Onbedoelde zelfselectie: drempels die
gekwalificeerde jongeren ervan weerhouden om
een specifieke opleiding in het hoger onderwijs
te kiezen

MEERJARIG ONDERZOEK SELECTIE EN TOEGANKELIJKHEID
Juni 2022

Voorwoord

Een mbo-4-student, een havo-5- of vwo-6-leerling: wie gemotiveerd en
gekwalificeerd is om naar het hoger onderwijs te gaan, moet er ook heen kunnen.
Als inspectie houden we daarom toezicht op de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs. Dat doen we bijvoorbeeld door te kijken naar de manier waarop
instellingen selecteren.
Maar hoe zit het met onbedoelde zelfselectie: gekwalificeerde jongeren die toch
maar niet gaan studeren, of niet bij de opleiding van hun voorkeur? Dat hebben we
de afgelopen periode onderzocht. In het eerste deel van de studie bekeken we
waarom bepaalde gekwalificeerde jongeren in het geheel niet doorstuderen. In dit
tweede deel onderzochten we wat de oorzaken zijn waardoor jongeren wel gaan
studeren maar daarbij afzien van hun voorkeursopleiding.
De belangrijkste conclusie: sommige studenten laten zich inderdaad ten onrechte
afschrikken door uiteenlopende drempels. Wie zich waardoor laat ontmoedigen, dat
is complex: sommige drempels hebben invloed op kleine, specifieke groepen
studenten. Dat is de andere conclusie uit dit onderzoek. Want er zijn allerlei
mogelijke drempels, die bij verschillende groepen jongeren verschillende mate van
zelfselectie oproepen. Of iets een drempel vormt, dat kan afhankelijk zijn van hun
achtergrond - zoals de opleiding van hun ouders - of van een specifiek
persoonlijkheidskenmerk als faalangst.
Zo zijn er bepaalde aspirant-studenten die minder snel voor een opleiding met
selectie zouden kiezen als ze ook een andere mogelijkheid zouden hebben. Dat blijkt
te gelden voor de relatief oudere mbo 4-studenten, en bijvoorbeeld voor havo- en
vwo-leerlingen die niet graag risico’s nemen. Of een ander voorbeeld: heeft een
opleiding Engels als instructietaal? Onder bijvoorbeeld havoleerlingen zullen meisjes
dan eerder aarzelen, net als klasgenoten van wie de ouders niet naar de universiteit
zijn gegaan. Zo’n schifting zal niet de bedoeling zijn van de Engelstalige opleiding,
maar die ongelijke drempel is er.
Ook iets schijnbaar triviaals als het tijdstip waarop de selectie wordt georganiseerd wel of niet vlak voor het centraal eindexamen - kan bepaalde potentiële studenten
weerhouden van de keuze voor die ene opleiding. Het is goed als hogescholen en
universiteiten met dit onderzoek in de hand hun selectieprocedure nog eens
nalopen. En dat zij ook steeds bezien of de inrichting van de opleiding - denk aan de
voertaal of de kosten - geen ongewenst bijeffect heeft op de studiekeuze door
bepaalde jongeren.
Daarnaast kan ook het voorbereidende onderwijs zeker helpen: de studiebegeleiders
en mentoren in havo en vwo, en in mbo-4-opleidingen. Vooral door zich bewust te
zijn van mogelijke zelfselectie die voortkomt uit de achtergrond of de persoonlijke
eigenschappen van een leerling. En misschien eens wat extra daarop doorvragen, of
wellicht dat ene duwtje geven. Ook dat soort aandacht draagt er toe bij dat geen
talent verloren gaat. En dat gemotiveerde jongeren goede en gelijke kansen houden
op de opleiding van hun voorkeur.
Alida Oppers
inspecteur-generaal van het Onderwijs

INHOUD

Samenvatting 5
1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
1.8

Inleiding 7
Achtergrond en aanleiding 7
Doel en probleemstelling 8
Onderzoeksvraag en deelvragen 8
Definitie van zelfselectie 9
Instrumentontwikkeling 10
Conceptueel kader voor instrumentontwikkeling en analyse 10
Leeswijzer 11

2
2.1
2.2
2.2.1
2.2.2
2.3
2.3.1
2.3.2
2.3.3
2.3.4
2.3.5
2.3.6
2.3.7
2.3.8

Methode van onderzoek 13
Inleiding 13
Vooronderzoeken 13
Vooronderzoek onder decanen en studieloopbaanbegeleiders 13
Vooronderzoek ResearchNed 14
Vragenlijst en vignetten 14
Vignetten 15
Vragen over coronapandemie 16
Pre-test vragenlijst en vignetten 16
De onderzoeksgroep 16
Steekproef 17
Respons 17
Representativiteit 17
Statistische analyses 18

3
3.1
3.2
3.3
3.3.1
3.3.2
3.4

Literatuuronderzoek naar oorzaken van zelfselectie 19
Inleiding 19
Onderzoeksvraag 19
Kenmerken in het hoger onderwijs en individuele kenmerken 19
Kenmerken van opleidingen met een risico op zelfselectie 20
Kenmerken van leerlingen en studenten met een risico op zelfselectie 21
Conclusie 23

4
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.5.1
4.5.2
4.5.3
4.6
4.6.1
4.6.2
4.6.3
4.7

Kiezen voor decentrale selectie en loting 25
Inleiding 25
Onderzoeksvragen 25
Verschillende groepen van kenmerken 26
Verschillen tussen groepen studenten en scholieren bij selectieve opleidingen 28
Keuze voor een selectieve opleiding 30
De keuze van mbo 4-studenten voor opleidingen die decentraal selecteren 31
De keuze van havoscholieren voor opleidingen die decentraal selecteren 33
De keuze van vwo-scholieren voor opleidingen die decentraal selecteren 34
Keuze voor opleiding met loting 34
De keuze van mbo 4-studenten voor opleidingen met loting 35
De keuze van havoscholieren voor opleidingen met loting 36
De keuze van vwo-scholieren voor opleidingen met loting 37
Conclusie 38

5
5.1
5.2
5.3
5.4
5.4.1
5.4.2
5.4.3
5.4.4
5.4.5
5.4.6
5.5
5.6
5.6.1
5.6.2
5.6.3
5.6.4
5.6.5
5.6.6
5.7
5.7.1
5.7.2

Zelfselectie bij verschillende groepen studenten 42
Inleiding 42
Vignetten 42
Keuze voor een specifieke opleiding: drempels binnen opleidingen 43
Keuze voor een specifieke opleiding: wie struikelt over welke drempels? 45
De instructietaal van de opleiding is Engels 45
De opleiding selecteert 47
De opleiding is grootschalig 47
De opleiding kent een strenge BSA-norm 49
De opleiding breng extra kosten met zich mee 50
Welke individuele kenmerken doen ertoe bij opleidingsdrempels? 50
Keuze voor een specifieke opleiding: drempels binnen selecterende opleidingen 52
Keuze voor een selecterende opleiding: wie struikelt over welke drempels? 53
De selectieprocedure valt tijdens een examenperiode 53
De selectieprocedure kost veel tijd 55
De selectieprocedure vereist een motivatiegesprek 56
De selectieprocedure vereist het overleggen van een cijferlijst 57
De selectieprocedure vereist het maken van een toets 58
Welke individuele kenmerken doen ertoe bij opleidingsdrempels bij selectie? 59
Conclusie 60
De hoogste drempels 60
De meest kwetsbare groepen 60

6
6.1
6.1.1
6.1.2
6.2

De omvang van zelfselectie: een benadering 67
Omvang van zelfselectie: simulaties 67
Omvang zelfselectie op basis van drempels 67
Omvang zelfselectie op basis van drempels en individuele kenmerken 69
Conclusie 72

7
7.1
7.2

Conclusies en aanbevelingen 74
Conclusies 74
Aanbevelingen 80

Literatuur 84
Afkortingen 89
Bijlage I Inventariserend vooronderzoek naar zelfselectie onder leden van de
Vereniging van Schooldecanen en Loopbaanbegeleiders (VvSL) 90
Bijlage II Literatuuronderzoek en pre-testinstrument voor het meten van zelfselectie
ResearchNed i

Samenvatting

Dit is het tweede onderzoek naar zelfselectie op weg naar het hoger onderwijs,
uitgevoerd naar aanleiding van de motie-Van den Hul. Het eerste onderzoek ging in
op zelfselectie bij de afweging wel of niet verder te studeren na afronding van een
mbo-4-opleiding.
Dit tweede rapport - tevens het eindrapport - beschrijft welke de rol zelfselectie
speelt bij de afweging die mbo-4-studenten en havo- en vwo-scholieren maken om
al dan niet voor hun favoriete opleiding in het hoger onderwijs te kiezen. Daarbij is
gekeken naar drempels in opleidingen (zoals de selectieprocedure of de taal),
achtergrondkenmerken van studenten (zoals geslacht of de opleiding van ouders) en
naar specifieke persoonlijkheidskenmerken (zoals faalangst of risicoaversie).
Met een vraqenlijst- en een vignettenonderzoek zijn drempels in opleidingen en
kenmerken van aspirant studenten onderzocht: welke drempels en kenmerken
veroorzaken dat aspirant studenten wel voor de ene en niet voor de andere
opleiding kiezen? De drempels en kenmerken die in het onderzoek zijn opgenomen,
zijn afgeleid uit wetenschappelijke literatuur en lopende discussies in het
onderwijsveld. Hier volgen de belangrijkste uitkomsten.
Conclusies
Zowel kenmerken van leerlingen en studenten als drempels in opleidingen zijn van
invloed op zelfselectie. Sommige drempels zijn voor bepaalde groepen mbo-4studenten en havo- en vwo-leerlingen hoger dan voor anderen.
Wie kiest er voor decentrale selectie? En wie kiest voor een opleiding die loot?
Eerst is vo-leerlingen en mbo-studenten gevraagd of ze zouden kiezen voor een
selectieve opleiding. Dit is gevraagd voor selectieve opleidingen met decentrale
selectie en voor selectieve opleidingen die loten. Sommige groepen studenten
blijken minder geneigd zijn te kiezen voor decentrale selectie of loting dan andere
groepen studenten. Zo hebben persoonlijkheidskenmerken (leen- en risicoaversie)
bij zowel mbo’ers als bij havisten en vwo’ers een negatieve invloed op het kiezen
voor een opleiding die decentraal selecteert. Het sociale netwerk speelt een
negatieve rol bij zowel mbo’ers, havisten als vwo’ers in de neiging te kiezen voor
een opleiding die loot. Bij de keuze voor een opleiding die loot zijn ook het inkomen
van de ouders voor mbo’ers en de opleiding van de ouders voor havisten van
invloed. Een relatief laag inkomen en relatief laag opgeleide ouders maken de keuze
voor een opleiding die loot minder waarschijnlijk. Deze resultaten laten nog niet zien
of de betreffende aspirant studenten wél voor de opleiding hadden gekozen als er
geen sprake was van selectie. Om dit aan te tonen is zogeheten vignettenonderzoek
uitgevoerd. Een vignet is een situatieschets waarin kenmerken van opleidingen
worden gevarieerd. De respondenten worden bij verschillende vignetten gevraagd
wat zij onder die omstandigheden zouden doen.
Wie ziet af van een opleiding vanwege kenmerken van die opleiding?
Het vignettenonderzoek laat zien dat bepaalde groepen studenten minder vaak
kiezen voor een opleiding met een drempel dan voor een zelfde ‘drempelloze’
opleiding. Deze groepen zien ook in sterkere mate af van opleidingen met een
Pagina 5 van 132

drempel dan anderen. De groepen studenten die vanwege drempels in het hoger
onderwijs meer geneigd zijn tot zelfselectie zijn zeer divers en wisselen per drempel.
Voor de drie grootste drempels geldt het volgende:
•
Engels als instructietaal vormt onder mbo’ers vooral een drempel voor vrouwen,
studenten met faalangst en studenten met een Nederlandse achtergrond. Onder
havisten gaat dit op voor vrouwen, leerlingen van wie de ouders geen
wetenschappelijke opleiding hebben gevolgd leerlingen met examenstress en
voor leerlingen met een Nederlandse achtergrond. Voor de gemiddelde vwo’er is
deze drempel niet bijzonder hoog, maar faalangstige vwo’ers en vwo’ers met
een Nederlandse achtergrond hebben wel iets meer last van deze drempel dan
andere vwo’ers.
•
Als een opleiding extra kosten vraagt vormt dit onder mbo’ers vooral een
drempel voor vrouwen en studenten met faalangst. Onder vwo’ers geldt dit met
name voor de leerlingen met ouders uit de lagere-inkomensgroepen, leerlingen
die ooit zijn blijven zitten en voor leerlingen met examenstress.
•
Een ongelukkige timing van de selectieprocedure (bijvoorbeeld vlak voor het
eindexamen) is een extra hoge drempel voor oudere mbo’ers, voor mbo’ers die
een westerse migratieachtergrond hebben, die hbo-opgeleide ouders hebben, uit
de lagere-inkomensgroepen komen of die een leenaversie hebben. Onder
vwo’ers zijn het de oudere leerlingen, leerlingen met een leenaversie of
leerlingen met examenstress die er bovengemiddeld last van hebben.
De omvang van de groep die uitvalt door zelfselectie verschilt. Sommige drempels
hebben weinig zelfselectie tot gevolg, ook doordat bepaalde risicogroepen klein zijn.
Daardoor is zelfselectie onder bijvoorbeeld faalangstige vo-leerlingen en mbostudenten niet snel zichtbaar in instroomcijfers.
Aanbevelingen
De inspectie beveelt aan dat vooropleidingen en opleidingen in het hoger onderwijs
structureel en tijdig aandacht besteden aan het mechanisme van onbedoelde
zelfselectie bij de keuze voor vervolgonderwijs van verschillende groepen mbo-4studenten, havisten en vwo’ers. Houd daarbij rekening met verschillen tussen
aanleverend onderwijs (mbo, havo en vwo) en met verschillen tussen kwetsbare
groepen. Aan hoger onderwijs-opleidingen die wijzigingen overwegen die mogelijke
drempels opwerpen, wordt aanbevolen het risico van zelfselectie te betrekken in de
afweging tussen alternatieven. Tenslotte beveelt de inspectie in het kader van de
kansengelijkheidsagenda aan de inzichten in mechanismen van onbedoelde
zelfselectie te benutten bij het bevorderen van kansengelijkheid.

