aanpakken in het debat, maar in het
algemeen gaan we hier heel netjes en fatsoenlijk met elkaar om, gunnen
we elkaar dingen en zijn we oprecht geïnteresseerd in de mening van een
ander, en proberen we gewoon heel goed beleid voor Nederland te
maken. Dat wordt nog weleens vergeten, maar dat is echt het handwerk
dat hier gebeurt in de Kamer. En u bijvoorbeeld, voorzitter, geeft uw tijd
en energie om voorzitter te zijn van zo’n commissie, en dan kunt u op dat
moment geen andere dingen doen. Mensen vergeten weleens dat je ook
allemaal dat soort dingen doet om hier aan de slag te zijn. Ik heb daar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

25

gewoon heel veel waardering voor. De Griffie doet geweldig werk ... Ja,
nu ben ik eenmaal op gang en zijn mijn zes minuten al wel voorbij.
De voorzitter:
Uw tijd loopt nog niet.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik wil ook de bodes alvast bedanken, want dit huis draait niet zonder
iedereen. We zijn allemaal een radertje en proberen hier allemaal het
schip in de goede richting te krijgen voor onze samenleving, vanuit onze
eigen idealen. En ik ben er dankbaar voor dat wij in een democratie leven,
want vanuit Buitenlandse Zaken, ook een portefeuille van mij, zie ik dat
het in andere landen ook wel heel anders toegaat. Dus leve de
democratie!
De voorzitter:
Daar sluiten we ons allemaal bij aan, dank u wel.
(Geroffel op de bankjes)
De voorzitter:
Het noorden is u rijk, wij zijn u dalijk kwijt, maar in ons hart blijft u altijd.
Dat moet u onthouden.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ja, dank, voorzitter. Dan het Nationaal Programma Circulaire Economie.
Wat proberen we daar nou mee? Dat is om toch echt een transitie naar die
circulaire economie te versnellen, want die is natuurlijk al gaande. En die
is belangrijk, zodat we onze aarde kunnen doorgeven aan volgende
generaties, en ook om op nationaal en regionaal niveau gewoon ons geld
te kunnen verdienen en werkgelegenheid te hebben. Ik denk dat ook dat
heel belangrijk is. En dit geeft ook zo ontzettend veel kansen. Er worden in
het nationaal programma een aantal voorwaarden genoemd die nodig zijn
om te kunnen versnellen. Alleen is het nog niet zo concreet als ik
misschien wel had gehoopt. Ik denk dat de collega’s daar ook wel het een
en ander over hebben gezegd. De uitdaging aan de Staatssecretaris is
toch om daar met nog meer verve volop op in te zetten. Daar heeft ze
natuurlijk ook al die andere ministeries bij nodig. Ik weet hoe lastig dat is,
en toch is dat iets wat zij, denk ik, goed kan gaan doen. En dat is hard
nodig, want het mag gewoon een stap concreter, bijvoorbeeld voor de
reductie van de grondstofvoetafdruk; voor het percentage secundaire
biogrondstoffen; het percentage terugwinning van grondstoffen; de
doelen voor hoe de circulaire economie kan bijdragen aan het tegengaan
van klimaatverandering, aan een schoner milieu en aan herstel van
biodiversiteit. Die concrete doelen – het staat er ook in – komen pas in
2024. Dan lijkt het net alsof die urgentie er niet is. Maar heeft de Staatssecretaris die urgentie, kan zij daar een reflectie op geven? Hoe ziet zij dit
nou zelf?
We weten dat er in de regio natuurlijk al ontzettend veel initiatieven zijn
op het gebied van circulaire economie. Provincies en gemeenten zijn er al
volop mee aan de slag. We hebben ook een oproep vanuit de provincies
ontvangen om als Rijk nauwer samen te werken met provincies en andere
overheden om meer gebruik te maken van wat er in de provincies al
gebeurt, en ook van de kennis die daar voorhanden is. Ik vraag dan aan de
Staatssecretaris: hoe gaat zij dat concreet oppakken met de regio’s? Want
zij willen los; zij willen aan de slag. En dat is juist zo mooi, dat ze dat
willen. Dus hoe gaat zij daaraan vormgeven? En welke rol ziet zij dan voor
industriële clusters en de ketensamenwerking die al in de regio aanwezig
is? Hoe kijkt zij aan tegen de vraag om de bestuurlijke afspraken van het
Rijk, de provincies en andere overheden, ook te gaan maken?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

26

Voorzitter. Als er bedrijven aan de slag zijn met het omschakelen naar de
circulaire economie ... Collega’s hebben al allemaal voorbeelden gegeven
van wat ze dan tegenkomen bij regelgeving en wat hun dan dwarszit. Het
bedrijf LIMM werd net al genoemd door de collega van de VVD, maar Blue
Phoenix bijvoorbeeld ook: een bedrijf dat in bodemas doet en dat eigenlijk
al verder is gegaan met de zuivering van de bodemas; iets waar we echt
naartoe willen in 2050. En toch vallen zij buiten de boot. Ik wil vragen: wilt
u naast dit soort bedrijven gaan staan, en zelf bij hen op werkbezoek gaan
om poolshoogte te nemen? Het rapport van de commissie Groningen
heeft ook aangetoond dat je dicht naast je inwoners moet staan. Maar sta
dan vanuit dit perspectief ook dicht naast de bedrijven die tegen die
moeilijkheden aan lopen. Want ik denk dat deze Staatssecretaris het
verschil zou kunnen maken.
We hebben het al vaker over de UPV gehad, de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid, en over dat die soms knelt met de gemeenten. Ik
vraag of de Staatssecretaris daar toch nog eens een keer naar wil kijken,
bijvoorbeeld in Twente. Dat knelt aan alle kanten. Ik vind het gewoon niet
een goed idee dat de gemeenten, zeg maar, opdraaien voor de kosten,
terwijl de winsten aan de andere kant liggen. Daar gaat gewoon iets mis.
En die UPV heeft mijn hart.
Bijna tot slot, voorzitter, want volgens mij ben ik rap al door mijn tijd
heen.
De voorzitter:
Nee, u had nog 1 minuut en 45 seconden.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ah. Afgelopen maandag mocht ik het debat voorzitten over het ibo
klimaat. Dat zijn, zeg maar, alle maatregelen die nu worden genomen om
de klimaatdoelen te halen, en daar zit een hele duidelijke component in
van circulaire economie. Daar zit een kans voor de Staatssecretaris. Daar
moet vast nog geld naartoe, en dat geld heeft ze volgens het PBL hard
nodig. Dus ik zeg: Staatssecretaris, ga ervoor, want bijna alle partijen
hebben maandagavond aangegeven dat zij daar met de Staatssecretaris
die kansen zien. Maar dat komt niet vanzelf haar kant op, dus laten we hier
die druk nog een beetje opvoeren naar de collega’s van de Staatssecretaris.
Ik was behoorlijk onder de indruk van de Zwerfinator en de Plastic Soup
Surfers afgelopen dinsdag, en hun plannen. Dat is gewoon zo praktisch. Ik
hoop dat de Staatssecretaris een reactie daarop wil geven, met wat ze
daarmee gaat doen.
Voorzitter. Tot slot kom ik bij de afvalenergiecentrales. In eerdere debatten
heb ik gevraagd om een gezamenlijke factfinding te doen. Ik ben
benieuwd wat daar de status van is en ook hoe de Staatssecretaris
inmiddels aankijkt tegen het feit dat je een importheffing hebt. Zeker als je
ook kijkt richting de doelen van 2030, naar hoeveel afval je nodig hebt om
daar weer uit te kunnen recyclen en er allemaal weer nieuwe dingen van
te maken, zou het gek genoeg zomaar eens kunnen dat we daaraan een
tekort gaan hebben. Ik was daar ook wat over verrast. Maar als dat zo is
en we kunnen die doelen daardoor niet halen, mede omdat we daar
allemaal beperkende maatregelen op leggen, vraag ik me af of we op de
goede weg bezig zijn. Ik wil daar graag een reflectie op van de Staatssecretaris.
Voorzitter, dank.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw inbreng namens het CDA, mevrouw Mulder.
We schorsen even voor vijf minuten. Dus we zien elkaar zo terug. Ik zou
zeggen tegen de leden: maak ook gebruik van de sanitaire pitstop, nu het
nog kan. Ook aan de andere aanwezigen. We zijn over vijf minuten terug.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

27

De vergadering wordt van 11.22 uur tot 11.27 uur geschorst.
De voorzitter:
Als iedereen weer kan plaatsnemen, dan heropen ik dit commissiedebat
inzake circulaire economie. Het woord is aan de heer Madlener namens de
Partij voor de Vrijheid. Uw zes minuten lopen.
De heer Madlener (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Ja, natuurlijk zijn we allemaal voor het zuinig
omgaan met onze spullen, met ons land. En we zijn ook allemaal voor een
goed milieu. Maar als het gaat om de maatregelen, dan zie je toch vaak
dat de welvaart van sommige mensen wordt aangetast en dat de
hypocrisie van de rijkere politici – laten we het even zo noemen – toch af
en toe geen grenzen kent. En ik vind het altijd wel fijn om op te kunnen
komen voor de gewone Nederlander, omdat zij vaak de prijs betalen in de
maatregelen. Dus alle moralistische en mooie woorden ten spijt, we zijn
het er allemaal over eens, iedereen is voor een goed milieu, maar de pijn
zit ’m in de maatregelen. En dan wil ik vooral ook waarschuwen tegen het
mantra «de vervuiler betaalt». Want dat lijkt hier door bijna alle partijen te
worden omarmd, en het wordt ook te pas en te onpas gebruikt, constant.
De voorzitter:
Er is een interruptie van de heer Thijssen. Dit is ook zijn vijfde en laatste
interruptie; «de joker», zoals we dat noemen. De heer Thijssen.
De heer Thijssen (PvdA):
Ja. Ik vind het supergoed dat de heer Madlener aandacht vraagt voor de
mensen, dat als de prijzen omhooggaan door het principe van «de
vervuiler betaalt» misschien meer mensen in de problemen komen.
Volgens mij is dat superbelangrijk bij de veranderingen die we
doormaken. Maar hoorde ik nou goed dat de heer Madlener zegt:
«Iedereen is het er wel over eens dat we die transities door moeten
maken, want iedereen wil een goed milieu»? Dus hoor ik nu goed dat de
PVV erachter staat dat we toewerken naar die circulaire economie in 2050?
De heer Madlener (PVV):
Het antwoord kunt u al raden: nee, daar zijn wij heel kritisch op. Maar ik
geef ook aan dat wij natuurlijk ook een goed milieu willen. Maar ik wil ook
waken voor een heleboel Nederlanders die dit wel moeten meemaken,
zeg maar, maar niet van harte. Dus de welvaart willen wij op peil houden.
Dat lijkt vooral hier in deze commissie weleens uit het oog te worden
verloren met allerlei maatregelen die vooral de mensen met een laag
inkomen raken. Ook úw achterban, zeg ik tegen de heer Thijssen. Dus ik
voel mij in dit soort gesprekken of debatten altijd heel erg in deze rol
terechtkomen, omdat iedereen altijd zulke mooie woorden heeft maar de
hypocrisie ook ongekend is. Ik heb een beetje de rol om daarop te wijzen,
en dat ga ik dan ook doen.
De voorzitter:
U vervolgt. U heeft nog vijf minuten.
De heer Madlener (PVV):
Dus «de vervuiler betaalt» is het mantra van een heleboel partijen. En dat
klinkt op het eerste gezicht ook heel redelijk en logisch, «de vervuiler
betaalt», maar toch is dat niet zo. Het is eigenlijk een hele gevaarlijke zin,
want als je betaalt, is dan het probleem opgelost? Nou, heel vaak niet,
want dan betaal je gewoon meer; en de Staat wordt dan rijker, de
belastingbetaler wordt armer en het probleem blijft bestaan. Betalen is
natuurlijk geen oplossing. Maar waar het nog erger wordt, is als het wel
een oplossing is en sommige mensen het dus niet meer kunnen betalen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

28

Tja, dan ga je dus een hele groep mensen met een lager inkomen raken.
En het is heel vaak zo dat de politici, die tot de hogere inkomens behoren,
er zelf eigenlijk relatief weinig last van hebben. Het zijn vaak de mensen
met een laag inkomen die de prijs betalen, en de politici dan zeggen:
«Kijk, het werkt. Er wordt inderdaad minder gevlogen naar verre
vakanties.» En: «Wat is het lekker rustig op mijn resort in Indonesië,
heerlijk.» Dus die hypocrisie ... Ik wil toch echt vragen of iedereen daar
goed op wil letten, want het is zo makkelijk om altijd maar een ander te
laten opdraaien voor jouw goeie ideeën.
De voorzitter:
Er is allereerst een interruptie van de heer Haverkort, en dan mevrouw
Mulder.
De heer Haverkort (VVD):
Voorzitter, dank. Natuurlijk moeten we ervoor zorgen dat het adagium «de
vervuiler betaalt» niet leidt tot «de vervuiler koopt af». Dat ben ik van
harte met de heer Madlener eens. Ik heb weleens de suggestie gedaan in
de debatten die we met elkaar hebben over afval en circulaire economie
dat, als we minder zouden verbranden en meer grondstoffen zouden
uitsorteren in onze afvalverwerking en die zouden kunnen recyclen, we de
opbrengsten daarvan kunnen laten terugvloeien naar de inwoners door
het verlagen van de afvalstoffenheffing. Kan ik bij de heer Madlener, de
PVV, op steun voor dat idee rekenen?
De voorzitter:
Ja of nee?
De heer Madlener (PVV):
Lage lasten, dat klinkt mij altijd goed in de oren. Alleen zijn er hier een
aantal aannames genoemd, namelijk: als we meer kunnen recyclen. Dat
blijkt nu een heel groot probleem. We zijn allemaal wel afval aan het
scheiden, en ik gooi alles in de plasticbak. Maar als er vervolgens niks
mee gebeurt of als het niet gebruikt kan worden omdat dat technisch niet
mogelijk is en het naar China wordt verscheept om daar te worden
verbrand, of als het Romeinse afval hiernaartoe wordt gehaald, dan zijn
we natuurlijk elkaar voor de gek aan het houden. Dus hou wel de realiteit
voor ogen. Maar lage lasten, dat klinkt altijd goed.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik zit nog even de woorden van de heer Madlener tot mij door te laten
dringen. Hij zegt: alle Kamerleden gedragen zich collectief zo dat ze op
Bali zitten en daar dan allemaal dingen doen. Ik heb daar toch wel wat
moeite mee. Ik ben daar een keer voor het werk geweest, maar niet privé.
U schept hier een beeld van collega’s waar ik mij toch niet in herken. Ik
vind dat jammer. Ik vind het wel terecht dat u zegt ... sorry, dat de heer
Madlener zegt dat er maatregelen zijn die met name de mensen met de
lagere inkomens veel harder raken en dat mensen met een hoger inkomen
dat veel makkelijker kunnen doen. Die zorg deel ik met de heer Madlener,
maar ik zou hem wel willen vragen om niet op deze manier zo algemeen
over collega’s te praten. Er zullen overigens vast wel collega’s zijn die dat
doen. En ik doe vast ook weleens een keer wat verkeerd, maar ik probeer
thuis ook netjes aan afvalscheiding en alles te doen. We proberen het dus
allemaal wel heel erg hard met elkaar.
De voorzitter:
We moeten inderdaad vermijden dat we generaliserend spreken. Meneer
Madlener.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

29

De heer Madlener (PVV):
Nou ja, we proberen het met elkaar? Natuurlijk, we proberen dat allemaal
te doen, maar het leven is nu eenmaal vervuilend. Als je een kind op de
wereld zet, dan weet je: dat kind gaat vervuilen. Het is niet anders. Dat
hoort bij ons leven. Zo leven we hier. Juist die moraal van maatregelen
die anderen vooral raken, daar wil ik voor waarschuwen. Ik vind daar niks
mee. Ik vind het juist mijn taak om dat te doen. Dat bedoel ik niet
persoonlijk, maar iedereen maakt zelf de afweging: op welke manier
vervuil jij vandaag het milieu? Ik heb vanmorgen de auto gepakt. En
misschien heeft u weet ik wat gegeten wat ook meer milieubelastend is
dan iets anders. Zo maak je allemaal een keuze. Allemaal belasten wij het
milieu. Ik heb er moeite mee dat er steeds meer mensen zijn die heel erg
praten over anderen, maar hun eigen gedrag dan niet ter discussie stellen.
«Groen salonsocialisme» zou ik het bijna willen noemen. Het is nou
eenmaal zo dat de lage inkomens vaak de prijs betalen. Ik vind het een
plicht van ons allemaal om daar rekening mee te houden en ik vind dat
dat onvoldoende gebeurt.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik ben het eens met de zorg die de heer Madlener in zijn laatste zinnen
uitspreekt. Maar je kan wel bijvoorbeeld zaken normeren op termijn zodat
je daarnaar toe kan werken, bijvoorbeeld vanuit het bedrijfsleven,
waardoor je minder vervuilend bezig bent. Is dat dan iets wat de heer
Madlener ook aanspreekt? Daar kan iedereen zich dan op voorbereiden,
maar dan proberen we toch minder te vervuilen.
De voorzitter:
Kort en puntig, meneer Madlener.
De heer Madlener (PVV):
Ik ben heel positief en hoopvol, juist over de technische ontwikkelingen.
We gebruiken nu bijvoorbeeld veel minder energie, omdat we allerlei
nieuwe technieken hebben. Ik geloof ook in de vooruitgang wat dat
betreft. Ik geloof ook in een stuk opvoeding, dat we ons vuil niet meer op
straat gooien. Maar heel veel maatregelen die we nemen en die hier
omarmd worden, leiden tot minder welvaart voor een bepaalde groep.
Daar wil ik voor waarschuwen. Hier lijkt het wel alsof we allemaal
aardbewoners zijn in plaats van Nederlanders, maar wij zijn Nederlandse
politici die over óns land praten. Het zijn maatregelen die ónze burgers
raken. Dat moeten we goed voor ogen houden. Ik vind het mijn taak om
daarop te wijzen.
De voorzitter:
Het lijkt niet alsof we aardbewoners zijn; we zíjn aardbewoners.
De heer Madlener (PVV):
Ja, maar we zijn ook Nederlandse ...
De voorzitter:
Ik weet niet waar u vandaan komt, maar we zijn allemaal aardbewoners.
De heer Madlener (PVV):
Nou ja, we doen hier alsof ... Ik hoor heel veel collega’s hier alsof wij op
aarde ...
De voorzitter:
Meneer Madlener, we gaan de tijd weer aanzetten. Ik wens u succes met
uw inbreng. We gaan nu weer starten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

30

De heer Madlener (PVV):
Maar goed, wij zijn Nederlandse politici die opkomen voor Nederlandse
burgers. Dat moeten we gewoon voor ogen houden. Mensen met een
laag inkomen moeten straks minder vlees eten en kunnen geen auto meer
rijden. Dat zie je ook echt gebeuren. Dat soort basiswelvaart wordt
gewoon afgepakt van een groep mensen. Dat moeten we niet doen. Je
kan zeggen dat dat onbeprijsde milieuschade is die we in rekening gaan
brengen, maar ik denk dat dat een slechte zaak is.
Dan de tweedehands kleding. Er komt kennelijk een verplichting voor
kledingverkopers, voor winkels om tweedehands kleding te gaan
verkopen. Het is een soort planeconomie: ondernemers hebben niet meer
de vrijheid om zelf te verkopen wat zij willen. Ik vind dat onacceptabel. Dat
zie je trouwens op heel veel punten terug.
Dan de kringloopwinkels. Ook daar wil ik op inhaken. De kringloopwinkels
zijn natuurlijk heel nuttig. Het zijn vaak particuliere initiatieven die heel
praktisch werken. De boetes en de verplichtingen schijnen een strop om
de nek te zijn van de kringloopwinkels, dus ik wil de Staatssecretaris graag
vragen om daarop te reageren.
De voorzitter:
Er is een interruptie van mevrouw Hagen van D66.
Mevrouw Hagen (D66):
Ik sla aan op het tweedehands textiel en de verplichting dat bedrijven dat
allemaal gaan aanbieden in hun winkels. Helaas is het nog niet zover. Ik
ben wel heel benieuwd waarom u dat een heel slecht idee vindt. We
maken toch juist kleding die nog hartstikke goed is en toegankelijk is voor
een heel groot publiek? Het lijkt me juist heel goed aan te sluiten bij uw
betoog hiervoor.
De voorzitter:
Gezondheid, mevrouw de Staatssecretaris.
Staatssecretaris Heijnen:
Dank u wel.
De heer Madlener (PVV):
Omdat het haaks staat op het vrije ondernemerschap. Ik vind dat iemand
zelf moet kiezen. Er zijn heel veel winkels die zich daarin gespecialiseerd
hebben en dat is prima. En als een winkel iets anders wil verkopen, is dat
ook vrijheid. Het wordt een soort planeconomie en ik geloof daar niet in.
Ik geloof erg in de vrije markt, maar die lijkt nogal onder druk te staan. Ik
vind de regelzucht in Nederland ook de pan uit rijzen. Als ik een
voorspelling mag maken na de afgelopen vijftien jaar dat ik in de politiek
zit ... Ik ben vooral bezorgd om mijn kind, maar niet zoals u om uw kind
omdat u bang bent dat de aarde onleefbaar wordt. Ik vind de regelzucht
onleefbaar. De welvaart, daar maak ik me zorgen over. Ik heb hele andere
zorgen. De immigratie, daar maak ik mij zorgen over. Dat is ook
onbeprijsde milieuschade, zou je kunnen zeggen. Dat zijn mijn zorgen. Die
wil ik hier ook op tafel leggen en die horen ook bij dit debat, maar die
worden vermeden door sommige partijen. Ik vind het vrije ondernemerschap belangrijk.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Volgens mij onderschrijft de heer Madlener wel een aantal van de
problemen die we hier vandaag met elkaar hebben benoemd. Zo is het
volgens mij gewoon feitelijk zo dat als we zo doorleven, we in Nederland
3,6 aardbollen nodig hebben. Volgens mij is dat gewoon een feit en heeft
de heer Madlener daar ook niet per se een discussie over. Maar hoe gaan
we het dan wel doen? Dat vraag ik me wel een beetje af. We weten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

31

gewoon dat we niet zo kunnen doorgaan. Dan moeten er toch praktische
oplossingen komen, ook vanuit de PVV? Hoe gaan we uiteindelijk ervoor
zorgen dat we straks allemaal een fijn leven kunnen hebben hier in
Nederland wat betreft die circulaire economie?
De voorzitter:
Is het nou 3,6 of 3,5 aardbollen? Als het 3,6 is, dan had u net een tiende
aardbol vergeten, mevrouw Hagen. Dat is nogal wat hoor, zeg ik heel
eerlijk. We hadden ’m graag erbij gehad, een tiende aardbol. Meneer
Madlener.
De heer Madlener (PVV):
Het is natuurlijk altijd heel discutabel hoe je dat berekent. Maar goed, laat
ik het daar niet over hebben. Dan ga je heel snel weer naar de overbevolking in Nederland. Nederland is een van de dichtstbevolkte landen ter
wereld. Ik voel ook een soort benauwdheid ontstaan als ik zie dat er
steeds meer mensen komen. We gaan van 18 miljoen naar 20 miljoen,
hoor ik net van de VVD. Dat lijkt me heel onverstandig voor onze welvaart
als Nederlanders. Daar zou ik als eerste op willen wijzen, maar dat
verwacht natuurlijk iedereen van de PVV.
De voorzitter:
Mevrouw Van Esch heeft een vraag gesteld. Wilt u daar even antwoord op
geven?
De heer Madlener (PVV):
Ik ben eigenlijk heel positief ...
De voorzitter:
Of bent u de vraag vergeten?
De heer Madlener (PVV):
De vraag is: hoe gaan wij dat dan doen? Nou, niet door onhaalbare doelen
te stellen die vervolgens de welvaart van onze Nederlanders heel veel pijn
gaan doen. Nee, ik ben heel positief. Ik zie de technische ontwikkelingen.
Als ik zie hoeveel beter wij omgaan met bijvoorbeeld energieverbruik dan
20, 50 jaar geleden, dan vind ik dat een hele hoopvolle zaak. Alleen kost
dat wel tijd. Als je te snel wil gaan, wat deze commissie natuurlijk wil,
want we zitten vol met ambities en alles moet snel, circulair, helemaal
100%, dan gaat dat dus niet lukken. Dat gaat heel veel pijn doen. Maar als
we het iets minder snel doen en zorgen dat ons land niet te veel overbevolkt raakt, dan ben ik daar heel positief over. Ons milieu verslechtert ook
helemaal niet meer. Ik denk dat we goed bezig zijn. Nederland doet het
best wel goed. Ik ben dus heel positief over die toekomst, als het gaat om
efficiënt omgaan met energie. Alleen moeten we niet te snel willen. Uw
ambities zijn heel nobel, maar het moet niet onze welvaart gaan
aantasten. Ik denk dat we dan ons land gaan verzwakken en dat zie ik niet
als zinvol. Ja, we kunnen allemaal weer in het stenen tijdperk gaan leven.
Dat is heel goed voor de natuur ...
De voorzitter:
Gaat u terug naar uw inbreng.
De heer Madlener (PVV):
... maar dat heeft niet mijn voorkeur.
De voorzitter:
U praat nog een non uit het klooster, maar we moeten echt doorgaan. Uw
laatste tweeënhalve minuut gaan in. Alstublieft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

32

De heer Madlener (PVV):
Ik ben bijna klaar. Ik heb gevraagd om in te gaan op de kringloopwinkels.
Die steunen wij natuurlijk. Dat is vrij ondernemerschap en dat is een
goede zaak. Overigens denk ik dat mensen hun kleding ... Of je verkoopt
het op Vinted tegenwoordig. Dat is prima, dat is ook vrij ondernemerschap en daar zijn heel veel mensen enthousiast over. Vooral dames
kunnen daar heel druk in handelen. Ik gooi zelf kleding in zo’n kledingbak.
Overal, in ieder dorp en iedere stad, staan kledinginzamelbakken. Je
hoopt dat daar iets goeds mee gebeurt en dat het niet allemaal gelijk
verbrand of gestort wordt in Nederland of in een ver land. Een vraag aan
de Staatssecretaris: wat gebeurt er met de kleding in die bakken?
Inzameling van kleding is natuurlijk de goede manier, niet een verplichting
voor alle kledingverkopers om dat zelf te gaan doen.
Als laatste. Het kabinet heeft allemaal plannen over circulair inkopen.
Bruggen, wegen, bureaustoelen, je kan het zo gek niet bedenken; alles
moet circulair en gerecycled worden. Maar wat ik altijd mis bij dit soort
plichten, is: wat kost dit nu? Wat gaat dit doen met onze welvaart? Wat
gaat het doen met de kosten? We zien allemaal dat een huis niet meer
betaalbaar is. Al dit soort regels maken het nog duurder. Ik wil waken voor
de welvaart. Ik vind dat ook heel belangrijk. We moeten dus niet
overlopen in ambitie. Nederland doet het best wel goed. We moeten winst
kunnen halen. Dat steunen wij als dat met gezond verstand gebeurt, maar
onhaalbare doelen niet. Laten we ook die kosten ... Die berekeningen
horen we nooit. Die zie ik niet. Er staat nergens wat het kost of wat het ons
aan welvaart gaat kosten. Het wordt gewoon niet besproken. Want het
doel is zo hoog, namelijk het redden van de aarde, dat die kosten en wat
het doet voor mensen met een modaal inkomen er dan niet meer toe
doen. Dat vind ik eigenlijk ook een verwijt aan een heleboel politici in dit
debat. Graag een reactie van de Staatssecretaris.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Madlener, voor uw inbreng namens de PVV. Mevrouw
Mulder.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik was op een gegeven moment op werkbezoek in Drenthe bij een
meubelbedrijf. Ze maken van oude bureautafels weer nieuwe bureautafels. Dat doen ze eigenlijk heel simpel, maar het ziet er daarna echt een
stuk beter uit. Dat is dan toch niet per se verkeerd, of wel? Dat zijn nou
typisch van die voorbeelden waar ik naartoe zou willen met beleid,
namelijk dat als ze tegen drempels of zo aan lopen, die drempels worden
opgeheven. Dat is wat ik de Staatssecretaris vandaag vraag. Hoe zit de
PVV daarin?
De heer Madlener (PVV):
Dat is een mooi voorbeeld. Als dit inderdaad succesvol is, dan is dat
natuurlijk heel mooi. Alleen, als het om beleid gaat, dan gaan politici vaak
denken: o, dat is een goed idee, dat willen wij verplichten voor iedereen.
Dan komen er ideeën naar voren: o, we moeten eigenlijk alle meubelverkopers verplichten om voortaan ook tweedehands meubels te gaan
verkopen. Waar gaat dat dan toe leiden? Welke regels komen daar dan uit
voort? Natuurlijk vinden wij dit een goed initiatief. Ik hoop ook dat deze
meubeloppoetser heel goed verdient, want hij draagt daaraan bij. Dat
vindt iedereen een goed idee. Maar als die regels uit uw brein komen
– hoe gaan we zorgen dat dat nog meer gebeurt? – dan ben ik altijd
waakzaam, want daar zit vaak de pijn. Wat wilt u dan qua regels?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wat ik dan wil, is dat de overheid haar inkoopmacht gebruikt om een
gedeelte circulair in te kopen. Daarmee stimuleer je de markt en dan gaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

