Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 924 X

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Defensie
2008

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN DEFENSIE (X)
Aangeboden 20 mei 2009

KST128507
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

1

Ontvangsten (bedragen x € 1 000 000)

CBOPS
12

CZSK
14

CLAS
19

CLSK
11
CKMAR
5
DMO
50
CDC
59

Geheime uitgaven
0
Algemeen
409

Nominaal & onvoorzien
0

Uitgaven (bedragen x € 1 000 000)

Algemeen
1.614

CBOPS
328

CZSK
596

Nominaal en onvoorzien
0

CLAS
1.331

Geheime uitgaven
2

CDC
1.089

CLSK
729

DMO
2.419

CKMAR
380

INHOUDSOPGAVE
A.
1.
2.
B.
3.
4.
4.1.

Algemeen
Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot
dechargeverlening
Leeswijzer

blz.
6
6
9

4.6.
4.7.
5.
5.1.
5.2.
5.3.
6.

Beleidsverslag
Beleidsprioriteiten
Beleidsartikelen
Beleidsartikel 20 Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties
Beleidsartikel 21 Commando zeestrijdkrachten
Beleidsartikel 22 Commando landstrijdkrachten
Beleidsartikel 23 Commando luchtstrijdkrachten
Beleidsartikel 24 Commando Koninklijke marechaussee
Beleidsartikel 25 Defensie Materieelorganisatie
Beleidsartikel 26 Commando Dienstencentra
Niet-beleidsartikelen
Niet-beleidsartikel 70 Geheime uitgaven
Niet-beleidsartikel 80 Nominaal en onvoorzien
Niet-beleidsartikel 90 Algemeen
Bedrijfsvoeringparagraaf

C.
7.
8.
9.

Jaarrekening
De departementale verantwoordingsstaat
De saldibalans
Topinkomens

98
98
99
105

Baten-lastendiensten
De samenvattende verantwoordingsstaat
baten-lastendiensten
Baten-lastendienst Defensie Telematica Organisatie (balans, staat van baten en lasten en
kasstroomoverzicht)
Baten-lastendienst Dienst Vastgoed Defensie
(balans, staat van baten en lasten en kasstroomoverzicht)
Baten-lastendienst Paresto (balans, staat van
baten en lasten en kasstroomoverzicht)

106

4.2.
4.3.
4.4.
4.5.

10.
11.

12.

13.

D.
Bijlage 1:
Bijlage 2:
Bijlage 3:
Bijlage 4:
Bijlage 5:
Bijlage 6:
Bijlage 7:

Bijlagen
Toezichtrelaties en ZBO’s/RWT’s
Aanbevelingen Algemene Rekenkamer
Overzicht niet-financiële informatie over inkoop
van adviseurs en tijdelijk personeel
Overzicht personele en materiële inzet bij
crisisbeheersingsoperaties
Overzicht uitgaven Koninklijk Huis
Milieu
Lijst met afkortingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

11
11
26
26
34
41
50
56
64
77
84
84
85
86
91

106

107

112
119
126
126
127
129
130
132
133
156

5

A. ALGEMEEN
1. AANBIEDING EN DECHARGEVERLENING
Aan de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de
Staten-Generaal.
Hierbij bied ik, mede namens de staatssecretaris van Defensie, het departementale jaarverslag van het Ministerie van Defensie over het jaar 2008
aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 63 en 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal
de Minister van Defensie decharge te verlenen over het in het jaar
2008 gevoerde financiële beheer.
Ten behoeve van de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit
verzoek tot dechargeverlening is door de Algemene Rekenkamer als
externe controleur op grond van artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001
een rapport opgesteld. Dit rapport wordt separaat door de Algemene
Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de
bevindingen en het oordeel van de Rekenkamer met betrekking tot:
a. het gevoerde financieel beheer en materieelbeheer;
b. de ten behoeve van dat beheer bijgehouden administraties;
c. de financiële informatie in het jaarverslag;
d. de betrokken saldibalans;
e. de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering;
f. de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering.
Bij het besluit tot dechargeverlening dienen verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken te worden betrokken:
a. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2008;
b. het voorstel van de slotwet over het jaar 2008 die met het onderhavige
jaarverslag samenhangt;
c. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het jaar 2008 met
betrekking tot het onderzoek van de centrale administratie van ’s Rijks
schatkist en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;
d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer met
betrekking tot de in het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2008
opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk over
2008, alsmede met betrekking tot de Saldibalans van het Rijk over 2008
(de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 83, derde lid, van de
Comptabiliteitswet 2001).
Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Defensie,

E. van Middelkoop

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

6

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van
de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane
verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Tweede Kamer,

Handtekening:

Datum:

Op grond van artikel 64, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van
de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane
verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Eerste Kamer,

Handtekening:

Datum:

Op grond van artikel 64, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de
Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

7

2. LEESWIJZER
Opzet jaarverslag
Het jaarverslag bestaat uit «de aanbieding en dechargeverlening», de
leeswijzer, het beleidsverslag, de jaarrekening en een aantal bijlagen.
In het jaarverslag wordt onderscheid gemaakt tussen financiële en nietfinanciële informatie.
– De financiële informatie valt onder de reikwijdte van de door de Audit
Dienst Defensie afgegeven accountantsverklaring.
– De niet-financiële informatie moet informatie bevatten, die geënt is op
zogenoemde beleidsthema’s. De begroting en het jaarverslag van het
ministerie van Defensie zijn echter, op verzoek van de Tweede Kamer,
niet ingericht naar beleidsthema’s, maar naar defensieonderdelen. In
dit jaarverslag is getracht het gewenste inzicht zo goed mogelijk te
benaderen.
In de bedrijfsvoeringparagraaf wordt ingegaan op de voortgang van het
bezwaaronderzoek door de Algemene Rekenkamer. In die paragraaf wordt
eveneens gerapporteerd over de vermindering van de regeldruk binnen
Defensie (motie Knops, Eijsink en Voordewind, Kamerstuk 31 700X, nr. 42),
de extra veiligheidsmaatregelen (motie Van Velzen, Kamerstuk 31 700X,
nr. 40) en de stand van zaken met betrekking tot de beperkte verificatie
van facturen onder € 1 250,-.
Beleidsprioriteiten
De kern van het jaarverslag wordt gevormd door het beleidsverslag (deel
B). De opbouw is gebaseerd op de afspraken die gemaakt zijn in het
kabinet, waardoor deze afwijkt van de beleidsagenda in de begroting
2008.
Beleidsevaluaties
De gerealiseerde beleidsevaluaties zijn niet opgenomen bij de afzonderlijke beleidsartikelen, maar zijn voor een overzichtelijk totaalbeeld in één
tabel gepresenteerd aan het eind van het beleidsverslag.
Beleidsartikelen
Budgettaire gevolgen van beleid
Bij de beleidsartikelen zijn algemene doelstellingen geformuleerd en de
financiële gevolgen daarvan worden voor wat betreft de opmerkelijke
verschillen (grensbedrag van € 5 miljoen) per defensieonderdeel toegelicht bij de tabellen «budgettaire gevolgen van beleid».
Bij beleidsartikel 20 «Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties» zijn de
verschillen toegelicht van meer dan € 2,5 miljoen. De presentatie van het
beleidsartikel wijkt enigszins af van de tabel in de begroting 2008, omdat
gekozen is voor de volgorde van de toelichting; dit bevordert de leesbaarheid van het beleidsartikel.
Operationele doelstellingen
In de begroting 2008 zijn bij de operationele commando’s operationele
doelstellingenmatrices opgenomen, waarin het totale aantal operationeel
gerede eenheden en het voortzettingsvermogen zijn weergegeven. De
aantallen eenheden die als gerealiseerde inzet/gereedheid zijn weergegeven, zijn het rekenkundig gemiddelde van de maandelijks gerappor-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

9

teerde inzet/gereedheid. Bij de tabel wordt een nadere toelichting gegeven
op de gerealiseerde inzet en behaalde operationele gereedheid.
Investeringsprojecten
Bij de investeringsprojecten is een toelichting opgenomen bij die
projecten in realisatie die inhoudelijk zijn gewijzigd of waarvan het
projectvolume (niet als gevolg van de reguliere prijsbijstelling) is aangepast. Indien zich grote wijzigingen (meer dan € 10 miljoen) hebben voorgedaan, dan worden deze toegelicht. Bij de investeringsprojecten in planning wordt een korte toelichting opgenomen indien de voorgenomen
DMP-documenten niet zijn gerealiseerd.
Niet-beleidsartikelen
Dit betreft een toelichting op de artikelen «geheime uitgaven», «nominaal
en onvoorzien» en «algemeen».
Bedrijfsvoeringparagraaf
De bedrijfsvoeringparagraaf bestaat uit vier onderdelen: de rechtmatigheid, financieel beheer en materieelbeheer, niet-financiële beleidsinformatie en andere opvallende bedrijfsvoeringaspecten. aspecten van de
bedrijfsvoering. De bedrijfsvoeringparagraaf heeft betrekking op alle
defensieonderdelen, inclusief de baten-lastendiensten.
Jaarrekening
In dit hoofdstuk zijn de verantwoordingsstaten, de saldibalans en een
opgave van topinkomens van het ministerie van Defensie opgenomen.
Ook is de verantwoording van de baten-lastendiensten opgenomen.
Bijlagen
Overzicht uitgaven Koninklijk Huis
In het extracomptabele overzicht is een berekening van de kosten opgenomen die samenhangen met het Koninklijk Huis. Er is dus geen directe
relatie met de uitgavenbegroting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

10

B. BELEIDSVERSLAG
3. BELEIDSPRIORITEITEN
Inleiding
Dit beleidsverslag blikt terug op de beleidsagenda van Defensie voor 2008
en op doelstelling 4 van het kabinet Balkenende IV, die ingaat op de krijgsmacht. De kabinetsdoelstelling 4 wordt in dit verslag voor het eerst als
toetssteen gebruikt. De indicatoren om het behalen van deze doelstelling
te meten, komen overeen met prioriteiten uit de beleidsvisie «Wereldwijd
Dienstbaar» (Kamerstuknummer 31 243, nr. 1) en de beleidsagenda 2008.
Het project verkenningen en de defensiebijdrage aan het geïntegreerd
buitenlands veiligheidsbeleid kunnen niet worden ondergebracht onder
de indicatoren. Deze prioriteiten worden derhalve separaat behandeld aan
het einde van dit verslag. De resultaten bij de prioriteit «de verbetering
van de sturing en de beheersing van de bedrijfsvoering» treft u aan in de
bedrijfsvoeringparagraaf. De nadruk in dit stuk ligt op onderwerpen
waarbij de uitvoering afweek van de planning en op ontwikkelingen die bij
het uitkomen van de beleidsagenda 2008 nog niet waren voorzien.
Pijler I: een actieve internationale en Europese rol
Binnen Pijler I van het kabinetsbeleidsprogramma is Defensie primair
verantwoordelijk voor doelstelling 4 die luidt:
«Een moderne krijgsmacht die wereldwijd maatwerk kan leveren in grote
en kleinere crisisbeheersingsoperaties en bij het opbouwen van
veiligheidsorganisaties in landen die we daarin willen ondersteunen.»
Aan deze veelomvattende doelstellingen is met de beleidsbrief «Wereldwijd Dienstbaar» uit 2007 vorm gegeven voor deze kabinetsperiode. Een
moderne krijgsmacht is een betaalbare krijgsmacht die in staat is de uitdagingen en ontwikkelingen in huidige missiegebieden wereldwijd het
hoofd te bieden en daarop in te spelen. Nederland beschikt over een
moderne krijgsmacht, die ook in 2008 is ingezet in missiegebieden in
verschillende landen. Dit vereist onafgebroken innovatie en investering, in
zowel personeel als materieel.
Om te kunnen bepalen of Defensie heeft voldaan aan de doelstelling zijn
de volgende indicatoren opgesteld:
– Investeren in personeel
– Verbeteren van de operationele inzetbaarheid
– Inzet
Deze onderverdeling sluit nauw aan bij twee van de beleidsprioriteiten in
de beleidsagenda 2008; te weten: «het vergroten van de operationele
inzetbaarheid» en «investeren in personeel».
Investeren in personeel
Voldoende, kwalitatief goed en gemotiveerd personeel is essentieel voor
het goed functioneren van de krijgsmacht. Defensie beschikte over het
personeel om haar taken in 2008 te kunnen uitvoeren. Wel kampte de
organisatie in 2008 met een groeiend aantal vacatures waardoor de werkdruk op het zittende personeel toenam en de gereedstelling en bedrijfsvoering onder druk stonden. Het aantal militaire vacatures is in 2008
opgelopen tot ruim 7 600. De totale personele sterkte – militair en burgerpersoneel – bedraagt ongeveer 93 procent van de formatieve omvang van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

11

de defensieorganisatie (exclusief de baten-lastendiensten). Het doel blijft
een volledig gevulde organisatie. Het personeelsbeleid is daarom gericht
op verhoging van de instroom, het bevorderen van de doorstroom en het
voorkomen van de uitstroom van personeel.
Werving en Behoud
De voornemens op het gebied van werving en behoud zoals aangekondigd in de beleidsagenda hebben geleid tot een omvangrijk actieplan
Werving en Behoud (Kamerstuk 31 243, nr. 8), dat in april 2008 naar de
Kamer is gezonden. De uitwerking van dit actieplan volgde in oktober
(Kamerstuk 31 243, nr. 10). Het actieplan kent veel maatregelen die de
instroom, de doorstroom en het behoud van personeel moeten bevorderen. Een groot aantal van de aangekondigde maatregelen is inmiddels
in werking getreden. Op het gebied van werving gaat het ondermeer om
de invoering van de wervingsbonus(kaart), de inzet van parttime wervers,
intensivering van wervingsactiviteiten gericht op specifieke doelgroepen,
train-them-in pilots en de instroom van mensen met eerder opgedane
werkervaring.
Op het gebied van behoud zijn maatregelen in uitvoering om werk en
privé in evenwicht te brengen, waaronder de vrijstelling van uitzending
voor vaders van jonge kinderen, het in kaart brengen van het aantal
nachten van huis en het voorkomen van uitval van leerlingen in de initiële
opleidingen. Daarnaast zijn loopbaangesprekken met het personeel
gestart en worden bindingspremies en functioneringstoelagen toegekend.
De maatregelen zullen naar verwachting pas in 2009 tot aansprekende
resultaten leiden. Hoewel de uitstroom eind 2008 de instroom nog overtrof, was dit verschil aan het einde van het jaar kleiner dan begin 2008
werd verwacht. Het aantal deelnemers aan instroomopleidingen is
gestegen naar ruim 2 200 voor het schooljaar 2008–2009, ten opzichte van
ongeveer 1 700 leerlingen in het schooljaar 2007–2008. De train-them-in
pilot, waarbij personeel via extra inspanningen alsnog geschikt wordt
gemaakt voor de initiële opleiding, was een succes met de instroom van
zeventien van de oorspronkelijk gestarte twintig leerlingen. Als gevolg van
de inspanningen om de horizontale instroom te bevorderen hebben bijna
3 300 mensen met eerder opgedane werkervaring belangstelling getoond.
Daarvan zijn ongeveer 250 mensen aangesteld, zijn 1 450 mensen definitief afgewezen en zijn nog ongeveer 1 600 sollicitaties in behandeling. Om
personeel in vooral schaarse categorieën te behouden zijn in 2008 nadere
afspraken gemaakt over aanspraken voor bindingspremies en is met
vrijwel al het personeel dat behoort tot een schaarse categorie een
loopbaangesprek gevoerd.
Het actieplan Werving en Behoud bevat vijf kwantitatieve doelstellingen
(Kamerstuk 31 243, nr. 13) die inzicht geven in de voortgang van de implementatie en effecten van de maatregelen. Hieronder wordt de voortgang
in 2008 per doelstelling geschetst.
Invoering van de Wervingsbonus
De wervingsbonus is per 1 december 2008 ingevoerd om defensiemedewerkers te stimuleren als ambassadeurs van Defensie anderen te
interesseren voor een baan bij Defensie. De eerste maand zijn 68 van de
1 074 sollicitanten met een wervingsbonuskaart aangemeld. Voor 2009 is
het doel om 2 000 nieuwe defensiemedewerkers op deze wijze te werven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

12

Uitbreiding van het aantal parttime wervers
De inzet van ervaren militairen tijdens voorlichtingen heeft een positief
effect op de instroom. Parttime wervers kunnen een goed en actueel beeld
schetsen van de organisatie en de werkzaamheden. De doelstelling voor
2008, de aanwijzing en opleiding van 50 parttime wervers, is gehaald. De
doelstelling voor 2011 is een stapsgewijze uitbreiding van het bestand tot
150.
Vermindering van de uitval bij keuring en selectie
Gedurende de periode van psychologische, geneeskundige en veiligheidsonderzoeken viel in 2008 41 procent van de sollicitanten af. Dit is lager
dan de geraamde 45 procent die in de brieven aan de Kamer over Werving
& Behoud was opgenomen. De doelstelling voor 2010 is het terugdringen
van deze uitval tot maximaal 40 procent.
Terugdringen van het opleidingsverloop
Het verloop tijdens de initiële opleiding was bijna 34 procent in 2008, wat
een groot deel van de irreguliere uitstroom was. De doelstelling voor 2010
is het terugdringen van het opleidingsverloop tot 30 procent.
Uitbreiding van het aantal loopbaanbegeleiders
Loopbaanbegeleiders moeten militairen ondersteunen bij vormgeving van
hun loopbaan bij Defensie. Aan het eind van 2008 waren er 67 loopbaanbegeleiders werkzaam bij Defensie. Dit aantal zal stapsgewijs groeien tot
200 in 2010.
De tijdelijke maatregel van de wervingsbonus is betaald uit de vrijval als
gevolg van de ondervulling. De structurele maatregelen zijn betaald uit
het budget dat in de begroting was vrijgemaakt voor het investeren in
personeel.
FPS en Levensfasebeleid
De invoering van het Flexibel Personeelssysteem (FPS) is belangrijke om
modern werkgeverschap vorm te geven en de loopbaanperspectieven en
de motivatie van personeel te ondersteunen. Het project behelst een groot
aantal deelmaatregelen, waaronder de eerder genoemde loopbaanbegeleiding en de ontwikkeling van een personeelsontwikkelingsplan. Ook speelt
het levensfasebeleid in op de specifieke mogelijkheden en behoeften van
het personeel.
In 2008 is FPS ingevoerd. De eerste producten en diensten zijn inmiddels
actief. Zo is begonnen met de invoering van het Elektronisch Portfolio, dat
tot doel heeft om de persoonlijke ontwikkeling van de individuele medewerker beter zichtbaar te maken binnen en buiten Defensie. Ook is het
Persoonlijk Ontwikkelingsplan (POP) ingevoerd, waarin afspraken worden
opgenomen die in het loopbaangesprek worden gemaakt. Tevens is in
2008 de Externe Bemiddelingsorganisatie Defensie opgericht, die tot doel
heeft werknemers die Defensie verlaten te begeleiden naar een nieuwe
baan.
Om tot een betere benutting van de instrumenten voor levensfasebeleid
te komen zijn in 2008 – als uitvloeisel van een convenant dat in het kader
van het Arbeidsvoorwaardenakkoord 2007–2009 hierover is gesloten –
onder andere twee pilots begonnen en is een defensiebreed onderzoek
onder het personeel gedaan naar de instrumenten van het levensfasebeleid. Daarbij is duidelijk geworden dat uitbreiding van het instrumentarium niet nodig is, maar dat verder moet worden gewerkt aan de bekend-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

13

heid met de voorzieningen en de meer frequente toepassing van het
instrumentarium.
Diversiteitsbeleid Defensie
In 2008 is een begin gemaakt met de uitvoering van het Diversiteitsbeleid
Defensie zoals vastgelegd in de brief van 14 december 2007 (Kamerstuk
31 200X, nr. 78). In die brief zijn niet alleen de beleidsdoelstellingen van
het beleid geformuleerd, maar is tevens een palet van maatregelen gepresenteerd, onder meer gericht op de instroom, de doorstroom en het
behoud van groepen die nog onvoldoende in de organisatie vertegenwoordigd zijn, zoals vrouwen en etnisch-culturele minderheden. In 2008 is
de expertisepool diversiteit ingericht binnen de Hoofddirectie Personeel.
Hiermee is extra capaciteit beschikbaar gekomen voor de ontwikkeling
van deskundigheid over diversiteit en zijn de regie op en de coördinatie
van de uitvoering van het beleid binnen Defensie verder versterkt.
De aandacht voor de extra instroom van vrouwen was in 2008 onveranderd groot. Toch blijft het moeilijk de streefcijfers te halen. Voor een aantal
specifieke groepen – onder andere bij het Commando zeestrijdkrachten
(algemeen) en het Commando landstrijdkrachten (logistiek) – was de
instroom van vrouwen succesvol. Voor het bevorderen van de instroom
van etnisch-culturele minderheden zijn dit jaar concrete initiatieven
genomen, zoals een contactdag voor vertegenwoordigers van allochtone
studentenverenigingen. Met het oog op de doorstroom is een mentorproject uitgevoerd voor vrouwelijke burgermedewerkers en is een begin
gemaakt met een mentorproject voor defensiepersoneel met een etnischculturele achtergrond.
In 2008 is het thema Gender belegd in alle initiële en loopbaanopleidingen. Daarnaast is begonnen met de belegging van andere
personeelsonderwerpen, zoals diversiteit, in deze opleidingen. Het Nationaal Actieplan 1325 voor de uitvoering van de VN-resolutie 1325 over de
rol van gender in vredesoperaties, heeft onder meer geleid tot een minisymposium over dit onderwerp. De bijeenkomst is samen met het ministerie van Buitenlandse Zaken georganiseerd op 9 december 2008 en er is
een aantal concrete afspraken gemaakt voor de toekomst.
Medezeggenschap
Op 1 september 2008 is het nieuwe Besluit Medezeggenschap Defensie
(BMD) 2008 in werking getreden. Dit BMD bevat verbeteringen naar
aanleiding van de bij de evaluatie onderkende knelpunten van de medezeggenschap. Eén van de verbeteringen betrof het organiseren van medezeggenschap op een hoger niveau in de defensieorganisatie. De medezeggenschap op het niveau van de defensieonderdelen wordt belegd in de
defensieonderdeel medezeggenschapscommissies (DMC’s). Deze behandelen aangelegenheden die het hele (of een groot gedeelte van het)
defensieonderdeel aangaan. Op het niveau van de gehele defensieorganisatie wordt de centrale medezeggenschapscommissie (CMC) ingevoerd. De CMC wordt binnen Defensie het centrale platform om het
defensiepersoneel op hoofdlijnen te informeren en te betrekken bij
defensiebrede bedrijfsvoeringaangelegenheden, maar is ook gesprekspartner over visie, beleid en inrichting van de organisatie. De DMC’s zijn
met ingang van 1 september 2008 formeel ingesteld. Over het moment
van invoering van de CMC wordt op dit moment nog overleg gevoerd met
de centrale van overheidsperoneel in het Sectoroverleg Defensie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

14

Veteranen en zorg
De capaciteit voor het veteranenbeleid is uitgebreid. Het bureau
Veteranenbeleid is met twee functies uitgebreid tot vier functies.
In het kader van het verbeteren van de materiële en immateriële zorg voor
militaire oorlogs- en dienstslachtoffers is de capaciteit voor de zorgcoördinatie uitgebreid. Er zijn nu negen zorgcoördinatoren en casemanagers werkzaam bij het zorgloket voor militaire oorlogs- en dienstslachtoffers. Met ingang van 1 juli 2008 zijn de protocollen voor de
verzekeringsgeneeskundige beoordeling van Post Traumatisch Stress
Syndroom (PTSS) en lichamelijk onverklaarbare klachten (LOK) in werking
getreden. De mate van invaliditeit van militaire oorlogs- en dienstslachtoffers met een dergelijke aandoening kan daardoor nu beter worden beoordeeld. Er is intensief overleg gevoerd met de centrales van overheidspersoneel over de wijze waarop de vergoeding van restschade bij
invaliditeit met dienstverband kan worden vormgegeven. Dat heeft in
2008 echter niet geleid tot overeenstemming. Op 13 september 2008 is in
Den Haag de landelijke dag voor de militaire oorlogs- en dienstslachtoffers gehouden.
Met betrekking tot de hulpverlening aan veteranen door het Landelijk
Zorgsysteem Veteranen (LZV) geldt dat in 2008 de convenanten tussen
Defensie en de deelnemende civiele zorginstellingen zijn getekend. Waar
eerst werd gewerkt aan het tot stand brengen van het LZV, zijn de inspanningen nu gericht op het functioneren van het LZV en de verbeteringen
die daarin mogelijk zijn. In dat kader zijn in 2008 onder meer afspraken
gemaakt over het verbeteren van de acute opvang van veteranen. In 2008
heeft de Raad voor Zorg en Onderzoek (RZO) op verzoek van Defensie een
advies uitgebracht over de wijze waarop kan worden gewaarborgd dat de
richting van het wetenschappelijk onderzoek op het gebied van aandoeningen gerelateerd aan uitzending, aansluit bij de vraagstukken die spelen
bij de zorg voor zowel actief dienende militairen als veteranen.
Bij de zorg voor veteranen zijn militaire en civiele zorginstellingen op het
gebied van maatschappelijk werk en geestelijke gezondheidszorg
betrokken. Deze partijen voeren sinds 2008 periodiek overleg over de
ontwikkelingen op het gebied van de zorg voor veteranen en ieders
verantwoordelijkheden daarbij.
Maatregelen Commissie Staal
Een van de belangrijkste projecten op het gebied van werk- en leefomstandigheden is draadloos internet op vrijwel alle legeringkamers (IOL) in
Nederland en in het Caribische gebied. In het eerste halfjaar van 2008 zijn
het Commando landstrijdkrachten (CLAS) en het Commando zeestrijdkrachten (CZSK) voorzien van internet op legeringkamers (IOL). De invoering bij de overige defensieonderdelen is in volle gang.
Het onderzoek naar het straftucht- en militair ambtenarenrecht heeft eind
2008 geresulteerd in het rapport De Commandant en zijn sancties. Het
rapport zal worden beoordeeld en bezien op mogelijk gewenste aanpassingen. De aanbevelingen in het rapport van de commissie-Staal zijn
inmiddels grotendeels uitgevoerd en in de organisatie ingebed. De
projectorganisatie is in 2008 opgeheven. Sindsdien zijn de commandanten
van de defensieonderdelen verantwoordelijk voor de verdere uitvoering
van de aanbevelingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

15

Alle initiële en loopbaanopleidingen zijn in 2008 zodanig aangepast dat de
sociale aspecten van leidinggeven ruimschoots aan bod komen. Voor de
groep leidinggevende militairen en burgers (ongeveer 10 000 personen)
die niet de aangepaste initiële opleiding hebben gevolgd en op korte
termijn geen loopbaanopleiding volgen is een afzonderlijke training
«sociale aspecten voor leidinggevenden» ontwikkeld. In december is een
serie pilottrainingen verzorgd bij de HRM Academie om de effectiviteit
van de nieuwe training te optimaliseren.
In augustus 2008 is het stafbureau Leiderschap opgericht. Dit stafbureau
coördineert alle projecten op het gebied van leiderschap. Het bureau
besteedt structureel aandacht aan onder andere coaching door leidinggevenden, de verdere ontwikkeling van de leiderschapsvisie, het volgen
van de training «sociale aspecten voor leidinggevenden» en het ondersteunen op het niveau van de defensieonderdelen. Om deze activiteiten te
kunnen uitvoeren zijn in 2008 40 vte’n toegevoegd aan de defensieonderdelen.
Beleidsconclusie: Het overgrote deel van de gestelde beleidsprioriteiten op het gebied van investeren in personeel is in 2008
behaald. Desondanks is de vulling in 2008 verder teruggelopen.
De uitvoering van het Actieplan Werving en Behoud en de uitvoering van het FPS zijn belangrijke mijlpalen op weg naar de
werving en het behoud van personeel.
Verbeteren van de operationele inzetbaarheid
Om een moderne krijgsmacht te behouden zijn onafgebroken innovatie en
investering nodig. De investeringsquote van ten minste 20 procent garandeert dat er voldoende investeringsbudget is om op al deze terreinen te
blijven innoveren en investeren. Daarmee blijft Nederland in de NAVO en
de EU behoren tot de landen die op een geloofwaardige manier werken
aan de inzetbaarheid en de professionaliteit van hun krijgsmacht. In 2008
is 20,9 procent van de defensiebegroting geïnvesteerd om de operationele
inzetbaarheid van Defensie te verbeteren.
In 2008 maakten ruim 350 materieel-, infrastructuur- en informatievoorzienings(IV)-plannen deel uit van de investeringsplannen van Defensie. Drie
aansprekende voorbeelden van modernisering en innovatie op diverse
essentiële operationele capaciteiten zijn:
Vervanging F-16 (project loopt tot na 2025)
Het meest in het oog springende investeringsproject bij Defensie gedurende deze kabinetsperiode is zonder twijfel de vervanging van het F-16
jachtvliegtuig. Het project Vervanging F-16 heeft als doel tijdig te voorzien
in de vervanging van de F-16 jachtvliegtuigen van de Nederlandse krijgsmacht en bij te dragen tot de verbetering van de operationele inzetbaarheid van de krijgsmacht. Het project past in het streven om de effectiviteit
van de hoofdwapensystemen verder te vergroten.
Het kabinet heeft in 2008 besloten tot ondertekening van het MoU over de
Initiële Operationele Test- en Evaluatiefase (IOT&E) van de JSF in de
Verenigde Staten. In het kader daarvan heeft Defensie achtereenvolgens
in mei en november 2008 opdracht gegeven tot de verwerving van onderdelen met een lange levertijd (long lead items) voor twee JSF-toestellen.
In december 2008 is de Kamer geïnformeerd over de resultaten van de
actualisering van de vergelijking van kandidaten voor de vervanging van
de F-16.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

16

Defensiebrede vervanging wielvoertuigen (project loopt tot en met 2018)
Op 18 augustus 2008 heeft de Staatssecretaris van Defensie de Kamer
geïnformeerd over de behoeftestelling van het project «Defensiebrede
vervanging operationele wielvoertuigen» (A-brief, Kamerstuk 26 396 en
31 243, nr. 72). In de behoeftestelling is extra ballistische bescherming van
de voertuigen opgenomen. Hiervoor is aan het projectbudget € 29,4
miljoen toegevoegd uit het programma «Veiligheid en bescherming». In
2009 zal de Kamer worden geïnformeerd over de resultaten van de
(voor)studiefase.
Patrouilleschepen (project loopt tot en met 2013)
Defensie heeft in 2008 contracten gesloten voor onder andere de wapensystemen en de communicatiesystemen. Met het ontwerpen en de bouw
van de eerste producten is begonnen. In december 2008 is de kiel van het
eerste schip gelegd. Naast het werk aan de schepen en deelsystemen is in
2008 ook begonnen met de studies naar onderhoud en het uitwerken van
de bedrijfsvoering.
In de beleidsagenda 2008 waren verder de volgende beleidsvoornemens
voor de vergroting van de operationele doelmatigheid opgenomen:
Versterken van de inlichtingenketen
Afgelopen jaar is de organisatie van de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) verder versterkt en is binnen de Directie Operaties van
de Commandant der Strijdkrachten een eigen operationele inlichtingencapaciteit opgericht. De bundeling van de bestaande capaciteiten van
operationele inlichtingen in één krijgsmachtbrede eenheid-het Joint Intelligence Surveillace Target Acquistion en Reconnaissance Command
(JISTARC) – zal in 2009 een feit zijn.
Oprichting van een permanent gezamenlijk hoofdkwartier
In 2008 is begonnen met het project «Oprichting Permanent Gezamenlijk
Hoofdkwartier». Er is een projectorganisatie opgericht en een plan van
aanpak opgesteld. Onderdeel van dit plan van aanpak is een studie naar
de inrichting van het gezamenlijk hoofdkwartier. De studie wordt in 2009
voltooid.
Verbetering van het voortzettingsvermogen van de Apachegevechtshelikopters
Helikopters vormen een essentieel onderdeel van de krijgsmacht in crisisbeheersingsoperaties. De Apache-gevechtshelikopters worden intensief
ingezet in de huidige crisisbeheersingsoperaties. De verbeteringen
hebben als doel het voortzettingsvermogen van helikopters te vergroten
en de uitzenddruk van vooral het vliegend en onderhoudspersoneel te
verminderen. Gedurende 2008 zijn daartoe twee extra vliegers en negen
technici aangenomen. Ook is een aantal projecten in gang gezet die
operationele verbeteringen behelzen. Hierbij gaat het vooral om zelfbeschermingsmaatregelen van de Apache-gevechtshelikopter, nieuwe
radio’s en een modificatieproject om de situational awareness van de
vliegers te verbeteren. De vijf reserve-Apache-gevechtshelikopters zullen
dezelfde operationele verbeteringen krijgen.
Verbetering van de veiligheid en bescherming van uitgezonden personeel
Voor de verbetering van de veiligheid en bescherming van uitgezonden
personeel zijn in 2008 in het project «Counter Improvised Explosive
Devices» (CIED) structureel achttien extra functionarissen aangesteld. Zij
zijn vooral verantwoordelijk voor het opleiden van defensiepersoneel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

17

Daarnaast zijn vier functionarissen specifiek voor de missie in Uruzgan
aangesteld. Ook zijn in 2008 diverse middelen voor het opsporen van
Improvised Explosive Devices (IED’s) aangeschaft. In 2009 volgen meer
middelen, waaronder een robotarm gemonteerd op de Bushmaster die
het op afstand onderzoeken van IED’s mogelijk zal maken.
Uitbreiding CIMIC-capaciteit
In 2008 is begonnen met de versterking van de capaciteit voor CivielMilitaire Samenwerking (CIMIC). In 2011 moet de operationele CIMICcapaciteit zijn uitgebreid met 45 functies. In 2008 is deze capaciteit met zes
functies uitgebreid waarvan tot op heden drie zijn gevuld.
Versterking Network Enabled Capabilities (NEC)
De ontwikkelingen in netwerkend optreden hebben zich in 2008 onder
andere gericht op het verkrijgen van een nationaal gezamenlijk (tussen de
krijgsmachtdelen) gedeeld situatiebeeld (common operational picture).
Tevens zijn in 2008 projecten begonnen voor de verbetering van de interconnectiviteit (spraak- en data-interoperabiliteit) en de verbetering van de
integratie, exploitatie en distributie van Information Storage and Retrieval
(ISR)-data. Ook zijn diverse NEC-experimenten uitgevoerd die vooral zijn
gericht op de verbetering van de communicatiemogelijkheden. Als onderdeel van de intensivering van de civiel-militaire samenwerking (ICMS) zijn
verbeteringen tot stand gebracht in de interoperabiliteit tussen Defensie
en de civiele diensten voor Openbare Orde en Veiligheidstaken. Naast de
investeringsprojecten is in 2008 begonnen met de doctrineontwikkeling
voor commandovoering en inlichtingen en de versterking van de operationele IV-architectuur.
Versterking van de informatievoorziening (IV)
In 2008 is gewerkt aan de verdere verbetering van de IV-ondersteuning in
het bestuurlijke en operationele domein. Onder beleidsartikel 26 treft u de
resultaten aan van de projecten die hiervan deel uitmaken. Zo heeft het
project Financiële Administratie (FINAD), dat deel uitmaakt van het
Programma Strategic Process and Enterprise Resource Planning Enabled
Reengineering (SPEER), geresulteerd in de volledige invoering van het
financieel-economische Enterprise Resource Planning (ERP)-systeem SAP
bij Defensie. Alle defensieonderdelen maken, ter ondersteuning van het
financiële proces, gebruik van dit systeem. Technisch functioneert het
systeem, maar de inbedding in de bedrijfsvoering vergt nog verdere
aandacht. Door de voltooiing van het project FINAD kan nu de volgende
stap worden gezet; de invoering van het ERP-systeem in het materieellogistieke domein. Met uitvoering van de drie ketenprojecten in het
materieellogistieke domein (keten grondgebonden optreden, de maritieme en de luchtketen) moet ook het materieellogistieke proces bij
Defensie worden verbeterd. De Kamer wordt halfjaarlijks geïnformeerd
over de voortgang van de projecten van het Programma SPEER.
Europees Defensie Agentschap (EDA)
Op 8 juli 2008 hebben de lidstaten binnen het Europees Defensie Agentschap het Capability Development Plan (CDP) vastgesteld. Op basis van
dit capaciteitenplan zijn twaalf prioriteitsgebieden vastgesteld die leidend
zijn voor de ontwikkeling van gedetailleerde projectvoorstellen voor
verdere Europese samenwerking. Hierover is de Kamer op 19 september
2008 geïnformeerd (Kamerstuk 21 501, nr. 46). Nederland onderzoekt de
mogelijkheden van samenwerking met Europese partners. Deelneming
aan een project op het gebied van mijnenbestrijdingsvaartuigen en van
Network Enabled Capabilities is voorzien. Onder het Franse EU-voorzitter-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

18

schap zijn nog twee nieuwe capaciteiteninitiatieven gelanceerd – het European Air Transport Fleet project en het European Carrier Group Interoperability Initiative – waaraan Nederland zal deelnemen.
In 2008 zijn op basis van een Europese strategie voor defensie-onderzoek
en ontwikkeling tevens technologische prioriteiten vastgesteld door het
EDA. Die prioriteiten zijn gekoppeld aan de capaciteitendoelstellingen, wat
zal leiden tot studies op het gebied van onder andere CBRN en mijnenbestrijding. Het driejarig gezamenlijk investeringsprogramma op het
gebied van bescherming van troepen, materieel en infrastructuur (force
protection) verloopt voorspoedig. In 2008 is door internationale consortia
gewerkt aan de projecten die door de deelnemende landen zijn geselecteerd. Ook Nederlandse partijen hebben in drie aanbestedingsrondes
contracten verworven die een waarde vertegenwoordigen van zeventig
procent van de totale Nederlandse bijdrage aan het programma (€ 4
miljoen).
Ten slotte is in 2008 door de lidstaten van het EDA de Armaments Strategy vastgesteld. Deze strategie beoogt de internationale samenwerking
op materieelgebied te structureren en de totstandkoming van concrete
materieelprojecten makkelijker, sneller en effectiever te laten verlopen.
Implementatie Defensie Industrie Strategie
Defensie heeft samen met het ministerie van Economische Zaken (EZ) en
in overleg met de defensiegerelateerde industrie een Defensie Industrie
Strategie (DIS) opgesteld. De DIS is een integrale strategische visie op de
Nederlandse defensie-industrie en de rol van de overheid daarbij. De
Tweede Kamer is op 27 juni 2008 (Kamerstuk 31 125, nr. 7) geïnformeerd
over de DIS. In 2008 zijn onder andere de volgende activiteiten ontplooid:
– De afstemming DR&D-instrumenten op de prioritaire technologiegebieden;
– De start van de eerste projecten van de Maatschappelijke Innovatie
Agenda Veiligheid;
– De intensivering van overleg over mogelijkheden voor de Nederlandse
industrie in relatie tot (toekomstige) verwervingstrajecten;
– De organisatie van contactdagen en responsemiddagen;
– De instelling van een expertfunctie bij de NAVO gericht op de versterking van de internationale positie van de Nederlandse defensiegerelateerde industrie;
– De ontwikkeling van nieuwe samenwerkingsvormen op het gebied van
instandhouding.
Beleidsconclusie: Defensie heeft in 2008 de operationele doelmatigheid bevorderd door middel van innovatie en investeringen.
Het uiteindelijke investeringspercentage bedroeg in 2008 20,9
procent.
Inzet
De Nederlandse krijgsmacht heeft in 2008 op uiteenlopende plaatsen in de
wereld deelgenomen aan diverse grote en kleinere crisisbeheersingsoperaties en bijdragen geleverd aan de opbouw van veiligheidsorganisaties. In het kader van de Intensivering Civiel-Militaire Samenwerking
(ICMS) heeft Defensie voorts tot 4 600 militairen beschikbaar voor de
ondersteuning van civiele autoriteiten in Nederland. Daarmee voldoet
Defensie wat de inzetmogelijkheden betreft aan kabinetsdoelstelling 4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

19

De operationele doelstellingen voor 2008 in het kader van crisisbeheersingsoperaties waren: Vrede en Stabiliteit in Europa, Vrede en
Stabiliteit in Afghanistan, Vrede en Stabiliteit in het Midden-Oosten en
Vrede en Stabiliteit in Afrika en de uitvoering van of deelneming aan
overige operaties. Bij beleidsartikel 20 treft u een overzicht aan van alle
operaties in 2008. De meest aansprekende en grootste missie was ook in
2008 de deelname aan ISAF. De meeste mensen en middelen werden
ingezet in de provincie Uruzgan, maar Nederland was ook in Kandahar
actief met F-16 jachtvliegtuigen en helikopters en ons land werd op het
hoogste niveau in de staf van ISAF in Kabul vertegenwoordigd. In 2008
werden permanent ongeveer 1 650 militairen ingezet. Vanaf november
2008 voert Nederland voor de tweede keer en voor een periode van een
jaar het commando over het Regional Command South. De Nederlandse
krijgsmacht levert grote inspanningen om haar bijdrage aan de ISAFoperatie te kunnen volbrengen. In 2008 is bij Voorjaarsnota tweemaal € 30
miljoen aan de begroting toegevoegd om de in Nederland achtergebleven
eenheden gereed te stellen. De uitgezonden eenheden zijn telkens toereikend getraind en uitgerust. Over de bereikte resultaten in ISAF-verband en
op het gebied van ontwikkelingssamenwerking wordt met regelmaat
gerapporteerd in brieven aan het parlement.
In Europa heeft Nederland in geheel 2008 een bijdrage geleverd aan de
missie EUFOR/Althea en de politietrainingsmissie EUPM in Bosnië. In
2008 is ook de missie EULEX in Kosovo begonnen. De Nederlandse
bijdrage aan deze missie bedroeg eind 2008 25 personen.
De grootste Nederlandse missie in Afrika was in 2008 de bijdrage aan
EUFOR in Tsjaad. Nederland heeft sinds november 2007 in totaal zeven
augmentees ter beschikking gesteld van het Operational Headquarters
(OHQ) en het Field Headquarters (FHQ). Het doel van de augmentees is
het ondersteunen van de planning en uitvoering van de EVDB-missie in
Tsjaad. In mei 2008 is de EUFOR-missie voor de Nederlandse mariniersverkenningseenheid van zestig militairen begonnen. Daarnaast heeft de
krijgsmacht in de Democratische Republiek Congo, Soedan en Burundi
een bijdrage geleverd aan de opbouw van veiligheidsorganisaties. In 2008
heeft Nederland op verzoek van het World Food Programme (WFP) tweemaal gedurende een periode van ongeveer drie maanden een fregat ter
beschikking gesteld voor de bescherming van humanitaire hulptransporten aan Somalië tegen piraten. In de eerste periode zijn dertien WFP-escortes uitgevoerd, waarbij ruim 42 000 ton hulpgoederen is afgeleverd in
Mogadishu, Somalië. In de tweede periode zijn acht WFP-escortes uitgevoerd waarbij ruim 60 000 ton hulpgoederen is afgeleverd.
Het totale bedrag voor beleidsartikel 20 «Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties» is in 2008 verhoogd. Naast de al in de begroting 2008 opgenomen toevoeging van € 25 miljoen uit Pijler 1 is van het ministerie van
Buitenlandse Zaken een bedrag van € 114,9 miljoen ontvangen.
Om een indicatie te kunnen geven van de inzetbaarheid van krijgsmachten
hanteert de NAVO een zogenoemde usability-index, die het percentage
inzetbare en ingezette grondeenheden van de krijgsmachten weergeeft.
De NAVO hanteert een norm van 40 procent inzetbaarheid van grondeenheden. In 2008 stond Nederland wat betreft inzetbaarheid met 59
procent op een vijfde plaats. Tien procent van de eenheden was werkelijk
ontplooid. De top tien is hieronder gevoegd:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

20

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

USA
GBR
FRA
CAN
NLD
ESP
CZE
DNK
GRC
TUR

Inzetbare grondeenheden
(in %)

Ingezette grondeenheden
(in %)

Percentage
ingezet ten
opzichte van
inzetbaar

75
75
75
69
59
55
52
50
47
46

15
28
16
10
10
8
9
9
7
10

20
37
21
15
17
15
17
18
15
22

Intensivering Civiel Militaire Samenwerking
In 2008 heeft ook de samenwerking met civiele autoriteiten verder gestalte
gekregen. De operationalisering van afspraken in het kader van ICMS
heeft in 2008 vervolg gekregen. In 2008 zijn diverse activiteiten ontplooid,
waarbij de samenwerking tussen defensieonderdelen en civiele partners
op alle niveaus beoefend is. Een goed voorbeeld daarvan is de oefening
«Waterproef» in november 2008, waarbij de inzet van militaire stafcapaciteit van toegevoegde waarde bleek. Daarnaast hebben diverse
nationale operaties aangetoond dat defensiecapaciteiten een goede
aanvulling kunnen zijn op die van de civiele veiligheidspartners. Hierbij
kan het ook gaan om nog niet gegarandeerde specifieke defensiecapaciteiten. Defensie heeft in 2008 onder meer een blushelikopter ingezet
ter assistentie van de brandweer bij een grote brand in Limburg, medisch
materieel en middelen ter ondersteuning van de ontruiming van het
Medisch Centrum Twente en specialisten van het CZSK ten behoeve van
de reconstructie van een duikongeval.
Mede als gevolg van de intensieve en succesvolle samenwerking zijn in
2008 eerste verkennende besprekingen gevoerd over de verdere ontwikkeling van de civiel-militaire samenwerking. Daarbij zal onder andere
worden bezien of de huidige gegarandeerde capaciteiten volstaan.
Beleidsconclusie: De Nederlandse krijgsmacht heeft in 2008 aan
diverse grotere en kleinere internationale crisisbeheersingsoperaties deelgenomen. Daarnaast zijn bijdragen geleverd aan de
opbouw van veiligheidsorganisaties. Aan drie van de vier operationele doelstellingen is voldaan. Door omstandigheden was de
bijdrage aan de Vrede en Stabiliteit in het Midden-Oosten in 2008
beperkt.
Project Verkenningen
Zoals het kabinet in de brief «Wereldwijd Dienstbaar» heeft aangekondigd,
worden er interdepartementale verkenningen uitgevoerd. Deze verkenningen dienen, op grond van de op langere termijn te verwachten ontwikkelingen en mogelijke scenario’s, zonder beperkingen beleidsopties te
formuleren voor de toekomstige ambities voor de Nederlandse defensieinspanning, de daaruit voortvloeiende samenstelling en toerusting van de
krijgsmacht en het daarbij behorende niveau van de defensiebestedingen.
Terwijl de krijgsmacht haar verplichtingen blijft vervullen en daarmee
uitvoering geeft aan het regeringsbeleid, wordt dus tegelijk bezien welke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