Pagina 6 van 132

1

Inleiding

Het voorliggend rapport is een vervolg op de eerder verschenen publicatie ‘Wel of
niet naar de hogeschool? Achterliggende mechanismen van onbedoelde zelfselectie
in het keuzeproces van mbo 4-studenten’ (Inspectie van het Onderwijs, 2021a). Die
publicatie bevatte de eerste resultaten van ons onderzoek naar zelfselectie. Het
richtte zich op mbo 4-studenten in het laatste jaar van hun opleiding. De focus lag
daarbij op ervaren drempels en kenmerken van mbo 4-studenten die afzien van een
verdere onderwijsloopbaan in het hoger onderwijs, terwijl ze wel beschikken over de
benodigde kwalificaties en vaardigheden voor toelating. Belangrijk daarbij is dat
deze groep studenten er onder andere omstandigheden wel voor zou hebben
gekozen om verder te studeren. Een afgeronde mbo 4-opleiding is naast een
toegangsbewijs voor het hoger beroepsonderwijs (hbo) immers tegelijkertijd een
volwaardige startkwalificatie op de arbeidsmarkt en voor de meeste mbo’ers is de
arbeidsmarkt de eerste keuze na diplomering. Maar wanneer drempels in het
onderwijsstelsel onbedoeld het effect hebben dat gekwalificeerde mbo 4-studenten
afzien van een verdere studie, en zij zonder deze drempels wel voor verdere studie
hadden gekozen, dan spreken we van onbedoelde zelfselectie.
Jongeren maken op verschillende momenten in hun onderwijscarrière belangrijke
keuzes voor een richting of sector waarin ze verder willen leren. Daarbij kan
zelfselectie een rol spelen. In dit tweede rapport ligt de focus op kenmerken of
drempels (zoals taal en selectie) van specifieke opleidingen in het hoger onderwijs
die mogelijk een ontmoedigende werking hebben voor bepaalde groepen mbo’ers,
havisten en vwo’ers. Ook kijken we naar achtergrond- en
persoonlijkheidskenmerken van mbo’ers en vo-scholieren (zoals leeftijd of
risicoaversie) die opleidingskenmerken versterken dan wel drempels verhogen bij
het al dan niet kiezen voor een specifieke opleiding.

1.2 Achtergrond en aanleiding
In de motie van het Kamerlid Van den Hul (Tweede Kamer, 2019) wordt de regering
gevraagd een onderzoek te (laten) doen “dat beter in beeld brengt welke factoren
veroorzaken dat voldoende getalenteerde jongeren afzien van studeren en wat
hieraan kan worden gedaan.” In de motie wordt gesteld dat er een vooralsnog
onzichtbare groep jongeren bestaat die wel de talenten heeft om te studeren, maar
die daarvan afziet doordat deze jongeren te veel aan zichzelf twijfelen, minder
zelfvertrouwen of een examentrauma hebben of simpelweg minder bekend zijn met
de mogelijkheden en wegen, en wordt het oordeel uitgesproken dat het vanuit het
oogpunt van kansengelijkheid niet wenselijk is dat deze jongeren hun kwalificaties
onbenut laten.
Naast de oproep tot onderzoek naar zelfselectie vanuit deze motie, heeft de
inspectie in meerdere van haar eerdere onderzoeken in het licht van de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs gewezen op het belang om inzicht te
krijgen in zelfselectie. In verschillende onderzoeken vonden we aanwijzingen dat de
populaties van opleidingen die selecteren geen afspiegeling vormen van de totale
studentenpopulatie (Inspectie van het Onderwijs, 2017, 2018, 2020). Maar waar we
tot nu toe niet goed de vinger achter krijgen, is wat redenen zijn voor
Pagina 7 van 132

gekwalificeerde leerlingen (havo/vwo) en studenten (mbo) om bij voorbaat af te
zien van een vervolgstudie in het hoger onderwijs of daarbinnen andere keuzes te
maken, en welke groepen dit betreft. Omdat dergelijke zelfselectie raakt aan de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs, is het belangrijk om meer grip te krijgen
op het mechanisme van zelfselectie en op de omvang en urgentie van de
problematiek. Dat geldt zowel bij de keuze om überhaupt geen vervolgopleiding te
gaan volgen vanwege drempels in het hoger onderwijs als bij de keuze af te zien
van een specifieke opleiding vanwege drempels in de betreffende opleiding.

1.3 Doel en probleemstelling
Het doel van dit onderzoek is om een beeld te krijgen van de omvang en kenmerken
van de groep leerlingen en studenten die afziet van een specifieke ho-opleiding en
welke opleidingskenmerken hiermee verband houden. Welke factoren veroorzaken
dat jongeren met de benodigde talenten voor het volgen van opleiding A, toch
kiezen voor opleiding B, terwijl ze bij afwezigheid van deze factoren wel gekozen
zouden hebben voor opleiding A?
Door dit in kaart te brengen, wil de inspectie de kennislacune op dit vlak verder
opvullen en inzicht verschaffen in de factoren die deze onbedoelde vorm van
zelfselectie veroorzaken. Daarmee willen we vervolgens het hoger onderwijs, maar
ook het voortgezet- en het middelbaar beroepsonderwijs, stimuleren om deze vorm
van ongewenste zelfselectie te verminderen.

1.4 Onderzoeksvraag en deelvragen
De centrale onderzoeksvraag in dit vervolgrapport luidt:
Welke kenmerken veroorzaken onbedoeld dat leerlingen en studenten met de
benodigde kwalificaties en een voorkeur voor een specifieke opleiding in het hoger
onderwijs, daar toch van afzien?
Uit deze hoofdvraag hebben we de volgende deelvragen afgeleid:
1. Welke kenmerken van specifieke opleidingen in het hoger onderwijs en welke
kenmerken van gekwalificeerde scholieren en studenten zijn mogelijk
gerelateerd aan zelfselectie?
2. Welke kenmerken van gekwalificeerde scholieren en studenten hangen samen
met de door hen ingeschatte kans om te kiezen voor een selectieve opleiding
met decentrale selectie?
3. Welke kenmerken van gekwalificeerde scholieren en studenten hangen samen
met de door hen ingeschatte kans om te kiezen voor een selectieve opleiding
met loting?
4. Welke scholieren en studenten zijn meer geneigd af te zien van aanmelding voor
een voorkeursopleiding (een opleiding die hoog op hun voorkeurslijstje staat)
vanwege kenmerken van die opleiding?

5. Hoe groot is bij benadering de groep scholieren en studenten met de benodigde
kwalificaties voor een voorkeursopleiding in het hoger onderwijs die hier toch
van afzien vanwege kenmerken van die opleiding?

Pagina 8 van 132

1.5 Definitie van zelfselectie
Zelfselectie kan bedoeld of onbedoeld optreden en kan samenhangen met
individuele en opleidingskenmerken. In figuur 1.5a wordt dit schematisch
weergegeven.
Figuur 1.5a. Vier typen zelfselectie

In het eerste kwadrant gaat het om bedoelde zelfselectie op basis van
individuele kenmerken, zoals zelfselectie vanwege een persoonlijke voorkeur.
Bijvoorbeeld de keuze voor probleemgestuurd onderwijs in plaats van onderwijs
met veel hoorcolleges. In het tweede kwadrant staat de bedoelde zelfselectie op
basis van opleidingskenmerken, zoals zelfselectie vanwege selectiecriteria die
een beoogde groep leerlingen voorsorteert. Studenten met een wiskundecijfer
lager dan een acht op het eindexamen redden het bijvoorbeeld niet op deze
opleiding. De opleiding hanteert dit daarom als selectiecriterium. Het derde
kwadrant betreft onbedoelde zelfselectie op basis van individuele kenmerken,
zoals zelfselectie vanwege een examentrauma, onzekerheid of gebrek aan
hulpbronnen, terwijl de aspirant-student aan alle vereisten voldoet en voldoende
gekwalificeerd is. Ten slotte gaat het vierde kwadrant over onbedoelde
zelfselectie op basis van stelsel- of opleidingskenmerken. Dit zijn stelsel- of
opleidingskenmerken die maken dat een leerling of student afziet van
vervolgonderwijs of een specifieke opleiding, terwijl hij of zij de benodigde
kwalificaties ervoor bezit en zonder deze kenmerken wel voor deze specifieke
opleiding of voor vervolgonderwijs had gekozen. Dit zijn bijvoorbeeld voertaal of
duur van een opleiding, een internationaal karakter of imago van een opleiding,
aanvullende eisen, selectieprocedures of opleidingskosten.
We hanteren de volgende definitie:
Zelfselectie: het mechanisme dat (bepaalde groepen) leerlingen of studenten
met de benodigde kwalificaties en vaardigheden bedoeld of onbedoeld afzien van
een vervolg in het hoger onderwijs in het algemeen, of van een specifieke
opleiding in het bijzonder, vanwege kenmerken van (opleidingen in) het hoger
onderwijs.
In dit rapport richten we ons op onbedoelde zelfselectie vanwege individuele
kenmerken (kwadrant 3) en vanwege kenmerken of drempels van opleidingen
(kwadrant 4).
Pagina 9 van 132

1.6 Instrumentontwikkeling
In opdracht van de inspectie heeft ResearchNed een literatuuronderzoek gedaan
naar factoren die zelfselectie beïnvloeden en vervolgens een instrument ontwikkeld
om zelfselectie in kaart te brengen. Het meten van zelfselectie is immers complex.
Hoe stel je vast dat een leerling of student iets niet kiest wat hij onder andere
omstandigheden mogelijk wel had gekozen? Vignettenonderzoek is een manier om
dit te achterhalen. Met dit type onderzoek is het mogelijk het relatieve belang van
bepaalde kenmerken te wegen in het keuzeproces van de leerling of student. Een
vignet bevat een situatieschets waarin kenmerken van opleidingen worden
gevarieerd (denk aan: Engelstalig of Nederlandstalig, wel of geen numerus fixus,
intensiteit van de selectieprocedure, et cetera). De respondent krijgt een aantal
vignetten voorgelegd en wordt bij ieder vignet gevraagd wat hij onder die
omstandigheden zou doen.
De vignetten zijn toegevoegd aan een vragenlijst waarin ook vragen zijn opgenomen
over achtergrondkenmerken (zoals sociaaleconomische status),
persoonlijkheidskenmerken (zoals risicoaversie) en de ontvangen
studiekeuzebegeleiding (loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB)) van de
leerling/student. Aanvullend zijn in deze vragenlijst stellingen voorgelegd over
mogelijke drempels in het hoger onderwijs, en vragen gesteld over de invloed van
de coronapandemie op de keuzes die leerlingen/studenten maken. Hierover wordt in
een aparte publicatie gerapporteerd.

1.7 Conceptueel kader voor instrumentontwikkeling en analyse
Uit het literatuuronderzoek van ResearchNed, gesprekken met verschillende
stakeholders en een vooronderzoek onder schooldecanen hebben we factoren
geïdentificeerd die mogelijk bijdragen aan zelfselectie. Deze factoren hebben we
vervolgens gegroepeerd onder verschillende onderwerpen (figuur 1.6a). Deze
onderwerpen zijn:
Achtergrondkenmerken van studenten en leerlingen
Hieronder vallen kenmerken als geslacht, vooropleiding, thuissituatie,
migratieachtergrond, overgangscijfers, et cetera. Veel van deze kenmerken zijn
genoemd in het vooronderzoek onder decanen. Ook uit onderzoek naar selectie in
het hoger onderwijs blijkt dat deze individuele kenmerken relevant zijn. Dit
onderzoek wordt in hoofdstuk 3 beschreven.
Persoonlijkheidskenmerken van studenten en leerlingen
Hieronder vallen onder andere de kenmerken zoals genoemd in de motie Van den
Hul: zelfvertrouwen, examentrauma, motivatie, leenangst, et cetera.
Schoolkenmerken toeleverend onderwijs
Een aantal belangrijke schoolkenmerken zijn meegenomen ter controle en staan niet
centraal in dit onderzoek. Ervaringen met het LOB-onderwijs en de mate van
informatievoorziening vanuit de school over vervolgonderwijs kan echter van invloed
zijn op de individuele keuze van de leerling of student: hier moeten we rekening
mee houden.

Pagina 10 van 132

Overige student- en leerlinggerelateerde kenmerken
Hieronder vallen kenmerken die niet gezamenlijk onder één noemer vallen, maar
mogelijk wel relevant zijn bij de keuze die scholieren en studenten maken. Te
denken valt aan arbeidsmarktperspectief, de regio waar de student woont en
bijzondere omstandigheden, zoals mantelzorg, zwangerschap en schulden.
Stelselkenmerken van (of drempels in) het hoger onderwijs
Dit zijn kenmerken van het hoger onderwijs als geheel en niet per se van individuele
opleidingen binnen het hoger onderwijs. Hieronder vallen bijvoorbeeld de kosten van
studeren, de tijdsinvestering, het imago van en de cultuur op hogescholen en
universiteiten en de massaliteit van het onderwijs.
Opleidingskenmerken (of -drempels) in het hoger onderwijs
Hieronder vallen kenmerken die te maken hebben met de gevraagde voorbereiding
voor een opleiding, zoals de inhoud van de selectieprocedure, de tijdsinvestering die
daarbij wordt gevraagd, het moment waarop een en ander plaatsvindt, et cetera.
Maar ook kenmerken als de onderwijstaal vallen hieronder.
Figuur 1.6a. Conceptueel kader zelfselectie

We hebben zelfselectie uitgesplitst in (I) zelfselectie met als gevolg het afzien van
een verdere loopbaan in het hoger onderwijs en (II) zelfselectie met als gevolg het
afzien van opleiding A vanwege specifieke kenmerken van deze opleiding en in
plaats daarvan kiezen voor opleiding B. Het tussenrapport ging over de eerste vorm
van zelfselectie (I). Dit rapport gaat over de tweede vorm van zelfselectie (II).

1.8 Leeswijzer
Dit rapport bestaat uit acht hoofdstukken. Hoofdstuk 2 bevat een nadere toelichting
op de onderzoeksmethode. In hoofdstuk 3 beschrijven we welke kenmerken van
specifieke opleidingen en welke achtergrond- en persoonskenmerken zijn
Pagina 11 van 132

gerelateerd aan zelfselectie bij gekwalificeerde scholieren en studenten, op basis van
wat er bekend is vanuit bestaande literatuur en onderzoek. In hoofdstuk 4
beschrijven we de kans die gekwalificeerde scholieren en studenten zichzelf geven
om te kiezen voor een selectieve opleiding en een lotingsopleiding. In hoofdstuk 5
zoomen we in op de vraag welke aspirant-studenten meer geneigd zijn af te zien
van aanmelding voor een voorkeursopleiding (een opleiding die hoog op hun
voorkeurslijstje staat) vanwege kenmerken van die opleiding. In hoofdstuk 6 maken
we op basis van de onderzoeksresultaten een schatting van de omvang van
zelfselectie. We besluiten in hoofdstuk 7 met onze conclusies en aanbevelingen.