33

de markt zijn vrije werk doen. Het lijkt me dat dat ook de PVV zou kunnen
aanspreken. Of niet?
De heer Madlener (PVV):
Ik ken de meubelbranche een beetje en zeker ook de kantoormeubelbranche. Ik zie dat daar heel veel hergebruik plaatsvindt. Een bureaustoel
of iets wat overbodig is, gooi je niet zomaar weg. Dat wordt heel vaak
verkocht via andere bedrijven die zich specialiseren in tweedehands
meubels. Ik denk dat daar al heel veel goeds gebeurt. Inderdaad, u komt
dan met zo’n verplichting van de overheid om zoveel procent in te kopen.
Mijn vraag is dan wat dat gaat kosten, want de belastingbetaler gaat dat
betalen. Is dat dan nog wel een goed idee? Sommige meubels zijn nu
eenmaal einde levensduur. Je kunt wel zeggen dat alles oneindig
hergebruikt moet worden, maar het houdt ook een keer op. Het is een keer
echt versleten en dan moet het verbrand worden, weggegooid worden of
omgesmolten worden tot iets nieuws. Dat steun ik. Ik wil de kosten van
die ideeën ook in kaart hebben. Dat moeten we niet over het hoofd zien.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Nee, een beetje een gezonde economische blik op zaken, daar ben ik ook
helemaal voor. Maar je kan bijvoorbeeld wel stimuleren dat iets zo wordt
ontworpen dat het altijd weer beter hergebruikt kan worden. Dat is ook
beleid. Is de PVV daar dan voor? Of vindt ze dat te verplichtend?
De heer Madlener (PVV):
Dat lijkt mij te verplichtend. We hebben een Europese markt, dus
Nederland gaat helemaal niet over wie het ontwerpt. Ik weet niet waar die
ontwerpers zitten, maar kijk naar IKEA. Die ontwerpers zitten volgens mij
over de hele wereld. Wij gaan echt niet met verplichtingen komen voor
die ontwerpers. Dan ga je de Nederlandse markt afschermen van de rest.
Dan gaan alle meubels duurder worden. Dat is dan het gevolg. En die zijn
al best wel duur, wil ik het CDA voorhouden.
De voorzitter:
Mevrouw Mulder, dat was uw vijfde en laatste interruptie. Maar u zit naast
hem, dus u kan het ook nog even bilateraal doen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dat ga ik dan ook doen, maar volgens mij zitten er best wel positieve
kanten aan die elkaar kunnen versterken, in plaats van alleen maar
tegenstellingen. Ik hoop dat de PVV er ook voor openstaat om eens naar
de positieve kanten daarvan te kijken.
De voorzitter:
Oké, u krijgt een zesde, omdat u hier de laatste keer onder mijn voorzitterschap zit.
De heer Madlener (PVV):
Dan wil ik daar toch kort op reageren. Positief beleid vind ik de goede
weg. Dus niet al die belastingen, boetes en regels, maar positief beleid.
Natuurlijk kijk ik positief naar dit soort initiatieven en ook naar de ideeën
van het CDA, op een positieve manier.
De voorzitter:
We maken een sprongetje naar de overkant, meneer Madlener. De
geachte afgevaardigde Van der Graaf namens de ChristenUnie, alstublieft.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dank u wel, meneer de voorzitter. Op 17 oktober 2019 constateerde de
Tweede Kamer dat er bijna drie keer zo veel blik als plastic flesjes in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

34

zwerfafval zit en verzocht de Tweede Kamer in een motie-Dik-Faber c.s. de
regering om eenzelfde traject in te zitten voor statiegeld op blik als
destijds voor statiegeld op flesjes werd geïntroduceerd. Het heeft even
geduurd. De Kamer zei toen: het moet in 2020 geregeld zijn. We zijn een
jaar verder en het is weer iets opgeschoven, maar nu is het wel zover.
Daarmee hebben we een belangrijke stap gezet. De ChristenUnie
verwacht er veel van dat we dit aanpakken. Wij hopen ook dat de
inzameling van blik nog geoptimaliseerd zal worden. Er is net al over
ingedeukte blikjes gesproken. Ik vraag de Staatssecretaris naar de
ambities hierop.
Voorzitter. Ik heb met heel veel belangstelling kennisgenomen van het
Nationaal Programma Circulaire Economie. Ik wil hier uitspreken dat de
ChristenUnie de inzet van de Staatssecretaris steunt. Er is niet iets nieuws
bedacht. Er is voortgebouwd op reeds ingezet beleid. Het hoort een beetje
bij ons als Kamer dat we altijd zeggen: het gaat ons niet snel genoeg. Ik
denk dat het goed is om die boodschap mee te nemen, maar het vooral
ook als aanmoediging te zien. Zo is het in ieder geval door ons bedoeld
om de Staatssecretaris aan te moedigen hier voortvarend een vervolg aan
te geven. Want als we echt een omslag willen maken naar een circulaire
economie, dan is dat ook een samenlevingsvraagstuk. Daar hebben we de
bedrijven bij nodig die aan de productiekant zitten en die aan de afvalverwerkingskant zitten. We spraken de afvalverwerkers deze week en die
zitten ook op de publieke tribune. Het is een zaak van ons als consumenten en als burgers. Ons gedrag kan daar een positieve bijdrage aan
leveren. En de overheid is ook nodig om te normeren en daarmee ook te
stimuleren, om voor een gelijker speelveld te kunnen zorgen, maar juist
ook om die aanjaagfunctie te kunnen vervullen. Dat moeten we allemaal
met elkaar doen. Ik moedig namens de ChristenUnie de Staatssecretaris
aan om zo spoedig mogelijk een tijdpad naar de Kamer te laten komen
met concrete maatregelen als het gaat om wetgeving, normering en
beprijzing en wat de concrete doelen zullen worden. Anderen hebben daar
ook al over gesproken. Laten wij vooroplopen als Nederland. Ik sprak
afgelopen week met een bedrijf dat nu Spanje als voorbeeld heeft, als het
gaat om de verpakkingen. Ik zou het zo mooi vinden als Nederland hier
ook in vooroploopt, dus daar moedig ik de Staatssecretaris ook toe aan.
Voorzitter. Ik heb al iets gezegd over het belang van wetgeving en
normering. Soms kan wetgeving ook doorslaan. Dat zien we op dit
moment bij de kringloopwinkels met de registratieplicht. Mevrouw
Bouchallikh wees er ook al op. Erkent de Staatssecretaris dat de rol van
kringloopwinkels heel belangrijk is in een circulaire economie en dat we
die winkels, die heel vaak bemenst worden met heel veel vrijwilligers, niet
moeten ontmoedigen door onnodige regels aan hen te stellen? Hoe wil zij
tegemoetkomen aan de kringloopwinkels die niet aangesloten zijn bij een
brancheorganisatie?
Voorzitter. Bij de stukken die we hebben gekregen zat een hele uitgebreide
Gedragsstrategie Burgers en circulaire economie. Dat is goed en
belangrijk. In die gedragsstrategie stonden ook best wel veel maatregelen.
Ik verwijs even naar pagina 29, tabel nummer 6, punt 9. Daar staan hele
concrete maatregelen die we nodig hebben. Nu zag ik die acties niet terug
in de gedragsmaatregelen in het Nationaal Programma Circulaire
Economie. Daar lijkt nu vooral ingezet te worden op nadere kennisontwikkeling en stimulans door middel van campagnes. We missen de
normering ten aanzien van het verplichte aanbod van tweedehands
spullen door kleding- en meubelwinkels, een verlenging van de garantie
op textiel, fiscale voordelen, de verlenging van de technische levensduur
van producten en nog veel meer. Gaan we dat ook doen, vraag ik de
Staatssecretaris.
Voorzitter. Een van de grootste problemen in de pakketbezorgeconomie
zijn de retouren. De ACM brengt jaarlijks een rapport uit over hoe het
daarmee staat. Het zijn er gewoon zó veel. Dat is een enorme kopzorg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

35

Voor bedrijven is het een enorme verliespost. Er zitten allemaal stimuleringsmaatregelen in onze wetgeving die voor consumenten geen rem
zetten op het bestellen van extra producten die ze eigenlijk niet nodig
hebben. Je bestelt acht verschillende kleuren en verschillende maten,
want je mag kopen op afbetaling en er wordt geadverteerd met gratis
retourneren. Dat bestaat niet, maar daar wordt wel mee geadverteerd,
waardoor mensen naar die webshops worden getrokken. Je voelt het dus
ook niet in de portemonnee. Producten die worden teruggestuurd kunnen
niet altijd allemaal weer verkocht worden en worden veelal verbrand of
belanden op de stranden in Ghana. Dat is een heel groot probleem. Ik
vraag de Staatssecretaris of zij van plan is om in de gedragsstrategie ook
maatregelen te nemen om de verspilling van geretourneerde producten te
verminderen en ervoor te zorgen dat circulaire economie niet alleen gaat
over herbruikbare verpakkingen, maar ook over de reductie van het aantal
retouren. Graag een reactie daarop van de Staatssecretaris. En hoe kijkt
de Staatssecretaris aan tegen een verbod op dumping van retourproducten elders in de wereld?
De voorzitter:
Dank u wel voor uw inbreng.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
O, ben ik er al?
De voorzitter:
U mag nog één zin oplezen. Er komt ook nog een tweede termijn, dus
geen zorgen.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dan stel ik de volgende vraag: is de Staatssecretaris bereid om te regelen
dat een percentage van 15% of hoger van gerecycled materiaal verwerkt
moet worden in textielproducten? En ziet zij het ook voor zich om al snel
te starten met een percentage dat de komende jaren oploopt tot 15% of
meer in 2030?
Ik had nog iets willen zeggen over de petitie over zwerfafval die we
afgelopen week hebben gekregen, maar dan sluit ik me aan bij de
collega’s. Laten we die omarmen en daarmee aan de slag gaan.
Dank u wel.
De voorzitter:
Kijk, dat staat nu ook allemaal in de Handelingen. Dank voor uw inbreng
namens de ChristenUnie, mevrouw Van der Graaf.
We gaan schorsen. We schorsen ook meteen voor de lunchpauze. Het is
het beste om dat in één keer te doen. We zien elkaar hier dus terug om
12.45 uur. Tot zo meteen. Een gezegende lunch.
De vergadering wordt van 11.55 uur tot 12.47 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik heropen dit commissiedebat over de circulaire economie, als meneer
Madlener ook even gaat zitten. Dank u wel. Het woord is aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat. De Staatssecretaris gaat
mogelijk in blokjes werken. Ik stel voor dat ze die blokjes eerst even
aangeeft. Dan geef ik de leden iedere keer aan het einde van een blokje de
gelegenheid om te interrumperen. Ik stel voor dat we het voorlopig op
een maximum van vier interrupties houden. Ik heb het ook in de eerste
termijn zo gedaan: als er echt een vijfde noodzakelijk is, gaan we daar niet
moeilijk over doen, want we zijn hier niet in Noord-Korea. Dat komt dus
allemaal goed. Mevrouw de Staatssecretaris, aan u het woord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

36

Staatssecretaris Heijnen:
Dank u wel, voorzitter. Ik zal dadelijk beginnen met een introductie en een
aantal vragen over textiel. Daarna komt het blokje Nationaal Programma
Circulaire Economie. Dan komt een blokje verpakkingen en plastics, dan
afvalverzameling en recycling. Ten slotte heb ik nog een blokje overig.
Voorzitter. Allereerst dank aan de Kamer voor alle inbreng in de eerste
termijn. We spreken vandaag over de circulaire economie. Zoals u weet is
dat een onderwerp dat me heel erg aan het hart gaat. De circulaire
economie is geen «nice to have», maar een «need to have». Als we in een
leefbare wereld willen leven en die ook willen achterlaten voor de
generaties na ons, dan moeten we het echt anders gaan doen. Maar
circulaire economie is een systeemwijziging. Dat is iets van een lange
adem. Het is niet iets wat je tussen de soep en de aardappelen door even
realiseert. In de gesprekken die ik voer, merk ik dat het onderwerp leeft en
dat heel veel mensen met hart en ziel werken aan circulaire toepassingen.
Dat kwam voor mij heel goed tot uiting tijdens de Week van de Circulaire
Economie. Ik zag toen heel veel prachtige initiatieven in ons land, die
worden geleid door enthousiaste en kundige mensen die heel hard
werken aan de opschaling van de circulaire economie in Nederland, zoals
PeelPioniers, een van de winnaars van de Circular Awards dit jaar. Zij
werken aan hergebruik van sinaasappelschillen. Ze verwerken het
restproduct op een hele mooie en zichtbare manier in consumentenproducten zoals cosmetica. Ik wil partijen met circulaire ambities van harte
steunen en bied ook via het Nationaal Programma Circulaire Economie
2023–2030 een perspectief en handvatten voor de toekomst. Als voorbeeld
wil ik ook nog noemen het vorig jaar getekende Manifest Maatschappelijk
Verantwoord Opdrachtgeven en Inkopen, dat werd ondertekend door ruim
90 overheidsorganisaties. Bij overheidsinkopen gaat het om een jaarlijks
bedrag van 80 miljard euro, dus dat is serieus geld. Het is natuurlijk
belangrijk dat wij als overheid ook een aanjaagfunctie hebben om circulair
en duurzaam in te kopen, want daarmee stimuleer je bedrijven ook heel
erg om überhaupt hun productieproces om te zetten naar een circulaire
productie. Ik geloof dat mevrouw Van der Graaf dat ook al benoemde.
Andere bedrijven, maar ook consumenten, hebben daar dan uiteindelijk
ook profijt van.
De voorzitter:
Mevrouw de Staatssecretaris, ik zag u kijken naar de plek van mevrouw
Van der Graaf, maar ze wordt momenteel waargenomen door een collega.
Ook andere afwezige leden worden waargenomen. Dat is geen enkel
probleem.
Staatssecretaris Heijnen:
Prima. Ook in het licht van de klimaatopgave is circulair beleid essentieel.
Het wereldwijde grondstoffengebruik veroorzaakt namelijk 50% van de
mondiale CO2-uitstoot. Door van een lineaire economie naar een circulaire
economie te gaan leveren we dus ook nog eens een keer een grote
bijdrage aan de klimaatopgave. In het NPCE heb ik daarom ook de link
gelegd tussen de circulaire economie en het klimaat.
Nederland wordt internationaal gezien als koploper op het gebied van de
circulaire economie. Daar ben ik ook heel erg trots op. De circulaire
economie leeft; bij bedrijven en bij overheden, maar ook in Europa en in
de samenleving. Maar we zijn er ook nog lang niet. Er is nog heel wat
werk aan de winkel. Ik benoem dat ook heel erg vaak. Nederland wordt
wereldwijd gezien als circulaire koploper. Als je hier in de commissie dan
nog weleens hoort wat er ook nog allemaal moet gebeuren en hoe
ambitieus wij hier nog zijn, dan zegt dat natuurlijk iets over de staat van
een heleboel andere landen.
De ICER, de Integrale Circulaire Economie Rapportage, is een prachtig
stuk werk met ook een hele goede analyse. Het laat zien hoe het bereiken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

37

van een circulaire economie ook een lange adem vergt. Het Planbureau
voor de Leefomgeving stelt dat er al veel in het vat zit, dat er goede
stappen zijn gezet en dat ze nog niet alles goed kunnen doorrekenen. Dan
kijk ik toch heel even naar meneer Thijssen. Ik zal er ongetwijfeld in de
beantwoording dadelijk nog verder op ingaan, maar het is zo jammer als
we met elkaar het beeld neerzetten dat het PBL vindt dat wij niet goed
bezig zijn op het gebied van circulaire economie. Omdat heel veel
programma’s die we met elkaar hebben bedacht nog in de beginfase
zitten, heeft het PBL wel gezegd dat ze de effecten daarvan nog niet
hebben kunnen doorrekenen. Dat er heel veel moois in het vat zit, hebben
we ook geconstateerd met elkaar – het PBL ook – bij de presentatie van
hun document. Het is dus niet zo dat het PBL vindt dat we niet goed bezig
zijn. Ze zeggen wel: het is voor ons nu heel erg moeilijk om het goed
inzichtelijk te maken, omdat het nog zo aan het begin staat. Wellicht stelt
dat meneer Thijssen enigszins gerust.
In de rapportage staat ook dat er het afgelopen jaar nauwelijks
vooruitgang is geboekt bij het realiseren van een volledig circulaire
economie in 2050. Dat vind ik zorgelijk, want met het NPCE geven we een
nieuw perspectief om de circulaire economie te versnellen en op te
schalen. Dat doen we met een mix van beprijzende, normerende en
stimulerende maatregelen. De commissie heeft het eerder vandaag ook
gehad over de beschikbare middelen. Die zijn beperkt. De Kamer heeft
daar ook vragen over gesteld tijdens de schriftelijke ronde, want om de
circulaire economie te realiseren is er meer nodig. Dat geld is niet zomaar
beschikbaar én we kunnen het maar één keer uitgeven. Maar we zoeken
naar mogelijkheden, bijvoorbeeld in het Klimaatfonds, en we kijken waar
we bestaande instrumenten meer circulair kunnen maken.
Er waren ook nog wat zorgen vanuit de commissie over de integraliteit
van de aanpak. Ik wil er toch echt op wijzen dat ik heel goed samenwerk
met collega’s van andere departementen. Zo schreef het Ministerie van
EZK het hoofdstuk over de maakindustrie, besteedt BZK aandacht aan
circulair bouwen en LNV aan biomassa en voedsel. Ik heb bijvoorbeeld
ook gesprekken samen met Minister Adema en Minister De Jonge over
hoe we circulaire landbouwmethoden kunnen toepassen in circulaire
bouwprojecten. Dan heb je dus een win-winsituatie, waarbij wij een
aanjager en een initiator zijn maar waarbij de andere departementen
moeten gaan uitvoeren en ook met ideeën moeten komen over hoe dat tot
stand kan komen.
Tot slot de ambitieuze inzet van de EU voor een level playing field, een
gelijk speelveld, voor koplopende circulaire ondernemers. Ik noem als
voorbeeld de richtlijn op het gebied van eenmalige plastics. Dat kunnen
we echt beter Europees regelen dan als Nederland alleen. Ik blijf me dan
ook actief inzetten om zaken op Europees niveau te regelen, bijvoorbeeld
met de Kaderverordening Ecodesign en het Green Claims-initiatief, het
groeneclaimsinitiatief. Ik zei het net al: de circulaire economie is voor mij
allang niet meer iets leuks om te hebben, maar iets wat noodzakelijk is om
te hebben.
Ik ga nu graag in op de door u gestelde vragen.
De voorzitter:
Er zijn vooralsnog twee interrupties. Allereerst meneer Thijssen, PvdA.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik doe het nu maar, want ik moet zo helaas weg naar een ander debat. Dat
is wel heel jammer, want dit is een heel erg belangrijk debat. Dank voor de
inleiding van de Staatssecretaris. Misschien heb ik het net verkeerd
gezegd. Ik heb niet gezegd dat er niks gebeurt of dat wat er gebeurt, niet
goed zou zijn. Ik heb ook niet willen zeggen dat het PBL dat gezegd heeft,
want volgens mij hebben ze dat niet gezegd. Het ging mij erom dat we
een aantal doelen hebben afgesproken met elkaar en dat daar een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

38

doorrekening van is geweest, de ICER, door het PBL. Het PBL zegt: op
deze manier gaan we de doelen niet halen. Het PBL zegt ook: we doen
heel veel dingen met stimuleren, maar eigenlijk is het nu de tijd voor
beprijzen en ook normeren, want anders gaan we het niet halen.
Vervolgens is er natuurlijk het Nationaal Programma Circulaire Economie.
Daarvan hebben zij in de technische briefing gezegd dat we het daarmee
ook niet gaan halen, want het is gewoon te weinig beleid dat echt gaat
zorgen dat die meters worden gemaakt. Eigenlijk zou ik wel de parallel
willen trekken met het klimaatbeleid, waar we gewoon zeggen «dit is het
doel in 2030» en vervolgens gaan terugredeneren. We stellen een norm in
2030 en die bouwt op daarnaartoe. Op die manier kunnen de planbureaus
zeggen: als je het op deze manier doet, kunnen we het toekennen. Dan
kunnen we inderdaad zien dat de circulaire economie veel meer op gang
komt. Dat is dus eigenlijk mijn belangrijkste vraag aan de Staatssecretaris.
Ik vind het jammer dat het niet al in het NPCE staat, maar kunnen we nu
niet die stap verder zetten en beleid gaan maken waarmee we de doelen
halen in 2030 en 2050?
Staatssecretaris Heijnen:
Dat doen we ook volop. In de gesprekken die ik op dit moment voer en de
afgelopen tijd heb gevoerd met collega Jetten over het Klimaatfonds en
mooie circulaire projecten die daar wat mij betreft heel erg mooi bij
zouden aansluiten, zie je dat er een grote bereidheid is bij collega’s om
ook binnen hun eigen budgetten te kijken wat er mogelijk is op het gebied
van de circulaire economie. Redden we het alleen met de inzet van IenW?
Nee, natuurlijk niet. Wij zijn een coördinerend ministerie voor het grootste
deel. Natuurlijk is het wel mijn taak om die andere ministeries aan te
jagen en dat doe ik dus ook volop.
Wat we wel merken – dat vind ik ook best weer een stap die we hebben
gezet in de hele systeemverandering die we met elkaar aan het
doormaken zijn – is dat circulaire economie er eigenlijk op basis van
rekenmodellen bekaaid van afkomt. Waardoor komt dat? Doordat bijna
alle modellen erop berekend zijn hoe je schade repareert en circulaire
economie schade voorkomt aan de voorkant. Onze rekenmodellen, ook
die van het PBL, zijn daar niet op ingesteld. Ik heb gesprekken gehad met
de planbureaus om hen ervan te vergewissen dat dat het voor ons een
obstakel is waar we tegenaan lopen. Zij hebben dat onderkend en zijn dus
ook bezig om de systemen aan te passen, omdat zij ook heel erg geloven
en zien dat we naar een ander systeem moeten dan een lineair systeem,
simpelweg omdat gewoon anders onze grondstoffen op enig moment op
zijn.
Dus iedereen ziet het, maar doordat het zo’n systematische totale
verandering is in mindset en zelfs in rekenmodellen, kunnen we dat niet
van vandaag op morgen regelen. Dat hangt samen met het feit dat wij nu
op een heel zorgvuldige manier tot een maatregelenpakket aan het komen
zijn, dat ook echt wel het nodige vraagt van het bedrijfsleven, van
instanties en van consumenten. We doen dat samen. We doen dat stap
voor stap, maar wel met snelheid. Tot een aantal jaren geleden hebben we
vooral gestimuleerd en altijd de hoop en de verwachting gehad dat dat
ertoe zou leiden dat we onze doelen zouden halen. Inmiddels moeten we
helaas constateren dat dat niet gaat vliegen. We zullen dus ook moeten
normeren en moeten beprijzen.
We realiseren ons heel erg goed dat we dat niet alleen kunnen. Daarom
zijn die verbindingen met de andere ministeries zo enorm van belang en
denken we na over hoe je kunt normeren en beprijzen – voor een deel
richting consumenten, maar ook richting bedrijfsleven – maar wel altijd in
combinatie met stimulering en haalbaarheid, want je wil wel dat iedereen
mee blijft doen. We hebben er helemaal niks aan – daar verwees meneer
Madlener net al naar en meneer Thijssen overigens ook – als we niet
iedereen meenemen in de transitie die we aan het maken zijn. Want als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

39

mensen gaan afhaken, gaat ook het draagvlak voor het beleid, dat in mijn
beleving echt absoluut noodzakelijk is, afbrokkelen en dat moeten we niet
willen. Dus we moeten de dingen die we doen heel zorgvuldig doen en
niet alleen maar door te normeren en te beprijzen, maar ook door te
stimuleren.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik geloof dat ik toch maar even streng ga zijn naar de Staatssecretaris. Ik
vind het heel goed dat de Staatssecretaris andere ministeries aanjaagt en
dat geloof ik ook meteen, maar het klinkt nu wel een beetje alsof we in het
debat van een jaar geleden zitten. Want een jaar geleden wisten we dat
we aan het stimuleren waren en wisten dat er ook wat meer genormeerd
en beprijsd moest worden. Toen zou er een Nationaal Programma
Circulaire Economie komen. Dat ligt er nu en nu krijg ik te horen: ja, ja, we
zijn bezig met een plan om meer te gaan beprijzen en normeren. Dan denk
ik: ja, maar daar heb ik nou juist een jaar op gewacht, op dat NPCE
waarmee we de doelen zouden halen. En die halen we niet. Prima dat het
PBL zijn rekenmodellen moet verbeteren, maar deze hele commissie leest
in het NPCE – als ik het zo hoor de Staatssecretaris zelf ook – dat op dit
moment de maatregelen die erin zitten niet stevig genoeg zijn om de
voortgang te krijgen die we nodig hebben. Nou, misschien moet ik dan
vragen wanneer dan het maatregelenpakket komt dat wel echt gaat
optellen tot de doelen die we nastreven.
Staatssecretaris Heijnen:
Wij zijn volop bezig om ook al dingen te doen, maar dingen staan soms
wel in de tijd. Dat klopt. Dus 2024 wordt een jaar waarin heel veel acties
worden uitgevoerd, maar we zitten in de tussentijd niet stil. Op het gebied
van kleding hebben we bijvoorbeeld gewoon normering ingesteld. Dat
zijn zaken die we nu al doen. Ik ga er dadelijk wat meer over zeggen. Het
feit dat we hebben gezorgd dat er een inkoopconvenant is gesloten
waarbij bijna alle departementen en ook alle andere grote inkopers, zoals
Rijkswaterstaat – dan heb je het over aanzienlijke partijen – zich hebben
gecommitteerd om circulair in te kopen, dat is niet niks. Zijn de ambities
hoog? Ja. Zijn de maatregelen die we tot nu toe allemaal hebben
voldoende? Mogelijk niet. Gaan we altijd nog doorzoeken met elkaar naar
wat we allemaal nog aanvullend moeten doen? Ja, natuurlijk. We zijn er
nog lang niet.
Dus wat dat betreft ben ik het helemaal eens met meneer Thijssen. Dat
ontken ik ook helemaal niet, maar we zien ook denk ik allebei wel dat dit
niet iets is wat je van vandaag op morgen hebt geregeld. Kijk bijvoorbeeld
naar de verduurzaming van de industrie, waar we het vaak samen over
hebben. Daar loop je ook tegen een aantal hobbels aan. Misschien niet
alleen ik, maar met name nu Micky Adriaansens bij die vergroening van
de zware industrie. We hebben wel gezegd dat we het samen willen doen,
omdat we samen uiteindelijk verder komen.
We hebben er niks aan als bepaalde activiteiten niet meer in Nederland
zouden plaatsvinden omdat wij zo streng zijn voor het bedrijfsleven dat
het voor hen interessanter is om hun productie naar Duitsland of Polen te
verplaatsen, en dat daar dan vervolgens op een niet-circulaire manier
wordt geproduceerd. We moeten ervoor zorgen – daar hamer ik enorm
op, soms tot frustratie van de Kamer, maar ik denk dat er ook best wat
begrip is – dat we tot Europese afspraken komen. Als je Europees gezien
zegt «wij willen dat bepaalde producten op een dusdanig circulaire manier
worden geproduceerd», dan doet dat bijvoorbeeld ook iets met alle
producten die je importeert van buiten de EU. Die moeten dan ook aan die
standaarden voldoen. De EU samen is zo’n belangrijke economische
markt dat dat iets gaat doen met Amerikaanse producenten of Aziatische
producenten, want anders krijgen ze hun spullen niet meer verkocht. Als
wij hier in Nederland alleen maar zeggen dat de standaard hier moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