21

trends en ontwikkelingen op de middellange termijn van invloed kunnen
zijn op de ambities, de samenstelling en de omvang van Defensie.
De verkenningen zijn op 1 maart 2008 begonnen. Er is gekozen voor een
interdepartementale projectstructuur, met betrokkenheid van Defensie,
Buitenlandse Zaken, Ontwikkelingssamenwerking, Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, Justitie en Financiën. De oriëntatiefase van het project
is in juli 2008 voltooid. De verkenningen monden begin 2010 uit in een
door het kabinet vast te stellen eindrapport. De verkenningen moeten
houvast en structuur bieden ten behoeve van een goed gefundeerde
discussie binnen en tussen politieke partijen over de Nederlandse
defensie-inspanning na deze kabinetsperiode.
Bijdrage aan het geïntegreerd buitenlands veiligheidsbeleid
Met de geïntegreerde benadering is in de Afghaanse provincie Uruzgan in
2008 vooruitgang geboekt. Vanaf augustus 2008 is de inbreng van civiele
deskundigheid in de missie, in het bijzonder ontwikkelingsadviseurs en
tribale adviseurs, verder toegenomen en wordt nauw samengewerkt met
andere departementen, internationale organisaties, non-gouvernementele
organisaties en de Afghaanse autoriteiten. Zo is de Duitse ontwikkelingsorganisatie GTZ in juni 2008 begonnen met een ontwikkelingsprogramma
dat zich vooral richt op rurale ontwikkeling, infrastructuur en de ondersteuning van het provinciale bestuur. Verder hebben Nederlandse militairen het afgelopen jaar eenheden van het Afghaanse leger (ANA)
getraind en begeleid. Eind 2008 waren er ongeveer 2 300 militairen aangesteld in de vierde ANA-brigade in Uruzgan. Deze militairen slagen er
steeds beter in operaties tot een goed einde te brengen, daarin ondersteund door Operational Mentoring and Liaison Teams (OMLT’s) van
Nederlandse militairen en die van partnerlanden in Uruzgan.
Defensie levert ook bijdragen aan de geïntegreerde benadering in een
aantal fragiele staten in Afrika, te weten Burundi, Soedan en de Democratische Republiek Congo. In 2008 zijn voorbereidingen getroffen voor een
intensivering van het programma in Burundi op het gebied van de hervorming van de krijgsmacht en de politie. Dit programma wordt momenteel
alleen door de ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie ondersteund. Wel is Buitenlandse Zaken in gesprek met het ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over de inzet van civiele politiefunctionarissen in Burundi.
Via de defensieattaché bij de Afrikaanse Unie worden de mogelijkheden
verkend voor verdere, gerichte ondersteuning van de opbouw van vredeshandhavingscapaciteiten in Afrika, onder andere ter versterking van de
Oost-Afrikaanse Standby Brigade (EASBRIG). In dit kader is thans één
Nederlandse militair uitgezonden naar het International Peace Support
and Training Centre in Kenia en één naar de École de Maintien de Paix in
Mali.
Defensie stelt personeel beschikbaar om hervormingen van de
veiligheidssector, Security Sector Reform (SSR), te ondersteunen. De
oorspronkelijke pool van negentig functionarissen met SSR als nevenfunctie is teruggebracht naar zestig functionarissen die beschikbaar zijn
voor uitzendingen van korte duur. Daarnaast zijn tien functies gereserveerd voor langdurige (strategische) inzet in het kader van
SSR-programma’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

22

Overzicht verloop begroting 2008
TOTAAL DEFENSIE

Bedragen
x € 1000

Standen ingediende ontwerp 2008 (inclusief Nota van Wijziging)

8 144 743

Beleidsmatige mutaties
Doorwerking eindejaarsmarge uit 2007
Overheveling van het ministerie van Buitenlandse Zaken
Bijstelling diverse ontvangsten
Overheveling van/naar andere departementen
Toekenning operationele gereedstelling
Ontwikkeling dollarkoers
Toekenning nieuwbouwkosten Officiershotel
Verwerving C-17 transportcapaciteit
Ontvangsten verkoopopbrengsten Domeinen
Herfasering verkoopopbrengsten Domeinen

– 35 527
114 900
– 17 836
3 446
30 000
– 12 000
42 000
20 000
– 23 048
– 22 000

Totaal beleidsmatige mutaties

99 935

Autonome mutaties
Loonbijstelling
Prijsbijstelling
Bijstelling diverse ontvangsten
Overheveling van/naar andere departementen
Eindejaarsmarge 2008

164 051
72 732
14 822
– 18 103
10 146

Totaal autonome mutaties

243 648

Totaal jaarrekening 2008

8 488 326

Toelichting mutaties
Beleidsmatige mutaties voor 2008
Definitieve eindejaarsmarge 2007
Het defensiebudget wordt verlaagd met een bedrag van € 35,5 miljoen.
Dit betreft de doorwerking van de budgettaire overschrijding in 2007. Dit
bedrag is inclusief het HGIS-deel.
Overheveling van het ministerie van Buitenlandse Zaken
Van het ministerie van Buitenlandse Zaken is € 114,9 miljoen ontvangen
voor de uitvoering van crisisbeheersingsoperaties.
Bijstelling diverse ontvangsten
Als gevolg van het budgettair verrekenen van de 100 procent controle op
Schiphol en het wegvallen van ontvangsten van de dienstverlening aan
het ministerie van Buitenlandse Zaken is de ontvangstenraming met € 2,2
miljoen verlaagd. Daarnaast is een verlaging met € 38,3 miljoen het
gevolg van een nieuwe verrekenmethodiek van FMS-contracten en lagere
BTW-ontvangsten. Hiertegenover staan hogere ontvangsten voor een
bedrag van € 22,7 miljoen als gevolg van het verrekenen van derdecontracten, hetgeen betrekking heeft op materieelopbrengsten. Daarnaast
is er een vergoeding ontvangen van de Verenigde Naties voor de Nederlandse inzet van personeel en materieel bij de UNIFIL-missie. Tot slot zijn
ontvangsten verantwoord van partnerlanden bij de ISAF-missie in
Uruzgan als verrekening van Nederlandse uitgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

23

Overheveling van/naar departementen
Voor de uitvoering van de Kustwacht Nederland nieuwe stijl is in totaal
een bedrag van € 14,6 miljoen overgeheveld vanuit andere departementen. In de uitvoering hiervan is vertraging opgetreden waardoor een
bedrag van € 11,2 miljoen naar de betrokken departementen is teruggeboekt.
Toekenning operationele gereedstelling
Voor het herstel van de operationele gereedheid bij de operationele
commando’s is het noodzakelijk dat de voorraden voor onder meer
munitie, reservedelen en kleding op peil worden gebracht.
Ontwikkeling dollarkoers
Door de gunstige ontwikkeling van de dollarkoers treden bij Defensie
meevallers op. Conform de regeling dollarcompensatie valt € 12,0 miljoen
van het voordeel vrij voor het generale beeld.
Toekenning nieuwbouwkosten Officiershotel
Van het ministerie van Buitenlandse Zaken is een tegemoetkoming
ontvangen van € 42,0 miljoen voor de nieuwbouwkosten van een
Officiershotel in Den Haag, dit in verband met de vestiging van het Internationaal Strafhof op de huidige locatie van het Officiershotel op de
Alexanderkazerne.
Verwerving C-17 transportcapaciteit
Dit betreft de investeringsbijdrage van het ministerie van Buitenlandse
Zaken voor de Nederlandse deelname aan het C-17 initiatief van de NAVO
om de strategische luchttransportcapaciteit te vergroten.
Ontvangsten verkoopopbrengsten Domeinen
De ontvangstenbegroting wordt enerzijds bijgesteld door hogere verkoopopbrengsten door de verkoop van materieel als gevolg van de extensiveringsmaatregelen uit de brief «Wereldwijd Dienstbaar». Anderzijds zijn er
tegenvallende ontvangsten door vertraging van de termijnbetaling van de
verkoop van M-fregatten aan Portugal en verschuivingen naar een later
moment van de verkoop van onroerende goederen.
Herfasering verkoopopbrengsten Domeinen
Door vertraging van verkoop van materieel is de uitgavenbegroting neerwaarts bijgesteld met € 22,0 miljoen.
Autonome mutaties voor 2008
Loon- en prijsbijstelling
De met de Voorjaarsnota toegekende loon- en prijsbijstelling 2008 is
aangewend voor de financiering van de arbeidsvoorwaarden en de
aanpassing van het loon- en prijsniveau.
Bijstelling diverse ontvangsten
De bijstelling betreft een reguliere terugstorting naar het moederdepartement van het saldo van de baten-lastendiensten DTO en Paresto en de
eindafrekening van de leenfaciliteit vaste activa Gilze-Rijen. Daarnaast zijn
hogere ontvangsten dan verwacht gerealiseerd bij de Bedrijfsgroep
Gezondheidszorg. Verder is sprake van tegenvallende ontvangsten van
terug te vorderen BTW en zijn er diverse minderontvangsten van uiteenlopende aard.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

24

Overheveling van/naar departementen
Door actualisering van de ramingen van het Algemeen Burgerlijk
Pensioenfonds (ABP) is de in 2008 aan het ABP te verstrekken lening neerwaarts bijgesteld met een bedrag van € 14,9 miljoen, conform de overeenkomst ABP-Defensie betreffende de opbouw van kapitaaldekking voor
de militaire pensioenen. Dit bedrag heeft een niet-relevant karakter en
wordt verrekend via het generale beeld. Daarnaast is een bedrag van € 3,4
miljoen overgeheveld naar het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties voor de bijdrage van Defensie in de exploitatiekosten
van het project C2000.
Doorwerking eindejaarsmarge 2008
Deze mutatie is het resultaat van de definitieve realisatie 2008. Het betreft
een saldo van de meer- en minderuitgaven bij de defensieonderdelen.
Overzichtstabel beleidsverslag

Nr. kabinetsdoelstelling/
project

Omschrijving

Beleidsartikel/Operationele doelstelling (OD)

Relevante beleidsnota’s

4

Een moderne krijgsmacht die
wereldwijd maatwerk kan leveren in
grote en kleinere crisisbeheersingsoperaties en bij het opbouwen van
veiligheidsorganisaties in landen die
we daarin willen ondersteunen.

1.1

Brief «Wereldwijd Dienstbaar»
(Kamerstuk 31 243, nr. 1)

1.2

1.3

1.4

Alle beleidsartikelen zijn
betrokken bij het uitvoeren van
de crisisbeheersingsoperaties.
De operationele doelstellingen
betreffen het inzetten, het
gereedstellen en het
voortzettingsvermogen van
eenheden.
Het voorzien in materieel, het
onderhoud daarvan en de
afstoting van overtollig materieel.
Het ondersteunen van de
krijgsmacht met het leveren
van diensten.

Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid

*

Soort onderzoek

Onderwerp

Start

Afgerond

Beleidsdoorlichting van aspecten ambitieniveau

Beschikbaarstelling van militaire
deskundigen voor de training en
advisering van veiligheidsorganisaties in andere landen *)

juni 2008

maart/april 2009

Deze doorlichting is in de plaats gekomen van de in de begroting 2008 aangekondigde beleidsevaluaties. In de begroting 2009 is dit al aangegeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

25

4. BELEIDSARTIKELEN
4.1. Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties – beleidsartikel 20
Algemene doelstelling
Duurzame internationale rechtsorde en stabiliteit.
Doelbereiking
Nederland heeft onverminderd bijgedragen aan de handhaving en bevordering van de internationale rechtsorde. Nederland voerde daartoe een
actief veiligheidsbeleid, dat zich niet heeft beperkt tot de zorg voor de
veiligheid van het eigen land en die van de bondgenoten, maar zich
uitstrekte tot breed opgezette conflictpreventie, crisisbeheersing en vredesopbouw, zowel in Europa als daarbuiten.
Evaluatie
Na afloop van elke inzet wordt in de eindevaluatie, die de Kamer wordt
aangeboden, (waar mogelijk) ingegaan op het resultaat van de operatie
(wat was beoogd en wat uiteindelijk met welke inspanning is bereikt). Bij
operaties die meer jaren duren, wordt de Kamer tussentijds geïnformeerd
door middel van tussentijdse evaluaties.
Budgettaire gevolgen van beleid
Ten laste van beleidsartikel 20 zijn de additionele uitgaven voor crisisbeheersingsoperaties gebracht, als onderdeel van de Homogene Groep
Internationale Samenwerking (HGIS). Voor de diverse operaties zijn dit de
uitgaven geweest die een direct verband hebben met de operatie en niet
gemaakt zouden zijn bij een reguliere bedrijfsvoering. De niet-additionele
uitgaven van de eenheden die zijn ingezet voor een operatie zijn ten laste
van het leverende organisatieonderdeel gebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

26

Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 20 Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties

Bedragen x € 1 000

Verplichtingen

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Begroting
2008

Verschil

245 144

213 799

317 885

318 362

359 927

220 500

139 427

34 993
1 158

29 236

30 843
547
117

14 229
182
177

7 905
194
285
279
16

3 400

4 505
194
285
279
16

751
11 306
21 396
143 943

1 346
14 245
232 566

6 030
7 794
8 085
7 277
1 160

3 030
1 984
1 297
30
708

Uitgaven
1. Vrede en stabiliteit in Europa
1.1 EUFOR/Althea
1.2 EUPM
1.3 KFOR
1.4 EULEX
1.5 EUMM Georgië
2. Vrede en stabiliteit in Afghanistan
2.1 ISAF (algemeen)
ISAF PRT
ISAF/F16-detachement
ISAF Stage III
2.2 EUPOL
Operatie SRF
Stabilisatiemacht Irak (SFIR)
Operatie Enduring Freedom
Enduring Freedom/CTF-150
2.3 NTM-I
CFMCC
NLTC
3. Vrede en stabiliteit in Israël en
Libanon
3.1 UNIFIL Libanon
3.2 UNTSO
3.3 EUBAM Rafah
4. Vrede en stabiliteit in Afrika
4.1 UNMIS
4.2 EUSEC (FIN)
4.3 EUFOR Tchad/RCA
4.4 BINUB
5. Overige operaties en kleine missies
Overige operaties en kleine missies
6. Contributies en bijdragen
NAVO CRO/EU-contributies
VN-contributies
Bijdrage aan politiemissies
Afdracht premie/koopsom
pensioenen

12 818

4 581

6 795

8 140

Subtotaal

243 196

215 104

316 369

303 828

23

5 399
8 040
18 997

79 867
792

1 296
14 187
25 807

16 771
41 764
16 813
813
426

9 019

285 600
42

383
139
66

1 828
380
60

2 200

1 169
135
3 792
45
8 170

4 982

8 208

5 328

7 608
65 354

5 442
52 963

5 263
56 854

11 547

– 372
380
60
1 169
135
3 792
45

7 200

– 7 200

8 800

8 675
0
1 120

7 110

7 000

110

328 023

226 240

101 783

– 5 740

5 740

17 475
1 120

Voorziening HGIS
Totaal uitgaven

15 700
181 940

0
0
– 15 700
103 660
42
0
0
0
0
383
139
66

243 196

215 104

316 369

303 828

328 023

220 500

107 523

Ontvangsten VN/NAVO/EU (contributies)
Ontvangsten ISAF Stage III
Ontvangsten UNIFIL
Overige ontvangsten

13 071

10 643

4 080

3 788

890
6 330
4 706
514

1 407

– 517
6 330
4 706
490

Totaal ontvangsten

13 071

10 643

4 080

3 788

12 440

1 407

11 033

Ontvangsten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

27

Verplichtingen
De hogere verplichtingen worden bij de uitgaven toegelicht.
Uitgaven
De daadwerkelijke uitgaven in 2008 bedroegen € 328,0 miljoen. De begroting voor 2008 was vastgesteld op € 220,5 miljoen. Het verschil van
€ 107,5 miljoen wordt voornamelijk veroorzaakt door de verlenging van
de missie ISAF-stage III van 1 augustus 2008 tot 1 augustus 2010. Van de
operaties waarbij de realisatie meer dan € 2,5 miljoen afwijkt van de
begroting zal hieronder een toelichting worden gegeven.
1. EUFOR/Althea
Deze missie was oorspronkelijk gepland tot juni 2008 en begroot op € 3,4
miljoen. De missie is met een jaar verlengd tot juni 2009 (Kamerstuk
29 521, nr. 70). Hierdoor is de begroting van deze missie voor 2008 met
€ 5,0 miljoen verhoogd tot € 8,4 miljoen. De uitgaven in 2008 van € 7,9
miljoen vallen binnen deze begroting.
2. ISAF/Stage III (inclusief F-16)
De missie was oorspronkelijk gepland tot 1 augustus 2008 en voor dit jaar
begroot op € 197,6 miljoen (inclusief F-16). De missie is met twee jaar
verlengd tot 1 augustus 2010 (Kamerstuk 27 925, nr. 279). Hierdoor is de
missiebegroting met de eerste suppletoire wet 2008 opgehoogd tot € 270
miljoen (inclusief F-16). In 2008 is in totaal € 285,6 miljoen gerealiseerd
voor ISAF Stage III. De toename van € 88,0 miljoen wordt grotendeels
veroorzaakt door de verlenging, waarbij de additionele uitgaven voor
onder andere vergoedingen en toelagen, voeding, transport, brandstof,
huisvestingskosten en munitie zijn gestegen. Voor de ondersteuning van
partnerlanden heeft Nederland extra uitgaven gedaan; hier staan ontvangsten (€ 6,3 miljoen) tegenover, die zijn verantwoord in de ontvangstenbegroting.
4. EUFOR Tsjaad/RCA
De regering heeft met een artikel 100 brief van 29 februari 2008 (Kamerstuk 29 521, nr. 54) besloten om deel te nemen aan de missie in EUFOR
Tsjaad/RCA. In 2008 is in totaal € 3,8 miljoen gerealiseerd. In 2008 was
hiervoor € 8,5 miljoen geraamd. De onderrealisatie in 2008 had drie
oorzaken. Ten eerste is de Nederlandse deelname aan de missie door het
latere ontplooiingstijdstip met twee maanden verkort: van twaalf naar tien
maanden. Ten tweede is er in de deployment-fase gebruik gemaakt van
(goedkoper) zee- en landtransport in plaats van luchttransport. Ten derde
heeft in 2008 geen verrekening met Ierland plaatsgevonden voor de logistieke inbedding.
5. Overige operaties en kleine missies
In de begroting voor 2008 is voor overige operaties en kleine missies een
bedrag begroot van € 7,2 miljoen. Doordat alle kleine missies vanaf 2008
apart zijn opgenomen in de begroting heeft geen realisatie plaatsgevonden op de post overige operaties en kleine missies.
6. NAVO CRO/EU-contributies
Nederland draagt bij in de gemeenschappelijke uitgaven van de NAVO
(NATO Crisis Response Operations (CRO)) en de Europese Unie (Althea).
De totale NAVO-contributie voor CRO bedroeg door het toegenomen
aantal operaties in 2008 € 9,8 miljoen. Tevens is de eerste Assesment Call

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

28

voor 2009 van € 3,6 miljoen in 2008 betaald. De EU-contributie is in 2008
mede door de missie EUFOR TCHAD/RCA opgelopen naar € 4,1 miljoen.
Ontvangsten
Ontvangsten ISAF/Stage III
In 2008 zijn met diverse partnerlanden MoU’s afgesloten voor ondersteuning die Nederland levert en de financiële vergoeding die hier tegenover
staat. In totaal is € 6,3 miljoen aan uitgaven voor ondersteuning gedaan
en is eenzelfde bedrag aan ontvangsten binnengekomen.
Ontvangsten UNIFIL
In 2008 is in totaal € 4,7 miljoen ontvangen van de VN voor de inzet van
Nederlandse schepen in het kader van de operatie UNIFIL.
Beleidsmatige informatie (uitgevoerde operaties)
In het kader van het leveren van een bijdrage aan een duurzame internationale rechtsorde en stabiliteit heeft Nederland deelgenomen aan diverse
operaties. Hieronder worden de betreffende operaties beschreven.
Operationele doelstellingen:
Operationele doelstelling 1 – Vrede en stabiliteit in Europa
1.1 European Force (EUFOR)/Althea
Het kabinet heeft in april 2008 besloten om de Nederlandse militaire deelname aan de EU-geleide troepenmacht EUFOR tot juni 2009 voort te
zetten. De kern van de huidige Nederlandse bijdrage bestaat thans uit
personeel voor het Regional Coordination Center van Regio-1, een viertal
Liaison and Observation Teams (LOT) gehuisvest tussen de lokale bevolking in diverse huizen in Bosnië-Herzegovina, een detachement van
EUFOR/Integrated Police Unit, een National Support Element (NSE) en
personeel op HQ EUFOR en NATO. De bijdrage van Nederland aan EUFOR
is momenteel 85 militairen.
1.2 European Union Police Mission (EUPM)
Doel van de EUPM is het coachen van het Bosnische midden- en hoger
politiekader in het uitoefenen van politietaken naar Europees model. De
EUPM heeft geen executieve taken en verricht haar taken ongewapend.
De Nederlandse bijdrage bestaat uit vier militairen van het Commando
Koninklijke marechaussee (CKmar) en zes civiele politieagenten. Het
Nederlandse en EU-mandaat lopen vooralsnog tot 31 december 2009.
1.3 Kosovo Force (KFOR)
Doel van de missie is het leveren van een bijdrage aan een veilige en
stabiele (leef)omgeving in Kosovo. De KFOR-troepenmacht ziet toe op de
naleving van het Military Technical Agreement van 3 juni 1999 en levert
assistentie aan de VN-missie United Nations Interim Administration
Mission in Kosovo (UNMIK) en de EU-missie EULEX. In 2008 is KFOR
tevens belast met de opbouw van de Kosovo Security Forces en de standdown van het Kosovo Protection Corps. Nederland levert sinds oktober
2005 permanent vier militairen aan het KFOR-hoofdkwartier te Pristina. In
2008 zijn tevens twee militairen ontplooid voor een National Support
Element (NSE) ter ondersteuning van de KFOR en EULEX-missie. Tevens
is er in Pristina een National Intelligence Cell ingericht, bemand met twee
militairen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

29

1.4 EULEX
EULEX Kosovo heeft tot doel een bijdrage te leveren aan de bestendiging
van de regionale vrede, veiligheid en stabiliteit en aan de ontwikkeling
van duurzame, democratische lokale instellingen. De missie zal de
Kosovaarse autoriteiten, het justitiële systeem en de rechtshandhavinginstellingen bijstaan hun taken op verantwoorde wijze uit te oefenen.
De Nederlandse bijdrage aan EULEX Kosovo bestaat maximaal uit veertig
tot zestig personen vanuit het CKmar, politie, justitie en enkele civiele
experts. Functionarissen van het CKmar zijn in Kosovo op verschillende
politieterreinen actief. Ze voeren taken uit op het gebied van monitoren,
mentoren en adviseren van de Kosovo Police Service (KPS) en voeren in
voorkomend geval ook executieve taken uit. Aan het eind van 2008 waren
25 personen ontplooid, waaronder 14 militairen van het CKmar.
1.5 EU Monitoring Mission Georgie (EUMM)
Deze missie heeft als doelstelling om toe te zien op de naleving van het
zogenoemde zespuntenplan tussen de Russische Federatie en Georgië.
Naast de civiele waarnemers wordt aan deze missie door twee militairen
bijgedragen.
Operationele doelstelling 2 – Vrede en stabiliteit in Afghanistan
2.1 International Security Assistance Force (ISAF)
De ISAF heeft een VN-mandaat om de Afghaanse regering in geheel
Afghanistan te assisteren bij het handhaven van de veiligheid. De totale
Nederlandse bijdrage aan de ISAF bestaat uit de volgende eenheden:
Regional Command South (RCS)
Behalve de bijdragen aan ISAF in het algemeen en Uruzgan in het
bijzonder, leverde Nederland een personele bijdrage aan het hoofdkwartier van ISAF in RCS en de Kandahar Airfield (KAF) organisatie. Vanaf
november 2008 is het commando over RCS voor de periode van één jaar
overgedragen aan Nederland. Hierdoor is de Nederlandse bijdrage in
Afghanistan tijdelijk met 75 militairen opgehoogd.
1 NLD Task Force Uruzgan (TFU)
Nederland heeft vanaf 1 augustus 2006 de leiding over de wederopbouwmissie in de provincie Uruzgan. Deelname aan deze missie was oorspronkelijk gepland voor twee jaar. Eind december 2007 heeft het parlement het
kabinetsbesluit bekrachtigd de missie te verlengen tot 1 augustus 2010.
De kern van de eenheid wordt gevormd door een Provincial Reconstruction Team (PRT) en een geïntegreerde Australische genie-eenheid. Daarnaast beschikt de TFU over diverse subeenheden waaronder een eigen
Battle Group (BG) en logistieke en stafelementen.
1 NLD Air Task Force (ATF)
De ATF is opgericht ter ondersteuning van de Task Force Uruzgan (TFU).
De ATF omvat alle vliegtuigen en helikopters die permanent voor ISAF in
Afghanistan zijn gestationeerd. De ATF beschikt voor het leveren van
gevechtssteun over vijf Apache-helikopters en zes F-16 jachtvliegtuigen.
Vanaf september 2008 is het aantal F-16 jachtvliegtuigen naar vier teruggebracht. Daarnaast beschikt de ATF afwisselend over drie Chinookhelikopters en vijf Cougar-helikopters voor luchttransporttaken.
Bijdrage HQ ISAF Kabul
Nederland heeft naast een bijdrage aan de ISAF-eenheden in RCS ook een
personele bijdrage geleverd aan het hoofdkwartier van ISAF in Kabul.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

30

Overige eenheden in Afghanistan
Voor de ondersteuning van alle voornoemde eenheden zijn op verschillende locaties kleine eenheden aanwezig. Voorbeelden hiervan zijn het
Nederlands Contingentscommando, CKmar-eenheden, CSTC-A en
inlichtingencapaciteit. Tevens zijn twee functionarissen opgenomen in het
Combined Force Maritime Component Command (CFMCC) in Bahrein en
zijn vier functionarissen werkzaam bij het Netherlands Liaison Team
CENTCOM (NLTC) in Tampa, USA.
Civiel-Militaire samenwerking (CIMIC)
CIMIC-eenheden en -functionarissen hebben in 2008 een bijdrage geleverd aan de Task Force Uruzgan. In totaal zijn 29 CIMIC-opgeleide functionarissen ingezet, waarvan 16 binnen missieteams, de overige in de staven
van PRT en TFU. In totaal zijn ongeveer 289 projecten uitgevoerd ter
ondersteuning van de missie in Uruzgan.
2.2 EUPOL Afghanistan
In 2008 is officieel gestart met de EUPOL-missie in het zuiden van Afghanistan. Eerder werd al informatie betrokken van double hatted-functionarissen, maar vanaf maart 2008 zijn drie CKmar-functionarissen overgeheveld naar de EUPOL-missie. De taken van EUPOL in Uruzgan zijn het
ondersteunen van projecten en het mentoren van Afghanistan National
Police (ANP)-stafmedewerkers op provinciaal niveau. Dit resulteerde in
een computercursus voor de medewerkers van het Criminal Investigations
Department, het dagelijks mentoren van het Operational Coordination
Centre van de provincie Uruzgan en het dagelijks mentoren van de organisatie van het Provincial Police Training Centre. Tevens heeft Nederland in
2008 met twee functionarissen een bijdrage geleverd aan het HQ-EUPOL
in Kabul. In 2009 zullen zes extra civiele politieagenten worden ontplooid.
2.3 NATO Training Mission Irak (NTM-I)
Nederland levert zeven militairen voor administratieve ondersteuning en
training van Irakese staven. In juni 2008 heeft het kabinet besloten de
bijdrage aan NTM-I tot medio augustus 2009 te verlengen.
Operationele doelstelling 3 – Vrede en stabiliteit in het Midden-Oosten
3.1 United Nations Interim Force in Lebanon (UNIFIL)
Israël heeft het militair optreden in Zuid-Libanon beëindigd na het besluit
in de zomer van 2006 van de VN-Veiligheidsraad tot de ontplooiing van
een versterkte UNIFIL-missie, inclusief maritieme component. Het kabinet
heeft op verzoek van de Libanese regering op 22 september 2006 ingestemd met de bijdrage van een fregat/bevoorradingsschip aan de maritieme taakgroep van UNIFIL. De Nederlandse bijdrage aan deze missie is
op 15 december 2006 begonnen en is op 1 maart 2008 afgelopen.
3.2 UN Truce Supervision Organisation (UNTSO)
Nederland heeft in 2008 twaalf militairen geleverd voor verschillende
waarnemersgroepen in Syrië, Israël, Egypte en Libanon. Deze waarnemers hebben als taak het toezien op de naleving van de bestaande vredesen bestandsafspraken.
3.3 European Union Border Assistance Mission Rafah (Gaza)
Nederland leverde drie militairen van CKmar aan deze missie, die toezicht
houdt bij het Rafah Crossing Point om het vertrouwen tussen de Israëlische regering en de Palestijnse Autoriteit op te bouwen. In verband met
de machtsovername in de Gazastrook door Hamas en de daarmee samen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

31

hangende sluiting van het Rafah Crossing Point in juni 2007, is de Nederlandse bijdrage teruggetrokken. Wel zijn de militairen op afroep beschikbaar.
Operationele doelstelling 4 – Vrede en stabiliteit in Afrika en overige
operaties
4.1 United Nations Mission Sudan (UNMIS) te Soedan
Nederland heeft in principe voor een periode van één jaar een bijdrage
van vijftien politiefunctionarissen (UNPOL) en vijftien militaire waarnemers (UNMO) toegezegd aan deze VN-missie. De eerste groep militairen
is op 22 april 2006 ontplooid. Het takenpakket van de waarnemers (vijftien
militairen) bestaat uit het toezien op de goede uitvoering van de Comprehensive Peace Agreement van 9 januari 2005, die zowel door het noorden
als door het zuiden van Soedan is geaccordeerd. De Nederlandse bijdrage
aan UNPOL bestaat uit het begeleiden en opleiden van de lokale politiemacht in het zuiden van Soedan en wordt jaarlijks beschouwd. In Khartoem en Juba zijn drie militairen ter ondersteuning geplaatst.
4.2 European Security (EUSEC) Kinshasa en Bunia
EUSEC is een kleinschalige, van oorsprong civiele, Security Sector
Reform-missie die adviseert en assisteert bij het hervormen van de
veiligheidssector in de Democratische Republiek Congo (DRC). De militaire invloed in deze missie wordt echter steeds groter. De Nederlandse
bijdrage omvat het ondersteunen van de totstandkoming en het vergroten
van de betrouwbaarheid van het nieuwe geïntegreerde Congolese leger.
Hierbij wordt aandacht besteed aan onderwerpen als mensenrechten,
goed bestuur, transparantie en respect voor de rechtsstaat. De EUSECmissie is 2 mei 2005 begonnen. Het mandaat is verlengd tot 30 juni 2009.
Nederland draagt in Kinshasa met één functionaris bij aan de EUSECmissie. Onder de paraplu van EUSEC wordt tevens in het oosten van de
DRC het project EUSEC Financial Mission (FIN) uitgevoerd, dat de betaling
van soldij aan de soldaten stroomlijnt en transparant maakt. Nederland
draagt sinds mei 2006 met twee functionarissen bij aan EUSEC FIN.
4.3 EUFOR-missie in Tsjaad
Nederland heeft sinds november 2007 in totaal zeven augmentees ter
beschikking gesteld voor het Operational Headquarters (OHQ) en het Field
Headquarters (FHQ). Het doel van de augmentees is het ondersteunen van
de planning en uitvoering van de EVDB-missie in Tsjaad. In mei 2008 is de
EUFOR-missie voor de Nederlandse mariniersverkenningseenheid gestart.
Het peloton, bestaande uit zestig militairen, opereert vanuit Goz Beida in
het zuidoosten van Tsjaad. De Nederlandse bijdrage aan EUFOR is gedurende de missie uitgebreid met een National Support Element (NSE), een
National Intelligence Cell (NIC) en een Aero Medical Evacuation Team
(AMET).
4.4 Bureau Intégré des Nations Unies au Burundi (BINUB) en bilaterale
Sector Security Reform (SSR)-missie in Burundi
Eind 2006 is besloten tot ondersteuning door Nederland van de fragiele
staat Burundi in het Afrikaanse «Grote Meren-gebied» op het gebied van
Disarmament, Demobilisation and Reintegration (DDR) en SSR-activiteiten. Hiertoe is bij de VN-organisatie BINUB in Bujumbura (Burundi) een
Nederlandse militair geplaatst. Het mandaat van de missie eindigt op
1 januari 2010. Tevens is besloten bilateraal SSR-projecten te ondersteunen voor de Burundese strijdkrachten en politie. Nederland zet hiervoor twee militairen in. Eind 2008 is besloten de Nederlandse bijdrage uit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

32

te breiden en de samenwerking met Burundi te gaan structureren in een
(begin 2009) af te sluiten MoU.
5. United Nations /African Union Mission in Darfur (UNAMID)
In 2007 is besloten dat de Verenigde Naties een vredesmissie zal uitvoeren
in Darfur (Soedan) en daarmee de African Mission in Soedan zal
aanvullen. Ter voorbereiding op UNAMID is in 2007 een Light Support
Missie ontplooid in El Fasher/Darfur/Soedan. Deze missie ondersteunde
de planning en de beoogde uitvoering van UNAMID. De Nederlandse
bijdrage concentreert zich nu enerzijds op de coördinatie van de logistieke
planning en anderzijds op het «cease firing committee». De Nederlandse
bijdrage bestaat sinds augustus 2007 uit twee functionarissen en is jaarlijks verlengd.
5. World Food Programme Somalië (WFP Somalië)
In 2008 heeft Nederland op verzoek van het WFP tweemaal gedurende een
periode van ongeveer drie maanden een fregat met een team van de Unit
Interventie Mariniers ter beschikking gesteld voor het beschermen van
humanitaire hulptransporten naar Somalië. In de eerste periode zijn
dertien WFP-escortes uitgevoerd, waarbij ruim 42 000 ton aan hulpgoederen is afgeleverd in Mogadishu, Somalië. In de tweede periode zijn
acht WFP-escortes uitgevoerd waarbij ruim 60 000 ton aan hulpgoederen
is afgeleverd. Op de terugreis van het fregat na de tweede periode is
tevens een Nederlands koopvaardijschip geëscorteerd.
5. EU Naval Force/ Operation Atalanta (EUNAVFOR)
Op 13 december 2008 heeft de EU besloten om een taakgroep uit te
zenden voor de bestrijding van piraterij in de nabijheid van Somalië en de
bescherming van WFP-transporten. Nederland draagt met drie militairen
bij aan de staf van deze taakgroep.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

33

4.2. Commando zeestrijdkrachten – beleidsartikel 21
Algemene doelstelling
Operationeel gerede maritieme expeditionaire capaciteit voor nationale en
internationale operaties.
Doelbereiking
Het Commando zeestrijdkrachten (CZSK) heeft een bijdrage geleverd aan
de hoofdtaken van de krijgsmacht en daarmee aan het halen van het
Nederlandse ambitieniveau. In september 2007 is het ambitieniveau voor
de nieuwe kabinetsperiode verwoord in de beleidsbrief «Wereldwijd
Dienstbaar». De beleidsbrief geeft een beschrijving van de taken die
eenheden van het CZSK moeten kunnen uitvoeren. Om het ambitieniveau
te kunnen waarmaken en de inzetbaarheid op peil te houden, dienen de
operationele eenheden van het CZSK voldoende opgeleid, geoefend en
gemotiveerd personeel te hebben, voldoende materieel dat voldoet aan
alle operationele vereisten, en de mogelijkheden hier realistisch mee op te
leiden en te oefenen.
Externe factoren
De mate van geoefendheid van het personeel en de personele consequenties van de achterblijvende vulling van de organisatie wordt weergegeven
in het overzicht operationele doelstellingen per operationeel commando
en de toelichtingen daarop. De voortgang met betrekking tot de instroom
en verwerving van gewenst materieel voor de operationele commando’s
is opgenomen bij de tabellen «projecten in realisatie» en de toelichtingen
daarop bij beleidsartikel 25 Defensie Materieelorganisatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

34

Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 21 Commando zeestrijdkrachten

Bedragen x € 1 000

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Begroting
2008

Verschil

695 049

503 909

621 299

568 909

610 707

548 768

61 939

512 342
55 405
5 699

502 214
54 125
4 607

554 279
53 153
4 597

536 296
48 698
5 864

507 713
51 116
8 315

486 784
56 813
7 575

20 929
– 5 697
740

18 038

12 925

5 872

7 166

2 538

3 664

– 1 126

Totaal programma-uitgaven

591 484

573 871

617 901

598 024

569 682

554 836

14 846

Apparaatsuitgaven
Staf Commando ZSK
Bijdrage aan baten-lastendiensten

16 320
10 588

24 734
13 313

36 026
9 929

33 397
7 931

19 991
6 023

16 886
8 056

3 105
– 2 033

Totaal apparaatsuitgaven

26 908

38 047

45 955

41 328

26 014

24 942

1 072

Totaal uitgaven

618 392

611 918

663 856

639 352

595 696

579 778

15 918

24 741

41 373

23 603

14 587

14 002

22 309

– 8 307

Verplichtingen
Uitgaven
Programma-uitgaven
Commando ZSK Nederland
Commando ZSK Caribisch Gebied
Kustwacht Nederland
Kustwacht voor de Nederlandse Antillen
en Aruba

Ontvangsten
Totaal ontvangsten

Toelichting bij de verschillen groter dan € 5 miljoen.
Verplichtingen
De toename van het verplichtingenniveau is onder meer een gevolg van
de bijdrage van € 14,8 miljoen aan de Kustwacht Nieuwe Stijl en een
herfasering van het project luchtverkenningscapaciteit van € 10,2 miljoen.
Door wijzigingen in de tarieven voor werkplekdiensten is het verplichtingenbudget met € 9,2 miljoen verhoogd. Daarnaast is de toename
veroorzaakt door de loon- en prijsbijstelling van € 18,4 miljoen en de
herijking van de middensom met € 5,6 miljoen. De personele onderschrijding heeft geleid tot een verlaging van het verplichtingenbudget met
€ 13,4 miljoen. Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
Uitgaven
Programma-uitgaven
Het verschil is onder meer een gevolg van de toerekening loon- en prijsbijstelling 2008 met € 18,4 miljoen en de herijking van de middensommen
met € 5,6 miljoen. De tarieven voor de werkplekdiensten in 2008 zijn ten
opzichte van 2007 gedaald. In de begroting 2008 is geraamd met een tarief
voor de werkplekdiensten dat lager lag dan het uiteindelijk vastgestelde
tarief. In de realisatiefase is daarom het benodigde IV-budget met € 1,2
miljoen verhoogd. De betaling voor het onderhoud van de infrastructuur
over het vierde kwartaal 2008 van € 3,6 miljoen is in tegenstelling tot
voorgaande jaren geheel conform de gewenste budgettaire cyclus uitgevoerd. Bij het Commando ZSK Caribisch gebied hebben de lagere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

35

uitgaven grotendeels betrekking op de reductie en concentratie van de
Marinierseenheden. De personele onderschrijding heeft geleid tot een
verlaging van de personele budgetten met € 13,4 miljoen.
Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
Apparaatsuitgaven
De verschillen betreffen diverse kleine mutaties.
Ontvangsten
De ontvangsten van het CZSK worden neerwaarts bijgesteld met € 8,3
miljoen. Deze mutatie heeft betrekking op minder BTW-teruggaven.
Beleidsmatige informatie (realisatie operationele doelstellingen)
De operationele doelstellingen waaraan het CZSK moest voldoen, zijn
gekwantificeerd en gekwalificeerd naar aantallen operationeel gerede
eenheden. Uit onderstaande doelstellingen/realisatiematrix blijkt hoeveel
eenheden voor de operationele doelstellingen beschikbaar moesten zijn
respectievelijk waren.
Operationele doelstellingen
Operationele doelstelling 1: Operationeel gerede maritieme expeditionaire
eenheden voor geplande internationale en nationale inzet.
Operationeel gereedgestelde eenheden worden ingezet voor internationale en nationale operaties om zo bij te dragen aan de uitvoering van de
drie hoofdtaken van Defensie.
Operationele doelstelling 2: Beschikbare operationeel gerede maritieme
expeditionaire eenheden.
Om met maritieme eenheden direct te kunnen bijdragen aan de drie
hoofdtaken van Defensie, is een gedeelte van de maritieme eenheden
operationeel gereed. Deze eenheden zijn personeelsgereed, materieelgereed en geoefend.
Operationele doelstelling 3: Voortzettingsvermogen bij de maritieme
eenheden.
Om een aantal operationeel gerede maritieme eenheden gereed te
hebben en in aflossing te kunnen voorzien, is een groter aantal eenheden
noodzakelijk. Hierdoor is het mogelijk om gepland groot onderhoud te
kunnen uitvoeren en personeel opleidingen te laten volgen. Eenheden die
uit onderhoud komen, doorlopen een opwerkprogramma tot het niveau
«operationeel gereed» is bereikt.
In onderstaande tabel is de realisatie van de operationele doelstellingen
weergegeven en toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

36

Realisatie operationele doelstellingen (OD) 1, 2 en 3 Commando zeestrijdkrachten 2008
Groep

Organieke eenheid

Totaal aantal
eenheden

Totaal aantal operationeel gerede
eenheden
Inzet
OD1

Voortzettingsvermogen

Operationeel
gereed
OD2

OD3

Doelstelling

Realisatie

Doelstelling

Realisatie

Doelstelling

Realisatie

Doelstelling

Realisatie

Staf

NLMARFOR

1

1

–

–

1

1

–

–

Schepen en onderzeeboten

Fregatten
Bevoorradingsschepen
Landing Platform Docks
Onderzeeboten
Ondersteuningsvaartuig
Mijnenbestrijdingsvaartuigen
Hydrografische opnemingsvaartuigen
Ondersteuningsvaartuig
CARIB

8
2
2
4
1

8
2
2
4
1

3
1
–
1
–

3
1
–
–
–

–
–
1
1
1

–
–
1
1,5
1

5
1
1
2
–

5
1
1
2,5
–

10

10

1

0,5

3

4,5

6

5

2

2

–

–

1

1

1

1

1

1

–

–

1

1

–

–

2

2

–

0,3

1

1

1

0,7

Korps Mariniers

Overige eenheden

Mariniersbataljons
Ondersteunende mariniersbataljons
Unit Interventie Mariniers
Marinierspelotons Caribische gebied

3
1

3
1

–
–

–
–

3
1

3
1

–
–

–
–

6

6

–

–

6

4,7

–

1,3

Duik- en Demonteergroep
(inclusief EOD-unit maritiem)

1

1

–

–

1

1

–

–

Toelichting
Algemeen
Gedurende het jaar is door eenheden van het CZSK deelgenomen aan
diverse reeds lopende en nieuwe crisisbeheersings- en humanitaire
operaties. Over het algemeen heeft het CZSK kunnen voldoen aan de
opdrachten uit de doelstellingenmatrix. Er heeft alleen op het gebied van
onderzeeboten, mijnenbestrijdingsvaartuigen en marinierseenheden in
het Caribisch gebied een onderrealisatie plaatsgevonden op de geplande
inzet en gereedheid.
Internationale inzet
NLMARFOR
De Netherlands Maritime Force (NLMARFOR)-staf is sinds 1 juli 2008 Fully
Operational Capable. Tijdens de oefening Joint Warrior 08 is het geheel
van staf, schepen en marinierseenheden als amfibische taakgroep door
Strike Force NATO gecertificeerd voor NRF12 in de eerste helft van 2009,
waarin Nederland als Amphibious Core Nation zal optreden. In december
zijn drie stafleden van NLMARFOR geïntegreerd in de internationale staf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

37

aan boord van het Griekse fregat HS Psara, het vlaggenschip van de
antipiraterij-operatie Atalanta voor de kust van Somalië.
Fregatten
Gedurende het jaar zijn in totaal vier fregatten ingezet voor drie verschillende operaties.
Begin 2008 heeft het Luchtverdedigings- en Commando(LC)-fregat Hr.Ms.
De Ruyter met geëmbarkeerde Lynx-helikopter haar deelname aan de
maritieme taakgroep van de United Nations Interim Force in Lebanon
(UNIFIL) voor de kust van Libanon afgerond.
Van eind maart tot eind juni is het LC-fregat Hr.Ms. Evertsen met geëmbarkeerde Lynx-helikopter op verzoek van de Executive Director van het
World Food Programme (WFP) ingezet, om zeetransporten van humanitaire hulpgoederen naar Somalië te beschermen tegen piraterij in het
verlengde van VN-resolutie 1772 van 20 augustus 2007 en 1801 van 20
februari 2008. In het najaar werd Hr.Ms. De Ruyter teruggetrokken uit de
Standing NRF Maritime Group 1 (SNMG1) voor inzet in het kader van
diezelfde missie van 23 oktober tot medio december.
De M-fregatten Hr.Ms. Van Galen en Hr.Ms. Van Speijk zijn achtereenvolgend met een geëmbarkeerde Lynx-helikopter ingezet als stationsschip in
het Caribisch gebied.
Hr.Ms. Van Nes is in december 2007 uit dienst gesteld en in 2008 gereed
gemaakt voor verkoop aan Portugal.
Bevoorradingsschepen
Hr.Ms. Amsterdam heeft met geëmbarkeerde Lynx-helikopter Hr.Ms. De
Ruyter afgelost in de maritieme taakgroep van UNIFIL. De deelname door
Nederland aan deze operatie werd per 1 maart beëindigd. Aansluitend
heeft zij twee maanden geparticipeerd in de Standing NRF Maritime
Group 2 (SNMG2). Ten slotte is nog vier weken geparticipeerd in de
counter-drugs operaties in het Caribisch gebied.
Landing Platform Docks (Amfibische schepen)
Beide transportschepen maken deel uit van de taakgroep, die in oktober
door Strike Force NATO is gecertificeerd voor NRF12.
Onderzeeboten
In de eerste helft van 2008 is geen inzet geweest wegens gebrek aan
opgewerkt personeel. Tenslotte is door uitloop van het onderhoud van
Hr.Ms. Dolfijn in de eerste helft van 2008 ondergerealiseerd op het aantal
operationeel gerede eenheden. Hr.Ms. Dolfijn was in de tweede helft van
2008 beschikbaar voor NRF11, maar is in dit kader niet ingezet.
Mijnenbestrijdingsvaartuigen
De gereedstelling van operationeel gerede mijnenjagers kende door
uiteenlopende oorzaken beperkingen. In de eerste helft van 2008 is niet
voldaan aan de opdracht tot het leveren van een AMBV aan de Standing
NRF Mine Counter Measures Group 1 (SNMCMG1). Dit werd veroorzaakt
door uitloop van de evaluatie van de resultaten van het PAM-programma
aan boord van de voor SNMCMG1 geplande eenheid. In de tweede helft
van 2008 zijn Hr.Ms. Urk en Hr.Ms. Hellevoetsluis achtereenvolgend
ingezet in SNMCMG1.
De AMBV’s hebben uitvoering gegeven aan operatie Beneficial Cooperation, waarbij op de Noordzee in samenwerking met Belgische MBV’s en de
Duik- en Demonteergroep (DDG) 154 explosieven werden geruimd. Verder
hebben AMBV’s en het ondersteuningsschip Hr.Ms. Mercuur gevaren ter
ondersteuning van de Kustwacht Nederland. Wegens veelvuldige