Pagina 12 van 132

2

Methode van onderzoek

2.1 Inleiding
Om de onderzoeksvragen in dit rapport te beantwoorden, heeft de inspectie een
beknopt inventariserend onderzoek gedaan onder decanen die zijn aangesloten bij
de Vereniging van Schooldecanen en Loopbaanbegeleiders (VvSL, zie verder het
bijbehorend technisch rapport). Daarna heeft ResearchNed in opdracht van de
inspectie een uitgebreid literatuur- en bronnenonderzoek uitgevoerd. Beide
onderzoeken zijn grotendeels verwerkt in hoofdstuk 3 van dit rapport: het
vooronderzoek. Op basis van dit vooronderzoek heeft ResearchNed een vragenlijst
met vignetten ontwikkeld. In dit hoofdstuk lichten we deze instrumenten verder toe.
2.2

Vooronderzoeken

2.2.1 Vooronderzoek onder decanen en studieloopbaanbegeleiders
Om beter zicht te krijgen op de individuele en opleidingskenmerken die
samenhangen met zelfselectie hebben we in het najaar van 2019 een kort – niet
representatief – vooronderzoek gedaan onder decanen en studieloopbaanbegeleiders
in het voortgezet onderwijs en mbo. Zij zijn de meest voor de hand liggende experts
die in hun dagelijkse praktijk te maken hebben met overwegingen van leerlingen bij
het kiezen van een vervolgopleiding.
Om deze groep te benaderen, hebben we via de voorzitter van de Vereniging van
Schooldecanen en Loopbaanbegeleiders (VvSL) een e-mail verstuurd naar dertig van
haar leden. De e-mail bevatte een toelichting op ons onderzoek naar zelfselectie,
een aan hen gerichte vraag naar kenmerken van opleidingen die mogelijk
zelfselectie in de hand werken en een instructie voor de beantwoording van deze
vraag (kader 2.2a).
We hebben hierop achttien reacties ontvangen. De verkregen antwoorden hebben
we gecategoriseerd. Een kort verslag van de resultaten is teruggekoppeld aan de
decanen die hebben deelgenomen (zie bijlage I). De opgehaalde informatie is
meegenomen in het literatuur- en bronnenonderzoek van ResearchNed.

Pagina 13 van 132

Kader 2.2a. Vraag aan decanen en studieloopbaanbegeleiders
Welke kenmerken van opleidingen in het hoger onderwijs kunt u noemen, die maken dat
leerlingen ten onrechte afzien van het zich aanmelden voor een opleiding met dat kenmerk?
Daarbij bedoelen we niet:
Ik kies niet voor opleiding A want mijn profiel sluit niet aan, mijn interesse ligt elders, dit
leidt niet tot mijn gewenste beroep.
Daarbij bedoelen we wel:
Ik zou graag opleiding A gaan volgen, mijn diploma en profiel sluiten aan, maar omdat
opleiding A... vereist, of… kent, of… is, et cetera, kies ik toch maar voor alternatief B.
Op de stippellijntjes hebben wij als voorbeeld de volgende kenmerken genoteerd:
Ik zou graag opleiding A gaan volgen, mijn diploma en profiel sluiten aan, maar omdat
opleiding A…
- in het Engels is, of
- extra curriculaire activiteiten vereist, of
- een intensieve selectieprocedure kent,
… kies ik toch maar voor alternatief B.
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

2.2.2 Vooronderzoek ResearchNed
Het tweede, uitgebreide vooronderzoek is in opdracht van de inspectie in de eerste
helft van 2020 door ResearchNed uitgevoerd. Het doel van dit vooronderzoek was
tweeledig. Ten eerste wilden we weten wat al uit wetenschappelijke literatuur
bekend is over zelfselectie en welke individuele, stelsel- en opleidingskenmerken tot
zelfselectie leiden. Op basis van wetenschappelijke literatuur zijn kenmerken
verzameld waarvan eerder is aangetoond, of waarvan het vermoeden bestaat, dat
deze een remmende werking kunnen hebben voor studenten om aan een opleiding
van hun eerste keuze te beginnen of om überhaupt aan een opleiding in het hoger
onderwijs te beginnen. Deze informatie is belangrijk bij de beantwoording van
onderzoeksvraag 1: welke kenmerken van specifieke opleidingen in het hoger
onderwijs en welke kenmerken van gekwalificeerde scholieren/studenten zijn
mogelijk gerelateerd aan zelfselectie?
Ten tweede was deze informatie input voor de ontwikkeling van de vragenlijst en
bijbehorende vignetten. De opgehaalde informatie is aangevuld met
vragenlijstgegevens van eerder onderzoek (Van den Broek et al., 2018, 2020) en
informatie uit niet-wetenschappelijke bronnen, zoals media, moties, websites en het
eerdergenoemde onderzoek onder decanen.
2.3 Vragenlijst en vignetten
De resultaten uit beide vooronderzoeken zijn meegenomen in de verdere
ontwikkeling van de vragenlijst. Deze vragenlijst bestond uit twee delen. Eén deel
bevatte gestructureerde vragen naar achtergrondkenmerken,
persoonlijkheidskenmerken en opvattingen/ervaringen van de respondent, zoals
ervaring met loopbaanoriëntatie en -begeleiding of bijzondere omstandigheden waar
de respondent mee te maken heeft (de onderdelen 1, 2, 3 en 4 uit het conceptueel
kader). Het andere deel bevatte vignetten die kenmerken van het hoger onderwijs
of van specifieke opleidingen in het hoger onderwijs beschrijven (onderdeel 5 en 6
uit het conceptueel model).
Voor de vragen over de achtergrond, persoonlijkheid, ervaringen en opvattingen van
de respondent is zo veel mogelijk gebruikgemaakt van bestaande, gevalideerde
Pagina 14 van 132

vragen die in eerder onderzoek beproefd zijn. Zo is voor bijvoorbeeld de vraag naar
risicoaversie in eerder onderzoek aangetoond dat deze goed werkt (Lonnqvist et al.,
2010; Dohmen et al., 2011). Ook is een aantal vragen al in eerder onderzoek van
ResearchNed gebruikt, zoals de vraag naar leenaversie. Het meten van zelfselectie
is echter complex. Hoe stel je vast dat een leerling of student iets niet kiest, wat hij
onder andere omstandigheden mogelijk wel had gekozen? Om dit te achterhalen
hebben we ervoor gekozen om de respondenten vignetten voor te leggen. De
vignetten zijn ontwikkeld voor dit onderzoek naar zelfselectie. Hiervoor heeft het
vooronderzoek de input geleverd.
2.3.1 Vignetten
In een vignettenonderzoek krijgt iedere respondent verschillende hypothetische
situaties voorgelegd, de zogeheten vignetten. In deze situatieschetsen worden
steeds een aantal condities gevarieerd. In dit onderzoek hebben we iedere
respondent vier keer een hypothetische situatie voorgelegd waarbij kenmerken van
opleidingen in het hoger onderwijs zijn gevarieerd, zoals kosten, taal, omvang en
selectie. Na ieder vignet is de respondent de vraag voorgelegd hoe groot hij onder
deze conditie de kans acht zich voor de geschetste opleiding aan te melden. In
figuur 2.3a is een voorbeeld van een vignet opgenomen. De vignetten zijn random
(de opleidingskenmerken werden op basis van toeval toegekend aan een vignet) en
in willekeurige volgorde aan de respondenten voorgelegd. Een respondent kreeg
nooit twee keer hetzelfde vignet te zien.
In het onderzoek hebben we gebruikgemaakt van drie soorten vignetten. De eerste
betrof een vignet met wisselende drempels om al dan niet verder te studeren in het
hbo. Dit vignet is alleen voorgelegd aan mbo’ers in het laatste jaar van hun mbo 4opleiding. Het tweede vignet schetste verschillende drempels om voor een bepaalde
opleiding in het hoger onderwijs te kiezen. Het derde vignet ging in op de keuze
voor een selectieve opleiding. Het tweede en derde vignet zijn voorgelegd aan
mbo’ers, havisten en vwo’ers. In dit rapport zijn de resultaten van het tweede en
derde vignet gerapporteerd. Over de resultaten van het eerste vignet is inmiddels
gerapporteerd in het in juni 2021 verschenen tussenrapport (Inspectie van het
Onderwijs, 2021a).
Figuur 2.3a. Voorbeeld van een vignet ‘aanmelden voor een opleiding die selecteert’, met
verschillende drempels

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Pagina 15 van 132

Er zijn een aantal voordelen van vignetten boven een standaardvragenlijst (Van
Breeschoten et al., 2018). We noemen de voor dit onderzoek belangrijkste drie.
Ten eerste is het met dit type onderzoek mogelijk het effect, maar ook het relatieve
belang van bepaalde kenmerken in het keuzeproces van een leerling of student te
wegen. Met andere woorden: hoe zwaar telt een kenmerk mee bij de keuze en
welke van de kenmerken legt het meeste gewicht in de schaal?
Ten tweede gaat het proces bij het maken van keuzes vaak onbewust en is dit lastig
te meten met directe vragen daarover. In een vignet wordt de respondent een
andersoortige vraag voorgelegd, namelijk welke keuze hij zou maken in de
beschreven situatie. Dit is wezenlijk anders dan een vraag naar de achterliggende
overwegingen bij die keuze. Ten derde is het met vignetten mogelijk een causaal
verband tussen enerzijds de gegeven situatie en anderzijds de betreffende keuze
vast te stellen. De keuze die de respondent maakt – in ons geval de inschatting van
de kans om zich aan te melden bij een opleiding in het hoger onderwijs – is dan het
gevolg van de beschreven situatie. Het nadeel van vignettenonderzoek is dat het in
alle gevallen hypothetische situaties zijn die we voorleggen, ondanks het feit dat we
deze situaties zo realistisch mogelijk hebben gemaakt.
2.3.2 Vragen over coronapandemie
Tijdens de voorbereiding van dit onderzoek brak de coronapandemie uit. Vanaf
maart 2020 stond het onderwijs op zijn kop. Eindexamens werden afgelast, stages
werden afgeblazen en het onderwijs moest online, zowel in het voortgezet onderwijs
als in het mbo en het hoger onderwijs. In deze periode zat de beoogde
onderzoeksgroep in het voorlaatste jaar van het voortgezet onderwijs of van het
middelbaarberoepsonderwijs. In het najaar van 2020 zouden zij, inmiddels in het
eind(examen)jaar beland, onze vragenlijst voorgelegd krijgen. Vanwege de grote
impact van de coronapandemie op het onderwijs en op de keuzes die dit mogelijk
met zich mee zou brengen, hebben we een aantal vragen opgenomen over de mate
waarin de coronapandemie plannen en opvattingen beïnvloed heeft. Hierover
rapporteren we in een separate publicatie.
2.3.3 Pre-test vragenlijst en vignetten
De vragenlijst is als pre-test door een panel van 856 scholieren en studenten
ingevuld. Het doel van de pre-test was om de vragenlijst aan te scherpen op basis
van de antwoorden en gerapporteerde ervaringen van het panel. De vragenlijst voor
de pre-test bestond uit achtergrondvragen, vignetten en metavragen over lengte en
begrijpelijkheid van de geteste vragenlijst (zie technisch rapport).
Uit de pre-test van het instrument voor zelfselectie bleek dat het merendeel van de
respondenten de vragen helder vond en geen problemen had met de lengte van de
vragenlijst. De resultaten lieten zien dat de condities in de vignetten tot bruikbare
resultaten. De resultaten gaven aanleiding om de vragenlijst grotendeels te
handhaven.
2.3.4 De onderzoeksgroep
De vragenlijst, inclusief de vignetten, is in oktober 2020 uitgezet via de Dienst
Uitvoering Onderwijs (DUO) onder een steekproef van laatstejaars havo- en vwoleerlingen en mbo 4-studenten (zie technisch rapport). We hebben om verschillende
redenen gekozen voor scholieren en studenten aan het begin van hun laatste jaar,
op het moment dat ze hun keuze voor het hoger onderwijs nog gaan maken, en niet
voor studenten in het hoger onderwijs die hun keuze al hebben gemaakt. De
belangrijkste reden hiervoor is dat mensen geneigd zijn een eenmaal gemaakte
Pagina 16 van 132

keuze te verdedigen met argumenten die pas na die keuze worden beredeneerd
(cognitieve dissonantie). Eerdere overwegingen worden dan snel vergeten en de
gemaakte keuze wordt achteraf goedgepraat. Een tweede – meer praktische – reden
is dat we de groep scholieren en studenten die niet kiest voor het hoger onderwijs
moeilijker kunnen lokaliseren als we deze pas na hun keuze willen bevragen.
We hebben ervoor gekozen om een grote groep studenten en scholieren te
benaderen met een vragenlijst omdat we statistische verbanden willen kunnen
leggen tussen achtergrondkenmerken van scholieren/studenten en zelfselectie
enerzijds en stelsel- en opleidingskenmerken en zelfselectie anderzijds. Ook willen
we een reële schatting kunnen maken van de omvang van de groep die zichzelf
uitselecteert.
2.3.5 Steekproef
Er is een steekproef van 11.000 scholieren en studenten gedaan uit de 1cijferVO- en
1cijferMBO-bestanden van DUO: 4.400 mbo 4-studenten, 3.300 havoscholieren en
3.300 vwo-scholieren. Per opleidingssoort is de steekproef gestratificeerd naar regio
getrokken. Mogelijk zijn verschillen in arbeidsmarktperspectief tussen regio’s van
invloed op keuzes voor en binnen het hoger onderwijs. Door er bij het houden van
de steekproef voor te zorgen dat alle regio’s voldoende zijn gerepresenteerd, zal een
dergelijk arbeidsmarkteffect de resultaten niet beïnvloeden. Het voordeel van
werken met een steekproef uit de 1cijferbestanden is dat we al beschikken over
verschillende achtergrondkenmerken van de leerling of student, zoals geslacht en
migratieachtergrond. Ook is het daardoor mogelijk om op basis van de steekproef
en de uiteindelijke respons de representativiteit na te gaan.
2.3.6 Respons
Om de respons te verhogen hebben we een aantal strategieën ingezet. We hebben
verschillende belanghebbende partijen benaderd met de vraag of ze informatie over
ons onderzoek en de vragenlijst in hun nieuwsbrieven of op hun websites wilden
publiceren. Zij hebben hier alle gehoor aan gegeven. Het betrof de eerdergenoemde
Vereniging van Schooldecanen en Loopbaanbegeleiders (VvSL), de Nederlandse
Vereniging van Schooldecanen en Leerlingbegeleiders (NVS-NVL) 1, de Jongeren
Organisatie Beroepsonderwijs (JOB) en het Landelijk Aktie Komitee Scholieren
(LAKS). We hebben de uitnodigingsbrief zorgvuldig opgesteld en zowel het belang
van het onderzoek als de privacy van de deelnemer benadrukt. Daarnaast hebben
we twee tablets en dertig Google Play-cards verloot onder de respondenten. We
hebben software gekozen die het mogelijk maakt de vragenlijst eenvoudig op een
smartphone of tablet in te vullen. Daartoe hebben we in de uitnodiging ook een QRcode opgenomen die direct toegang gaf tot de vragenlijst. Ten slotte hebben we
twee weken na het uitzetten van de vragenlijst een rappel verstuurd.
Dit alles heeft geleid tot een volledige respons van 23,5 procent: 2.588
respondenten hebben de vragenlijst in zijn geheel afgerond. De respons verschilt
flink per soort opleiding. Onder mbo’ers is deze 14,3 procent, onder havisten 23,0
procent en onder vwo’ers 33,9 procent.
2.3.7 Representativiteit
De uiteindelijke dataset is voldoende representatief voor de populatie havo- en vwoscholieren en mbo 4-studenten in hun laatste jaar. De representativiteit van de data
is voor de afzonderlijke onderwijssoorten (mbo, havo en vwo) nagegaan. In de mbo1 Inmiddels zijn beide verenigingen samengegaan in BiOND: de vereniging voor begeleiders in
onderwijs.
Pagina 17 van 132

data zijn vrouwen en studenten zonder migratieachtergrond oververtegenwoordigd.
Dit hebben we gecontroleerd door de respondenten (niet herleidbaar) terug te
koppelen aan het oorspronkelijke steekproefbestand, waarin een aantal relevante
populatiekenmerken waren behouden. Deze betroffen leeftijd, geslacht, regio,
armoedeprobleemcumulatiegebied (apcg), vooropleiding en migratieachtergrond.
Met een logistische regressie hebben we voor de verschillende
achtergrondkenmerken de kans berekend om in de responsgroep te zitten. De data
zijn vervolgens met de inverse van deze kans gewogen. De bevindingen en de
relevante tabellen van de steekproef, de respons en de representativiteit staan in
het technisch rapport.
2.3.8 Statistische analyses
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden zijn er verschillende analyses op de data
gedaan. Voor de antwoorden van de respondenten op de vragenlijst betreft dit
voornamelijk beschrijvende analyses, zowel bivariaat (frequenties en correlaties) als
multivariaat (samenhang tussen A en B, gecontroleerd voor x, y en z). Op de data
die met de vignetten zijn verzameld hebben we multiniveau-analyses uitgevoerd. In
dergelijke analyses zijn de vignetten de analyse-eenheid; deze zijn genest binnen
personen. Dit betekent dat het aantal analyse-eenheden vier keer groter is: iedere
respondent heeft telkens vier vignetten voorgelegd gekregen.