40

liggen terwijl die in de rest van Europa daar ligt, weet ik niet hoe ik het
moet gaat controleren met onze open grenzen. Dus laten we nou het een
vooral doen, dus kijken wat we in Nederland allemaal wel kunnen doen,
binnen het haalbare, ook voor het bedrijfsleven en voor consumenten,
maar laten we ook vooral inzetten op die Europese aanpak, want daar zijn
enorme slagen te slaan.
De voorzitter:
Dank u wel. En met Micky Adriaansens bedoelt de Staatssecretaris
Minister van Economische Zaken en Klimaat. De afkorting NPCE valt ook
heel veel. Die staat voor Nationaal Programma Circulaire Economie. Er
zitten heel veel ter zake deskundigen op de tribune en ook hier, maar er
zijn ook mensen die thuis kijken en luisteren en die weten absoluut niet
waar het over gaat. Meneer Thijssen, alstublieft.
De heer Thijssen (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Fijn, deze ondertiteling. U kijkt mij soms zo streng
aan. Dan denk ik «o, ik moet snel praten», dus dan ga ik in afkortingen
praten. Ik zal proberen om het niet meer te doen.
Ik ontken niet dat er van alles gebeurt. Ik denk ook zeker dat als het
grootste economische blok van de wereld zou zeggen «dit is de standaard
die wij zetten op circulaire economie» dat een enorme impact heeft in de
wereld. Toch vind ik het verhaal van de Staatssecretaris te behoudend en
toch vind ik het te makkelijk. Ik denk dat we kansen gaan missen als we dit
doen. Ik denk dat we blijven hangen in een lineaire economie waarvan we
weten dat die onvermijdelijk en onontkoombaar gaat verdwijnen. Als deze
Staatssecretaris met beprijzen, met stimuleren en normeren gewoon zegt
«dit ga ik doen in 2030», dan weten bedrijven waar ze aan toe zijn en waar
ze naartoe moeten werken, dan weten we dat we het doel halen. Dan
weten we ook dat we die circulaire economie gaan bouwen, zodat we in
2030 en daarna een gezonde economie hebben, zodat we in 2030 en
daarna die groene banen hebben en, eerlijk gezegd, zodat we deze wereld
een beetje heel houden. Ook niet onbelangrijk.
Dus ik ga het toch nog een keer proberen. Kan de Staatssecretaris al die
normeringen, beprijzingen en stimuleringen niet eens uitwerken in een
lijst met mogelijke maatregelen? Zet de voors en tegens erbij. Dan kunnen
we gewoon gaan zeggen: waar zit nou de pijn, wat kunnen we wel dragen
als Kamer en wat kunnen we niet dragen? Dan gaan we echt meters
maken.
Staatssecretaris Heijnen:
Meneer Thijssen en ik zijn, denk ik, even ambitieus. Ook wij zijn volop
bezig vanuit het ministerie om alles op een goede manier in kaart te
brengen en om de goede normerende en beprijzende stappen te nemen.
We hebben eind 2023, dus aan het einde van dit jaar, het meeste
inzichtelijk. Dat betekent dat we in 2024 kunnen overgaan tot normeren en
beprijzen op veel fronten, natuurlijk in samenspraak met de commissie.
We willen het wel zorgvuldig doen en dat vraagt tijd, dat vraagt overleg.
Dat vraagt overleg met de sector.
Wat ik heel erg mooi vond bijvoorbeeld, is dat we bij de totstandkoming
van het Nationaal Programma Circulaire Economie met heel veel
betrokkenen hebben gesproken. Ik had beloofd om het plan nog voor het
einde van het jaar aan de Kamer toe te sturen, dus vorig jaar. Toen hadden
we nog een laatste sessie en zeiden een heleboel betrokkenen daar: «Wat
wij nou zo jammer vinden, is dat er nu een soort eindversie ligt, maar dat
we nog heel veel goede ideeën hebben om nog net die verbeterslag te
kunnen maken waardoor het concreter wordt, waardoor we sneller
stappen kunnen zetten met elkaar. Mogen we die tijd niet hebben?».
Toen ben ik teruggegaan naar de commissie en heb ik de commissievoorzitter om die tijd gevraagd. Die heeft de commissie gegeven. Dat heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

41

ertoe geleid dat er een enorme verbeteringsslag is gemaakt op het hele
programma en ook nog eens een keer dat het veel meer gedragen werd
door alle betrokken partners die hebben meeschreven aan en meegekeken
naar dat hele programma. Die zien dus dat daar dingen in staan die ook
voor hen haalbaar zijn. We moeten nog kijken met elkaar hoe we het
precies gaan concretiseren. Daar gaan we natuurlijk de komende tijd met
elkaar het gesprek over voeren. Laten we nou ook niet doen alsof het
mogelijk en haalbaar is om in ons eentje als Nederland te zeggen: o, kijk,
hier hebben we een set aan maatregelen en nu zijn we ineens een
circulaire economie. Dat gaat niet. We doen het samen, met de markt, met
de overheid en met consumenten. We doen dat stap voor stap. We doen
dat zorgvuldig, maar wel zo snel als we kunnen.
De heer Thijssen (PvdA):
Mijn laatste interruptie, maar ik moet ook weg. Fijn dat we dit debat even
hebben. Ik begrijp dat er aan het einde van het jaar iets aankomt. Ik zou
wel willen weten wat dat dan precies is. Ik zat zelf te overwegen om een
motie in te dienen om niet een ibo klimaat, maar een ibo circulair te
vragen. Daarin kunnen we dan gewoon concreet maken welke mogelijke
maatregelen allemaal genomen kunnen worden. Dan kunnen we die
experts te vragen: welk setje maatregelen zouden jullie adviseren, zodat
we die doelen kunnen halen? Vervolgens kunnen we dan als Kamer het
gesprek aangaan met het kabinet over welke maatregelen nodig zijn en
wat de voor- en nadelen zijn van die maatregelen. Want ik kan het
natuurlijk hebben over de voordelen en de Staatssecretaris heeft het
terecht over een paar mogelijke nadelen. Dan krijgen we heel inzichtelijk
in wat de voor- en nadelen zijn. Dan kunnen we zeggen «dan is dit wat we
doen» en gaan we die meters maken.
De voorzitter:
Excellentie.
Staatssecretaris Heijnen:
Ik denk dat het altijd heel goed is om met alle betrokken partners uit de
keten een gesprek te hebben. Dat zal de heer Thijssen ongetwijfeld
een-op-een hebben of in andere settings. Als er behoefte is vanuit de
commissie om zoiets te organiseren – ik weet niet bij wie dan de
organisatie ligt – vind ik het prima om daarover mee te denken en te
kijken hoe we een keer met de belangrijkste sectorpartijen een rondetafel
kunnen organiseren. We hebben de afgelopen tijd niets anders gedaan,
ook vanuit het ministerie. Ik kan me best voorstellen dat daar ook vanuit
de Kamer een keer behoefte aan is.
De voorzitter:
Ik denk dat de heer Thijssen nog een vraag heeft over de regierol. Of niet?
De heer Thijssen (PvdA):
Nee, sorry. Ik stelde een ibo voor, zo’n interbestuurlijk onderzoek. We
hebben er net een van gehad over klimaat. Daarin is naar 300 maatregelen
gekeken en is er dus een set maatregelen voorgesteld waardoor we de
doelen in 2030 kunnen halen. Daar hebben we vervolgens een gesprek
over gehad in de commissie en daar gaat het kabinet woensdag over
besluiten geloof ik. Ik zei dus: laten we dat nou ook vragen voor circulair,
zodat we doorhebben wat alle mogelijke maatregelen zijn. Dan kunnen ze
erbij zetten wat de voor- en nadelen zijn. Dan kunnen we daar een
objectief gesprek over hebben met elkaar, zodat ik niet alleen maar de
voordelen ophemel en het kabinet niet alleen de nadelen benadrukt, maar
dat we een gewogen keuze kunnen maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

42

Staatssecretaris Heijnen:
Als je zo’n ibo doet, haal je vooral ambtelijk op wat er bij andere departementen aan ideeën leeft op het gebied van circulair. Dat hebben we
natuurlijk, zowel met de andere departementen als ook met het bedrijfsleven en andere betrokkenen, in feite al gedaan. Wellicht kan het nog
helpen dat wij kort op een rij zetten wat er al gebeurd is en wat er al is
gedaan om alle opties op te halen. Dan kan de heer Thijssen daarna
natuurlijk alsnog besluiten om zo’n ibo te organiseren.
De voorzitter:
En wanneer kunnen we dat verwachten, mevrouw de Staatssecretaris?
Staatssecretaris Heijnen:
Ik stel voor dat we dat dan doen voordat er eventueel een tweeminutendebat is waarin moties kunnen worden ingediend.
De voorzitter:
Kunnen we daar een termijn aan vasthangen? Meneer Haverkort?
De heer Haverkort (VVD):
Voorzitter, dank. Voordat u een toezegging richting de heer Thijssen
formuleert, die ik me overigens best voor kan stellen, nog wel even een
checkvraag voor mezelf. Als ik naar het Nationaal Programma Circulaire
Economie kijk, zie ik dat dat helemaal vol staat met lijstjes met mogelijke
maatregelen. Als ik dat boekje lees, zie ik dat dat precies invulling geeft
aan de vraag van meneer Thijssen. De vraag ik dan nu zou willen stellen
aan de Staatssecretaris op dit punt is wat dan het lijstje is dat ze nu gaat
maken, anders dan het lijstje dat al in het Nationaal Programma Circulaire
Economie staat.
Staatssecretaris Heijnen:
Het is goed om een overzicht te hebben van met wie er allemaal
gesproken is. Daar vraagt de heer Thijssen om. Hij heeft die lijst natuurlijk
gezien, maar ik zal zorgen dat het overzicht aan maatregelen dat genomen
zou kunnen worden nog een keer wordt toegevoegd. Ze staan inderdaad
in het programma, maar het kan voor de volledigheid worden toegevoegd. Dan is er een compleet overzicht op basis waarvan de heer
Thijssen dan zijn eigen afwegingen kan maken.
De voorzitter:
De informatie zou naar ons, naar de heer Thijssen, maar ook naar de rest,
komen voor het tweeminutendebat en dat vindt plaats na het meireces. Er
zitten dus twee weken tussen. Redt de Staatssecretaris het met haar team
om dat ons misschien in de tweede week van het meireces of direct erna,
aansluitend, te doen toekomen?
Staatssecretaris Heijnen:
Ja, laten we zeggen dat we dat uiterlijk direct na het meireces versturen.
De voorzitter:
Dat is goed.
Staatssecretaris Heijnen:
Dan kunnen we het er eventueel nog eventjes met iedereen over hebben
maandag of dinsdag.
De voorzitter:
Het moet niet een paar uur van tevoren zijn. Het gebeurt nog weleens – ik
wil niet zeggen dat dat bij uw ministerie is – dat informatie een paar uur
voor zo’n tweeminutendebat komt. Ik hoop wel dat het ruim van tevoren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

43

aanwezig is. Meneer Thijssen, ik denk dat u nu met een gerust hart kunt
vertrekken. U hebt alles binnen. Dank u wel voor uw aanwezigheid hier.
De heer Thijssen (PvdA):
Ja, ik kan met een gerust hart vertrekken. Helaas, want ik zou graag nog
even willen doorgaan. Ik heb die lange lijst natuurlijk gezien. Het punt is
dat je daar niet aan ziet hoe effectief een maatregel is en ook niet wat de
nadelen van een mogelijke maatregel zijn. Ik loop maar te roepen
«beprijzen en normeren» en anderen zeggen «stimuleren», terwijl wat
nodig is, weten is hoeveel zo’n maatregelen nou kan opleveren. De
Staatssecretaris zegt ook terecht: we moeten wel even oppassen dat we
ons niet uit de markt prijzen of dat er niet andere nadelen aan zitten. Daar
moeten we een rijker gesprek over hebben volgens mij. Dus als dat erbij
kan zitten, dan hebben we volgens mij een document dat ons echt gaat
helpen.
De voorzitter:
Precies. De Staatssecretaris knikt. U had eigenlijk geen interrupties meer.
Ik wilde u eigenlijk gaan heenzenden en dan maakt u daar nog vlug een
interruptie van. Slim gedaan. Heel veel succes, meneer Thijssen. Bedankt
dat u hier toch aanwezig was, ondanks uw drukke agenda. Dan eerst
mevrouw Bouchallikh en dan mevrouw Hagen.
Mevrouw Bouchallikh (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ik hoorde de Staatssecretaris eerder in haar
bijdrage zeggen dat we niet te streng moeten zijn voor bedrijven, omdat
ze anders naar het buitland vertrekken. Ze noemde zelf de voorbeelden
Duitsland en Polen. Allereerst ben ik het daar inhoudelijk principieel niet
helemaal mee eens. Sommige bedrijven hebben keer op keer laten zien
misbruik te maken van de goodwill die soms vanuit ons komt en dan weg
te komen met intentieverklaringen. Maar daar gaat mijn vraag niet over.
Het Centraal Planbureau heeft recentelijk een onderzoek gepresenteerd
waaruit blijkt dat bedrijven niet principieel altijd vertrekken naar het
buitenland als regels strenger worden. Zij passen zich soms juist zelfs aan
en nemen dat dan mee in hun eigen beleid. Ik zou willen vragen om dat
argument te heroverwegen. Dit onderzoek is vrij recent. Ik wil de
Staatssecretaris er niet mee overvallen, maar ik zou haar wel willen
vragen om schriftelijk terug te komen op hoe zij dit onderzoek mee gaat
nemen in verdere afwegingen van welke maatregelen wel of niet effectief
zijn. Dit argument zal nu eigenlijk toch anders gewogen moeten worden,
in ieder geval wat mij betreft. Ik hoop dat de Staatssecretaris dit
onderzoek meeneemt in hoe zij weer keuzes maakt.
De voorzitter:
Excellentie.
Staatssecretaris Heijnen:
Even over het punt van het bedrijfsleven dat wegtrekt, wat een optie zou
kunnen zijn. Dat gaat mij niet zozeer om het principe dat een bedrijf
weggaat omdat het de regels te streng vindt. Het gaat me om de
uiteindelijke milieuschade die we op één aardbol aanrichten met z’n allen.
Als je het hebt over plastics en het toevoegen van een bepaald percentage
recyclaat of zo, moeten we steeds kijken wat het doet en wat Europa
uiteindelijk gaat doen. Vragen we daarmee het haalbare of vragen we
daarmee het onmogelijke? Dat vind ik een toets de we zelf elke keer even
mogen doen, omdat het ook belangrijk is om een sterke economie te
houden. We willen bedrijven proberen te helpen om de omslag te maken
en dat willen we samen doen. Ik hoop dat het niet op mevrouw
Bouchallikh is overgekomen dat ik denk: laat alle bedrijven maar gewoon
hun gang gaan en laat ze maar vervuilen. Het gaat mij er net om dat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

44

niet de bedoeling is dat ze net over de grens in het Ruhrgebied gaan
vervuilen en dat de wind vervolgens naar Arnhem en Nijmegen waait. Dat
is een beetje mijn achterliggende gedachte.
Mevrouw Bouchallikh (GroenLinks):
Ik ben een beetje aan het zoeken naar het antwoord op mijn vraag. Ik zei
dat uit onderzoek blijkt dat strengere regels er niet per se toe leiden dat zij
weggaan, maar juist dat zij zich aanpassen aan de norm. Daarmee kunnen
we juist een slag slaan. Dus als de Staatssecretaris zegt dat zij die
bedrijven wil helpen, doet zij dat misschien veel meer door duidelijke
regels op te stellen dan door allerlei andere maatregelen te nemen. Dat
onderzoek is vrij recent, dus ik snap dat het misschien nieuw is. Wat ik
vraag, is of zij daar schriftelijk op terug wil komen en wil laten zien hoe zij
dat mee gaat nemen. Ik wil inderdaad ook niet dat mensen weggaan. Het
wordt juist vaak wel als argument gebruikt om maar niks te doen, maar nu
blijkt dus weer het tegendeel: als we iets gaan doen, kan dat juist een weg
vooruit zijn met zijn allen. Dat zou heel mooi zijn, omdat we elkaar er dan
in vinden.
De voorzitter:
Staatssecretaris, kan mevrouw Bouchallikh op die toezegging rekenen en,
zo ja, op welke termijn?
Staatssecretaris Heijnen:
Ik wil daar wel schriftelijk op reageren. Ik wil alvast zeggen dat het
natuurlijk zo kan zijn dat het net kan helpen. Op het moment dat wij
aanvullende maatregelen nemen nu die strenger zijn dan die andere
landen, dan doet dat ook iets met je innovatieve koppositie. Maar het
moet wel haalbaar blijven. Dat is het enige waar ik op wil wijzen.
Overigens komen steeds meer sectoren zelf met voorstellen voor hoe we
bepaalde normen zouden kunnen aanpassen naar boven, omdat ze ook
dingen zeggen te kunnen leveren.
De voorzitter:
Even twee vragen, want dit is een toezegging. Allereerst: wie gaat dat
onderzoek nu doen? Dat is nog niet helemaal duidelijk. Het onderzoek is
gedaan, maar er zou een reactie van u komen op dat onderzoek. Wanneer
kunnen we dat verwachten? Dat is even belangrijk.
Staatssecretaris Heijnen:
Als mevrouw Bouchallikh in tweede termijn nog kan aangeven welk
onderzoek het precies is, beloof ik dat ik nog voor het einde van de
vergadering terugkom op het moment waarop wij daarop kunnen
reageren.
De voorzitter:
Dat was ook mijn eerste vraag, maar ik stelde de vraag verkeerd. Ik vroeg
«wie gaat het onderzoeken», maar ik bedoelde «om welk onderzoek gaat
het». Dat had ik moeten vragen, inderdaad.
Mevrouw Bouchallikh (GroenLinks):
Zal ik even de titel noemen?
De voorzitter:
Zeker. Graag, mevrouw Bouchallikh. Dat tel ik niet als interruptie dan.
Mevrouw Bouchallikh (GroenLinks):
Ik pak het er even bij. Het heet «Carbon costs and industrial firm performance: Evidence from international microdata» en het is dus van het CPB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

45

Ik kan het zo ook wel even laten zien, maar dan heb ik het in elk geval nu
even gezegd.
De voorzitter:
Dank u wel. Het gaat om de termijn inderdaad. De Staatssecretaris komt
dadelijk op de termijn terug. Dan mevrouw Hagen.
Staatssecretaris Heijnen:
Ik wilde even zeggen dat ik nog heel veel vragen heb, dus wellicht komt er
nog een verduidelijking op basis van de blokjes.
De voorzitter:
Zeker, maar mevrouw Hagen gaat het over iets heel anders hebben en
meneer Madlener ook.
Mevrouw Hagen (D66):
Ik zou eerst graag mijn collega Bouchallikh willen bijvallen, want er is echt
geen enkele internationale speler die niet op de Europese markt actief zou
willen zijn. Dat pleit er alleen maar voor dat als wij regels vaststellen, zij
meer dan bereid, misschien soms schoorvoetend, zijn om dat te doen. Ik
ben heel benieuwd van de reactie van de Staatssecretaris.
Ik heb een andere vraag. De Staatssecretaris gaf aan dat er heel integraal
gewerkt wordt met de andere departementen. Wat ik dan dus niet zo goed
begrijp, is waarom we de concrete doelen van de andere departementen
met daarbij de financiering niet overnemen in dit plan. Want als zij
daadwerkelijk allemaal aan circulaire doelen werken, dan wordt er ook
meer besteed aan circulair. Volgens mij gaat het een beetje mank. Mijn
oproep zou zijn: zorg nou dat die concrete doelen, bijvoorbeeld voor
voedselvoorziening en de kringlooplandbouw, maar ook de circulaire
bouwdoelen, hierin geïntegreerd worden.
Staatssecretaris Heijnen:
Dan zoek ik toch heel eventjes naar wat mevrouw Hagen nou precies wil,
want het staat wel in het programma. Wil ze dat dan verder gespecificeerd
zien?
De voorzitter:
U mag dat duiden zonder dat ik daar een interruptie voor tel.
Mevrouw Hagen (D66):
Dank, voorzitter. Net ging het heel even over wanneer we overgaan tot
welke acties en maatregelen, tot 2030 en tot 2050. Bij circulaire bouw
wordt bijvoorbeeld aangegeven: het zou fijn zijn als tot 2030 circulaire
specificaties voor bouwmaterialen een gunningscriterium zijn. Vanaf 2030
wordt het dan een harde eis. Ik heb al meerdere keren gevraagd om met
een tijdlijn te komen, zodat we weten wanneer we van onderzoeken en
stimuleren overgaan naar beprijzen en normeren. Dat zouden die andere
departementen dan ook moeten doen, omdat dan duidelijker zichtbaar
wordt wanneer we daadwerkelijk de doelen van die circulaire economie
gaan halen.
Staatssecretaris Heijnen:
Ik snap wat mevrouw Hagen bedoelt. Toch heel eventjes hoe zo’n proces
gaat. Minister De Jonge en Minister Adema hebben een gesprek met mij
gehad over circulaire landbouw en circulair bouwen en specifiek over
toepassingen uit de circulaire landbouw voor de bouw. Er is daar naar
elkaar uitgesproken dat dat ontzettend interessant is. Ja, inderdaad
lisdodden. Ik hoor het mevrouw Hagen buiten de microfoon zeggen. Er is
daar gesproken over die ontzettend interessante teelt die gedaan kan
worden in de landbouw, die weinig uitstoot en die een heel circulaire

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

46

toepassing kan betekenen in de bouw. Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor
het gebruik van hout. Dat is een heel duurzame stof en die geeft zelfs
gezonde lucht af op het moment dat die gebruikt wordt als toepassing.
Dat is ook niet van vandaag op morgen geregeld en dat kan ik niet in mijn
eentje doen. Daarvoor is echt een inspanning nodig vanuit het Ministerie
van Landbouw en het Ministerie van Minister De Jonge. Die zijn dus ook
met elkaar aan het kijken hoeveel de sector kan leveren en wat dan
vervolgens de normen zijn die gesteld kunnen worden om te gebruiken in
de bouw. Dat komt allemaal. Er zijn dus al wel richtlijnen, maar die zullen
nog verder worden ingevuld.
Mevrouw Hagen (D66):
Het is niet dat ik dit zelf heb bedacht. De betonsector heeft bijvoorbeeld
met het Betonakkoord gevraagd aan het ministerie: wilt u alstublieft met
die gunningscriteria komen tot 2030 en daarna met die harde eisen, want
dat hebben we nodig om die heel grote grondstoffensector, de bouw, te
mobiliseren en daarnaar toe te werken. Ze hebben het dus al voorgelegd.
We zien het hier niet terug. Ik vraag nog: misschien komt dat omdat
Minister De Jonge er niet zo’n zin in had. Het ontbreekt. Dat is wat ik
steeds probeer te zeggen: er missen gewoon te veel concrete maatregelen
in dit plan. We willen weten of we 2030 gaan halen en dat kan alleen als er
integraal samengewerkt wordt met alle departementen. Mijn vraag is dan
of de Staatssecretaris een coördinerende bevoegdheid nodig heeft of dat
zij die al heeft.
Staatssecretaris Heijnen:
Ik wil dat betonpunt graag onderzoeken. Ik heb daar laatst ook een
vergadering over gehad. We hebben in juni een gesprek, ook samen met
de sector, om te kijken wat precies wordt gevraagd en of we dat gaan
doen, ja of nee. Waar ik wel voor wil waken, zeg ik ook even tegen
mevrouw Hagen, is dat we al te veel wetgeving maken waarin we
bepaalde doelen zetten die uiteindelijk misschien zelfs, omdat de
innovaties zo snel gaan, minder ambitieus zijn dan mogelijk kan zijn. Als
je de hele tijd wet- en regelgeving moet aanpassen, is dat ook naar de
sector toe niet al te plezierig. Ik wil het dus graag onderzoeken de
komende tijd, en zelfs nog voordat we dat gesprek hebben in juni, om te
kijken wat we kunnen doen en of dit een verstandige maatregel is, ja of
nee.
De voorzitter:
Mevrouw Hagen vroeg ook nog of u een coördinerende bevoegdheid
hebt. Dat vroeg ze ook nog specifiek.
Staatssecretaris Heijnen:
Ja. Ik heb circulaire economie in mijn portefeuille, dus wij zetten de
kaders. Wij stellen de kaders, maar uiteindelijk is het natuurlijk zo dat ook
bij andere ministeries voldoende bevoegdheden zijn om binnen het
lopende beleid daar in de uitwerking verder vorm te geven.
Mevrouw Hagen (D66):
In het NPCE wordt, zoals ik het heb gelezen, uitgegaan van stimuleren en
onderzoeken. Dat is stap een. De sector geeft aan: doe dat nou middels
gunningscriteria. Dat betekent namelijk dat we als overheid zeggen: als u
circulair bouwt, heeft u een streepje voor op alle spelers die het nog niet
doen. Dat klinkt als een vrij stimulerende maatregel. Ze zeggen ook: dan
kunt u, omdat dan de markt op gang komt en we in 2030 50% minder
grondstoffen moeten gebruiken, vanaf 2030 ook zeggen «met 50% minder
grondstoffen of meer gerecyclede materialen». Het is precies wat de
Staatssecretaris voorstaat in dit plan, maar het landt er dan niet in en dat
begrijp ik niet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