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

38

verschuivingen in de planning van het PAM-project en de hieruit voortvloeiende afstemmingsproblemen met controlerende instanties, in combinatie met slecht weer, uitloop onderhoud, het ontbreken van opstappers,
een noodzakelijke spoeddokking en het herbeleggen van taken binnen de
kustwachtorganisatie, zijn uiteindelijk slechts 71 van de 140 vaardagen
voor de Kustwacht Nederland gerealiseerd.
Marinierseenheden
Met ingang van juni zijn ongeveer zestig mariniers van het eerste
mariniersbataljon (1MARNSBAT) ingezet in de operatie EUFOR/Tsjaad en
EUFOR/Tchad/RCA als verkenningseenheid van een Iers bataljon. Verder
zijn enkele functionarissen geplaatst bij het operationeel hoofdkwartier in
Parijs en het veldhoofdkwartier in Abéché.
In 2008 zijn verschillende eenheden van de mariniers naar Afghanistan
uitgezonden als Operational Mentoring and Leadership Teams (OMLT).
Ook is geparticipeerd in ISAF met Marine Joint Effect Oberserver Groups
(MJEOG’s).
Aan boord van de LC-fregatten was tijdens de WFP-missie voor de kust
van Somalië een team van de Unit Interventie Mariniers (UIM) geëmbarkeerd om aan boord van de te escorteren schepen te fungeren als
beveiligingsteam.
In oktober is door de mariniers in het Caribisch gebied militaire bijstand
verleend op de Bovenwindse eilanden na passage van de orkaan Omar.
Hierbij werd nauw samengewerkt met de Kustwacht voor de Nederlandse
Antillen en Aruba. Door gebrek aan kaderpersoneel waren gedurende acht
maanden op zowel Curaçao als op Aruba slechts twee van de drie pelotons operationeel gereed.
Vanaf augustus is het eerste van de twee mariniersbataljons in versterkte
vorm operationeel gereed. Verder zijn de ondersteunende bataljons vanaf
april gereorganiseerd en teruggebracht van drie (het logistiek bataljon, het
amfibisch ondersteuningsbataljon en het gevechtssteunbataljon) naar
twee bataljons (het amfibisch ondersteuningsbataljon en het amfibisch
gevechtssteunbataljon). Gedurende het jaar waren de bataljons in de
oude samenstelling operationeel gereed.
Duik- en Demonteergroep
De Duik- en Demonteer Groep (DDG) heeft gedurende het jaar verschillende explosieven onschadelijk gemaakt. Vooral aan het eind van het jaar
werd een groot aantal verschillende explosieven gevonden en vernietigd
bij zandzuigwerkzaamheden voor de Nederlandse kust.
Nationale inzet
Naast de hierboven genoemde nationale inzet van AMBV’s (voor de
mijnenbestrijdingsoperatie Beneficial Cooperation en kustwacht Nederland) en de DDG, heeft het CZSK gedurende het gehele jaar voldaan aan
de gereedstellingsopdrachten die voortvloeien uit het convenant Intensivering Civiel-Militaire Samenwerking (ICMS). Hiervoor had het CZSK in
totaal 900 militairen op afroep beschikbaar.
Door de DDG is diverse malen gedurende het gehele jaar steun verleend
op duikgebied, zoals duiktechnische assistentie aan de Inspectie Openbare
Orde en Veiligheid en de Onderzoeksraad voor Veiligheid naar aanleiding
van een civiel duikongeval bij de brandweer van Terneuzen.
Verdere voorbeelden van steunverlening door het CZSK zijn het faciliteren
van de Tall Ships Races te Den Helder en het na een bommelding accommoderen van de Ronde Tafel Conferentie over staatkundige vernieuwingen van de Nederlandse Antillen en Aruba op de Marinebasis Parera.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

39

In- en uitdiensttreding eenheden
M-fregatten
Na het instemmen met de Marinestudie tijdens de begrotingsbehandeling
van 2006, is in 2007 begonnen met het uitvoeren van deze studie die
bestaat uit een aantal materieelprojecten en diverse reorganisatietrajecten. Op 28 november is het laatste te verkopen M-fregat, Hr.Ms. Van
Galen, uit dienst gesteld om gereed te worden gemaakt voor verkoop. Het
M-fregat Hr.Ms. Van Nes is op 16 januari 2009 overgedragen aan Portugal
en de overdracht van Hr.Ms Van Galen zal uiterlijk 1 november 2009
plaatsvinden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

40

4.3. Commando landstrijdkrachten – beleidsartikel 22
Algemene doelstelling
Operationeel gerede grondgebonden expeditionaire capaciteit voor nationale en internationale operaties.
Doelbereiking
Het Commando landstrijdkrachten (CLAS) heeft een bijdrage geleverd aan
de hoofdtaken van de krijgsmacht en daarmee aan het halen van het
Nederlandse ambitieniveau, zoals verwoord in de beleidsbrief «Wereldwijd Dienstbaar» uit september 2007. Om het ambitieniveau te kunnen
waarmaken en de gereedheid op peil te houden, dienen de operationele
eenheden van het CLAS voldoende opgeleid, geoefend en gemotiveerd
personeel te hebben, voldoende materieel dat voldoet aan alle operationele vereisten, en de mogelijkheden hier realistisch mee op te leiden en te
oefenen.
Externe factoren
De mate van geoefendheid van het personeel en de personele consequenties van de achterblijvende vulling van de organisatie wordt weergegeven
in het overzicht operationele doelstellingen per operationeel commando
en de toelichtingen daarop. De voortgang met betrekking tot de instroom
en verwerving van gewenst materieel voor de operationele commando’s
is opgenomen bij de tabellen «projecten in realisatie» en de toelichtingen
daarop bij beleidsartikel 25 Defensie Materieelorganisatie.
Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 22 Commando landstrijdkrachten

Bedragen x € 1 000

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Begroting
2008

Verschil

Verplichtingen

1 497 799

1 306 777

1 320 515

1 159 964

1 336 805

1 314 031

22 774

Programma-uitgaven
Operationeel Commando

1 145 314

1 193 089

1 058 076

987 631

1 010 183

1 068 087

– 57 904

Totaal programma-uitgaven

1 145 314

1 193 089

1 058 076

987 631

1 010 183

1 068 087

– 57 904

Apparaatsuitgaven
Staf Operationeel Commando
Bijdragen aan baten-lastendiensten

308 228
36 352

288 707
36 750

315 862
35 800

315 262
30 881

292 155
28 547

264 096
28 990

28 059
– 443

Totaal apparaatsuitgaven

344 580

325 457

351 662

346 143

320 702

293 086

27 616

1 489 894

1 518 546

1 409 738

1 333 774

1 330 885

1 361 173

– 30 288

105 374

52 837

38 842

32 651

19 144

18 215

929

Uitgaven

Totaal uitgaven
Ontvangsten
Totaal ontvangsten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

41

Toelichting bij de verschillen groter dan € 5 miljoen.
Verplichtingen
Het verplichtingenniveau is toegenomen door de loon- en prijsbijstelling
(€ 41,7 miljoen), een bijstelling van de raming voor onderhoud van de
infrastructuur door de DVD (€ 17,0 miljoen) en de toekenning van Staalmaatregelen (€ 6,8 miljoen). Een afname van het verplichtingenniveau
wordt veroorzaakt door de personele onderschrijding (€ 28,4 miljoen) en
de herijking van de middensommen (€ 22,8 miljoen). Het resterende
verschil betreft diverse kleine mutaties.
Uitgaven
Programma-uitgaven
Het verschil is onder meer een gevolg van de toerekening van de loon- en
prijsbijstelling 2008 met € 35,7 miljoen en de herijking van de middensommen met – € 20,2 miljoen. De personele onderbezetting heeft geleid
tot lagere salarisuitgaven van ongeveer € 50,0 miljoen en tot lagere
uitgaven voor oefeningen van € 21 miljoen. Voorts heeft er een herschikking plaatsgevonden van materiële exploitatie-uitgaven naar de DMO van
€ 10 miljoen. Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
Apparaatsuitgaven
De toerekening prijs- en loonbijstelling 2008 bedraagt € 6,1 miljoen. De
tarieven voor de werkplekdiensten in 2008 zijn ten opzichte van 2007
gedaald. In de begroting 2008 is geraamd met een tarief voor de werkplekdiensten, dat lager lag dan het uiteindelijk vastgestelde tarief. In de
realisatiefase is daarom het benodigde IV-budget met € 3,9 miljoen
verhoogd. De betaling voor het onderhoud van de infrastructuur over het
vierde kwartaal 2008 van € 17,5 miljoen is in tegenstelling tot voorgaande
jaren geheel conform de gewenste budgettaire cyclus uitgevoerd. Het
resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
Ontvangsten
Het verschil betreft diverse kleine mutaties.
Beleidsmatige informatie (realisatie operationele doelstellingen)
De operationele doelstellingen waaraan het CLAS moest voldoen, zijn
gekwantificeerd en gekwalificeerd naar aantallen operationeel gerede
eenheden. Uit onderstaande doelstellingen/realisatiematrix blijkt hoeveel
eenheden voor de operationele doelstellingen beschikbaar moesten zijn
respectievelijk waren.
Operationele doelstellingen:
Operationele doelstelling 1: Operationele grondgebonden expeditionaire
eenheden voor geplande internationale en nationale inzet.
Operationeel gereedgestelde eenheden worden ingezet voor internationale en nationale operaties om zo bij te dragen aan de uitvoering van de
drie hoofdtaken van Defensie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

42

Operationele doelstelling 2: Beschikbare operationeel gerede grondgebonden expeditionaire eenheden.
Om met grondgebonden eenheden direct te kunnen bijdragen aan de drie
hoofdtaken van Defensie, is een gedeelte van de eenheden operationeel
gereed. Deze eenheden zijn personeelsgereed, materieelgereed en geoefend.
Operationele doelstelling 3: Voortzettingsvermogen bij de grondgebonden
eenheden.
Om een aantal typen grondgebonden eenheden gereed te hebben gedurende een langere periode, is een groter aantal van dat type eenheden
noodzakelijk. Hierdoor is het mogelijk om eenheden te laten recupereren,
reorganisaties door te voeren, nieuw materieel in te voeren en het personeel opleidingen te laten volgen. Grondgebonden eenheden doorlopen
een opwerkprogramma tot het niveau «operationeel gereed» is bereikt.
In onderstaande tabel is de realisatie van de operationele doelstellingen
weergegeven en toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

43

Realisatie operationele doelstellingen (OD) 1, 2 en 3 Commando landstrijdkrachten 2008
Groep

Organieke eenheid

Totaal aantal
eenheden

Totaal aantal operationeel gerede
eenheden
Inzet
OD1

Begroot

Reali- Begroot
satie

Voortzettingsvermogen

Operationeel
gereed
OD2

Reali- Begroot
satie

OD3

Reali- Begroot
satie

Realisatie

HRF (L)HQ

NL deel staf HRF HQ
CIS battalion
Staff support battalion

1
1
1

1
1
1

1
1
1

0
0
0

0
0
0

1
1
1

–
–
–

–
–
–

Korps Commandotroepen

Commandotroepencompagnie

4

4

1

0

2

4

1

0

Air Manoeuvre Brigade

Brigadestaf + Stafstafcompagnie
Infanteriebataljon Luchtmobiel
Gevechtssteun eenheden
Logistieke eenheden

1

1

1

1

–

–

–

–

3
3
3

3
3
3

1
1
0

2
2
2

2
2
3

–
0
0

0
0
0

1
1
1

2

2

1

1

1

0,5

0

0,5

6

6

3

3

1

0

2

3

2
2
2
4

2
2
2
4

0
1
1
2

1
1
1
1

1
1
–
2

0
0,5
–
1

1
0
1
0

1
0,5
1
2

1
1

1
1

–
–

–
–

1
1

1
0,5

–
0

–
0,5

3

6

1

1

1

2

1

3

1
1

1
1

13

0
⁄

0,2
0,3

13

1
⁄

0,3
0,2

13

0
⁄

0,5
0,5

6

6

1

1

2

1

0

3

1

1

–

–

1

1

–

–

Gemechaniseerde
Brigadestaf + StafstafcomBrigades (13 en 43 Mech- pagnie
brig)
Pantserinfanterie/
tankbataljon
Brigade verkenningseskadron
Afdeling Veldartillerie
Pantsergeniebataljon
Logistieke eenheden
101 Gevechtssteun
Brigade

1 Logistieke Brigade

Regionaal Militair
Commando

Kernstaf Geniebrigade
Geniebataljon
ISTAR bataljon/ISTAR
compagnie
Commando luchtdoelartillerie
CIS-bataljon
CIMIC-bataljon/CIMIC
support elements
Kernstaf Logistieke brigade
Bevoorradings- en
Transportbataljon
Geneeskundig bataljon/
Geneeskundige compagnie
Herstelcompagnie

2

2

2

1,4

0

0,6

–

–

7
3

7
3

2
3

2
0,2

5
0

4
2,3

0
0

1
0,5

Nationale Reserve Bataljon

5

5

–

–

5

5

–

–

16

10

16

10

–

–

–

–

24

18

4

3,5

20

4

0

10,5

Explosieven Opruimings- Nationale Operaties ploegen
dienst
Expeditionaire Operaties
ploegen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

44

Toelichting
Algemeen
Eind 2007 is besloten om de missie ISAF Stage III met twee jaar te
verlengen tot 1 augustus 2010. Dit houdt in dat in tegenstelling tot het
gestelde in de begroting 2008 een aantal eenheden ook gedurende de
tweede helft van 2008 een bijdrage heeft geleverd aan de missie ISAF
Stage III. Bijna alle CLAS-eenheden hebben bijgedragen aan de bovengenoemde missie in Afghanistan. Door de verlenging is de planning voor
inzet en generieke operationele gereedstelling substantieel aangepast.
Het behalen van de doelstellingen heeft tevens onder druk gestaan door
een achterblijvende instroom van personeel. Er was gedurende het gehele
jaar sprake van een ondervulling bij specifieke categorieën personeel
waardoor de operationele gereedstelling van eenheden werd bemoeilijkt.
Door het beschikbare personeel te herschikken over die eenheden die
gepland waren voor inzet, is gewaarborgd dat de missies konden worden
uitgevoerd. Deze herschikking is wel ten koste gegaan van de reguliere
operationele gereedstelling.
Ook de hoge belasting van het materieel door de inzet in Afghanistan was
van invloed op het gereedstellingsproces. Defect en niet meer inzetbaar te
maken materieel in het inzetgebied is vervangen door het onttrekken van
materieel aan opwerkende eenheden in Nederland.
Door defensiebreed en bij CLAS-eenheden prioriteiten te stellen kon
grotendeels aan de opgedragen doelstelling worden voldaan. Hierbij is er
bewust voor gekozen om eenheden die zich opwerkten voor ISAF Stage III
op te leiden tot dat niveau «operationeel gereed» wat vereist was voor de
missie. Door bovendien de prioriteit qua personeel, materieel en opleiding
& training te leggen bij die eenheden die zich gereed stelden voor inzet, is
er daarnaast voor gekozen om die eenheden die niet voor inzet waren
gepland, tot een lager niveau van «operationeel gereed» op te werken.
Overigens is het daardoor wel mogelijk gebleken om delen van eenheden
die als geheel als voortzettingsvermogen zijn opgenomen in de begroting
als «alternatief» daadwerkelijk in te zetten in ISAF Stage III (voorbeelden
zijn wachtpelotons en psyops-elementen).
Bovenstaande oorzaken verklaren voor een groot deel de verschillen
tussen begroting en realisatie zoals weergegeven in de tabel. In de begroting is bij de meeste typen eenheden uitgegaan van het aantal dat achtereenvolgend ingezet of operationeel gereed was. Bij sommige typen
eenheden is echter gekozen voor het aantal dat gedurende het jaar gemiddeld is ingezet of operationeel gereed was. In de tabel is voor wat betreft
de realisatie per type eenheid aansluiting gezocht bij het uitgangspunt van
de begroting. Bij de eenheden waarbij het uitgangspunt van de achtereenvolgend ingezette of gereedgestelde eenheden is gehanteerd, staat dit
specifiek vermeld. In de hierna volgende paragrafen zullen per type
eenheid de eventuele verschillen tussen begroting en realisatie nader
worden toegelicht.
In 2008 is de in 2007 voorbereide extensivering van het operationeel
vermogen van het CLAS uitgevoerd. Het betreft twee tankeskadrons van
respectievelijk 11 Tankbataljon en 42 Tankbataljon en twee batterijen
veldartillerie van respectievelijk 11 Afdeling Rijdende Artillerie en 14 Afdeling Veldartillerie. Deze eenheden waren al per 1 oktober 2007 onttrokken
aan het operationeel vermogen van het CLAS. De reducties zijn in 2008
daadwerkelijk geëffectueerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

45

Eén van de beleidsprioriteiten voor 2008 was het verbeteren van de veiligheid en de bescherming van uitgezonden personeel. Hier wordt invulling
aan gegeven door de Joint Task Force Counter – Improvised Explosive
Devices (JTF C-IED) waarvoor het CLAS als Single Service Manager (SSM)
optreedt. Hieraan is in 2008 onder andere invulling gegeven door het
verbeteren van opleiding & training van uit te zenden personeel, het
uitbreiden van de TFU met personeel voor advanced search en Weapons
Intellingence Teams en het aanschaffen van materiaal voor dit personeel.
Tevens zijn voorbereidingen getroffen om in 2009 nog meer middelen in
te laten stromen, zoals onder andere Bushmasters met een van een
sensor voorziene grijparm, en opsporingshonden gespecialiseerd op
IED’s. Ten slotte is in samenwerking met TNO verder onderzoek uitgevoerd op het gebied van counter-IED, waardoor de JTF C-IED inmiddels
geldt als nationaal en internationaal kenniscentrum op het gebied van
C-IED.
Internationale inzet
Bij de missies (voornamelijk bij ISAF Stage III) worden samengestelde
eenheden ingezet. Om vanuit de begroting toch een verband te kunnen
leggen met ingezette eenheden, worden in de onderstaande paragrafen
de organieke eenheden specifiek genoemd die zijn samengesteld voor de
missies.
HRFHQ
HRFHQ heeft standby gestaan voor NRF-10. Deze standby-missie is in de
begroting nog als geplande inzet opgenomen, maar in de realisatie is dit
weergegeven als operationeel gereed. Dit verklaart het verschil in de
tabel. Na afloop van de standby-periode is het HRFHQ gestart met de
voorbereiding op de geplande inzet in 2009 als substantieel deel van HQ
ISAF in Kabul.
Korps Commandotroepen
In tegenstelling tot de begroting zijn in 2008 geen eenheden van het Korps
Commandotroepen ingezet als Special Forces Task Force Uruzgan (SF
TFU). Wel heeft gedurende het gehele jaar één compagnie op NTM (notice
to move) gestaan als «over the horizon force» om, indien noodzakelijk, te
worden ingevlogen.
Air Manoeuvre Brigade (AMB)
Begroting en realisatie geven bij deze typen eenheden het totaal aantal
eenheden weer dat achtereenvolgend is ingezet tijdens ISAF Stage III.
Personeel van de Brigadestaf Luchtmobiel is ingezet als staf van de Task
Force Uruzgan ISAF in de maanden januari en februari 2008 en opnieuw
vanaf augustus 2008.
11 Infanteriebataljon Luchtmobiel is grotendeels als kerneenheid ingezet
van de battlegroup (BG) van TFU-7, ISAF (augustus tot en met november
2008). Delen van 11 Infanteriebataljon Luchtmobiel zijn daarnaast als
element ingezet van de battlegroups van zowel TFU BG-5 (december 2007
tot en met maart 2008) als TFU BG-6 (april tot en met juli 2008).
12 Infanteriebataljon Luchtmobiel is grotendeels als kerneenheid ingezet
van de battlegroup van TFU-8 (december 2008 tot en met maart 2009).
Door de hierboven genoemde prioriteitsstelling voor eenheden voor ISAF
heeft 13 Infanteriebataljon niet zoals gepland de status operationeel
gereed behaald per 1 augustus 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

46

Voor wat betreft de inzet van de gevechtssteuneenheden in 2008 zijn de
volgende opmerkingen te maken:
– Gedurende het gehele jaar 2008 zijn delen van 11 Luchtverdedigingscompagnie ingezet tijdens de missie ISAF Stage III, zowel bij de TFU
als bij de ATF (in de functie van «doorgunner» en als force protection).
Bij elkaar opgeteld is ruim de helft van de eenheid in 2008 ingezet.
– Pelotons van 11 Mortiercompagnie zijn (omgeschoold van 120 mm
naar 80 mm mortieren) ingezet tijdens TFU BG-5 en TFU BG-8. Bij
elkaar is ruim de helft van de eenheid in 2008 ingezet. Door deze inzet
(inclusief de benodigde omscholing) in combinatie met ondervulling
en een gebrek aan opleidingscapaciteit is 11 Mortiercompagnie niet in
staat gebleken om haar beoogde OG-status op de 120 mm mortier te
behalen.
– 11 Geniecompagnie is grotendeels ingezet tijdens TFU BG-8. Eén
peloton is ingezet tijdens TFU BG-7. Groepen zijn ingezet tijdens TFU
BG-5 en 6. Bij elkaar opgeteld is de gehele eenheid in 2008 ingezet.
Delen van de logistieke eenheden zijn vooral ingezet tijdens TFU BG-7 en
TFU BG-8. Bij het inzetten van een infanteriebataljon wordt het gerelateerde deel van 11 Bevoorradingscompagnie en 11 Herstelcompagnie
ingezet ter ondersteuning. Daarnaast zijn achtereenvolgend delen van 11
Geneeskundige compagnie ingezet tijdens TFU BG-5, BG-6, BG-7 en BG-8.
Deze inzet was grotendeels niet gepland maar is voortgekomen uit de
herziene planning naar aanleiding van het besluit tot verlenging. Van elk
van de logistieke eenheden is daarmee gedurende dit jaar ongeveer 2⁄3
ingezet tijdens ISAF.
Gemechaniseerde Brigades (13, 43 Mechbrig)
Begroting en realisatie geven bij deze typen eenheden het totaal aantal
eenheden weer dat achtereenvolgend is ingezet tijdens ISAF Stage III.
De brigadestaf van 43 Mechbrig is in de eerste helft van 2008 ingezet als
staf van de Task Force Uruzgan. Daarnaast heeft staf 43 Mechbrig een
belangrijke personele bijdrage geleverd aan de staf van de Command
Nation-periode van Regional Command South (RCS). In tegenstelling tot
de begroting is staf 13 Mechbrig niet gedurende het gehele jaar operationeel gereed geweest, terwijl staf 43 Mechbrig in de tweede helft van 2008
een periode van recuperatie en opwerken heeft gehad.
De beide pantserinfanteriebataljons van 43 Mechbrig (44 en 45 Pantserinfanteriebataljon) hebben achtereenvolgend opgetreden als kerneenheid
van de battlegroups TFU-5 en TFU-6. Daarnaast heeft 45 Pantserinfanteriebataljon een compagnie geleverd voor TFU BG-7 en 42 Pantserinfanteriebataljon een compagnie voor TFU BG-8.
Elementen van 42 Tankbataljon zijn ingezet ter ondersteuning van de TFU
BG-5 (wachtsteun), TFU BG-7 (Verkenningseenheid) en Regional
Command South.
11 Tankbataljon heeft een groot gedeelte van één tankeskadron ingezet als
wachtsteun in Uruzgan in het begin van 2008.
43 Brigadeverkenningseskadron heeft taken vervuld als Observer Mentoring Liaison Team in de eerste helft van 2008. 42 Brigadeverkenningseskadron is in de TFU BG-8 met één verkenningspeloton vertegenwoordigd.
De staf van 14 Afdeling Veldartillerie is ingezet als Provincial Reconstruction Team tijdens PRT-4, ISAF (oktober 2007 tot en met maart 2008). Eén

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

47

van de twee batterijen is begin van het jaar ingezet als Force protection in
Uruzgan. Tijdens TFU BG-8 is één vuurmondpeloton van de andere
batterij ingezet.
11 Afdeling rijdende artillerie is ingezet met vuurmondpelotons tijdens
TFU BG-5, BG-6 en BG-7. Tot juli 2008 zijn daarnaast delen van de twee
genoemde afdelingen (11 en 14), ondersteund door logistieke eenheden
van de brigades, standby geweest voor NRF-10. Deze standby missie is in
de begroting nog opgenomen als geplande inzet, echter in de realisatie
zijn deze eenheden gemeld als operationeel gereed.
11 Pantsergeniebataljon van 43 Mechbrig is ingezet met een compagnie
als ondersteuning van de battlegroup tijdens TFU-5 en TFU-6 alsmede de
staf als Provincial Reconstruction Team tijdens PRT-5 van ISAF (april tot en
met september 2008). 41 Pantsergeniebataljon van 13 Mechbrig is ingezet
met een compagnie als ondersteuning van de battlegroup tijdens TFU-7.
Ten slotte hebben logistieke elementen van 43 Mechbrig een bijdrage
geleverd aan TFU BG-5 en TFU BG-6.
101 Gevechtssteun Brigade
Diverse subeenheden van de Gevechtssteun Brigade zijn ingezet voor
ISAF en EUFOR. Daarnaast zijn subeenheden (vooral van 101 Geniebataljon en 103 ISTAR-bataljon) standby geweest voor NRF-10 gedurende
de eerste helft van 2008. Deze standby-missie is in de begroting opgenomen als geplande inzet, echter in de realisatie zijn deze eenheden
gemeld als operationeel gereed.
In het bijzonder 103 ISTAR-bataljon en het CIMIC-bataljon hebben bijgedragen aan ISAF. Bij het ISTAR-bataljon is in de begroting nog uitgegaan
van drie aanwezige compagnieën. Het bataljon heeft in 2008 echter
gewerkt en gerapporteerd in samengestelde modules (totaal aanwezig
zes). De cijfers bij realisatie hebben dan ook betrekking op deze modules.
Bij elke TFU BG is een module ingezet voor de duur van vier maanden.
Voor NRF-10 heeft één module standby gestaan.
Bij het CIMIC-bataljon is het aantal Cimic Support Elements (CSE) gedurende het jaar uitgebreid van drie op 1 januari naar vier op 1 april tot zes
op 1 juli 2008. Bij elk PRT is een CSE ingezet gedurende 2008.
Delen van het CIS-bataljon zijn ingezet voor TFU en EUFOR. De staf is
ingezet als Provincial Reconstruction Team in PRT-6 (oktober 2008 tot en
met maart 2009) in Afghanistan.
Commando Luchtdoelartillerie heeft in het begin van 2008 twee
subeenheden alternatief ingezet als Force Protection in Uruzgan. Daarnaast is gedurende het gehele jaar een aanzienlijke bijdrage geleverd aan
de Psyops-elementen van ISAF.
1 Logistieke Brigade
Alle eenheden van 1 Logistieke Brigade hebben een grotere of kleinere
bijdrage geleverd aan de missie ISAF Stage III. Bovendien zijn diverse
subeenheden gedurende de eerste helft van 2008 standby geweest voor
NRF-10. Deze standby-missie is in de begroting opgenomen als geplande
inzet, echter in de realisatie zijn deze eenheden gemeld als operationeel
gereed.
1 Logistieke Brigade zou daarnaast een dragende rol hebben tijdens de
redeployment van ISAF Stage III, zoals gepland in de begroting. Door het
besluit tot verlenging is voornamelijk de daadwerkelijke inzet van hersteleenheden van 1 Logistieke Brigade aanzienlijker lager uitgevallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

48

400 Geneeskundig bataljon heeft een structuur van 7 clusters. Voor de
ondersteuning van TFU BG-5, BG-6, BG-7 en BG-8 is iedere keer een
cluster ingezet.
Explosieven Opruimingsdienst
In de planning is uitgegaan van in totaal veertig ploegen van de conform
planning opgerichte Defensiebrede Explosieven Opruimingsdienst
Defensie. Omdat deze reorganisatie pas halverwege 2009 zal plaatsvinden, is in de realisatie uitgegaan van de ploegen van het Explosieven
Opruimingscommando Koninklijke Landmacht (EOCKL). Daarbij is het
aantal expeditionaire ploegen van het EOCKL per 1 juli 2008 uitgebreid
van 16 naar 18. Door gebrek aan gekwalificeerd personeel is het aantal
operationeel gerede ploegen lager uitgevallen. Wel is hierbij aan de wettelijke normen voldaan. Het aantal ingezette ploegen tijdens ISAF Stage III is
in november 2008 verhoogd van drie naar vier. Daarbij levert het EOCKL
vanaf eind 2008 Weapon Intelligence Teams (WIT) die een belangrijke rol
spelen bij de bestrijding van IED-dreiging.
Nationale inzet
Militaire bijstand en ondersteuning
Het CLAS had in 2008 in het kader van ondersteuning van civiele autoriteiten in totaal 3 400 militairen op afroep gegarandeerd beschikbaar:
+ 2 000 militairen voor ICMS gerelateerde algemene steun;
+ 1 400 militairen voor specifieke taken conform het gestelde in de ICMS
afspraken.
Deze militairen waren op afroep beschikbaar uit alle organieke eenheden
van het CLAS, ook van eenheden die als voortzettingsvermogen zijn opgenomen in begroting en realisatie.
Ter voorbereiding op een succesvolle inzet voor bijstand en ondersteuning, hebben eenheden van het CLAS in 2008 aan diverse oefeningen
deelgenomen. Voorbeelden hiervan zijn:
+ Een multidisciplinaire oefening voor hoogwaterbestrijding in januari
met civiele hulpverleners en militairen van 13 Mechbrig en RMC Zuid
in VeiligheidsRegio (VR) Brabant-Noord.
+ Een oefening in mei in VR Hollands-Midden waarbij onder andere de
back-upvoorziening ICT (Basismodule) is gedemonstreerd.
+ De grote landelijke rampenoefening «Waterproef» in november. Staf
101 Gevechtssteunbrigade heeft, aangevuld met personeel van 1
Logistieke Brigade, tijdens deze oefening de Staf Grootschalige
Evacuaties (SGE) uitgebracht. Daarbij is de Landelijke Operationele
Staf geadviseerd over mogelijke evacuatiestrategieën en is ook de
aansturing van evacuatieprocessen beoefend.
Voorbeelden van verleende militaire bijstand en ondersteuning:
+ In januari heeft 400 Geneeskundig Bataljon, ter ondersteuning van de
ontruiming, een mobiel hospitaal met intensive care-unit en operatiekamer gebouwd op het parkeerterrein van het Medisch Centrum
Twente in Enschede. Het militaire hospitaal heeft tot begin april dienst
gedaan.
+ In april heeft het EOCKL steun verleend aan de viering van Koninginnedag in Friesland evenals diverse reguliere steunverleningen op
EOD-gebied gedurende het gehele jaar.
+ In juni is steun verleend aan de politie Noord-Limburg voor het op
heterdaad betrappen van een valkuilengraver in de bossen van Helden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

49

4.4. Commando luchtstrijdkrachten – beleidsartikel 23
Algemene doelstelling
Operationeel gerede lucht- en grondgebonden expeditionaire capaciteit
voor nationale en internationale operaties.
Doelbereiking
Het Commando luchtstrijdkrachten (CLSK) heeft een bijdrage geleverd
aan de hoofdtaken van de krijgsmacht en daarmee aan het halen van het
Nederlandse ambitieniveau. In september 2007 is het ambitieniveau voor
de nieuwe kabinetsperiode verwoord in de beleidsbrief «Wereldwijd
Dienstbaar». De beleidsbrief geeft een beschrijving van de taken die
eenheden van het CLSK moeten kunnen uitvoeren. Om het ambitieniveau
te kunnen waarmaken en de gereedheid op peil te houden, dienen de
operationele eenheden van het CLSK voldoende opgeleid, geoefend en
gemotiveerd personeel te hebben, voldoende materieel dat voldoet aan
alle operationele vereisten, en de mogelijkheden hier realistisch mee op te
leiden en te oefenen.
Externe factoren
De mate van geoefendheid van het personeel en de personele consequenties van de achterblijvende vulling van de organisatie wordt weergegeven
in het overzicht operationele doelstellingen per operationeel commando
en de toelichtingen daarop. De voortgang met betrekking tot de instroom
en verwerving van gewenst materieel voor de operationele commando’s
is opgenomen bij de tabellen «projecten in realisatie» en de toelichtingen
daarop bij het beleidsartikel 25 Defensie Materieelorganisatie.
Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 23 Commando luchtstrijdkrachten

Bedragen x € 1 000

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Begroting
2008

Verschil

993 092

608 856

714 728

713 180

648 171

662 221

21 950

520 636

500 285

506 687

546 938

642 101

623 637

18 464

0

1 354

15 303

3 901

0

0

0

Totaal programma-uitgaven

520 636

501 639

521 990

550 839

642 101

623 637

18 464

Apparaatsuitgaven
Staf Commando Luchtstrijdkrachten
Bijdrage aan baten-lastendiensten

176 104
9 408

139 983
11 628

126 117
12 728

129 393
14 333

74 816
12 566

62 524
12 634

12 292
– 68

Totaal apparaatsuitgaven

185 512

151 611

138 845

143 726

87 382

75 158

12 224

Totaal uitgaven

706 148

653 250

660 835

694 565

729 483

698 795

30 688

42 716

26 834

17 592

16 829

10 877

8 671

2 206

Verplichtingen
Uitgaven
Programma-uitgaven
Commando luchtstrijdkrachten
Kustwacht voor de Nederlandse Antillen
en Aruba

Ontvangsten
Totaal ontvangsten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

50

Toelichting bij de verschillen groter dan € 5 miljoen.
Verplichtingen
De toename van het verplichtingenniveau is onder meer een gevolg van
wijzigingen in de tarieven voor werkplekdiensten (€ 11,4 miljoen). Tevens
zijn de verplichtingen verhoogd (€ 10,8 miljoen) voor onderhoud van de
infrastructuur over het vierde kwartaal 2008, die in tegenstelling tot voorgaande jaren geheel conform de gewenste budgettaire cyclus uitgevoerd.
Daarnaast is de toename veroorzaakt door de loon- en prijsbijstelling van
€ 18,9 miljoen en de herijking van de middensommen met € 9,1 miljoen.
De personele onderschrijding heeft geleid tot een verlaging van het
verplichtingenbudget met € 17,7 miljoen. Ook het verplichtingenbudget
voor FMS-cases is € 5,4 miljoen verlaagd. Het resterende verschil betreft
diverse kleine mutaties.
Uitgaven
Programma-uitgaven
Het verschil is onder meer een gevolg van de toerekening van de loon- en
prijsbijstelling 2008 van € 16,8 miljoen en de herijking van de middensommen met € 9,1 miljoen. De betaling voor het onderhoud van de infrastructuur van € 10,8 miljoen over het vierde kwartaal 2008 is in tegenstelling tot voorgaande jaren geheel conform de gewenste budgettaire cyclus
uitgevoerd. De personele ondervulling heeft geleid tot een budgetverlaging van € 11,5 miljoen. De verlaging van het budget als gevolg van
de ontwikkeling van de dollarkoers bedraagt € 3,0 miljoen. Verder is het
budget verlaagd met € 5,6 miljoen door de vertraagde oprichting van het
DHC. Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
Apparaatsuitgaven
Het verschil is onder meer een gevolg van de toerekening van de loon- en
prijsbijstelling 2008 met € 2,1 miljoen. De personele ondervulling heeft
geleid tot een budgetverlaging van € 6,1 miljoen. De tarieven voor de
werkplekdiensten in 2008 zijn ten opzichte van 2007 gedaald. In de begroting 2008 is geraamd met een tarief voor de werkplekdiensten, dat lager
lag dan het uiteindelijk vastgestelde tarief. In de realisatiefase is daarom
het benodigde IV-budget met € 14,7 miljoen verhoogd. Het resterende
verschil betreft diverse kleine mutaties.
Ontvangsten
Het verschil betreft diverse kleine mutaties.
Beleidsmatige informatie (realisatie operationele doelstellingen)
De operationele doelstellingen waaraan het CLSK moest voldoen, zijn
gekwantificeerd en gekwalificeerd naar aantallen operationeel gerede
eenheden. Uit onderstaande doelstellingen/realisatiematrix blijkt hoeveel
eenheden voor de operationele doelstellingen beschikbaar moesten zijn
respectievelijk waren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

51

Operationele doelstellingen
Operationele doelstelling 1: Operationeel gerede expeditionaire eenheden
voor geplande internationale en nationale inzet.
Operationeel gereedgestelde eenheden worden ingezet voor internationale en nationale operaties om zo bij te dragen aan de uitvoering van de
drie hoofdtaken van Defensie.
Operationele doelstelling 2: Beschikbare operationeel gerede expeditionaire luchtstrijdkrachten.
Om met luchtstrijdkrachten direct te kunnen bijdragen aan de drie hoofdtaken van Defensie zijn eenheden van de luchtstrijdkrachten operationeel
gereed. Deze eenheden zijn personeelsgereed, materieelgereed en geoefend.
Operationele doelstelling 3: Voortzettingsvermogen bij de luchtstrijdkrachten.
Om expeditionaire eenheden gereed te houden is een groter aantal
middelen noodzakelijk dan direct operationeel nodig is. Hierdoor is het
mogelijk te recupereren, gepland onderhoud uit te voeren en personeelsleden opleidingen te laten volgen. Tevens wordt hiermee het voortzettingsvermogen bij expeditionair optreden gegarandeerd.
In onderstaande tabel is de realisatie van de operationele doelstellingen
weergegeven en toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

52

Realisatie operationele doelstellingen (OD) 1, 2 en 3 Commando luchtstrijdkrachten 2008
Groep

Organieke eenheid

Totaal aantal
eenheden

Totaal aantal operationeel gerede
eenheden
Inzet
OD1

Begroot

Reali- Begroot
satie

Voortzettingsvermogen

Operationeel
gereed
OD2

Reali- Begroot
satie

OD3

Reali- Begroot
satie

Realisatie

Jachtvliegtuigen

Squadron

5

5

0,5

0,4

4,5

4,6

–

–

Gevechtshelikopters

Squadron

1

1

0,4

0,3

0,6

0,7

–

–

Transporthelikopters

Squadron

2

2

0,5

0,3

0,5

0,4

1

1,3

SAR-helikopters

Squadron

1

1

–

0,3

0,3

0,6

–

0,1

Maritieme helikopters

Squadron

2

2

0,5

0,5

0,8

0,7

0,8

0,8

(K)DC-10

Squadron

1

1

–

0,5

0,5

0,4

0,5

0,1

C-130

Squadron

1

1

–

0,3

0,5

0,3

0,5

0,4

Geleide wapens

Fire platoon

4

4

–

–

4

2,4

0

1,6

Air Operations Control
Station

Squadron

1

1

–

–

1

1

–

–

Overige eenheden

OGRV-pelotons

3

3

1

0,7

2

2,3

–

–

Dorniers (kustwacht)

Eenheid

1

1

0,5

0,5

0,5

0,5

–

–

Luchttransport en tankers

Toelichting
Algemeen
Eind 2007 is besloten om de missie ISAF Stage III met twee jaar te
verlengen tot 1 augustus 2010.
Gedurende het jaar is door eenheden van het CLSK deelgenomen aan
diverse crisisbeheersings- en humanitaire operaties. De hoge belasting
van het materieel door de inzet in operaties was van invloed op het
gereedstellingsproces. In onderstaande paragrafen is de tabel verder
toegelicht.
Internationale inzet
Jachtvliegtuigen
Zes F-16 jachtvliegtuigen zijn ingezet van januari tot oktober voor de ISAFoperatie in Afghanistan. Vanaf oktober is ten gevolge van de verlenging
het aantal F-16 jachtvliegtuigen teruggebracht tot vier. Om deze reden is
er dan ook een klein verschil tussen de geplande en gerealiseerde inzet.
In 2008 zijn negen F-16’s standby geweest voor NRF/EUBG.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

53

Voor jachtvliegtuigen is het voortzettingsvermogen belegd in de squadrons. Om die reden is dit niet afzonderlijk zichtbaar gemaakt in de tabel.
Gevechtshelikopters
Vijf Apache-gevechtshelikopters zijn ingezet voor de operatie ISAF in
Afghanistan. In de oorspronkelijke planning was uitgegaan van zes
Apaches voor inzet voor ISAF. In verband met het voortzettingsvermogen
is dit in 2007 teruggebracht naar vijf Apache-gevechtshelikopters. Om
deze reden is er dan ook een klein verschil tussen de geplande en gerealiseerde inzet.
Voor gevechtshelikopters is het voortzettingsvermogen belegd in de squadrons. Om die reden is dit niet afzonderlijk zichtbaar gemaakt in de tabel
Helikopters
Alle helikopters van Defensie zijn vanaf juli 2008 ondergebracht bij het
Defensie Helikopter Commando (DHC) van het Commando luchtstrijdkrachten. De transporthelikopters van vliegbasis Soesterberg zijn naar de
vliegbasis Gilze-Rijen verplaatst. Ook de maritieme helikopters welke
gestationeerd zijn op Marinevliegkamp De Kooij maken deel uit van het
DHC.
Transporthelikopters
Drie Chinook-helikopters en vijf Cougar-helikopters zijn achtereenvolgend
ingezet voor de operatie ISAF in Afghanistan. Het verschil tussen planning
en realisatie bij de inzet is te verklaren doordat bij het opstellen van de
begroting is uitgegaan van Cougar-helikopters, terwijl bij de realisatie
zowel Cougar- als Chinook-helikopters zijn ingezet. Voor eenzelfde
transportcapaciteit zijn minder Chinook-helikopters dan Cougarhelikopters nodig. De gevraagde transportcapaciteit is echter volledig
ingevuld.
Maritieme helikopters
Begin 2008 heeft één Lynx-helikopter aan boord van de Hr.Ms. De Ruyter
deelgenomen aan de maritieme taakgroep van de United Nations Interim
Force in Lebanon (UNIFIL).
Van eind maart tot eind juni heeft één Lynx-helikopter aan boord van het
LC-fregat Hr.Ms. Evertsen deelgenomen aan de bescherming tegen piraterij van zeetransporten van humanitaire hulpgoederen naar Somalië in
het verlengde van VN-resoluties 1772 en 1801. Eén Lynx-helikopter is
ingezet in het Caribisch gebied aan boord van het stationsschip.
Luchttransport
In de begroting is een squadron luchttransport en tankers opgenomen. In
2008 is dit opgedeeld in twee squadrons, één squadron met C-130 en één
squadron met daarin de (K)DC-10, de F-50 en de Gulfstream IV. Van dit
squadron wordt de (K)DC-10 gebruikt voor militaire operationele inzet. In
dit jaarverslag is de opsplitsing van één naar twee squadrons in de tabel
verwerkt. In de eerder opgestelde begroting is voor deze squadrons geen
inzet gepland. De C-130 is ingezet als cargo- en transportvliegtuig voor de
operatie ISAF in Afghanistan en voor de operatie in Tsjaad. De (K)DC-10’s
zijn ingezet voor de ISAF-missie in Afghanistan.
Geleide wapens
Door technische problemen met de radar- en afvuursystemen is er een
onderrealisatie bij de operationele gereedheid. Daarnaast zijn veel van de
individuele uitzendingen belegd bij één van de Fire Platoons.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

54

OGRV-pelotons
Eén OGRV-peloton is gedurende negen maanden ingezet voor de operatie
ISAF in Afghanistan.
Nationale inzet
SAR-helikopters
De Agusta Bell-helikopters van het Search and Rescue Squadron hebben
in 2008 een recordaantal patiënten vervoerd. In totaal is de SAR het afgelopen jaar 198 keer ingezet. Hiervan werden 187 patiëntenvluchten
gevlogen en 11 overige acties uitgevoerd waaronder enkele zoekacties,
zoals de vermiste schaatser in de Rypsterksterpolder en het speedbootongeval in het Prinses Margrietkanaal in Grouw.
Dorniers (kustwacht)
Het jaar 2008 heeft in het teken gestaan van het opwerken/samenstellen
van de kustwacht.
Voor de Dorniers is het voortzettingsvermogen belegd in het squadron.
Om die reden is dit niet afzonderlijk zichtbaar gemaakt in de tabel
Air Operations Control Station (AOCS NM)
Het AOCS NM is ingezet (vierentwintig uur per dag en zeven dagen per
week) voor de bewaking van de integriteit van het nationale luchtruim en
voor de uitvoering van gebieds- en naderingsverkeersleiding en ondersteuning van de verdediging van het nationale luchtruim.
Militaire bijstand en ondersteuning
Naast de realisatie van twee Quick Reaction Alert F-16’s en andere nationale taken (bijvoorbeeld gedeeltelijke back-up capaciteit van Schiphol
door AOCS NM, brandbluscapaciteit met transporthelikopters), had het
CLSK in het kader van ondersteuning van civiele autoriteiten in totaal 50
militairen op 24 uur notice en 250 militairen op 48 uur notice beschikbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

55

4.5. Commando Koninklijke marechaussee – beleidsartikel 24
Algemene doelstelling
Zorgdragen voor het opgedragen aandeel in de daadwerkelijke handhaving van de rechtsorde en het verlenen van hulp aan hen die deze
behoeven, alsmede het leveren van een bijdrage aan de effectiviteit van
de krijgsmacht.
Doelbereiking
Het Commando Koninklijke marechaussee (CKMar) heeft een bijdrage
geleverd aan een veilige samenleving, door handhaving van de rechtsorde en de verlening van hulp aan hen die dat behoeven, zowel in binnenals buitenland. Het CKmar is een politieorganisatie met militaire status,
die verantwoordelijk is voor een breed takenpakket.
Het CKmar is als onderdeel van de krijgsmacht belast met de drie hoofdtaken die in de Grondwet in algemene zin zijn opgedragen aan de krijgsmacht. Daarnaast staan in de Politiewet 1993, artikel 6, de specifieke taken
van het CKmar limitatief opgesomd. De Politiewet 1993 vormt bovendien
de grondslag voor de samenwerking met en bijstand aan de politie. De
(opsporings)bevoegdheden van de ambtenaren van het CKmar zijn onder
meer geregeld in het strafrecht en in de vreemdelingenwet en -regelgeving.
Het CKmar heeft haar taak uitgevoerd in ondergeschiktheid aan het
bevoegd gezag en in overeenstemming met de geldende rechtsregels. Het
takenpakket van het CKmar heeft zich ontwikkeld tot een veelzijdig en
samenhangend geheel. Het CKmar heeft snel en flexibel ingespeeld op
wijzigende omstandigheden door accenten te leggen binnen taakvelden of
tussen taakvelden, waar nodig na toestemming van de betreffende
gezagsdragers.
Externe factoren
Het behalen van de algemene doelstelling hangt af van het hebben van
voldoende opgeleid, geoefend en gemotiveerd personeel, voldoende
materieel dat voldoet aan de operationele vereisten en de mogelijkheden
hier realistisch mee te oefenen. De personele vulling wordt mede bepaald
door niet-beïnvloedbare factoren als demografische ontwikkeling en
economische situatie. Het kunnen beschikken over het gewenste materieel
wordt mede bepaald door niet-beïnvloedbare factoren als de stand van de
techniek en de mogelijkheden/beperkingen van de industrie. De geoefendheid van de eenheden van het CKmar is afhankelijk van voldoende oefenen trainingsmogelijkheden. Deze externe factoren hebben in 2008 niet
geleid tot noemenswaardige problemen bij de uitvoering van de taken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

56

Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 24 Commando Koninklijke marechaussee

Bedragen x € 1 000

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Begroting
2008

Verschil

334 297

358 066

355 987

311 429

381 054

393 960

– 12 906

Programma-uitgaven
Operationele taakvelden

280 486

292 901

327 112

335 548

344 723

331 247

13 476

Totaal programma-uitgaven

280 486

292 901

327 112

335 548

344 723

331 247

13 476

Apparaatsuitgaven
Staf Koninklijke Marechaussee
Bijdrage aan baten-lastendiensten

46 963
1 701

50 497
1 853

35 585
2 838

32 843
4 722

31 355
4 357

30 057
4 341

1 298
16

Totaal apparaatsuitgaven

48 664

52 350

38 423

37 565

35 712

34 398

1 314

Totaal uitgaven

329 150

345 251

365 535

373 113

380 435

365 645

14 790

7 743

12 419

5 546

4 940

4 839

7 254

– 2 415

Verplichtingen
Uitgaven

Ontvangsten
Totaal ontvangsten

Toelichting bij de verschillen groter dan € 5 miljoen.
Verplichtingen
De verlaging van het totale verplichtingenniveau is een gevolg van de
saldering van enerzijds een latere facturering door leveranciers dan
verwacht (– € 17,4 miljoen) en anderzijds door wijzigingen in de tarieven
voor werkplekdiensten en door de loon- en prijsbijstelling (€ 10,4
miljoen). Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
Uitgaven
Programma-uitgaven
Het verschil is onder meer een gevolg van de toerekening van de loon- en
prijsbijstelling 2008 van € 9,4 miljoen en de herijking van de middensommen met € 3,3 miljoen. De betaling voor het onderhoud van de infrastructuur van € 4,0 miljoen over het vierde kwartaal 2008 is in tegenstelling tot voorgaande jaren geheel conform de gewenste budgettaire cyclus
uitgevoerd. De personele ondervulling heeft geleid tot een budgetverlaging van € 4,3 miljoen. De tarieven voor de werkplekdiensten in 2008
zijn ten opzichte van 2007 gedaald. In de begroting 2008 is geraamd met
een tarief voor de werkplekdiensten, dat lager lag dan het uiteindelijk
vastgestelde tarief. In de realisatiefase is daarom het benodigde IV-budget
met € 9,1 miljoen verhoogd. Voorts is een aantal verrekeningen niet uitgevoerd hetgeen heeft geleid tot een budgetverlaging van € 5,8 miljoen. Het
resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
Apparaatsuitgaven
Het verschil betreft diverse kleine mutaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

57

Ontvangsten
Het verschil betreft diverse kleine mutaties.
Operationele doelstellingen
Operationele doelstelling 1: Handhaving veiligheidsniveau in overeenstemming met de geldende veiligheidsconcepten.
Indicatoren

Realisatie
2007

Streefwaarde
2008

Realisatie
2008

Verschil 2008

100%

100%

100%

0

0

0

0

0

Het percentage uitgevoerde opdrachten persoonsbeveiliging

100%

100%

100%

0

Het percentage uitvoering productieprogramma
Beveiliging Burgerluchtvaart (BBLV)*

>100%

100%

>100%

0

168

183

77

–/- 111

Het percentage onderkenningen van mogelijke illegale
betredingen van het beveiligde gebied
Aantal illegale betredingen van het object

Aantal beveiligde waardetransporten
*

«Productieprogramma» heeft begin 2008 – in overleg met NCTb – een naamsverandering ondergaan in een «toezichtsprogramma».