Pagina 18 van 132

3

Literatuuronderzoek naar oorzaken van zelfselectie

3.1 Inleiding
Bestaand onderzoek naar zelfselectie in het hoger onderwijs is beperkt en richt zich
voornamelijk op zelfselectie bij numerus-fixusopleidingen of zelfselectie vanwege het
leenstelsel. Dit hoofdstuk betreft een samenvatting van een literatuuronderzoek en
een beknopte enquête onder schooldecanen naar zelfselectie. We hebben ons
daarbij gericht op factoren in het hoger onderwijs die voor ho-gekwalificeerde
havisten, vwo’ers en voor mbo-studenten reden zijn om af te zien van een
specifieke opleiding, terwijl ze onder andere omstandigheden wel voor deze
opleiding hadden gekozen. De uitkomsten hiervan zijn gebruikt als input voor de
ontwikkeling van de vragenlijst en de vignetten.
3.2 Onderzoeksvraag
Dit hoofdstuk gaat in op de volgende deelvraag:
Welke kenmerken van specifieke opleidingen in het hoger onderwijs en welke
kenmerken van gekwalificeerde scholieren en studenten zijn mogelijk gerelateerd
aan zelfselectie?
Om deze vraag te beantwoorden, hebben we een beknopte, niet-representatieve
enquête gehouden onder achttien leden van de Vereniging van Schooldecanen en
Loopbaanbegeleiders (bijlage I). Hun is gevraagd welke kenmerken van opleidingen
in het hoger onderwijs zij kunnen noemen die maken dat hun leerlingen die over de
vereiste kwalificaties beschikken, afzien van aanmelding voor die opleidingen.
Vervolgens is in opdracht van de inspectie door ResearchNed een literatuur- en
bronnenonderzoek uitgevoerd (Muskens en Lommertzen, 2020, bijlage II). Dit
vooronderzoek had als doel om belemmeringen – drempels – in het hoger onderwijs
en kenmerken van studenten met een verhoogd risico op zelfselectie te
inventariseren door middel van literatuuronderzoek, websearch en secundaire dataanalyse. Daarnaast zijn er signalen in de media en zorgen bij verschillende
belanghebbenden over mogelijke kenmerken die zelfselectie in de hand werken. Dit
hoofdstuk vat beide vooronderzoeken en signalen die we hebben ontvangen kort
samen en integreert de resultaten. De vooronderzoeken zijn in de bijlagen I en II
opgenomen. Het literatuuronderzoek heeft zich niet gericht op schoolkenmerken van
het toeleverend onderwijs (middelbare scholen en mbo-instellingen) en overige
kenmerken zoals bijzondere omstandigheden van een leerling of student of hun
woonplaats. Deze zijn in de analyses in de volgende hoofdstukken wel meegenomen
ter controle, maar waren niet de focus van dit onderzoek.
3.3 Kenmerken in het hoger onderwijs en individuele kenmerken
Uit zowel het literatuuronderzoek als de enquête onder de schooldecanen komt naar
voren dat zelfselectie een wisselwerking is tussen enerzijds kenmerken van
leerlingen of studenten en anderzijds kenmerken van opleidingen die zij als
belemmerend ervaren. Met andere woorden: een gebrek aan zelfvertrouwen van
leerlingen wordt pas een risico voor zelfselectie als opleidingen bepaalde kenmerken
hebben die onzekere leerlingen afschrikken, zoals bijvoorbeeld decentrale selectie.
We beschrijven daarom eerst de mogelijke drempels die in de literatuur naar voren
komen en door de decanen zijn genoemd, ongeacht welke groepen aspirantPagina 19 van 132

studenten hier voornamelijk last van lijken te hebben. Vervolgens beschrijven we de
achtergrond- en persoonlijkheidskenmerken van vo-leerlingen en mbo-studenten die
we in samenhang met deze drempel hebben aangetroffen.

3.3.1

Kenmerken van opleidingen met een risico op zelfselectie

Selectie
Het meeste onderzoek naar zelfselectie richt zich vooral op de invloed van de
selectie(procedures) op de keuze van aanstaande studenten voor een bepaalde
opleiding. Zo beïnvloedt de selectiemethode van een instelling de keuze van
aankomende studenten, zoals een ongelukkige timing van de selectieprocedure of
een onduidelijke communicatie over de procedure. De methode waarop de selectie
plaatsvindt maakt ook uit: aankomende studenten geven de voorkeur aan
selectiemethoden als interviews en work-sample tests (bijvoorbeeld een
groepsopdracht of het uitwerken van een casus). Cognitieve vaardigheidstoetsen en
persoonlijkheidsvragenlijsten zijn minder populair en hebben mogelijk een
afschrikkende werking (Niessen et al., 2017). Ook komt zelfselectie vaker voor
wanneer de moeilijkheidsgraad van de selectieprocedure hoger is (Urlings-Strop et
al., 2013). Decanen geven in de enquête aan dat leerlingen vaak te laat beginnen
met de voorbereiding op de selectieprocedure (Inspectie van het Onderwijs, 2019).
Dit hangt samen met het feit dat activiteiten van selecterende opleidingen, zoals
toetsmomenten of meeloopdagen, vaak plaatsvinden in toetsweken of andere
drukke perioden. Daarbij zijn selectieprocedures intensief en kosten ze veel tijd,
waardoor leerlingen zich onvoldoende kunnen voorbereiden (Van den Broek et
al.,2017).
Bindend studieadvies
Een bindend studieadvies (BSA) houdt in dat een student de opleiding na het eerste
jaar dient te verlaten als hij niet voldoet aan de norm die gesteld wordt door de
opleiding. Hoewel geen wetenschappelijke literatuur is aangetroffen die aangeeft dat
een hoge BSA-norm zelfselectie in de hand zou werken, ligt het voor de hand te
veronderstellen dat onzekere studenten niet graag kiezen voor een opleiding met
een hoge BSA-norm. Decanen bevestigen dit: uit angst om een opleiding niet te
halen, zien hun leerlingen bij voorbaat af van opleidingen met een strenge norm of
een ‘moeilijk’ imago. Meer in het algemeen is een prestatiecultuur voor sommige
studenten een belemmerende factor.
Taal
Steeds meer universiteiten en hogescholen bieden Engelstalige opleidingen aan.
Bijna een derde van de wo-bachelors wordt volledig in het Engels aangeboden en 15
procent van de wo-bachelors in zowel het Nederlands als het Engels (VSNU, 2020).
Er is beperkt Nederlands onderzoek beschikbaar over de invloed van onderwijs in
een tweede taal op zelfselectie. Wel is in onderzoek aangetoond dat
Nederlandstalige studenten die hun opleiding psychologie in het Nederlands volgen
succesvoller zijn in termen van cijfers en behaalde studiepunten dan studenten die
in een tweede taal studeren (De Vos et al., 2020). Onderzoek uit het buitenland gaf
aan dat niet-Engelstalige studenten die Engelstalig onderwijs volgen meer moeite
hebben met het volgen van hoorcolleges (Hellekjaer, 2010) en meer moeite hebben
met het beantwoorden van open toetsvragen (Van der Beken & Brysbaert, 2018). In
de wetenschappelijke literatuur en op basis van signalen in politiek en media zijn er
Pagina 20 van 132

aanwijzingen dat de onderwijstaal van invloed is op de studiekeuze (onder anderen
Miltenburg et al., 2018). Scholieren en studenten die twijfelen aan hun beheersing
van de Engelse taal zullen wellicht minder snel geneigd zijn te kiezen voor een
Engelstalige opleiding. Daarnaast ligt bij opleidingen met een internationaal karakter
de lat vaak hoger, waardoor onzekere studenten zich mogelijk ook eerder laten
afschrikken (Ten Broeke, 2018; De Groot, 2017). Ook de decanen die aan de
enquête hebben deelgenomen gaven aan dat leerlingen worden afgeschrikt door het
Engels, met name omdat ze twijfelen aan hun Engelse taalbeheersing.
Studiekosten
Bepaalde opleidingen zijn duurder dan andere. Zo mogen University Colleges meer
collegegeld vragen omdat zij intensief en kleinschalig onderwijs bieden. Het
collegegeld kan hierdoor wel tot tweeduizend euro hoger zijn dan bij reguliere
opleidingen. Ook in het hbo zijn er verschillende hogescholen die een hoger
collegegeld vragen. Dit zijn opleidingen zoals hotelscholen of business schools.
Andere extra kostenposten zijn materialen of excursies en studiereizen. Uit het
literatuuronderzoek van ResearchNed en uit de enquête onder decanen blijkt dat
leerlingen in het voortgezet onderwijs maar met name mbo-studenten een voorkeur
hebben voor een vervolgstudie dichter bij het ouderlijk huis, vanwege de kosten
voor kamerhuur. Een opleiding wordt daarmee aantrekkelijker wanneer deze dichter
bij het ouderlijk huis wordt aangeboden (Singell, 2001). Deze nabijheidskosten zijn
echter geen vast kenmerk van een opleiding, omdat deze afhangt van de
woonplaats van de aspirant-student.
Omvang van de opleiding
Grootschaligheid van een opleiding kan studiesucces in het eerste jaar belemmeren,
omdat bijvoorbeeld een gebrek aan persoonlijke aandacht studenten kan
demotiveren (Onderwijsraad, 2008). Of grootschaligheid ook kan leiden tot
onbedoelde zelfselectie is in de geraadpleegde literatuur niet aangetroffen, maar is
volgens decanen voor specifieke groepen studenten zeker een belemmerende factor.

3.3.2

Kenmerken van leerlingen en studenten met een risico op zelfselectie

Geslacht
Hoewel een selectieprocedure voor vrouwen geen drempel vormt (Korthals, 2007)
en er aan opleidingen met een numerus fixus meer vrouwen dan mannen studeren
(Van den Broek et al., 2018; Inspectie van het Onderwijs, 2017), blijken vrouwen
meer twijfels te hebben over het succesvol doorlopen van de selectieprocedure (Van
den Broek et al., 2017). Ook decanen hebben de ervaring dat – grosso modo –
meisjes banger zijn om te falen dan jongens en afzien van selectie uit angst
afgewezen te worden. Tegelijkertijd geven zij aan dat jongens op hun beurt vaak te
laat beginnen met de oriëntatie op hun studiekeuze en de voorbereiding op de
selectieprocedure, terwijl deze vaak ook nog eens ongelukkig valt rondom toets- of
examenperiodes.
Migratieachtergrond
De migratieachtergrond van havisten, vwo’ers en vooral mbo 4-studenten speelt in
combinatie met bepaalde stelselkenmerken een rol bij de studiekeuze. Uit
internationaal onderzoek (St. John, 1991) blijkt dat voor studenten met een
migratieachtergrond de studiekosten sterker meewegen bij de keuze voor een
Pagina 21 van 132

vervolgstudie. Ook afstand en de daarmee samenhangende kosten voor kamerhuur
spelen een rol in de keuze voor een opleiding voor aspirant-studenten uit gezinnen
met een migratieachtergrond (Black et al., 2015; Frenette, 2006). Door de decanen
is migratieachtergrond niet genoemd als een factor voor zelfselectie.
Sociaaleconomische status (inkomen en opleiding ouders)
Opleidingen die extra kosten met zich meebrengen, zoals University Colleges, lijken
vooral studenten aan te trekken uit welgestelde milieus (Delta, 2013). Andersom
gesteld werkt het beperken van kosten, zoals halvering van het collegegeld in het
eerste jaar, juist voor jongeren wier ouders financieel minder te besteden hebben
(Van Herpen et al., 2021). Verder blijkt uit het literatuuronderzoek van ResearchNed
dat voor scholieren en studenten met laagopgeleide ouders de kosten (waaronder
ook kamerhuur) een belangrijkere factor zijn bij het kiezen voor een opleiding dan
voor scholieren en studenten met hoogopgeleide ouders (Van den Broek et al.,
2018; Black et al., 2015; Frenette, 2006). De decanen benadrukken dat kosten
vooral een belemmering vormen voor mbo’ers, zij kiezen ook liever een opleiding
dicht bij huis. Volgens de decanen heeft het leenstelsel dit versterkt. Tenslotte laat
onderzoek zien dat ouders met een lage sociaaleconomische status niet altijd
beschikken over de nodige informatie om te helpen bij het studiekeuzeproces
(Deutschlander, 2017). Juist de eerstegeneratiestudenten (wiens ouders geen hoger
onderwijs hebben gehad) laten zich sneller afschrikken door een imago dat een
opleiding moeilijk zou zijn, of bovenmatig veel inzet kost.
Negatieve onderwijservaring
Eerdere ervaringen in het onderwijs (bijvoorbeeld zittenblijven, het behalen van lage
eindexamencijfers of een examentrauma) spelen een rol bij het al dan niet kiezen
voor een specifieke opleiding. Onderzoek van de inspectie laat zien dat bij het
behalen van een gemiddeld laag eindexamencijfer de kans afneemt dat iemand zich
aanmeldt voor een opleiding met een selectieprocedure (Inspectie van het
Onderwijs, 2015, 2017). Ook ander onderzoek laat zien dat eerdere negatieve
schoolervaringen, zoals zittenblijven of afstromen, hier een rol bij kunnen spelen:
studenten met een negatieve schoolervaring lijken minder ambitieus te kiezen om
het risico op een volgende negatieve schoolervaring uit de weg te gaan (Van Herpen
et al., 2021). Aanvullend hierop geven decanen aan dat leerlingen liever kiezen voor
een opleiding in het Nederlands omdat ze een laag cijfer voor het vak Engels
hebben. Tenslotte werd in de motie Van den Hul melding gemaakt van een
examentrauma als reden om af te zien van een verdere studie in het hoger
onderwijs. Het is voor te stellen dat ook een strenge selectieprocedure of een
selectieprocedure met een toetselement leerlingen of studenten met een
examentrauma afschrikt.
Lichamelijke of psychische beperking
ResearchNed heeft in zijn literatuuronderzoek geen publicaties aangetroffen die
expliciet gaan over leerlingen of studenten met een beperking. De ervaring van de
bevraagde decanen is dat er in de selectieprocedures weinig rekening wordt
gehouden met leerlingen met autisme. Zorg en kleinschaligheid vallen soms weg
voor deze groep in het hoger onderwijs.
Faalangst
Faalangst wordt door decanen als een belangrijk kenmerk gezien om bij voorbaat
niet aan een selectieve opleiding te beginnen. Dit is bevestigd in eerder onderzoek
Pagina 22 van 132