47

Staatssecretaris Heijnen:
Ik heb daar ook echt andere collega’s bij nodig. Zij zullen de gunningscriteria bijvoorbeeld moeten aanpassen in hun plannen. Ik kan wel de
coördinatie voor mijn rekening nemen. Dat doe ik ook. In juni hebben we
een gesprek met de betonsector in dit specifieke geval. Maar ik kan dat
niet zomaar in mijn eentje lopen te besluiten, omdat ik natuurlijk ook niet
volledig kan overzien wat daarvan de gevolgen zijn voor andere portefeuilles. Ik vind het wel heel erg te prijzen van sectoren, zeker ook van de
betonsector in dit specifieke geval, dat ze zelf met voorstellen komen,
maar ik vind het wel belangrijk dat wij ze dan ook nog objectief toetsen en
kijken wat het doet met onze eigen ambities, of het daarop aansluit of dat
we nog betere ideeën hebben voor hoe het ook nog zou kunnen. Dat
moeten we dan samen met de sector weer gaan bespreken. Ik ben blij dat
ze zich al bij mij gemeld hebben. We zijn er dus ook mee aan de slag.
Ik wil nog een keer zeggen dat ik de ambitie in de Kamer voel en snap,
maar dat we dat wel op een zorgvuldige manier moeten doen. We zijn met
een relatief klein team en we hebben al heel veel stappen gezet de
afgelopen tijd. Ik doe wat ik kan, ook door de collega’s aan te spreken. Die
zijn daar zelf ook al heel enthousiast mee aan de slag, maar ik ben ook
altijd wel blij met de aansporingen van deze commissie om net weer een
stapje meer te doen. Ik zeg dus graag aan mevrouw Hagen toe dat ik dat
de komende tijd echt in een goed proces zal gaan zetten.
De voorzitter:
Kijk eens aan, mevrouw Hagen. Meneer Madlener en dan mevrouw Van
Esch.
De heer Madlener (PVV):
Ik snap de worsteling van de Staatssecretaris wel, want de praktijk is toch
heel anders dan vanachter de tafel in je zolderkamer dingen bedenken om
de wereld te redden. Want dan komt het uiteindelijk neer, eerst op het
moralistische verhaal van «Nederland, wij zijn zo slecht», en dan op
normeren en beprijzen. En «normeren» betekent: nog meer regelgeving,
en nog meer kosten daardoor. «Beprijzen» betekent: belastingen
verhogen. Dus uiteindelijk moeten we hier voorzichtig mee omgaan. De
bouw is een voorbeeld. Als een gebouw gesloopt wordt, dan wordt bijna
al het materiaal dat met gezond verstand hergebruikt kan worden,
gebruikt: het staal wordt verzameld, het lood, alles wat van waarde is; het
glas wordt omgesmolten. Dus hoever wil je gaan? Wil je straks iedere
baksteen schoonmaken? Ik zie al een ja. Dat willen ze dus wel, maar de
kosten van een nieuw gebouw, dat heeft ook consequenties; want het is
nu al haast niet te betalen om een huis of een gebouw te bouwen, en dat
wordt nog veel duurder. Daar heeft niemand het over. Ik vind het leuk dat
de Staatssecretaris een lijstje gaat maken met maatregelen, zoals die
tickettaks, duurdere brandstoffen en duurdere auto’s. Maak het maar, dan
kunnen we het eens goed bekijken. Maar zet daar dan ook de welvaartsconsequenties bij: wie gaat daar dan minder gebruik van maken; hoeveel
verhoogt het de prijzen van de bouw? Maak dat ook inzichtelijk. Hoeveel
gaan de belasting dan omhoog? Maak ook dat inzichtelijk. Dat is mijn
vraag aan de Staatssecretaris.
Staatssecretaris Heijnen:
We kijken steeds in dat pakket van maatregelen, ook die vanuit het
Klimaatfonds ... Dat kan ik wel zeggen, toch? Of toch niet? Nou, ik mag
daar dus nog niks over zeggen, maar natuurlijk hoop ik dat daar ook een
aantal mooie voorstellen in staan om de circulaire economie verder te
stimuleren. Daarbij kijken we ook naar wat bepaalde voorstellen in brede
zin doen met de koopkracht. We hebben het daar eerder ook over gehad.
En ik vind dit zelf ook altijd heel erg belangrijk, want we hebben er
helemaal niks aan als wij dalijk een prachtig beleid hebben bedacht, en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

48

vervolgens het draagvlak in de samenleving daarvoor totaal is
afgebrokkeld en het in een volgende periode finaal van tafel wordt
geveegd. Dus dat is zeker iets waar ik altijd heel erg goed naar kijk. En wat
ik natuurlijk merk, ook in deze commissie, is dat ik te maken heb met
partijen van links tot rechts op het politieke spectrum, en dan zitten er ook
nog een paar in het midden. Wat ik altijd heel erg belangrijk vind, is dat
als je tot een voorstel komt, dat niet alleen maar rekening houdt met wat
er vanuit de coalitie wordt gevraagd, maar dat je daarin ook probeert
rekening te houden met alle opmerkingen die vanuit alle partijen komen.
Dus van links tot rechts moet je proberen om ervoor te zorgen dat mensen
zich op zijn minst voor een deel herkennen in het voorstel dat je doet. En
natuurlijk zijn er bepaalde facetten waarvan de heer Madlener zal zeggen
«ja, nu is ze helemaal gek geworden?»; en mevrouw Van Esch zal dat op
andere onderdelen weer hebben omdat ze vindt dat het niet ver genoeg
gaat, terwijl de heer Madlener zal vinden dat dat veel te ver gaat. Maar
uiteindelijk probeer ik altijd te zoeken naar een gewogen gemiddelde dat
op zo veel mogelijk draagvlak, ook van de Kamer, kan rekenen, omdat de
Kamer een afspiegeling van de samenleving is.
De heer Madlener (PVV):
Of de Kamer een afspiegeling van de samenleving is, daar kunnen we
natuurlijk ook nog over verschillen. Kijk, mensen mogen één keer in de
vier jaar stemmen, en dan houdt het weer op; het referendum is nog niet
ingevoerd. Maar goed, ik snap de insteek. We zien nu met het rapport
«Scherpe doelen, scherpe keuzes» voorstellen langs vliegen als een
enorm hoge tickettaks op vliegvakanties. We zien dat de bpm omhoog zal
moeten worden gebracht. Kijk, dit is beprijzen. Dit is gewoon mensen in
hun portemonnee pakken, en dan hopen dat een aantal mensen geen geld
genoeg meer heeft om het te doen. Dat is waar het op neerkomt.
Normeren is gewoon nog meer regels stellen, het nog moeilijker maken,
mensen frustreren. We zien het Hugo de Jonge doen, die roept: we gaan
meer bouwen. Maar ondertussen komen er zo veel regels om circulair te
bouwen, dat het niet meer betaalbaar is. De Staatssecretaris zegt dat zij
haar best doet om daar een balans in te vinden. Ik heb daar helaas weinig
vertrouwen in. Maak het in ieder geval inzichtelijk.
De voorzitter:
Meneer Madlener ...
De heer Madlener (PVV):
Maak inzichtelijk wat het doet met onze welvaart. Welke mensen gaan dan
minder vliegen? Welke mensen gaan dan minder van iets gebruiken?
De voorzitter:
Dat had u al gevraagd, dank u wel. Kan de Staatssecretaris dat toezeggen,
om dat inzichtelijk te maken?
De heer Madlener (PVV):
Ik wil ook een handreiking doen: wat de Staatssecretaris ook zou kunnen
doen, is gewoon een verbod voor alle politici en ambtenaren om dat
voortaan nog te doen. Ik wil ook ...
De voorzitter:
Ik had u het woord niet gegeven. We zitten hier niet op een Tupperwareavond, waarop u gewoon door elkaar heen kunt gaan praten. Dus u moet
wachten tot ik het woord geef. En nu was het woord aan de Staatssecretaris.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

49

Staatssecretaris Heijnen:
Voorzitter. Ik hoop toch dat de heer Madlener op zijn minst ziet dat ik met
goede intenties aan het proberen ben om met goede voorstellen die
circulaire economie verder te brengen. En ook Minister De Jonge heeft er
heel veel baat bij om ervoor te zorgen dat, als er maatregelen aanvullend
worden genomen om bouw mogelijk te maken, dat natuurlijk niet
betekent dat dat leidt tot onhaalbare prijsstijgingen. De heer Madlener zei
net buiten de microfoon dat dat gebeurt, maar dat ben ik toch niet
helemaal met hem eens. Want als de heer Madlener bijvoorbeeld kijkt
naar waar ook Minister De Jonge mee bezig is als het aankomt op het
gebruik van hout, het gebruik van andere duurzame materialen, de
gesprekken die hij heeft met de heer Adema, maar ook naar bijvoorbeeld
andere innovatieve zaken die komen vanuit de bouwsector zelf ... Tja, dat
moet je dus samen met alle ketenpartners goed bedenken, want je moet
inderdaad ervoor zorgen dat er geen maatregelen worden ingesteld
waardoor het bouwen van een huis onbetaalbaar wordt. Dat zijn wij ook
met elkaar eens. En de heer Madlener mag er ook van uitgaan dat daar
wel goed op gelet zal worden. Want niemand wil dat toch? Wij zitten niet
allemaal in het kabinet om de bouw van huizen uiteindelijk onmogelijk te
maken omdat dat onbetaalbaar wordt. Ik zit daar niet daarom.
De voorzitter:
Kijk, meneer Madlener. Nu krijgt u het woord. Alstublieft. O, nu hoeft u
niet meer. Bent u beledigd? We zitten niet in een hockeyclub, waar we
zomaar door elkaar heen gaan zitten praten. Dat doen we hier niet.
Mevrouw Van Esch.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Volgens mij ga ik nu wel precies het verschil tussen de PVV en de Partij
voor de Dieren toelichten. Want hád de Minister voor VRO die regels over
circulair bouwen juist maar al op papier, maar dat heeft ie helemaal niet.
Daar zit het dus juist, precies het tegenovergestelde: had ie ze maar! Maar
hij zegt juist: «Nee, we kunnen nog wel even wachten. Ergens in 2025 kom
ik met klimaatadaptief bouwen. We hebben daar nu ook helemaal geen
geld voor, geen prioriteiten. Ik zie het nog wel.» Dat is wat Hugo de Jonge
op dit moment doet. Dus ik verwacht dan eigenlijk juist van deze
Staatssecretaris richting haar collega in het kabinet: «Nee, nee, nee. Dat is
leuk, maar wij moeten hier met elkaar in 2030 doelen halen. We moeten in
2050 klimaatneutraal zijn.» Dus ik snap juist die kant niet. Hoe kan het nou
zo zijn dat er op dat ministerie wordt gezegd: «We wachten nog even»?
Omdat dit essentieel is. En volgens mij zegt de bouwsector juist: «Please,
geef ons nou die normeringen; geef ons nou die opties voor wat het wel
is.» Want dan wordt het uiteindelijk goedkoper: als iedereen het moet
doen, dan gaan we uiteindelijk bereiken wat we graag willen en worden
die huizen helemaal niet duurder. Aan die kant zit ik juist heel erg. Nou ja,
bij dezen.
Staatssecretaris Heijnen:
Ook daarin kan ik mevrouw Van Esch hopelijk enigszins geruststellen,
omdat het ook niet zo is dat als dit departement bepaalde doelen stelt, ik
stil blijf zitten op mijn stoel. Ik heb die gesprekken bijvoorbeeld met
collega Adema en collega De Jonge om te kijken hoe op een snelle en
slimme manier gestimuleerd kan worden dat er bepaalde circulaire
bouwtechnieken worden toegepast. En er is helemaal niemand die daar
onnodig lang mee wil wachten; zo is het ook. Het is wel belangrijk dat ik
– we hebben het onder andere toch al over stimuleren – ook hen stimuleer
en aanmoedig om daar zo snel mogelijk acties op te ondernemen. Alle
kennis en kunde die wij daarover binnen mijn ministerie in huis hebben,
ben ik heel graag bereid met ze te delen. En natuurlijk staan er in het
programma ook bepaalde doelen die ik met ze heb afgesproken. Zodra dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

50

ook door de Kamer is vastgesteld, heb ik nog een extra stok achter de
deur om die gesprekken nog wat intensiever te voeren, om ze te houden
aan de doelen die we met elkaar hebben afgesproken. Ik zal dat zeer zeker
niet nalaten, want ik ben heel ambitieus op het vlak van circulaire
economie, omdat ik daarvan nou eens echt geloof dat dat de weg vooruit
zou moeten zijn.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Dan zou ik de Staatssecretaris zelf wel weer willen stimuleren om ook bij
het Ministerie van Binnenlandse Zaken te gaan pleiten voor het feit dat
ook zij dan maar hun klimaatadaptieve plannen naar voren moeten halen;
dat ook zij moeten gaan laten zien dat ook zij die circulaire economie
serieus nemen; dat zij dus ook dat geld naar voren moeten gaan halen.
Want op dit moment hebben zij gewoon gezegd: wij gaan dat nu niet
doen; het is aan een volgende regering. Dat is letterlijk wat daar wordt
gezegd. Ze zeggen gewoon: we doen een soort contouren van een plan;
en geld hebben we niet, dus een volgende regering mag het uitzoeken.
Dan denk ik: zoek dan de mogelijkheden, om die stimulans daar ook voor
elkaar te krijgen.
De voorzitter:
Meneer Haverkort heeft even een punt van orde naar aanleiding van deze
interruptie. De heer Haverkort.
De heer Haverkort (VVD):
Voorzitter. Naar aanleiding van deze, maar eerlijk gezegd ook al wel naar
aanleiding van die van de Partij voor de Vrijheid, denk ik. Naar mijn weten
– en ik toets dat nu maar even bij u als voorzitter, maar wellicht ook bij de
Staatssecretaris, voor de zekerheid – spreekt het kabinet nog altijd met
één mond. Dus wat er in andere ministeries in het verleden allemaal
gezegd is, dat zal, maar volgens mij hebben we vandaag met deze
Staatssecretaris over circulaire economie het gesprek. Ik hecht er toch aan
om dat even te delen, want verzanden in een discussie die gaat over wat
elders door andere bewindspersonen gezegd is, is voor nu misschien niet
van toegevoegde waarde.
De voorzitter:
Dank u wel, en waarvan akte. Hier zou de Staatssecretaris ook nog even
op kunnen reageren, alstublieft, en ook op de vraag van mevrouw Van
Esch.
Staatssecretaris Heijnen:
Ja, voorzitter. Kijk, zeker voor het milieustuk van mijn portefeuille – en dat
geldt iets minder voor het ov-stuk, want dat is heel duidelijk een eigen
verantwoordelijkheid – heb ik daar natuurlijk ook de ketenpartners bij
nodig. Maar als het aankomt op alles wat met milieu te maken heeft en
met die circulaire economie, kunnen wij dat als ministerie niet alleen. Wij
hebben daarin een coördinerende verantwoordelijkheid. Ik hoop dat
bijvoorbeeld ook de commissieleden dit net zo goed voelen, want het is
heel belangrijk dat niet alleen maar de commissieleden hier het belang
van een circulaire economie onder de aandacht brengen, net zo goed als
ik dat bij mijn andere collega’s onder de aandacht breng. Wij spreken
inderdaad – en dat zegt de heer Haverkort terecht – met één mond. Wij
hebben één beleid, maar het is wel mijn verantwoordelijkheid als
coördinerend portefeuillehouder om mijn collega’s aan te sporen, om ze
te ondersteunen daar waar ze dat nodig hebben, en om te kijken waar ik
verbindingen kan leggen die hun misschien eerder nog niet zo scherp op
het netvlies stonden. En het helpt natuurlijk enorm als het ook terugkomt
in andere commissiedebatten, waar ik dan niet bij zit. De Kamerleden
mogen aannemen dat de collega’s die daar dan spreken, niet volledig

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

51

verrast zijn over vragen die gaan over de ambities die wij vanuit IenW
hebben op het gebied van een circulaire economie, ook op de andere
departementen.
De voorzitter:
Mevrouw Van Esch?
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Nee, ik vind het een hele mooie, volgens mij prima, stelselverantwoordelijkheid die deze Staatssecretaris heeft. Maar voorzitter, ik wil wel nog kort
op het punt van orde van de heer Haverkort reageren, want ik word wel
aangesproken, en de heer Madlener ook. Dus ik wil daar nog wel kort op
reageren, met dat dit debat volgens mij juist hét debat is om het met
elkaar te hebben over doen e brede vraagstelling die hier ligt. En die
brede vraagstelling gaat juist over al die verschillende departementen.
Dus als we dat vandaag niet doen, dan zou ik het een heel raar debat
vinden, want dan gaan we het plotseling met onszelf wel heel erg over
één ministukje hebben. Volgens mij is juist de kern van het debat om die
brede discussie hier vandaag met elkaar te hebben. Daar hebben we ook
de tijd voor genomen vandaag, en ik laat me daar niet door inperken.
De voorzitter:
Waarvan akte, maar eigenlijk gaf de Staatssecretaris ook al het antwoord:
het kabinet spreekt met één mond. Daar was het de heer Haverkort om te
doen. Einde oefening daarover.
Dan gaan we naar het volgende blokje toe: textiel, geloof ik. Ik was alleen
nog blokje drie kwijt, mevrouw de Staatssecretaris. Ik heb alle blokjes
bijgehouden.
Staatssecretaris Heijnen:
Het volgende blokje gaat over het Nationaal Programma Circulaire
Economie.
De voorzitter:
Dank u wel. De rest heb ik.
Staatssecretaris Heijnen:
Oké. Daarna verpakkingen en plastic.
De voorzitter:
Dus nu textiel.
Staatssecretaris Heijnen:
Ja. Eens even kijken. Nou, geen verrassing denk ik: mevrouw Hagen had
een vraag over textiel. Ze vroeg wat nodig is om vast te stellen wat
duurzaam is en wat niet, met duidelijke principes, en of ik bereid ben om
die principes te ontwikkelen. Ik ben het met mevrouw Hagen eens dat
duurzaamheid heel erg belangrijk is; maar het is ook een begrip dat niet
heel eenduidig is, ook niet voor consumenten. Daarom laat ik onderzoek
doen naar de vraag: wat is nou precies duurzaam? Dat maakt het ook voor
producenten en voor consumenten makkelijker om materialen of
producten met elkaar te vergelijken, en vervolgens ook te kiezen, hopelijk,
voor de meest duurzame optie. Met de uitkomsten kan ik de nationale en
Europese inzet voor duurzaam textiel verder bepalen. De uitkomsten van
dat onderzoek verwacht ik in de eerste helft van 2024 met de Kamer te
delen. Daarnaast heeft de Europese Commissie ook onlangs het Green
Claims-voorstel gepubliceerd. Dat stelt eisen aan de onderbouwing van
milieuclaims en de communicatie over milieuaspecten van producten.
Over dat voorstel ontvangt de Kamer binnenkort het BNC-fiche ... Ik weet
eigenlijk niet waarvoor dat staat, voorzitter, «BNC» ... «Beoordeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

52

Nieuwe Commissievoorstellen». Dat fiche ontvangen jullie dus
binnenkort. Ja, zo leren we van elkaar. We zijn al helemaal gewend om in
afkortingen te praten; zo erg is het al. Verder is vorig jaar het voorstel over
de rol van de consument in de groene transitie verschenen, dat vage en
misleidende duurzaamheidsclaims reguleert. Op dit wetsvoorstel borduurt
het Green Claims-voorstel ook voort. Beide voorstellen zorgen ervoor dat
consumenten duurzame producten beter kunnen onderscheiden.
Dan vroeg mevrouw Hagen nog naar de zestien voorstellen over textiel
die zij heeft gedaan, de circulairtextielpioniers: laten we ons leiden door
anderen, of nemen we zelf het voortouw? Dat was in het kort haar vraag.
Ik wacht niet op Europa, maar ik beïnvloed het debat in Europa proactief.
Ik zet in op meer ambitie, en dat betekent onder andere dat ik al langer
pleit voor ambitieus beleid op het gebied van circulair en duurzaam
textiel. Dat geldt dan bijvoorbeeld op het gebied van duurzame ontwerpeisen voor textiel, een duurzaamheidslabel – waar we het net over
hadden – en een geharmoniseerde Europese uitgebreide producentenverantwoordelijkheid voor textiel. De Europese Ecodesignverordening leent
zich voor het stellen van ambitieuze ontwerpeisen aan textiel en het
invoeren van een duurzaamheidslabel. Ik zet me daarvoor in. Ik zie het
Europese proces als een heel effectieve manier om de textielindustrie te
verduurzamen, omdat Europees beleid, zoals ook al eerder in de introductie aangegeven, heel veel impact maakt. Ik moet ook iets zeggen wat
misschien ook wel leuk is om te vermelden. Ik heb vrij regelmatig een
bilateraal gesprek met Sinkevicius, de Eurocommissaris. Die heeft ook aan
mijn universiteit, de universiteit van Maastricht, gestudeerd, dus het is
altijd leuk als we elkaar treffen. Dan hebben we het vaak over ons beider
ambities om ambitieus te zijn als het aankomt op voorstellen die de
circulaire economie bevorderen. En wat mooi is om te zien, is dat ik in
ieder geval ervaar dat hij ons daarin echt ziet als een van de ambitieuzere
landen, die helpen om de Commissievoorstellen die komen zo ambitieus
mogelijk te maken. Dus dat is niet zozeer mijn verdienste, maar dat komt
ook door de input die ik meeneem vanuit de Kamer. Die is vooral heel erg
ambitieus, en die probeer ik natuurlijk ook door te vertalen in het beleid.
En hij weet dat hij altijd, of meestal, op steun voor zijn beleid kan rekenen
vanuit Nederland.
Mevrouw Van der Graaf vroeg of ik bereid ben om 15% te volgen als
percentage voor gerecycled materiaal om te verwerken in textiel. Ik zet me
in Europa in voor een ambitieus verplicht percentage tussen gerecycled
textiel en nieuw textiel. Dat kan mogelijk onder de ESPR geregeld worden.
Dat specifieke producteisen voor textiel onder die ESPR worden gebracht,
wordt naar verwachting in 2024 verder uitgewerkt. Dus dat komt eraan.
Voor verschillende producteisen laat ik op dit moment onderzoek doen,
ook naar de hoogte van een mogelijk percentage gerecycled materiaal.
Dus een exact percentage kan ik nu nog niet noemen. Ik verwacht de
resultaten van het onderzoek voor de zomer nog met de Kamer te delen.
Daarnaast treedt per 1 juli 2023 – ik vind het belangrijk om dat toch nog
één keer te vermelden – de nationale UPV voor textiel in werking. Daarin
staan doelstellingen opgenomen voor vezel-tot-vezelrecycling die oplopen
tot aan 2030. Daarmee wordt hoogwaardige recycling gestimuleerd die
ook toegepast kan worden in nieuwe kleding.
De heer Madlener had nog een vraag over wat er gebeurt met kleding die
in de kledingbakken wordt ingezameld. Op dit moment wordt het textiel
na inzameling gesorteerd. Vervolgens wordt van het gescheiden ingezamelde textiel 53% hergebruikt, in zowel Nederland als het buitenland. 33%
wordt gerecycled. 14% is niet recyclebaar, omdat het te nat is of vervuild,
en wordt verbrand. Dan kan de heer Madlener misschien zelf inschatten in
welke categorie de kleding zal vallen die hij in de bakken deponeert.
Goed, voorzitter, dat was het einde van dit blokje.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

53

De voorzitter:
Mevrouw Hagen. Mevrouw Hagen, wat gaat u straks doen met dat stukje
sinaasappel en gember in uw kopje? U blijft dat dus ook circulair
gebruiken? Als compost? Dank u wel.
Mevrouw Hagen (D66):
Ja, voorzitter. Even over de principes. Kijk, mijn grootste irritatie met
betrekking tot greenwashing is dat op dit moment Primark gewoon nog
communiceert met «Voor onze enige planeet». Ja, echt, ik sla echt steil
achterover van het feit dat dit soort leuzen nog gecommuniceerd worden
naar consumenten, terwijl we weten dat die kleding maar een x-aantal
keer meekan en heel veel plastic bevat. Dat is waarom ik vraag «kom met
die principes». En als nu dus die UPV-textiel ingaat, waarbij een van de
principes is dat er 25% recyclaat toegepast moet worden, maar dat
recyclaat in kleding plastic is, dan tuigen we daarmee een markt op die
grote problemen veroorzaakt op de lange termijn. Want we hebben
bijvoorbeeld niet het principe «monomateriaal is superieur» geformuleerd. Ik ben dus bang dat dit allemaal mank gaat. In juli gaat die
UPV-textiel in. Er wordt dan plastic toegevoegd aan kleding, zodat die
gerecycled is. Ondertussen blijven dit soort producenten dus vrolijk
communiceren: hartstikke goed dat u dit kledingstuk koopt, want het is
voor onze enige planeet. Ik adresseer dus dat die drie dingen met elkaar
nu onvoldoende worden opgepakt, ook al gaan we aan de slag met de
UPV-textiel. De basis waarop we die keuzes maken is onvoldoende om
bepaalde problemen in de toekomst te voorkomen.
Staatssecretaris Heijnen:
We zijn natuurlijk ook in Europees verband bezig om te bekijken wat er
allemaal mogelijk is. Ik zou de commissie ook willen oproepen te
benoemen welke aanvullingen ik nog onder de aandacht kan brengen. We
hebben namelijk allemaal het gedeelde belang om dit zo goed mogelijk te
regelen. Greenwashing is een probleem. Daar wordt ook naar gekeken,
niet alleen in Nederland, maar ook in Europees verband. Ook daarvoor
geldt weer dat het leuk is als wij in Nederland verbieden dat Primark
bepaalde reclames maakt, maar het zou wel heel erg fijn zijn als dat in één
klap voor heel Europa geldt. Dat zal namelijk sneller wat doen met de
manier waarop ze misschien niet alleen hun slogan, maar hopelijk ook
hun bedrijfsvoering aanpassen. Het zijn dingen waar mevrouw Hagen
gelijk in heeft. We moeten ervoor zorgen dat de informatie die consumenten bereikt correct is en dat we daar bepaalde standaarden voor
stellen. Ik vind namelijk principieel dat je niet zomaar alles zou mogen
roepen.
De voorzitter:
Mevrouw Hagen, omdat ik meneer Thijssen een vijfde interruptie heb
toegekend, moet ik dat ook bij u doen. U hebt inderdaad nog uw vijfde en
laatste interruptie.
Mevrouw Hagen (D66):
Goed. Op dit moment wordt slechts 1% van onze kleding weer kleding.
Een van de eisen die in de UPV-textiel gesteld werd, is dat het recyclaat
dat toegepast werd ook kleding is. Het gerecyclede materiaal in kleding ...
25% van kleding zou weer uit kleding gemaakt worden. Maar ergens
tussen de regels door is dat «post-consumer», namelijk gebruikt textiel,
tussen haakjes beland. Op dit moment kunnen bedrijven dus gewoon
plastic toevoegen, en daarmee wordt het probleem later veel groter. Mijn
oproep is dus om ervoor te zorgen dat we dit soort niet-duurzame keuzes
niet laten maken en dus te voorkomen dat het een echt groot probleem
wordt. Op de lange termijn kunnen we dan namelijk niks meer met die
kleding.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

54

De voorzitter:
Dank u wel. U hebt nog een tweede termijn van twee minuten, mocht u
nog verdere vragen hebben. Excellentie, als u er klaar voor bent?
Staatssecretaris Heijnen:
Omdat textiel zo’n belangrijk aandeel heeft in het hele gebruik van
grondstoffen, is het juist belangrijk en ook een prioriteit in Europees
verband om dat als eerste aan te pakken. Ik heb net ook al gezegd dat, als
er nog aanvullende zaken zijn waarvan deze commissie zegt «breng ze
nou onder de aandacht; ga daarvoor» ik graag bereid ben om dat te doen.
Er zijn hele mooie manieren om op een duurzame manier textiel – ik heb
het dan niet over plastics, maar over echt textiel – opnieuw te verwerken.
Ik ben een tijdje geleden in het oosten geweest, in Enschede, en daar was
een geweldig voorbeeld van een fabriek die vrijwel alle draden uit kleding
kan halen en weer opnieuw tot hoogwaardig textiel kan verwerken. Ze
werken samen met de hogeschool. Het is echt een hele mooie keten. We
moeten dat stimuleren. Zeker als er goede manieren zijn om dat te doen,
moeten we het vooral niet nalaten. Maar ook daarvoor geldt dat we
moeten bekijken wat er allemaal haalbaar is. Dat soort bedrijven hebben
namelijk ook opschaling nodig. Daar zit vaak nog wel een uitdaging.
Daarvoor heb je ook weer geld nodig. Dat zijn weer andere discussies die
we met elkaar hebben. Ik voer die ook veel. Hoe kun je banken, pensioenfondsen, bedrijven en bezitters van groot familiekapitaal zover krijgen om
ook in de goede bedrijven van de toekomst te investeren, in plaats van
alleen in de lineaire bedrijven?
De heer Madlener (PVV):
Nu schrik ik al helemaal. Mijn pensioenfonds moet straks in een verliesgevend bedrijf gaan investeren! Natuurlijk kunnen die bedrijven wat doen
om aantrekkelijk te worden, namelijk winst maken. Als een bedrijf het
goed doet, kan het groeien. Dat heet de markteconomie. Laten we het
daar ook vooral bij laten. Als we hier in een soort brainwave gaan denken
«alles moet circulair, het mag wat kosten en de belastingbetaler gaat het
bijplussen» dan gaan we toch de verkeerde kant op? Hier ben ik dus bang
voor. We draaien helemaal door. Het moet allemaal snel, het moet nu.
Soms is een vezel gewoon opgebruikt. Een kozijn kan soms niet meer
hergebruikt worden. Dat wordt dan verbrand. Dat is nou eenmaal zo. Je
kan niet tot in het eeuwige doorgaan zonder dat je hele grote welvaartsverliezen lijdt.
Staatssecretaris Heijnen:
Er is helemaal geen reden voor welk bedrijf of welk pensioenfonds dan
ook om te investeren in bedrijven waar ze geen fiducie in hebben. In het
begin van deze termijn heb ik wel een opmerking gemaakt over het feit
dat je ziet dat bedrijven steeds beter in staat zijn om circulair te produceren. Ze hebben daar mogelijkheden toe die niet eens heel erg veel
duurder zijn. Het kost natuurlijk in het begin vaak heel veel investeringen
wat betreft innovatie. Een tijdje geleden ben ik bij een bouwbedrijf
geweest dat met allemaal oude betonplaten werkt. Daar werd gezegd:
toen wij hiermee begonnen, dachten we dat het erg kostbaar werd, maar
we vonden het wel belangrijk om in het kader van goed rentmeesterschap
na te denken over wat we allemaal in het verleden hebben gebouwd. Ze
vonden dat dat niet op de stort moest belanden. Ze wilden bekijken of ze
het konden hergebruiken. Zij hebben daar nu een heel lucratief bedrijf van
gemaakt. Het is dus helemaal niet duurder voor ze. Sterker nog, het is juist
heel erg interessant.
In het begin hadden we het erover dat je in alles ziet, dus ook in de
rekenmodellen van de planbureaus, dat er nog veel meer wordt gekeken
naar bedrijven die lineair werken, omdat onbekend ook onbemind maakt.
Dat circulaire concept is gewoon nog wat minder bekend, maar juist