Toelichting tabel
– In 2008 zijn in het kader van het productieprogramma Beveiliging
Burgerluchtvaart (BBLV) meer activiteiten uitgevoerd dan gepland als
gevolg van de ontwikkeling van het Toezichtplan BBLV. Deze activiteiten zijn in overleg met de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTb) uitgevoerd.
– Door de Nederlandsche Bank zijn minder transporten uitgevraagd dan
voorzien. Het servicepercentage was 100%.
Operationele doelstelling 2: Beheersing van de vreemdelingenstroom in
overeenstemming met de geldende wet- en regelgeving.
Controle conform bepalingen Schengengrenscode omrent de verschillende vervoerssegmenten en, voor wat betreft Schiphol, binnen de met
Amsterdam Airport Schiphol overeengekomen normen voor de doorlooptijden bij de persoonscontroles aan de paspoortbalies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

58

Indicatoren

Realisatie
2007

Streefwaarde
2008

Realisatie
2008

Verschil 2008

100%

100%

100%

0

100%

100%

100%

0

62%
54%

100%
100%

75%
81%

–/– 25%
–/– 19%

100%

100%

100%

0

92%
88%

100%
100%

71%
63%

–/– 29%
–/– 37%

100%

100%

100%

0

98%
98%

100%
100%

96%
96%

–/– 4%
–/– 4%

Pleziervaart:
– administratieve en fysieke controle van opvarenden en ten minste 3 landelijke projectdagen,
welke geselecteerd zijn op basis van een risicoanalyse, waarop een 100% fysieke persoonscontrole plaatsvindt

5 projectdagen

3 projectdagen

3 projectdagen

0

Vissersschepen:
– administratieve en fysieke controle van opvarenden en tenminste 3 projectdagen, welke geselecteerd zijn op basis van een risicoanalyse,
waarop een 100% fysieke persoonscontrole
plaatsvindt

3 projectdagen

3 projectdagen

3 projectdagen

0

100%

100%

100%

0

Gemiddeld 40%
Gemiddeld 24%

100%
100%

Gemiddeld 31%
Gemiddeld 20%

–/– 69%
–/– 80%

Burgerluchtvaart:
– administratieve en fysieke controle op in- en
uitreis
Cruiseschepen:
– administratieve controle van bemanning en
passagiers
– fysieke controle van passagiers die van boord
gaan (afhankelijk van risicoanalyse)
+ inreis
+ uitreis
Vrachtferry’s:
– administratieve controle op in- en uitreis van
bemanning conform wijze van controle van
zeelieden.
– fysieke controle op in- en uitreis van bemanning
conform wijze van controle van zeelieden
+ inreis
+ uitreis
Personenferry’s
– administratieve controle op in- en uitreis van
bemanning conform wijze van controle van
zeelieden
– fysieke controle op in- en uitreis van bemanning
conform wijze van controle van zeelieden
+ inreis
+ uitreis

Vrachtvaart:
– administratieve controle van bemanning en
passagiers.
– fysieke controle van passagiers die van boord
gaan (afhankelijk van risicoanalyse)
+ inreis
+ uitreis

Voor de beheersing van de vreemdelingenstroom in de maritieme grensbewaking is in 2008 risicogestuurd opgetreden. Met deze methode wordt
een hogere effectiviteit met minder controles beoogd aangezien de
controles gerichter plaatsvinden. In de segmenten ferry’s en cruises zijn
als gevolg van deze risicoanalyses en prioriteitstelling niet alle controles
volgens de streefwaarde uitgevoerd. In het segment vrachtvaart heeft in
2008 een overgang plaatsgevonden naar een controlesystematiek op
basis van risicoprofielen en controleopdrachten, gebaseerd op de werkwijze van de Zeehavenpolitie Rotterdam. De verdere (technische) implementatie vindt plaats in 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

59

Wachtrij op de luchthaven Schiphol

Indicatoren

–

–

Percentage van de passagiers dat bij aankomst
maximaal 10 minuten moet wachten voorafgaand
aan de paspoortcontrole
Percentage van de vertrekkende of transfererende
passagiers dat maximaal 6 minuten moet wachten
voorafgaand aan de paspoortcontrole

Realisatie
2007

Streefwaarde
2008

Realisatie
2008

Verschil 2008

98%

95%

99%

+ 4%

86%

95%

95%
95%
95%

93%
91%
83%

–/– 2%
–/– 4%
–/– 12%

Realisatie
2007

Streefwaarde
2008

Realisatie
2008

Verschil 2008

8 189

Realisatie is
afhankelijk van
het aanbod

4 051

–*

Vertrek*
+ Vertrekhallen 2 en 3
+ Schengen – Niet Schengen
+ Niet Schengen – Schengen**
*
**

Percentages zijn gebaseerd op de conceptrapportage 2008.
In 2009 zal flexibeler worden omgegaan met de norm (meer conform «aankomst»).

Uitvoering geven aan Mobiel Toezicht Vreemdelingen

Indicatoren

Aantal vaststellingen van illegalen in het grensgebiedInzet vindt plaats in overleg met het bevoegd gezag

*

Aangezien de realisatie afhankelijk is van het aanbod wordt geen toelichting gegeven op het verschil tussen streefwaarde en realisatie.

Identiteit in het AC-proces

Indicatoren

Vaststelling van identiteit in het AC-proces

Realisatie
2007

Streefwaarde
2008

Realisatie
2008

Verschil 2008

100%

100%

100%

0

Realisatie
2007

Streefwaarde
2008

Realisatie
2008

Verschil 2008

6 171

Realisatie is
afhankelijk van
het aanbod

4 389

–*

Uitvoering geven aan uitzettingen van vreemdelingen uit Nederland

Indicatoren

Aantal uitzettingen van vreemdelingen uit Nederland.

*

Aangezien de realisatie afhankelijk is van het aanbod wordt geen toelichting gegeven op het verschil tussen streefwaarde en realisatie.

In 2008 had het CKmar bij de grensbewaking te kampen met problemen in
de personele bezetting op Schiphol. Om dit probleem aan te pakken zijn
maatregelen genomen door de brigade Grensbewaking te faciliteren met
ondersteuning vanuit het land. Hierdoor heeft het CKmar de zomerpiek
goed het hoofd kunnen bieden. De wachttijd bij aankomst is in 2008 voor
99% van de passagiers beperkt gebleven tot de norm van maximaal 10
minuten. Bij zowel Vertrek 2 als Vertrek 3 had 93% van de passagiers een
wachttijd van maximaal 6 minuten. Bij de doorlaatposten «Schengen-Niet-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

60

Schengen» en «Niet-Schengen-Schengen» was dit percentage respectievelijk 91% en 83%. Tevens zal in 2009 op de doorlaatpost «Niet-SchengenSchengen»flexibeler worden omgegaan met de norm (behandeling als
«aankomst»).
Daarnaast blijkt uit metingen naar de perceptie van de passagiers dat
ongeveer 95% van de passagiers de doorlooptijd van de paspoortcontrole
goed of acceptabel vindt.
Mobiel Toezicht Vreemdelingen: In 2008 heeft steunverlening aan de
brigade Grensbewaking van het district Schiphol plaatsgevonden. Dit
heeft geleid tot minder capaciteit bij MTV-controles.
Operationele doelstelling 3: Handhaving van de openbare orde en strafrechtelijke rechtsorde binnen de krijgsmacht en jegens militaire justitiabelen.
Indicatoren

Realisatie
2007

Streefwaarde
2008

Realisatie
2008

Verschil 2008

Beschikbaarheid/bereikbaarheid
Percentage van de meldingen waarbij het CKmar
binnen 30 minuten ter plaatse moet zijn

99%

90%

100%

0

Aantal misdrijfdossiers

1 375

1 500

1 363

–/– 137

Percentage processen-verbaal «lik op stuk»

47%

50%

43%

–/– 7%

Er zijn in 2008 1 363 misdrijfverbalen aangeboden aan het Openbaar
Ministerie (OM) Arnhem. Het verschil tussen de streefwaarde en de realisatie wordt grotendeels veroorzaakt door het achterblijven van het
aanbod. Alle door het CKmar opgemaakte (en voor het OM Arnhem
bestemde) misdrijfverbalen zijn aangeboden; de «werkvoorraad» met
betrekking tot de misdrijfdossiers was ultimo 2008 nihil. Daarnaast heeft
het CKmar 92 misdrijfverbalen aangeboden aan andere OM’s dan het OM
Arnhem.
Er is geen eenduidige oorzaak voor de daling van het percentage
processen-verbaal «lik op stuk». In 2009 vindt nader onderzoek naar de
oorzaak plaats.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

61

Operationele doelstelling 4: Handhaving van de openbare orde en de
strafrechtelijke rechtsorde op de aangewezen nationale luchtvaartterreinen.
Indicatoren

Realisatie
2007

Streefwaarde
2008

Realisatie
2008

Verschil 2008

Percentage van de prioriteit 1 meldingen in de
Terminal en het desbetreffende luchtvaartterrein
waarbij het CKMar binnen 5 minuten ter plaatse moet
zijn.

92%

90%

94%

+ 4%

Percentage van de prioriteit 2 meldingen in de
Terminal en het desbetreffende luchtvaartterrein
waarbij het CKMar binnen 10 minuten ter plaatse
moet zijn.

90%

90%

92%

+ 2%

Percentage van de prioriteit 3 meldingen in de
Terminal en het desbetreffende luchtvaartterrein
waarbij het CKMar binnen 15 minuten ter plaatse
moet zijn.

96%

90%

95%

+ 5%

Beschikbaarheid/bereikbaarheid

Operationele doelstelling 5: Beschikbare operationeel gerede eenheden
voor samenwerking, bijstand en assistentieverlening
Indicatoren

Aantal beschikbare eenheden
+ 4 ME-pelotons (Mobiele Eenheden)
+ 4 BE-pelotons (Bijstandseenheden)
+ 1 AE (Aanhoudingseenheid)

Realisatie
2007

Streefwaarde
2008

Realisatie
2008

Verschil 2008

4
4
1

4
4
1

4
4
1

0
0
0

De vier BE-pelotons waren in 2008 gereed voor de uitvoering van het
grootste gedeelte van de aan hen toegekende rollen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

62

Operationele doelstelling 6: Beschikbare operationele eenheden voor
internationale crisis- en humanitaire operaties.
Beschikbare operationele eenheden voor internationale crisis- en humanitaire operaties CKmar 2008–2012
Totaal aantal
eenheden

Realisatie 2008
Totaal aantal operationeel
gerede eenheden

CKmar Personeel voor civiele politiemissies
CKmar BE-peloton voor Crowd Riot Control
CKmar Personeel voor het samenstellen van Close Protection
Teams ter begeleiding van VIPS in het buitenland
CKmar Eskadron MP voor inzet voor NAVO-opdrachten;
reactietermijn van 180 dagen

Voortzettingsvermogen

Geplande
inzet

Operationeel
gereed

459 Mil
1

153
0

153
1

153
0

60 Mil

20

20

20

⁄

0

12

⁄

0

12

Het Eskadron Military Police (MP) was in 2008 niet voor alle taken inzetgereed vanwege het ontbreken van het benodigde materiaal voor deze
taken. De nadere uitwerking van de taakstelling op basis van de huidige
behoefte en het middelenpakket is nog niet afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

63

4.6. Defensie Materieelorganisatie – beleidsartikel 25
Algemene doelstelling
Modern, robuust, kwalitatief hoogwaardig en inzetbaar materieel.
Doelbereiking
De Defensie Materieelorganisatie (DMO) heeft een bijdrage geleverd aan
de hoofddoelstellingen van de krijgsmacht door levering van modern,
robuust, kwalitatief hoogwaardig en inzetbaar materieel.
De DMO heeft daarvoor materieellogistieke ondersteuning geleverd op
het gebied van aanschaf, instandhouding en afstoting voor de gehele
krijgsmacht en was beleidsverantwoordelijk voor het defensiebrede
materieellogistieke beleid en het beleid met betrekking tot wetenschappelijk onderzoek en ontwikkeling. In 2008 was het opleveren van de beleidskaders High Level Design Matlog voor SPEER een belangrijke ontwikkeling.
SPEER – Opstellen High Level Design
In 2008 is het High Level Design (HLD) Materieellogistiek (Matlog) in twee
delen ter besluitvorming aangeboden. Over het eerste deel van het High
Level Design (HLD) Materieellogistiek (Matlog) heeft besluitvorming
plaatsgevonden. Hiermee is de eerste invulling gegeven aan de Matlogcomponent van het nieuwe besturingsmodel Defensie. Het HLD-Matlog
deel 1 omvat beleidskaders waarmee defensiebreed de gewenste en haalbare Matlog-eindsituatie wordt vastgelegd voor de inrichting en besturing
van de Matlog-processen. Besluitvorming betreffende het tweede deel
heeft begin 2009 plaatsgevonden, zodat de uitkomsten van de deelstudie
van het Operationeel Logistiek Concept (OLC) 2013, Besturen en Beheersen van inzet, worden meegenomen. Met de twee HLD-delen samen
wordt op materieellogistiek gebied vorm gegeven aan het nieuwe
besturingsmodel Defensie. Het HLD-Matlog deel 2 omvat de organieke
belegging van de besturende Matlog-processen op het niveau van de
defensieonderdelen en de drie uitvoeringsdirecties binnen de DMO.
Externe factoren
Het verwerven van modern, robuust, kwalitatief hoogwaardig en inzetbaar
materieel is mede afhankelijk van de door de klant gestelde eisen en de
productiecapaciteit van de leveranciers. De beschikbaarheid van capabel
geschoold personeel, de toepasbaarheid van ontwikkelingen in het wetenschappelijk onderzoek en de stand van de techniek bepalen in grote mate
het behalen van de algemene doelstelling. Deze externe factoren hebben
in 2008 niet geleid tot noemenswaardige problemen bij de realisatie van
de projecten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

64

Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 25 Defensie Materieelorganisatie

Bedragen x € 1 000

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Begroting
2008

Verschil

Verplichtingen

3 174 112

1 910 477

2 807 209

2 379 718

1 933 323

2 316 320

– 382 997

350 167
446 183
263 282
33 937
84 330

287 270
393 778
387 036
20 454
57 374

329 359
520 900
280 824
24 144
20 811

266 637
649 360
438 244
16 828
26 277

240 177
637 886
426 739
10 452
36 298

293 329
624 110
322 472
12 000
56 478

– 53 152
13 776
104 267
– 1 548
– 20 180

194 731

211 113

178 696

261 991

246 017

157 087

88 930

324 902

296 716

273 868

277 105

263 339

214 116

49 223

143 950

151 777

159 045

259 161

298 196

225 331

72 865

1 841 482

1 805 518

1 787 647

2 195 603

2 159 104

1 904 923

254 181

Apparaatsuitgaven
Staf Defensie Materieelorganisatie
Bijdrage aan baten-lastendiensten

353 103
0

383 882
0

466 816
1 502

253 505
3 053

256 823
2 590

323 848
2 717

– 67 025
– 127

Totaal apparaatsuitgaven

353 103

383 882

468 318

256 558

259 413

326 565

– 67 152

2 194 585

2 189 400

2 255 965

2 452 161

2 418 517

2 231 488

187 029

23 839

19 604

66 937

44 717

49 623

73 698

– 24 075

Uitgaven
Programma-uitgaven
Voorzien in nieuw materieel
Investeringen zeestrijdkrachten
Investeringen landstrijdkrachten
Investeringen luchtstrijdkrachten
Investeringen Koninlijke marechaussee
Investeringen overig
Instandhouding van materieel
Logistieke ondersteuning zeestrijdkrachten
Logistieke ondersteuning landstrijdkrachten
Logistieke ondersteuning luchtstrijdkrachten
Totaal programma-uitgaven

Totaal uitgaven
Ontvangsten
Totaal ontvangsten

Toelichting bij de verschillen groter dan € 5 miljoen.
Verplichtingen
De in 2008 geraamde aan te gane verplichtingen is met € 382,997 miljoen
onderschreden. Voor het ophogen van de voorraadniveaus van diverse
uitrustingsstukken, kleding en laarzen en munitie (€ 180 miljoen) zijn de
verwervingstrajecten in 2008 begonnen, maar hebben niet tot een
verplichting geleid in 2008. De contractonderhandelingen en de productie
van de NH-90 zijn vertraagd. Hierdoor is een bedrag van € 144 miljoen
niet verplicht in 2008. Dit betreffen de verplichtingen voor de contractaanpassing, aircraft ground equipment, initiële voorraad reservedelen,
repair and overhaul in house support en virtual maintenance trainer. Voor
het onderhoud van de (K)DC-10 is minder verplicht voor het intermediate
level maintenance en voor het motorenonderhoud (€ 23 miljoen). Een
aantal verplichtingen voor het jachtvliegtuig F-16 zijn in 2008 niet gerealiseerd. Dit betreffen de verplichtingen voor F-16 ASE en voor de verbetering van de lucht-grondbewapening (€ 150 miljoen).
De verwerving van de C-17 Globemaster voor het luchttransport heeft
geleid tot een niet voorziene verplichting van € 145 miljoen in 2008. Het
resterende verschil in de verplichtingen betreft een aantal kleine mutaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

65

Uitgaven
Programma-uitgaven
Investeringen
De toelichting op de verschillen bij de uitgaven van de investeringen is
opgenomen bij de betreffende tabellen.
Logistieke ondersteuning
De belangrijkste mutatie (€ 180,0 miljoen) betreft de verantwoording van
de salarisuitgaven van de logistieke bedrijven. De raming van deze
uitgaven was opgenomen in de apparaatsuitgaven van de Staf en worden
nu verantwoord als programma-uitgaven bij het desbetreffende logistieke
bedrijf.
Voorts heeft er een herschikking plaatsgevonden van materiële
exploitatie-uitgaven van het CLAS ter grootte van € 31,0 miljoen. Het
resterende verschil betreft diverse kleinere mutaties.
Apparaatsuitgaven
De belangrijkste mutatie (– € 180,0 miljoen) betreft de verantwoording
van de salarisuitgaven van de logistieke bedrijven. Deze uitgaven waren
geraamd bij de Staf DMO, maar worden nu verantwoord als programmauitgaven bij het desbetreffende logistieke bedrijf. Andere grote mutaties
zijn de toerekening van de loon- en prijsbijstelling (€ 8,9 miljoen) en de
herijking van de middensommen (€ 8,8 miljoen). Voorts zijn de tarieven
voor de werkplekdiensten in 2008 ten opzichte van 2007 gedaald. In de
begroting 2008 is geraamd met een tarief voor de werkplekdiensten, dat
lager lag dan het uiteindelijk vastgestelde tarief. In de realisatiefase is
daarom het benodigde IV-budget met € 12,3 miljoen verhoogd. Verder is
de betaling voor het onderhoud van de infrastructuur over het vierde
kwartaal 2008 uitgevoerd (€ 4,0 miljoen). In tegenstelling tot voorgaande
jaren is deze termijnbetaling geheel conform de gewenste budgettaire
cyclus uitgevoerd. Voorts hebben budgetverhogingen plaatsgevonden als
gevolg van een herschikking tussen de defensieonderdelen (€ 35,7
miljoen), voor de onderhoudsbudgetten (€ 7,4 miljoen) en voor een
correctie van de uitgaven voor infrastructuur (€ 17,0 miljoen). Extra
uitgaven zijn gedaan voor energie (van ongeveer € 14,0 miljoen). Het
resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
Ontvangsten
De belangrijkste mutaties betreffen de verlaging van de ontvangsten als
gevolg van de special billing arrangement voor FMS-cases en minder
teruggevorderde BTW. Het resterende verschil betreft diverse kleine mutaties.
De opbrengsten van het verkochte materieel zijn verantwoord bij het
niet-beleidsartikel 90 Algemeen. Met ingang van de begroting 2009
worden deze ontvangsten geraamd en verantwoord op dit beleidsartikel.
Operationele doelstellingen
Operationele doelstelling 1 – Voorzien in nieuw materieel
De DMO heeft in het kader van haar defensiebrede materieellogistieke
beleidsverantwoordelijkheid invulling gegeven op het vlak «voorzien in».
In 2008 hebben zich op dit gebied onder andere de volgende ontwikkelingen voorgedaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

66

Implementatie Sourcingbeleid Defensie
Begin 2008 is het Sourcingbeleid Defensie vastgesteld en is een begin
gemaakt met de implementatie daarvan. Het sourcingbeleid omvat het
defensiebrede beleid over de keuze tussen zelf doen, uitbesteden en
samenwerken. Het bestaat uit enerzijds de defensiebrede sourcingstrategie, die ruimte biedt voor vormen van zelfdoen, samenwerken en uitbesteden, en anderzijds een voorgeschreven toe te passen sourcingtoets, die
de afweging tussen alle vormen van zelfdoen, samenwerken en uitbesteden hanteerbaar en inzichtelijk maakt.
Conform dit beleid zijn de sourcingstrategie en -toets nu ingepast in het
defensiematerieelproces. Voorts is in 2008 een sourcing-agenda opgesteld, waarop bestaande interne diensten staan die de sourcingtoets
zullen doorlopen. Het voornemen is uiteindelijk alle interne dienstverlening op deze wijze periodiek te bezien.
Kwalitatieve trendanalyse materieelprojecten
In het Jaarverslag over 2007 is toegezegd dat in het Jaarverslag 2008 een
invulling zou worden gegeven aan een kwalitatieve analyse over de
projecten in het voorgaande begrotingsjaar (Kamerstuk 27 830, nr. 39). In
dit jaarverslag wordt hieraan invulling gegeven. Referentiepunt vormt het
Materieel Projectenoverzicht (MPO) dat met de begroting 2008 is
meegestuurd.
Ingegaan wordt op ontwikkelingen die zich hebben voorgedaan in
materieelprojecten in zowel het afgelopen begrotingsjaar als op een
aantal trends die op basis van een aantal achtereenvolgende jaren kunnen
worden geïdentificeerd.
Ontwikkelingen in 2008
Het gebruik van materieel in de diverse uitzendgebieden gaat gepaard
met extreme klimatologische en terreinomstandigheden. In 2008 was één
van de belangrijkste ontwikkelingen op materieelgebied de verbetering
van de veiligheid en bescherming van uitgezonden personeel. De op dit
gebied opgedane ervaringen in uitzendoperaties worden vertaald naar
verbeteringen in zowel huidig als toekomstig materieel. Het programma
Counter Improvised Explosive Devices (C-IED) richt zich op drie pijlers:
netwerk (offensief), IED-gericht (defensief) en opleiden en trainen.
Trends op de langetermijn
Langetermijntrends doen zich voor op het gebied van internationale
samenwerking, betrokkenheid van de Nederlandse defensiegerelateerde
industrie en de wijze van behoeftestelling en aanschaf van nieuw materieel. Deze trends worden hierna toegelicht. Op het gebied van internationale samenwerking is een aantal lessons learned geïdentificeerd.
Nederland geeft actief en structureel aandacht aan internationale samenwerking. Internationale materieelsamenwerking neemt in belang toe
vanwege de complexer wordende wapensystemen, de druk op de
budgetten en de behoefte aan interoperabiliteit. De meerwaarde van de
internationale samenwerking, naast interoperabiliteit, wordt daarom
vooral ingegeven door de noodzaak van het reduceren van kosten door
schaalvergroting. In de regel kunnen zo de ontwikkelingskosten (nonrecurring costs) gezamenlijk worden gedragen door de partners. Dit voordeel kan verder worden uitgebreid indien de samenwerking ook de exploi-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

67

tatie of delen van de exploitatie omvat. Voorbeelden van (gedeeltelijk)
internationale projecten zijn Fennek, Boxer, LCF, NH-90 en MILSATCOM.
Internationale materieelsamenwerking brengt echter extra coördinatie van
de beheersing van de planning en de kosten met zich mee. Internationale
samenwerkingsprojecten blijken vaak langer te duren dan gepland. Eén
van de oorzaken is gelegen in de langere en meer complexe besluitvormingslijnen. Een voorbeeld hiervan is het Sirius-infrarood detectiesysteem dat als onderdeel van het project LCF wordt ontwikkeld en opgeleverd in een samenwerkingsverband met Canada. De planning van het
project werd in belangrijke mate beïnvloed door de noodzakelijke coördinatie van de verwervingsvoorbereiding met Canada. De samenwerking
maakte het echter mogelijk een systeem te laten ontwikkelen en produceren dat nationaal alleen tegen aanzienlijk hogere kosten mogelijk was
geweest.
Om de voordelen van internationale materieelsamenwerking zoveel
mogelijk te onderkennen en te benutten en de risico’s te beperken, is het
wenselijk dat de behoeften, eisen en planning van de deelnemende
landen zoveel mogelijk vooraf op elkaar worden afgestemd. Daarbij is het
de uitdaging de nationaal specifieke eisen die leiden tot extra kosten bij
zowel de ontwikkeling als bij de productie en instandhouding, zoveel
mogelijk te beperken. Een universele versie van het systeem moet het
uitgangspunt zijn. Voor afwijkingen moet gelden pay to be different, zoals
momenteel geldt bij de deelneming aan de JSF-SDD.
Daarnaast is een goede projectorganisatie van belang met een heldere
doelstelling en duidelijke (financiële) kaders. Tijdige besluitvorming, politiek en organisatorisch draagvlak zijn van groot belang voor een goede
projectrealisatie. Een lead nation, maar ook de aanwezigheid van een lead
industry kan zorgen voor een slagvaardige projectorganisatie ter voorkoming van vertraging en het realiseren van de substantiële schaalvoordelen in economische en operationele zin. Bij het helikopterproject
NH-90 ontbraken zowel een lead nation als een lead industry, wat mede
heeft geleid tot onvoorziene vertragingen van het project. Bij het project
Fennek waren wel een lead nation en lead industry aanwezig, wat heeft
bijgedragen tot een meer voorspoedige projectrealisatie.
De Nederlandse defensiegerelateerde industrie wordt op steeds intensievere wijze betrokken bij materieelprojecten. Defensie heeft samen met het
ministerie van Economische Zaken (EZ) en in overleg met de defensiegerelateerde industrie een Defensie Industrie Strategie (DIS) opgesteld. De
DIS is een integrale strategische visie op de Nederlandse defensieindustrie en de rol van de overheid daarbij. In het licht van een voorzichtige Europese ontwikkeling in de richting van meer marktwerking binnen
een gelijk speelveld, worden bestaande en nieuwe beleidsinstrumenten
van zowel Defensie als EZ offensief en proactief ingezet om de Nederlandse industrie internationaal beter te positioneren. Eén van deze instrumenten is het launching customership. Tevens is in 2008 het beleid vastgesteld met betrekking tot Publiek Private Samenwerking (PPS) als
onderdeel van het sourcingbeleid. Dat beleid wordt in de komende jaren
in materieelprojecten toegepast.
Ten slotte zijn er duidelijke trends te herkennen in de wijze van behoeftestelling en aanschaf van nieuw materieel. Mede door de «verpaarsing»
van Defensie is er meer nadruk komen te liggen op multi-inzetbaar materieel dat defensiebreed kan worden ingezet. Voorbeelden van defensiebrede projecten zijn onder andere VOSS, TITAAN en MILSATCOM.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

68

Intensievere samenwerking tussen de defensieonderdelen en met andere
landen vergroot de noodzaak om op te treden in netwerken (Network
Enabled Capabilities, NEC). In projecten als TITAAN en BMS speelt de
ontwikkeling van NEC een grote rol.
Door de diversiteit van de verschillende missies moet materieel steeds
meer multifunctioneel kunnen worden ingezet of relatief eenvoudig
kunnen worden aangepast. Een goed voorbeeld hiervan is de Boxer; die is
gebaseerd op een modulair concept. Het basisvoertuig heeft voor meerdere toepassingen dezelfde configuratie. Door de toenemende vraag naar
multifunctionaliteit van materieel wordt het materieel in toenemende
mate technisch complexer.
Defensie maakt steeds meer gebruik van Commercial/Military Off the
Shelf (COTS/MOTS)-materieel en materieel met COTS/MOTS-componenten. In de meeste gevallen is COTS voordeliger dan eigen ontwikkelingen en is de flexibiliteit gediend met mogelijkheden om van de plank te
kopen. In geval van Fast Track Procurement (FTP) wordt vrijwel altijd
MOTS aangeschaft. Enkele voorbeelden van MOTS-projecten zijn onder
andere de Pantserhouwitser en de MRAT. COTS wordt vaak gebruikt voor
IT-componenten; voorbeelden hiervan zijn TITAAN en BMS.
In dringende, onvoorziene materieelbehoeften wordt voorzien met
gebruikmaking van Fast Track Procurement. Een voorbeeld hiervan is de
aanschaf van de Bushmaster.
Uitgaven investeringen
Indien zich grote wijzigingen (meer dan € 10 miljoen) hebben voorgedaan
dan worden deze, evenals een wijziging in de DMP-planning, toegelicht.
Investeringen zeestrijdkrachten
Bedragen x € 1 miljoen
Omschrijving project

LC-fregatten
LCF Walreserve
LCF Munitie
LPD2
NH-90
PAM
MILSATCOM lange termijn
NIMCIS
All Terrain Vehicle
Modernisering Navigatiesystemen
*

Projectvolume
(2009)

Fasering tot*

Gerealiseerde
uitgaven t/m
2007

Verwachte
uitgaven in
2008

Gerealiseerde
uitgaven in
2008

Verschil
uitgaven 2008

1 560,3
37,5
359,9
273,5
1 098,6
186,3
132,9
97,1
81,8

2011 (2010)
2010 (2008)
2016 (2016)
2009 (2008)
2014 (2014)
2012 (2010)
2012 (2012)
2009 (2008)
2008 (2009)

1 481,8
29,6
273,8
259,5
388,9
142,8
53,4
90,8
75,9

38,7
5,0
2,3
14,3
140,6
17,0
26,1
6,3
2,3

12,1
2,3
15,6
7,1
60,9
20,2
15,5
2,1
5,9

– 26,6
– 2,7
13,3
– 7,2
– 79,7
3,2
– 10,6
– 4,2
3,6

53,2

2013 (2013)

1,4

6,0

1,7

– 4,3

tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008 opgenomen

LC-Fregatten
Bij dit project is vertraging opgelopen bij het afhandelen van de restpunten. Dit betreft onder andere het Sirius infrarood detectiesysteem, het
geïntegreerd Electronic Countermeasures-systeem en de levering van
twee trainingssystemen die aan de wal worden opgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

69

LCF Munitie
Als gevolg van een versnelde bestelling van een aantal Evolved
Seasparrow Missile is in 2008 meer betaald dan was geprognosticeerd.
NH-90
De levering van de helikopter is vertraagd, waardoor bepaalde mijlpalen
niet zijn behaald. Als gevolg daarvan is in 2008 minder betaald dan
begroot. In augustus 2008 is met NH-Industries een nieuwe overeenkomst
gesloten waarin nieuwe mijlpalen zijn opgenomen. Aan de overeenkomst
is een nieuw betaalschema gekoppeld.
Onderzocht wordt of eind 2009/begin 2010, een tijdelijke configuratie, de
zogenaamde Meaningful Operational Configuration (MOC) kan worden
geaccepteerd, zodat een aanvang kan worden gemaakt met de training,
opleiding en de overname van de waltaken van de Lynx.
Daarnaast zijn voorziene deelbetalingen inzake het FMFT-project naar
achteren geschoven, als gevolg van vertraging in de contractafsluiting.
MILSATCOM lange termijn
Bij dit project is enige vertraging opgetreden. De productie van landterminals loopt achter. Daarnaast is er bij de scheepsterminals vertraging in
de ontwikkeling ontstaan.
Tabel projecten in planning
Investeringen zeestrijdkrachten

Planning DMP-proces*
2007

Verwerving Joint Logistiek Ondersteuningschip
Instandhouding Hr. Ms. Amsterdam
Nieuwe generatie identificatiesystemen (IFF mode
5/Mode S)
Verbetering MK 48 torpedo
Instandhouding Goalkeeper
Vervanging MK 46 torpedo

2008

2009

(B-D)

B-D

(A)
(A)
(A)
(A)

A
A
A
A

(A)

* tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008 opgenomen

De projecten waarvan de A-fase een jaar is verschoven zijn in de meeste
gevallen geherfaseerd door planaanpassingen. Projecten die om andere
redenen zijn verschoven worden hieronder nader gespecifeerd.
Verwerving Joint Logistiek Ondersteuningschip
Het opstellen van ontwerp en bestekseisen in de (voor)studiefase en de
noodzakelijke afstemming hierover met de beoogde leverancier hebben er
toe geleid dat niet eerder dan december 2008 een offerte is ontvangen op
basis waarvan de verwervingsvoorbereiding in 2009 kan worden voltooid.
Instandhouding Hr. Ms. Amsterdam
Door aanpassingen van de behoeftestelling is het budget verlaagd tot
beneden de financiële grens van € 25 miljoen, waardoor over dit project
conform de DMP-procedure niet meer wordt gerapporteerd aan de
Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

70

Instandhouding Goalkeeper
De A-fase is een jaar verschoven vanwege het wachten op de resultaten
van de studie.
Investeringen landstrijdkrachten
Bedragen x € 1 miljoen
Omschrijving project

Verbetering mobiliteit Stingerplatform
Fennek (LVB)
Fennek (MRAT- en
AD-versie)
Groot pantserwielvoertuig
(ontwerp)
IGV
MRAT
TACTIS
Pantserhouwitser
SRAT
TITAAN
Groot pantserwielvoertuig
(productie)
FGBADS
Richtkijker lange afstand
*

Projectvolume
2009

Fasering tot*

Gerealiseerde
uitgaven t/m
2007

Verwachte
uitgaven in
2008

Gerealiseerde
uitgaven in
2008

Verschil
uitgaven 2008

43,2

2014 (2008)
(2008)

33,4
245,4

21,3
15,9

21,5
18,2

0,2
2,8

194,3

2009 (2008)

122,7

87,0

64,0

– 23,0

113,0
1 104,2
202,2
84,1
477,3
66,6
130,0

2013 (2009)
2012 (2012)
2010 (2010)
2009 (2008)
2010 (2010)
2008 (2009)
2009 (2009)

106,0
439,4
198,9
67,5
273,0
65,5
107,9

4,0
225,2
4,2
15,6
113,6
0,2
15,6

0
236,9
0,2
3,4
79,8
1,1
17,1

– 4,0
11,7
– 4,0
– 12,2
– 33,9
0,9
1,5

624,0
126,0
28,6

2016 (2016)
2010 (2010)
2012 (2012)

15,9
52,4
8,8

15,9
21,3
6,7

18,2
38,9
0,3

2,3
17,6
– 6,3

tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008 opgenomen

Fennek MRAT/AD
Als gevolg van de ontwikkelingen bij de leverancier is de levering van
twintig voertuigen vertraagd naar 2009.
IGV
Wijzigingen in de leverings- en betalingscondities van het hoofdcontract
voor de levering van IGV-voertuigen hebben geleid tot een hogere realisatie bij dit project. Dit is voornamelijk het gevolg van in 2007 geconstateerde aanloopproblemen bij de leverancier, waardoor de voor 2007
geraamde betalingen in 2008 werden uitgevoerd.
TACTIS
Dit project heeft in 2008 € 12,2 miljoen minder gerealiseerd dan in de
begroting 2008 was voorzien. Door herfasering en herijking is de opleverdatum van de voor TACTIS benodigde infrastructuur op de Prins Bernardkazerne in overleg met de leverancier aangepast naar medio 2009.
Pantserhouwitser
Er is een aantal vertragingen opgetreden, te weten de levering van
Munitie Lange Dracht, één houwitser en de levering van de Trainer Error
Simulator PzH.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

71

Tabel projecten in planning
Investeringen landstrijdkrachten

Verhoging grondmobiliteit 11 AMB/ Vervanging LSV
Vervanging deelsystemen TITAAN
Verbeterd Zicht (deel II)
Vervanging Mortier Opsporingsradar (MOR)
CE-pakketen IGV
Combat Identification (Combat ID)
CUP EOV
Verwerving precision guided ammunition
Leopard II Airco’s
Defensiebrede vervanging wielvoertuigen
Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem (VOSS)

Planning DMP-proces*
2007

2008

(A)
(A)
(A)
(A)
(A)

A

(A)
(A)
(A)
(A)

2009

(A)
(A)
A
A
A
A

A
A
A
A
A
A

* tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008 opgenomen

De projecten waarvan de A-fase een jaar is verschoven zijn in de meeste
gevallen geherfaseerd door planaanpassingen. Projecten die om andere
redenen zijn verschoven worden hieronder nader gespecifeerd.
Verhoging grondmobiliteit 11 AMB/ Vervanging LSV
Dit project is gekoppeld aan het project Defensiebrede vervanging wielvoertuigen.
Vervanging deelsystemen TITAAN
De A-fase is met een jaar verschoven door de complexe materie en het in
lijn brengen met diverse gerelateerde projecten.
CE-pakketten IGV
De A-fase is met een jaar verschoven doordat de benodigde informatie
niet tijdig beschikbaar was.
Combat Identification (Combat ID)
De A-fase is met een jaar verschoven door de afhankelijkheid van internationale ontwikkelingen.
CUP EOV
De A-fase is met een jaar verschoven door de krijgsmachtbrede aanloop
en de afhankelijkheid van de ontwikkeling van internationale standaarden.
Verwerving precision guided ammunition
De A-brief is op 7 april 2008 verstuurd aan de Tweede Kamer. Het project
is nu in de B-fase.
Defensiebrede vervanging wielvoertuigen
De A-brief is medio 2008 naar de Tweede Kamer gestuurd. Het project is
gekoppeld met het project Verhoging grondmobiliteit 11 AMB/ Vervanging
LSV.
Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem (VOSS)
De A-brief is april 2008 naar de Tweede Kamer gestuurd. Parlementaire
instemming volgde in oktober 2008 en het project is in december 2008
overgedragen aan de DMO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

72

Investeringen luchtstrijdkrachten
Bedragen x € 1 miljoen
Omschrijving project

F-16 Link 16
F-16 Verbetering Luchtgrondbew.
F-16 Vervanging – SDD
F-16 Luchtverkenningsysteem
AH-64D MTADS
Patriot-update PAC III
3e DC-10
Aanschaf 3e en 4e C-130
F-16 M5 modificatie
F-16 Vervanging – NL
projecten
F-16 Targetting Pods
Chinook 4 + 2
SAC C-17
*

Projectvolume
2009

Fasering tot*

Gerealiseerde
uitgaven t/m
2007

Verwachte
uitgaven in
2008

Gerealiseerde
uitgaven in
2008

Verschil
uitgaven 2008

120,6

2012 (2011)

85,8

15,6

8,8

– 6,8

61,9
790,6

2016 (2010)
2012 (2011)

31,3
651,7

10,7
79,5

17,8
55,5

7,1
– 24,0

41,7
89,7
117,2
45,3
65,6
52,3

2009 (2009)
2011 (2009)
2010 (2009)
2010 (2008)
2009 (2008)
2012 (2011)

26,3
59,1
72,2
35,7
37,9
12,0

5,2
17,9
7,9
9,6
21,2
8,0

1,0
0,7
19,7
0,5
5,8
10,5

– 4,2
– 17,2
11,8
– 9,1
– 15,4
2,5

48,8
37,9
379,6
100 – 250

2011 (2010)
2009 (2009)
2011 (2011)
2009 (-)

13,9
25,2
114,0
0

5,2
10,7
110,2
0

1,0
17,8
112,6
104,2

– 4,2
7,1
2,4
104,2

tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008 opgenomen.