dat liet zien dat studenten die onzeker zijn over hun eigen capaciteiten zich laten
afschrikken door een numerus fixus (Inspectie van het Onderwijs, 2015). Tussen de
14 en 18 procent van de aspirant-studenten twijfelt of ze door de selectie komen en
denkt niet te worden toegelaten (Van den Broek, 2017). Ook een (vermeende)
prestatiecultuur schrikt de meer faalangstige studenten en leerlingen af: het imago
dat een opleiding moeilijk of zwaar is, is voor studenten die onzeker zijn over hun
eigen capaciteiten een reden om af te zien van zo’n opleiding (Inspectie van het
Onderwijs, 2017). Imago hebben we als drempel van het hbo meegenomen in het
tussenrapport.
Risicoaversie
Wie minder of niet bereid is risico’s te nemen, maakt eerder een veilige keuze in het
hoger onderwijs. Dat betekent geen selectie in plaats van wel selectie, een soepele
BSA-norm in plaats van een strenge BSA-norm, een Nederlandstalige opleiding in
plaats van een Engelstalige opleiding. In eerder onderzoek werd dit mechanisme
teruggevonden onder vwo’ers die door op zeker te willen spelen eerder kozen voor
een hbo-opleiding dan een wo-opleiding (Warps et al., 2011).
Leenaversie
Een bijzondere vorm van risicoaversie is leenaversie, of leenangst. Mbo’ers voelen
meer weerstand tegen lenen dan havisten en vwo’ers. Dure opleidingen of
opleidingen met een hoger ingeschat faalrisico vallen dan eerder af. Het leenstelsel
lijkt daarbij een belangrijke rol te spelen voor mbo’ers; de studie wordt eerder dicht
bij huis gekozen vanwege hoge huurprijzen en er bestaat de angst geen hypotheek
te kunnen krijgen door schulden. De bevraagde schooldecanen bevestigden dit
effect van het sociaal leenstelsel.
Sociaal netwerk
In de enquête onder schooldecanen werd gewezen op een voor hen belangrijk
onderscheid tussen kenmerken van de leerlingen en studenten zelf en kenmerken
van hun thuissituatie. Zij gaven nadrukkelijk aan dat sommige ouders of verzorgers
beter in staat zijn hun kind te helpen bij de voorbereiding voor het hoger onderwijs.
Denk daarbij bijvoorbeeld aan hulp bij het schrijven van een motivatiebrief of hulp
bij het opdoen van werkervaring voor het cv. Daarnaast hebben ouders en vrienden
vanwege hun opvatting over het hoger onderwijs invloed op de perceptie van
mogelijke drempels. Ouders en vrienden – maar ook docenten – kunnen zo het
volgen van een bepaalde opleiding in het hoger onderwijs aanmoedigen maar ook
(onbewust) ontmoedigen. Uit het literatuuronderzoek van ResearchNed komt naar
voren dat de sociale omgeving een rol speelt als bijvoorbeeld vrienden andere
keuzes maken. Ook goedbedoelde adviezen van ouders en docenten om van
bepaalde keuzes af te zien, bijvoorbeeld omdat een opleiding te moeilijk zou zijn,
werken zelfselectie in de hand. De mate van ouderlijke ondersteuning verschilt sterk
tussen leerlingen, waardoor ambities naar boven dan wel beneden worden
bijgesteld. Met name ouders kunnen ook druk uitoefenen om een bepaalde opleiding
wel of juist niet te kiezen (Kosters & Snoek, 2019).
3.4

Conclusie

In de onderzoeksliteratuur en uit de enquête met schooldecanen kwamen
verschillende opleidings- en leerling- en studentkenmerken naar voren die van
invloed zijn op zelfselectie. Daarnaast zijn er signalen in de media en zorgen bij
Pagina 23 van 132

verschillende belanghebbenden over mogelijke kenmerken die zelfselectie in de
hand werken. Decentrale selectie is zo’n kenmerk waar veel zorgen over bestaan en
waar veel discussie over wordt gevoerd, maar ook het examentrauma dat het
Tweede Kamerlid Van der Hul noemde is mogelijk een factor die een rol speelt bij
zelfselectie. We weten echter nog weinig van de daadwerkelijke impact die al deze
(mogelijke) kenmerken hebben op zelfselectie.
De resultaten uit de verschillende bronnen die in het literatuuronderzoek van
ResearchNed zijn geraadpleegd komen over het algemeen redelijk overeen wat
betreft relevante opleidingskenmerken en individuele kenmerken die een
belemmering kunnen vormen om voor een specifieke opleiding te kiezen. Ook de
input van de schooldecanen week niet af van eerdere onderzoekresultaten.
Tabel 3.5a geeft een overzicht van de verschillende factoren uit het
literatuuronderzoek en uit de enquête onder schooldecanen. Deze factoren en nog
een aantal aanvullende factoren hebben we in de vragenlijst en op de vignetten voor
havo- en vwo-scholieren en mbo 4-studenten opgenomen. In de volgende
hoofdstukken beschrijven de resultaten van dit onderzoek.
Tabel 3.5a. Kenmerken die mogelijk van invloed zijn op zelfselectie
Opleidingskenmerken
- Selectieprocedure
•
Wel/geen selectie
•
Soort criteria
•
Timing
•
Intensiteit
- BSA-norm
- Taal
- Studiekosten
- Omvang opleiding
Individuele kenmerken
- Geslacht
- Migratieachtergrond
- Sociaaleconomische status
•
Opleiding ouders
•
Inkomen ouders
- Negatieve onderwijservaring
•
Lagere rapportcijfers
•
Zittenblijven
•
Examentrauma
- Lichamelijke of psychische beperking
- Faalangst
- Risicoaversie
- Leenaversie
- Sociaal netwerk
•
Houding ouders
•
Houding vrienden

Pagina 24 van 132

4

Kiezen voor decentrale selectie en loting

4.1 Inleiding
In hoofdstuk 3 hebben we op basis van literatuuronderzoek beschreven welke
kenmerken van specifieke opleidingen enerzijds en welke achtergrond- en
persoonlijkheidskenmerken anderzijds mogelijk van invloed zijn op zelfselectie bij
gekwalificeerde mbo’ers, havisten en vwo’ers. In dit hoofdstuk beschrijven we de
resultaten van ons empirisch onderzoek naar zelfselectie. We laten zien welke
scholier- en studentkenmerken van invloed zijn op de door henzelf ingeschatte kans
om voor een selectieve opleiding of een opleiding met loting te kiezen. Deze kans is
niet berekend op basis van feitelijke doorstroomgegevens van gediplomeerde
mbo’ers, havisten en vwo’ers, maar betreft een persoonlijke inschatting van de
studenten en scholieren zelf. Als we in de tekst de term ‘kans’ gebruiken, bedoelen
we dus altijd de kans die de respondent zichzelf heeft toegedicht. In dit hoofdstuk
beperken we ons tot twee opleidingskenmerken of drempels: een keuze voor een
opleiding waarvoor decentraal geselecteerd wordt (met door de opleiding
vastgestelde criteria) of een opleiding waarvoor geloot wordt. Naar de eerste
drempel – decentrale selectie – hebben we expliciet gevraagd omdat we daarna in
het vignettenonderzoek ingaan op verschillende wijzen van selectie. Naar loting
hebben we gevraagd vooruitlopend op het voorstel tot wetswijzing voor de
herinvoering van loting als selectie-instrument. 2
4.2 Onderzoeksvragen
De volgende twee deelvragen staan in dit hoofdstuk centraal:
Welke kenmerken van gekwalificeerde scholieren/studenten hangen samen met de
door hen ingeschatte kans om te kiezen voor een selectieve opleiding?
Welke kenmerken van gekwalificeerde scholieren/studenten hangen samen met de
door hen ingeschatte kans om te kiezen voor een opleiding met loting?
Deze deelvragen beantwoorden we aan de hand van de resultaten van een
multivariate regressieanalyse waarbij de studenten en scholieren de analyseeenheden zijn. Op deze manier stellen we vast welke scholier- of studentkenmerken
in samenhang van invloed zijn op:
•
de (ingeschatte) kans op aanmelding voor een opleiding met een beperkt aantal
plaatsen en die daarvoor selecteert (selectieve opleiding);
•
de (ingeschatte) kans op aanmelding voor een opleiding die in plaats van
selectie op kennis, vaardigheden of motivatie loot (lotingsopleiding).
Voordat we de deelvragen in dit hoofdstuk beantwoorden, bekijken we eerst hoe
groot de gemiddelde ingeschatte kans is om te kiezen voor een selectieve opleiding
en een opleiding met loting. Dit doen we zonder rekening te houden met verschillen
tussen scholier- en studentkenmerken.
In figuur 4.2a staan de ingeschatte kansen voor mbo 4-studenten, havisten en
vwo’ers die de volgende vragen voorgelegd hebben gekregen:

2 158094-wet-id-11841-wetsvoorstel-herinvoering-loting-bij-numerus-fixus.pdf (overheid.nl).

Pagina 25 van 132

-

(En) hoeveel kans geef jij jezelf dat jij je aanmeldt voor een opleiding met een
beperkt aantal plaatsen en daarvoor selecteert? (0-100 procent) 3
Stel dat de opleiding van jouw eerste keuze maar een beperkt aantal plaatsen
heeft. In plaats van selectie op jouw kennis, vaardigheden of motivatie wordt er
geloot. Hoe groot is onder deze omstandigheden de kans dat jij je voor deze
opleiding aanmeldt? (0-100 procent)

We vergelijken de gemiddelde kansen voor aanmelding bij een selectieve opleiding
en een opleiding met loting die scholieren en studenten zichzelf geven. We
vergelijken daarbij alleen de groepen die beide vragen beantwoord hebben. Figuur
4.2a toont dat mbo 4-studenten, havisten en vwo’ers zichzelf een hogere kans
geven om zich aan te melden voor een opleiding met loting dan voor een selectieve
opleiding. Met name voor de groep vwo’ers is het verschil in de kans op aanmelden
voor een opleiding met decentrale selectie of loting groot. Dit is een opvallend
resultaat omdat tot dusverre werd aangenomen dat studenten een voorkeur hebben
voor decentrale selectie, bijvoorbeeld omdat ze hier meer controle over hebben of
hier zelf invloed op kunnen uitoefenen. Ook werd eerder gesteld dat studenten deze
vorm van selectie rechtvaardiger zouden vinden: de beste studenten krijgen ook de
beste kaarten (Inspectie van het Onderwijs, 2018a, 2018b).
Figuur 4.2a. Ingeschatte kans op aanmelding selectieve opleiding en opleiding met loting (n
aanmelding selectieve opleiding: mbo=180, havo=370, vwo=542 , n aanmelding opleiding met
loting: mbo=178, havo=364, vwo=539 )

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

4.3 Verschillende groepen van kenmerken
Om de twee deelvragen in dit hoofdstuk te beantwoorden wordt de door de
respondent ingeschatte kans geschat via het opbouwen van een regressiemodel.
Aan het model wordt telkens een groep kenmerken uit ons conceptueel kader
toegevoegd. Deze kenmerkgroepen zijn achtergrondkenmerken (1), kenmerken van
3 De vraag die aan deze vraag voorafging is: hoeveel kans geef jij jezelf dat jij een opleiding in
het hoger onderwijs gaat volgen? (0-100 procent) De vraag naar aanmelding bij decentrale
selectie werd direct daarna gesteld, daarom begint deze vraag met ‘En’. Tussen de vraag
over de keuze voor een selectieve opleiding en de vraag over loting kreeg de respondent
vier vignetten over selectie voorgelegd. De volgorde van deze vragen en de formulering
ervan is mogelijk van invloed geweest op de beantwoording van de vraag over loting en
daarmee de resultaten van deze vraag.
Pagina 26 van 132

het sociale netwerk (2), persoonlijkheidskenmerken (3), schoolkenmerken
(loopbaanoriëntatie en -begeleiding (LOB)) (4) en overige kenmerken (regio en
bijzondere omstandigheden) (5).
Het eerste model bestaat uit achtergrondkenmerken van de scholieren en
studenten. Bij achtergrondkernmerken kijken we naar sociale
achtergrondkenmerken (zoals leeftijd en migratieachtergrond), kenmerken van de
ouders/verzorgers van de scholier of student (opleidingsniveau en
huishoudinkomen), of een scholier of student een psychische of lichamelijke
beperking heeft, en schoolprestaties (gemiddeld cijfer en doubleren).
Het tweede model is aangevuld met kenmerken van het sociale netwerk. Hieronder
scharen we zowel ouders of verzorgers als vrienden in het netwerk van de student.
De studenten en scholieren zijn enkele uitspraken voorgelegd die ingaan op
eventuele stimulering of ontmoediging vanuit hun sociale omgeving als het gaat om
doorstuderen in het hoger onderwijs. In dit model zijn twee aspecten hiervan
opgenomen: stimulering door ouders of verzorgers om te gaan studeren en de
houding van vrienden ten opzichte van het hoger onderwijs.
Het derde model is aangevuld met persoonlijkheidskenmerken. Deze
persoonlijkheidskenmerken bestaan uit leenaversie, risicoaversie, examenstress en
onzekerheid over het eigen kunnen in het hoger onderwijs (faalangst). Om vast te
stellen of de mbo 4-studenten, havisten en vwo’ers risicoavers zijn, hebben we hun
gevraagd in hoeverre zij bereid zijn om risico’s te nemen of dat zij het nemen van
risico’s proberen te vermijden. Leenaversie hebben we gemeten aan de hand van de
houding die de scholier of student heeft ten opzichte van het afsluiten van een
lening. Examenstress hebben we gemeten aan de hand van stellingen over het
naderend examen. Faalangst hebben we gemeten aan de hand van stellingen over
het beschikken over benodigde vaardigheden voor het hoger onderwijs.
In het vierde model zijn schoolkenmerken toegevoegd aan achtergrondkenmerken,
kenmerken van het sociale netwerk en persoonlijkheidskenmerken. De
schoolkenmerken gaan in op de mate van begeleiding die scholieren en studenten
hebben gehad van hun instelling of school bij de keuze voor een toekomstige studie
of werk. Daarnaast hebben we gevraagd naar de soort begeleiding, onderverdeeld in
voorlichtingsactiviteiten en externe bezoeken. Bij voorlichtingsactiviteiten en externe
bezoeken hebben we naar het volgende gevraagd:
Welke activiteiten heeft jouw school georganiseerd om je te begeleiden bij je keuze
voor een toekomstige studie of werk?
•
•

Voorlichting: voorlichting over hogescholen of universiteiten en
studiefinanciering en/of voorlichting over opleidingen en beroepen.
Externe bezoeken: bezoek met school aan een hogeschool of universiteit, een
studiemarkt en/of een bedrijf.