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

55

daarom is het zo belangrijk dat ook het PBL inzichtelijk maakt hoe
belangrijk het is om wél op een circulaire manier te werken. Dat moet in
de rekenmodellen op een goede manier verwerkt worden. Het is natuurlijk
ook in ons aller belang. De grondstoffen gaan ooit een keer opraken. We
moeten dus naar een circulair systeem toe. Als er kapitaal beschikbaar is,
is het voor de lange termijn eigenlijk heel erg verstandig als je dat
investeert in bedrijven die niet afhankelijk zijn van grondstoffen die
uiteindelijk opraken. Het houdt natuurlijk ooit ergens een keer op.
De heer Madlener (PVV):
Nou, de stenen zijn nog niet op, kan ik u vertellen. Al sinds de tijd van de
Romeinen wordt er beton gebruikt. De bouw is duurzaam van zichzelf,
want het gaat om gebouwen; die gaan lang mee. Goede betonplaten
worden altijd hergebruikt. Ik heb nog nooit gezien dat hele goede
bouwmaterialen worden weggegooid. Die worden allemaal hergebruikt. Ik
vind eigenlijk dat de bouw vrij goed is in circulariteit. Ook goede
dakpannen worden hergebruikt. Alles wat te hergebruiken is en nog
waarde heeft, wordt hergebruikt. Het is de markt die dat bepaalt. Ik hoor
de Staatssecretaris net zeggen: wij gaan ervoor zorgen dat banken en
pensioenfondsen in dat soort bedrijven gaan investeren. Ik denk dan: als
de Staatssecretaris hier moet gaan bepalen wat er goed is, dan zijn we
toch echt met een communistische planeconomie bezig en dan gaat het
niet lukken. Alle belastingbetalers gaan er dan aan. De welvaart daalt dan.
Staatssecretaris Heijnen:
Bedrijven, investeerders en banken hebben mij niet nodig om te beslissen
waar ze in moeten investeren. Ik wil wel graag laten weten, ook door het
Nationaal Programma Circulaire Economie vast te stellen, wat de koers
van de overheid gaat worden. Wij geloven in de beweging om uiteindelijk
toe te werken naar een circulaire economie. Zo stevig als we het nu doen
via dat programma, hebben we het nog nooit gedaan. Vroeger was het
heel gebruikelijk om in de politiek tientallen jaren vooruit te kijken.
Inmiddels leven we met elkaar af en toe volgens mij iets meer in de waan
van de dag. Daarom vind ik het juist zo belangrijk en fijn dat we op dit vlak
heel erg vooruitkijken met elkaar, zonder daar al te hijgerig in te zijn. Dat is
net wat bedrijven ook heel erg van de politiek vragen. Die zeggen: wij
hebben een broertje dood aan de politiek als die om de twee jaar weer
met nieuwe beleidsvoorstellen komt; geef nu eens een stip aan de horizon
waar we samen naar toe kunnen werken. Dat zeggen investeerders ook:
als wij weten welke richting de overheid in wil qua stimulering van het
bedrijfsleven, is dat voor ons een extra aanmoediging om in dat soort
bedrijven te gaan investeren. Ik begrijp dat heel erg goed. Als wij als
overheid elke keer wiebelig zijn en geen duidelijkheid bieden over de
koers, dan zou ik daar ook niet in gaan investeren. Ik denk dat meneer
Madlener dat ook niet zou doen, als hij het überhaupt al zou overwegen
om in een circulair bedrijf te investeren. Maar ik denk wel dat het van
belang is om erop te wijzen waar de overheid naartoe gaat. Je hebt
gewoon kapitaal nodig. Het is heel gebruikelijk dat er geïnvesteerd wordt
door investeringsmaatschappijen in bedrijven om op te kunnen schalen.
Dat doe je in bedrijven die de toekomst hebben. Ik vind het belangrijk om
te benadrukken dat ik in elk geval van mening ben, zeker op basis van de
plannen die we met z’n allen hebben, dat circulaire bedrijven de toekomst
hebben.
De voorzitter:
Meneer Madlener, u hebt nog één interruptie. Dat is die vijfde, extra,
interruptie die ik ook aan mevrouw Hagen en meneer Thijssen heb
toegekend. De heer Madlener zegt buiten de microfoon dat zijn punt wel
duidelijk is. Dat is goed, prima. Er zijn verder geen interrupties meer. Dan
gaan we naar het volgende blokje.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

56

Staatssecretaris Heijnen:
Nou, ik ben pas door drie vragen heen, voorzitter.
De voorzitter:
O, u was nog niet klaar. Sorry.
Staatssecretaris Heijnen:
Ik begin nu pas aan mijn tweede blokje. Maar goed, dat maakt niet uit. Ik
vind dat we op deze manier een heel prettige discussie met elkaar
hebben.
Op 3 februari heb ik het Nationaal Programma Circulaire Economie naar
de Kamer gestuurd, samen met de Integrale Circulaire Economie
Rapportage. Die komt van het Planbureau voor de Leefomgeving, het PBL.
Ik ontvang van heel veel partijen positieve feedback op het programma.
Het programma werkt structurerend en maakt ambities concreet, zoals de
benadering met productgroepen, de keuze voor specifieke productgroepen, het raamwerk voor nationale doelen en de integrale visie op de
circulaire economie. Er kwam ook positieve feedback op de samenwerking
bij de totstandkoming. Daar had ik het eerder ook al over. Ik dank dus ook
de Kamer. Ik ben er ook trots op, want samen met veel andere departementen en met nog veel meer externe stakeholders, belanghebbenden,
hebben we een nieuw programma geschreven met een verschuiving naar
meer inzet op de voorkant van de keten. Er komt dus meer focus op
productie en consumptie, zonder de aandacht te verliezen voor de
achterkant, de afvalkant. Ook het Planbureau voor de Leefomgeving
benadrukt die positieve kanten.
Zo is het erg te spreken over de productgroepenaanpak, want die maakt
ons programma een stuk concreter. Heel concreet graat het bijvoorbeeld
ook over de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid textiel, die
afgelopen maandag ook aan de orde kwam. Het gaat ook over het
reparateursregister, dat vanochtend in samenwerking met Techniek
Nederland is gelanceerd. Ik noem ook de bijmengverplichting voor
plastics, en tot slot ook nog circulariteit in het klimaat. Ik heb namelijk
goede hoop op de voorjaarsbesluitvorming, maar we zijn er nog niet. Dat
weet u ook en daar heeft het PBL een goede analyse van gemaakt. Er is
nog een behoorlijk aantal grote uitdagingen. De beschikbare middelen zijn
beperkt. De Kamer heeft daar vragen over gesteld in de schriftelijke ronde
en zojuist ook. Om de circulaire economie te realiseren, is er meer nodig.
Zoals aangegeven ben ik de coördinerend bewindspersoon, maar ook de
andere bewindspersonen dragen daaraan bij. De intentie van het kabinet
is om bij de voorjaarsbesluitvorming over de aanvullende klimaatmaatregelen en financiële dekking van die middelen te besluiten. Minister Jetten
voor Klimaat en Energie zal de Kamer daarover informeren. Dat heb ik dus
net niet gedaan!
Hoeveel middelen er structureel nodig zijn om de circulaire doelstellingen
te halen, is nog niet goed in te schatten, ook omdat in het programma nog
verkenningen zijn opgenomen waar nog geld voor nodig is. We willen ook
goed beslagen ten ijs komen. Dat kost soms tijd. Om de benodigde
versnelling mogelijk te maken, gaan we met het NPCE in de hand
afspraken maken met bedrijven, werkgeversorganisaties, financiële
organisaties, kennisinstellingen, vakbonden, maatschappelijke organisaties en medeoverheden over de bijdrage die ze kunnen leveren aan het
realiseren van de doelen. Veel partijen hebben in aanloop naar het
programma al aangegeven een bijdrage te willen leveren, en nu moeten
we dat verder concretiseren. Ik ben blij dat we ook daarover vandaag het
debat met elkaar voeren, want ik kijk graag samen met u naar de
mogelijkheden om onze transitie naar een circulaire economie te
versnellen.
Dat was de intro, nu de vragen nog.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

57

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
In de intro geeft de Staatssecretaris aan dat de Voorjaarsnota het moment
is. Volgens mij duurt het niet lang meer voordat die komt. De heer Jetten
is dan natuurlijk de eerste verantwoordelijke, maar kan de Minister er wel
een beetje op drukken dat circulaire economie er voldoende in zit?
Afgelopen maandagavond kwam het namelijk al voorbij, het komt hier
vandaag voorbij; het kan toch niet zo zijn dat de uitkomst straks is dat
alles in de Voorjaarsnota staat, behalve het extra geld hiervoor?
Staatssecretaris Heijnen:
Dit zijn van die lastige momenten in het leven. Ik moet nu even op mijn
tong bijten. Ik heb hierover natuurlijk gesprekken met Minister Jetten. Ik
wil u wel vast aangeven dat het heel erg fijn was dat de projectvoorstellen
voor de circulaire economie op basis van rekenmodellen in eerste
instantie elke keer door de mazen van het net glipten. Dat is zo omdat wij
schade voorkomen en juist heel erg aan de voorkant zitten. Dat is ook de
reden waarom ik samen met het PBL, dus met de planbureaus, kijk hoe
we de modellen dusdanig kunnen aanpassen dat we wat iedereen vindt,
namelijk dat we naar die circulaire economie toe moeten, ook beloond
kunnen zien door goede criteria te stellen. Dat is best een zoektocht. Die
gaat met horten en stoten. Het is heel erg fijn dat ik in Minister Jetten echt
een partner heb gevonden die ook ziet waar de kansen liggen op het
gebied van circulaire economie. Daar wil ik voor nu even een punt zetten.
Ik hoop dat mevrouw Mulder met veel interesse naar de uitkomsten van
de Voorjaarsnota gaat kijken.
De voorzitter:
Mevrouw Mulder, bent u tevreden zo?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik moet even afwachten, hoor ik net. De collega’s na mij zullen hier dus
kritisch naar kijken!
Staatssecretaris Heijnen:
Constructief kritisch, denk ik, net zoals mevrouw Mulder altijd heeft
gedaan.
Voorzitter. Ik ga meteen door met een vraag van haar. Ze vraagt mij hoe ik
aankijk tegen de urgentie van het vraagstuk rondom circulaire economie.
Natuurlijk deel ik met de Kamer dat het een zeer urgent vraagstuk is. Ik zie
circulaire economie als een van mijn topdossiers, waar ik me echt heel erg
voor wil inzetten tijdens mijn periode als Staatssecretaris. Ik wil stappen
zetten. Ik denk ook dat ik dat zichtbaar heb gemaakt in het programma. Ik
zeg ook steeds dat we er nog niet zijn, maar we gaan ontzettend de goede
kant op. We hebben een goede ambitie, een stevig pakket aan maatregelen, en ik ben ook blij dat het PBL en de SER vaststellen dat het
programma veel ambities bevat en de urgentie om te versnellen centraal
stelt. Tijdens de werkbezoeken die ik breng, voel ik ook de urgentie van
een circulaire economie bij andere partijen in het veld. Ik zal met ze in
gesprek blijven om te bekijken hoe ik die bedrijven verder kan brengen.
We gaan dus voortvarend met de uitvoering van het programma aan de
slag, inclusief de verkenningen.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik heb daarbij twee bedrijven heel specifiek genoemd.
Staatssecretaris Heijnen:
...
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Oké, dan wacht ik af.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

58

De voorzitter:
Dan zal ik dit ook niet als interruptie tellen. U heeft dus pas één interruptie
geplaatst.
Staatssecretaris Heijnen:
Mevrouw Van Esch vroeg of ik kan reflecteren op reacties van het PBL en
de SER op het nationaal programma. Ik ben heel erg blij dat ze dus
vaststellen dat het programma veel ambitie uitstraalt, maar ze constateren
ook allebei dat bijvoorbeeld de doelen nog heel erg kwalitatief zijn en dat
er kwantitatieve doelen nodig zijn. Zoals ook is opgenomen in het
programma dat nu voorligt, werken we daar nu aan. Ik heb ook al
aangegeven dat ik goed doordachte doelen met goede sturing verkies
boven snelle doelen met een verkeerde uitwerking. Die zijn komend jaar
gereed, dus we kunnen dat nog allemaal netjes in deze periode op een
goede manier met elkaar vaststellen. Dat betekent niet dat we in de
tussentijd stilstaan; daar gaan we tenminste van uit! Het betekent niet dat
we in de tussentijd stil gaan zitten. Ik heb net ook al een aantal maatregelen genoemd die al concreet in uitvoering zijn. Het PBL ... Ik deel het
beeld dat het programma een programmatische vervolgstap is in het
beleid ten aanzien van een circulaire economie. We zijn er nog niet, maar
we nemen de aanbevelingen van zowel het PBL als de SER mee bij de
verdere vormgeving en ook bij de uitwerking van de doelstellingen en de
instrumenten.
De voorzitter:
Het PBL is het Planbureau voor de Leefomgeving en de SER is de
Sociaal-Economische Raad. Dan is dat ook duidelijk.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Laat ik vooropstellen dat ik de visie op zich deel. Er zitten gewoon mooie
punten in dat nationale plan. Alleen, ik ben eigenlijk nog op zoek naar een
echt concreet tijdpad. Er wordt gezegd dat het verder wordt uitgewerkt. Ik
neem aan dat er dan ook wetgevingstrajecten zullen moeten worden
gestart, want er staan ook plannen in waarvoor er wetstechnisch het een
en ander zal moeten worden veranderd. Ik wil dus graag weten wat
wanneer komt. Ik mis dat nu nog.
Staatssecretaris Heijnen:
Na het zomerreces komt er een tijdlijn en daarin is precies verwerkt wat
op welke manier komt en hoelang zo’n traject vervolgens duurt.
De voorzitter:
Meneer Haverkort maakte net terecht een opmerking. Ik wil graag
interrupties aan het einde van het blokje. Als de Staatssecretaris stopt met
spreken, ga ik ervan uit dat ze aan het einde van het blokje is gekomen,
maar dat was dus nu weer niet zo. Wilt u voortaan doorspreken tot aan
het einde van het blokje? Dan is het duidelijker. Ik ga ervan uit dat het
blokje dan ten einde is.
Staatssecretaris Heijnen:
Ik zal erop letten. Ik zal nu dus gewoon doorpraten.
De voorzitter:
Gaat u rustig verder.
Staatssecretaris Heijnen:
De heer Thijssen gaf nog aan dat de ICER constateert dat de doelen niet
gerealiseerd worden. Hij vroeg of ik niet meer kan doen. In het
programma staat een mix van maatregelen. Naast stimulerende maatregelen staan er ook normerende en beprijzende maatregelen in. In het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

59

programma staan alle maatregelen die we gaan uitvoeren, maar met de
maatregelen in het programma alleen komen we er niet. Het kabinet ziet
ook dat er meer nodig is, maar ik wil niet het beeld laten ontstaan dat we
niks doen. Daar heb ik het net ook al met meneer Thijssen over gehad, via
de voorzitter dan.
Mevrouw Bouchallikh vroeg wat ik gedaan heb om de energie- en
grondstoffentransitie gezamenlijk aan te pakken. Ik werk op dat punt zeker
samen met mijn collega Minister Jetten. We hebben eind vorig jaar samen
met de SER gesproken over hun advies. In het Nationaal Programma
Circulaire Economie en de Kamerbrief heb ik aangegeven hoe we zijn
omgegaan met de aanbevelingen, en nu verkennen we ook welke rol de
Sociaal-Economische Raad kan spelen in het beter sturen op internationale ketens. Ik onderstreep het belang van een gezamenlijke aanpak,
want er zit zowel synergie alsook spanning tussen de transitie naar een
circulaire economie en andere maatschappelijke opgaven. Zo vraagt de
bouw van windmolens bijvoorbeeld om meer schaarse en kritieke
materialen, die op termijn hergebruikt moeten worden. Tot slot werk ik
samen met beide bewindslieden van Economische Zaken en Klimaat om
circulariteit goed mee te nemen in de maatwerkafspraken en het zo veel
mogelijk circulair uitvoeren van de energietransitie.
Meneer Haverkort vroeg hoe het nationaal programma aansluit op de
grondstoffenstrategie. Het doel van de nationale grondstoffenstrategie is
het vergroten van de leveringszekerheid van 30 kritieke grondstoffen. Die
grondstoffen zijn nodig voor de energietransitie en voor digitale transities.
Die zijn Europees bepaald. In de nationale grondstoffenstrategie zet het
kabinet in op vijf handelingsperspectieven. Het Nationaal Programma
Circulaire Economie draagt bij aan het eerste handelingsperspectief,
namelijk circulariteit en innovatie. In het Nationaal Programma Circulaire
Economie zijn voor de prioritaire productgroepen circulaire doelen
uitgewerkt, bijvoorbeeld voor elektrische apparaten en voor zonneparken.
Kritieke materialen en de terugwinning daarvan komen terug in de doelen
en acties. De aanvullende uitwerking van leveringszekerheidsdoelen van
kritieke grondstoffen is een gezamenlijke opgave, zowel vanuit de
grondstoffenstrategie als vanuit het Nationaal Programma Circulaire
Economie. Het kabinet streeft ernaar om de Kamer rond de zomer nader
te informeren over de grondstoffenstrategie en vervolgacties.
Mevrouw Bouchallikh vroeg: er zouden nationale doelen komen, maar
waarom zijn ze nog steeds niet in het Nationaal Programma Circulaire
Economie opgenomen? Ik heb toegezegd om in het nationaal programma
de richtinggevende halveringsdoelstelling op het niveau van productgroepen te concretiseren. Daarnaast heb ik toegezegd dat we verkennen
of we in het nationaal programma op nationaal niveau een set doelen
kunnen opnemen. Uit de verkenning bleek dat de invulling van de set
nationale doelen ontwikkelwerk vereist vanwege kennisleemtes. Daarom
werken we nu aan het concreter onderbouwd krijgen van de mogelijke
maatschappelijke effecten van circulair grondstoffengebruik. Dit traject
leidt tot onderbouwde, ambitieuze doelstellingen. Die zijn in 2024 gereed.
Dan waren er nog vragen van mevrouw Van Esch, mevrouw Hagen en
mevrouw Van der Graaf over het tijdpad. Wanneer volgen er concrete
maatregelen vanuit het nationaal programma? Er vindt eerst een
verkenning plaats. Ik heb daar eigenlijk al heel veel over gezegd. Rond de
zomer krijgt de Kamer daar ook een overzicht van.
Mevrouw Bouchallikh vroeg waarom er nog verkenningen lopen wat
betreft alle beprijzende en normerende maatregelen. Ten eerste wil ik
benadrukken dat niet alle beprijzende en normerende maatregelen
verkenningen zijn. Denk dan bijvoorbeeld aan de UPV-textiel, die
afgelopen maandag aan de orde kwam. Die komt gewoon dit jaar. Dat is
echt een normerende maatregel. Voor een groot aantal maatregelen
vinden wel verkenningen plaats. De redenen daarvoor lopen uiteen. Het
kan zijn om te bepalen hoe de maatregel het best kan worden vormge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

60

geven of omdat het nog zoeken is naar financiële middelen voor het
uitvoeren van een maatregel. De verkenningen worden zo snel mogelijk in
gang gezet en een aantal is dus ook al gestart.
Mevrouw Hagen vraagt wanneer ik ga normeren en beprijzen. Ik kijk al
naar alle Europese regelgeving die er ligt en die er nog aankomt, met
harde eisen over verplichtingen voor de gehele levenscyclus van
producten. Nederland heeft daar ook keihard voor gewerkt. Ik ben daar
ook echt trots op. Dat gaat het verschil maken. We normeren en beprijzen
voor een deel al, ook wat betreft textiel. Dat volgt mevrouw Hagen
natuurlijk heel intensief.
De heer Haverkort vraagt nog of ik ook kan stimuleren. In het nationaal
programma staat een mix van maatregelen. Naast normerende en
beprijzende, staan er ook een fors aantal stimulerende maatregelen in. Het
PBL geeft in de Integrale Circulaire Economie Rapportage echter aan dat
er veranderingen van de spelregels nodig zijn om productiewijzen en
consumptiegedrag te veranderen. Daarvoor is meer dwang en drang
nodig via normeren en beprijzen. Ik onderschrijf dat, ook omdat we in het
verleden hebben gezien dat we door alleen te stimuleren achterbleven
wat betreft de ambities die we daarmee dachten waar te maken.
Overigens maken consumenten ook lang niet altijd economische keuzes.
Sociale normen en emoties spelen daarin ook een belangrijke rol. Ik ben
bekend met de Verschilmakers. Op dit platform staan inspirerende
circulaire praktijkverhalen en praktische handvatten, gericht op professionals van decentrale overheden.
Mevrouw Bouchallikh vroeg om een ambitieus klimaatdoel. Ze vindt dat
nog weinig concreet. Het kabinet bespreekt op dit moment de vormgeving
van het aanvullende klimaatpakket. Uiteraard wegen we daarbij ook de
circulaire maatregelen mee. Ik heb daar net ook al een opmerking over
gemaakt.
De heer Haverkort vroeg hoe ik aankijk tegen het doel om minder
grondstoffen te gebruiken terwijl we een groeiende bevolking hebben. We
moeten gewoon fundamenteel anders omgaan met grondstoffen. Met
onze huidige levensstijl hebben we 3,6 aardes nodig, dus minder
grondstoffen gebruiken is essentieel. Zeker met het oog op een groeiende
bevolking is het heel erg belangrijk dat we van de lineaire economie naar
een circulaire economie gaan. Met dit programma zet het kabinet een
volgende stap om die systeemverandering te versnellen en vervolgens
ook op te schalen.
Mevrouw Van Esch zei dat er te weinig geld is en vroeg wat ik eraan ga
doen om middelen te regelen. Het is nu natuurlijk nog best lastig in te
schatten hoeveel middelen er structureel nodig zijn. Het gaat om een
systeemverandering, dus een transitie. Het is nog niet helemaal duidelijk
hoeveel dat uiteindelijk vergt, maar er zijn naar verwachting honderden
miljoenen nodig om de versnelde circulariteit in bijvoorbeeld de plasticketen en de bouwketen in beeld te brengen. Ik ben de coördinerend
bewindspersoon, maar anderen dragen wel bij. Dat geld is niet zomaar
beschikbaar, omdat ook mijn collega’s het maar één keer kunnen
uitgeven. De intentie van het kabinet is om bij de voorjaarsbesluitvorming
te besluiten over de aanvullende klimaatmaatregelen en financiële
dekking van de middelen. Minister Jetten zal u daar binnenkort over
informeren. U hoort hieruit doorklinken dat we dus zoeken naar mogelijkheden voor financiering vanuit het Klimaatfonds.
Mevrouw Bouchallikh van GroenLinks vroeg ook naar de financiering. Zij
zei dat die onvoldoende is. Hopelijk komt er ten snelste bij het klimaatpakket wat meer richting.
Mevrouw Hagen vroeg of er financiële middelen van andere departementen in het nationaal programma zitten. Ja. Ik heb net al gezegd dat ik
dat net als mevrouw Hagen wel graag in beeld wil hebben, dus ik ga daar
nog een keer over in gesprek met collega’s. Ik zal nog een keer een rondje
maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

61

Mevrouw Van Esch en mevrouw Mulder vroegen hoe ik andere departementen ga doordringen van het belang van de circulaire economie. Ik heb
daar net al het een en ander over gezegd, bijvoorbeeld dat ik al die
gesprekken al heb. De commissie mag er overigens ook van uitgaan dat ik
die gesprekken al heb, want het is heel belangrijk om samen te werken,
zeker als je een coördinerend departement bent. Dat geldt niet alleen
richting andere departementen, maar ook richting bedrijven, kennisinstellingen, de samenleving en andere organisaties. Dat staat dus blijvend op
de radar.
Mevrouw Hagen vroeg of ik kan toezeggen om tafel te gaan met Financiën
en EZK om economische en financiële paragrafen uit te werken. Daar
hebben we het net ook al over gehad. Ik geef in het NPCE aan dat veel
maatregelen de komende tijd worden uitgewerkt. Uiteraard volgt daarover
afstemming in het kabinet. Dat is momenteel ook gaande in het kader van
de klimaatmaatregelen. Daar worden ook circulaire maatregelen bij
betrokken. We kijken ook breder, bijvoorbeeld of het instrumentarium
voor het bedrijfsleven beter toegankelijk kan worden gemaakt voor
circulaire bedrijven in met name het mkb. Ook werken we met de
financiële sector aan het oplossen van knelpunten in de private financiering. Daar had ik het net al even over met meneer Madlener.
Mevrouw Van der Graaf vroeg hoe het zit met de maatregelen in de
gedragsstrategie die niet bij de gedragsmaatregelen in het programma
staan. Allereerst dank ik mevrouw Van der Graaf voor de complimenten
voor de gedragsstrategie. De maatregelen waar mevrouw Van der Graaf
op doelt en die wel in de gedragsstrategie staan, pakken we ook op. Die
maatregelen komen veelal terug in het nationaal programma, maar niet
onder het kopje gedragsmaatregelen. Ze zijn verspreid over de maatregelen voor de prioritaire productieketens.
Mevrouw Mulder vroeg hoe ik gebruik ga maken van de kracht van de
regio. In elk geval weet ik mevrouw Mulder binnenkort te vinden als we
het hebben over de kracht van het Noorden. De activiteiten in de regio
kunnen natuurlijk heel sterk bijdragen aan de circulaire doelstellingen.
Vanuit de inhoud en de bestaande kennis van de regionale partijen zal ook
worden gekeken wat de bijdrage van de regio precies kan zijn. Daarover
zijn we in gesprek met partijen. Momenteel wordt met een werkgroep met
onder meer VNG, IPO en VNO-NCW gewerkt aan een plan van aanpak
voor het komen tot die afspraken. Dat doen we zowel met andere
overheden als met bedrijven en regionale samenwerkingsverbanden. We
nemen de industriële clusters en de ketensamenwerkingen daar ook in
mee. Samen met die partijen hebben we afgesproken het plan van aanpak
in oktober van dit jaar af te ronden. Dat moet leiden tot bestuurlijke
afspraken. Als die er zijn, zal ik de Kamer daarover nader informeren. Dat
is weer een toezegging.
Mevrouw Van Esch vroeg op welke dag Earth Overshoot Day valt met de
uitvoering van het Nationaal Programma Circulaire Economie. Het
antwoord is: later in het jaar. Wat precies het effect zal zijn en op welke
dag het uitkomt, valt nu nog even niet uit te rekenen. Wel heeft het Global
Footprint Network een niet-onderbouwde kwalitatieve inschatting
gemaakt. Met de uitvoering van het Nederlandse klimaat- en circulaireeconomiebeleid zou onze overvraging met ongeveer 44% kunnen worden
verminderd en zou Earth Overshoot Day al kunnen opschuiven naar juni.
Dat is nog niet goed genoeg; het moet naar december. Dat betekent dus
dat er meer nodig is, maar dat hadden we al met elkaar geconstateerd.
Vandaar dat er ook verdere verkenningen worden uitgevoerd, waarover ik
later met de Kamer zal spreken. Ik ben bijna aan het einde, voorzitter. Ik
heb er hierna nog twee, geloof ik. Ik ga ook in gesprek met andere partijen
om te kijken wat zij kunnen bijdragen.
De heer Haverkort vroeg naar de intentieverklaring die de impactvolle
bedrijven hebben aangeboden. Ja, die heb ik ontvangen. Zij nodigen mij
uit om met hen in gesprek te gaan. Ik wil deze internationaal opererende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