F-16 Vervanging
SDD
Een in januari 2008 geplande termijnbetaling voor de JSF SDD-fase is in
december 2007 voldaan. Dit leidde per saldo tot lagere uitgaven in 2008.
NL projecten
Er zijn vorderingen gemaakt voor de Nederlandse projecten in het project
vervanging F-16. In 2008 zijn twee projecten bij de Nederlandse industrie
aanbesteed voor een waarde van ongeveer US$ 34 miljoen.
AH-64D MTADS
Er heeft een herijking van de behoefte plaatsgehad. Midden 2008 is
besloten om de vijf reserve-Apache-gevechtshelikopters op dezelfde standaard te brengen als de andere toestellen. Daardoor zijn vijf extra MTADSmodificatiepakketten nodig. Door de aanvulling wordt de planning voor
het uitvoeren van de modificaties verlengd naar 2011.
De onderrealisatie wordt veroorzaakt door een vertraging van de levering
van reservedelen, het Improved Helmet and Display Sight System, en van
de aanpassing van de vluchtsimulator, de Longbow Crew Trainer.
Patriot-update PAC III
Bij dit project, dat wordt uitgevoerd door Foreign Military Sales bij het
Amerikaanse ministerie van Defensie, bleek de disbursement stand (de
stand onderhanden werk) af te wijken van de geplande financiële raming,
waardoor meer is gerealiseerd.
Aanschaf 3e en 4e C-130
De levering van de vliegtuigen is vertraagd naar midden 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

73

SAC C-17
In 2006 startte de NAVO het multinationale Strategic Airlift Capability
(SAC)-initiatief. Dit initiatief was bedoeld om de mogelijkheid te onderzoeken een pool van C-17 transportvliegtuigen op te zetten om te voorzien
in het gebrek aan transportvliegtuigcapaciteit. De deelnemende landen
kunnen een vooraf aangegeven hoeveelheid vlieguren afnemen.
Eind 2007 is bij de begrotingsbehandeling de motie Knops/Eijsink aangenomen die het ministerie van Defensie de opdracht geeft te onderzoeken
of daadwerkelijk gebruik kan worden gemaakt van dit SAC-initiatief.
In 2008 hebben het ministerie van Defensie en het ministerie van Buitenlandse Zaken een afspraak gemaakt over de financiering van het Nederlandse aandeel van dit project, waarna door Nederland de MoU is ondertekend.
Tabel projecten in planning
Investeringen luchtstrijdkrachten

F-16 Verbetering lucht-grondbewapening (fase II)
AH-64D Zelfbescherming (ASE)
AH-64D Upgrade

Planning DMP-proces*
2007

2008

(A)
(A)

A
A

2009
(B/C/D)

* tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008 opgenomen

De projecten waarvan de A-fase een jaar is verschoven zijn in de meeste
gevallen geherfaseerd door planaanpassingen. Projecten die om andere
redenen zijn verschoven worden hieronder nader gespecifeerd.
F-16 Verbetering lucht-grond bewapening (fase II)
De behoefte van dit project is aangepast. Op grond van financiële overwegingen wordt de behoefte aan gebiedsdekkende wapens vooralsnog niet
vervuld.
Operationele doelstelling 2 – Instandhouding van materieel
De DMO heeft in 2008 in het kader van haar defensiebrede materieellogistieke beleidsverantwoordelijkheid op het gebied van instandhouding
invulling gegeven aan onder andere de volgende onderwerpen.
Alternatieve inrichtingsvormen Wapensysteemmanagement (WSM)
In 2008 is de beleidsstudie WSM uitgevoerd. Met de beleidsstudie worden
alternatieven voor de inrichting van WSM voorgesteld die een effectieve
beïnvloeding van beschikbaarheid en life cycle costs van wapensystemen
mogelijk maakt.
Logistieke ondersteuning
Het afgelopen jaar is binnen de DMO gewerkt aan het ontwikkelen van
een set Kritische Succes Factoren (KSF’s) en daarbij behorende meetbare
prestatie-indicatoren (PI’s). Het doel hiervan is, om op basis van het
INK-managementmodel, zowel interne processen van de DMO, als haar
prestaties (output) inzichtelijk en meetbaar te maken. Op deze wijze wordt
voor het management van de DMO prestatiesturing mogelijk.
Prestatie-indicatoren betreffende de output geven kwantitatieve informatie over de prestaties van de DMO op gebied van «voorzien-in»,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

74

«wapensysteemmanagement», «onderhoud en modificaties» en «bevoorrading».
Vooral over de prestaties over de bevoorrading («servicegraad») werd
door de logistieke bedrijven tot eind 2008 volgens verschillende definities
gerapporteerd. Met de ontwikkeling en goedkeuring van een nieuwe PI
«leverbetrouwbaarheid bevoorrading» wordt binnen de DMO een eenduidige definitie gehanteerd. Met de PI wordt vanaf nu inzicht verkregen in
welke mate de gewenste en de daadwerkelijke aflevermomenten overeenkomen en daarmee in welke mate de DMO invulling geeft aan de dienstverleningsovereenkomsten.
Tegelijk is gedurende 2008 een PI ontwikkeld die aangeeft hoe de leverbetrouwbaarheid is van gepland onderhoud en modificaties, waarmee de
onderhoudsprestaties van de logistieke bedrijven in kaart worden
gebracht.
Logistieke ondersteuning door het Marinebedrijf (MB)
De gemiddelde servicegraad door het MB bedraagt over geheel 2008 86 %
tegen een norm van 80 %.
Logistieke ondersteuning door het Landelijk Bevoorrading Bedrijf (LBB)
De servicegraden van het LBB zijn over 2008 onder de norm gebleven.
Tegen een norm van 95 % is een gemiddelde servicegraad gerealiseerd
van 93 %.
Bij het Algemeen Goederen Bedrijf was vanaf medio 2006 tot de eerste
helft van 2008 een dalende servicegraad waarneembaar. De gemiddelde
servicegraad over geheel 2008 bedraagt 86 %.
Opgemerkt kan worden dat het laatste half jaar de daling gekeerd is in een
positieve trend. De positieve stijging is het directe gevolg van de prioritering die medio 2007 in overleg met het CLAS is opgesteld voor het
aanvullen van de voorraden. In het jaarverslag over 2007 werd opgemerkt
dat, als gevolg van de lange lever- en verwervingstijden, de resultaten van
een verbeterde servicegraad pas medio 2008 merkbaar zouden worden,
wat nu is bevestigd.
De prestaties over de bevoorrading («servicegraad») worden bij het KPU
uitgedrukt in een voorraadbeschikbaarheidspercentage. Doordat bij het
aanvullen van de voorraden prioriteit wordt gegeven aan artikelen voor
uitzendingen, initiële opkomsten en initiële opleidingen is er een voorraadbeschikbaarheidspercentage over 2008 gerealiseerd van 94% tegen
een norm van 95%.
Tot slot blijft de situatie rond de munitiebevoorrading zorgelijk. Het
munitiebedrijf is eind 2008 geconfronteerd met een fors gestegen munitiebehoefte voor 2009 voor de Task Force Uruzgan. Doordat de vraag naar
munitie mondiaal toeneemt, heeft dit gevolgen voor de levertijden. Van
alle munitietypen die bij de missies worden gebruikt, is de (her)bevoorrading in 2008 – op drie munitiesoorten na – goed verlopen. Hierbij moet
nog worden opgemerkt dat in deze gevallen voldoende alternatieven voor
handen waren om het gemis aan deze munitiesoorten op te vangen.
Logistieke ondersteuning door het Logistiek Centrum Woensdrecht (LCW)
De inzetbaarheid van de afzonderlijke wapensystemen was in 2008
gewaarborgd. Het LCW realiseert over 2008 een gemiddelde servicegraad
van 90% tegen een norm van 80%. Hierbij is voor elk wapensysteem
afzonderlijk de servicegraad gevolgd en gerapporteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

75

Operationele doelstelling 3 – Afstoten overtollig materieel
Bij het afstoten van roerende zaken wordt onderscheid gemaakt tussen
niet-strategische en strategische zaken. Overtollige niet-strategische zaken
worden aan de dienst Domeinen van het ministerie van Financiën overgedragen. Deze goederen worden door Domeinen in de regel openbaar
verkocht. De opbrengsten uit verkoop van dit materieel bedroegen in 2008
bijna € 4 miljoen.
Voor de afstoting van overtollig strategisch defensiematerieel zijn aanvullende regelingen vastgesteld. Zo wordt strategisch materieel niet openbaar, maar op basis van onderhandelingen verkocht en in beginsel alleen
aan andere overheden (zogenoemde government-to-government
verkoop). Verkoop via een bedrijf met militaire productie is onder
bepaalde voorwaarden ook mogelijk. Vanwege de materiedeskundigheid
vindt verkoop in nauwe samenwerking tussen Domeinen en Defensie
plaats.
De verkoop wordt altijd getoetst aan het Nederlandse Wapenexportbeleid.
Voorts wordt het eindgebruik van het materieel contractueel vastgelegd.
Een exportvergunning is eveneens vereist. Iedere voorgenomen verkooptransactie wordt vooraf in de commissie «Verkoop defensiematerieel»
behandeld. De departementen van Financiën, Buitenlandse Zaken, Economische Zaken en Defensie zijn hierin vertegenwoordigd.
De totale waarde van de in 2008 gesloten verkoopcontracten bedroeg € 91
miljoen, nagenoeg gelijk aan het jaar ervoor. Het grootste contract is de
verkoop van 37 Leopard-2A6 tanks aan Portugal. Verder zijn relatief kleine
voertuigcontracten gesloten met onder andere Estland, Rwanda, Uruguay
en Chili.
De totale verkoopopbrengsten (ontvangsten) bedroegen in 2008 ongeveer
€ 371 miljoen. Een groot deel hiervan betreft termijnbetalingen van in
eerdere jaren gesloten verkoopcontracten. Deze ontvangsten zijn verantwoord bij het niet-beleidsartikel 90 Algemeen. Met ingang van de begroting 2009 worden deze ontvangsten geraamd en verantwoord op dit
beleidsartikel.
In 2008 bedroegen de kosten voor de gereedstelling voor levering van
eerder verkocht materieel ongeveer € 14 miljoen. Dit betrof onder andere
2 mijnenvegers, 1 M-fregat, ongeveer 500 voertuigen, 50 tanks en 18
pantservoertuigen. Deze uitgaven zijn verantwoord ten laste van de
artikelonderdelen Logistieke Ondersteuning.
Er zijn redelijk goede vooruitzichten op de verkoop van het resterende
overtollige materieel, waaronder het materieel dat op grond van de
beleidsbrief «Wereldwijd Dienstbaar» moet worden verkocht. Dit laatste
betreft 28 Leopard-2A6 tanks, twaalf PzH-2000 en achttien F-16-jachtvliegtuigen. Voor de 28 tanks hebben diverse gegadigden enige belangstelling getoond en met de PzH-2000 is ingeschreven op een door
Australië uitgeschreven tender. In de eerste helft van 2009 zal hierover
meer duidelijkheid komen. Medio 2009 zal naar verwachting een contract
kunnen worden gesloten voor de verkoop van de achttien F-16’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

76

4.7. Commando Dienstencentra – beleidsartikel 26
Algemene doelstelling
Doelmatige en doeltreffende ondersteuning van de krijgsmacht
Doelbereiking
Het Commando Dienstencentra (CDC) heeft zich in 2008 verder ontwikkeld
als klantgerichte en kostenbewuste shared-service organisatie. Er bestaat
een goed inzicht in producten en diensten. Het maken en nakomen van
duidelijke afspraken met de klant en constructief overleg met klanten
dragen bij tot een steeds grotere klanttevredenheid, die periodiek bij een
steeds breder deel van het CDC wordt gemeten.
Het verbeteren van de klantgerichtheid is een continu proces. Binnen de
strategische doelstelling «implementatie van geïntegreerde dienstverlening» is in 2008 het project geïntegreerde dienstverlening en ontbureaucratisering (PGD&O) van start gegaan. Doelstelling van het project is de
klant in staat te stellen om op de meest effectieve manier (geïntegreerde)
diensten af te nemen, onder gelijktijdige terugdringing van de administratieve overlast voor de klant binnen de klant-leverancierrelatie. In 2009
wordt dit project voortgezet.
Ook het verbeteren van kostenbewustzijn is een continu proces. Naast de
reguliere bewaking en sturing van de prestaties van de bedrijfsgroepen
zijn er in 2008 ook weer benchmarks (onder andere bij de DVD) met de
markt of vergelijkbare overheidsdiensten uitgevoerd, waaruit belangrijke
lessen worden getrokken en de mate van marktconformiteit is gebleken.
In 2008 is het project kostensturing van start gegaan. Doelstelling van het
project is het creëren van de voorwaarden voor het CDC om op een systematische manier te kunnen sturen op de kosten van de dienstverlening
aan klanten. Dit project heeft een sterke relatie met de bovengenoemde
ontwikkeling van geïntegreerde dienstverlening. De kosten van de «bouwstenen» van een geïntegreerde dienst leiden immers tot de uiteindelijke
prijsstelling richting de klant.
Externe factoren
Het behalen van de algemene doelstelling hangt af van onder meer het
beschikken over voldoende opgeleid en gemotiveerd personeel. De personele vulling wordt mede bepaald door niet-beïnvloedbare factoren als
demografische ontwikkeling, de economische situatie, de ontwikkeling
van de markt en de mogelijke uitbesteding van diensten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

77

Budgettaire gevolgen van het beleid beleidsartikel 26 Commando Dienstencentra

Bedragen x € 1 000

Verplichtingen

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Begroting
2008

Verschil

589 611

749 357

942 294

688 459

1 552 006

969 202

582 804

Uitgaven
Programma-uitgaven
Bedrijfsgroep Informatievoorziening
Bedrijfsgroep Transport
Bedrijfsgroep Informatie en Communicatie Techniek
Bedrijfsgroep Gezondheidszorg
Bedrijfsgroep Facility Services
Bedrijfsgroep Personele Diensten
Nederlandse Defensie Academie
Attachés
Investeringen Infrastructuur
Investeringen Informatievoorziening
Exploitatie Informatievoorziening

23 146
51 963

26 475
65 269

40 516
71 290

35 680
90 088

40 275
93 253

39 562
71 686

713
21 567

9 302
59 146
20 556
12 710
20 293
16 807
154 957
47 501
13 458

18 079
59 909
24 494
29 291
11 704
16 779
182 445
101 706
15 662

8 329
62 690
26 209
60 941
50 908
17 468
250 040
151 393
46 890

13 283
76 900
56 233
69 832
53 666
17 146
184 356
124 509
97 253

14 005
88 944
188 034
88 723
64 249
16 700
197 896
93 355
124 574

15 053
83 259
136 910
89 108
53 432
20 688
212 181
108 000
92 189

– 1 048
5 685
51 124
– 385
10 817
– 3 988
– 14 285
– 14 645
32 385

Totaal programma-uitgaven

429 839

551 813

786 674

818 946

1 010 008

922 068

87 940

Apparaatsuitgaven
Staf Commando Dienstencentra
Bijdrage aan baten-lastendiensten

18 230
5 319

22 281
3 583

53 339
4 880

61 834
7 259

67 179
11 454

33 187
6 635

33 992
4 819

Totaal apparaatsuitgaven

23 549

25 864

58 219

69 093

78 633

39 822

38 811

Totaal uitgaven

453 388

577 677

844 893

888 039

1 088 641

961 890

126 751

31 229

31 379

43 766

58 639

58 667

42 655

16 012

Ontvangsten
Totaal ontvangsten

Toelichting bij de verschillen groter dan € 5 miljoen.
Verplichtingen
Een nieuwe verplichting betreft de afsluiting van een MoU voor het
gebruik van de C-17 transportcapaciteit voor een periode van 26 jaar. De
aangegane verplichting voor deze periode bedraagt € 450 miljoen.
De overname van de facilitaire taken van de Bestuursstaf leidt tot een
toename van de verplichtingen met ongeveer € 45 miljoen door overheveling vanuit andere defensieonderdelen. Verdere mutaties in het
verplichtingenniveau betreffen de loon– en prijsbijstelling (€ 35,4
miljoen), de toename van transport (€ 18,8 miljoen), herschikking van
onderhoudsbudgetten (€ 13,9 miljoen) en de bijstelling voor het vierde
kwartaal van de DVD (€ 10,2 miljoen). De personele onderschrijding leidt
tot een verplichtingenmutatie van € 14,0 miljoen. Het resterende verschil
betreft diverse kleine mutaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

78

Uitgaven
Programma-uitgaven
Bedrijfsgroep Transport
De uitgaven voor deze bedrijfsgroep zijn hoger dan begroot door de
hogere klantvraag en de hoge brandstofprijzen.
Bedrijfsgroep Facility Services (Voorheen: Overige Diensten)
Met ingang van het jaar 2008 coördineert deze bedrijfsgroep de beveiliging en instandhouding van het vastgoed en de catering (Paresto) voor
het Plein-Kalvermarkt-complex. De benodigde budgetten hiervoor waren
geraamd bij het niet-beleidsartikel 90 Algemeen. Verder zijn hogere
uitgaven gedaan voor doorbelaste koersverschillen en kosten van het
betalingsverkeer.
Nederlandse Defensie Academie
De belangrijkste mutatie betreft de doorbelasting van de salarisuitgaven
voor de leerlingen aan het NLDA.
Exploitatie informatievoorziening
Een verhoging van de uitgaven voor de defensiebrede IV-exploitatie is
noodzakelijk doordat de afbouw van legacy-systemen minder snel
verloopt dan verwacht en door hogere instandhoudingskosten van
nieuwe IV-systemen.
Investeringen
De toelichting op de verschillen bij de uitgaven van de investeringen is
opgenomen bij de betreffende projecttabellen.
Apparaatsuitgaven
De uitgaven voor de Staf zijn gewijzigd als gevolg van de toerekening van
de loon- en prijsbijstelling (€ 1,2 miljoen). Door herschikking van de
IV-budgetten is in de realisatiefase het IV-budget met € 11,6 miljoen
verhoogd. Verder is de betaling voor het onderhoud van de infrastructuur
over het vierde kwartaal 2008 uitgevoerd (€ 5,7 miljoen); in tegenstelling
tot voorgaande jaren is deze termijn geheel conform de gewenste budgettaire cyclus uitgevoerd. Ook heeft er een herschikking plaatsgevonden van
de onderhoudsbudgetten van € 13,9 miljoen door het groeiend aantal
defensielocaties waarvan het CDC hoofdgebruiker is geworden. Het
budget is met € 4,7 miljoen verhoogd door de overname van de facilitaire
dienstverlening van de Bestuursstaf. Tot slot is een aantal verrekeningen
met de baten-lastendiensten vertraagd (€ 8,7 miljoen) en is de doorwerking van de hogere ontvangsten verwerkt (€ 3,6 miljoen). Daartegenover
heeft een verlaging van de uitgaven plaatsgevonden. Voor een betere
aansluiting van de activiteiten van de staf (apparaatsitgaven) en de
bedrijfsgroepen (programma-uitgaven) is een aantal herschikkingen
binnen het CDC uitgevoerd. Het resterende verschil betreft diverse kleinere mutaties.
Ontvangsten
De belangrijkste mutaties betreffen de hogere ontvangsten voor verrekenbare zorgverlening en de reguliere aanpassing van het eigen
vermogen van de baten-lastendiensten DTO en Paresto. Het resterende
verschil betreft diverse kleine mutaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

79

Investeringen Infrastructuur
De realisatie van de in de begroting 2008 opgenomen tabel wordt onderstaand weergegeven.
Grote infrastructuurprojecten
Projecten in uitvoering (bedragen x € 1 miljoen)
Investeringen Infrastructuur

Nieuwbouw Schiphol
Herbelegging infrastructuur vliegbases Soesterberg en
Gilze-Rijen
Joint Air Defence Centre (JADC) De Peel
Infrastructuur voorziening KMA
Aanpassing / renovatie Plein/Kalvermarkt-complex
Hoger Onderhoud Woensdrecht
*
**

Projectvolume*
(2009)

Fasering
tot**

Gerealiseerde
uitgaven
t/m 2007

Verwachte
uitgaven
in 2008

Gerealiseerde
uitgaven
in 2008

Verschil
uitgaven
2008

136,2

2010(2009)

63,7

32,9

1,0

– 31,9

212,2
32,7
39,1
26,9
–

2009(2009)
2009(2009)
2012(2010)
2009(2009)
2011

102,3
26,9
11,8
5,8
–

79,6
3,2
9,5
13,6
–

75,3
7,1
2,1
1,2
–

– 4,3
3,9
– 7,4
– 12,4
–

De projectvolumina zijn opgenomen exclusief honorarium
Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008 opgenomen

Toelichting bij de verschillen groter dan € 5 miljoen
PPS Kromhoutkazerne
De verwerving van 2 000 werkplekken op de Kromhout Kazerne (KHK) te
Utrecht was voor Defensie een PPS-pilotproject, waarmee zowel het
ontwerp als de bouw, financiering en exploitatie van de KHK integraal is
uitbesteed aan één partij. Bijzonder aan het project is dat de uitgebreide
dienstencomponent – de volledige facilitaire dienstverlening op het
kazernecomplex – onderdeel uitmaakt van de opdracht. De opdracht is
afgesloten voor een periode van 25 jaar (2010–2035) en het contract is op
4 juli 2008 getekend. De jaarlijkse beschikbaarheidvergoeding bedraagt
€ 37,06 miljoen; de totale waarde van het contract bedraagt € 926,5
miljoen (beide bedragen in prijspeil januari 2007). Het contract voorziet in
de mogelijkheid van een jaarlijkse prijspeilaanpassing. Deze verplichting
is niet in de administratie vastgelegd. Dit in afwachting van nadere regelgeving van het ministerie van Financiën op het gebied van PPS.
Nieuwbouw Schiphol
Eind 2007 is een verhoging van de projectomvang doorgevoerd tot € 134
miljoen. Verdere verhogingen van dit bedrag is het gevolg van indexering
van het projectbudget. Het niet tijdig aanleveren van het bestek door de
architect heeft geleid tot enige vertraging.
Infrastructuurvoorziening KMA
Het besluit om de locatie van het IDL te handhaven in Rijswijk en het
niet-participeren van Defensie in de «Spoorzone» Breda, heeft geleid tot
een update van de behoefte. De realisatie is hierdoor verschoven van het
jaar 2010 naar 2012.
Aanpassing/renovatie Plein/Kalvermarkt-complex (PKC)
Het totaal aantal te realiseren werkplekken en het perscentrum moeten
nog worden ingepast. Voorts is het integraal uitvoeringsontwerp nog niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

80

aangeleverd waardoor de oplevering verschuift. De verwachting is dat de
eindoplevering door de genoemde vertragingen medio 2011 zal zijn.
Hoger onderhoud Woensdrecht
Het project betreft de totale behoefte aan infrastructuur om de nieuwe
organisatie voor Hoger Onderhoud op Woensdrecht te kunnen huisvesten.
Vanwege voortschrijdend inzicht in de relatie tussen het project en de
bedrijfsvoering van het LCW is afgeweken van de planning. De einddatum
van het bouwproject is verschoven van medio 2010 naar medio 2012.
Investeringen Informatievoorziening
Bedragen x € 1 miljoen

SPEER (ERP/M&F)
Implementatie DIV-online
Herinrichting personele functiegebied
*

Projectvolume(2009)

Fasering
tot*

Betaald
t/m 2007

Begroting
2008

Realisatie
2008

Verschil

241,0
59,5
36,9

2013 (2013)
2013 (2012)
2010 (2009)

89,6
16,8
18,3

60,9
1,9
8,4

43,7
0,5
9,5

– 17,2
– 1,4
1,1

Tussen haakjes is de oorspronkelijke planning uit de begroting 2008 opgenomen.

Toelichting bij de verschillen groter dan € 5 miljoen.
SPEER (ERP/M&F)
Het programma ERP/M&F heeft de volgende doelstellingen:
– ondersteuning joint bedrijfsvoering en joint optreden;
– ondersteuning van het besturingsmodel;
– doelmatigheidswinst door inkrimping van het aantal financiële en
logistieke functies;
– doelmatigheidswinst en betere beheersbaarheid door saneren
IV-landschap.
Defensie geeft een hoge prioriteit aan de ondersteuning van de defensiebrede materieellogistieke en financiële informatievoorziening, en de
daaraan gerelateerde verbetering van de besturing, de bedrijfsvoering en
de werkwijze. In 2007 is gekozen voor een migratiescenario waarbij de
nadruk ligt op het zo snel mogelijk verbeteren van de ondersteuning van
de ingezette eenheden. Dit betekent dat besloten is om eerst de logistieke
processen bij de operationele commando’s (OPCO’s) in een ERP-concept
onder te brengen, en pas daarna de logistieke processen bij het CDC
(bijvoorbeeld transport) en de DMO (bijvoorbeeld bevoorrading van
depots, centrale verwerving). Daarnaast is er gekozen voor het principe
«prudentie boven snelheid». Deze keuze krijgt gestalte in de vorm van het
toepassen van het «Madurodam»-principe (eerst op kleine schaal representatieve pilots organiseren en pas na het aantonen van successen overgaan tot grootschalige uitrol in het migratieproces). Door dit principe
kunnen de meeste programmadoelstellingen pas in een laat stadium
gerealiseerd worden. Door op deze wijze ruimte te bieden aan leerprocessen kan de uitrol echter beheerst verlopen. Het doel voor 2008 was om de
al gestarte activiteiten geheel in lijn te brengen met deze herijkte migratiestrategie. Vanuit deze herschikking waren voor 2008 de volgende doelstellingen gepland:
– defensiebrede migratie van de financiële processen naar SAP (FINAD);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

81

–
–
–

afronding bouw van de logistieke processen voor de uitrol bij de
OPCO’s (kernel 1 SAP);
voorbereiding migratie van logistieke processen naar SAP bij pilot
eenheden OPCO’s;
aanvang ontwerp van de logistieke processen bij CDC en DMO (kernel
2 SAP).

Ultimo 2008 zijn alle financiële processen ondergebracht in SAP en werkt
iedere planner en financieel medewerker met SAP. Met de invoering van
SAP is de technische mogelijkheid aanwezig voor het koppelen van de
financiële en logistieke processen in één softwareapplicatie. Hiermee is
een eerste fundament gelegd voor het sturen op de relatie tussen activiteiten, middelen en output.
In 2008 is het High Level Design (HLD) Materieellogistiek (MATLOG) opgesteld. Aan de hand van deze beleidskaders worden de inrichting en besturing van processen vastgelegd, en ook de organieke inrichting en de
fysieke belegging.
De voorbereiding van de migratie in de maritieme keten, de luchtketen en
het dataproject is intussen van start gegaan. In juni 2009 zal het eerste
materieel logistieke project daardoor «live» kunnen gaan.
Voor 2008 was een programmabudget van € 60,9 miljoen beschikbaar.
Uiteindelijk is hiervan € 43,7 miljoen uitgegeven. Deze onderrealisatie is
veroorzaakt door vertragingen in de programmaplanning, onder andere
door het later aanbesteden van het Grondgebonden Optreden en de
personele onderbezetting bij Detailontwerp & Bouw.
IV-EXPLOITATIE
De IV-exploitatie is opgebouwd uit twee categorieën: werkplekdienstverlening en beheer en onderhoud van IV-systemen.
De defensieonderdelen ramen de uitgaven die verband houden met de
categorie werkplekdienstverlening in hun begrotingen als onderdeel van
het budget voor materiële exploitatie. De afname van deze dienst wordt
verrekend met de Bedrijfsgroep ICT. Eind 2007 is, in het kader de extensiveringmaatregel «Reductie werkplekdiensten DTO», gestart met het
uitwerken van maatregelen om de kosten van de werkplekdienstverlening
substantieel te verlagen. Deze kostprijsverlaging van de werkplekdienstverlening zal zijn effecten hebben in 2009.
De tweede categorie van IV-exploitatie betreft het beheer en onderhoud
van alle IV-systemen, die door de Bedrijfsgroep Informatievoorziening
operationeel gehouden worden.
Eind 2008 zijn de bedrijfsgroepen Informatie- en Communicatietechnologie (ICT) en Informatievoorziening (IV) samengevoegd tot de
bedrijfsgroep IVENT.
Prestatiegegevens
De dienstverlening van het CDC aan de defensieonderdelen vindt plaats
op basis van dienstverleningsovereenkomsten. De prestaties van de acht
bedrijfsgroepen worden periodiek beoordeeld aan de hand van bedrijfsrapportages. Hierin wordt gerapporteerd over de vier resultaatgebieden
van het INK-model en de daarbinnen afgesproken prestatie-indicatoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

82

Op deze wijze krijgt het CDC goed inzicht in de mate waarin de afspraken
in de dienstverleningsovereenkomsten worden nagekomen, de klantenwaardering, personele vulling en operationele en financiële resultaten. In
samenspraak met de bedrijfsgroepen wordt jaarlijks beoordeeld of de
afgesproken prestatie-indicatoren aanpassing behoeven om de dienstverlening naar de defensieonderdelen te verbeteren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

83

5. NIET-BELEIDSARTIKELEN
5.1. Niet-beleidsartikel 70 Geheime uitgaven
Grondslag van het artikel
Overeenkomstig artikel 6 van de Comptabiliteitswet 2001 en de regeling
Rijksbegrotingvoorschriften, is dit artikel bij het ministerie van Defensie
aangewezen als het artikel waarop de geheime uitgaven worden verantwoord.
Budgettaire gevolgen niet-beleidsartikel 70 Geheime uitgaven

Bedragen x € 1 000

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Begroting
2008

Verschil

Uitgaven en verplichtingen

925

1 760

2 736

4 771

2 106

1 778

328

Geheime uitgaven

925

1 760

2 736

4 771

2 106

1 778

328

Totaal uitgaven

925

1 760

2 736

4 771

2 106

1 778

328

De geheime uitgaven worden jaarlijks door de president van de Algemene
Rekenkamer gecontroleerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

84

5.2. Niet-beleidsartikel 80 Nominaal en onvoorzien
Grondslag van het artikel
In dit begrotingsartikel worden de door het ministerie van Financiën
toegekende bedragen voor de loonbijstelling, de incidentele looncomponent en de prijsbijstelling, als nieuwe mutaties opgenomen. Vervolgens worden deze bedragen over de begrotingsartikelen verdeeld.
Budgettaire gevolgen niet-beleidsartikel 80 Nominaal en onvoorzien

Bedragen x € 1 000

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Begroting
2008

Verschil

Uitgaven en verplichtingen

0

0

0

31 862

– 31 862

Loonbijstelling
Prijsbijstelling
Onvoorzien
Nader te verdelen

0
0
0
0

0
0
0
0

0
0
0
0

0
0
7 443
24 419

0
0
– 7 443
– 24 419

Totaal uitgaven

0

0

0

31 862

– 31 862

Onvoorzien
Het ultimo 2008 resterende bedrag wordt via de regels van de eindejaarsmarge meegenomen naar 2009. In dit bedrag is € 1,8 miljoen bestemd
voor het nog uit te voeren convenant ICMS.
Nader te verdelen
Het ultimo 2008 resterende bedrag wordt via de regels van de eindejaarsmarge meegenomen naar 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

85

5.3. Niet-beleidsartikel 90 Algemeen
Algemene doelstelling
Beheerste uitvoering van het beleidsproces en de bedrijfsvoering van het
ministerie van Defensie.
Operationele doelstellingen
Operationele doelstelling 1 – Ondersteunen bewindslieden bij het
besturen van de defensieorganisatie.
De bewindslieden zijn adequaat ondersteund in de uitvoering van hun
taken. Zij zijn dagelijks geïnformeerd over alle relevante ontwikkelingen.
Operationele doelstelling 2 – Ontwikkeling van departementaal beleid en
regelgeving.
In 2008 is departementaal beleid en regelgeving ontwikkeld voor onder
andere het investeren in personeel, verbetering van de operationele inzetbaarheid, de uitvoering van de operatie vernieuwing Rijksdienst en de
noodzakelijke bijstelling van de exploitatie-uitgaven. Dit beleid is
verwoord in de beleidsbrief «Wereldwijd Dienstbaar», waarin een groot
aantal intensiveringen en extensiveringen is opgenomen. Daarnaast is
beleid en regelgeving ontwikkeld voor de verbetering van de sturing en de
beheersing van de bedrijfsvoering; dit is verder uitgewerkt in de
bedrijfsvoeringparagraaf.
Operationele doelstelling 3 – Beheersing en ontwikkeling van
departementsbrede programma’s.
De resultaten van deze doelstelling worden toegelicht onder de tabel
«budgettaire gevolgen».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

86

Budgettaire gevolgen niet-beleidsartikel 90 Algemeen

Bedragen x € 1 000

Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Begroting
2008

Verschil

Verplichtingen

1 502 278

1 566 307

1 710 147

1 625 811

1 610 884

1 718 434

– 107 550

Apparaatsuitgaven
Bestuursstaf
Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Bijdragen aan baten-lastendiensten

94 172
48 647
183

123 215
52 586
3 980

153 784
54 794
4 970

133 587
60 786
4 724

107 722
64 679
273

136 528
72 053
4 765

– 28 806
– 7 374
– 4 492

Totaal apparaatsuitgaven

143 002

179 781

213 548

199 097

172 674

213 346

– 40 672

1 007 000

1 040 723

1 059 140

1 076 410

1 103 371

1 084 847

18 524

133 806
32 719
6 123
20 041
71 750
1 341
63 407
36 649

120 877
35 121
5 457
18 144
78 882
2 776
62 133
36 572

130 976
13 667
8 034
18 165
66 864
1 987
78 159
34 935

129 342
14 728
6 370
16 590
94 418
3 284
80 879
76 794

123 669
15 553
5 230
20 542
64 113
4 074
78 627
26 687

150 823
13 323
18 579
15 794
83 612
3 548
80 457
27 505

– 27 154
2 230
– 13 349
4 748
– 19 499
526
– 1 830
– 818

Totaal programma-uitgaven*

1 372 836

1 400 685

1 411 927

1 498 815

1 441 866

1 478 488

– 36 622

Totaal uitgaven

1 515 838

1 580 466

1 625 475

1 697 912

1 614 540

1 691 834

– 77 294

129 851

232 661

289 539

428 201

409 224

452 668

– 43 444

59 130

24 090

31 465

20 652

44 548

– 23 896

Programma-uitgaven
Pensioenen en uitkeringen*
Wachtgelden, inactiviteitswedden en
SBK-gelden
Ziektekostenvoorziening
Milieu-uitgaven
Subsidies en bijdragen
Bijdragen aan de NAVO
Internationale samenwerking
Wetenschappelijk onderzoek
Overige uitgaven

Ontvangsten
Totaal ontvangsten
*

waarvan niet relevant

Toelichting bij de verschillen groter dan € 5 miljoen.
Verplichtingen
Het verplichtingenniveau is verlaagd door de verdeling van het budget
voor de Staal-maatregelen (€ 11,9 miljoen), de bijstelling van de
wachtgeldraming (€ 35,7 miljoen), de oprichting van de bedrijfsgroep
Facilitaire Diensten bij het CDC (€ 21,9 miljoen), de personele onderschrijding (€ 12,7 miljoen), lagere lening voor de kapitaaldekking van de militaire pensioenen (€ 8,7 miljoen), bijstelling milieuraming (€ 11,8 miljoen),
bijstelling van de raming van de afdracht aan de belastingdienst voor de
lumpsum huisvesting en voeding (€ 7,1 miljoen) en de doorwerking van
de lagere ontvangsten (€ 43,4 miljoen). Een verhoging van het verplichtingenniveau betreft de loon- en prijsbijstelling 2008 met € 61,4 miljoen.
Het resterend verschil betreft een groot aantal kleinere mutaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

87

Uitgaven
Apparaatsuitgaven
Bestuursstaf
Met ingang van het jaar 2008 coördineert het Commando Dienstencentra
(Bedrijfsgroep Facility Services) de beveiliging en instandhouding van het
vastgoed en de catering (Paresto) voor het Plein/Kalvermarkt-complex. De
benodigde budgetten hiervoor zijn overgedragen aan het beleidsartikel 26
Commando Dienstencentra. Het resterende verschil betreft diverse kleinere mutaties.
Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD)
De belangrijkste mutatie betreft de budgetverlaging van het project NEC
met € 5,0 miljoen naar de IV-investeringen van het CDC. Het resterende
verschil betreft diverse kleinere mutaties.
Programma-uitgaven
Pensioenen en uitkeringen
De grootste mutatie betreft de toerekening van de loon- en prijsbijstelling
over 2008. Daarnaast heeft een neerwaartse bijstelling plaatsgevonden
van de uitgaven voor het niet-relevante deel van de kapitaaldekking van
de pensioenen van het militaire personeel bij het ABP. Het resterende
verschil betreft diverse kleinere mutaties.
Wachtgelden, inactiviteitswedden en SBK-gelden
De mutaties betreffen de toerekening van de loon- en prijsbijstelling 2008,
lagere uitgaven voor de loondoorbetaling aan overtollig personeel en
lagere uitgaven voor de wachtgeld/ww-regeling als gevolg van de krappe
arbeidsmarkt. Het resterende verschil betreft diverse kleinere mutaties.
Milieu-uitgaven
De vertraging bij de uitvoering van het windmolenpark bij Coevorden
heeft geleid tot een neerwaartse bijstelling van het uitgavenniveau. Een
geplande verrekening van een overeenkomst met de DVD is niet gerealiseerd in 2008. Het resterende verschil betreft diverse kleinere mutaties.
Bijdragen aan de NAVO
Er zijn vertragingen opgetreden in de uitvoering van NAVO-projecten,
onder andere bij de vernieuwing van de brandstofpijpleiding tussen
Nederland en België.
Ontvangsten
In 2008 zijn nieuwe contracten afgesloten voor de verkoop van overtollig
materieel ter waarde van € 91 miljoen; de totale verkoopopbrengsten in
2008 bedragen € 371 miljoen. De geraamde verkoopopbrengsten zijn
negatief beïnvloed door een latere termijnbetaling door Portugal voor de
verkochte M-fregatten en een vertraging in de verkoop van overtollig
materieel en van onroerende goederen. Hiermee is een bedrag van € 45
miljoen gemoeid. Het resterende verschil betreft diverse kleinere mutaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

88

Nadere toelichting Wetenschappelijk Onderzoek Defensie
Omschrijving (bedragen x € 1 000,–)

Verwachte
uitgaven
in 2008

Gerealiseerde
uitgaven
in 2008

Verschil

Doelfinanciering
Basisonderzoek
Onderzoek en technologie
Small Business Innovation Research
(EZ-financiering)
EDA (Force Protection)
Enveloppe innovatie, kennis en onderzoek

49 309
512
14 401

51 797
528
17 128

2 488
16
2 727

400
2 000
0

139
0
0

– 261
– 2 000
0

Deel investeringen

66 622

69 592

2 970

Kennisgebruik

13 835

9 432

– 4 403

Deel materiële exploitatie

13 835

9 432

– 4 403

Totaal-generaal

80 457

79 024

– 1 433

Vanuit het investeringsdeel van de begroting voor wetenschappelijk
onderzoek heeft Defensie Research and Development (DR&D) conform
haar missie en doelstelling in 2008 kennis en kunde laten opbouwen bij
onder andere de kennisinstituten TNO, NLR en MARIN. Dit vond plaats
door middel van 38 al lopende en 23 nieuw gestarte programma’s. Daarnaast liepen er ongeveer zeventig Nationale Technologie Projecten
(NTP’n). In een groot deel van deze programma’s en projecten zijn kennis
en technologie ontwikkeld door middel van internationale samenwerking.
Daarnaast heeft interdepartementale afstemming, verbreding en verdieping plaatsgevonden. Dit gebeurde onder andere via de kennisarena’s, de
betrokkenheid bij het opstellen van de maatschappelijke innovatie-agenda
«Veiligheid» en het namens een aantal ministeries indienen van het
project STARS voor de FES-ronde 2009.
In 2008 is onder andere geïnvesteerd in nieuw wetenschappelijk onderzoek naar geavanceerde maritieme zelfbeschermingsmiddelen en mijnenbestrijding, informatiebeveiliging, NEC-transformatie, (doseerbare) nietdodelijke wapens, vergroting overlevingsvermogen compounds en
optimalisering van nazorg. De in 2008 aflopende onderzoeksprogramma’s
hebben geresulteerd in vooral kennisopbouw op gebieden als sensoren,
genetwerkt optreden, munitieveiligheid en munitie uitwerking, integrale
opleidings- en trainingscapaciteiten, simulatie en personele veiligheid.
Van de in 2008 gestarte Nationale Technologie Projecten (NTP) kan er een
aantal worden aangemerkt als kansrijk voor doorontwikkeling door de
Defensiegerelateerde Industrie (DGI). Dit betreft onder andere:
+ Virtual Infantry Trainer (VIT). Dit behelst onderzoek naar de toepassing
van geavanceerde Virtual Reality technologie binnen het Opleiding &
Trainingproces.
+ Composiet scheepsschroef. Dit gaat om onderzoek naar scheepsschroeven van composiet. Het gebruik van composiet in plaats van
metaal reduceert de onderwatersignatuur van schepen en elimineert/
vermindert nadelige effecten als corrosie en cavitatie. Toepassing
wordt voorzien op mijnenbestrijdingsvaartuigen.
+ Colour the insight. Het gaat bij dit NTP om de ontwikkeling van techno-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

89

logie om te kunnen beschikken over een universeel en altijd (dag en
nacht) gebruiksgereed richtmiddel voor kleinkaliber wapens.
+ Counter-IED robot. Dit NTP behelst de ontwikkeling van een robothelikopter die vanuit de lucht bijdraagt aan een adequaat omgevingsbeeld om onder andere IED’s te detecteren tijdens patrouilles en
verkenningen.
+ Self desinfecting bandages. Dit NTP heeft betrekking op verbandmiddelen die zelfdesinfecterend zijn, zodat minder vaak verband
verwisseld hoeft te worden en secundaire infecties worden voorkomen.
Indien de in de voornoemde NTP’n ontwikkelde technologie ook daadwerkelijk door de DGI wordt doorontwikkeld in materieel, dan dragen deze
NTP’n daarmee bij aan het implementeren van de DIS.
Ook is ervaring opgedaan met het specifiek inschakelen van het Middenen Kleinbedrijf door middel van het Small Business Innovation Research
(SBIR)-instrument. In 2008 zijn drie SBIR fase 1-projecten opgeleverd in
het kader van het thema «Maritiem opereren onder zware weersomstandigheden». Hiervan is een project doorgegaan naar fase 2. Dit betreft de
demonstratiefase van het project «Scheepsbeweging-predictie».
Daarnaast heeft in 2008 utilisatie van de opgebouwde kennis en technologie plaatsgevonden vanuit het materiële exploitatiedeel van de begroting voor wetenschappelijk onderzoek. Hieruit zijn ongeveer zestig
kennisgebruikprojecten/opdrachten gestart in 2008. Het behelsde onder
andere: technology watch – een studie naar alternatieve brandstoffen,
Effect of Aging Composiet Constructies, ondersteuning onderzoek clusterwapens, aanpassing van het mission debrief-system en terugdringen
opleidingsverloop bij het CZSK.
Onder andere vanwege problemen bij het verwervingsproces van deze
opdrachten is het materiële exploitatiedeel van de begroting voor wetenschappelijk onderzoek niet volledig tot realisatie gekomen. Wel is in 2008
een aantal verbetertrajecten gestart en de resultaten ervan zijn deels
geïmplementeerd (onder andere aanpassing Handboek Verwerving
Defensie voor opdrachten voor R&D, kennisinstituten en onderzoeksinstellingen en raamcontract voor kennisgebruik opdrachten bij TNO en NLR).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

90

6. BEDRIJFSVOERINGPARAGRAAF
Reikwijdte en totstandkoming
In de bedrijfsvoeringparagraaf 2008 wordt ingegaan op:
– de comptabele rechtmatigheid en de getrouwe weergave van de
uitkomsten van de begrotingsuitvoering over 2008;
– financieel beheer en materieelbeheer (waaronder het bezwaaronderzoek);
– niet-financiële beleidsinformatie;
– andere opvallende bedrijfsvoeringaspecten.
Het oordeel over de bedrijfsvoering komt tot stand op basis van een
analyse van de bedrijfsvoering van de defensieonderdelen en de uitkomsten van onderzoeken door de Audit Dienst Defensie en de afdelingen
Onderzoeken Interne Beheersing.
Rapportage over de comptabele rechtmatigheid en de getrouwe
weergave van de uitkomsten van de begrotingsuitvoering over
2008
De verantwoording in het departementale jaarverslag is in overeenstemming met de begrotingswetten en met de Europese regelgeving, Nederlandse wetten, algemene maatregelen van bestuur en in ministeriële
regelingen opgenomen bepalingen. Voor de bepaling van fouten en onzekerheden is de normering toegepast die is opgenomen in de rijksbrede
methodiek.
Uit informatie van de departementale auditdienst blijkt, dat de uiteindelijk
in de verantwoording voorkomende fouten en onzekerheden in de
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten binnen de defensiebrede toleranties zijn gebleven. In de verplichtingen is in eerste instantie een groot
aantal getrouwheidsfouten geconstateerd, mede als gevolg van de implementatie van de financiële modules in SAP (FINAD), die ook hun effect
hadden op de saldibalans. Deze fouten zijn in de jaarrekening gecorrigeerd. Hierdoor blijven de fouten in de verplichtingen en in de saldibalans
binnen de daarvoor gestelde tolerantiegrenzen.
Ook de fouten in de uitgaven, ontvangsten en verplichtingen per beleidsartikel zijn binnen de daarvoor door het ministerie van Financiën gestelde
tolerantiegrenzen gebleven. Volgens de methodiek die door de Algemene
Rekenkamer wordt gehanteerd, heeft het Commando Dienstencentra bij
de verplichtingen de tolerantiegrens van 3% overschreden (fouten en
onzekerheden € 64,9 miljoen). Deze overschrijding is nagenoeg geheel toe
te schrijven aan het onjuist toepassen van Europese aanbestedingsrichtlijnen.
De tolerantiegrens voor fouten van de baten-lastendiensten binnen
Defensie is wel overschreden. Dit is voornamelijk toe te schrijven aan het
onjuist toepassen van Europese aanbestedingsrichtlijnen door DTO/IVENT
(fouten € 54,7 miljoen en onzekerheden € 13 miljoen) en Paresto (fouten
€ 3,3 miljoen)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

91

Financieel beheer en materieelbeheer (waaronder bezwaaronderzoek)
Algemeen
De Algemene Rekenkamer heeft in 2007 een bezwaaronderzoek ingesteld.
Dit onderzoek richt zich op de vraag waarom Defensie ondanks alle
verbetermaatregelen niet in staat was het beheer blijvend op orde te
krijgen. Teneinde deze problematiek aan te pakken heeft Defensie een
Taskforce «Beter Verbeteren» ingesteld. De doelstelling van deze Taskforce
is het structureel op orde brengen van het beheer.
Hoewel de Algemene Rekenkamer geen strak genormeerd toetsingskader
heeft voor een bezwaaronderzoek, zijn in het Rijksjaarverslag 2007 de te
behalen resultaten concreet gemaakt. Defensie dient in maart 2009 een
duidelijk zichtbare en werkende verbetersystematiek te hebben neergezet,
de aandacht voor beheer te hebben vergroot en meerjarige verbeterplannen voor zowel financieel beheer als materieelbeheer te hebben
opgesteld. Tevens moeten per genoemde datum de eerste verbeteringen
in het financieel beheer zijn gerealiseerd. Op de in 2008 behaalde resultaten wordt in de volgende alinea’s ingegaan.
Verbetersystematiek
Defensie heeft in 2008 een nieuwe verbetersystematiek ontwikkeld en
ingevoerd. Hierin zijn de handreikingen van de Algemene Rekenkamer
verwerkt. Dit houdt in dat:
– Door opname van de verbeteractiviteiten in de defensiebrede planning
en controlcyclus wordt de capaciteitstoedeling voor het verbeteren van
het beheer integraal afgewogen met andere (operationele) doelstellingen.
– Een gestructureerde probleem-oorzaakanalyse wordt gehanteerd,
waarmee Defensie de soms gehanteerde ad-hocsymptoombestrijding
heeft vervangen door het structureel wegnemen van de oorzaken van
de problemen.
– Het defensiebrede verbeterproces is geüniformeerd en de verantwoordelijkheid van het lijnmanagement voor de bedrijfsvoering en de
verbeterprocessen is versterkt.
Aandacht voor beheer
In 2008 is het beheer nadrukkelijk op de agenda van commandanten en
medewerkers gezet en heeft het de aandacht gekregen die het verdient.
De uitdaging voor de komende jaren is om de aandacht voor beheer
verder te vergroten en te borgen; dit uit de overtuiging dat beheer alleen
structureel op orde blijft indien het blijvend de aandacht houdt van het
lijnmanagement. De uitkomsten van twee onderzoeken naar de factoren
die de aandacht voor beheer bepalen, worden gebruikt bij het opzetten en
uitvoeren van een gericht programma voor het vergroten en borgen van
de aandacht voor beheer.
Financieel beheer
Defensie heeft in 2008 een meerjarig verbeterplan financieel beheer opgesteld dat voorziet in een structureel en geborgd ordelijk financieel beheer
vanaf 2012. Het meerjarige verbeterplan is gebaseerd op de probleem-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

92

oorzaakanalyses die zijn uitgevoerd door de Taskforce «Beter Verbeteren»
in overleg met medewerkers van defensieonderdelen en de staven.
In 2008 zijn zichtbare verbeteringen bereikt bij de volgende aspecten van
het financieel beheer.
Directe doorbelasting
De verantwoording van de financiële transacties in het kader van directe
doorbelasting is in 2008 goed verlopen. Er werd alleen direct doorbelast
op basis van de productadministraties indien de kwaliteit daarvan
voldoende was. Het bedrag aan direct doorbelaste producten is gestegen
ten opzichte van 2007. Lumpsum-verrekening wordt nog wel toegepast bij
onder meer de facturering van werkplekdiensten IVENT. In 2009 wordt
gewerkt aan een nieuwe verrekenwijze, zodat ook de werkplekdiensten in
2010 met directe doorbelasting verrekend kunnen worden.
Beperkte verificatie
Het proces van beperkte verificatie is in 2008 op een aantal deelaspecten
verbeterd. De inrichting van het proces en de bijbehorende regelgeving
zijn nu op orde. De kwaliteit van het aspect e-mailreply ter bevestiging van
de betrouwbaarheid van de decentrale controle op levering en prijs is nog
ontoereikend. Beperkte verificatie was daardoor eind 2008 nog niet op
orde en dient in 2009 verder verbeterd te worden.
Europese aanbesteding
De complexiteit van de Europese aanbestedingsregels en het grote aantal
Europese aanbestedingen bij Defensie maakt dat het op orde krijgen van
dit proces tot aan het einde van het meerjarig verbetertraject in 2011
waarschijnlijk een belangrijk aandachtspunt zal blijven. In de loop van
2008 is het toezicht op het Europese aanbestedingproces bij de organisatiedelen verscherpt, mede door de introductie van zogenaamde
eerstelijns-materiedeskundigen. Hierdoor is onjuiste interpretatie van de
uitzonderingsregels binnen deze regelgeving verminderd. Het totaal
aantal geconstateerde Europese aanbestedingfouten ligt op vergelijkbaar
niveau met 2007. De aandacht voor de Europese aanbestedingsproblematiek is echter sterk toegenomen. Vele acties op dit terrein zijn dan ook in
gang gezet. Defensie verwacht daarvan in 2009 de eerste concrete resultaten te zien. De trend was eind 2008 al positief.
Betaalproces
Het betaalproces was door de invoering van een nieuwe financiële
administratie (FINAD) tijdelijk verstoord, waardoor een betalingsachterstand is ontstaan. Inmiddels is een groot aantal verbeteringen doorgevoerd in het betaalproces, wat ertoe heeft geleid dat de achterstand aan
het einde van het jaar was ingelopen.
Departementale steekproef
Het aantal tekortkomingen als gevolg van het niet naleven van interne
regelgeving op het gebied van uitgaven en aangegane verplichtingen is
gedaald ten opzichte van 2007. Als geabstraheerd wordt van de tijdelijke
betalingsachterstanden door de invoering van SAP (FINAD) is het aantal
overtredingen nog lager. Dit geeft aan dat op het gebied van de uitgaven
het beheer in 2008 is verbeterd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

