Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

3894
Vragen van de leden Van Ojik en Diks (beiden GroenLinks) aan de ministers
van Buitenlandse Zaken en voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking over de export van cybersurveillance technologie
(ingezonden 18 juli 2019).
Antwoord van Minister Kaag (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking), mede namens de Minister van Buitenlandse Zaken (ontvangen
10 september 2019).
Vraag 1
Heeft u kennisgenomen van het bericht «Berucht Chinees veiligheidsministerie gebruikt Nederlandse software die emoties leest»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2 en 3
Vindt u het wenselijk dat Nederlandse bedrijven dergelijke technologie
leveren aan het Chinese Ministerie van Openbare Veiligheid, wetende dat dit
ministerie een belangrijke rol speelt bij het opzetten van de surveillancestaat
in China en het onderdrukken van minderheden en tegenstanders van het
regime?
Vindt u het wenselijk dat Nederlandse bedrijven dergelijke technologie
leveren aan Chinese bedrijven?
Antwoord 2 en 3
Wat betreft toepassing van geavanceerde technologie voor cybersurveillance
of gezichts- en emotieherkenning in China ziet het kabinet risico’s voor de
fundamentele vrijheden, privacy en mensenrechten van Chinese burgers en
buitenlandse personen die zich in China bevinden. In Xinjiang is reeds sprake
van vergaande schendingen van privacy en andere mensenrechten door
middel van geavanceerde surveillancetechnieken.
Inzet van Nederlandse technologie voor het onderdrukken van bevolkingsgroepen of het schenden van mensenrechten acht het kabinet in alle gevallen
onwenselijk. Nederlandse bedrijven die inspelen op de Chinese vraag naar

1

ah-tk-20182019-3894
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

https://decorrespondent.nl/10307/berucht-chinees-veiligheidsministerie-gebruikt-nederlandsesoftware-die-emoties-leest/317002092-cae75d58

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

geavanceerde technologie dienen zich te allen tijde rekenschap te geven van
mogelijke ongewenste toepassingen van geleverde producten door Chinese
afnemers. Bedrijven zijn zelf verantwoordelijk voor toepassen van due
diligence. Zij dienen rekening te houden met de mogelijkheid dat Chinese
partners een aandeel hebben in de totstandkoming van surveillancesystemen
die beperking van fundamentele vrijheden van Chinese burgers tot gevolg
hebben. In het geval van vergunningplichtige dual-usegoederen wijst de
Nederlandse regering een vergunning af, indien er zorgen bestaan ten
aanzien van het eindgebruik in relatie tot mensenrechtenschendingen.
Vraag 4
Hoe beoordeelt u de reactie van de Chinese autoriteiten dat de technologie
slechts wordt gebruikt voor trainingsdoeleinden? Vindt u dit geloofwaardig?
Antwoord 4
Het kabinet sluit niet uit dat de technologie ook voor andere dan trainingsdoeleinden wordt gebruikt.
Vraag 5
In hoeverre is de export van cybersurveillance technologie onderhevig aan
een vergunningplicht?
Antwoord 5
Bepaalde cybersurveillancegoederen en -technologieën staan ingevolge het
potentiële gebruik in civiele of militaire toepassingen onder exportcontrole.
Dit geldt bijvoorbeeld voor de verkoop van technologie voor de ontwikkeling
van intrusion software, software die gebruik maakt van kwetsbaarheden in
systemen. Deze goederen zijn opgenomen in de controlelijst van de Europese
dual-useverordening. Een bedrijf dat binnen de EU gevestigd is, is verplicht
voor het exporteren van deze goederen en technologie buiten de EU een
vergunning aan te vragen. Nederland wijst vergunningaanvragen af indien er
zorgen bestaan ten aanzien van het eindgebruik in relatie tot mensenrechtenschendingen. Nederland spant zich internationaal in om aanvullend cybersurveillancegoederen in relatie tot mensenrechtenschendingen onder exportcontrole te brengen. Een voorbeeld hiervan zijn interceptie- en monitoringsystemen die veelal gebruikt worden door inlichtingendiensten. In het
Wassenaar Arrangement vergt dit consensus van alle deelnemende landen.
Vraag 6
Wat is de huidige stand van zaken van de discussie in de Europese Raad over
het voorstel van de Europese Commissie uit 2016 om de dual useverordening te herzien?
Antwoord 6
Nederland steunt de uitbreiding van exportcontrole op cybersurveillance
goederen in relatie tot mensenrechtenschendingen in de herziening van de
dual-useverordening. De in 2016 begonnen onderhandelingen in de Raad
over de herziening van de dual-useverordening zijn moeizaam verlopen.
Grootste discussiepunt in de onderhandelingen was voornoemde controle
van cybersurveillancetechnologie. In december 2018 is gebleken dat geen
gekwalificeerde meerderheid voor het onder controle brengen van cyber
surveillance kon worden behaald om tot een Raadspositie te komen. Gelet op
deze langdurige patstelling in de Raad en de gedeelde verantwoordelijkheid
van de lidstaten om tot een eensgezind standpunt te komen, is de Raad in
juni 2019 een mandaat overeengekomen tot onderhandeling met het
Europese parlement. In dit mandaat is niet voorzien in aanvullende exportcontroleregelgeving op cybersurveillance technologie via de dualuseverordening.
Het is teleurstellend dat er geen overeenstemming in de Raad was om te
komen tot een positie, waarbij de toevoeging van cybersurveillance technologie in relatie tot mensenrechtenschendingen is opgenomen. Nederland heeft
zich hier zowel in de Raad als bilateraal actief voor ingezet en betreurt dat er
op dit moment onvoldoende draagvlak voor is in de Raad. Nederland zal zich
ervoor blijven inzetten dat het onderwerp op de agenda blijft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