62

bedrijven bedanken voor de intentieverklaring. Om de doelen te halen,
hebben we alle inzet nodig. Ik ga daarom graag in gesprek met de
bedrijven, net zoals ik graag in gesprek ga met circulaire koplopers. We
hebben dat hele brede speelveld van bedrijven heel erg nodig.
De heer Haverkort sprak over de geopolitieke situatie en zei dat we sneller
toe moeten naar onafhankelijkheid van landen als China en Rusland. Hij
vroeg welk type bedrijven daarvoor nodig zijn. Ik ga ervan uit dat de heer
Haverkort doelt op het minder afhankelijk zijn van andere landen op het
gebied van kritieke grondstoffen en strategische componenten en
producten. Mijn collega Micky Adriaansens, de Minister van Economische
Zaken en Klimaat, heeft hiertoe in november de nationale grondstoffenstrategie uitgebracht. Het Nationaal Programma Circulaire Economie en
de grondstoffenstrategie worden in nauwe samenhang ontwikkeld en ook
opgepakt. Ik verwijs naar het verslag van het schriftelijk overleg over de
grondstoffenstrategie. Verder is de Minister van Economische Zaken en
Klimaat met haar strategische agenda voor een sterker ondernemingsklimaat aan het werk voor een goed vestigingsklimaat, om zo investeringen in Nederland te bevorderen. Daarbij zetten zij en ik mede in op
circulariteit en op innovatie rond kritieke grondstoffen. We worden daarbij
geholpen door de onlangs gepubliceerde Europese Critical Raw Materials
Act, dus de schaarse-kritiekegrondstoffenwet.
Dat was het blokje, voorzitter. Ik wacht even met het nieuwe, want er
zullen wel vragen zijn.
De voorzitter:
Als het voor een Staatssecretaris al moeilijk is, kunt u nagaan hoe moeilijk
het is voor de mensen thuis! Dat is precies wat ik bedoel. Uw oma is 95?
Kijk, ik weet hoe het gaat. Proficiat. Gefeliciteerd met de 95ste verjaardag
van uw oma. Dat moeten wij nog maar allemaal zien te halen met ons
allen. Ik complimenteer de mensen op de publieke tribune ermee dat ze
het al zolang volhouden. Ik zie dat iedereen trouw blijft zitten. Ik weet dat
die stoeltjes daar voor geen meter zitten, dus ik vind het knap. Er zijn
interrupties van de heer Haverkort en mevrouw Van Esch.
De heer Haverkort (VVD):
Dank aan de Staatssecretaris voor de antwoorden. Inderdaad heb ik een
deel van de antwoorden kunnen teruglezen in de beantwoording van de
schriftelijke vragen. Dat is wel consistent. Ik ga nog even door op het
geopolitieke wat ons momenteel overkomt. We zien deze week gelijk de
directe actie van China naar aanleiding van berichtgeving rondom de
AIVD of de MIVD, de Militaire of de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst. We zitten inmiddels alweer negen maanden in een vervelende
oorlog op ons continent nadat het document over de grondstoffenstrategie is geschreven. Ook de Critical Raw Materials Act, dat nieuwe plan uit
Europa om kritische materialen voor de energietransitie in Europa vorm te
geven en te behouden, is in de basis natuurlijk van voor de recente
geopolitieke ontwikkelingen. Mijn vraag aan de Staatssecretaris is dus de
volgende. Als we dat nou in ogenschouw nemen, hoe zorgt zij er dan
voor, bij voorkeur samen met haar collega’s in het kabinet, dat we in
Europa wel voldoende ruwe materialen hebben en wel voldoende
materialen kunnen hergebruiken, ook in de wetenschap dat het allemaal
wat minder veilig en vrijblijvend wordt? Apple heeft recent laten weten
dat ze, mede dankzij de subsidiëring en stimulering in Amerika, in staat
zijn om 100% herbruikbare nieuwe telefoons te maken. Ik zou dat soort
voorbeelden ook heel graag uit Europa horen. Dat betekent wel dat we er
een tandje bij moeten doen in vergelijking met wat we tot op heden doen.
Die ambitie leg ik graag neer bij het kabinet. Ik ben heel benieuwd naar de
reactie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

63

Staatssecretaris Heijnen:
Ik zal dat nog een keer bespreken met mijn collega’s van het Ministerie
van Economische Zaken. De Minister daar is verantwoordelijk voor de
coördinatie van de grondstoffenstrategie, maar uiteraard is het zeer van
belang voor ons allen dat we onze kritieke grondstoffen op een goede
manier ter beschikking hebben. We hadden het er net nog even over hoe
belangrijk het is om in de politiek af en toe wat meer op de lange termijn
te blijven denken. Dat zijn dingen die we wel kunnen leren van bepaalde
landen die heel erg op de lange termijn denken. Je ziet aankomen dat je
op termijn mogelijk tekorten hebt aan grondstoffen. Ik denk dat het heel
goed is dat Europa daar nu mee bezig is. Ik denk ook dat het heel
belangrijk is dat Nederland daar zelf heel bewust mee bezig is. Het staat
op het netvlies, maar ik zal de boodschap nog een keer aan collega
Adriaansens overbrengen.
De heer Haverkort (VVD):
Kort, aanvullend. Is de Staatssecretaris het met me eens dat we in dit
dossier misschien wat minder lange termijn hebben en dat we vooral naar
de korte termijn moeten blijven kijken? Wil zij wellicht toezeggen dat ze
het gesprek in het kabinet met haar collega’s kan laten terugkomen in een
brief aan de Kamer, hetzij via mevrouw Adriaansens, hetzij rechtstreeks
zelf?
Staatssecretaris Heijnen:
Ik denk dat dat niet nodig is, omdat wij ons er echt wel van bewust zijn dat
er nu actie nodig is om een strategie te maken en te doen aan strategische
inkoop van bepaalde grondstoffen. Dat wordt ook in Europees verband
opgepakt. Het gaat mij erom dat we niet alleen maar kijken naar de dag
van morgen, wat zeer zeker ook van belang is, maar ook naar de lange
termijn. Het is gewoon zo dat ons afval tot niet zo heel erg lang geleden
werd opgekocht. Volgens mij zit hij er nu niet meer, maar eerder zag ik de
voorzitter van Stichting OPEN. Er stond vandaag nog een stuk in de krant
dat wij met z’n allen kilo’s goud weggooien in ons afval, omdat we ons
niet bewust zijn van alle belangrijke schaarse materialen die in ons afval
zitten. Andere landen hebben dat veel eerder in de gaten gehad en zien
ons afval als een waardevolle grondstof. Dat is nou net het hele concept
van een circulaire economie: dat je alle afval ziet als waardevolle
grondstof en dat je daar weer nieuwe waardevolle grondstoffen van
maakt om nieuwe producten van te maken.
De heer Haverkort (VVD):
Afrondend: dat is precies mijn zorg. Ik lees in de rapportages dat wij via
EVOA, de Europese verordening over afvaloverdracht, nog miljoenen
kilo’s afval naar het buitenland laten exporteren. Dat zit barstensvol
waardevolle grondstoffen. Als we samen constateren dat we ons dat niet
langer kunnen veroorloven, wil ik niet wachten totdat we er in Europa
regelgeving voor hebben. Ik wil dan eigenlijk van dit kabinet horen dat we
morgen stoppen met het exporteren van dergelijke waardevolle grondstoffen en dat we ons bedrijfsleven uitnodigen en uitdagen om die
materialen in Nederland dan wel in West-Europa uit dat afval te oogsten,
zodat we ze kunnen hergebruiken. Wat gaat het kabinet op de korte
termijn doen om dat mogelijk te maken?
Staatssecretaris Heijnen:
Rond de zomer komt het plan van het kabinet daarover. De heer Haverkort
mag er gewoon van uitgaan – dat hoeft niet eens een toezegging te zijn –
dat ik het grote belang van een actieve grondstoffenstrategie op een
actieve manier onder de aandacht zal brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

64

Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ik hoop dat dat dan komt voor het geplande debat over de nationale
grondstoffenstrategie op 29 juni in de EZK-commissie. Volgens mij is de
Staatssecretaris daar ook bij aanwezig. Het is fijn om er dan weer over
door te praten met elkaar, maar volgens mij zitten daar meerdere
ministeries. Ik hoop eigenlijk dat deze Staatssecretaris er ook zal zitten,
maar dat weet ik niet helemaal zeker. Ik ga ervan uit dat zij erbij zal zijn,
zodat we dan verder kunnen praten over dit onderwerp.
Staatssecretaris Heijnen:
Het lijkt mij heel handig om daarbij aan te sluiten. Volgens mij gaat de
Kamer over wie zij uitnodigt, maar dat weet ik niet helemaal zeker. Of gaat
het kabinet over de eigen afvaardiging? Nou ja, dat maakt niet uit. Als het
gewenst is, ben ik er graag bij. We moeten dan even kijken hoe we dat
kunnen regelen.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Nou, we zorgen er gewoon voor dat u er bent, maar daar ging mijn vraag
eigenlijk niet over. Als ik het goed begrijp, krijgen wij rond de zomer de
verdere uitwerking en verkenning van het nationale plan. Dat zou net voor
het volgende commissiedebat Circulaire economie zijn, dat al is gepland
voor 4 oktober. In dat opzicht zou dat mooi zijn, maar ik zou er wel toe
willen uitdagen om in de voorstellen wat verder uiteen te zetten waar we
staan met de Nederlandse Earth Overshoot Day. Dat is namelijk een best
wel concrete manier om te zien wat je bereikt. Ik denk dat heel veel
mensen deze dag kennen. Er wordt ook altijd veel aandacht aan besteed.
Het voelt heel fijn om op die manier te laten zien hoe het werkt. Is er een
mogelijkheid om hier in de verkenning iets concreter op in te gaan? Ik
denk namelijk dat dat heel mooi kan aansluiten op de plannen die er
liggen.
Staatssecretaris Heijnen:
We gaan de maatregelen in de tijd zetten. De impact daarvan is tegen die
tijd waarschijnlijk nog niet helemaal inzichtelijk. Ik vind het wel een hele
leuke gedachte van mevrouw Van Esch om te kijken hoe we onszelf
kunnen pushen om dat zo snel mogelijk inzichtelijk te hebben en te kijken
hoe we Earth Overshoot Day of Aarde Overschiet Dag ... Ja, het is heel
lastig! Je ziet hoe verengelst we af en toe zijn met z’n allen. Het gaat dus
om de dag dat we de grondstoffen hebben opgebruikt die ons eigenlijk
zouden toekomen als Nederland. Dat is nu in april. Door de plannen
schuift die dag ongetwijfeld al op. We hebben het net gehad over juni. We
willen hier niet weer heel veel ambtelijke capaciteit in duwen. Het is
natuurlijk leuk om het inzichtelijk te hebben, maar het gaat er met name
om dat we de impact zien van de maatregelen. Ik snap dat mevrouw Van
Esch dat heel graag inzichtelijk wil hebben. We gaan er eens op puzzelen
hoe we dit zo snel mogelijk op een goede manier kunnen doen, want ik
deel met mevrouw Van Esch dat we niet alleen kwalitatief, maar ook
kwantitatief moeten meten. Dat zegt het PBL trouwens ook. Meten is ook
weten.
De voorzitter:
Mevrouw Van Esch, was het niet duidelijk?
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Nee, het is hartstikke duidelijk. Ik wil een vervolgvraag stellen. Dit is
hartstikke duidelijk. Ik ben er ook blij mee.
De voorzitter:
Dat is dan uw laatste vraag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

65

Mevrouw Van Esch (PvdD):
Ja, dat weet ik. De andere punten komen dan in tweede termijn. Ik was
nog wel benieuwd in hoeverre we ervan uit mogen gaan dat de plannen
die hier nu in staan, daadwerkelijk doorgaan. Daar zit een beetje mijn
zorg. Ik vind dat er hele mooie ideeën en plannen in staan, maar hoe kan
ik de garantie hebben dat we het ook daadwerkelijk gaan doen? Ik wil
straks gewoon kunnen zien: dit gaan we doen en dat kost zoveel geld; dit
gaan we doen en dat heeft zoveel impact. Ik heb het gevoel dat er straks
ook nog tegen ons kan worden gezegd dat er een heel mooi plan is
bedacht, maar dat een deel ervan niet realistisch is. Ik zou dat zo zonde
vinden. Hoe gaan we dat de aankomende tijd dan doen?
Staatssecretaris Heijnen:
Wij willen eigenlijk gewoon al die verkenningen doen om te kijken wat de
impact is en wat het gaat kosten. Ook wij kunnen onze euro maar één keer
uitgeven. Ik heb eerder al gezegd dat de ambities die wij hebben op het
gebied van circulaire economie, ook vanuit IenW, enorm groot zijn, maar
dat het budget dat eraan is toegekend beperkt is. Dat betekent dat ik
daarin afhankelijk ben ... «Afhankelijk» klinkt wat zielig, maar ik moet dat
samen doen met anderen. We hebben dus het bedrijfsleven nodig, we
hebben andere departementen nodig en we hebben andere overheden
nodig om die beweging te maken. Wij gaan de impact van de maatregelen
doorrekenen en zullen kijken of we genoeg draagvlak en genoeg geld
kunnen vinden om bepaalde dingen te realiseren. Zal alles lukken? Dat
weet ik niet. Ik hoop het. Ik zal me ervoor inspannen, maar we zullen vast
nog een keer tegen een muur aan lopen van ofwel praktische onmogelijkheden ofwel financiële onmogelijkheden. Dan zal ik dat melden aan en
bespreken met de Kamer. Uiteindelijk ligt daar, voor zover wij daar zelf
wat aan kunnen doen, ook een budgetrecht. Dat komt dus altijd nog terug.
De ambitie is dus om serieus te kijken naar alle plannen die voorliggen en
om er serieus mee aan de slag te gaan. Anders zouden we dat ook niet
hebben opgeschreven. We roepen iedereen die daarbij nodig is, op om
daar stappen in te zetten.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik had de indruk dat de Staatssecretaris mijn vraag of ze wil kijken naar de
koplopers als daar problemen zijn, al soort van had beantwoord. Ik had
twee hele specifieke bedrijven genoemd. Mag ik ervan uitgaan dat zij daar
zelf contact mee zoekt, zodat zij zichzelf op de hoogte stelt van de
problematiek? Soms loop je voorop en komt er vervolgens door regelgeving een effect dat niet gewenst is. Ik zou het fijn vinden als zij nu
toezegt dat zij contact zoekt met deze twee bedrijven. Het eerste bedrijf,
uit Noord-Nederland, is overigens via Erik Ziengs binnengekomen, ook bij
collega Haverkort. Ik wil daar even heel helder over zijn. Dat was al twee
maanden terug. Het andere bedrijf was ook al even geleden. Volgens mij
hebben zij zich ook gemeld bij de heer Haverkort en bij mij. Als
oud-financier dacht ik echt: hoe is dit toch mogelijk? Ik zou daar graag een
reactie op krijgen, want dit kan de bedoeling niet zijn.
De voorzitter:
Erik Ziengs, die mevrouw Mulder noemt, is een oud-Kamerlid van de VVD.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Klopt, en een Drent.
De voorzitter:
Ook een Drent nog. Hij heeft nog een hoofdrol gehad in de serie Bartje. «Ik
bid niet voor brune bonen!» Mevrouw de Staatssecretaris, kunt u dat
toezeggen alstublieft?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

66

Staatssecretaris Heijnen:
Ik heb de beantwoording daarvan nog in mijn mapjes zitten. Aan de
voorkant kan ik sowieso zeggen dat ik altijd bereid ben om met iedereen
het gesprek aan te gaan. Dat is sowieso altijd een optie. Er komen
natuurlijk vele verzoeken bij mij binnen, maar naar alle verzoeken wordt
op een goede manier gekeken. Zeker als de Kamer aangeeft dat bepaalde
bedrijven behoefte hebben aan een gesprek, ambtelijk of met mij, ben ik
daar natuurlijk altijd toe bereid.
De voorzitter:
Meneer Madlener voor een interruptie en dan mevrouw Bouchallikh. We
hadden u niet over het hoofd gezien, mevrouw Bouchallikh.
De heer Madlener (PVV):
Alle lobbyisten zijn weer goed vertegenwoordigd in de Kamer, zo te
horen. Laten we ook niet vergeten dat bedrijven opportunistisch zijn.
Bedrijven komen vaak met verzoeken als: als u mijn leven nu wat
makkelijker maakt en dat van mijn concurrent wat moeilijker, en als u mij
nog wat subsidie geeft ... Zo werkt het, dus laten we niet doen alsof het
allemaal zo leuk is wat hier gebeurt.
De Staatssecretaris heeft toegezegd van alles te gaan doorrekenen. Ik heb
daaruit begrepen dat ze gaat doorrekenen waarnaar de World Overshoot
Day zich gaat verplaatsen. Het is heel discutabel hoe je dat berekent. Daar
kun je natuurlijk van alles van vinden. Ik wil ook graag weten wat het doet
met de inflatie van producten en wat het doet met de welvaart in
Nederland. Wat doet het met lagere inkomens? Kunnen zij nog gebruikmaken van die diensten? Wat doet het met de prijzen van huizen en
gebouwen? Ik zou ook graag willen weten hoe andere Europese landen
hiermee omgaan. Wat doet België? Wat doet Spanje? Ik zie daar grote
verschillen. Dan denk ik: is Nederland nou helemaal gek aan het worden?
Zijn wij hier niet een totale planeconomie aan het bedenken, waarbij we
de mensen met regels helemaal aan banden leggen, de belastingen
verhogen en de welvaart verkleinen? Dat idee heb ik een beetje hierbij. Is
de Staatssecretaris bereid om de brede impact van al die maatregelen in
kaart te brengen? Er moet niet alleen worden gekeken of het goed is voor
het milieu. Het moet ook goed zijn voor de mensen en voor de welvaart.
De voorzitter:
Het is duidelijk. Dit was uw vijfde en laatste interruptie.
Staatssecretaris Heijnen:
Er wordt altijd gekeken naar de impact van maatregelen. Ik heb net
gezegd dat ook bij bijvoorbeeld de maatregelen die straks uit het
Klimaatfonds komen, er gekeken wordt wat de impact ervan is op de
mensen in Nederland, of op het bedrijfsleven of wat dan ook. Vervolgens
moet je een afweging maken of je dat acceptabel vindt. Het is uiteindelijk
natuurlijk aan de Kamer om daar een mening over te formuleren.
Met wat meneer Madlener nu zegt, ben ik helemaal eens. Dat is ook de
reden dat ik tot frustratie van sommigen er steeds op blijf hameren hoe
belangrijk het is om in Europees verband afspraken te maken. Dan komt
die Europese Unie toch nog eens een keertje wél goed van pas, zou ik
tegen de heer Madlener willen zeggen. Het is namelijk heel erg belangrijk
dat je jezelf niet op een achterstand zet. Wat wel kan, is dat we in
sommige gevallen zeggen te gaan versnellen op het gebied van die
circulaire economie, juist omdat wij erom bekendstaan dat we daar heel
erg goed mee bezig zijn en dat we grote innovatiekracht hebben. Om die
schaalvoorsprong en die inhoudelijke voorsprong te hebben, kiezen wij er
soms voor om beleid waarvan we weten dat het er op Europees niveau
aankomt, versneld in Nederland door te voeren. In sommige gevallen
vraagt zelfs de industrie of het bedrijfsleven zelf om bepaalde aanvullende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

67

maatregelen. Tja, dan gaan we er natuurlijk naar kijken. Mevrouw Hagen
had het net over de betonsector. Als die zich zelf meldt, gaan wij kijken
wat er mogelijk is om een en ander te realiseren. We zouden een dief van
onze eigen portemonnee zijn als we dat soort initiatieven, als die echt een
goede bijdrage leveren en passen in het bredere plan, zomaar zouden
laten lopen.
Het kan natuurlijk ook zo zijn, dat vind ik nog best een opmerking om te
maken over lobbyen in de Kamer ... Uiteindelijk is het zo dat het iedereen
vrijstaat om zich te melden, ook bij mij als bewindspersoon. Uiteindelijk is
het dan aan mij en ook aan de Kamer om op basis van alle informatie die
wij ontvangen, goede, welafgewogen besluiten te nemen waarin we alle
belangen wegen. Soms heb je het heel hard nodig om te spreken met
bedrijven om te horen waar zij tegen aanlopen. Ik vind daar niet eens
zozeer iets mis mee. Dus laten we nou vooral niet dat beeld met elkaar
neerzetten; het is juist goed dat er Kamerleden zijn die in de haarvaten in
de samenleving zitten. Je mag er echter wel van uitgaan dat zij daar op
een gepaste manier mee omgaan. Ook vind ik het belangrijk dat als er
signalen zijn, die aan mij worden doorgegeven. Ik ga dan vervolgens niet
zelf bepalen of ik een gesprek heb; er wordt netjes via de ambtelijke lijn
geadviseerd of het ambtelijk wordt gedaan of dat ik er als bestuurder een
gesprek mee heb. Zo werkt het.
Mevrouw Bouchallikh (GroenLinks):
Mijn vraag gaat over de koppeling van de energietransitie aan de
grondstoffentransitie, en andersom. Goed om te horen dat de Staatssecretaris op verschillende manieren hiermee bezig is en dat zij verder aan het
bespreken is wat de rol van de Sociaal-Economische Raad kan zijn. Zij
noemt in haar antwoord ook het voorbeeld van de windparken. Ik moest
meteen aan iets heel concreets denken, namelijk dat de voorzitter van het
Nationaal Klimaat Platform onder andere voorstelt om bijvoorbeeld vast
te leggen dat bij de aanleg van windparken altijd een bepaald percentage
materiaal gerecycled moet zijn. Ik zou dat breder willen doortrekken,
namelijk dat het ook ethisch verantwoord is, dus niet verkregen door
schending van allerlei mensenrechten. Ik ben nieuwsgierig in hoeverre dit
soort aspecten ook een plek krijgen in deze gesprekken. Hoe concreet
wordt het al? Of moeten wij vanuit de Kamer een handje helpen wat dat
betreft?
Staatssecretaris Heijnen:
Dit valt weer onder de portefeuille van mijn collega van EZK. Die is in de
tendervoorwaarden al heel erg concreet aan het kijken hoe dat soort
voorwaarden op te nemen. Wellicht is het een goede suggestie om nog
eens te bekijken of dat wat mevrouw Bouchallikh betreft voldoet aan haar
verwachtingen. Het kan altijd via EZK worden nagevraagd.
Mevrouw Bouchallikh (GroenLinks):
Ja, dat kan ik doen. Ik vind dit wel interessant, omdat het precies laat zien
hoe belangrijk het is dat die departementen heel nauw met elkaar
verweven zijn. Ja, ik kan het gaan uitzoeken en dat is oké, dat komt wel
goed. Maar hoeveel gesprekken voert de Staatssecretaris op dát niveau
daarover, los van het procesmatige van de betrokkenheid van de
Sociaal-Economische Raad en het plan zelf? Hoeveel zicht heeft zij op die
aanbestedingen en de rol van circulaire economie daarin?
Staatssecretaris Heijnen:
Ik heb naast circulaire economie ook het milieu breder in mijn portefeuille.
Ook in die hoedanigheid heb ik – niet zozeer ikzelf maar mijn ministerie –
continu contact met het team van de Ministers van EZK om te kijken wat
de aanvullende ideeën zijn. Het ethische stuk zal eerder zitten bij weer
andere ministeries. Maar er is tussen die departementen echt een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

68

heleboel overleg. Het zit – gelukkig maar, zeg ik er eerlijk bij – in het DNA
van mijn ministerie om dat te doen, want zeker dat milieustuk is een
coördinerend gebeuren. Dat betekent dat je anderen moet uitleggen wat
je van hen verwacht. Dat gebeurt continu. De reden dat ik in dit specifieke
geval doorverwijs, is dat wij bepaalde dingen bedenken en daarvoor aan
de lat staan, maar dat vervolgens anderen die moeten uitvoeren, en voor
de specifieke uitvoering moet je toch echt bij de vakministers zijn. Maar
dat wij daarover bepaalde gesprekken hebben om ze daarin te stimuleren,
is evident.
De voorzitter:
Dank u wel. We gaan de turbo aanzetten, mevrouw de Staatssecretaris.
We gaan even flink doorstomen en we wachten echt met de interrupties
tot het einde van de blokken. Hoeveel blokjes komen er nog? Drie. Oké. Ik
zou zeggen: begint u rustig aan dat van de verpakkingsmaterialen.
Staatssecretaris Heijnen:
Ja, verpakkingen en plastics. Mevrouw Van Esch vroeg wanneer er
maatregelen komen voor verplichte en hervulbare verpakkingen in
supermarkten en herbruikbare verzendverpakkingen. Ik vind het belangrijk
om hierover te spreken met de sectoren. Beide sectoren delen echt dat
meer hergebruik nodig is. Daarbij geven ze zelf aan dat wet- en regelgeving een goede steun in de rug is die zorgt voor een gelijk speelveld en
een sectorbrede aanpak. Ik ben daarom aan het bekijken wat de juiste en
meest kansrijke vorm van hergebruik in de supermarkten is. Op basis
daarvan kan ik kijken hoe dat vertaald moet worden in wet- en regelgeving. Als het kan, neem ik dit ook mee in de Europese regelgeving. Als
dat niet kan, ga ik kijken naar nationale maatregelen.
Mevrouw Van Esch wil eigenlijk nu al interrumperen, maar moet van de
voorzitter wachten tot het einde van dit blokje.
De voorzitter:
Ze heeft ook helemaal geen interrupties meer, dus trekt u zich er maar
niks van aan.
Staatssecretaris Heijnen:
O, oké, goed. Mevrouw Van Esch heeft ook gevraagd: worden de extra
zwerfafvalkosten veroorzaakt door het uitstel van statiegeld op blikjes
verhaald op de producenten? Laat ik eerst zeggen dat de onophoudelijke
aandacht voor en inzet op dit onderwerp door mensen zoals de Zwerfinator enorm helpt bij de bewustwording. Vanaf deze plaats bedank ik hen
dan ook voor de petitie. Ik ben het er helemaal mee eens dat statiegeld op
blik veel eerder rond had moeten zijn. De ILT legde in september dan ook
preventief een last onder dwangsom op om het halen van de deadline van
31 december af te dwingen. Maar zoals u weet, is de ILT door de rechter
teruggefloten. Dat vind ik heel erg jammer, maar ja, zo werkt het soms in
een rechtsstaat: je kunt een uitspraak van de rechter jammer vinden, maar
we moeten die wel met z’n allen respecteren.
Het is heel onwaarschijnlijk dat achteraf de kosten wel zouden kunnen
worden verhaald. Maar ik zou het persoonlijk wel heel erg mooi vinden als
de sector zelf bereid zou zijn om dat gebaar te maken. We hebben nu
statiegeld ingesteld en daarmee gaat het aantal blikjes in het zwerfafval
drastisch verminderen. Dat is wat mevrouw Van der Graaf net al aangaf:
het is heel rot dat het een paar maanden langer heeft geduurd dan wij
hadden gehoopt. Maar het is nu geregeld, het systeem loopt, en daar
draait het om.
Mevrouw Bouchallikh vroeg ook naar statiegeld op blik. Zij sprak over de
brouwers die wat meer moeite hadden om het in te voeren. De ILT heeft
de situatie in aanloop naar 1 april en ook daarna heel goed in de gaten
gehouden. Dat heeft uiteindelijk geleid tot een last onder dwangsom aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