Het laatste model bestaat uit alle vijf de kenmerkengroepen uit ons conceptueel
model. Als laatste zijn er twee kenmerken toegevoegd waarvan we veronderstelden
dat ze mogelijk van invloed zijn op zelfselectie, maar die we niet konden plaatsen in
een van de vorige vier kenmerkgroepen. Deze overige kenmerken zijn de regio waar
de student of scholier woont (Noord, Midden, Zuid, Oost) en of de student of
scholier te maken heeft met bijzondere omstandigheden. Denk hierbij bijvoorbeeld
aan mantelzorg, financiële problemen, zwangerschap en/of ouderschap. De regio
Pagina 27 van 132

waar de student of scholier woont, hebben we toegevoegd ter controle van
verschillen in arbeidsmarktvraag.

4.4

Verschillen tussen groepen studenten en scholieren bij selectieve

opleidingen
In figuur 4.4a staan de verklaarde varianties (Adjusted R Squared) voor elk van de
vijf modellen voor mbo’ers, havisten en vwo’ers voor het kiezen van een selectieve
opleiding. Deze verklaarde varianties geven aan in hoeverre het model in staat is
verschillen in de ingeschatte kans om een selectieve opleiding te kiezen te
verklaren. Een aantal zaken vallen op wanneer we kijken naar de ontwikkeling van
de verklaarde variantie over de modellen. Zo zien we dat er voor mbo 4-studenten
sprake is van een grote stijging in verklaarde variantie van model 3 naar model 4,
na het toevoegen van schoolkenmerken, en van model 4 naar model 5, na het
toevoegen van overige kenmerken.
De figuur toont dat voor de mbo 4-studenten de verklaarde variantie het grootst is
in model 5: het totale model. Model 5 verklaart rond de 23 procent van de
verschillen tussen mbo’ers in de ingeschatte kans voor het kiezen van een selectieve
opleiding. De verklaarde variantie voor havisten en vwo’ers is het grootst in model
3: het model met achtergrond-, sociaal netwerk- en persoonlijkheidskenmerken.
Voor havisten verklaart model 3 rond de 7 procent van de verschillen tussen de
ingeschatte kansen voor het kiezen van een selectieve opleiding. Voor vwo’ers
verklaart model 3 rond de 5 procent van de verschillen tussen de ingeschatte
kansen voor het kiezen van een selectieve opleiding. De schoolkenmerken en de
overige kenmerken die in respectievelijk model 4 en model 5 worden toegevoegd,
voegen voor havisten en vwo’ers niets meer toe aan de verklaarde variantie. We
zullen daarom bij de keuze voor een selectieve opleiding voor mbo 4-studenten het
vijfde model beschrijven en voor havisten en vwo’ers het derde model.
De verklaarde variantie voor havisten en vwo’ers is laag. Dit betekent dat er veel
andere factoren van invloed zijn op de keuze voor een selectieve opleiding die we
niet in ons conceptueel model hebben opgenomen. We hebben geen zicht op deze
andere factoren.

Pagina 28 van 132

Figuur 4.4a. Verklaarde variante selectieve opleiding

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

In figuur 4.4b staan de verklaarde varianties (Adjusted R Squared) voor elk van de
vijf modellen voor mbo’ers, havisten en vwo’ers voor het kiezen van een opleiding
met loting. Deze verklaarde varianties geven aan hoeveel van de variantie in de
afhankelijke variabele, dus de ingeschatte kans om een opleiding met loting te
kiezen, verklaard wordt door de verschillende student- en scholierkenmerken.
Opvallend is de grote stijging in verklaarde variante van model 2 naar model 3 bij
vwo’ers: het model waar de persoonlijkheidskenmerken aan worden toegevoegd.
Persoonlijkheidskenmerken van vwo’ers spelen blijkbaar een belangrijke rol als het
gaat om het kiezen van een opleiding met loting. Verder valt op dat bij de mbo 4studenten een grote stijging is in de verklaarde variantie van model 4 naar model 5
(toevoeging van regio en bijzondere omstandigheden).
De figuur toont dat voor de mbo 4-studenten de verklaarde variante het grootst is in
model 5. Model 5 verklaart rond de 19 procent van de verschillen tussen de
ingeschatte kansen van mbo’ers voor het kiezen van een opleiding met loting. Ook
voor havisten is de verklaarde variantie het grootst in model 5. Voor havisten
verklaart model 5 rond de 6 procent van de verschillen tussen de ingeschatte
kansen van havisten voor het kiezen van een opleiding met loting. De verklaarde
variantie voor vwo’ers is het grootste in model 3. Voor vwo’ers verklaart model 3
rond de 1 procent van de verschillen tussen de ingeschatte kansen van vwo’ers voor
het kiezen van een opleiding met loting. De schoolkenmerken en de overige
kenmerken voegden voor vwo’ers niets meer toe aan de verklaarde variantie.
De verklaarde variantie voor vwo’ers is bijzonder laag. Voor aanmelding bij een
opleiding met loting spelen er vooral andere zaken een rol dan de kenmerken uit ons
Pagina 29 van 132

model. We zullen bij de keuze voor een lotingsopleiding voor mbo 4-studenten en
havisten het vijfde model beschrijven en voor vwo’ers het derde model.
Figuur 4.4b. Verklaarde variantie opleiding met loting

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

4.5 Keuze voor een selectieve opleiding
Welke groepen gekwalificeerde mbo 4-studenten, havisten en vwo’ers schatten hun
kansen voor aanmelding bij een selectieve opleiding lager in dan andere groepen?
We hebben de scholieren in het voortgezet onderwijs en mbo 4-studenten gevraagd
hoeveel kans zij zichzelf geven om zich aan te melden voor een selectieve opleiding
met een beperkt aantal plaatsten. Deze vraag is niet gesteld aan de mbo 4studenten die hebben aangegeven na hun (eind)examen niet te willen studeren aan
een hogeschool of universiteit. Ook is deze vraag alleen gesteld aan de scholieren en
studenten die vervolgens het vignet over de selectieve opleiding gekregen hebben.
In de paragrafen hieronder beschrijven we voor mbo 4-studenten het vijfde model
en voor havisten en vwo’ers het derde model, aangezien model 4 en 5 voor havisten
en vwo’ers geen verklaarde variantie toevoegden. De kenmerken in de modellen zijn
zodanig omschreven dat ze een risicogroep voorstellen: het geeft de groep
scholieren en studenten weer waarvan wordt verwacht dat hun ingeschatte kans
lager zal zijn dan voor de niet-risicogroep. Een voorbeeld: we verwachten dat
studenten en scholieren met een bovengemiddelde faalangst zichzelf een lagere
kans geven op aanmelding voor een selectieve opleiding dan studenten en
scholieren zonder faalangst. Een dicht bolletje (●) in het model betekent dat de
veronderstelde risicogroep zichzelf inderdaad minder kansen toedicht op aanmelding
voor een selectieve opleiding dan de niet-risicogroep. Een open ruitje (◊) betekent
dat juist de niet-risicogroep zichzelf een lagere kans geeft. Een dicht bolletje toont
dus een resultaat dat we op basis van ons conceptuele model hadden verwacht,
terwijl een open ruitje een voor ons onverwacht resultaat vertegenwoordigt. We
Pagina 30 van 132

rapporteren alleen de kenmerken met een significant effect. Een lege cel betekent
dat het kenmerk geen significant effect heeft: er is geen verschil tussen de
ingeschatte kansen van de risicogroep en de niet-risicogroep. De onderliggende
tabellen met de regressiecoëfficiënten en significantiewaarden zijn te vinden in het
technisch rapport.
4.5.1 De keuze van mbo 4-studenten voor opleidingen die decentraal selecteren
Figuur 4.5a laat zien welke kenmerken van mbo 4-studenten in ons onderzoek
leiden tot een afname van de ingeschatte kans op aanmelding voor een opleiding
waarvoor decentraal geselecteerd wordt. Er blijken zeven studentkenmerken van
invloed op de ingeschatte kans op het kiezen van een selectieve opleiding. Mbo 4studenten voor wie onderstaande kenmerken gelden, zullen volgens onze resultaten
vaker afzien van een opleiding met selectie (de ingeschatte kans voor deze groepen
is kleiner dan voor anderen) dan andere groepen:
•
•
•
•
•
•

mannen;
studenten met een Nederlandse achtergrond;
studenten die tijdens hun opleiding geen jaar hebben overgedaan;
studenten met leenaversie;
studenten die nauwelijks voorlichting van school hebben gehad;
studenten die in de regio Noord of Oost wonen.

Zoals in het model te zien is, hebben niet alle kenmerken in dit model een effect in
de verwachte richting. Dit geldt alleen voor de achtergrondkenmerken. We hadden
verwacht dat de ingeschatte kans lager zou zijn voor vrouwen (versus mannen),
studenten met een niet-westerse migratieachtergrond (versus zonder
migratieachtergrond) en studenten die een jaar over hebben gedaan. De ingeschatte
kans voor deze groep studenten neemt juist toe. De andere kenmerken die van
invloed zijn, leenaversie en voorlichting, tonen wel de verwachte richting. We
verwachtten dat studenten en scholieren die negatief staan tegenover lenen
(leenaversie) en die nauwelijks voorlichting van school hebben gehad over een
toekomstige studie of werk, zichzelf een lagere kans geven zich aan te melden voor
een selectieve opleiding.

Pagina 31 van 132

Figuur 4.5a. Effecten van kenmerken van mbo 4-studenten: de kans op aanmelding voor een
opleiding die selecteert. Model met alle kenmerkgroepen
Mbo
Hogere leeftijd
Vrouwen

◊

Westerse migratieachtergrond versus Nederlandse achtergrond

Achtergrond

Niet-westerse migratieachtergrond versus Nederlandse
achtergrond

◊

Geen opleiding ouders versus wo
Opleiding ouders lager dan mbo 2 versus wo
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo
Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders
Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

Sociaal
netwerk

Leenaversie

Overig

School

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

◊

Negatieve houding vrienden ten opzichte van hoger onderwijs
●

Risicoaversie
Examenstress
Faalangst
Weinig begeleiding
Nauwelijks voorlichting

●

Geen externe bezoeken
Noord

●

Oost

●

Zuid
Bijzondere omstandigheden

Pagina 32 van 132

4.5.2 De keuze van havoscholieren voor opleidingen die decentraal selecteren
Figuur 4.5b laat zien welke kenmerken van havisten in ons onderzoek leiden tot een
afname van de ingeschatte kans op aanmelding voor een opleiding waarvoor
decentraal geselecteerd wordt. Er blijken twee kenmerken van invloed op de
ingeschatte kans voor het kiezen van een selectieve opleiding. Havisten voor wie
onderstaande kenmerken gelden, zullen volgens onze resultaten vaker afzien van
een opleiding met selectie (de ingeschatte kans voor deze groepen is kleiner dan
voor anderen) dan andere groepen:
scholieren met een Nederlandse achtergrond;
scholieren die weinig risico’s durven te nemen.

•
•

De verwachting was dat scholieren zonder migratieachtergrond zichzelf een hogere
ingeschatte kans zouden geven. Het blijkt echter dat juist scholieren met een nietwesterse migratieachtergrond zichtzelf een hogere kans geven. De invloed van
risicoaversie is in de verwachte richting. Hoe minder een havist bereid is om risico’s
te nemen, des te lager zijn ingeschatte kans op aanmelding voor een selectieve
opleiding: selectie is risicovol, want je kunt worden afgewezen.
Figuur 4.5b. Effecten van kenmerken van havoscholieren: de kans op aanmelding voor een
opleiding die selecteert. Model met kenmerken voor achtergrond, sociaal netwerk en
persoonlijkheid
Havo
Hogere leeftijd
Vrouwen
Westerse migratieachtergrond versus Nederlandse achtergrond

Achtergrond

Niet-westerse migratieachtergrond versus Nederlandse
achtergrond

◊

Geen opleiding ouders versus wo
Opleiding ouders lager dan mbo 2 versus wo
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo
Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders
Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

Sociaal
netwerk

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Leenaversie

Negatieve houding vrienden ten opzichte van hoger onderwijs

Risicoaversie

●

Examenstress
Faalangst

Pagina 33 van 132

4.5.3 De keuze van vwo-scholieren voor opleidingen die decentraal selecteren
Figuur 4.5c laat zien welke kenmerken van vwo’ers in ons onderzoek leiden tot een
afname van de ingeschatte kans op aanmelding voor een opleiding waarvoor
decentraal geselecteerd wordt. Er blijken vier kenmerken van invloed op de
ingeschatte kans op het kiezen van een selectieve opleiding. Vwo’ers voor wie
onderstaande kenmerken gelden, zullen volgens onze resultaten vaker afzien van
een opleiding met selectie (de ingeschatte kans voor deze groepen is kleiner dan
voor anderen) dan andere groepen:
jongere scholieren;
scholieren met een laag gemiddeld rapportcijfer;
scholieren die weinig stimulering van hun ouders krijgen;
scholieren die veel leenaversie hebben.