93

Invoering van de financiële administratie in SAP (FINAD)
Defensie is bezig met de implementatie van het ERP-pakket SAP in de
financieel-economische en materieel-logistieke processen. Medio 2008
zijn de financiële modules hiervan ingevoerd. Op langere termijn draagt
SAP bij aan een betere bedrijfsvoering bij Defensie. Zoals door Defensie
reeds vooraf is aangekondigd, heeft de invoering van SAP in 2008 echter
geleid tot aanloopproblemen (onder meer betalingsachterstanden en
problemen bij de opstelling en controle van de jaarrekening). In eerste
instantie leidde dit bij enkele defensieonderdelen tot onjuiste budgetstanden als gevolg van de conversie en defensiebreed tot achterstand in
betalingen. Met gerichte maatregelen zijn deze problemen eind 2008
opgelost.
Jaarrekening
Het opstellen van de jaarrekening is dit jaar zoals verwacht eveneens
moeizaam verlopen. Als gevolg van de invoering van SAP bleken met
name geen betrouwbare openstaande verplichtingenstand en openstaande voorschottenstand uit het SAP op te halen. Defensie heeft uitstel
gevraagd en gekregen voor het aanleveren van haar jaarrekening. De
jaarrekening is uiteindelijk op 8 april 2009 bij het ministerie van Financiën
aangeleverd. Alleen door een grote inspanning, waaronder het uitvoeren van veel additionele controles en het aanbrengen van correcties in de
jaarrekening buiten SAP om, heeft Defensie een goedkeurende verklaring
bij de jaarrekening 2008 kunnen realiseren. Om herhaling te voorkomen
worden in 2009 de oorzaken hiervoor weggenomen en herstelactiviteiten
in de financiële administratie uitgevoerd.
Materieelbeheer
Defensie heeft in 2008 een meerjarig verbeterplan opgesteld dat voorziet
in een blijvend ordelijk materieelbeheer vanaf 2014. Het meerjarige
verbeterplan is gebaseerd op gesprekken met materiedeskundigen en op
probleem-oorzaakanalyses, waarbij alle lagen van de organisatie worden
betrokken.
Het munitiebeheer was in 2007 aangemerkt als een ernstige onvolkomenheid. In 2008 is het munitiebeheer verbeterd door meer controles, gevolgd
door herstelmaatregelen en afloopcontroles. Van een structurele verbetering is nog geen sprake. Het wapenbeheer laat een positieve ontwikkeling
zien, waarbij de registratie van wapens in het Centraal Wapen Registratiesysteem nog verdere aandacht behoeft. Binnen het cryptobeheer is het
cryptosleutelbeheer verbeterd. In 2009 zal extra aandacht worden besteed
aan het beheer van de crypto-apparatuur.
Het materieelbeheer bij crisisbeheersingsoperaties is verbeterd. Dit blijkt
uit onderzoeken van de Auditdienst in samenwerking met de afdelingen
Onderzoeken Interne Beheersing van de defensieonderdelen.
Niet-financiële beleidsinformatie
De niet-financiële beleidsinformatie in het jaarverslag komt tot stand op
basis van de informatie in de maandrapportages Defensie in 2008. Het
totstandkomingproces vanuit de maandrapportages van de operationele
eenheden naar het jaarverslag heeft over het algemeen ordelijk, controleerbaar en deugdelijk plaatsgevonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

94

Net als in voorgaande jaren voldoet de bedrijfsvoeringparagraaf 2008 aan
de formele vereisten zoals gesteld in de Regeling Rijksbegrotingvoorschriften van het ministerie van Financiën.
In het samenvattend rapport 2006 heeft de Auditdienst knelpunten in het
totstandkomingproces van de bedrijfsvoeringparagraaf geconstateerd. In
2008 zijn de voornaamste knelpunten in het totstandkomingproces in
opzet weggenomen door het vaststellen van de SG aanwijzing A/951
«Bedrijfsvoeringparagraaf». Het totstandkomingproces voldoet in werking
echter nog niet volledig aan de vernieuwde opzet. Dit wordt veroorzaakt
door het niet beschikken over:
– inzichtelijk vastgelegde appreciaties van de beleidsverantwoordelijken
over de deelmededelingen van de defensieonderdelen;
– een inzichtelijke vastlegging van de afweging welke «zaken in de
bedrijfsvoering» voldoende belangrijk zijn om in de bedrijfsvoeringparagraaf op te nemen en welke niet.
Andere opvallende bedrijfsvoeringaspecten
De volgende opvallende bedrijfsvoeringaspecten zijn te melden.
Personeelbeheer
In 2008 zijn de administratieve personele processen ondergebracht bij het
Dienstencentrum Human Resources (DC HR). Personele mutaties die in
het verleden door decentrale personeelsdiensten werden gesteld, worden
nu door het DC HR dan wel via selfservice-modules door de individuele
werknemer gesteld. Een honderdprocentcontrole is uitgevoerd inzake
mutaties van een viertal reeds ingevoerde selfservices. Voorts is een
control framework voor het personele functiegebied ontwikkeld, waarin
een set van beheersmaatregelen is opgenomen. Op basis van beide
uitkomsten worden in 2009 verbeteringen gerealiseerd. In de steekproefsgewijze controle van de Auditdienst op de bezoldiging zijn in 2008 weinig
rechtmatigheidfouten geconstateerd.
Milieu
De milieubelasting door Defensie is ook in 2008 op de meeste fronten
gedaald. Het waterverbruik en de hoeveelheid afval zijn verminderd en het
percentage groene stroom is wederom toegenomen. Het energieverbruik
en de CO2-uitstoot zijn het afgelopen jaar echter gestegen als gevolg van
een hogere operationele inzet van het materieel. Het jaar 2008 was het
laatste van de beleidsperiode van de Defensie Milieubeleidsnota 2004
(DMB2004). Van de 26 doelstellingen van de DMB2004 is 85% geheel en
15% deels gerealiseerd. Opvallend is dat de «harde» doelstellingen met
betrekking tot vermindering van de milieubelasting over het algemeen zijn
behaald en de «zachte» doelstellingen op organisatorisch gebied voor
verbetering vatbaar zijn. In de bijlage Milieu is nadere informatie over de
milieuprestaties en over de realisatie van de milieudoelstellingen opgenomen.
Veiligheidsmanagement
In 2008 is begonnen met het invoeren van het Veiligheidsmanagementsysteem (VMS) in de bedrijfsvoering van Defensie. Er is een projectteam
ingesteld dat de coördinatie van het invoeren van het VMS Defensie
bewaakt en begeleidt. Het onderwerp veiligheid is opgenomen in het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

95

Defensieplan 2010–2019. Ter ondersteuning van het VMS wordt gewerkt
aan de ontwikkeling van IV-applicaties.
Beveiliging en Multi-Functionele Smart Card-Defensiepas (Motie Van
Velzen 31 700 X, nr. 40).
Voor defensieobjecten en –materieel, waarbij enig risico onaanvaardbaar
is, wordt het gebruik van de nieuwe Defensiepas op dit moment gecombineerd met beveiligingsmaatregelen die los staan van het gekraakte chipsysteem. Op diverse militaire complexen zijn aanvullende maatregelen
genomen, zoals de plaatsing van pinpads en de inzet van extra beveiligingsmedewerkers. Daarnaast zijn de programma’s voor het verhogen
van het beveiligingsbewustzijn van medewerkers geïntensiveerd en zijn
onaangekondigde evaluatiebezoeken afgelegd. Bij deze bezoeken zijn de
plaatselijke beveiligingsmaatregelen bezien en indien nodig aangepast.
Het gebruik van «anti-skim»-passen als extra beveiligingsmaatregel was
in 2008 nog in studie.
Parallel aan de invoering van de extra beveiligingsmaatregelen is in
samenwerking met TNO een onderzoek gestart naar de mogelijkheden om
de beveiliging van defensielocaties verder te optimaliseren. Tevens zullen
tijdens dit onderzoek de consequenties als gevolg van de implementatie
van de Rijkspas inzichtelijk worden gemaakt. Hierbij zal onder andere een
tijdsplanning en migratiescenario worden vastgesteld, rekening houdende
met de chiptechnologie in de Rijkspas, de functionele en technische eigenschappen van de Defensiepas en de diverse soorten gekoppelde Elektronische Toegangssystemen.
Vermindering bureaucratie en aanpak overbodige en onduidelijke regelgeving (Motie Knops, Eysink en Voordewind 31 700 X, nr. 42)
Eind 2008 is onderzoek gedaan in hoeverre de gemaakte afspraken om te
komen tot vermindering van bureaucratie en een aanpak van overbodige
en onduidelijke regelgeving, zijn nageleefd. Geconcludeerd wordt dat de
meeste acties uit het rapport «Orde in regels; regels in orde» zijn opgepakt
en een aantal inmiddels is afgerond. Wel is onderkend dat nog
hernieuwde aandacht nodig is voor belemmerende regelgeving in het
operationele taakveld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

96

Onderstaand een overzicht van de aanwijzingen die de laatste jaren zijn
aangepast of ingetrokken:
Inrichting bedrijfsadministratie
Besluit gevoelig materieel 2005

Begrotingsuitvoering
Flexibiliteit
Regelgeving werken voor derden
Vermindering afdracht loonbelasting
Wettelijke rente bij handelstransacties
Interne Controle
Begrotingsverantwoording
Procedure IBO bij Defensie
Auditfunctie Defensie
Evaluatiefunctie Defensie
Omrekening comptabele grensbedragen

Ingetrokken 7 oktober 2008
Opgenomen in Voorschrift Materieelbeheer en wordt op 1 juli 2009 ingetrokken
Wordt samengevoegd met aanwijzing 58
Begrotingsverantwoording
Ingetrokken 28 april 2006
Ingetrokken 26 november 2007
Op 25 juli ingetrokken, opgenomen in
aanwijzing 35 Belastingen
Vervallen per 20 juni 2007
Vervallen met nieuwe SG aanwijzing OIB
d.d. 14 augustus 2006
Wordt samengevoegd met aanwijzing 5
Begrotingsuitvoering
Ingetrokken 9 augustus 2006
Buiten werking; herziening na reorganisatie controletoren Defensie
Ingetrokken 20 november 2006
Vervallen per 25 februari 2008

Tevens is decentraal op het niveau van de Operationele Commando’s veel
regelgeving aangepast of ingetrokken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

97

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

98

1

De bedragen zijn steeds afgerond naar boven (op € 1 000)

1 778
31 862
1 718 434

1 778
31 862
1 691 834

Geheime uitgaven
Nominaal en onvoorzien
Algemeen

70
80
90

365 645
2 231 488
961 890

393 960
2 316 320
969 202
1 725 474

220 500
579 778
1 361 173
698 795

220 500
548 768
1 314 031
662 221

Niet-beleidsartikelen

25
26

21
22
23
24

Uitvoeren crisisbeheersingsoperaties
Commando zeestrijdkrachten
Commando landstrijdkrachten
Commando luchtstrijdkrachten
Commando Koninklijke marechaussee
Defensie Materieelorganisatie
Commando Dienstencentra

6 419 269

Uitgaven

Beleidsartikelen

Verplichtingen
8 144 743

20

(1)

452 668

452 668

7 254
73 698
42 655

1 407
22 309
18 215
8 671

174 209

626 877

Ontvangsten

Oorspronkelijk vastgestelde begroting
(incl. Nota van wijziging)

TOTAAL

Omschrijving

Bedragen in EUR1000

2 106
0
1 610 884

381 054
1 933 323
1 552 006

359 927
610 707
1 336 805
684 171

Verplichtingen1

2 106
0
1 614 540

1 616 646

380 435
2 418 517
1 088 641

328 023
595 696
1 330 885
729 483

6 871 680

8 488 326

Uitgaven1

0
0
409 224

409 224

4 839
49 623
58 667

12 440
14 002
19 144
10 877

169 592

578 816

Ontvangsten

Realisatie

(2)

328
– 31 862
– 107 550

– 12 906
– 382 997
582 804

139 427
61 939
22 774
21 950

Verplichtingen

328
– 31 862
– 77 294

– 108 828

14 790
187 029
126 751

107 523
15 918
– 30 288
30 688

452 411

343 583

Uitgaven

0
0
– 43 444

– 43 444

– 2 415
– 24 075
16 012

11 033
– 8 307
929
2 206

– 4 617

– 48 061

Ontvangsten

Verschil realisatie oorspronkelijk vastgestelde begroting

(3)=(2)-(1)

De financiële en niet-financiële toelichting op de departementale verantwoordingsstaat is opgenomen in het
beleidsverslag.

7.1. Departementale verantwoordingsstaat 2008 van het ministerie van Defensie (X)

7. VERANTWOORDINGSSTAAT

C. JAARREKENING

8. DE SALDIBALANS

Saldibalans per 31 december 2008 (bedragen x € 1 000)
1)

Uitgaven ten laste van de begroting

8 488 321

2)

3)
4)
5)

Liquide middelen
Rekening-courant RHB
Uitgaven buiten begrotingsverband

42 466
0
80 422

4a)
6)

7)
8)

Openstaande rechten
Extra-comptabele vorderingen

0
930 370

7a)
8a)

9a)

Tegenrekening extra-comptabele
schulden
Voorschotten
Tegenrekening garantieverplichtingen
Tegenrekening openstaande verplichtingen
Deelnemingen
Totaal

10)
11a)
12a)
13)

9)
0
2 533 155
0
5 902 986
0
17 977 720

Ontvangsten ten gunste van de begroting
Rekening-courant RHB
Ontvangsten buiten begrotingsverband

Tegenrekening openstaande rechten
Tegenrekening extra-comptabele vorderingen
Extra-comptabele schulden

578 815
7 857 365
175 029

0
930 370
0

10a) Tegenrekening voorschotten
11) Garantieverplichtingen
12) Openstaande verplichtingen

2 533 155
0
5 902 986

13a) Tegenrekening deelnemingen
Totaal

0
17 977 720

Toelichting behorende bij de saldibalans van het ministerie van
Defensie per 31 december 2008 (alle bedragen x € 1 000).
ad 3. Liquide middelen.
Het saldo op de saldibalans bedraagt € 42 466 en bestaat uit de volgende
saldi:
Kasbeheerders
Concernrekeningen
Valutarekeningen
Totaal

31 515
0
10 951
42 466

De verdeling is als volgt:
Kas
Bank
Totaal

8 860
33 606
42 466

ad 5. Uitgaven buiten begrotingsverband (Derdenrekeningen vordering).
Het saldo op de saldibalans bedraagt € 80 422.
Als criterium voor de toelichting van vorderingen geldt een
grensbedrag van € 10 000 (alle bedragen x € 1 000).
Commando Dienstencentra
Dit betreft een contract met de bedrijfsgroep IVENT inzake salariskosten,
waar € 24 770 van te ontvangen was per 31-12-2008. Intussen is in 2009
€ 10 000 ontvangen is. Het restant van de vordering is in februari 2009
gepland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

99

Uitgaven buiten begrotingsverband, groter dan € 2 000, gedaan
in 2007 of eerder en die in 2008 nog niet werden terugontvangen
(alle bedragen x € 1 000).
Commando landstrijdkrachten
Een contract van € 2 900 betreft de verrekening van de maandelijkse
salariskosten van het Nederlands Defensiepersoneel werkzaam bij het
USA Garrisson Schinnen te Schinnen in Limburg. Er is achterstand
ontstaan in het vorderingsproces als gevolg van onderbezetting. Het
betreft de maanden juli tot en met december 2007. De achterstand in het
vorderingsproces is inmiddels ingelopen en de ontvangst wordt in de
eerste helft van 2009 verwacht.
ad 6. Ontvangsten buiten begrotingsverband (Derdenrekeningen schuld).
Het saldo op de saldibalans bedraagt € 175 029.
Dit bedrag bestaat grotendeels uit af te dragen loonheffing en sociale
lasten (€ 139 718), voor € 24 115 uit vooruitontvangen gelden van derden
voor nog te maken uitgaven (de zogenaamde negatieve derdenrekeningen
vorderingen) en het restant (€ 17 179) betreft gelden die aangehouden
worden (bij onze kassiers) voor derden.
ad 7. Openstaande rechten.Het saldo op de saldibalans is nihil.
Voor zover aanwezig zijn deze posten opgenomen onder het bedrag van
extra-comptabele vorderingen. Er wordt hiervoor geen aparte administratie gevoerd.
ad 8. Extra-comptabele vorderingen.
Het saldo op de saldibalans bedraagt € 930 370 (alle bedragen x € 1 000).
Aard van de vordering

Bedrag

Actief personeel
Baten-lastendiensten Defensie
Belastingdienst teruggaaf BTW
CMH/MRC
Diversen
Buitenlandse mogendheden
Koninklijke Schelde Groep lening
Verkoop overtollige goederen
Crisisbeheersingsoperaties
Subtotaal

12 747
20 062
6 451
4 905
40 344
15 672
20 420
827 999
3 528
952 128

Af: openstaand op rekeningen buiten begrotingsverband, derdenrekeningen

21 758

Balanssaldo extra-comptabele vorderingen 31–12–2008

930 370

Als criterium voor de toelichting van vorderingen geldt een
grensbedrag van € 10 000 (alle bedragen x € 1 000).
Bestuursstaf
Uit hoofde van bestaande verkoopcontracten inzake de verkoop van strategische goederen aan buitenlandse overheden heeft Defensie in de
periode 2009 tot en met 2015 via de Dienst Domeinen (ministerie van
Financiën) nog een bedrag van € 819 631 tegoed. De Dienst Domeinen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

100

draagt zorg voor incasso en verrekent de ontvangen bedragen met
Defensie.
Defensie Materieelorganisatie
Dit betreft een vordering, ingesteld in 2004, op de Koninklijke Schelde
Groep B.V. (KSG) van € 20 420 voor een aan de KSG verstrekt krediet. Dit
krediet dient ter (gedeeltelijke) financiering van de investeringen
(herinrichting/verhuizing) die noodzakelijk zijn voor een nieuwe bouwplaats voor marineactiviteiten op de Locatie Sloegebied te Vlissingen. Dit
krediet dient te worden terugbetaald in tien jaarlijkse termijnen, waarvan
de eerste termijn vervalt per 31–07–2009.
Verdeling vorderingen naar ouderdom
De verdeling van de extra-comptabele vorderingen naar ouderdom is
hieronder in een grafiek weergegeven, waarbij de verkoop van overtollige
goederen voor een bedrag van € 819 631 buiten beschouwing is gelaten.
Ouderdom vorderingen in miljoenen euro’s (ultimo 2008: € 110 739).

37%

59%

4%

<2007

2007

2008

Vorderingen groter dan € 2 000 die zijn ingesteld vóór 2007 (alle
bedragen x € 1 000).
Bestuursstaf
Een vordering op de belastingdienst van € 3 591. Het betreft teruggaaf
betaalde BTW op NAVO-investeringsprojecten. De Staatssecretarissen van
Defensie en Financiën beraden zich over de zaak.
Een vordering op de Stichting Koninklijk Militair-historisch Museum van
€ 2 750 betreffende de financiering van de aankoop van de zogenaamde
Collectie Visser. De aflossing van de vordering geschiedt conform jaarlijks
aflossingschema waarvan de eerste termijn in 2009 vervalt.
ad 9. Extra-comptabele schulden.
Het saldo op de saldibalans is nihil.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

101

ad 10. Voorschotten.
Het saldo op de saldibalans bedraagt € 2 533 155.
De verdeling van de voorschotten naar ouderdom is vermeld in onderstaande tabel.
De overgang naar de SAP-administratie heeft een verandering van waardering van de openstaande voorschotten in vreemde valuta van voor 2008
tot gevolg gehad. Hierdoor is de stand openstaande voorschotten
verlaagd met € 149 000. Alle voorschotten van voor 2008 staan tegen de
maandkoers van december 2007 gewaardeerd en de voorschotten vanaf
2008 zijn gewaardeerd tegen de op het moment van verstrekking
geldende maandkoers.
Jaar van ontstaan

Bedragen
x € 1 000

≤ 2004
2005
2006
2007
2008

218 171
168 835
146 742
314 725
1 684 682

Totaal

2 533 155

Van de verstrekte voorschotten van voor 1-1-2008 is in 2008 een bedrag
verrekend van € 1 696 700 (inclusief de verlaging als gevolg van veranderende waarderingsgrondslag). In 2008 zijn voorschotten verstrekt voor
totaal € 1 735 495, waarvan in 2008 reeds € 50 812 werd verrekend. De
totale mutatie in de voorschottenstand ten opzichte van 2007 komt daardoor op – € 12 013.
Als criterium voor de toelichting van voorschotten geldt een
grensbedrag van € 100 000 (alle bedragen x € 1 000).
De declaraties van het ABP met betrekking tot de post-actieven zijn in
2008 voor een bedrag van € 988 075 betaald en in de financiële verantwoording 2008 als extra-comptabele voorschotten opgenomen.
Een voorschot van € 237 475 is verstrekt voor de productie en levering
van NH-90 helikopters. Levering en verrekening van het verstrekte voorschot vindt plaats in de periode 2009 t/m 2013.
Een voorschot van € 130 716 betreft de aanschaf van 184 Infanteriegevechtsvoertuigen (IGV). Levering en verrekening van het verstrekte
voorschot vindt plaats in de periode 2007 t/m 2010.
Een voorschot van € 117 901 betreft de aanschaf van 6 Chinooks helikopters. Levering en verrekening van het verstrekte voorschot vindt plaats in
de periode 2009 t/m 2010.
ad 11. Garantieverplichtingen.
Het saldo op de saldibalans is nihil.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

102

Voor de garantieverplichtingen wordt geen gescheiden administratie
gevoerd. Aanwezige garantieverplichtingen worden opgenomen onder de
balanspost «openstaande verplichtingen».
Per 31 december 2008 is er één openstaande garantie. Het betreft een
overeenkomst met de Vereniging Verbond van Verzekeraars betreffende
verzekerbaarheid personeel. De looptijd is onbepaald en er is geen gegarandeerd bedrag vastgesteld. De overeenkomst regelt de verhouding
tussen Defensie en de Vereniging met als doel om de belemmeringen die
Defensieambtenaren in het maatschappelijk verkeer ondervinden als
gevolg van uitsluitingsclausules bij levensverzekeringen, gekoppeld aan
de financiering van een woning, weg te nemen. In 2008 zijn er aanspraken
gemaakt ten bedrage van € 230.
ad 12. Openstaande verplichtingen (alle bedragen x € 1 000).
Het saldo op de saldibalans bedraagt € 5 902 986. De met termijncontracten afgedekte verplichtingen zijn opgenomen tegen de betreffende
termijnkoers.
De niet op termijn afgedekte US$-verplichtingen zijn gewaardeerd tegen
een koers van € 0,83.
Bij de nieuw aangegane verplichtingen is uitgegaan van de methode van
het opnemen in de rekening van zowel de positieve als negatieve bijstellingen van oude verplichtingen.
Verplichtingen 1/1/2008
Aangegane verplichtingen in verslagjaar
Subtotaal
Tot betaling gekomen in verslagjaar

5 933 017
8 824 233
14 757 250
8 854 263

Openstaande verplichtingen per 31/12/2008

5 902 986

Als criterium voor de toelichting van openstaande verplichtingen
geldt een grensbedrag van € 100 000 (alle bedragen x € 1 000).
Openstaande verplichtingen van € 432 800 betreffende het opstarten van
de productielijn en de verwerving van twintig NH-90 helikopters. De
hoofdleverancier is NAHEMA en de levering vindt plaats in 2009 tot en
met 2013.
Openstaande verplichtingen van € 508 100 betreft de levering van 184
stuks Infanterie-gevechtsvoertuigen (IGV) inclusief munitie. De hoofdleverancier is Lands Systems Hägglunds AB uit Zweden; levering vindt
plaats tot en met 2011.
Openstaande verplichtingen van € 141 800 betreft de levering van 57
stuks Pantserhouwitser (PzH-2000), inclusief munitie. De hoofdleverancier
is Krauss Maffei Wegmann. Levering vindt plaats tot en met 2010.
JSF, MoU PSFD. Met de MoU Production Sustainment & Follow-on Development wordt de samenwerking tussen Nederland en de USA voortgezet.
Deze MoU bezit een geldigheid van 45 jaar en heeft tot doel de operationele inzetbaarheid van het toestel gedurende de gehele levensduur op
doeltreffende en doelmatige wijze te garanderen. Daarnaast bevat het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

103

afspraken over het management van het PSFD-programma en over de
financiële, contractuele en industriële verplichtingen. De openstaande
verplichting ad € 167 500 wordt in de periode 2009 tot en met 2046
betaald.
Openstaande verplichtingen van € 584 700 betreft de aanschaf van 200
stuks groot pantserwielvoertuig (Boxer) in diverse uitvoeringen inclusief
toebehoren, documentatie voor training en reservedelen. Leveringen
vinden plaats vanaf 2e kwartaal 2011 tot en met 2016.
Openstaande verplichtingen van € 159 000 betreft de aanschaf van 6 stuks
CH-47F(NL) Chinook Transporthelikopters. Leveringen en betalingen
vinden plaats in 2010.
Openstaande verplichtingen van € 335 100 betreft de aanschaf van 4
patrouilleschepen en ILS door Schelde Marinebouw BV. Leveringen en
betalingen vinden plaats vanaf 2010 tot en met 2012.
Een openstaande verplichting van € 455 600 betreft de MoU inzake de
exploitatie van de C-17, inhoudende de contractuele verplichting tot
afname van 500 vlieguren per jaar vanaf 2009 tot en met 2034.
ad 13. Deelnemingen.
Het saldo op de saldibalans bedraagt nihil.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

104

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

105

Een officier
medisch specialist

Een jachtvlieger

Functie

Bedragen in euro’s.

151 275

78 419

Belastbaar
jaarloon 2007

24 428

8 307

Pensioenafdrachten en
overige voorzieningen
betaalbaar op
termijn 2007

175 703

86 726

Totaal 2007

154 170

176 278

Belastbaar
jaarloon 2008

27 609

11 745

Pensioenafdrachten en
overige voorzieningen
betaalbaar op
termijn 2008

181 779

188 023

Totaal 2008

Bij functie passende
emolumenten

40-urige werkweek en
gedeeltelijke uitkering
van een meerjarige
bindingspremie

Motivering

Inkomsten betreffen
niet alleen salaris:
gedeeltelijke bindingspremie jachtvlieger
€ 79 865, vliegtoelage
€ 19 661, 40-urige
werkweek € 2 959 en
overwerkvergoeding
€ 11 261.
Inkomsten betreffen
niet alleen salaris:
toelage officieren-arts
€ 9 317, (aanvullende)
toelage officierenmedisch specialist
€ 32 964, bindingspremie € 16 522 en
functioneringstoelage
€ 8 316.

Opmerkingen

Op grond van artikel 6 van de Wet openbaarmaking uit publieke middelen gefinancierde topinkomens (Stb.
2006, 95) is een overzicht opgenomen van medewerkers die in het verslagjaar meer verdiend hebben dan het
gemiddelde belastbare loon van de ministers. Dit gemiddelde belastbare jaarloon is voor 2008 vastgesteld
op € 181 000,–. Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op de navolgende functionarissen.

9. TOPINKOMENS

BATEN-LASTENDIENSTEN
10. DE SAMENVATTENDE VERANTWOORDINGSSTAAT
BATEN-LASTENDIENSTEN

Bedragen in € 1000
1

2

3=2–1

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Baten-lastendienst Defensie Telematica Organisatie
Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

346 200
346 200
0

380 486
385 034
– 4 548

34 286
38 834
– 4 548

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

60 243
110 306

31 706
83 803

– 28 537
– 26 503

Baten-lastendienst Dienst Vastgoed Defensie
Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

242 813
240 200
2 613

257 265
262 216
– 4 951

14 452
22 016
– 7 564

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

111 050
115 205

50 835
50 161

– 60 215
– 65 044

Baten-lastendienst Paresto
Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

133 356
132 106
1 250

131 132
124 617
6 515

– 2 224
– 7 489
5 265

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

700
1 845

842
4 990

142
3 145

Omschrijving

01

02

03

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

106

11. BATEN-LASTENDIENST DEFENSIE TELEMATICA
ORGANISATIE
Balans per 31 december 2008
Bedragen x € 1 000
Omschrijving

Stand
31-12-2008

Stand
31-12-2007

Activa
Immateriële activa
Materiële activa
– gebouwen en terreinen
– machines en installaties
– computerapparatuur
– overige bedrijfsmiddelen
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen/overlopende activa
Liquide middelen

5 307

7 833

21 807
12 439
83 048
3 755
3 551
31 352
27 811
38 265

22 608
12 176
122 939
2 733
9 768
16 445
16 868
46 874

Totaal activa

227 335

258 244

Passiva
Eigen vermogen
– exploitatiereserve
– verplichte reserves
– onverdeeld resultaat

16 612
–
– 4 548

–
–
26 312

Subtotaal eigen vermogen

12 064

26 312

Leningen bij het ministerie van Financiën
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen/overlopende passiva

80 718
4 748
19 703
110 102

119 933
5 855
24 469
81 675

Totaal passiva

227 335

258 244

Leningen bij het ministerie van Financiën (langlopend)
Bedragen x € 1000
Balans
31-12-2008

Balans
31-12-2007

Vermogensconversielening
Investeringsleningen

14 006
66 712

39 164
80 769

Totaal leningen (lange termijn)

80 718

119 933

Per 31 december 1999 zijn de vaste activa van de baten-lastendiensten
geconverteerd naar een zogenaamde vermogensconversielening bij het
ministerie van Financiën. Verder zijn leningen opgenomen voor het financieren van investeringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

107

Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2008
Bedragen x € 1 000
Omschrijving

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengst derden
Rentebaten
Bijzondere baten

312 916
33 249
35
–
–

343 538
34 780
170
1 998
–

30 622
1 531
135
1 998
–

Totaal baten

346 200

380 486

34 286

183 435
106 687
7 128

186 543
120 386
6 473

3 108
13 699
– 655

46 098
2 852
–
–

68 875
2 470
287
–

22 777
– 382
287
–

346 200

385 034

38 834

–

– 4 548

– 4 548

Lasten
Apparaatskosten
– personele kosten
– materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
– materieel
– immaterieel
Dotaties voorzieningen
Bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

Opbrengst overige departementen
De «opbrengst overige departementen» betreft de IV-ondersteuning van
ketenpartners van Defensie. Dit zijn onder andere de ministeries van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (Crisisbeheersing en Algemene
Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)), Justitie (Terrorismebestrijding,
Vreemdelingenketen en Politie), Buitenlandse Zaken (Internationale Veiligheid), Algemene Zaken en de Veiligheidsregio’s. De ketenpartners laten
een bestendige groei in afgenomen dienstverlening zien. Over 2008 is een
stijging in de opbrengsten bij het ministerie van Justitie waar te nemen.
Rentebaten
Deze rentebaten zijn ontvangen in de rekening-courantverhouding met het
ministerie van Financiën en op het deposito.
Afschrijvingskosten materieel
Uit onderzoek is gebleken dat het NAFIN-glasvezelnetwerk technologisch
verouderd is zodat het bestaande netwerk niet meer de totaal geschatte
levensduur heeft. In de loop van 2008 hebben zich in toenemende mate
extra kosten gemanifesteerd voor het NAFIN-glasvezelnetwerk. Daarop is
eind 2008 besloten tot een bedrijfseconomische levensduurverkorting, die
heeft geleid tot een schattingswijziging van € 25,4 miljoen.
Eigen vermogen
Het saldo van baten en lasten over 2008 bedraagt € 4,5 miljoen negatief.
Na verwerking hiervan in het eigen vermogen komt dit bedrag niet boven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

108

het maximaal aan te houden vermogen. Ultimo 2007 werd het maximum
van 5% van de gemiddelde omzet over de laatste drie jaar overschreden.
Het surplus van € 9,7 miljoen is afgedragen aan het moederdepartement.
Het maximaal eigen vermogen is beperkt tot 5% van de gemiddelde
omzet van de laatste drie jaar (€ 354,7 miljoen in 2006, € 359,0 miljoen in
2007 en € 378,5 miljoen in 2008) en bedraagt per 31 december 2008
€ 18,2 miljoen.
Materiële kosten
Bedragen x € 1 000
Begroting 2008

Realisatie 2008

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Directe kosten
Huisvestingskosten
Kantoorkosten
Verkoopkosten
Algemene kosten
Kosten hard- en software

47 231
9 486
6 157
703
2 533
40 577

65 341
9 262
6 409
184
3 542
35 647

18 110
– 224
252
– 519
1 009
– 4 930

Totale materiële kosten

106 687

120 386

13 699

Ten opzichte van de begroting stijgt met name de post directe kosten.
Deze post betreft het direct doorleveren van goederen van leveranciers
aan klanten. In tegenstelling tot de verwachting uit de begroting 2008 is
de handelsomzet (en hiermee de kosten die DTO voor deze omzet maakt)
fors toegenomen. Daarnaast zijn in de post directe kosten onder andere
opgenomen de projecten (zoals Defensiepas) en de datahuurlijnen. De
onderhoudskosten voor hard- en software blijven achter. De verwachte
kostenstijging voor de jaarlijkse true up van het Microsoft-contract is lager
uitgevallen dan gepland. Daarnaast zijn de onderhoudskosten voor het
project Business Continuity Data lager uitgevallen dan geraamd.
Voorzieningen
De verloopstaat voor de voorzieningen
Bedragen x € 1 000
Balans
31-12-2007

Dotaties 2008

FPU57+ en wachtgelden

5 855

287

Totaal aan voorzieningen

5 855

287

Vrijval 2008

–

Onttrekkingen
2008

Balans
31-12-2008

– 1 394

4 748

– 1 394

4 748

De voorzieningen zijn per 31 december 2008 geactualiseerd. Als gevolg
daarvan heeft een dotatie aan de voorziening FPU 57+ en wachtgelden
plaatsgevonden (€ 0,3 miljoen). De voorziening is gewaardeerd tegen
contante waarde. De gehanteerde rekenrente is vastgesteld op basis van
de wettelijke rente 2008 (6%). De onttrekking van € 1,4 miljoen betreft
betaalde FPU.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

109

Kasstroomoverzicht
Bedragen x € 1 000

Omschrijving

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

1.

Rekening-courant RHB 1 januari 2008

23 848

46 874

23 026

2.

Totaal operationele kasstroom

51 950

43 488

– 8 462

3.

Totaal investeringen (-/-)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom

– 60 000
–
– 60 000

– 30 091
706
– 29 385

29 909
706
30 615

4.

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
Eenmalige storting door moederdepartement (+)
Aflossingen op leningen (-/-)
Beroep op leenfaciliteit (+)
Totaal financieringskasstroom

–
243
– 50 306
60 000
9 937

– 9 700
–
– 44 012
31 000
– 22 712

– 9 700
– 243
6 294
– 29 000
– 32 649

5.

Rekening-courant RHB 31 december 2008 (=1+2+3+4)

25 735

38 265

12 530

Operationele kasstroom
De afname van de operationele kasstroom is nagenoeg geheel toe te
schrijven aan het gerealiseerde nettoverlies, de post nog te factureren
bedragen in de overlopende activa en kleinere mutaties in kortlopende
activa en passiva.
Investeringskasstroom
De gerealiseerde investeringen zijn lager dan begroot. Omdat de voorbereiding van enkele grote investeringen op het gebied van technische infrastructuur en door sourcingvraagstukken meer tijd heeft gevraagd dan
voorzien, is het investeringsniveau onder het begrotingsniveau uitgekomen. Daarnaast zijn investeringen (nog) niet gerealiseerd als gevolg
van de samenvoeging van de bedrijfsgroepen Informatievoorziening en
Telematica tot de Bedrijfsgroep IVENT en de heroverwegingen betreffende
het NAFIN-netwerk. De benodigde aanvullende investeringen voor het
up-to-date houden van het netwerk zijn daardoor niet in 2008 gerealiseerd.
Financieringskasstroom
In 2008 is een lager beroep gedaan op de leenfaciliteit dan oorspronkelijk
was begroot. De aflossingen op leningen bij het ministerie van Financiën
over het jaar 2008 zijn lager dan in de begroting is aangegeven. De totale
financieringskasstroom wordt verder negatief beïnvloed door de uitkering
aan het moederdepartement.
Doelmatigheidsparagraaf
De DTO heeft continue aandacht voor de doelmatigheid van haar dienstverlening. Het voornaamste aspect waarop dit continu gemeten wordt, is
de kostprijs en verkoopprijs van de werkplek. Deze worden jaarlijks berekend c.q. vastgesteld waarbij het uitgangspunt is marktconform te
leveren. De hieruit volgende attentiepunten zijn opgevolgd en hebben de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

110

kortprijs beïnvloed. De krappe begroting veroorzaakt een continue spanning op de kostprijs. Binnen de DTO ligt de focus van doelmatigheid op
twee gebieden: financiële doelmatigheid en operationele performance.
Financiële doelmatigheid
Op het gebied van de financiële doelmatigheid geeft allereerst de realisatie van de kostprijs per werkplek een goede weergave van de doelmatigheid. In 2008 heeft de «reductie werkplekdiensten» grote impact gehad
op de DTO-organisatie. Deze maatregel was ingezet ter vergroting van de
doelmatigheid en behelst een taakstelling waarbij de prijs en de hoeveelheid stapsgewijs worden verlaagd en de scope van de werkplekdiensten
wordt aangepast. Participatie van marktpartijen is daar een onderdeel van.
De maatregel behelst vraagdemping om de totale kosten voor Defensie te
beperken. Hierdoor is in 2008 nog geen effect te zien in de aantallen werkplekken. Gedurende het jaar 2008 is wel een tariefdaling bereikt waarmee
het maximale is bereikt.
Realisatie Kostprijs per werkplek 2008
%

2007

2008

Norm
Realisatie 2008

100%

99%
92%

Operationele doelmatigheid
Voor de grootste dienstverlening (werkplekdiensten) zijn diverse uitgekristalliseerde performancemetingen voorhanden. Deze performance is weergegeven in onderstaande tabel. Op het punt van beschikbaarheid en reactiesnelheid is de performance beter dan de normen. De betrouwbaarheid
blijft achter bij de norm.
Omschrijving

Betrouwbaarheid
Maximaal % werkstations met 1 incident
norm 1
Maximaal % werkstations met meer dan 1 incident
norm 2
Beschikbaarheid
% Tijdig afgehandelde incidenten
Norm
Reactiesnelheid
% Tijdig afgehandelde standaard wijzigingen
Norm

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

Gemiddeld
2008

10,83%
7,00%
2,01%
2,00%
91,41%
85,00%
85,83%
80,00%

111

12. BATEN-LASTENDIENST DIENST VASTGOED DEFENSIE (DVD)
Balans per 31 december 2008
(Bedragen x € 1 000)
Stand
31-12-2008

Stand
31-12-2007

–

–

109 605
44 182
3 290
883

61 707
49 373
2 807
1 057

9 293
2 404
15 034
57 464

10 629
2 585
47 771
13 026

TOTAAL ACTIVA

242 155

188 955

PASSIVA
Eigen vermogen
– exploitatiereserve
– verplichte reserve
– onverdeeld resultaat
Voorzieningen
Leningen bij het ministerie van Financiën
Crediteuren
Overlopende activa/Nog te betalen

15 054
0
– 4 951
14 232
152 602
13 515
51 703

12 718
0
– 1 082
17 427
107 380
21 181
31 331

TOTAAL PASSIVA

242 155

188 955

ACTIVA
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa
– grond en gebouwen
– gebouwen in aanbouw
– transportmiddelen
– overige
Vlottende activa
Onderhanden werk
Debiteuren
Overlopende activa
Liquide middelen

Eigen vermogen
Het saldo van baten en lasten wordt onttrokken aan het eigen vermogen.
Op basis van vijf procent van de gemiddelde jaaromzet van de afgelopen
drie jaar bedraagt het maximaal toelaatbaar eigen vermogen € 12,1
miljoen. De stand per 31 december 2008 is € 10,1 miljoen.
Voorzieningen
De verloopstaat voor de voorzieningen:
(bedragen x € 1 000)

Stand
31-dec-2007

Dotatie

Onttrekking

Vrijval

Stand
31-dec-2008

Wachtgelduitkeringen
Groot onderhoud
FPU 57+ voorziening
Garantieverplichtingen

9 216
3 434
4 047
730

1 264
34
1 264
913

– 1 213
– 50
– 1 520
– 109

– 360
– 3 418
0
0

8 907
0
3 791
1 534

Totaal

17 427

3 475

– 2 892

– 3 778

14 232

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

112

Vrijval voorziening Groot onderhoud
Deze voorziening is vrijgevallen ten bate van het eigen vermogen omdat
de doorbelasting van de onderhoudskosten aan de panden, die in
eigendom zijn van de DVD, voortaan via de gebruiksvergoeding van het
CDC plaatsvindt. De onderhoudskosten worden daarom niet meer rechtstreeks door de DVD betaald, waardoor de voorziening overbodig is
geworden.
Leningen
(Bedragen x € 1 000)
31-12-2008

31-12-2007

Leningen bij het ministerie van Financiën
Vermogensconversielening (2000)
Leningen voor nieuwe investeringen

5 760
146 842

5 859
101 521

Totaal

152 602

107 380

Met de leningen van het ministerie van Financiën worden de materiële
vaste activa gefinancierd. De looptijden van de leningen worden afgesloten in overeenstemming met de economische levensduur van de materiële vaste activa. De vermogensconversielening loopt tot 2038 met een
rente van 5,0%. De overige leningen hebben een looptijd variërend van 3
jaar tot ongeveer 50 jaar tegen rentepercentages variërend van 3,2% tot
5,6%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

113

Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2008
(Bedragen x € 1 000)

BATEN
Opbrengst moederdepartement
Opbrengsten huisvesting / leenfaciliteit
Opbrengsten inzake programmafacturen instandhouding
Opbrengst overige departementen
Opbrengst derden
Mutatie onderhanden werk
Vrijval voorzieningen
Rentebaten
Rentebaten huisvestingsactiviteiten
Bijzondere baten
Totaal baten
LASTEN
Apparaatskosten:
– personele kosten
– uitbesteding
– materiële kosten
– materieel kosten gebruiksvergoeding
Rentelasten investeringen DVD
Rentelasten huisvestingsactiviteiten Defensie
Afschrijvingskosten:
– materieel
– materieel huisvestingsactiviteiten
Overige lasten
– dotaties voorzieningen
– bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

102 905
0

111 592
4 733

8 687
4 733

135 949
0
159
0
0
3 700
0
100

137 229
383
217
– 785
360
622
1 462
1 452

1 280
383
58
– 785
360
– 3 078
1 462
1 352

242 813

257 265

14 452

74 000
6 000
16 000
136 000
1 500
3 700

83 256
2 578
13 456
149 800
1 402
4 208

9 256
– 3 422
– 2 544
13 800
– 98
508

1 900
0

1 398
1 401

– 502
1 401

1 000
100

3 475
1 242

2 475
1 142

240 200

262 216

22 016

2 613

– 4 951

– 7 564

Opbrengst moederdepartement
De opbrengsten zijn ten opzichte van de begroting met € 8,7 miljoen
(€ 20,0 – € 11,3 miljoen) gestegen tot € 111,6 miljoen. Dit wordt veroorzaakt door de niet-begrote opname van de Dienst Beveiliging Vastgoed
van € 20,0 miljoen en de daling van de omzet voor het vastgoedgedeelte
met € 11,3 miljoen. De daling heeft plaatsgevonden in omzetcategorie
«Verwerving en afstoting nieuwbouw».
Opbrengsten huisvesting / leenfaciliteit
De huisvestingsvergoeding is de vergoeding die de DVD ontvangt voor de
leenfaciliteit Gilze-Rijen. De reden van het verschil is het effect dat de
leningen niet direct worden opgevraagd. De periode dat de DVD de
betaalde investeringen voorfinanciert totdat de leningen van het ministerie van Financiën zijn afgeroepen, wordt in rekening gebracht bij het
moederdepartement en geboekt onder huisvestingsvergoeding. Vanaf het
moment dat de objecten worden overgedragen aan de gebruiker, is er

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

114

geen verschil tussen de omzet huisvestingsvergoeding en de afschrijvingskosten en rentekosten van de leningen van het ministerie van Financiën.
Mutatie onderhanden werk
In de begroting was deze post op nihil gesteld. De negatieve mutatie
onderhanden werk hangt samen met een afname van lopende (deel)opdrachten Nieuwbouw aan het eind van het boekjaar.
Vrijval voorzieningen
Ten opzichte van de begroting is een deel van de voorziening voor de
wachtgelduitkering vrijgevallen, als gevolg van niet-betaalde aanspraken
2008; het betreft een bedrag van € 0,36 miljoen.
Rentebaten (inclusief huisvestingsactiviteiten)
De begrote rentebaten hebben betrekking op het project Schiphol en de
rente van de rekening-courant bij het ministerie van Financiën. In 2008 is
€ 0,6 miljoen aan rente ontvangen op deze rekening-courant. Daarnaast is
€ 1,46 miljoen aan rente ontvangen op geleend geld voor het project
CKmar-Schiphol. Het verschil van € 1,6 miljoen ten opzichte van de begroting is veroorzaakt door vertragingen bij het project CKmar-Schiphol.
Bijzondere baten
De bijzondere baten zijn opbrengsten uit de gewone bedrijfsuitoefening
van voorgaande boekjaren. De belangrijkste posten hierin worden
gevormd door het niet doorbelasten van huur van een dienstkring (€ 0,7
miljoen) en de vrijval van gereserveerde kosten over 2007 (€ 0,3 miljoen).
Personele kosten
Indien rekening wordt gehouden met de niet-begrote personeelskosten
van de Dienst Beveiliging Vastgoed (€ 15,1 miljoen) dalen de personeelskosten ten opzichte van de begroting met € 5,9 miljoen. Deze daling is het
gevolg van het inleveren van flexibele personeelscapaciteit die evenredig
daalt met de daling van nieuwbouwomzet (Verwerving en Afstoting).
Uitbesteding
Het merendeel van de uitbestedingkosten hangt samen met nieuwbouwactiviteiten. Door uitstel of vertraging van de nieuwbouwactiviteiten is de
realisatie lager dan de raming.
Materiële kosten
De materiële kosten bevatten exploitatielasten zoals huisvesting (ongeveer € 2,9 miljoen), automatisering (ongeveer € 7,0 miljoen), kantoorbenodigdheden en abonnementen (ongeveer € 0,9 miljoen), advieskosten
(ongeveer € 0,5 miljoen) en transport en andere vastactief-exploitatiekosten (ongeveer € 2,1 miljoen).
Materiële kosten gebruikersvergoeding
De gerealiseerde kosten in 2008 bedragen € 149,8 miljoen en overschrijden hiermee de vastgestelde begroting van € 136,0 miljoen. Ten
opzichte van de begroting bedraagt het verschil € 13,8 miljoen. In de
dienstverleningsovereenkomsten voor 2008 is uitgegaan van een
opbrengst van € 137,2 miljoen; de kosten zijn als gevolg van een overspannen bouwmarkt € 12,6 miljoen hoger uitgevallen, hetgeen veroorzaakt is door tegenvallende aanbestedingsresultaten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

115

Rentelasten huisvestingsactiviteiten Defensie
De rente die verschuldigd is voor de leningen voor de investeringen is
inclusief de bouwrente voor de in aanbouw zijnde huisvesting en de opgeleverde gebouwen en terreinen. De stijging is enerzijds veroorzaakt door
het uitstel van investeringen in het CKmar-Schipholproject en anderzijds
doordat bij de opstelling van de begroting geen rekening is gehouden met
het Gilze-Rijen-project.
Afschrijvingskosten materieel (inclusief huisvestingsactiviteiten)
Op automatiseringsmiddelen, transportmiddelen en gebouwen is minder
afgeschreven dan voorzien was in de begroting. De voorgenomen vervangingsinvesteringen zijn later in het jaar gerealiseerd dan begroot of zijn
uitgesteld naar volgend jaar.
Dotaties aan voorzieningen
In 2008 zijn dotaties aan voorzieningen geboekt voor:
– garantieverplichtingen en contractrisico’s (€ 0,9 miljoen);
– wachtgelduitkeringen: nieuwe herplaatsingen en aanvulling dotatie
(€ 1,3 miljoen);
– FPU 57+ voorziening: correctie opbouw uit het verleden in verband
met te lage gemiddelde defensietariefschalen (€ 1,3 miljoen).
Bijzondere lasten
Dit zijn lasten van de gewone bedrijfsuitoefening uit voorgaande boekjaren. Het betreft voor het merendeel kleine posten waarvan de prestaties
zijn geleverd in 2007, evenals het verlies doordat de correctie van onderhanden werk in 2007 niet juist was (€ 0,6 miljoen).
Kasstroomoverzicht
(Bedragen x € 1 000)
(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

1.