69

één partij. Sindsdien heeft de ILT geen overtredingen meer geconstateerd.
Uiteraard blijft de ILT alert en als dat nodig zou blijken, zal zij uiteraard
ingrijpen. Het is wel goed om te beseffen dat bestaande voorraden die
waren geproduceerd voor 1 april, nog mogen worden verkocht zonder
statiegeld. De verwachting is dat rond 24 april, dus aan het einde van deze
week, 93% van de blikjes statiegeld heeft. Rond 8 mei is dat al ruim 97%.
Het gaat nu dus echt heel erg snel. Ik ben blij dat statiegeld op blikjes nu
eindelijk een feit is en dat binnenkort op echt alle blikjes in de winkel
statiegeld zal zitten.
Dan heeft mevrouw Van der Graaf nog gevraagd hoe we omgaan met
ingedeukte blikjes. Kunnen die ook worden ingeleverd? Dat is aan de
producenten en die zijn daar onlangs een publiciteitscampagne over
gestart. Zij hebben mij in elk geval aangegeven dat gedeukte blikjes wel
ingeleverd kunnen worden zolang de barcode er maar goed leesbaar voor
het innameapparaat op staat. Met die barcode kan namelijk worden
vastgesteld of er statiegeld is betaald voor dat blikje. Volledig samenknijpen van een blikje is daarom dus niet verstandig. In andere Europese
landen bestaat statiegeld op blik al jaren. Daar zijn de deuken geen issue.
Het vraagt misschien van sommigen een aanpassing van hun gewoonte,
maar ik ben ervan overtuigd dat we dit in Nederland uiteindelijk ook prima
zullen kunnen.
Wat gebeurt er nu met statiegeld dat wel wordt betaald als het blik niet
wordt ingeleverd? Ik hoop natuurlijk dat iedereen die statiegeld betaalt,
zijn of haar blikje ook inlevert om zo het betaalde statiegeld terug te
krijgen of te doneren aan een goed doel – dat is namelijk ook een
mogelijkheid. Ik hoop dat de blikjes in elk geval niet meer in het zwerfafval
belanden, want daar is het allemaal om te doen geweest. Waarschijnlijk
zullen wel veel maar niet alle blikjes worden ingeleverd. Wanneer iemand
ervoor kiest om het statiegeld niet terug te krijgen, betekent dit dat dat
geld bij de producenten blijft. Dat geld kan dan worden gebruikt om het
statiegeldsysteem verder te bekostigen. Maar gezien de hoge doelstelling
is er ook voor de producenten zelf veel aan gelegen dat zo veel mogelijk
mensen hun blikjes inleveren om hun statiegeld terug te krijgen. Zo
kunnen de producten hergebruikt worden.
Mevrouw Mulder zei onder de indruk te zijn van de plannen van de
Zwerfinator en de Plastic Soup Surfer. Kan ik daar een reactie op geven?
Het rapport van de indieners biedt zeker praktische handvatten voor hoe
om te gaan met verpakkingsafval en de openbare afvalbakken. Ook de
heer Haverkort en mevrouw Van der Graaf verwezen daarnaar. Het is goed
om te zien dat de indieners zich er hard voor maken die problematiek aan
te pakken; ik spreek daar nogmaals mijn waardering voor uit. Het lijkt mij
goed dat het Afvalfonds erover gaat nadenken of en hoe dit in de
tariefdifferentiatie voor verpakkingen op te nemen. Vanuit het Rijk hebben
we via de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid ervoor gezorgd
dat sinds 2023 verpakkingsproducenten meebetalen aan de kosten van de
openbare afvalbakken. Dat maakt dat ze er een belang bij hebben om die
kosten zo laag mogelijk te houden en de hoeveelheid wegwerpverpakkingen te verminderen. Het Afvalfonds Verpakkingen, gemeenten en de
inzamelaars werken ook aan een voorstel om het afval uit de openbare
afvalbakken zo hoogwaardig mogelijk te hergebruiken.
Mevrouw Van der Graaf vroeg hoe ik aankijk tegen een verbod op
dumping van retourzendingen in het buitenland. Ik vind het belangrijk dat
retourzendingen niet worden vernietigd en al helemaal niet worden
gedumpt. Ik zet mij daarom hard in voor een verbod op vernietiging van
onverkochte goederen, en dus ook van retourzendingen. Ik heb nog niet
zo lang geleden per brief uiteengezet hoe ik de motie van mevrouw Van
der Graaf daarover ga uitvoeren. Heel kort gesteld zet ik me daar in
Europees verband voor in en kijk ik ook naar de nationale mogelijkheden.
Als retourzendingen onverhoopt toch afval zouden worden, mogen ze nog
altijd niet zomaar naar het buitenland verscheept worden. Op grond van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

70

de regels voor internationaal afvaltransport moet afval in het buitenland
onder dezelfde voorwaarden worden verwerkt als in de EU.
Mevrouw Van der Graaf vroeg ook of we niet moeten zorgen voor minder
retourzendingen. Ik heb daar een onderzoek naar laten uitvoeren. Samen
met het Ministerie van Economische Zaken zijn verschillende beleidsopties verkend. De conclusie was dat er op dit moment geen aanleiding is
om te kijken naar aanpassing van de regelgeving. Daarom richten wij ons
dus op het gedrag van consumenten. Het verminderen van retouren is
een van de punten in de gedragsstrategie van het Nationaal Programma
Circulaire Economie.
De heer Haverkort en mevrouw Mulder hadden een vraag over het bedrijf
LIMM. Als we echt tot een circulaire economie willen komen, moeten we
de lat steeds hoger durven te leggen. Dat wil ook zeggen dat we hoger op
de R-ladder willen komen dan recycling. Ook ten aanzien van koffiebekers,
het voorbeeld dat werd genoemd, geldt dat de opdracht vanuit de regels
voor wegwerpplastics heel duidelijk is: een reductie in het gebruik van
wegwerpbekers en -bakjes. Dat lukt alleen met meer hergebruik en niet
met recycling. Ik houd dus wel vast aan de keuze om wegwerpbekers te
vervangen door herbruikbare bekers. Hergebruik staat immers hoger op
de R-ladder en gaat dus boven recycling. Het gaat om ruim 4 miljard
bekers per jaar. Bovendien was het ook de opdracht van de Kamer, in de
motie-Van Meenen, om ondernemers te stimuleren zo min mogelijk
gebruik te maken van de uitzondering voor recycling in plaats van
hergebruik.
De voorzitter:
Dank u wel. Tot zover. Mevrouw Mulder.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Mijn vraag gaat over het deel van de Zwerfinator en de Plastic Soup
Surfer. De Staatssecretaris heeft al gezegd dat zij gaat praten met het
Afvalfonds en de partijen. Maar wil zij ook aan de Kamer terugkoppelen
wat daar dan uit is gekomen? Anders blijft het een beetje vrij. Dan kan
iedereen er wat over filosoferen, maar ik zou graag concrete resultaten
teruggekoppeld willen hebben. Is dat mogelijk?
De voorzitter:
De Staatssecretaris zei al dat dat zeker kan. Maar op welke termijn? Dan
kunnen we het als toezegging noteren.
Staatssecretaris Heijnen:
We kunnen dat meenemen voor het volgende commissiedebat. Dan heeft
de Kamer dan die informatie.
De voorzitter:
En de griffier weet wanneer het volgende commissiedebat is. Ik hoor hem
nu zeggen dat dat op 4 oktober zal zijn: Werelddierendag. Meneer
Haverkort?
De heer Haverkort (VVD):
Nog even over dat bedrijf LIMM en de recycling van de koffiebekertjes. Ik
mag toch hopen dat de Staatssecretaris op de hoogte is van het feit dat, ik
meen, ruim twintig lifecycle-analyses, levenscyclusanalyses, aantonen dat
de manier waarop dit bedrijf omgaat met recycling beter is voor het
milieu en financieel aantrekkelijker is dan het gebruik van
niet-herbruikbare, te wassen bekers? En dat dit niet zozeer gaat over
dogmatisch vasthouden aan de volgorde van die R-ladder? We hadden
het hier maandag ook al over, in het kader van kledingrecycling. We
moeten durven kijken naar de daadwerkelijke opbrengsten en de
daadwerkelijke realisatie van de resultaten hierbij. Ik maak het wat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

71

algemener: de definitiekwestie gaat hier gewoon over «hoogwaardige
recycling». Het kwam net al even aan de orde bij een interruptie van
mevrouw Hagen dat we hij hoogwaardige recycling moeten recyclen van
kleding naar kleding. Maar we moeten ook durven kijken naar de
lifecycle-analyses en de daadwerkelijke realisatie op het gebied van
milieuopbrengst. De vraag is of de Staatssecretaris dit met mij eens is.
Staatssecretaris Heijnen:
Mevrouw Van Esch heeft geen interrupties meer, anders had ze er
waarschijnlijk nu eentje gebruikt, denk ik. Ik ben altijd bereid om te kijken
wat de beste optie is. Maar er is ook een heel duidelijke lijn dat wij die
R-ladder op een goede manier willen aanhouden. We weten dat er
4 miljard van die bekertjes worden gebruikt. Dat zijn enorme aantallen en
we willen af van eenmalige wegwerpverpakkingen. Ik ben altijd bereid om
naar elk bedrijf te gaan om te bekijken of zij alsnog een slimmere
oplossing hebben dan de duurzame beker. Ik ben altijd graag bereid om
met ze te gaan praten, maar er ligt ook een duidelijke opdracht van de
Kamer om te komen tot een verbod op wegwerpverpakkingen. Dat is ook
zoals het is.
De voorzitter:
Dan gaan we naar de laatste twee blokjes: een blokje afvalverzameling en
recycling en een blokje overig. Kunt u daarbij alstublieft de turbo
aanzetten, mevrouw de Staatssecretaris?
Staatssecretaris Heijnen:
Ik doe mijn best, voorzitter.
Meneer Haverkort vroeg of ik wil kijken naar stimulerende maatregelen
om verpakkingen minder zwerfafvalgevoelig te maken. Dat is wellicht een
interessant aspect voor het Afvalfonds Verpakkingen, in het kader van een
tariefdifferentiatie binnen de uitgebreide producentenverantwoordelijkheid voor verpakkingen. In zekere zin beprijzen we zwerfafvalgevoeligheid al. De zwerfafvalgevoeligheid van plastic wegwerpverpakkingen zit
eigenlijk ingebouwd in de werking van de UPV-zwerfaval. Door die
uitgebreide producentenverantwoordelijkheid betalen producenten van
wegwerpverpakkingen al mee aan de opruimkosten van hun producten in
het zwerfafval.
Dan werd er nog gevraagd door de heer Haverkort of ik wil onderzoeken
welke inzamelmethode de meeste grondstoffen oplevert. In het Nationaal
Programma Circulaire Economie heb ik een verkenning naar de mogelijkheden van landelijke standaardisering van afvalscheiding en -inzameling
aangekondigd. Daar wordt nu uitvoering aan gegeven. Als eerste stap
kijken we momenteel samen met gemeenten en inzamelaars naar de
beste voorbeelden. Daarbij is de inzet heel erg breed: we kijken zowel naar
de hoogste opbrengst in kwantiteit als in kwaliteit, maar ook naar welke
inzamelsystemen het meest efficiënt en servicegericht zijn. De heer
Haverkort vroeg of het mogelijk is om afgekeurde vrachten met brongescheiden huisafval alsnog te laten nascheiden voordat het afval verbrand
wordt. Als brongescheiden vrachten worden afgekeurd voor recycling,
komt dat vrijwel altijd doordat die vrachten te vervuild zijn om te recyclen.
Dan mogen ze op basis van het Landelijk Afvalbeheerplan worden
verbrand. Op zich mogen die vrachten altijd nog verder worden
nagescheiden, maar daar zijn wel extra kosten mee gemoeid. In de
praktijk gebeurt het overigens vaak wel, maar het is momenteel niet
verplicht. Omdat het verbranden van recyclebare materialen mij natuurlijk
ook een doorn in het oog is, ben ik maatregelen aan het verkennen om dat
te voorkomen. Ik kijk daarbij onder andere naar extra nascheidings- of
sorteerverplichtingen.
De heer Haverkort stelde mij ook een vraag over diftar: kan ik aangeven of
gemeentes met diftar het beter doen dan gemeentes zonder diftar? Ja, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

72

gemeenten die tariefdifferentiatie, oftewel diftar, toepassen, hebben over
het algemeen minder restafval en geen aantoonbaar slechtere kwaliteit
van afvalscheiding. Dus die doen het beter.
Ik ga er iets sneller doorheen, voorzitter, want anders lukt het niet.
De voorzitter:
Heel graag.
Staatssecretaris Heijnen:
Ik wil graag uitgebreid antwoorden, maar ik geloof dat de Kamer anders
ook geen tijd meer heeft.
De voorzitter:
U verlost daarmee de mensen op de publieke tribune van zitvlakpijn en
rugpijn.
Staatssecretaris Heijnen:
Dan een vraag van de heer Haverkort over de sturing op herbruikbare
grondstoffen. Is dat niet beter dan gemeentes op te zadelen met een doel
voor zo min mogelijk restafval? Het is niet een keuze voor het een of het
ander. De inzet is op zo min mogelijk restafval én op een schone,
kwalitatief hoogwaardige inzamelstroom. Die zijn allebei hard nodig. De
nationale doelstellingen voor restafval en bijbehorende inspanningen
voor gemeenten hebben geleid tot een grote afname van de hoeveelheid
restafval. We zijn van 240 kilo in 2015 naar 180 kilo in 2020 gegaan.
Daarbij zagen we dat de kwaliteit van de recyclebare materiaalstromen
achteruitging. Daarom is kwaliteitsverbetering van die materiaalstromen
nu ook een speerpunt.
De heer Haverkort heeft gevraagd of ik mij bewust ben van het feit dat de
afvalstoffenbelasting in Nederland substantieel hoger is dan in de rest van
Europa. Het is aan de Europese lidstaten zelf om de hoogte van de
afvalstoffenbelasting te bepalen. Wat passend is, hangt ook af van de
specifieke situatie. Het is goed om te weten dat niet elke lidstaat afvalstoffenbelasting heft. Ik vind dat dit moet veranderen, zoals ik ook aangeef in
het nationaal programma. Daarom zet ik me op Europees niveau in voor
een verplichting voor lidstaten om afvalstoffenbelasting te heffen zowel
op verbranden als op storten.
Meneer Haverkort vroeg ook of ik kan toelichten hoe het gebruik van
bodemas en immobilisaat invulling geeft aan de doelen uit de green deal
van de sector uit 2012. Het beoogde doel van die green deal verduurzaming toepassing bodemas was te komen tot verdere en structurele
kwaliteitsverbetering van AEC-bodemas. In die deal is de afspraak
gemaakt om vanaf 1 januari 2020 die bodemas niet meer toe te passen als
bouwstof, omdat er altijd een restrisico op verontreiniging van de bodem
bleef bestaan. Bodemas in immobilisaat vormt geen risico voor de bodem
als het materiaal voldoet aan de eisen van het Besluit bodemkwaliteit.
Mevrouw Mulder vroeg of ik bereid ben om op bezoek te gaan bij
AEC-bodemas van de Blue Phoenix Group. Mijn ministerie heeft onlangs
met ze gesproken en de afzetproblemen met volledig opgewerkte
bodemas besproken om oplossingsrichtingen te verkennen. Voor de
zomer zal er een vervolggesprek met die partij plaatsvinden. Het is mijn
intentie om een werkbezoek af te leggen. Dus het heeft mijn aandacht.
Mevrouw Bouchallikh vroeg naar de filtersigaretten. Ik ga met de
conclusies van CE Delft aan de slag. Een Europees verbod op sigaretfilters
is mijn voorkeursoptie. Dat lijkt het grootste effect te kunnen bereiken.
Daarom ga ik dat nader uitwerken en onderzoeken. Daarnaast ga ik ook de
mogelijkheid verkennen van een nationaal verbod op filters. Met VNG en
IPO ga ik rond de tafel zitten over de mogelijkheden van een rookverbod
op stranden en andere locaties. Verder ga ik een toolkit ontwikkelen voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

73

gebiedsbeheerders, maar ook voor de festivalsector, om ze te ondersteunen bij het tegengaan van filters in het zwerfafval.
Mevrouw Van Esch vroeg naar het tijdpad van de inzet op de filters. Het
tijdpad verschilt per actie. De gereedschapskist is naar verwachting in
augustus 2023 klaar. Het onderzoek naar een nationaal verbod gaat ook
binnenkort van start. Ik hoop in de tweede helft van het jaar de resultaten
daarvan te hebben. Hetzelfde geldt voor een rookverbod op stranden of
andere locaties. Daar wil ik de komende tijd met IPO en VNG over in
gesprek. Een Europees verbod zal meer tijd vragen. Ik ga zo snel mogelijk
de gesprekken daarover aan, maar het zal bij de herziening van de
SUP-richtlijn in 2026 moeten blijken of het tot een verbod komt. Ik zal de
Kamer in de tussentijd natuurlijk over de voortgang informeren. Voor het
eind van het jaar zal ik de Kamer informeren over de stand van zaken in al
die processen.
Mevrouw Mulder vroeg wat ik vind van de importheffing op afval. Ik ben
nog steeds voorstander van die maatregel. Die heeft gezorgd voor de
opheffing van de vrijstelling van belasting op import van buitenlands afval
dat hier verbrand wordt. Daarmee wordt het binnen- en buitenlandse afval
nu op dezelfde manier belast. Die belasting geldt alleen voor import voor
verbranding. Als een bedrijf afval importeert om hier te recyclen, wordt er
geen belasting over betaald. We willen storten en verbranden namelijk
terugdringen en recycling zo veel mogelijk stimuleren.
Mevrouw Mulder vroeg ook of het klopt dat er door meer recycling
misschien een tekort komt aan verbrandingscapaciteit. Als we het afval
goed scheiden, hebben we kwalitatief schone stromen en dan is er dus in
potentie minder residu en minder aanvoer voor verbranding. Ook voor
buitenlands afval dat we importeren voor recycling streven we naar
kwalitatief schone stromen. Bovendien zetten we niet alleen in op
recycling. Het beleid inzake circulaire economie omvat ook minder gebruik
van primaire grondstoffen, een beter ontwerp, een langere levensduur en
hergebruik. Daar werken we aan op zowel nationaal als Europees niveau.
Dat leidt hoe dan ook tot minder afval in het algemeen en daarmee tot
minder behoefte aan verbrandingscapaciteit.
Mevrouw Mulder had ook een vraag over de factfinding mission, over
feiten en cijfers. Zij heeft mij bij het vorige debat gevraagd om met de
afvalsector in gesprek te gaan over de feiten en cijfers. Ik ben nog met de
sector in gesprek daarover en hoop de Kamer binnenkort te kunnen
informeren over de uitkomsten daarvan.
De voorzitter:
Binnenkort? kunt u niet iets duidelijker aangeven wanneer dat is? Wat
voor de een binnenkort is, is voor de ander niet binnenkort.
Staatssecretaris Heijnen:
Sowieso voor de zomer.
De voorzitter:
Voor de zomer nog, dank u wel. Voordat ik u het woord geef, mevrouw
Mulder, zeg ik nog dat IPO staat voor Interprovinciaal Overleg. VNG staat
voor Vereniging Nederlandse Gemeenten. AEC’s zijn afvalenergiecentrales. Bodemas bestaat uit de reststoffen die overblijven na de
verbranding in die afvalenergiecentrales. Dit allemaal voor de mensen die
het willen weten. Mevrouw Mulder, heeft u nog een vraag naar aanleiding
van de beantwoording of niet?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dank in ieder geval voor die toezegging en dank aan de voorzitter om die
toezegging concreet te maken, namelijk dat er een brief komt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

74

De voorzitter:
Voor de zomer.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voor de zomer, alleen hebben we voor de zomer geen ander debat meer
waar we dat nog zouden kunnen bespreken. Sorry, ik dacht even hardop.
Uiteindelijk, als je het hebt over de feiten, kan dat misschien ook leiden tot
een ander inzicht over de importheffing en andere zaken. Dan zou je weer
een andere discussie kunnen krijgen. Maar ik vrees dat dat dan toch
oktober wordt.
De voorzitter:
Mevrouw de Staatssecretaris, zou u die toezegging even kunnen duiden?
Want we willen ’m goed noteren. Hoe omschrijft u het beste wat er wordt
gemeld voor de zomer? Het gaat erom dat we daar dadelijk geen
problemen mee krijgen.
Staatssecretaris Heijnen:
Er werd gevraagd naar de stand van zaken rond het gesprek met de
afvalsector. We zijn nog bezig met die gesprekken. We verwachten dat we
voor de zomer een terugkoppeling kunnen geven over de laatste stand
van zaken rond die gesprekken.
De voorzitter:
Zo gaan we het noteren, dank u wel. Dan gaan we nu naar het laatste
blokje: overig.
Staatssecretaris Heijnen:
Dan heb ik nog even een extra cadeautje. Ik ben tijdens mijn introductie
twee dingen vergeten te melden, naar aanleiding van het notaoverleg
Textiel dat we afgelopen maandag hebben gehad. Ik heb toen nog twee
toezeggingen gedaan. Een aan mevrouw Bouchallikh over de aangehouden motie met het verzoek aan de regering om bedrijven te
verplichten tot het actief informeren van consumenten over retourbeleid
en de gevolgen van retourzendingen. Verder had ik mevrouw Van Esch
beloofd om terug te komen op de aangehouden motie over stoppen met
vrijblijvende richtlijnen en vrijwillige afspraken met betrekking tot bont en
wol in kleding en over het weren van die producten uit de Nederlandse
winkels. Beide moties vragen om een nadere afstemming met de
collega-bewindspersonen van EZK en LNV. Ik zal de Kamer daarom
uiterlijk voor het einde van het meireces daarover informeren. Ik had
eigenlijk beloofd om daar voor vandaag op terug te komen, maar het
vraagt gewoon extra afstemming. Ik kom daarop terug voor de
stemmingen, zoals mevrouw Van Esch had gevraagd.
De voorzitter:
Dat komt in het meireces. Dank u wel. Prima. Dan gaan we nu naar
«overig».
Staatssecretaris Heijnen:
Even kijken. Er was een vraag van meneer Haverkort over milieudelicten.
Ik wil daar toch even een paar woorden aan wijden. Het plegen van
milieudelicten is onacceptabel en ik zet me actief in om dat te voorkomen
en in te grijpen wanneer het toch gebeurt. Dat doe ik niet alleen. Dat doe
ik samen met de Minister van Justitie en Veiligheid en met alle partners in
het stelsel voor vergunningverlening, toezicht en handhaving. In het
interbestuurlijk programma voor versterking van het stelsel voor
vergunningverlening, toezicht en handhaving, wordt onder ander gewerkt
aan de versterking van de bestuursrechtelijke en strafrechtelijke aanpak
van milieucriminaliteit. Daarnaast is de capaciteit van de Inlichtingen- en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

75

Opsporingsdienst van de Inspectie Leefomgeving en Transport uitgebreid
en wordt die nog verder uitgebreid.
Meneer Haverkort vroeg wat de laatste stand van zaken is met betrekking
tot de gesprekken met mijn collega van Justitie en Veiligheid. Afgelopen
najaar heeft de Minister van Justitie en Veiligheid u mede namens mij
geïnformeerd over de problematiek rondom drugsdumpingen. Ik neem
aan dat de heer Haverkort daarop doelt. Uitgangspunt is dat de vervuilers
verantwoordelijk zijn voor de verontreiniging die ze veroorzaken. Met het
Ministerie van Justitie en Veiligheid en alle stakeholders proberen we de
gedupeerden zo goed mogelijk tegemoet te komen door subsidie te
verlenen voor de kosten die ze maken voor het opruimen van het
drugsafval. De huidige regeling wordt verruimd en de gesprekken over
een rijksregeling lopen.
De heer Haverkort vroeg ook wat de stikstofuitstoot is van het afval uit
buitenland dat we verbranden en hoeveel PAS-melders we daarmee
kunnen legaliseren. Het gaat om uiteindelijk om de neerslag van de
stikstofuitstoot, de stikstofdepositie. Uit cijfers van het RIVM blijkt dat het
Afval Energie Bedrijf in Amsterdam ongeveer 0,01% bijdraagt aan de
gemiddelde stikstofdeposities in Nederland. Dat is de totale bijdrage van
zowel het Nederlandse als het buitenlandse afval. De depositiebijdrage
van de verbranding van alleen het buitenlandse afval is daar een klein
deel van. De vraag hoe zich dat verhoudt tot de depositiebijdrage van
PAS-melders, kan ik niet beantwoorden. De vraag over PAS-melders ligt
op het beleidsterrein van het Ministerie van LNV.
Meneer Madlener waarschuwt mij voor het «de vervuiler betaalt»principe: dat raakt met name doelgroepen met lagere inkomens en dat
moeten we niet willen. Dat is een heel belangrijk aandachtspunt. De
transitie naar een circulaire economie is een systeemverandering en
circulair produceren en consumeren binnen de draagkracht van de aarde
wordt daarbij de nieuwe norm.
De heer Madlener had nog een vraag over circulair inkopen. Hij mist wat
dat kost. Circulair inkopen door overheden gebeurt binnen de bestaande
budgetten. Wat dat kost en op welke termijn dat gebeurt, verschilt heel
erg per productgroep. De hogere kosten van nu kunnen leiden tot lagere
kosten later, door een langere levensduur en minder onderhoud. Ook het
inkopen van diensten in plaats van producten kan zorgen voor lagere
kosten. Voor bedrijven geeft circulair inkopen nieuwe kansen. De
afstemming tussen overheden, zoals bijvoorbeeld in de kopersgroepen
gebeurt, geeft die bedrijven meer duidelijkheid. Buyer groups ... Ik zie
iemand op de publieke tribune lachen, dus waarschijnlijk is dat geen
goede vertaling. Ik doe mijn best, ook met respect voor de voorzitter, voor
de luisteraars, waar hij ons terecht op wijst.
Mevrouw Hagen vraagt wat nodig is om te versnellen om tot een
circulaire woningbouw te komen. Het kabinet wil circulair bouwen vooral
stimuleren met een algehele aanscherping van de milieuprestatie-eis voor
gebouwen. Daarover heeft Minister De Jonge op 23 december van vorig
jaar een brief gestuurd en die heeft hij mede namens mij gestuurd. Het
sturen op een lagere milieuprestatie van gebouwen, stimuleert de markt
om te kiezen voor meer milieuvriendelijke materialen, processen en
technieken om die eis te halen, bijvoorbeeld door te kiezen voor hergebruik of voor biogebaseerde materialen.
Mevrouw Hagen vroeg ook of ik op werkbezoek wil gaan naar Boschgaard. Ik vind dat een sympathiek idee. Ik heb zelf altijd heel erg een hekel
aan dat woord in de politiek, want meestal ga je dan vervolgens zeggen
dat je iets niet doet. Ik vind het een sympathiek idee. Ik ga alleen nog even
met collega De Jonge bespreken of hij met me meegaat. Ik ga dat graag
doen. Overigens gaan zowel collega De Jonge als ik regelmatig op
werkbezoeken. Binnenkort ga ik bijvoorbeeld naar Dijk en Waard om de
ecocommunity LiberTerra te bezoeken. Daar zijn ook duurzame woningen
gebouwd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