•
•
•
•

Het model laat zien dat bijna alle kenmerken een effect hebben in de verwachte
richting, met uitzondering van leeftijd. Onze resultaten laten zien dat de ingeschatte
kans toeneemt naarmate de scholier ouder is.
Figuur 4.5b. Effecten van kenmerken van vwo-scholieren: de kans op aanmelding voor een
opleiding die selecteert. Model met kenmerken voor achtergrond, sociaal netwerk en
persoonlijkheid
Vwo
Hogere leeftijd

◊

Vrouwen
Westerse migratieachtergrond versus Nederlandse achtergrond

Achtergrond

Niet-westerse migratieachtergrond versus Nederlandse
achtergrond
Geen opleiding ouders versus wo
Opleiding ouders lager dan mbo 2 versus wo
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo
Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders
Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

●

Persoonlijkheid

Sociaal
netwerk

Doubleren
Weinig stimulering door ouders

●

Negatieve houding vrienden ten opzichte van hoger onderwijs
Leenaversie

●

Risicoaversie
Examenstress
Faalangst

4.6 Keuze voor opleiding met loting
Welke groepen gekwalificeerde mbo 4-studenten, havisten en vwo’ers zouden zich
minder snel aanmelden voor een opleiding die loot, dan andere groepen? We hebben
de scholieren en studenten gevraagd hoeveel kans zij zichzelf geven om zich aan te
melden voor een opleiding met een beperkt aantal plaatsten en waar er wordt geloot
in plaats van geselecteerd op kennis, vaardigheden of motivatie.
Pagina 34 van 132

In de paragrafen hieronder beschrijven we voor mbo 4-studenten en havisten het
totale model waarin alle kenmerkgroepen zijn opgenomen, en voor vwo’ers het
derde model, zonder de schoolkenmerken en overige kenmerken. Deze keuze is
gebaseerd op de eerder beschreven verklaarde varianties (zie figuur 4.4b). De
kenmerken in de modellen zijn zodanig omschreven dat ze de groep scholieren en
studenten weergeven als risicogroep. Er wordt verwacht dat hun ingeschatte kans
lager zal zijn dan voor de niet-risicogroep. Een voorbeeld: we verwachten dat
studenten en scholieren met een bovengemiddelde faalangst zichzelf een lagere
kans geven op aanmelding voor een selectieve opleiding met loting, dan studenten
en scholieren zonder faalangst. Een dicht bolletje (●) in het model betekent dat de
veronderstelde risicogroep zichzelf inderdaad minder kansen toedicht op aanmelding
voor een opleiding met loting dan de niet-risicogroep. Een open ruitje (◊) betekent
dat juist de niet-risicogroep zichzelf een lagere ingeschatte kans geeft. Een dicht
bolletje toont dus een verwachte richting, terwijl een open ruitje een onverwachte
richting laat zien. De onderliggende tabellen met de regressiecoëfficiënten en
significantiewaarden zijn te vinden in het technisch rapport.
4.6.1 De keuze van mbo 4-studenten voor opleidingen met loting
Figuur 4.6a laat zien welke kenmerken van mbo 4-studenten in ons onderzoek
leiden tot een afname van de ingeschatte kans op aanmelding voor een opleiding
met loting. Er blijken zes kenmerken van invloed op de ingeschatte kans op het
kiezen van een opleiding met loting. Mbo 4-studenten voor wie onderstaande
kenmerken gelden, zullen volgens onze resultaten vaker afzien van een opleiding
met loting (de ingeschatte kans voor deze groepen is kleiner dan voor anderen) dan
andere groepen:
•
•
•
•
•
•

studenten met een westerse migratieachtergrond;
studenten uit de lagere-inkomensgroepen;
studenten met een laag gemiddeld cijfer;
studenten die weinig door hun ouders gestimuleerd worden;
studenten die weinig bereid zijn risico’s te nemen;
studenten die wonen in de regio Noord of Zuid.

Het model laat zien dat alle kenmerken die van invloed zijn een effect hebben in de
door ons verwachte richting op de ingeschatte kans. Zo geven bijvoorbeeld mbo 4studenten met een laag gemiddeld cijfer zichzelf een lagere kans op aanmelding
voor een opleiding met loting. Dit is niet verrassend, wanneer er gewogen loting zou
plaatsvinden op basis van het gemiddelde eindcijfer, zoals dit vroeger gebeurde.

Pagina 35 van 132

Figuur 4.6a. Effecten van kenmerken van mbo 4-studenten: de kans op aanmelding voor een
opleiding met loting. Model met alle kenmerkgroepen
Mbo
Hogere leeftijd
Vrouwen
Westerse migratieachtergrond versus Nederlandse achtergrond

●

Achtergrond

Niet-westerse migratieachtergrond versus Nederlandse
achtergrond
Geen opleiding ouders versus wo
Opleiding ouders lager dan mbo 2 versus wo
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo
Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders

●

Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

●

Sociaal
netwerk

Leenaversie

School

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Negatieve houding vrienden ten opzichte van hoger onderwijs

Risicoaversie

●

Examenstress
Faalangst
Weinig begeleiding
Nauwelijks voorlichting
Externe bezoeken (0 is referentie)
Noord

Overig

●

●

Oost
Zuid

●

Bijzondere omstandigheden

4.6.2 De keuze van havoscholieren voor opleidingen met loting
Figuur 4.6b laat zien welke kenmerken van havisten in ons onderzoek leiden tot een
afname van de ingeschatte kans op aanmelding voor een opleiding die loot. Er
blijken zes kenmerken van invloed op de ingeschatte kans op het kiezen van een
opleiding met loting Havisten voor wie onderstaande kenmerken gelden, zullen
volgens onze resultaten vaker afzien van een opleiding die loot (de ingeschatte kans
voor deze groepen is kleiner dan voor anderen) dan andere groepen:
•
mannen;
•
scholieren met ouders die geen enkele opleiding hebben afgerond;
•
scholieren met ouders met een mbo 3- of 4- of vergelijkbare opleiding;
•
scholieren met vrienden die een negatieve houding ten opzichte van het hoger
onderwijs hebben;
•
scholieren met risicoaversie;
•
scholieren met bijzondere omstandigheden.
Alle kenmerken hebben een effect in de verwachte richting, op één kenmerk na, en
dat is geslacht. Het model laat zien dat het juist mannen en niet zoals verwacht
Pagina 36 van 132

vrouwen zijn die zichzelf een lagere kans geven op aanmelding voor een opleiding
met loting.
Figuur 4.6b. Effecten van kenmerken van havoscholieren: de kans op aanmelding voor een
opleiding met loting. Model met alle kenmerkgroepen
Havo
Hogere leeftijd
Vrouwen

◊

Westerse migratieachtergrond versus Nederlandse achtergrond

Achtergrond

Niet-westerse migratieachtergrond versus Nederlandse
achtergrond
Geen opleiding ouders versus wo

●

Opleiding ouders lager dan mbo 2 versus wo
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo

●

Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders
Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

Sociaal
netwerk

Leenaversie

School

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Negatieve houding vrienden ten opzichte van hoger onderwijs

Risicoaversie

●

●

Examenstress
Faalangst
Weinig begeleiding
Nauwelijks voorlichting
Geen externe bezoeken

Overig

Noord
Oost
Zuid
Bijzondere omstandigheden

●

4.6.3 De keuze van vwo-scholieren voor opleidingen met loting
Figuur 4.6c laat zien welke kenmerken van vwo’ers in ons onderzoek leiden tot een
afname van de ingeschatte kans op aanmelding voor een opleiding met loting. Er
blijken 3 kenmerken van invloed te zijn op de ingeschatte kans op het kiezen van
opleiding met loting. Zij verklaren tezamen slechts 1 procent van de verschillen
tussen vwo’ers. Vwo’ers voor wie onderstaande kenmerken gelden, zullen volgens
onze resultaten vaker afzien van een opleiding met loting (de ingeschatte kans voor
deze groepen is kleiner dan voor anderen) dan andere groepen:
•
scholieren met een lichamelijke of psychische beperking;
•
scholieren die weinig stimulering van hun ouders krijgen;
•
scholieren met leenaversie.
Het model laat zien dat alle kenmerken die van invloed zijn een effect hebben in de
verwachte richting. Het model laat ook zien dat de klassieke achtergrondkenmerken
Pagina 37 van 132

zoals geslacht, leeftijd, sociaaleconomische status of migratieachtergrond voor
vwo’ers geen rol van betekenis spelen op de ingeschatte kans op het aanmelden
voor een opleiding met loting.
Figuur 4.6c. Effecten van kenmerken van vwo-scholieren: de kans op aanmelding voor een
opleiding die loot. Model met kenmerken voor achtergrond, sociaal netwerk en persoonlijkheid
vwo
Hogere leeftijd
Vrouwen
Westerse migratieachtergrond versus Nederlandse achtergrond

Achtergrond

Niet-westerse migratieachtergrond versus Nederlandse
achtergrond
Geen opleiding ouders versus wo
Opleiding ouders lager dan mbo 2 versus wo
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo
Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders
Psychische of lichamelijke beperking

●

Laag rapportcijfer

Sociaal
netwerk

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Leenaversie

●

Negatieve houding vrienden ten opzichte van hoger onderwijs
●

Risicoaversie
Examenstress
Faalangst

4.7 Conclusie
In dit hoofdstuk hebben we laten zien welke kenmerken van mbo’ers, havisten en
vwo’ers de kans om voor een selectieve opleiding te kiezen (waarbij decentraal
geselecteerd wordt of waarbij dit via loting gebeurt) beïnvloeden. We geven in dit
hoofdstuk antwoord op deelvraag 2 en 3:
Welke kenmerken van gekwalificeerde scholieren en studenten hangen samen met
de door hen geschatte kans om te kiezen voor een selectieve opleiding?
Welke kenmerken van gekwalificeerde scholieren en studenten hangen samen met
de door hen geschatte kans om te kiezen voor een opleiding met loting?
We hebben het effect van verschillende kenmerken op de ingeschatte kans op het
kiezen van een opleiding die selecteert en een opleiding die loot in samenhang
getoetst. In de tabellen 4.7a en 4.7b hieronder vatten we voor elk van de best
passende modellen het antwoord op deelvraag 2 en 3 samen. Studenten en
scholieren waarvoor de kenmerken in onderstaande tabellen gelden, zullen volgens
onze resultaten vaker afzien van 1) een opleiding met selectie of 2) een opleiding
met loting, in vergelijking met andere groepen studenten en scholieren.
Als we de resultaten gezamenlijk bekijken voor de drempel selectie dan zien we een
aantal opvallende zaken (zie tabel 4.7a). Voor mbo 4-studenten zien we dat twee
klassieke achtergrondkenmerken ertoe lijken te doen, namelijk geslacht en
Pagina 38 van 132

migratieachtergrond. Verder valt op dat het sociale netwerk van mbo 4-studenten
en havisten geen invloed heeft op het mechanisme van zelfselectie bij selectieve
opleidingen. Zowel ouders als vrienden hebben geen invloed op de ingeschatte kans
zich voor een selectieve opleiding aan te melden. Ook bij havisten en vwo’ers doen
klassieke achtergrondkenmerken ertoe, maar slechts in beperkte mate. Bij havisten
speelt migratieachtergrond een rol, bij vwo’ers de leeftijd. Het sociale netwerk speelt
alleen bij vwo’ers een rol. Persoonlijkheidskenmerken hebben bij zowel mbo’ers als
bij havisten en vwo’ers een invloed op het kiezen voor een opleiding die selecteert.
Tot slot zien we dat bij mbo 4-studenten de voorlichting vanuit de mbo-instelling en
regio ook een rol van betekenis spelen.
Tabel 4.7a. Kenmerken van studenten/scholieren: kiezen voor een selectieve opleiding
(verwacht ●, onverwacht ◊)
Model
Kenmerken
Mbo 4Havisten
Vwo’ers
studenten
1
Achtergrond
Mannen (◊)
Scholieren met
Jonge scholieren
Nederlandse
(◊)
Studenten met
achtergrond (◊)
Scholieren met
Nederlandse
een laag
achtergrond (◊)
gemiddeld
Studenten die
rapportcijfer (●)
geen jaar tijdens
hun opleiding
hebben
overgedaan (◊)
2
Sociaal
Scholieren met
netwerk
ouders/
verzorgers die
weinig stimuleren
tot een verdere
studie in het
hoger onderwijs
(●)
3
PersoonlijkStudenten met
Scholieren met
Scholieren met
heid
leenaversie (●)
risicoaversie (●)
leenaversie (●)
4
School
Studenten die
Model 4 en 5 voegden voor havisten en
nauwelijks
vwo’ers geen verklaarde variantie toe.
voorlichting op
school hebben
gehad (●)
5
Overig
Studenten die in
de regio Noord of
Oost wonen (●)
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Tabel 4.7b toont een overzicht van de student- en scholierkenmerken die van
invloed zijn op het kiezen van een opleiding met loting. Voor mbo 4-studenten
spelen kenmerken uit alle vijf de kenmerkgroepen een rol. Voor zowel mbo 4studenten als havisten hebben klassieke achtergrondkenmerken invloed op de
ingeschatte kans voor aanmelding voor een opleiding met loting. Bij mbo 4studenten zijn dat migratieachtergrond en inkomen ouders, bij havisten zijn dat
geslacht en het opleidingsniveau van ouders/verzorgers.
Schoolkenmerken doen er voor havisten en mbo 4-studenten niet toe.
Voor de vwo’ers speelt slechts een beperkt aantal kenmerken een rol. Net als bij
havisten is de rol van de ouders relevant. Bij vwo’ers is ook leenaversie van invloed
op de kans op aanmelding voor een opleiding met loting. Klassieke
achtergrondkenmerken zoals geslacht, leeftijd, sociaaleconomische status of
Pagina 39 van 132

migratieachtergrond spelen bij vwo’ers geen rol. Wel zien we dat vwo’ers met een
psychische of lichamelijke beperking zichzelf een lagere kans geven om zich aan te
melden voor een opleiding met loting.
Tabel 4.7b. Kenmerken studenten/scholieren: kiezen voor een opleiding die loot (verwacht ●,
onverwacht ◊)
Model
Kenmerken
Mbo 4-studenten
Havisten
Vwo’ers
1

Achtergrond

Studenten met een
westerse
migratieachtergrond
(●)
Studenten met een
laag gemiddeld
rapportcijfer (●)
Studenten uit de
lagereinkomensgroepen
(●)

Mannelijke
scholieren (◊)
Scholieren met
ouders die geen
opleiding hebben
(●)
Scholieren met
ouders met een
mbo 3- of 4- of
vergelijkbare
opleiding (●)

2

Sociaal
netwerk

Studenten met
ouders/ verzorgers
die weinig
stimuleren tot
verdere studie in
het hoger onderwijs
(●)

Scholieren met
vrienden die een
negatieve houding
ten opzichte van
het hoger
onderwijs hebben
(●)

3

Persoonlijkheid

Studenten met
risicoaversie (●)

Scholieren met
risicoaversie (●)

4
5

School
Overig

Studenten die in de
regio Noord of Zuid
wonen (●)

Scholieren met
bijzondere
omstandigheden
(●)

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Scholieren met
een psychische of
lichamelijke
beperking (●)

Scholieren met
ouders/
verzorgers die
weinig stimuleren
tot een verdere
studie in het
hoger onderwijs
(●)
Scholieren die
leenaversie
hebben (●)
Model 4 en 5
voegden voor
vwo’ers geen
verklaarde
variantie toe

Studenten en scholieren verschillen van elkaar in de kans die ze zichzelf geven op
aanmelding voor een opleiding die decentraal selecteert en een opleiding die loot.
Ook de risicogroepen die minder snel voor decentrale selectie zouden kiezen zijn
niet dezelfde risicogroepen die minder snel voor loting zouden kiezen. Daarnaast zijn
er een aantal overeenkomsten tussen deze risicogroepen.
Een eerste overeenkomst van risicogroepen zien we bij mbo’ers. Daar speelt de
mate waarin ze voorlichting hebben ontvangen een rol bij zowel opleidingen die
decentraal selecteren als bij opleidingen die loten. Mbo 4-studenten die niet tot
nauwelijks voorlichting hebben gehad over vervolgopleidingen en beroepen (de
risicogroep) geven zichzelf een lagere kans op aanmelden voor een selectieve
opleiding of een opleiding met loting. Bij vwo’ers zien we dat de ouders zowel een
rol spelen bij een selectieve opleiding als bij een opleiding met loting. Hoe minder
ouders of verzorgers de scholier stimuleren tot een verdere studie in het hoger
onderwijs (de risicogroep), des te lager de scholier zijn kans inschat om te kiezen
voor een selectieve opleiding of een opleiding die loot.