Rekening courant RHB 1 januari 2008

15 816

13 014

– 2 802

2.

Kasstroom uit operationele activiteiten

7 000

43 766

36 766

3.

Totaal investeringen
Totaal boekwaarde desinvesteringen
Kasstroom uit investeringsactiviteiten

– 110 900
150
– 110 750

– 46 249
434
– 45 815

64 651
284
64 935

4.

Eenmalige uitkering aan moederdepartement
Eenmalige uitkering van moederdepartement
Aflossing op leningen
Beroep op leenfaciliteit
Kasstroom uit financieringsactiviteiten

0
0
– 4 305
110 900
106 595

0
0
– 3 912
50 401
46 489

0
0
393
– 60 499
– 60 106

5.

Rekening courant RHB 31 december 2008

18 661

57 454

38 793

Kasstroom uit operationele activiteiten
De liquiditeit uit operationele activiteiten is gestegen ten opzichte van de
begroting. Dit wordt veroorzaakt doordat in het vierde kwartaal de omzet
voor het product instandhouding in 2008 in rekening is gebracht bij de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

116

defensieonderdelen en ook tot betaling is gekomen (effect € 45 miljoen).
Normaliter valt deze cashflow na de jaarovergang. De post «mutatie
eigenvermogen» heeft betrekking op de stelselwijziging die heeft plaatsgevonden als gevolg van de vrijval van de onderhoudsvoorziening.
Kasstroom uit investeringsactiviteiten
Het grote verschil tussen begroting en realisatie wordt veroorzaakt door
de lagere afroep van de leenfaciliteit in verband met vertraging van de
projecten CKmar-opleidingscentrum en CKmar-Schiphol. Daarnaast zijn
de verbouwingen aan bestaande gebouwen bij het project Gilze-Rijen
uiteindelijk uit de defensiebegroting gefinancierd in plaats van met
gebruikmaking van de leenfaciliteit.
Kasstroom uit financieringsactiviteiten
De mutaties in de kasstroom uit financieringsactiviteiten zijn als gevolg
van een kleiner beroep op de leenfaciliteit voor investeringen beduidend
lager dan geraamd. Het saldo van de aflossingen is deels opgenomen
onder kasstroom uit financiële activiteiten en deels onder kasstroom uit
operationele activiteiten (onderdeel van overlopende passiva «Aflossingen leningen van het ministerie van Financiën»). In totaal is over 2008
€ 3,9 miljoen afgelost.
Doelmatigheidsparagraaf
De Dienst Vastgoed Defensie (DVD) richt haar focus permanent op de
doelmatigheid van de inzet van middelen in relatie tot de output.
Uitgangspunt hierbij is uiteraard dat de kwaliteit van de dienstverlening
minimaal overeind blijft. Deze doelmatigheidsdruk en de aandacht voor
de verbetering van de kwaliteit vindt gestalte door:
1. het periodiek uitvoeren van benchmark-onderzoeken;
2. het voortdurend nastreven van productiviteitsgroei;
3. het evalueren van de kostprijzen.
1. Benchmark-onderzoeken
In 2008 is benchmark-onderzoek uitgevoerd door KPMG naar de markconformiteit van de tarieven voor de producten «instandhouding» en
«verwerving en afstoting». Gebleken is dat de tarieven marktconform zijn.
Geconstateerd is dat de processen van de DVD, de zakelijkheid (cultuuraspect) en de slagvaardigheid van de DVD (medewerkers) verbetering
behoeven. Onder de werking van een nieuw besturingsmodel wordt
verwacht dat de slagvaardigheid zal toenemen en dat dit zal leiden tot
verdere stijging in de productiviteitsgroei.
2. Productiviteit
Kengetallen

Productiviteit per directe medewerker
(x € 1 000)
Bezettingsgraad direct personeel

2007
realisatie

2008
begroot

2008
realisatie

90,5
63,7%

95,0
67,0%

92,4
64,8%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

117

De productiviteit per directe medewerker is gebaseerd op de omzet exclusief programmageld. De doelstelling van € 0,095 miljoen en een bezettingsgraad van 67% is in 2008 niet gerealiseerd. De begrotingsdoelstellingen voor 2008 zijn te ambitieus geweest.
3. Kostprijzen
In de onderstaande tabel worden de gerealiseerde productmarges (totaal
van alle producten) en de afdelingsresultaten afgezet tegen de begroting
2008.
Kengetallen

Productmarge (x € 1 000)
Afdelingsresultaat (x € 1 000)
Totaal

2007
realisatie

2008
begroot

2008
realisatie

11 600
– 2 300
9 300

11 800
– 800
11 000

17 200
– 4 800
12 400

De gerealiseerde productmarge over het totaal van de dienstverlening in
2008 is € 5,4 miljoen hoger dan de begrote productmarges. Hier staat
tegenover een daling van het afdelingsresultaat ten opzichte van de
begroting van € 4 miljoen. Het negatieve afdelingsresultaat wordt veroorzaakt door te laag vastgestelde uurkostprijzen bij de start van de begroting
2008. Dit is het gevolg van het feit dat de normatieve bezettingsgraad
(aantal directe uren per directe medewerker) te hoog is vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

118

13. BATEN-LASTENDIENST PARESTO
Balans per 31 december 2008
(Bedragen x € 1 000)
31 december
2008

31 december
2007

Activa
Immateriële activa
Materiële vaste activa
– grond en gebouwen
– installaties en inventarissen
– overige materiële vaste activa
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen
Liquide middelen

–

–

–
1 684
466
4 939
12 802
10 029
16 051

–
2 456
116
6 301
4 913
5 026
21 497

Totaal activa

45 971

40 309

Passiva
Eigen vermogen
– exploitatiereserve
– verplichte reserve
– onverdeeld resultaat
Leningen bij het ministerie van Financiën
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen

3 969
–
6 515
1 181
8 582
14 025
11 699

1 752
–
5 517
1 224
5 972
14 998
10 846

Totaal passiva

45 971

40 309

Voorzieningen
De verloopstaat voor de voorzieningen:
(Bedragen x € 1 000)
2008
Stand per 31–12–2007
Dotatie
Onttrekking
Vrijval
Stand per 31–12–2008

5 972
3 650
– 773
– 267
8 582

De voorziening dient ter dekking van de verplichtingen voortvloeiend uit
wachtgeldaanspraken van voormalige medewerkers. Lasten van wachtgeld en herplaatsers die ontstaan en voortvloeien uit maatregelen
genomen na 1 juli 2006 komen ten laste van Paresto. Voor personen
waarvan na 1 juli 2006 het herplaatsingstraject gestart is, en die mogelijkerwijs na 2 jaar aanspraak zouden kunnen maken op wachtgeld, wordt in
het jaar dat het herplaatsingstraject start een voorziening getroffen, indien
medewerkers op de startdatum van het herplaatsingstraject ouder zijn dan
57 jaar. Vanaf het boekjaar 2007 worden per balansdatum medewerkers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

119

voorzien die in het herplaatsingstraject zitten en van wie het komend jaar
het wachtgeld tot uitkering kan komen. Dit heeft in 2008 geleid tot een
toevoeging aan de voorziening van ongeveer € 3,7 miljoen. Ten laste van
de voorziening is in 2008 een bedrag geboekt van € 0,8 miljoen. De vrijval
van € 0,3 miljoen betreft wachtgelden uit 2007 die niet zijn doorbelast.
Specificatie Nog te betalen
Bedragen x € 1 000
31 december
2008

31 december
2007

Vakantieverplichtingen personeel
Aflossingen leningen die binnen een jaar vervallen
Restitutie defensieonderdelen
Overige schulden

3 826
859
1 398
5 616

4 122
0
2 263
4 461

Totaal

11 699

10 846

De vakantieverplichtingen aan het personeel bestaan uit € 2,2 miljoen te
betalen vakantiedagen en € 1,6 miljoen te betalen aan vakantiegelden.
Eigen Vermogen
Het resultaat over 2008 bedraagt € 6,515 miljoen. Gevoegd aan de exploitatieerserve per 31 december 2008 (€ 3,969 miljoen) bedraagt het eigen
vermogen per 31 december 2008 € 10,484 miljoen. Op grond van de in
2007 opgedragen doelmatigheidstaakstelling draagt Paresto in 2009 van
dit behaalde resultaat € 5,6 miljoen af aan het moederdepartement. Hierdoor daalt de exploitatieservice in 2009 tot € 4,884 miljoen. Dit bedrag is
lager dan de op basis van de Regeling baten-lastendiensten 2007 berekende toegestane maximumomvang (€ 6,2 miljoen) van deze exploitatiereserve.
Leningen
(Bedragen x € 1 000)

Vermogensconversielening (2005)
Leningen voor nieuwe investeringen
2006
2007
2008
Totaal

Stand
31-12-2008

Stand
31-12-2007

Looptijd

Rente %

0

460

5 jaar

3,17%

360
168
653

540
224
0

5 jaar
5 jaar
5 jaar

3,61%
4,23%
4,03%

1 181

1 224

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

3,96%

120

Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2008
(Bedragen x € 1 000)
(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

BATEN
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengst derden
Rentebaten
Overige opbrengsten
Bijzondere baten

128 886
0
670
300
3 500
0

124 960
0
720
969
3 574
909

– 3 926
0
50
669
74
909

Totaal baten

133 356

131 132

– 2 224

72 674
58 607
150

66 194
53 436
79

– 6 480
– 5 171
– 71

675
0

1 227
0

552
0

0
0

3 650
31

3 650
31

132 106

124 617

– 7 489

1 250

6 515

5 265

LASTEN
Apparaatskosten:
– personele kosten
– materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
– materieel
– immaterieel
Overige lasten
– dotaties voorzieningen
– bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

Opbrengst moederdepartement
De opbrengst moederdepartement bestaat feitelijk uit twee delen: de
opbrengst bedrijfsvoering en de bijdrage defensieonderdelen.
1. Opbrengst bedrijfsvoering
Dit betreft in het boekjaar de door Paresto aan derden in rekening
gebrachte opbrengst voor in het boekjaar verrichte leveranties en diensten.
Opbrengst verkopen naar productgroep
Bedragen x € 1 000)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie 2008

Omzet regulier
Omzet niet-regulier
Omzet logistieke ondersteuning

32 056
16 176
11 000

29 258
17 146
13 681

Totaal opbrengst verkopen

59 232

60 085

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

121

De omzet regulier betreft de verkopen in de bedrijfsrestaurants, de
bediende restaurants en de messes en toko’s op locaties. De niet-reguliere
omzet is omzet van onder andere vergaderingen en recepties die op de
locaties gehouden worden. De omzet Logistieke ondersteuning betreft
onder andere de leveringen van gevechtsrantsoenen door de logistieke
centra in Bathmen en Den Helder. Onder andere als gevolg van het feit dat
de oorspronkelijk op 1 januari geplande prijsverhoging uiteindelijk per
14 april is doorgevoerd, ligt de reguliere omzet lager dan budget. De
omzet Logistieke Ondersteuning is hoger uitgevallen dan het budget,
doordat de uitvraag van voeding bij de oefeningen nu via de fysieke distributie centra in Bathmen en Den Helder loopt.
2. Opbrengst uit bijdrage defensieonderdelen
De opbrengst bijdrage defensieonderdelen betreft de vergoeding die
Paresto ontvangt voor de personele en materiële inzet op de locaties. De
onderverdeling van deze bijdrage naar de defensieonderdelen is als volgt:
Opbrengst uit bijdragen defensionderdelen
(Bedragen x € 1 000)

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie 2008

Commando zeestrijdkrachten
Commando landstrijdkrachten
Commando luchtstrijdkrachten
Commando Koninklijke marechaussee
Commando Dienstencentra
Defensie Materieelorganisatie
Bestuursstaf

7 312
29 994
12 708
4 229
8 036
2 452
4 923

6 811
27 936
11 836
3 939
7 485
2 283
4 585

Totaal bijdrage defensieonderdelen

69 654

64 875

De opbrengstbijdrage defensieonderdelen daalt met € 4,8 miljoen ten
opzichte van de begroting. Dit als gevolg van de realisatie van een deel
van de maatregelen in 2008.
Rentebaten
Dit betreft de rente die Paresto heeft ontvangen op deposito (gemiddeld
rentepercentage bedraagt 3,83%) en de lopende rekening met het ministerie van Financiën (gemiddeld rentepercentage van 2,86%).
Personele kosten
Als gevolg van een goede sturing op locatie is het aantal vte’n lager dan
oorspronkelijk begroot. De gemiddelde kosten van inhuur liggen hoger
dan begroot, doordat vooral op het servicekantoor in 2008 meer gebruik is
gemaakt van inhuur dan oorspronkelijk voorzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

122

Bedragen x € 1
Budget

Realisatie

Vte’n

Prijs per vte

Vte’n

Prijs per vte

Militair personeel
Burgerpersoneel
Overige categorieën:
Inhuur en uitzendkrachten
Herplaatsers en SBK

184
1 177

56 402
47 002

171
1 107

51 440
42 867

121
37

43 273
47 002

144
54

52 987
42 867

Totaal/Gemiddeld

1 519

47 843

1 476

44 848

Materiële kosten
De materiële kosten bevatten de lopende exploitatiekosten. Deze post
bestaat uit de kosten voor ingrediënten (ongeveer € 42 miljoen),
automatiseringskosten (ongeveer € 3 miljoen) en overige exploitatiekosten (ongeveer € 8 miljoen). De daling van de materiële kosten ten
opzichte van de begroting is voor het overgrote deel te verklaren door een
betere beheersing van de brutomarge.
Rentelasten
Dit betreft de rente die Paresto verschuldigd is op de lening van het ministerie van Financiën, evenals de rente op de rekening-courant.
Overige lasten
Deze lasten zijn onder te verdelen naar dotaties voorzieningen en bijzondere lasten. De dotatie voorzieningen betreft een dotatie voor een
wachtgeldvoorziening ter hoogte van € 3,7 miljoen (vorig jaar € 4,1
miljoen). De bijzondere lasten betreffen lasten uit de gewone bedrijfsvoering uit voorgaand boekjaar.
Resultaat
Het resultaat over 2008 bedraagt € 6,515 miljoen. Gevoegd aan de
exploitatieservice per 31 december 2008 (€ 3,969 miljoen) bedraagt het
eigen vermogen per 31 december 2008 € 10,484 miljoen. Op grond van de
in 2007 opgedragen doelmatigheidstaakstelling draagt Paresto in 2009
van dit behaalde resultaat € 5,6 miljoen af aan het moederdepartement.
Hierdoor daalt de exploitatiereserve in 2009 tot € 4,884 miljoen. Dit
bedrag is lager dan de op basis van de Regeling baten-lastendiensten
2007 berekende toegestane maximumomvang (€ 6,2 miljoen) van deze
exploitatieservice.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

123

Kasstroomoverzicht 2008
(Bedragen x € 1 000)

Omschrijving

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

1.

Rekening-courant RHB 1 januari 2008

12 074

21 129

9 055

2.

Totaal operationele kasstroom

1 925

– 1 793

– 3 718

3.

Totaal investeringen (-/-)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom

– 700
0
– 700

– 830
25
– 805

– 130
25
– 105

0

– 3 300

– 3 300

4.

Eenmalige uitkering aan moederdepartement
(-/-)
Eenmalige storting door moederdepartement
(+/+)
Aflossingen op leningen (-/-)
Beroep op leenfaciliteit (+/+)
Totaal financieringskasstroom

0
– 1 145
700
– 445

0
– 860
817
– 3 343

0
285
117
– 2 898

5.

Rekening-courant RHB 31 december 2008

12 854

15 188

2 334

Kasstroom uit operationele activiteiten
Onder de kasstroom uit operationele activiteiten zijn opgenomen de
kasstroom uit bedrijfsactiviteiten, de mutatie in het werkkapitaal en de
ontvangen dan wel betaalde interest. Door een toename van de
debiteurenstand en de post vorderingen is de operationele kasstroom
afgenomen.
Kasstroom uit investeringsactiviteiten
Onder de kasstroom uit investeringsactiviteiten zijn opgenomen de investeringen die in 2008 hebben plaatsgevonden.
Kasstroom uit financieringsactiviteiten
De eenmalige uitkering aan het moederdepartement betreft de realisatie
van de doelmatigheidstaakstelling over het jaar 2007, die in 2008 is
gestort. Daarnaast is hier de lening van het ministerie van Financiën opgenomen ter dekking van de investeringen in vaste activa.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

124

Doelmatigheidsparagraaf
20051

20061

2007

2008

Afzet
Aantal locaties
Totaal omzet verkopen (x € 1 000)

128
50 867

135
55 194

141
53 396

143
60 085

Personeel (in vte’n)
– waarvan in eigen dienst
– waarvan inhuur
Productiviteit per medewerker (omzet per vte)
% Ziekteverzuim
% Brutomarge locaties

1 811
1 465
346
28 088
11,0%
6,5%

1 707
1 454
253
32 334
9,2%
19,0%

1 582
1 398
184
33 752
8,8%
21,0%

1 476
1 332
144
40 708
9,1%
29,7%

6,8

6,9

7,2

6,8

Gasttevredenheid
1

Omzet inclusief BTW

Het overgrote deel van de kosten van Paresto (bijna 90%) bestaat uit
personele en ingrediëntkosten. De doelmatigheid van Paresto komt onder
andere tot uitdrukking in een zo efficiënt mogelijke inzet van deze
middelen. Twee belangrijke graadmeters daarvoor zijn de productiviteit
per medewerker en het percentage brutomarge (inkoop ten opzichte van
de omzet).
Uit bovenstaand overzicht blijkt duidelijk dat beide indicatoren zich de
afgelopen jaren positief hebben ontwikkeld. Door een sterke afname van
het personeel (ten opzichte van 2005 waren er eind 2008 335 personen
minder) is de productiviteit per medewerker gestegen en ook de brutomarge laat ten opzichte van 2005 een forse verbetering zien. De stijging in
de productiviteit van 2007 naar 2008 wordt onder andere verklaard door
de omzetstijging van logistieke ondersteuning en de doorgevoerde prijsstijging.
De gasttevredenheid is in 2008 onder druk komen te staan. Dit is onder
andere het gevolg van de afgekondigde prijsverhoging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

125

D. BIJLAGEN
BIJLAGE 1 – TOEZICHTRELATIES EN ZBO’S/RWT’S
Het ministerie van Defensie kent één ZBO, de Stichting Ziektekostenverzekering Krijgsmacht (SZVK). De SZVK is belast met de uitvoering van de
ministeriële regeling «Ziektekostenverzekering militairen» die sinds 1995
van kracht is. De regeling strekt er toe de beroepsmilitairen in werkelijke
dienst een ziektekostenverzekering te bieden.
Bijzonderheden
Als gevolg van de wijziging van de Militaire Ambtenarenwet per 1 januari
2008 is wettelijk bepaald dat militairen verplicht zijn gebruik te maken van
de Militair Geneeskundige Diensten. Daarom is de ZBO-status voor de
SZVK niet meer noodzakelijk. Voor 2010 zal deze status worden beëindigd.
Vermogen 31–12–2008 (x € 1 000)

*

2007

2008*

Solvabiliteitsreserve
Overige reserve

3 620
13 800

3 700
13 100

Totale reserve

17 420

16 800

De bedragen over 2008 zijn voorlopig, omdat de SZVK conform de vigerende overeenkomst
uiterlijk 1 juni haar jaarverslag over het voorgaande kalenderjaar indient.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

126

BIJLAGE 2 – TOEZEGGINGEN AAN DE ALGEMENE REKENKAMER
In onderstaande tabel wordt ingegaan op de toezeggingen aan de Algemene Rekenkamer naar aanleiding van het Rapport bij het Jaarverslag
Defensie 2007 en de getroffen maatregelen.
Toezegging

Resultaten 2008

Financieel beheer departement, batenlastendienst DTO en baten-lastendienst DVD
De verbetering van het financieel beheer maakt
deel uit van de verbetering sturing en beheersing (bezwaaronderzoek)

Het structureel op orde krijgen van
het beheer is een meerjarig traject. In
het verslagjaar is het meerjarig plan
van aanpak opgesteld om het financieel beheer op orde te krijgen en te
houden. Diverse (de)centrale
probleem-oorzaakanalyses zijn uitgevoerd en maatregelen benoemd om
de geconstateerde onvolkomenheden
weg te nemen. Deze maatregelen zijn
verwerkt in het meerjarig plan van
aanpak. Daarnaast zijn gedurende het
verslagjaar in opzet, bestaan en
werking een aantal verbeteringen
doorgevoerd in het feitelijke financieel beheer.
Met de beleids- en uitvoeringsverantwoordelijken zijn gerichte
probleem-oorzakenanalyses uitgevoerd naar de geconstateerde onvolkomenheden. De bevindingen zijn
verder uitgewerkt in verbeterprojecten. Deze projecten zijn verwerkt in
diverse deelprogramma’s, welke
integraal onderdeel uitmaken van het
programma Professionaliseren
Materieelbeheer Defensie.
In 2008 is er een plan van aanpak
opgesteld met als doel het verbeteren van het beheer en het wegwerken van de onvolkomenheid.
Inmiddels is gestart met de uitvoering van dit plan van aanpak.
In 2008 zijn in opzet diverse maatregelen getroffen die er toe moeten
leiden dat de geconstateerde onvolkomenheid in 2009 geheel is weggenomen.

Materieelbeheer:
+ wapen- en munitiebeheer
+ centrale voorraden en
+ eenheden
De verbetering van het materieelbeheer maakt
deel uit van de verbetering sturing en beheersing (bezwaaronderzoek)

Materieelbeheer crisisbeheersingsoperaties
De inzet van ROOT-teams wordt gecontinueerd

Voorraad- en materieeladministraties batenlastendienst DTO
De verbetering van de voorraad- en materieeladministraties van de DTO maakt deel uit van
de verbetering sturing en beheersing (bezwaaronderzoek)
Beschikbare capaciteit IC-personeel
Op dit moment loopt de reductie controletoren.
Het tempo van de reductie wordt als onderdeel
van het project gezien

Personeelsbeheer
In 2008 vindt verdere centralisatie naar DCHR
plaats. Risico-analyse heeft plaatsgevonden en
het risicomatrixsalarissysteem is aangeleverd

Lopende het bezwaaronderzoek is de
voorgenomen reductie van de
controletoren getemporiseerd. Gedurende het verslagjaar is conform
planning de uitvoering van de onderzoeken interne beheersing gerealiseerd.
De centralisatie naar DCHR is in de 2e
helft van 2008 afgerond. Het inzicht in
en de beheersing van de risico’s
rondom salarismutaties is in 2008
verder verbeterd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

127

Toezegging

Resultaten 2008

Betrouwbaarheid informatievoorziening DTO
De financiële middelen om de technische
ruimten op orde te maken zijn gereserveerd. De
waarborging maakt onderdeel uit van de verbetering sturing en beheersing

In 2007 is een start gemaakt met het
planmatig op orde krijgen van de
technische ruimtes, te beginnen met
de meest urgente objecten. Dit
project, bekend onder de naam
«OEVER» (Optimalisatie en
Verplaatsen Equipment Rooms),
heeft een doorlooptijd tot 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

128

BIJLAGE 3 – UITGAVEN VOOR INKOOP VAN ADVISEURS EN
TIJDELIJK PERSONEEL (INHUUR EXTERNEN) CONFORM DE
DEFINITIES UIT BIJLAGE 4 VAN HET INFORMATIESTATUUT 2007
VAN HET MINISTERIE VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES.

Uitgaven (x € 1 000)
Programma- en apparaatskosten
1. Interim-management
2. Organisatie- en formatieadvies
3. Beleidsadvies
4. Communicatieadvisering

1 574
5 239
914
819

Beleidsgevoelig
5. Juridisch advies
6. Advisering opdrachtgevers automatisering
7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie

573
14
3 563

(Beleids)ondersteunend
8. Uitzendkrachten (formatie en piek)

8 546

4 150
203 792

Ondersteuning bedrijfsvoering

203 792

Totaal uitgaven inhuur externen

216 488

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

129

BIJLAGE 4 – OVERZICHT PERSONELE EN MATERIELE INZET BIJ
CRISISBEHEERSINGSOPERATIES
De personele aantallen in onderstaande tabellen betreffen de gemiddelde
bezetting voor de duur van de missie. Om deze functies permanent te
vullen roteert het defensiepersoneel gedurende de loop van het jaar.
RESULTATEN
Inzet materieel en personeel ministerie van Defensie
Operatie

Locatie

Periode

Bijdrage

Materieel

Personele
aantallen

EUFOR

BosniëHerzegovina

Geheel 2008

Geen

85

EUPM

Geheel 2008

Geen

4

EUMM

BosniëHerzegovina
Georgië

National Support
Element (NSE);
Normal framework operations
(NFO); Liaison
Observation
teams (LOT);
CKmar-detachement (IPU).
CKmar

Okt-08 t/m jan-09

Waarnemers

2

KFOR

Kosovo

Geheel 2008

8

EULEX

Kosovo

Feb-08 t/m dec-08

Staf(o)officieren,
NSE, NIC
CKmar

2 gepantserde
voertuigen
Geen
Geen

14

Patria, YPR,
Fennek, Bushmaster, Pantserhouwitser
Sperwer

1 241

Vrede en stabiliteit in
Europa

Vrede en stabiliteit in Afghanistan
ISAF TFU

Afghanistan

Geheel 2008

ISAF HQ RC(S)

Afghanistan

Geheel 2008

ISAF HQ RC(S)

Afghanistan

Nov-08 t/m nov-09

ISAF ATF

Afghanistan

Aug-08 t/m apr-09

Task Force
Uruzgan inclusief
Apache-detachement & CIMIC
Reguliere Stafbijdrage aan
hoofdkwartier
Regional
Command South
Leiding over
hoofdkwartier
Regional
Command South
Luchtondersteuning,
zowel tactisch als
logistiek van
ISAF-operaties.

75

Fennek, Bushmaster

75

6 x F-16 (4 F-16’s
vanaf september
2008), 5 x AH-64
Apache, 5 x
Cougar (van
aug-08 tm apr-09),
3 x CH-47 Chinook
h/c (t/m aug-08)

255

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

130

Operatie

Locatie

Periode

Bijdrage

Materieel

Personele
aantallen

ISAF Diverse

Afghanistan

Geheel 2008

Diverse voertuigen

118

EUPOL

Afghanistan

Geheel 2008

Deel uitmakend
van het ISAF HQ
en diverse andere
ondersteuning
aan ISAF
(CONTCO, CKmar,
BSB, Cmd KAF,
NIST, CSTC A,
TF-150 Bahrein,
etc.)
CKmar

Geen

5

Geheel 2008

Waarnemers

Geen

12

EUBAM Rafah

Israël, Egypte,
Syrië, Libanon
Gazastrook

Geheel 2008

Geen

31

UNIFIL

Libanon

Jan-08 t/m mrt-08

3 x monitor grenspost CKmar, op
afroep beschikbaar
Maritieme
patrouille

Fregat/
Bevoorradingsschip

158

Fregat

175

Geen
Geen

7
11

Vikings en LARO’s

60

Geen
Geen
Geen
Geen
Geen

2
1
1
2
33

Geen
Geen

2
3

Vrede en stabiliteit in het Midden-Oosten
UNTSO

Vrede en stabiliteit in Afrika en overige operaties

1

WFP

Somalië

Mrt-08 t/m juli-08
Okt-08 t/m dec-08
Geheel 2008
Geheel 2008

NTM-I
EUFOR Tsjaad

Irak
Parijs/Tsjaad

EUFOR Tsjaad
SSR Burundi
BINUB
EUSEC
EUSEC FIN
UNMIS

Tsjaad – Goz
Beida
Burundi
Burundi
Congo
Congo
Soedan

Geheel 2008
Geheel 2008
Geheel 2008
Geheel 2008
Geheel 2008

UNAMID
Atalante

Soedan
Somalië

Vanaf 01-08-2007
Vanaf 13-12-08

Mei-08 t/m mrt-09

Maritieme
patrouille
Staf(o)officieren
Augmentees,
NSE, AMET en
NIC t.b.v. OHQ en
FHQ
Verkenningseenheid
Stafofficieren
Stafofficieren
Stafofficier
Stafofficieren
Waarnemers/
CKmar
Stafofficieren
Stafofficieren

De militairen voor de missie EUBAM Rafah bevinden zich op afroepbasis in Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

131

BIJLAGE 5 – OVERZICHT UITGAVEN KONINKLIJK HUIS

Kosten die samenhangen met het Koninklijk Huis over 2008
Onderwerp

Kosten
(x € 1 000,–)

Beveiliging CKmar
Inzet personeel
Luchttransport
Onderhoud Groene Draeck

26 187
1 862
478
68

Totaal

28 595

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

132

BIJLAGE 6 – MILIEU
Algemeen
Defensie meet en registreert continu de milieubelasting ten gevolge van
haar activiteiten. Hierbij spelen energieverbruik, luchtverontreiniging,
geluidemissie, milieugevaarlijke stoffen, bodemverontreiniging, afvalreductie en natuurwaarden een rol. Tegelijkertijd wordt de realisatie van
de milieudoelstellingen zoals opgenomen in de Defensie Milieubeleidsnota 2004 (DMB2004) gevolgd. Deze informatie wordt zowel voor verantwoording gebruikt in de vorm van dit jaarverslag, als voor bijsturing van
de defensieactiviteiten.
De looptijd van de DMB2004 is eind 2008 verstreken. In onderstaande
tabel is weergegeven hoe de realisatie van de 26 doelstellingen is
verlopen. Daaruit blijkt dat 85% van de doelstellingen geheel en 15% deels
zijn gerealiseerd. Intussen is de Defensie Duurzaamheidsnota 2009, de
opvolger van de DMB2004, aan het Parlement aangeboden en per
1 januari 2009 in werking getreden.
Realisatie doelstellingen DMB2004 (2004 t/m 2008)
Doelstelling

1a

energetisch doorrekenen gebouwen

1b

15% EE-verbetering gebouwen t.o.v. 1999

2

75% duurzame elektriciteit

3

meewerken aan 20 MW windturbines

4

ontwikkelen geluidsmaten

5

bepalen geluidruimtebeslag objecten

6

totaaloppervlak geluidruimte stijgt niet

7

opstellen lijst gevaarlijke stoffen

8

onderzoek emissie PBT-stoffen

9

onderzoek veroorzakers fijn stof

10

onderzoek emissiereductie fijn stof

11

einddatum bodemsanering 2023 ipv 2010

12

bodembeheerplannen voor 50 objecten

13

integraal waterbeheersplannen 20 objecten

14

inventarisatie hoeveelheden afval/
reductiedoelstellingen

15

afvalstoffenmanagement

16

afronden «Risicoanalyses munitieopslag Defensie»

17

uitbreiden natuurmonitoringsysteem

Gerealiseerd

Deels gerealiseerd

op schema

op schema

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

133

Realisatie doelstellingen DMB2004 (2004 t/m 2008)
Doelstelling

Gerealiseerd

18

beheerplannen natuur

op schema

19

goedwerkende milieuzorgsystemen

20

audits ADD milieuzorg

21

STANAG 7141 EP

22

toetsing doelstellingen/validatie milieugegevens
ADD

23

opstellen afwegingskader materieelkeuzeproces

24

E-labels/keurmerken voor handelsartikelen

25

basisniveau Nationaal Dubo-pakket

26

milieujaarverslag

Deels gerealiseerd

De belasting van het milieu wordt per milieuthema met behulp van indicatoren in beeld gebracht. Daarbij staan steeds de doelstellingen uit het
milieubeleid en de realisatie daarvan vermeld evenals achtergronden en
ontwikkelingen van het afgelopen jaar. Aan het slot van deze milieubijlage
is een overzicht met alle indicatoren opgenomen.
Energie en klimaat
De energiedoelstellingen van Defensie zijn gebaseerd op de Europese
richtlijn betreffende energieprestatie van gebouwen (2002), de energiebesparingnota van het ministerie van Economische Zaken van 1998, het
vierde Nationale Milieubeleidsplan (2001) en de Bestuursovereenkomst
Landelijke Ontwikkeling Windenergie (het BLOW-convenant). Intussen zijn
daar de kabinetsdoelstellingen in het kader van het uitvoeringsprogramma «Schoon en Zuinig» aan toegevoegd. De belangrijkste indicatoren
voor de prestaties op energiegebied zijn het totale energieverbruik van
Defensie en de energie-efficiency van gebouwen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

134

Figuur 1 Totaal energieverbruik (in 1 000 GJ) van Defensie, onderverdeeld in het
energieverbruik roerende- en onroerende zaken.
N.B.: de energieverbruikcijfers over 2007 zijn op basis van nagekomen informatie aangepast ten opzichte van het vermelde in het vorige jaarverslag.

18.000
Totaal:
15.600

16.000
14.000

1000 GJ

12.000
10.000

Totaal:
14.800

Totaal:
13.800

Totaal:
13.500
Totaal:
12.300

Totaal:
12.200

6.500

6.700

7.700

Totaal:
11.200

Totaal:
11.500

7.900

6.800

7.600

8.000

6.600

6.700

6.000
4.000

7.000

7.900
6.900

5.900

5.800

5.500

4.600

4.800

2007

2008

2.000
0
2001

2002

roerend goed

2003

2004

2005

2006

onroerend goed

Het totale energieverbruik van Defensie is ten opzichte van 2007 met 2%
gestegen. Het energieverbruik van het materieel is als gevolg van operationele inzet met 1% gestegen ten opzichte van 2007; bij het onroerend
goed is de stijging van het verbruik 4%, wat volledig is toe te schrijven
aan een verhoogd elektriciteitsverbruik (12% meer dan in 2007 door onder
andere toenemende automatisering en airconditioning).
In 2007 heeft de defensieorganisatie in totaal 170 miljoen liter aan brandstoffen verbruikt.
De belangrijkste indicatoren voor de invloed van defensieactiviteiten op
het klimaat zijn de emissies van broeikasgassen (in het bijzonder CO2),
verzurende stoffen en ozonlaagaantastende stoffen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

135

Figuur 2 Emissie koolstofdioxide (CO2) van Defensie (in ton) onderverdeeld in
de uitstoot veroorzaakt door roerende- en onroerende zaken

1.000.000

800.000
Totaal:
678.000

Totaal:
714.000

Totaal:
680.000

Totaal:
641.000
Totaal:
561.000

600.000

Totaal:
565.000

ton

Totaal:
506.000

400.000

503.000

541.000

Totaal:
538.000

491.000
499.000
424.000

441.000
400.000

437.000

200.000
175.000

173.000

189.000
142.000

137.000

124.000

106.000

101.000

2004

2005

2006

2007

2008

0
2001

2002

roerend goed

2003

onroerend goed

De emissie van broeikasgassen en verzurende stoffen is gerelateerd aan
het energieverbruik en afhankelijk van de onderlinge verhouding van de
verschillende brandstoffen. De emissie van koolstofdioxide (CO2) is in het
verslagjaar met 7% gestegen, wat bijna volledig is toe te schrijven aan de
stijging van het brandstofverbruik bij het roerend goed. Bij het onroerend
goed bedroeg de afname van de CO2-uitstoot als gevolg van een verbeterde energie-efficiency in de gebouwen en een hoger percentage groene
stroom 4% ten opzichte van 2007, terwijl het vloeroppervlak slechts met
2% afnam. Door een verschuiving in de brandstofmix bij het roerend goed
(meer kerosineverbruik en minder diesel) zijn de emissies van koolmonoxide (CO) in 2008 met 10% gestegen en die van stikstofoxiden (NOx) en
zwaveldioxide (SO2) met 5% gedaald.
Lekverliezen bij koelinstallaties en activering van brandblusinstallaties
veroorzaken emissies van ozonlaagaantastende stoffen zoals halonen,
HCFK’s en CFK’s. Deze emissies zijn omgerekend naar CFK-equivalenten.
In 2007 was de emissie van ozonlaagaantastende stoffen (bijna volledig
toe te schrijven aan halonverbruik in vliegtuigen en schepen) 11 300 kg
CFK equivalent. In 2008 bedroeg de emissie 14 800 kg CFK-equivalent; een
stijging van 30% ten opzichte van 2007.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

136

Doelstellingen energie

1.

2.
3.

Eindjaar

Realisatie
2008

2006

Gereed

2008

Gereed

2008

Gereed

2010

Gereed

Eind 2006 zijn al verwarmde defensiegebouwen
met een vloeroppervlak groter dan 1000 vierkante
meter energetisch doorgerekend en
eind 2008 is de energie-efficiency van de
verwarmde gebouwen van Defensie voor het deel
verwarming met 15% ten opzichte van 1999 verbeterd.
Eind 2008 wordt 75% van het elektriciteitsverbruik
van Defensie duurzaam opgewekt.
Defensie werkt mee aan de plaatsing van 20MW
aan windturbines op defensieterreinen voor 2010.

Toelichting doelstelling 1
De energieprestatie voor gebouwen groter dan 1000 m2 dient conform de
bepalingen in de EU «Energy Performance of Buildings Directive» berekend te worden. Van de 1 344 gebouwen groter dan 1000 m2 zijn er 949
die vallen binnen de criteria om te worden doorgerekend (gebouw van
vóór 1999, niet op sloop- of afstotingslijst). Intussen is 97% van deze
gebouwen energetisch doorgerekend. De laatste gebouwen zullen voorjaar 2009 worden aangepakt.
Figuur 3 Energie-efficiency onroerende zaken t.b.v. ruimteverwarming (excl.
elektriciteit) van Defensie

0,3

0,25

MJ/m2-graaddag

0,201

0,2

0,184

0,207

0,181

0,177
0,162

0,171
0,151

0,15

0,131

0,150

0,1

0,05

0
1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

energie-efficiency onroerende zaken t.b.v. ruimteverwarming
DMB doelstelling energie-efficiency (jaarlijks 1,8% verbetering
vanaf 1999)

De energie-efficiency op het gebied van ruimteverwarming van het
gebouwenbestand van Defensie is ten opzichte van 2007 met 13% verbeterd. Dit is een gevolg van het afstoten van energie-onzuinige gebouwen,
het uitvoeren van energiebesparende maatregelen bij groot-onderhoud en
het nieuw bouwen van energiezuinige gebouwen. Ten opzichte van 1999
is de energie-efficiency inmiddels 29% verbeterd, waarmee de doelstelling
ruimschoots is gehaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

137

Toelichting doelstelling 2
Figuur 4. Percentage «groene» elektriciteit van het totale elektriciteitsverbuik
van Defensie

100

%

75

50
83

86

63
56

25

49

20

20

0
2002

2003 2004 2005

2006 2007 2008

2009 2010

2011 2012

percentage 'groene' elektriciteit van het totaal elektriciteitsverbruik
doelstelling 'groene' elektriciteit

Defensie geeft invulling aan de doelstelling door «groene» stroom in te
kopen en op kleine schaal zelf duurzame energie op te wekken met behulp
van zonneboilers en zonnecollectoren. Het aandeel in te kopen duurzame
energie wordt jaarlijks stapsgewijs verhoogd om zodoende de beoogde
75% in 2008 te bereiken. Defensie heeft in 2008 al 86% van haar elektriciteitsverbruik duurzaam ingekocht en ligt daarmee voor op schema.
Toelichting doelstelling 3
Defensie is in 2008 niet benaderd door derden met het verzoek om op
defensieterreinen windmolens te mogen plaatsen. Zelf werkt Defensie aan
de voorbereiding van een eigen windturbinepark bij de defensielocatie te
Coevorden, waarmee ongeveer 7% van het elektriciteitsverbruik van
Defensie kan worden afgedekt. In 2007 is hiervoor de bouwvergunning
aangevraagd en de aansluiting op het elektriciteitsnet zeker gesteld. Door
onduidelijkheid over het al dan niet verkrijgen van de duurzame energie
subsidie (SDE) is het project verder vertraagd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

138

Geluid
Doelstellingen geluid

4.

5.

6.

Eindjaar

Defensie draagt bij aan het ontwikkelen van kennis
ten aanzien van geluid van militaire activiteiten
waarvoor geen beoordelingsmaat voorhanden is,
en aan het volledig maken van het wettelijk instrumentarium.
Defensie brengt uiterlijk in 2008 voor alle Wet
milieubeheer (Wm)-vergunde inrichtingen het
indirecte ruimtebeslag in kaart en bekijkt vervolgens per object, gekoppeld aan de actualisatie van
de Wm-vergunning of de geluidszone, c.q. de
geluidscontour, moet worden geactualiseerd. Uiterlijk 5 jaar nadat daarvoor het wettelijk instrumentarium beschikbaar is, zal het indirecte ruimtebeslag
rond oefenterreinen in kaart worden gebracht.
Defensie laat het totale oppervlak van het indirect
geluidruimtebeslag in Nederland – vanaf het
moment dat dit oppervlak is vastgesteld – bij ongewijzigd nationaal geluidbeleid niet stijgen.

Realisatie
2008
Op schema

2008

Gereed

Gereed

Toelichting doelstelling 4
De door Defensie ontwikkelde rekenmethodiek voor de beoordeling van
schietgeluid is aan het ministerie van VROM aangeleverd, waar de vertaling naar een wettelijk instrumentarium plaats zal vinden. Het materiaal
ligt bij het ministerie van VROM ter beoordeling.
Toelichting doelstelling 5
De berekening van het indirecte ruimtebeslag door Wm-inrichtingen en
vliegvelden is in 2008 afgerond; dit betreft 82% van de inrichtingen van
Defensie. Voor oefen- en schietterreinen (18% van de inrichtingen) is nog
geen wettelijk instrumentarium voorhanden; zie doelstelling 4. Zodra dat
er wel is worden ook deze terreinen in kaart gebracht.
Toelichting doelstelling 6
Vanaf 31 december 2008 ziet Defensie erop toe dat het totale oppervlak
van het indirect geluidruimtebeslag van vliegvelden en Wm-inrichtingen
niet stijgt. Zodra de hierboven genoemde methodiek voor het bepalen van
ruimtebeslag door schietgeluid is vastgesteld wordt ook dat ruimtebeslag
in de beschouwingen meegenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

139

Gevaarlijke stoffen
Doelstellingen gevaarlijke stoffen

Eindjaar

Realisatie
2008

2004

Gereed

2008

Gekoppeld
aan REACH

2005

Gereed

2006

Gereed

7.

In 2004 heeft Defensie lijsten van stoffen opgesteld,
die door alle defensieonderdelen bij het verwervingsproces worden gebruikt. Deze lijsten worden
jaarlijks geactualiseerd.
8. Defensie heeft uiterlijk in 2008 de potentiële blootstellingen aan emissies van PBT-stoffen in beeld
gebracht.
9. Uiterlijk 2005 is er een inventarisatie uitgevoerd
naar de belangrijkste veroorzakers van de uitstoot
van fijn stof bij Defensie.
10. Uiterlijk 2006 is er een studie uitgevoerd naar de
technische mogelijkheden om voor het materieel
met een hoge uitstoot van fijn stof emissiereducties
te realiseren.

Toelichting doelstelling 7
In 2006 is door Defensie een eerste stoffenlijst opgesteld en opgenomen
in het Handboek Arbo- en Milieumanagementsysteem van de materieelorganisatie van Defensie. In 2007 is die lijst verder geactualiseerd. In 2008
is de definitieve «List of Banned and Restricted Substances (LBRS)» op het
Defensie Intranet geplaatst.
Toelichting doelstelling 8
Het omgaan met Persistente Bioaccumulatieve en Toxische (PBT) stoffen
wordt geregeld in de Europese verordening «Registratie, Evaluatie, Autorisatie en beperkingen van CHemische stoffen» (REACH). In 2006 heeft
Defensie besloten deze doelstelling te koppelen aan het implementatietraject van REACH. Deze implementatie is in 2007 gestart en in 2008 voortgezet.
Toelichting doelstelling 9 en 10
Deze beide doelstellingen met betrekking tot fijn stof zijn intussen afgerond. De resultaten van de studie naar technische maatregelen voor
emissiereductie zijn voor het behoeftestellen van nieuw materieel in de
Defensie Materieelorganisatie bekend gesteld.
Bodem
Defensie werkt sinds 1991 aan haar bodemonderzoek- en saneringsprogramma. Van verdachte plekken en nieuwbouwlocaties op defensieterreinen wordt de bodemkwaliteit onderzocht, waarna ernstige bodemverontreinigingen worden gesaneerd of beheerst.
Met actief bodembeheerplannen wordt de lokale bodemkwaliteit vastgelegd, waardoor grondverzet met minder administratieve lasten kan
worden gerealiseerd. Uitgangspunt daarbij is dat de bodemkwaliteit op
die locatie door het grondverzet niet verslechtert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

140

Doelstellingen bodem

Eindjaar

Realisatie
2008

2023

Voor op
schema

2008

Gereed

11. Defensie zal uiterlijk in 2023 alle ernstige bodemverontreinigingen op defensieterreinen saneren of
beheersen.
12. Defensie zal in 2008 actief bodembeheerplannen
gereed hebben voor de 50 meest relevante
defensieobjecten.

Figuur 5 Percentage locaties gereed van het bodemsaneringsprogramma van
Defensie over 2000 t/m 2008 gerelateerd aan het lineaire verloop van het
programma tussen 1991 en 2023

100
90
80
70

%

60
50
40
30
20
10
0
2000

2001 2002 2003

% locaties gereed

2004 2005

2006 2007 2008

2009 2010

planning

Toelichting doelstelling 11
Eind 2008 was 82% van de bijna 3 800 onderzochte locaties van het
bodemprogramma van Defensie gereed. Dat wil zeggen dat uit onderzoek
bleek dat de locatie schoon was, of dat de noodzakelijke sanering is afgerond. De komende jaren moet nog 4% van de locaties worden onderzocht.
Deze percentages zijn identiek aan die van eind 2007; afgelopen jaar is het
aantal gerealiseerde onderzoeken en saneringen gelijk geweest aan de
toename van het aantal verdachte locaties. Desondanks ligt Defensie nog
steeds enigszins vóór op schema om uiterlijk in 2023 alle ernstige bodemverontreinigingen op defensieterreinen gesaneerd of beheerst te hebben.
Toelichting doelstelling 12
Eind 2008 waren alle 50 geplande actief bodembeheerplannen gereed.
Met de implementatie van die plannen is een aanvang gemaakt. Deze
plannen vormen tevens de basis voor meer uitgebreide bodeminformatiekaarten, die de komende jaren zullen worden opgesteld.
Water
Waterbeheerplannen geven een beeld van alle hemel-, grond- en
drinkwaterstromen op een defensieterrein en leiden tot maatregelen om
tot waterbesparing te komen en het grondwater op peil te houden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

141

Defensie stelt deze plannen op in nauw overleg met gemeenten, drinkwaterbedrijf, provincie en overige belanghebbenden. Bij het opstellen van
de maatregelen wordt een afweging gemaakt tussen wettelijke, bedrijfsmatige, economische en ecologische aspecten.
Doelstelling water

Eindjaar

Realisatie
2008

2008

Gereed

13. Defensie stelt uiterlijk in 2008 integrale waterbeheerplannen op voor 20 grote objecten en voert
de daaruit voortvloeiende kosteneffectieve maatregelen uit. Gedurende de beleidsperiode wordt
bezien welke standaard beheersmaatregelen
kunnen worden vastgesteld.