Vraag 7
In uw brief van 29 augustus 2018 schreef u dat het voorstel van de Europese
Commissie nog vraagt om verdere uitwerking en een duidelijke afbakening
van het begrip cybersurveillance technologie en dat Nederland zich inzet voor
een controlelijst voor cybersurveillance technologie2; vindt u dat gezichtsherkenningssoftware en emotieherkenningssoftware moeten worden opgenomen
op de controlelijst?
Antwoord 7
Op EU niveau is besproken in hoeverre interceptie- en monitoringsystemen,
zijnde cyber surveillance technologie, die veelal gebruikt worden door
inlichtingendiensten gecontroleerd dienen te worden binnen de dualuseverordening.
Ten aanzien van andere opkomende technologieën die mogelijk ingezet
kunnen worden voor surveillance doeleinden, zoals gezichtsherkenningssoftware en emotieherkenningssoftware, acht Nederland het onwenselijk dat
schending van mensenrechten plaatsvindt met behulp van dergelijke
technologieën. Voordat een nieuwe technologie onder exportcontroleregelgeving kan vallen, zal eerst vastgesteld moeten worden in hoeverre deze
technologie zowel civiel als militair toepasbaar is. Dat gaat daarnaast om een
goede afbakening van de technologie alsook de identificatie van potentiele
risico’s.
Vraag 8, 9 en 10
Welke mogelijkheden ziet u om de Nederlandse export van cybersurveillance
technologie aan landen waar zulke technologie mogelijk wordt ingezet bij
mensenrechtenschendingen, aan banden te leggen, zolang consensus in de
Europese Raad over herziening van de dual use-verordening uitblijft?
Welke mogelijkheden ziet u op dit moment om een catch-all beschikking af te
geven voor de export van cybersurveillance technologie en zo een ad-hoc
vergunningplicht op te leggen?
Welke mogelijkheden ziet u om, onder 5.4.4 in het hoofdstuk «30.06.00
Strategische goederen» uit het Handboek VGEM3, bij ministeriële regeling
een vergunningplicht in te stellen op de uitvoer van cybersurveillance
technologie naar landen met autoritaire regimes waar de technologie
mogelijk wordt gebruikt bij mensenrechtenschendingen?
Antwoord 8, 9 en 10
Het is onwenselijk nu vooruit te lopen op de nog onbekende uitkomst van het
onderhandelingstraject tussen de Europese Raad, Europees parlement en de
Europese Commissie op het gebied van exportcontrole op bepaalde typen
cybersurveillancegoederen.
Een catch-all beschikking kan alleen worden afgegeven in een beperkt aantal
gevallen. Dat geldt indien het risico aanwezig is dat de desbetreffende
dual-usegoederen bestemd zijn voor inzet in massavernietigingswapens, of
indien de eindbestemming van deze goederen een land betreft waarvoor een
wapenembargo van toepassing is.
Op grond van de dual-useverordening (artikel 8) kan Nederland nationale
wetgeving opstellen om een vergunningplicht in te stellen voor de uitvoer
van dual-use items naar landen waar deze mogelijk worden ingezet bij
mensenrechtenschendingen.
Ondanks het gegeven dat sommige (cyber)surveillance technologie niet onder
de reikwijdte van de huidige verordening en het Nederlandse exportcontrolebeleid valt, is het kabinet van mening dat het bedrijfsleven een zelfstandige
weloverwogen afweging dient te maken of de voorzetting van levering van de
goederen aan dergelijke eindgebruikers past binnen een adequaat compliance
en MVO-beleid.

2
3

Kamerstuk 22 112, nr. 2686
https://www.belastingdienst.nl/bibliotheek/handboeken/html/boeken/HVGEM/
strategische_goederen-goederen_voor_tweeerlei_gebruik_dual.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3