76

De heer Thijssen had het nog over het aanbod van de beton- en staalsector. Ik ben bezig om op advies van het Transitieteam Circulaire
Bouweconomie te onderzoeken hoe we verduurzaming in de geharmoniseerde criteria kunnen versnellen door meer te sturen op de milieuprestatie. Overigens zijn de recente aanbestedings- en contracteisen gericht op
circulariteit die afkomstig zijn van het Betonakkoord ingevoerd in de
inkoopstrategie van het Rijk. Dat wil zeggen dat opdrachten alleen nog
worden verstrekt als beton wordt gebruikt dat aan die eisen voldoet.
Meneer Haverkort vroeg hoe het staat met het gebruik van gebroken puin
als vervanger van grind en beton. Sinds oktober 2021 staat in de
inkoopeisen van Rijkswaterstaat dat nieuw beton voor minimaal 5% uit
betonreststromen moet bestaan en dat gaat mee in de aanbestedingen
die na oktober 2021 zijn gestart. Het effect zal de komende tijd in de
uitvoering doorwerken.
Meneer Haverkort vroeg of ik bekend ben met het feit dat TenneT in zijn
contracten expliciet aangeeft dat leveranties, bijvoorbeeld van mantelbuizen, niet van gerecycled materiaal mogen zijn. TenneT stelt eisen aan
het materiaal dat wordt toegepast, ook voor kabels en mantelbuizen. Bij
open ontgravingen die relatief ondiep zijn, kunnen mantelbuizen van
gerecycled materiaal worden toegepast. Bij gestuurde boringen op 20 tot
30 meter diepte wordt gerecycled materiaal nog als te risicovol
beschouwd qua robuustheid. TenneT verwacht binnen twee tot drie jaar
een mix toe te kunnen passen van virgin- en non-virginmateriaal en wil op
langere termijn volledig overstappen op non-virginmateriaal. In de criteria
voor maatschappelijk verantwoord inkopen zijn kabels en leidingen van
gerecycled materiaal opgenomen als een suggestie. In de jaarlijkse update
van die criteria worden natuurlijk wel altijd nieuwe technische ontwikkelingen meegenomen. Dus als het weer wat beter kan, doen we dat ook.
Meneer Thijssen had nog een vraag over de matrassensector. Die willen
een normering per 2028. Hij vraagt of ik bereid ben om dat te doen. Ja. Ik
zie matrassen als een belangrijke productgroep voor normering en de
sector heeft zelf al een uitgebreide producentenverantwoordelijkheid
ingevoerd voor matrassen, om te zorgen dat matrassen worden
gerecycled. Die is door mij bindend gemaakt voor alle bedrijven in sector
met een algemeenverbindendverklaring. Aanvullend zet ik me in voor
Europese ontwerpeisen voor matrassen via de Kaderverordening
Ecodesign voor duurzame producten. Door die normering op Europees
niveau bereiken we het grootste effect en zorgen we voor een gelijk
speelveld.
Mevrouw Mulder vroeg aandacht voor het onderwerp uitgebreide
producentenverantwoordelijkheid en specifiek voor de rol van gemeenten,
zoals, een willekeurig voorbeeld, in Twente. Ik ken haar zorgen daarover.
Nadat zij daar tijdens het vorige debat aandacht voor vroeg, is mijn
ministerie in gesprek gegaan met gemeenten, met name met die in
Twente. Ik heb de Kamer daar eind vorig jaar een brief over gestuurd.
Daarin gaf ik ook aan dat ik bekijk hoe het instrument uitgebreide
producentenverantwoordelijkheid kan worden verbeterd. Daarvoor ben ik
in gesprek met een brede groep stakeholders, met gemeenten, maar ook
met afvalinzamelaars en -verwerkers, met producenten, met kennisinstellingen en met ngo’s, non-gouvernementele organisaties. Op basis van dat
traject wil ik komen tot verbetervoorstellen en ontwikkelrichtingen voor
het instrument uitgebreide producentenverantwoordelijkheid. Zoals
toegezegd, zal ik de Kamer daar nog voor de zomer over informeren.
Mevrouw Bouchallikh had nog een vraag over de kringlooporganisaties:
of die ook als inspiratiebron gebruikt worden voor andere werkgevers. Ik
ben het helemaal met mevrouw Bouchallikh eens dat het werk dat die
organisaties doen enorm inspirerend is. Ik ben zelf ook op bezoek geweest
bij een heel aantal kringloopbedrijven. Ik heb veel gesproken met
medewerkers die ontzettend trots zijn op het werk dat ze toen, en terecht.
Ze hebben vaak ook allemaal een eigen specialisatie binnen het bedrijf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

77

Het was heel mooi te zien hoe het sociale en het duurzame daar op een
heel goede manier bij elkaar komen. We dragen die successen uit, onder
ander via de Transitieagenda Consumptiegoederen en de circulaire
ambachtscentra. Ik zie zeker andere circulaire bedrijven die werken vanuit
eenzelfde drive om ook sociaal impact te maken. Uiteraard hoop ik dat dit
andere werkgevers net zo inspireert als het mij doet.
Misschien nog even. Ik was een tijdje geleden, vorig jaar, bij de opening
van de Week van de AfvalHelden bij Rd4. Dat was ook fantastisch. Daar
wordt heel veel van het voorbereidende werk gedaan en wordt ook de
sortering gedaan voordat bepaalde producten een fase verder gaan in de
keten. Hergebruik is dan natuurlijk altijd wat we het liefste hebben. Tegen
de Limburgse voorzitter – die is ongetwijfeld ook wel vaker bij Rd4
geweest – zeg ik dat het echt mooi zou zijn om eens samen met de
commissie daarheen te gaan. Ik weet niet of dat gebruikelijk is, om
gezamenlijk werkbezoeken te doen met een bewindspersoon. Ik zou dat
heel erg fijn vinden, om af en toe eens samen zo’n werkbezoek te
brengen, omdat het enorm inspireert en ook inzichtelijk maakt wat
mensen allemaal in de praktijk aan het doen zijn, en dat we dan eens een
keer allemaal met dezelfde ogen naar hetzelfde project kunnen kijken. Ik
zou dat heel erg leuk vinden, voorzitter.
De voorzitter:
Mevrouw de Staatssecretaris, ik heb op uw advies een afspraak gemaakt
met Rd4 in mijn eigen woonplaats Heerlen. Dat heeft één keer niet door
kunnen gaan. Er wordt nu een nieuwe afspraak gepland. Ik heb me daar
dus correct aan gehouden.
Staatssecretaris Heijnen:
Dat is heel leuk, heel leuk. U gaat daar een fantastisch bezoek beleven, dat
weet ik zeker.
Dan nog de op één na laatste vraag. Die was meteen van een aantal leden,
van mevrouw Bouchallikh, van de heer Madlener en van mevrouw Van
der Graaf. Hoe gaat het met de registratieplicht voor kringloopwinkels die
niet zijn aangesloten bij de branchevereniging? Hoe wordt voorkomen dat
die registratieplicht ook voor milieustraten gaat gelden? Dat gaat over het
Digitaal Opkopersregister van mijn collega van Justitie en Veiligheid dat
de politie helpt om gestolen goederen op te sporen. We hebben goed
overlegd daarover. De wetswijziging die in de maak is, zal het gemakkelijker maken voor kringloopwinkels. De registratie is straks alleen maar
nodig bij goederen die diefstalgevoelig zijn en voor leden van de
branchevereniging alleen als ervoor betaald is bij inname of als ze
traceerbaar zijn, bijvoorbeeld door een serienummer op een laptop of een
framenummer op een fiets. Het Ministerie van Justitie en Veiligheid
onderzoekt of dat kan worden uitgebreid naar alle kringloopwinkels die de
status algemeen nut beogende instelling hebben, een anbistatus. Dat
ministerie brengt het ook onder de aandacht van de kringloopwinkels via
een overzicht met alle feiten erop en een digitale bijeenkomst. Voor
goederen die afval worden, geldt geen registratieplicht. Milieustraten
vallen er dus niet onder.
Dan sluit ik af met een vraag van mevrouw Van Esch over de invoering
van de ja/ja-sticker. Het onderzoek daarnaar is in gang gezet. Naar
verwachting is dat aan het eind van het jaar klaar. Op basis van de
uitkomsten daarvan, kan ik de beslissing nemen of het inderdaad mogelijk
en wenselijk is om een ja/ja-sticker landelijk in te voeren. Daarover wordt
de Kamer begin 2024 geïnformeerd.
Dat waren de antwoorden uit dit blok, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel voor de beantwoording, mevrouw de Staatssecretaris. We
gaan meteen naar de tweede termijn van de Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

78

Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter, we mochten aan het eind van het blokje toch nog vragen
stellen?
De voorzitter:
Ja, maar dan ga ik even kijken. Meneer Haverkort kan nog interrumperen,
net als mevrouw Mulder en mevrouw Bouchallikh. Jullie kunnen alle drie
nog interrumperen. Dan ga ik het rijtje af. Meneer Haverkort.
De heer Haverkort (VVD):
Voorzitter, dank. Ik wil nog aan de Staatssecretaris vragen – ik heb het
antwoord wellicht gemist, dus dan in de herhaling – of zij nog in wil gaan
op de kansen die platform de Verschilmakers biedt, of zij daarmee bekend
is. Dat is een platform dat met name samenwerkt met lokale besturen,
gemeentes, om te kijken naar hoe je gedrag in positieve zin circulair kunt
maken. Daar ben ik nog wel nieuwsgierig naar, juist ook omdat gedrag
van inwoners best veel invloed gaat hebben op de verdere vorming van
onze circulaire economie.
Staatssecretaris Heijnen:
Ik heb het daar wel over gehad. Ik ben ermee bekend en ik vind het ook
heel inspirerend. Het is heel erg goed dat meneer Haverkort mij daar nog
een keer op wijst.
De voorzitter:
Dank u wel. Mevrouw Bouchallikh? Niet? Dan mevrouw Mulder, tot slot.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ja, voorzitter. Dank de Staatssecretaris aan de slag gaat met de UPD. Dat
is ... Sorry, ik ben een beetje moe aan het worden. Dat is de uitvoeringsorganisatie, de rol van de gemeenten daarbij. De gemeenten geven aan dat
niet alle prijzen voor de vergoedingen van het afval van vorig jaar bekend
zijn. Daar hebben zij wel mee te dealen. Zou daar dan op korte termijn een
antwoord op kunnen komen vanuit het Afvalfonds, zodat ze weten wat ze
voor bepaalde afvalstromen krijgen?
Staatssecretaris Heijnen:
Als ik het goed heb, is daar een onderhandeling over tussen de partijen.
Dat maakt het natuurlijk wat ingewikkeld voor mij om toe te zeggen dat ze
de prijzen doorsturen. Ze zijn volgens mij nog met elkaar in gesprek
daarover. Het duurt wat lang, hoor ik mevrouw Mulder zeggen. Dat geloof
ik graag. Ik kan nog eens vragen hoe het ermee staat. Wellicht is dat dan
nog een aansporing voor ze om te kijken of er een versnelling mogelijk is.
De voorzitter:
Prima. Dank u wel. We gaan naar de tweede termijn van de Tweede
Kamer. Twee minuten per fractie. U hoeft die niet te gebruiken. Meneer
Haverkort, alstublieft.
De heer Haverkort (VVD):
Ik ga mijn best doen, voorzitter. Dank u wel. Ambitieus en uitdagend, dat
hebben vandaag meekregen. Dat er vanuit de zaal, vanuit het publiek, zo
veel aandacht voor circulaire economie is, dat doet mij deugd. Heel veel
partijen mailen en komen langs. Dank daarvoor. Het geeft mij een extra
boost dat we samen met ondernemers, klein en groot, traditioneel en
innovatief, de juiste dingen aan het doen zijn. Het gaat ook over lokale
overheden. Mijn eigen provincie Gelderland nodigt deze commissie en de
Staatssecretaris – dat sluit mooi aan bij wat de Staatssecretaris net zei –
uit om samen een dag diverse circulaire innovatieve projecten te bekijken
en te beluisteren. Wellicht kunnen we dat met elkaar oppakken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

79

Maar het is niet alleen lokaal. Het is ook Europees en qua markt is Europa
natuurlijk zeer interessant voor ondernemers. Moet ik even wachten
voorzitter? Nee? Qua markt is het zeer interessant voor ondernemers. Het
is fijn dat de Staatssecretaris streeft naar een gelijk speelveld en dat zij
geen extra normeringen boven op EU-beleid wil gaan verplichten. Graag
vraag ik daarnaast blijvend aandacht voor, zoals ik al zei, de geopolitieke
situatie. Houd grondstoffen hier, vind nieuwe in onze bodem. Een schone
Europese mijnindustrie is nodig en circulair hergebruik uit afval eveneens.
Voorzitter. De zorg, zoals ik aangaf, voor de export van onze schaarse
aardmaterialen is wat ons betreft na dit debat nog niet helemaal weggenomen. Ik vraag dan ook bij dezen een tweeminutendebat aan om op dat
punt het kabinet met een motie nog eens verder aan te sporen.
Tot zover. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Haverkort namens de VVD. We geleiden uw verzoek
voor een tweeminutendebat door naar de Griffie plenair. Dan zult u met
een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid de eerste spreker worden.
Mevrouw Van Esch, Partij voor de Dieren. Twee minuten.
Mevrouw Van Esch (PvdD):
Dank u, voorzitter. Ik probeer wat af te ronden. Ik heb namelijk wel degelijk
het gevoel dat er op zich mooie plannen liggen. Ik denk alleen dat er
gewoon geen tijd meer is om heel lang te wachten. Dat is een beetje mijn
worsteling naar aanleiding van dit debat. Ik geloof echt wel dat er plannen
liggen, maar ik merk gewoon dat ik denk: we kunnen gewoon niet meer
wachten tot we ze verkend, onderzocht en dan misschien nog uitgevoerd
hebben. Daar zit een beetje mijn worsteling in. Ik heb het gevoel dat we de
aankomende tijd opnieuw moeten wachten of het lukt om geld te krijgen.
Dat horen we dan wel snel, maar dat weet ik nu nog niet. Wat die
verkenning oplevert en wat dat dan uiteindelijk in de praktijk betekent, dat
weet eigenlijk nu ook nog niet.
Ik merk dat ik weer het gevoel heb dat ik opnieuw moet wachten, ondanks
dat ik het gevoel heb dat we het eigenlijk onze aarde niet meer kunnen
aandoen om te wachten. We weten dat elk jaar die Nederlandse Earth
Overshoot Day niet naar achteren schuift, maar naar voren. Daar zit toch
wel mijn enorme ongerustheid in. Ik denk: we willen toch uiteindelijk
vieren dat die Earth Overshoot Day gewoon op 31 december is? En dat is
gewoon niet zo. Ik hoop van harte dat ik dat de aankomende maanden
nog ga zien, maar ik zie het gewoon nu onvoldoende. Volgens mij moet ik
het op die manier proberen. Ik zou graag wat optimistischer het meireces
ingaan, maar dat ben ik helaas nog niet. Daar ga ik het dan toch
afrondend maar bij laten.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van Esch, namens de Partij voor de Dieren.
Mevrouw Hagen, Democraten 66.
Mevrouw Hagen (D66):
Dank, voorzitter. Ik deel wel een beetje in het gevoel van mevrouw Van
Esch, met name over wanneer wat onderzocht is. Dan wachten we dus
toch weer een jaar en dan komt de besluitvorming dus toch pas in ’24.
Maar dat hoeft niet. Ik had het bijvoorbeeld over de principes die er zijn.
Die zijn gewoon te vinden bij de marktpartijen die dat al doen. Er zijn al
spelers die transparant zijn. Daar kunt u dit dus ophalen. Dat hoeft dus
niet helemaal tot het eind van het jaar te duren. Dat is letterlijk een rondje
langs de velden en dan kunt u dus aan de slag gaan met dat dynamisch
normeren. Het is niet definitief. We kunnen zeggen: voor wat we nu weten
– dat is in een transitie heel gebruikelijk – gaan we uit van dit en daarna
gaan we daar weer kritisch naar kijken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

80

Ik sprak al eerder over circulaire koplopers. Mijn motie riep op tot het
vormen van een fonds voor de opschaling van die koplopers. Ik ben heel
benieuwd hoe het staat met dat fonds en of Minister Jetten al meer inzicht
heeft gegeven in bijvoorbeeld de omvang. De Staatssecretaris geeft ook
aan dat ze nog even een rondje langs de velden gaat maken met
betrekking tot die concretere maatregelen. Mijn vraag zou dan zij of dat
dan niet alleen een rondje langs de velden is, maar of die pijlers dan ook
nog uitgewerkt worden en of we daar nog even een terugkoppeling van
krijgen.
Dan greenwashing. Eerder heeft de Autoriteit Consument & Markt daarop
gehandhaafd, bij onder andere Decathlon en H&M. Maar, zoals ik al
aangaf, bij Primark gebeurt het nog steeds. Ik zou het dus echt fijn vinden
als er toch nog weer een keer aandacht voor komt, zeker omdat die
UPV-textiel ingaat. Dan lijkt het me fijn als het een breder pakket is, voor
hoe we die sector aanvliegen.
Dan landgebruik. In het programma wordt wel gesproken over ruimte,
maar landgebruik sec zou ook nog wel meegenomen kunnen worden, ook
als pijler. Als productie veel land gebruikt, weten we dat die minder
duurzaam is dan als die minder land gebruikt.
De voorzitter:
En de laatste zin.
Mevrouw Hagen (D66):
Dan de laatste zin, met wat komma’s als u mij toestaat. De kantoormeubelen bijvoorbeeld, zoals we die hier kennen. Kijk alleen al naar deze zaal.
U heeft het regelmatig over de stoelen voor het publiek. Het zit ook vol in
de ministeries. Als we kijken naar hoe dat ingekocht wordt, zien we dat
dat nieuw wordt aangeschaft over het algemeen en dat het dan wordt
afgeschreven. Dat is ook zo’n probleem, want het gaat naar waarde nul.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
Mevrouw Hagen (D66):
Daarna zouden we het dus tweedehands moeten verkopen, dus tweedehands inkopen en tweedehands verkopen. Kan de Staatssecretaris ervoor
zorgen dat dat niet alleen op nationaal niveau, maar ook op provinciaal
niveau en op het niveau van de lokale overheden meer gebeurt, zodat er
meer tweedehands meubelen en kantoorartikelen gekocht worden?
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Hagen namens D66. Mevrouw Bouchallikh,
GroenLinks.
Mevrouw Bouchallikh (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Dank aan de Staatssecretaris en haar team voor de
beantwoording van de vragen. Zoals de Staatssecretaris aan het begin
van haar betoog aangaf, is circulaire economie niet iets wat leuk is, maar
iets wat noodzakelijk is. A need to have, om er toch weer iets Engels in te
gooien. Dat delen we met z’n allen. Tegelijkertijd voel ik ook wat ongemak,
onder andere over het feit dat de afspraak was dat er een ambitieus
klimaatdoel zou komen, maar dat het een reductiepotentieel is geworden.
Ik hoor dat dat nog wordt uitgewerkt. Maar het is toch wel teleurstellend,
want de verwachting was anders.
Waar ik wel blij mee ben, is te horen dat er een wetswijziging aankomt
over die registratieplicht. Het zou ontzettend jammer zijn als zulke mooie
initiatieven, zoals kringloopwinkels, zouden worden beperkt. Het is goed
om te horen dat de Staatssecretaris daarmee bezig is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

81

Verder zullen we blijven hameren op die grondstoffen en de energietransitie, juist ook omdat het belangrijk is dat we daar met zijn allen zicht op
blijven houden.
Dan de sigarettenfilters. Dat is ook goed nieuws. Leuk om te horen dat de
Staatssecretaris dat verder gaat oppakken. Ook dat kwam weer vanuit het
veld. Het zijn allemaal vrijwilligers die de filters hebben geteld en
verzameld. Het is mooi om te zien hoe zoiets op straat, letterlijk, begint en
uiteindelijk tot in Europa kan komen door samenwerking. Dat was heel
leuk om te horen.
Tot slot, voorzitter. Dank voor de toezegging over een schriftelijke reactie
op het rapport over dat klimaatbeleid er niet toe leidt dat bedrijven
weggaan, maar dat het hen helpt om te verduurzamen. Volgens mij is dat
wat we met z’n allen willen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bouchallikh namens GroenLinks. Mevrouw Agnes
Mulder, CDA.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter, dank. Dank aan de Staatssecretaris voor haar beantwoording
en aan de mensen die haar daarin ondersteunen. Dank ook voor de
toezeggingen. Eentje was dat teruggekomen wordt op het rapport over de
Zwerfinator en de Plastic Soup Surfer. Dat waardeer ik. Er was ook de
toezegging dat het gesprek wordt aangegaan over de plastics, metalen en
drankkartons, over de prijs die daarvoor nog moet worden betaald van
vorig jaar. De Staatssecretaris zei dat ze in overleg gaat om te horen hoe
het daarmee staat.
Ook dank aan de Staatssecretaris voor de eerdere toezegging om de
factfinding over de afvalverbranding en het hele afvalbeleid goed naar de
Kamer te sturen. Ik heb nog een verzoek aan haar. Ik geloof dat prof. dr.
Elbert Dijkgraaf van de Erasmus Universiteit in Rotterdam, voorheen een
collega in de Tweede Kamer van de SGP, er vanuit empirisch onderzoek
een studie naar doet. Ik hoop dat de Staatssecretaris bereid is om dat mee
te nemen in die factfinding.
Dank.
De voorzitter:
Dank u wel. Een goede collega inderdaad, professor Dijkgraaf. Hij werd
door ons altijd lieflijk Eppie genoemd, bilateraal. Dat weet ik nog goed.
Fijn. Mooie tijd mee gehad. Staatssecretaris, u kunt in één keer doorgaan.
Staatssecretaris Heijnen:
Ja. Er zijn vooral veel opmerkingen gemaakt. Fijn dat de heer Haverkort al
aangeeft dat hij het een goed idee vindt om een gezamenlijk bezoek te
brengen aan een aantal circulaire projecten. Hartstikke mooi.
Mevrouw Van Esch, we gaan die datum gezamenlijk naar achteren duwen.
Ik ben ambitieus. Mevrouw Van Esch is dat ook. Ik denk dat we een mooi
en evenwichtig pakket hebben. Het is misschien niet op de korte termijn
een wonderstokje, maar daar geloof ik ook niet zo in. Ik geloof erin dat je
moet zorgen dat je solide en degelijke maatregelen neemt die op de lange
termijn tot grote effecten leiden.
Mevrouw Hagen vroeg naar het opschalingsfonds van de koplopers. Dat
wordt meegenomen in de voorjaarsbesluitvorming. Landgebruik gaat
mee in de concretisering van de doelen van 2024.
Verder wil ik toch ook nog even het volgende zeggen. Ik keek net al
eventjes grappend naar rechts. Ik zei: waarom doen jullie dat niet al
allemaal? Waarom maken jullie niet alles al, bij wijze van spreken? Er
wordt echt heel erg hard gewerkt door dit team om de doelen zo goed
mogelijk te realiseren. Ik vind het heel mooi aan dit team dat het niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

82

gelooft in snelle oplossingen waar we uiteindelijk jarenlang last van
hebben. Het gelooft in een solide en degelijke aanpak die op de lange
termijn tot grote effecten zal leiden. Ik zal het team daar altijd in blijven
steunen en ik ben heel blij met de adviezen op dat punt. Uiteraard is het
mijn beleid, maar ik zeg dit omdat dit een belangrijk debat is, niet alleen
voor de Kamer, maar ook voor alle mensen die werken aan de circulaire
economie en met name aan een betere wereld. Voor hen is de bespreking
van het nationaal programma met de commissie ook een heel belangrijk
moment.
Dan rest mij mevrouw Mulder nog te danken voor de hele prettige
samenwerking in de afgelopen jaren. Ik wens haar alle succes en we
komen elkaar in de toekomst ongetwijfeld nog tegen.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw de Staatssecretaris. Ook dank aan uw team
uiteraard. Daar kunnen we ons allemaal bij aansluiten.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Heeft de Staatssecretaris nou ook toegezegd dat ze het onderzoek van
Elbert Dijkgraaf meeneemt in de beantwoording?
Staatssecretaris Heijnen:
Zeker. Ik wilde natuurlijk met name de nadruk leggen op het bedanken van
mevrouw Mulder, maar als extra strik eromheen kijken we ook nog naar
het rapport.
De voorzitter:
Wij hadden het ook al als toezegging nummer acht genoteerd, althans,
onze griffier deed dat, inclusief het onderzoek.
Ik ga nu de toezeggingen oplezen. Als iedereen even goed meeluistert,
kunnen we kijken of ze goed zijn geformuleerd.
– De Kamer ontvangt voor het tweeminutendebat een compleet
overzicht van de mogelijke maatregelen om de doelen wat betreft
circulaire economie te halen, inclusief de voor- en nadelen hiervan en
met wie er over deze opties is gesproken.
Dit is een toezegging aan de heer Thijssen.
Staatssecretaris Heijnen:
Het wordt wat té uitdagend om de voor- en nadelen te delen, maar de rest
heb ik wel toegezegd.
De voorzitter:
Dan halen we die weg. Dat gaan we doen. Dan komt de tweede
toezegging. Ik wil graag nog weten wanneer.
– De Kamer ontvangt de reactie op het CPB-rapport Carbon costs and
industrial firm performance.
Dat is een toezegging aan mevrouw Bouchallikh. Maar wanneer komt die
reactie? Dat hebben wij niet kunnen vaststellen.
Staatssecretaris Heijnen:
Die komt van EZK, dus ik moet dat even overleggen. Dat maakt het wat
ingewikkeld. Ik zeg toe dat er ambtelijk contact wordt gezocht om voor het
einde van de week te laten weten wanneer de reactie kan komen. Het is
me allemaal een gedoe!
De voorzitter:
Dat is goed. Dank u wel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

83

–

De Kamer ontvangt na de zomer een tijdlijn waarop is te zien welke
stappen uit het Nationaal Programma Circulaire Economie op welke
manier worden uitgewerkt en hoelang deze stappen duren.
Dat is een toezegging aan mevrouw Van Esch.
– De Kamer wordt voor de zomer geïnformeerd over de voortgang van
de nationale grondstoffenstrategie en daaruit volgende vervolgacties,
in overleg met BZK. Zodra er bestuurlijke afspraken zijn met de regio
over de rol van de industriële clusters en ketensamenwerking, zal de
Kamer hierover worden geïnformeerd.
Dat is een toezegging aan mevrouw Agnes Mulder.
– Voor het volgende commissiedebat Circulaire economie krijgt de
Kamer een terugkoppeling van het gesprek met het Afvalfonds en de
overige partijen over de voorstellen van de Plastic Soup Surfer en de
Zwerfinator.
Wat een verschrikkelijke termen allemaal! Dit is een toezegging aan
mevrouw Mulder.
– De Kamer wordt voor het einde van het jaar geïnformeerd over de
mogelijkheid van een nationaal verbod op sigarettenfilters en een
gereedschapskist voor een rookverbod op stranden en andere locaties.
Dat is een toezegging aan mevrouw Bouchallikh en mevrouw Van Esch.
Er volgen nog twee toezeggingen, mevrouw de Staatssecretaris. Nu komt
die achtste toezegging.
– De Kamer wordt voor de zomer geïnformeerd over de gesprekken met
de afvalsector over het gezamenlijke feitenonderzoek naar importheffing.
Dit is een toezegging aan mevrouw Mulder. Prof. dr. Elbert Dijkgraaf moet
daar ook bij betrokken worden, hè, mevrouw Mulder? Klopt dat?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ja, zijn onderzoek.
De voorzitter:
Ja, dat bedoel ik uiteraard; dat moge duidelijk zijn. Het is altijd ter
beraadslaging.
– De Kamer wordt begin 2024 geïnformeerd over haar besluit inzake de
uitvoering van de ja/ja-sticker.
Dat is een toezegging aan mevrouw Van Esch. Nou, kijk eens aan.
Staatssecretaris Heijnen:
Gemiddeld iets meer dan één toezegging per uur, geloof ik, voorzitter.
De voorzitter:
Ongelofelijk! Goed gedaan door de Kamer weer. Dank aan u voor de
toezeggingen, uiteraard. Tegen het lid Haverkort zeg ik dat het tweeminutendebat er gaat komen, na het meireces uiteraard. Dat wordt allemaal
doorgegeven. Griffier, ben ik nog iets vergeten? Nee? Volgens mij ook
niet. Zijn de leden ook niets vergeten? Zijn er geen nabranders?
Ik dank de mensen op de publieke tribune hartelijk. U heeft het lang
volgehouden op die niet-gerecyclede stoeltjes, die voor geen meter zitten.
Ik dank ook de mensen die thuis hebben gekeken en geluisterd via het
digitale kanaal. Ik dank de Staatssecretaris en haar hele team: dank u wel.
Ik dank de leden der Staten-Generaal, onze trouwe Kamerbode, de Dienst
Verslag en Redactie en onze griffier. Hartelijk bedankt. Ik sluit dit commissiedebat. Ik wens u allen een gezegende avond en een behouden
thuiskomst.
Sluiting 15.43 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 32 852, nr. 250

84