Toelichting doelstelling 13
Tot en met 2008 zijn 21 waterbeheerplannen van geselecteerde kazernes
en vliegbases afgerond. Dit ligt één hoger dan de doelstelling, die
daarmee gerealiseerd is. Met de uitvoering van waterbesparende voorzieningen die in de plannen worden geadviseerd, is in het kader van het
reguliere onderhoud gestart. Hieronder vallen bijvoorbeeld waterbesparende douchekoppen en toiletten en bemetering. In de Defensie
Duurzaamheidsnota 2009 is een verdere uitvoering van de maatregelen
opgenomen.
Waterverbruik
In 2008 is het leidingwaterverbruik bij Defensie iets gedaald ten opzichte
van 2007. Het verbruik per medewerker bedraagt net als vorig jaar 23 m3
per jaar. De onttrekking van grondwater is in 2008 gelijk gebleven aan de
hoeveelheid van 2007.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

142

Figuur 6 Totaal waterverbruik (in 1 000 m3) van Defensie, onderverdeeld in
leidingwater- en grondwaterverbruik

4.000
3.500

Totaal:
3.400

Totaal:
3.300

Totaal:
3.200

3.000
Totaal:
2.600

1.200
1.400

1000 m3

2.500

1.100

Totaal:
2.300
600

2.000

Totaal:
2.400
400
Totaal:
1.800

600

200

Totaal:
1.700
200

1.500
1.000

2.200
1.900

2.100

2.000

2.000

1.700

1.600

1.500

2007

2008

500
0
2001

2002

2003

2004

2005

grondwateronttrekking

2006

leidingdrinkwaterverbruik

Afval
Doelstellingen afval

Eindjaar

Realisatie
2008

2004

Gereed

2006

Gereed

14. Defensie stelt met ingang van 2004 de hoeveelheden en de afvalscheidingpercentages van de
defensieafvalstromen vast.
Uiterlijk 2006 worden per afvalstroom reductiedoelstellingen geformuleerd. De krijgsmachtdelen
dienen deze percentages dan te halen.
15. Vanaf 2004 zal Defensie het scheidingsproces monitoren, de kosten van afvalverwijdering registreren
en de meest rendabele reductiemogelijkheden in
beeld brengen.

Op schema

Toelichting doelstelling 14
Defensie heeft gekozen voor het zo veel mogelijk scheiden van afval in
afzonderlijke deelstromen om op die manier de hoeveelheid restafval te
reduceren. Daarnaast worden preventie van afval bij inkoop (verpakkingsmateriaal) en hergebruik gestimuleerd.
In 2007 zijn aanvullende beleidslijnen van kracht geworden:
+ Vanaf 2008 wordt minimaal 60% van het bedrijfsafval gescheiden in
afzonderlijke deelstromen.
+ In 2008 wordt voor elk defensieobject een afvalreductieplan opgesteld.
Zowel in 2007 als in 2008 werd 50% van het bedrijfsafval gescheiden in de
afzonderlijke deelstromen. De uitvoering van de nieuwe beleidslijn is
daarmee nog niet gerealiseerd. Er zijn door het ontbreken van lokaal
toepasbare instrumenten nog geen afvalreductieplannen voor de
defensieobjecten opgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

143

In 2008 is de hoeveelheid bedrijfsafval gedaald en de hoeveelheid gevaarlijk afval gestegen. De totale afvoer van afvalstoffen is ten opzichte van
2007 met 5% verminderd. Het bedrijfsafval wordt in 12 aparte substromen
gescheiden.
Figuur 7 De totale hoeveelheid afval (in ton) van Defensie, onderverdeeld in de
hoeveelheid bedrijfsafval en de hoeveelheid gevaarlijk afval

35.000

Totaal:
32.000

30.000
Totaal:
25.500

25.000

Totaal:
25.300

Totaal:
26.500

Totaal:
26.900

7.300

7.100

3.000
5.400

Totaal:
30.400

9.100

Totaal:
24.000

10.000

5.900

ton

20.000
15.000

22.900

22.500

10.000

19.900

19.200

19.800

2003

2004

2005

20.400
18.100

5.000
0
2002

gevaarlijk afval

2006

2007

2008

bedrijfsafval

NB. In de gerapporteerde afvalcijfers over 2007 bleek een afwijking te zitten, die in deze rapportage is hersteld. Dit betekent dat over 2007 de hoeveelheid bedrijfsafval 4 300 ton minder is dan
vorig jaar gerapporteerd.

Toelichting doelstelling 15
Op basis van de defensiebrede contracten voor bedrijfsafval en gevaarlijk
afval worden de kosten en hoeveelheden van het afgevoerde afval in het
Defensie Arbo- en Milieuinformatiesysteem geregistreerd.
Externe veiligheid
Doelstelling externe veiligheid

Eindjaar

Realisatie
2008

2005

Gereed

16. In 2005 rondt Defensie het programma «Risicoanalyses munitieopslag Defensie» af; daarna zal
worden bezien of het in de nota Van Houwelingen
vastgelegde beleid aanpassing behoeft.

Toelichting doelstelling 16
De risicoanalyses van de munitieopslagen van Defensie zijn in 2006 afgerond. Besloten is dat het in de nota Van Houwelingen vastgelegde beleid
met betrekking tot externe veiligheid zal worden opgenomen in de nieuwe
AMvB Ruimte op basis van de WRO. Dit proces loopt en wordt naar
verwachting in 2009 afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

144

Biodiversiteit en natuur
Doelstellingen biodiversiteit en natuur

Eindjaar

Realisatie
2008

2004

Gereed

2006

Op schema

17. In 2004 zal het bestaande monitoringsysteem
worden uitgebreid met soorten genoemd in de
Habitat- en Vogelrichtlijn en de Flora- en Faunawet.
18. In 2006 zullen – behoudens eventuele langdurige
juridische procedures – voor alle relevante
defensieterreinen de beheersplannen gereed zijn.

Toelichting doelstelling 17
Defensie houdt bij het beheer en gebruik van defensieterreinen rekening
met de aanwezige natuurwaarden. Afstemming tussen het militaire
gebruik en de natuurfunctie van de defensieterreinen vindt op een zodanige wijze plaats dat de operationele commando’s in staat worden gesteld
de gewenste graad van geoefendheid te bereiken en behouden. De
defensieterreinen worden al vele jaren op natuurwaarden geïnventariseerd. De basisinventarisatie is voor 71 militaire terreinen gereed; 68 van
deze terreinen zijn in navolging daarop gemonitord. Het monitoringssysteem is intussen aangevuld met de soorten genoemd in de Vogel- en
Habitatrichtlijn en de Flora- en Faunawet. Tegelijkertijd wordt gewerkt aan
een differentiatie in de systematiek, waarbij defensieterreinen in
Natura2000-gebieden met een hogere frequentie zullen worden gemonitord dan terreinen daarbuiten.
Toelichting doelstelling 18
Per 1 oktober 2005 is de nieuwe Natuurbeschermingswet (Nb-wet) in
werking getreden. Daaruit volgt dat Defensie als een van de terreinbeherende instanties Natura 2000 beheerplannen zal moeten opstellen of een
bijdrage zal moeten leveren aan «overkoepelende» beheerplannen die
voor grotere beschermingszones worden opgesteld. In deze beheerplannen worden de doelstellingen voor instandhouding van belangrijke
natuurwaarden beschreven en wordt het gebruik in die gebieden aan deze
doelstellingen getoetst. Van de twaalf beheerplannen of bijdragen die
moeten worden opgesteld of aangeleverd zijn er vier definitief en acht in
concept gereed. Gedurende de afgelopen jaren zijn er wijzigingen in de
regelgeving opgetreden die tot vertragingen hebben geleid. Aangezien de
beheerplannen drie jaar na aanwijzing van de gebieden gereed moeten
zijn, blijft Defensie binnen de wettelijke termijn voor het opstellen van de
beheerplannen Natura 2000.
Milieuzorg
Goedwerkende milieuzorgsystemen zijn belangrijk voor het beheersen
van de milieubelasting, het naleven van wet- en regelgeving en het realiseren van de milieudoelen. De milieuzorgsystemen van de defensieonderdelen moeten aantoonbaar aan de ISO-14 000 norm voldoen. De
defensieonderdelen mogen de milieuzorgsystemen extern laten certificeren, maar dit is niet verplicht. De Audit Dienst Defensie (ADD) toetst
conform het milieubeleid driejaarlijks de niet gecertificeerde milieuzorgsystemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

145

Figuur 8 Handhavingsresultaten van inspecties bij Defensie

140
120

aantal

100
80
60
40
20
0
2001

2002

Controles

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Voornemen-brieven

De VROM-inspectie is bij de grotere inrichtingen van Defensie verantwoordelijk voor de handhaving van de milieuvergunningen. VROM-inspecteurs
bezoeken deze inrichtingen en maken melding van geconstateerde tekortkomingen. Afhankelijk van de aard en ernst van deze tekorten wordt door
de handhaver aan het niet tijdig opheffen daarvan het voornemen tot het
opleggen van een dwangsom verbonden.
In 2008 zijn 83 inspectiebezoeken uitgevoerd en is in 33 gevallen een brief
verzonden met een voornemen tot het opleggen van een dwangsom. In
twee gevallen heeft dit tot een dwangsombeschikking geleid. Door tijdig
herstel van de tekortkomingen is geen dwangsom geïnd. In 2008 is in
goede samenwerking met de VROM-inspectie gestart met een nadere
gedegen analyse van de geconstateerde tekortkomingen met als doel het
niveau van naleving binnen Defensie te verhogen.
Doelstellingen milieuzorg

Eindjaar

Realisatie
2008

2004

Achter op
schema

2005

Achter op
schema

19. Alle defensieonderdelen beschikken aan het begin
van de beleidsperiode voor al hun processen over
een goedwerkend milieuzorgsysteem. De CLAS en
de Bestuursstaf bereiken die situatie eind 2004.
20. Voor 31 december 2005 heeft de Audit Dienst
Defensie alle niet-gecertificeerde milieuzorgsystemen beoordeeld op basis van de ISO 14 000norm en de SCCM-richtlijnen. Daarna wordt een
driejaarlijkse herhalingstoets uitgevoerd.

Toelichting doelstelling 19
Op het gebied van milieumanagement is er in 2008 veel in beweging
geweest. Het Commando Dienstencentra (CDC), de Defensie Materieelorganisatie (DMO) en de Bestuursstaf werken aan de implementatie van
overkoepelende milieuzorgsystemen, die sturing geven aan de milieu-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

146

zorgsystemen van de individuele bedrijven of directies daaronder. Het
Commando luchtstrijdkrachten werkt aan een dergelijk overkoepelend
milieuzorgsysteem als onderdeel van een integraal kwaliteitsmanagementsysteem. De op handen zijnde reorganisatie van de facilitaire diensten
binnen Defensie is een extra onzekerheid bij het vorm geven van die
systemen. Daarnaast wordt gewerkt aan de invoering van het Veiligheidmanagement Systeem Defensie (VMS), waardoor de integratie van
milieu-, arbo en veiligheidmanagement een stap dichterbij gebracht
wordt.
Uit onderzoeken van de Audit Dienst Defensie blijkt dat de interne
controles (de Check uit de Plan-Do-Check-Act cyclus) op milieugebied
aangescherpt moeten worden en de VROM-Inspectie constateert dat het
nalevingspercentage bij Defensie aan de lage kant is. Intussen zijn acties
opgestart om de onderliggende oorzaken te analyseren en verbetermaatregelen te formuleren.
Het Commando Koninklijke marechaussee beschikt sinds 1 januari 2000
over een gecertificeerd milieuzorgsysteem. Dit geldt ook voor de vliegbasis Leeuwarden, enkele DMO- en CDC-bedrijven en het facilitaire deel
van de Bestuursstaf. Het Commando zeestrijdkrachten zal in 2009 certificering aanvragen.
Toelichting doelstelling 20
De Audit Dienst Defensie heeft als gevolg van interne prioriteitstelling
besloten in 2008 geen onderzoek uit te voeren naar het functioneren van
de milieuzorgsystemen binnen de organisatie.
Milieuzorg tijdens oefeningen en operaties
Bij de planning van vredes- en crisisbeheersingsoperaties en oefeningen
wordt in de planningsfase in toenemende mate aandacht besteed aan het
aspect milieu. Tijdens de voorbereiding van de operaties en oefeningen
wordt in principe door een verkenning een inschatting gemaakt van de
lokale milieusituatie en worden de mogelijke milieu-effecten van de
operatie in kaart gebracht. Defensie is in 2008 opgetreden in onder andere
Afghanistan, de Balkan en Tsjaad.
Doelstelling milieuzorg tijdens oefeningen en operaties

Eindjaar

Realisatie
2008

21. De NAVO procedure STANAG 7141EP zal worden
gehanteerd bij de planning van alle grotere oefeningen en operaties. Op alle niveaus in de organisatie zullen daartoe milieu-aspecten worden geïntegreerd in de relevante operationele
planningsprocedures en -documenten

vanaf 2004

Ingevoerd

Toelichting doelstelling 21
De NAVO Standardisation Agreement (STANAG) 7141EP over milieuzorg
tijdens operaties en oefeningen is omgezet en vastgesteld in een
CDS-aanwijzing en wordt als basis gebruikt bij de operatieplanning. Bij de
meest recente voorbereidingen voor Tsjaad is een milieurisicoanalyse
uitgevoerd en zijn beheersmaatregelen opgesteld.
De toepassing van de juiste milieuzorg ter plaatse blijkt vanwege operationele en logistieke redenen lastig; onder andere het beschikbaar hebben
van adequaat opgeleid personeel is een probleem. In Tarin Kowt zijn in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

147

2008 drie afvalverbrandingsovens geïnstalleerd om de verwerking van
afval op een milieuhygiënisch meer beheerste manier te laten verlopen.
Beleids-, planning- en begrotingsprocedure
Doelstelling beleids-, planning- en begrotingsprocedure

Eindjaar

Realisatie
2008

22. De Audit Dienst Defensie voert jaarlijks een toetsing
uit op realisatie van de doelstellingen van de
DMB2004 en valideert jaarlijks de kwaliteit van de
milieugegevens voor het milieujaarverslag en de
VBTB-rapportage.

jaarlijks

Achter op
schema

Toelichting doelstelling 22
In het Auditcomité van het ministerie van Defensie is besloten dat de
Audit Dienst Defensie (ADD) in 2008 geen toetsing uitvoert op de realisatie
van de doelstellingen van de Defensie Milieubeleidsnota 2004. In 2008 is
wel een validatie van de milieugegevens 2007 uitgevoerd.
Sinds 2006 brengt Defensie geen apart milieujaarverslag meer uit, maar
maakt de milieurapportage deel uit van het departementale jaarverslag.
De milieu-informatie wordt daarom door de ADD conform de daarvoor
gebruikelijke regelingen getoetst.
Materieelkeuzeproces
Doelstellingen materieelkeuzeproces

23. In 2004 ontwikkelt Defensie een defensiebreed
afwegingskader voor milieuaspecten in het
Defensie Materieelkeuze Proces.
24. Defensie maakt gedurende de beleidsperiode bij de
aanschaf van handelsgebruikelijke goederen en
diensten gebruik van energielabels, erkende milieukeurmerken en milieuzorgcertificaten als gunningcriterium.

Eindjaar

Realisatie
2008

2004

Gereed

vanaf 2004

Gereed

Toelichting doelstelling 23 en 24
In 2006 heeft Defensie het «Handboek Verwerving Defensie» vastgesteld.
Dit handboek geeft de invulling aan de defensiebrede milieueisen voor
verwerving van materiële zaken en diensten, ook voor de handelsgebruikelijke. Hiermee is het afwegingskader voor milieu-aspecten bij
verwerving vastgesteld. In 2007 heeft de Audit Dienst Defensie (ADD)
geconcludeerd dat het handboek niet volledig in overeenstemming is met
doelstelling 24 (handelsgebruikelijke artikelen) en dat er nog onvoldoende
uitwerking aan gegeven is. In de nieuwe Defensie Duurzaamheidsnota
2009 is opgenomen dat het «Handboek Verwerving Defensie» voor wat
betreft handelsgebruikelijke artikelen wordt aangescherpt en in lijn
gebracht met het Programma Duurzame Bedrijfsvoering Rijksoverheid
binnen Defensie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

148

Infrastructuur
Defensie is beheerder van een groot aantal terreinen met verschillende
functies. Op de vliegbases, kazernes, vlootbases en logistieke inrichtingen
staan zo’n 12 500 gebouwen. Defensie is verantwoordelijk voor deze infrastructuur en is opdrachtgever voor de nieuwbouw- en onderhoudswerkzaamheden. Zowel in de nieuwbouw- als in de exploitatiefase worden
grondstoffen en energie gebruikt en ontstaat er bouwafval. De principes
van Duurzaam Bouwen (Dubo) zorgen ervoor dat deze milieueffecten
gedurende de hele levenscyclus van de gebouwen worden beperkt.
Daarbij kan gedacht worden aan energiebesparende maatregelen (zoals
dubbel glas en hoogrendementsketels), waterbesparing (bij toiletten en
douches), hergebruik van materialen en duurzame bouwmaterialen (zoals
FSC-hout). In de Vastgoednormen van Defensie, die in 2006 van kracht zijn
geworden, is het aspect duurzaam bouwen dwingend voorgeschreven.
Doelstelling infrastructuur

25. Defensie hanteert vanaf 2004 het basisniveau van
het Nationaal Pakket Dubo Utiliteitsbouw voor alle
nieuwbouw en groot-onderhoudsprojecten.

Eindjaar

Realisatie
2008

vanaf 2004

Achter op
schema

Toelichting doelstelling 25
Sinds 2006 wordt meer nauwkeurig gekeken naar de toepassing van het
Dubo-pakket bij nieuwbouw en groot onderhoud. Bij nieuwbouwsituaties
worden de maatregelen uit het Nationale pakket meer consequent toegepast dan bij groot onderhoud. Gemiddeld ligt het toepassingspercentage
van de maatregelen op 40%. Ten opzichte van 2007 is een verbetering
opgetreden. Het aandeel HR-ketels bedraagt nu 45% van het totaal opgesteld vermogen tegen 41% in 2007.
Communicatie
Doelstelling communicatie

Eindjaar

Realisatie
2008

26. Defensie brengt jaarlijks voor 1 juni een milieujaarverslag uit.

Jaarlijks

Opgenomen
in departementaal
jaarverslag

Toelichting doelstelling 26
Defensie rapporteert vanuit de gedachte dat milieu in de normale bedrijfsvoering geïntegreerd dient te zijn vanaf verslagjaar 2006 over milieu in het
departementale jaarverslag en brengt geen afzonderlijk milieujaarverslag
meer uit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

149

Bijlagen

Overzicht indicatoren
Nummer

2002

2003

2004

2005

I.010

totaal aantal ongewone voorvallen

385

395

250

393

I.020

percentage aantal voornemens tot dwangsom t.o.v.
aantal handhavingsbezoeken

33

33

39

47

I.030
I.100
I.101

totaal aantal milieuklachten
waterverbruik
relatief leidingdrinkwaterverbruik

2.660
3.400
27

3.408
3.200
29

2.147
2.300
25

3.504
2.600
31

I.102

percentage integraal waterbeheersplannen gereed

–

–

–

20

I.200

ozonlaagaantastend effect

4.000

2.000

11.000

2.700

I.201

koolstofdioxide-emissie

714.000

680.000

641.000

561.000

I.202

koolmonoxide-emissie

2.000

1.900

2.000

1.600

I.203

distikstofoxide-emissie

77

67

68

59

I.204

emissie zwaveldioxide

1.650

1.282

1.257

1.139

I.205

emissie stikstofoxiden

5.600

4.900

4.900

4.300

I.206

totale emissie vluchtige organische stoffen

175

207

148

133

I.207

percentage verlies ozonlaag afbrekende stoffen
onroerende zaken

–

–

–

5

I.208

percentage verlies ozonlaag afbrekende stoffen roerende
zaken

–

–

–

–

I.300

totale hoeveelheid afval

26.000

25.000

27.000

27.000

I.301

inzamelstructuur gescheiden afval

8

11

11

11

I.302

lozing afvalwater op oppervlaktewater

400

500

300

300

I.303

percentage afvalscheiding

–

–

–

64

I.400

totaal energieverbruik

15.500

14.900

13.500

12.400

I.401

energieverbruik roerende zaken

7.700

7.900

7.600

6.500

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

150

Bijlagen

2006

2007

2008

Eenheid

Verschil
2007/2008

376

192

281

stuks

46%

30

30

37

%

7%

2.598
2.400
29

3.412
1.900
23

3.057
1.700
23

stuks
1000 m3
m3/vte

– 10%
– 7%
– 1%

40

75

105

%

30%

3.200

11.300

14.800

31%

564.000

505.000

539.000

kg cfk
equivalent
ton

1.700

1.500

1.700

ton

10%

62

58

57

ton

– 2%

1.181

1.071

1.016

ton

– 5%

4.500

4.200

4.000

ton

– 6%

8

25

geen rapp.

ton

5

10

7

%

– 3%

–

6

5

%

– 1%

24.000

32.000

30.000

ton

– 5%

12

12

12

aantal

0%

200

270

160

ve

– 41%

63

68

66

%

– 2%

12.300

11.200

11.500

1000 GJ

2%

6.700

6.600

6.700

1000 GJ

1%

7%

Toelichting

ongewone voorvallen in het kader van de Wet milieubeheer (Wm) die milieuschade (kunnen) veroorzaken,
onderverdeeld in 3 categorieën gekoppeld aan de ernst
van de situatie
percentage van aantal voornemens tot dwangsom ten
opzichte van aantal handhavingsbezoeken in het kader
van de milieuvergunning
aantal geluidgebonden en algemene milieuklachten
som van grondwateronttrekking en leidingwaterverbruik
leidingdrinkwaterverbruik per medewerker (uitgedrukt in
vte)
percentage gereed zijnde waterbeheerplannen gericht op
een duurzaam waterbeheersysteem ten opzichte van het
voorgenomen aantal
kilogrammen werkzame stoffen die schadelijk zijn voor
de ozonlaag
emissie van CO2 in kilogrammen als gevolg van
brandstofverbruik (roerende en onroerende zaken:
exclusief elektriciteitsopwekking bij externe elektriciteitscentrale)
emissie van CO in kilogrammen als gevolg van
brandstofverbruik (roerende en onroerende zaken:
exclusief elektriciteitsopwekking bij externe elektriciteitscentrale)
emissie van N2O in kilogrammen als gevolg van
brandstofverbruik (roerende en onroerende zaken:
exclusief elektriciteitsopwekking bij externe elektriciteitscentrale)
emissie van SO2 in kilogrammen als gevolg van
brandstofverbruik (roerende en onroerende zaken:
exclusief elektriciteitsopwekking bij externe elektriciteitscentrale)
emissie van NOx in kilogrammen als gevolg van
brandstofverbruik (roerende en onroerende zaken:
exclusief elektriciteitsopwekking bij externe elektriciteitscentrale)
emissie van vluchtige organische stoffen (VOS) in
kilogrammen als gevolg van gebruik van oplosmiddelhoudende producten zoals verf, tectyl en benzine
percentuele aanduiding van de lekdichtheid van de
vastgoed-installaties die ozonlaag afbrekende stoffen
bevatten
percentuele aanduiding van de lekdichtheid van de
installaties in defensiematerieel die ozonlaag afbrekende
stoffen bevatten
totale hoeveelheid afgevoerde afvalstoffen in tonnen,
verkregen door optelling van afvoer van bedrijfsafvalstoffen en gevaarlijke afvalstoffen
aantal (soorten) afvalstromen dat gescheiden wordt
afgevoerd
aantal vervuilingseenheden van afvalwater, dat bij
processen anders dan huishoudelijk gebruik vrijkomt, dat
wordt geloosd op het oppervlaktewater
percentage van de som van de afgevoerde hoeveelheden
bedrijfsafvalstoffen (excl. restafval) ten opzichte van
totale hoeveelheid afval
totaal verbruik van energie. Dit betreft een optelling van
de energie omgerekend naar GJ, die moeten worden
opgewekt of wordt verbruikt door roerende en onroerende zaken
totale energieverbruik van het roerend goed. Dit betreft
een omrekening naar GJ van totaalverbruik aan
brandstoffen voor roerende zaken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

151

Bijlagen

Nummer

2002

2003

2004

2005

I.402

energieverbruik onroerende zaken

7.900

6.900

5.900

5.800

I.403

energie-efficiency onroerende zaken t.b.v. ruimteverwarming

0,207

0,177

0,162

0,171

I.404

energie-efficiency verwarmingsketels

80

81

81

82

I.405

percentage duurzame energie van energieverbruik
onroerende zaken

4

4

11

12

I.406

totaal elektriciteitsverbruik

413.000

420.000

357.000

355.000

I.407

percentage «groene» elektriciteit van het totaal
elektriciteitsverbruik

20

20

49

56

I.408

energie-efficiency voertuigen - motor- en bromfietsen

5,1

5,1

5,6

6,0

I.409
I.410

energie-efficiency voertuigen - personenauto’s
energie-efficiency voertuigen - lichte bedrijfsvoertuigen

8,7
12,0

6,8
12,2

6,0
11,7

6,0
11,0

I.411

energie-efficiency voertuigen - zware bedrijfsvoertuigen

45,5

45,1

45,5

48,0

I.413
I.414
I.415

energie-efficiency vliegtuigen - helikopters
energie-efficiency vliegtuigen - jachtvliegtuigen
energie-efficiency vliegtuigen - transport vliegtuigen

0,4
2,8
1,3

0,4
4,1
1,5

0,5
3,5
1,6

0,5
3,7
1,5

I.416

energie-efficiency vliegtuigen - patrouillevliegtuigen

2,8

2,7

2,8

2,8

I.417

energie-efficiency vaartuigen - mijnendienst

5,0

6,0

7,8

5,9

I.418

energie-efficiency vaartuigen - onderzeedienst

8,0

7,4

6,2

6,6

I.419

energie-efficiency vaartuigen - Groep Escorte Schepen

33,0

36,2

38,1

25,7

I.421

percentage (opgesteld) vermogen HR-ketels van totaal

17

33

36

38

I.422

percentage (opgesteld) vermogen VR-ketels van totaal

78

62

60

60

I.423

percentage (opgesteld) vermogen conventionele ketels
van totaal

6

5

3

2

I.424

energie-efficiency onroerende zaken (inclusief elektriciteit)

–

–

–

0,396

I.425

opgesteld vermogen windenergie op defensieterreinen

–

–

–

0

I.426

percentage energetisch doorgerekende gebouwen

–

–

–

25

I.490

percentage toepassing Nationale Pakket Utiliteitsbouw
Duurzaam Bouwen

–

–

–

–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

152

Bijlagen

2006

2007

2008

Eenheid

Verschil
2007/2008

5.500

4.600

4.800

1000 GJ

4%

0,150

0,151

0,131

MJ/m2graaddag

– 13%

82

82

82

%

0%

14

19

21

%

2%

347.000

291.000

325.000

MWh

12%

63

83

86

%

4%

6,1

6,3

6,3

liter/100km

0%

7,4
11,3

7,3
11,3

6,1
11,3

liter/100km
liter/100km

– 16%
0%

43,8

41,3

39,8

liter/100km

– 4%

0,4
3,7
2,1

0,5
3,7
1,9

0,5
3,7
2,1

m3/vlieguur
m3/vlieguur
m3/vlieguur

0%
0%
12%

–

–

–

m3/vlieguur

3,8

7,2

7,2

m3/vaardag

0%

8,5

7,8

7,8

m3/vaardag

0%

3

19,7

10,7

9,6

m /vaardag

– 10%

42

41

45

%

5%

56

57

52

%

– 5%

2

3

3

%

0%

0,364

0,361

0,343

MJ/m2
graaddag

– 5%

0

0

0

MW

39

86

97

%

10%

38

30

40

%

10%

Toelichting

totale energieverbruik van het onroerende zaken. Dit
betreft een omrekening naar GJ van energie die wordt
gebruikt of moet worden opgewekt voor onroerende
zaken
energie-efficiency onroerende zaken (exclusief elektriciteit), berekend met totale energieverbruik onroerend
goed, netto vloeroppervlakte en graaddagen
gemiddeld rendement van alle opgestelde verwarmingsketels, uitgaande van een rendement van HR, VR en
conventioneel van resp. 85, 80 en 70%
percentage totale hoeveelheid opgewekte en ingekochte
duurzame energieverbruik (omgerekend naar GJ) ten
opzichte van totale energieverbruik voor onroerende
zaken (I.402)
totale verbruikte hoeveelheid elektriciteit, inclusief
duurzaam opgewekte elektriciteit d.m.v. eigen opwekking
of inkoop
percentage totale hoeveelheid duurzaam opgewekte
elektriciteit (omgerekend naar GJ) ten opzichte van totale
energieverbruik voor totaal elektriciteitsverbruik (I.406)
gemiddeld (theoretisch) verbruik van alle motor- en
bromfietsen
gemiddeld (theoretisch) verbruik van personenauto’s
gemiddeld (theoretisch) verbruik van lichte bedrijfsvoertuigen, bv bestelbusjes (gewicht < 3500 kg)
gemiddeld (theoretisch) verbruik van zware bedrijfsvoertuigen, bv bussen en vrachtauto’s (gewicht > 3500
kg)
gemiddeld (theoretisch) verbruik van helikopters
gemiddeld (theoretisch) verbruik van jachtvliegtuigen
gemiddeld (theoretisch) verbruik van transportvliegtuigen
gemiddeld (theoretisch) verbruik van patrouillevliegtuigen
gemiddeld (theoretisch) verbruik van vaartuigen uit de
klasse mijnendienst
gemiddeld (theoretisch) verbruik van vaartuigen uit de
klasse onderzeedienst
gemiddeld (theoretisch) verbruik van groep escorte
schepen
percentage opgesteld («theoretisch») vermogen van
hoogrendementsketels ten opzichte van totaalvermogen
(optelling van opgesteld vermogen van HR, VR en
conventionele ketels)
percentage opgesteld («theoretisch») vermogen van
verbeterd-rendementsketels ten opzichte van totaalvermogen (optelling van vermogen van HR, VR en
conventionele ketels)
percentage opgesteld («theoretisch») vermogen van
conventionele verwarmingsketels ten opzichte van
totaalvermogen (optelling van vermogen van HR, VR en
conventionele ketels)
energie-efficiency onroerende zaken, berekend met totale
energieverbruik onroerend goed (inclusief elektriciteit),
netto vloeroppervlakte en graaddagen
totaal vermogen windenergie opgesteld op defensieterreinen (uitgedrukt in MW)
percentage aantal energetisch doorgerekende gebouwen
ten opzichte van totaal aantal verwarmde gebouwen met
oppervlakte > 1000 m2
gemiddeld percentage toepassing Nationaal Pakket
Utiliteitsbouw Duurzaam Bouwen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

153

Bijlagen

Nummer

2002

2003

2004

2005

499

444

453

435

–

–

–

10

3.322

3.476

3.557

3.646

I.500

aantal geluidgehinderden

I.501

percentage Wm-inrichtingen met vergunning ingediend
bij bevoegd gezag

I.600

totaal aantal bodemlocaties (vanaf 1991)

I.601

percentage bodemlocaties gereed

70

73

74

76

I.602

percentage nog te onderzoeken bodemlocaties

9

6

6

6

I.603

percentage bodemlocaties in onderzoek

17

16

14

13

I.604

percentage bodemlocaties onder sanering

5

5

6

5

I.605

percentage «ernstig» van de lopende of voltooide
saneringen

61

60

61

61

I.606

percentage actief bodembeheerplannen gereed

–

–

–

54

I.800

percentage monitoring natuurwaarden defensieterreinen
gereed
percentage beheerplannen gereed

97

99

100

100

–

–

–

0

percentage niet-gecertificeerde milieuzorgsystemen
ge(her)audit

–

–

–

67

I.802

I.920

Opm. In dit schema zijn afgeronde waarden gerapporteerd; de verschilpercentages zijn op basis van de feitelijke waarden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

154

Bijlagen

2006

2007

2008

Eenheid

Verschil
2007/2008

432

481

524

aantal

9%

8

6

82

%

75%

3.680

3.733

3.761

aantal

1%

81

82

82

%

0%

5

4

4

%

– 1%

10

10

10

%

1%

4

4

4

%

0%

61

60

60

%

0%

68

80

100

%

25%

100

61

106

%

46%

0

29

33

%

5%

67

100

100

%

0%

Toelichting

aantal personen in woningen waaraan (nog) geen
geluidwerende voorzieningen zijn aangebracht in het
kader van het Defensie geluidsisolatieprogramma
Luchtvaartwet (deze personen kunnen in theorie
gehinderd worden door vliegtuiggeluid)
percentage Wm-inrichtingen met vergunning ingediend
bij bevoegd gezag, waarvan indirect ruimtebeslag als
gevolg van de geluidsproductie in kaart is gebracht (met
uitzondering van explosief geluid)
totaal aantal verdachte locaties dat sinds 1991 is
opgenomen in het bodemsaneringsprogramma Defensie
percentage locaties (ten opzichte van totaal, I.600) dat
gesaneerd is (of waarvan de verontreiniging via een
monitoringsprogramma beheerst wordt) of waar na
onderzoek geen verdere actie noodzakelijk bleek
percentage locaties (ten opzichte van totaal, I.600) dat
nog moet worden onderzocht
percentage locaties (ten opzichte van totaal, I.600) dat in
onderzoek is
percentage locaties (ten opzichte van totaal, I.600) dat in
sanering is
percentage locaties (ten opzichte van totaal dat gesaneerd of in sanering is) waarbij het een ernstig geval van
bodemverontreiniging betrof
percentage gereed zijnde bodembeheerplannen van
defensielokaties, waar regelmatig bouwactiviteiten
plaatsvinden of waar vanwege de daar aanwezige
activiteiten extra risico’s voor bodemverontreiniging zijn
percentage defensieterreinen (ten opzichte van totaal
aantal te monitoren terreinen) dat wordt gemonitoord
percentage gereed zijnde beheerplannen gedaan in het
kader van de Vogel- en Habitat Richtlijnen en
Natuurbeschermingswet
percentage aantal niet-gecertificeerde milieuzorgsystemen waarvan de audit niet langer dan 3 jaar
geleden heeft plaatsgevonden ten opzichte van totaal
aantal niet-gecertificeerde milieuzorgsystemen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

155

Bijlagen

BIJLAGE 7 – LIJST MET AFKORTINGEN

ABP
AC
AD
ADD
AE
AIVD
AMB
AMBV
AMET
AMvB
ANA
ANP
AOCS
(NM)
ATF
BAT
BBLV
BE
BG
BINUB
BLOW

=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=

Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds
Aanmeldcentrum
Algemene Dienst
Audit Dienst Defensie
Aanhoudingseenheid
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
Air Manoeuvre Brigade
Mijnenbestrijdingsvaartuig van de Alkmaar-klasse
Aero Medical Evacuation Team
Algemene Maatregel van Bestuur
Afghan National Army
Afghan National Police
Air Operations Control Station (Nieuw Milligen)

=
=
=
=
=
=
=

BMD
BMS
BSB
BTW
BUZA
BZK
CARIB
CBOPS
CBRN
CDC
CDP
CDS
CE
CFK
CFMCC
CIED
CIMIC
CIS
CKMAR
CLAS
CLSK
CMC
CMH
CONTCO
COTS
CRO
CSE
CSTC(A)
CTF
CUP
CZSK

=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=

Air Task Force
Bataljon
Beveiliging Burgerluchtvaart
Bijstandseenheid
Battle Group
Bureau Intégré des Nations Unies au Burundi
Bestuursovereenkomst Landelijke Ontwikkeling
Windenergie
Besluit Medezeggenschap Defensie
Battlefield Management System
Brigade Speciale Beveiligingsopdrachten
Belasting Toegevoegde Waarde
Buitenlandse Zaken
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Caribisch Gebied
Crisisbeheersingsoperaties
Chemisch, biologisch, radiologisch en nucleair
Commando Dienstencentra
Capability Development Plan
Commandant der Strijdkrachten
Chemische energie
Chloorfluorkoolstoffen
Combined Force Maritime Component Command
Counter Improvised Explosive Devices
Civil-military Cooperation
Communicatie- en Informatiesystemen
Commando Koninklijke marechaussee
Commando landstrijdkrachten
Commando luchtstrijdkrachten
Centrale Medezeggenschapscommissie
Centraal Militair Hospitaal
Contigentscommando
Commercial of the Shelf
Crisis Response Force
Cimic Support Elements
Combined Security Transition Command Afghanistan
Commander Task Force
Capability Upgrade Programme
Commando zeestrijdkrachten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

156

Bijlagen

DCHR
DDG
DDR
DGI
DHC
DIP
DIS
DIV
DMB
DMC
DMO
DMP
DR&D
DRC
DSNS
DTO
DUBO
DVD
EASBRIG
EDA
EOCKL

=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=

EOD
EOV
ERP
ETS
EU
EUBAM
EUBG
EUFOR
EULEX
EUMM
EUNAVFOR
EUPM
EUPOL
EUSEC
EVDB
EZ
FES
FHQ
FINAD
FMFT
FPS
FPU
FTP
GIC
GSCS
GTZ
HCFK
HGIS
HLD
HQ
HRF(L)HQ
ICMS
ICT
IED

=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=

Dienstencentrum Human Resource
Duik- en Demonteergroep
Disarmament, Demobilisation and Reintegration
Defensiegerelateerde Industrie
Defensie Helikopter Commando
Defensie Investeringsplan
Defensie Industrie Strategie
Documentaire Informatievoorziening
Defensie Milieubeleidsnota
Decentrale Medezeggenschapscommissie
Defensie Materieelorganisatie
Defensie Materieelkeuze Proces
Defence Research and Development
Democratische Republiek Congo
Damen Schelde Naval Shipbuilding
Defensie Telematica Organisatie
Duurzaam Bouwen
Dienst Vastgoed Defensie
East-African Stand-by Brigade
Europees Defensie Agentschap
Explosievenopruimingscommando Koninklijke
landmacht
Explosievenopruimingsdienst
Elektronische oorlogsvoering
Enterprise Resource Planning
Elektronische Toegangssystemen
Europese Unie
EU Border Assistance Mission
EU Battle Group
European Force
European Union Rule of Law Mission (Kosovo)
European Union Monitor Mission
EU Naval Force
European Union Police Mission (Bosnië-Herzegovina)
European Police
European Security
Europees Veiligheids- en Defensiebeleid
Economische Zaken
Fonds Economische Structuurversterking
Field Headquarters
Financiële Administratie
Full Mission Flight Trainer
Flexibel Personeelssysteem
Flexibel Pensioen en Uittreden
Fast Track Procurement
Generalised Impedance Convertor
Geïntegreerde Sensor en Communicatie Suite
Gesellschaft für Technische Zusammenarbeit
Halogene chloorfluorkoolstoffen
Homogene Groep Internationale Samenwerking
High Level Design
Headquarter
High Readiness Forces (Land) Headquarters
Intensivering Civiel-Militaire Samenwerking
Informatie- en Communicatietechnologie
Improvised Explosive Devices

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

157

Bijlagen

IFF
IGV
ILS
INK
IOT&E
IPU
ISAF
ISCS
ISR
ISTAR

=
=
=
=
=
=
=
=
=
=

IV
IVENT
JADC
JADS
JISTARC

=
=
=
=
=

JSF
JTFC
KenI
KAF
KFOR
KMA
KPS
KPU
KSF
LBB
LBRS
LCF
LCW
LOK
LOKKMAR
LOT
LSV
LZV
MARIN
MARNSBAT
MATLOG
MB
MBV
ME
MECHBRIG
MILSATCOM
MJEOG
MKB
MOC
MOR
MOTS
MoU
MP
MPO
MRAT
MRC
MTADS
MTF

=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=

Identification Friend or Foe
Infanterie Gevechtsvoertuig
Integrated Logistic Support
Instituut Nederlandse Kwaliteitszorg
Initiële Operational Test- en Evaluatiefase
Integrated Police Unit
International Security Assistance Force
Integrated Secure Communications System
Information Storage and Retrieval
Intelligence Surveillance, Target Acquisition and
Reconnaissance
Informatievoorziening
Informatievoorziening en Telematica
Joint Air Defence Centre
Joint Air Defence School
Joint Intelligence Surveillance Target Acquisition and
Reconnaissance Command
Joint Strike Fighter
Joint Task Force Counter
Kennis en Innovatieland
Kandahar Airfield
Kosovo Force
Koninklijke Militaire Academie
Kosovo Police Service
Kleding en Persoonlijke Uitrusting
Kritische Succesfactor
Landelijk Bevoorradingsbedrijf
List of Banned and Restricted Substances
Luchtverdedigings- en Commandofregat
Logistiek Centrum Woensdrecht
Lichamelijk Onverklaarbare Klachten
Landelijk Opleidings- en Kenniscentrum KMAR
Liasion and Observation Team
Luchtmobiel Speciaal Voertuig
Landelijk Zorgsysteem Veteranen
Maritiem Research Instituut Nederland
Mariniersbataljon
Materieel-Logistiek
Marinebedrijf
Mijnenbestrijdingsvaartuig
Mobiele eenheid
Gemechaniseerde Brigade
Militaire Satellietcommunicatie

=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=

Marine Joint Effect Observer Group
Midden- en Kleinbedrijf
Meaningful Operational Configuration
Mortier Opsporingsradar
Military of the Shelf
Memorandum of Understanding
Military Police
Materieelprojectenoverzicht
Medium Range Anti-Tank
Militair Revalidatie Centrum
Modernized Target Acquisition and Designation Sight
Maritime Task Force

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

158

Bijlagen

MTV
NAFIN
NATO
NATRES
NAVO
NCTb
NEC
NFO
NIC
NIMCIS

=
=
=
=
=
=
=
=
=
=

NIST
NLMARFOR
NLR
NLTC
NRF
NSE
NTM
NTM-I
NTP
OC
OCW
OD
OEVER
OGRV
OHQ
OLC
OM
OMLT
ONUB
OPCO
PAC
PAM
PBT
PGD&O

=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=
=

PI
POP
PPS
PRT
PSFD
PTSS
RBV
RCA
RC(S)
REACH

=
=
=
=
=
=
=
=
=
=

RHB
RJV
RMC
ROOT
RWT
RZO
SAC
SAR
SBIR

=
=
=
=
=
=
=
=
=

Mobiel Toezicht Vreemdelingen
Netherlands Armed Forces Integrated Network
North Atlantic Treaty Organisation
Nationale Reserve
Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding
Network Enabled Capabilities
Normal Framework Operations
National Intelligence Cell
Nieuwe Generatie Mariniers Communicatie- en
Informatiesysteem
National Institute for Standards and Technology
Netherlands Maritime Forces
Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium
Netherlands Liaison Team Centcom
NATO Response Force
National Support Element
Notice To Move
NATO Training Mission Iraque
Nationaal Technologie Project
Operationeel Commando
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen
Operationele doelstelling
Optimalisatie en Verplaatsen Equipment Rooms
Object Grondverdediging
Operational Headquarters
Operationeel Logistiek Concept
Openbaar Ministerie
Operational Mentoring and Liaison Teams
Opération des Nations Unies au Burundi
Operationeel Commando
Patriot Advanced Capability
Project Aanpassing Mijnenjagers
Persistente Bio-accumulatieve en Toxische (stoffen)
Project Geïntegreerde Dienstverlening en Ontbureaucratisering
Prestatie Indicatoren
Persoonlijk Ontwikkelplan
Publiek Private Samenwerking
Provincial Reconstruction Team (Afghanistan)
Production, Sustainment and Follow-on Development
Post Traumatisch Stress Syndroom
Rijksbegrotingsvoorschriften
République Central Africaine
Regional Command (South)
Registratie, Evaluatie, Autorisatie en beperking van
Chemische stoffen
Rijkshoofdboekhouding
Rijksjaarverslag
Regionaal Militair Commando
Rotatie ondersteuningsteam
Rechtspersoon met een Wettelijke Taak
Raad voor Zorg en Onderzoek
Strategic Airlift Capability
Search and Rescue
Small Business Innovation Research

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

159

Bijlagen

SBK
SCCM
SDD
SF
SFIR
SGE
SNMCMG
SNMG
SPEER
SRF
SSR
STANAG
STARS
SZVK
TACTIS
TFU
TITAAN
TNO
UIM
UNAMID
UNIFIL
UNMIK
UNMIS
UNMO
UNPOL
UNTSO
VAE
VBTB
VIP
VIT
VMS
VN
VOSS
VR
VROM
VRS
VTE
WDD
WFD
WFP
WIT
Wm
WRO
WSM
ZBO

= Sociaal Beleidskader
= Stichting Coördinatie Certificatie Milieu- en Arbomanagementsystemen
= System Development and Demonstration
= Special Forces
= Stabilization Force Iraq
= Staf Grootschalige Evacuaties
= Standing NRF Mine Counter Measures (MCM) Group
= Standing NRF Maritime Group
= Strategic Process and Enterprise Resource Planning
Enabled Reengineering
= Strategic Reserve Force
= Security Sector Reform
= Standardisation Agreement
= Sensor Technology Applied in Reconfigurable systems
for Sustainable security
= Stichting Ziektekostenverzekering Krijgsmacht
= Tactische Indoor Simulator
= Task Force Uruzgan
= Theatre Independent Tactical Army and Airforce
Network
= Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek
= Unit Interventie Mariniers
= United Nations African Union Mission in Dafur
= United Nations Interim Forces in Lebanon
= United Nations Interim Administration Mission in
Kosovo
= United Nations Mission in Sudan
= United Nations Military Observers
= United Nations Police
= United Nations Truce Supervision Organisation
= Verenigde Arabische Emiraten
= Van Beleidsbegroting tot Beleidsverantwoording
= Very Important Person
= Virtual Infantry Trainer
= Veiligheidsmanagementsysteem
= Verenigde Naties
= Verbeterd Operationeel Soldaat Systeem
= Veiligheidsregio
= Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
= Veteranen Registratie Systeem
= Volletijdsequivalent
= Werkplek Dienst Defensie
= Water Framework Directive
= World Food Programme
= Weapon Intelligence Teams
= Wet milieubeheer
= Wet op de Ruimtelijke Ordening
= Wapensysteemmanagement
= Zelfstandige Bestuursorganen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 X, nr. 1

160