Pagina 40 van 132

Desondanks lijkt het sociale netwerk een belangrijkere rol te spelen bij aanmelding
voor een opleiding met loting, dan voor een selectieve opleiding. Bij mbo 4studenten zien we dat ouders en bij havisten hun vrienden een rol spelen als het
gaat om een opleiding met loting. Bij selectieve opleidingen is voor mbo’ers en
havisten het sociale netwerk niet relevant.
Wat verder bij de groep havisten opvalt, is dat er meer achtergrondkenmerken van
invloed zijn bij een opleiding met loting dan bij een opleiding met decentrale
selectie. Waar bij een opleiding met decentrale selectie alleen migratieachtergrond
van invloed is, spelen geslacht en het opleidingsniveau van de ouders een rol bij
opleidingen met loting. Daarnaast zien we dat bij havisten bijzondere
omstandigheden relevant zijn bij opleidingen met loting, maar niet bij opleidingen
met decentrale selectie. Havisten met bijzondere omstandigheden geven zichzelf
een lagere kans op aanmelding voor een opleiding met loting.
Ten slotte laten de resultaten zien dat de door ons verwachtte achtergrond en
persoonlijkheidskenmerken overall voor havisten en vwo’ers weinig bepalend zijn bij
hun keuze voor opleidingen die decentraal selecteren dan wel loten. De verklaarde
variantie van de modellen met deze kenmerken is laag. Andere factoren die we niet
hebben meegenomen zijn blijkbaar relevanter.
In hoofdstuk 5 gaan we dieper in op de resultaten van dit hoofdstuk. We weten
namelijk nog niet goed op basis van de bevindingen in dit hoofdstuk of de keuze
voor een opleiding met selectie wellicht anders had uitgepakt als deze drempel er
niet was geweest. In hoofdstuk 5 laten we zien welke drempels in het hoger
onderwijs leiden tot een individuele heroverweging voor een specifieke opleiding en
hoe zwaar deze drempels meewegen in deze overweging. Ook laten we zien voor
welke groepen aspirant-studenten dergelijke drempels zo zwaar wegen, dat ze
zichzelf een (veel) minder grote kans geven zich voor een bepaalde opleiding in het
hoger onderwijs in te schrijven, dan wanneer deze drempels er niet waren geweest.

Pagina 41 van 132

5

Zelfselectie bij verschillende groepen studenten

5.1 Inleiding
De kans dat je na je eindexamen of na afronding van je mbo 4-opleiding voor een
vervolgopleiding kiest die boven op je diploma nog iets extra’s van je vraagt (een
extra drempel heeft), is afhankelijk van persoonlijke kenmerken en de
omstandigheden waarin je je bevindt. Dit weten we wat betreft verschillen in
sociaaleconomische status, geslacht en migratieachtergrond al uit eerder onderzoek
(ResearchNed, 2020; Van Herpen et al., 2021; Inspectie van het Onderwijs, 2020).
Maar ook zaken als faalangst, steun vanuit je netwerk of examenstress spelen een
rol (zie hoofdstuk 3). In het vorige hoofdstuk namen we twee drempels onder de
loep: decentrale selectie en loting. We concludeerden dat verschillende leerling- en
studentkenmerken van invloed zijn op de keuze voor opleidingen met een dergelijke
drempel.
In dit hoofdstuk gaan we dieper in op de vraag of de keuze voor een opleiding met
een drempel voor sommige groepen aspirant-studenten wellicht anders had
uitgepakt als deze drempel er niet was geweest, en of dit verschilt per type drempel.
We laten zien voor welke groepen aspirant-studenten drempels zo zwaar lijken te
wegen dat ze de kans (veel) minder groot inschatten dat ze zich voor een bepaalde
opleiding in het hoger onderwijs aanmelden dan wanneer deze drempels er niet
waren geweest. Dit bekijken we in het algemeen voor opleidingen in het hoger
onderwijs en vervolgens ook voor alleen selecterende opleidingen. De volgende
deelvraag staat in dit hoofdstuk centraal:
Welke aspirant-studenten zijn meer geneigd af te zien van aanmelding voor een
voorkeursopleiding (een opleiding die hoog op hun voorkeurslijstje staat) vanwege
kenmerken of drempels van die opleiding?
5.2 Vignetten
Om meer inzicht te krijgen in zelfselectie en na te gaan in welke gevallen dit vaker
optreedt en voor wie, hebben we een vignettenonderzoek uitgevoerd. De
achterliggende gedachte hiervan is in hoofdstuk 2 beschreven. Het onderzoek komt
er in het kort op neer dat aan respondenten (studenten in hun laatste jaar van het
mbo 4 en scholieren in hun eindexamenjaar havo en vwo) verschillende vignetten
(scenario’s) over een onderwijssituatie zijn voorgelegd. In ieder vignet werd er
gevarieerd met verschillende drempels. Aan de respondenten is gevraagd de situatie
zoals op het vignet beschreven te beoordelen alsof ze hun school al hebben
afgerond en voor de keuze staan zich voor een bepaalde opleiding aan te melden.
Vervolgens moesten ze telkens dezelfde vraag beantwoorden: hoe groot schat jij
onder deze omstandigheden de kans dat jij je voor deze opleiding aanmeldt? Door
de ingeschatte kansen te vergelijken, kunnen we vaststellen welke drempels tot
meer zelfselectie leiden dan andere en welke typen aspirant-studenten eerder
geneigd zijn af te zien van een specifieke opleiding dan andere.
In dit hoofdstuk beschrijven we twee vignetten waarbinnen we telkens vijf drempels
– kenmerken van opleidingen waarvan wij verwachten dat ze (bij sommige
studenten) tot zelfselectie leiden – al dan niet hebben opgeworpen. Het eerste
vignet betreft algemene drempels van opleidingen in het hoger onderwijs, zoals
omvang, taal of de BSA-norm. Het tweede vignet betreft drempels die expliciet te
maken hebben met selectie, zoals de timing van de procedure, de inhoud van de
Pagina 42 van 132

procedure of de te investeren tijd voor het doorlopen van de procedure. We kijken
hoe groot de relatieve zelfselectie is per drempel en welke drempels tot de meeste
zelfselectie leiden. Ten slotte gaan we per drempel na in hoeverre sommige groepen
aspirant-studenten meer geneigd zijn af te zien van een specifieke opleiding dan
andere groepen.
De vignetten zijn geanalyseerd door middel van multi-levelanalyses. De resultaten
zijn in schema’s samengevat: aangegeven is hoe zwaar het relatieve gewicht is van
iedere opgeworpen drempel en welke groep aspirant-studenten meer geneigd is af
te zien van een opleiding vanwege de specifieke drempel. De onderliggende tabellen
zijn te vinden in het technisch rapport.
5.3 Keuze voor een specifieke opleiding: drempels binnen opleidingen
In hoofdstuk 3 hebben we een aantal cruciale drempels bij het kiezen voor een
specifieke opleiding in het hoger onderwijs geïdentificeerd. Deze drempels worden
verschillend beleefd door groepen studenten en leerlingen. Het gaat om
opleidingskenmerken die niet bedoeld zijn om potentiële studenten te weren, maar
wel deze uitwerking kunnen hebben. Zo kan Engels als instructietaal voldoende zijn
voor een aspirant-student om bij voorbaat af te haken. Het ingewikkelde van
zelfselectie is dat het hoofdzakelijk de perceptie van de aspirant-student zelf betreft.
Deze schat in dat ‘iets’ van een opleiding zijn kans op succes afneemt, terwijl dat in
werkelijkheid niet zo hoeft te zijn. En hoe groot de student zijn kans op succes
inschat wordt ook weer beïnvloed door eerdere ervaringen, de omgeving en
eigenschappen van de aspirant-student zelf.
Uit het vooronderzoek hebben we de vijf drempels gekozen die het vaakst zijn
beschreven. Sommige opleidingen hebben ze wel, andere opleidingen hebben ze
niet. De drempels kunnen worden toegeschreven aan het onderwijsstelsel. De
situatie op de arbeids- of woningmarkt, of de afstand tussen opleidingslocatie en het
woonadres van de student, kwalificeren niet als geschikte drempel voor onze
onderzoeksvraag. Hier hebben opleidingen, scholen en instellingen, maar ook het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) weinig tot geen invloed op.
Ook zaken als vooropleidingseisen vielen af, deze zijn immers voorwaardelijk voor
toelating tot het hoger onderwijs.
De drempels die we in ons eerste vignet hebben opgenomen zijn:
•
De opleiding is in het Engels.
•
Er is een beperkt aantal studieplaatsen beschikbaar: er wordt geselecteerd.
•
Het meeste onderwijs wordt gegeven in groepen van meer dan honderd
studenten.
•
Je moet in het eerste jaar bijna alle studiepunten halen.
•
Naast het collegegeld zijn er veel extra kosten.
Figuur 5.3a laat zien in welke mate de voorgelegde drempels leiden tot een lagere
ingeschatte kans op aanmelding voor de beoogde opleiding. In het scenario ‘geen
enkele drempel’ geven vwo’ers, havisten en mbo’ers zichzelf gemiddeld
respectievelijk 87, 86 en 82 procent kans dat ze zich voor deze opleiding
aanmelden. 4 We zien vervolgens dat deze kans afneemt bij iedere drempel die in
4 Deze kans is voor geen enkele vooropleidingsgroep 100 procent, omdat er ook altijd
studenten zullen zijn die een voorkeur hebben voor opleidingen die van zichzelf een drempel
hebben. Zo zijn er studenten die juist liever een opleiding in het Engels gaan volgen. Zij
zullen bij het zogenaamd gunstigste scenario hun aanmeldkans juist wat lager inschatten.
Met andere woorden: wat wij hier het gunstigste scenario noemen hoeft niet voor iedereen
te gelden. Voor de gemiddelde student is dit scenario wel het gunstigste.
Pagina 43 van 132

het scenario wordt opgeworpen. Ook zien we dat de ene drempel een grotere impact
heeft dan de andere. Dit geeft meteen een belangrijk voordeel aan van de
vignettenmethode: we kunnen de drempels ten opzichte van elkaar vergelijken.
Het gewicht dat een drempel in de schaal legt wisselt per vooropleidingsgroep. Voor
vwo’ers zijn het vooral de opleidingen met extra kosten die een afschrikwekkend
effect hebben. De kans die vwo’ers zichzelf toebedelen om zich voor een dure
opleiding aan te melden daalt met 12 procentpunten ten opzichte van een opleiding
waarvoor alleen het collegegeld wordt vereist. Als alle drempels tegelijkertijd van
toepassing zijn dan geeft een gemiddelde vwo’er zichzelf nog maar 52 procent kans
zich voor deze opleiding aan te melden.
De drempel ‘Engels als instructietaal’ is voor zowel mbo’ers als havisten een
belangrijkere reden om de opleidingskeuze nog eens goed te overwegen. Zij
schatten hun kans op aanmelding zo’n 15 procentpunten lager in dan wanneer de
opleiding in het Nederlands is. Voor havisten weegt deze drempel zwaarder dan de
kosten van de opleiding, voor mbo’ers is het gewicht van extra kosten en Engels
vergelijkbaar. In tegenstelling tot mbo’ers en havisten is Engels voor vwo’ers de
minst hoge drempel.
Vergelijken we de drempels onderling op hun effect op aanmelding dan zien we dat
voor vwo’ers de kosten het zwaarste wegen, voor havisten is dit Engels als
instructietaal en voor mbo’ers is dit Engels en extra kosten. Als alle drempels gelden
dan is de kans op aanmelding voor havisten en mbo’ers nog maar een derde, terwijl
dit voor vwo’ers nog fiftyfifty is.
Figuur 5.3a. Inschatting kans op aanmelding voor een opleiding: drempels in het ho (n=mbo
1057; havo 1572; vwo 2284)

Pagina 44 van 132

5.4

Keuze voor een specifieke opleiding: wie struikelt over welke

drempels?
We hebben in paragraaf 5.3 laten zien hoe groot de gemiddelde zelfselectie is voor
alle bevraagde vwo’ers, havisten en mbo’ers bij verschillende drempels: het
zogenoemde effect van een drempel. In hoofdstuk 4 hebben we laten zien hoe groot
de gemiddelde kans op de keuze voor een opleiding met een drempel is bij
verschillende groepen studenten en leerlingen: het effect van achtergrond-,
persoonlijkheids-, school- en overige kenmerken. Het is goed voor te stellen dat
bepaalde groepen studenten zich meer laten beïnvloeden door bepaalde drempels
dan anderen (zie hoofdstuk 3). Zo toonde eerder onderzoek aan dat bij hoge
studiekosten, studenten met laagopgeleide ouders sneller geneigd zijn af te zien van
verdere studie dan studenten met hoogopgeleide ouders (Van den Broek et al.,
2018). In deze paragraaf beschrijven we de interacties tussen drempels bij
opleidingen en achtergrond- en persoonlijkheidskenmerken. Dit doen we per
afzonderlijke drempel. De beschreven resultaten zijn per drempel geschat en telkens
in een schema samengevat. De bijbehorende tabellen zijn te vinden in het technisch
rapport.

5.4.1 De instructietaal van de opleiding is Engels
Steeds meer opleidingen in het hoger onderwijs hebben Engels als instructietaal. In
de hbo-bachelor is 6 procent van de opleidingen in het Engels, in de wo-bachelor
geldt dit inmiddels al voor 29 procent van de opleidingen (Inspectie van het
Onderwijs, 2022). Dit percentage is nog veel hoger in de masterfase, zowel voor het
hbo als het wo. In het vignet hebben we Engels als instructietaal opgenomen als
drempel. Studenten die onzeker zijn over hun taalvaardigheid of faalangstig zijn en
niet graag fouten maken, zijn hier mogelijk eerder geneigd hun keuze te
heroverwegen dan zelfverzekerde studenten.
Schema 5.4a vat samen – voor mbo’ers, havisten en vwo’ers afzonderlijk – welke
kenmerken tot zelfselectie leiden wanneer Engels de instructietaal is. De kenmerken
in het schema geven (veronderstelde) risicogroepen aan. We verwachten
bijvoorbeeld dat vrouwen meer last zullen hebben van bepaalde drempels in het
onderwijs dan mannen. Een dicht bolletje (●) in het schema betekent dat de
veronderstelde risicogroep zichzelf inderdaad minder kansen toedicht op aanmelding
voor de opleiding met de betreffende drempel dan de niet-risicogroep. Een open
ruitje (◊) betekent dat juist de niet-risicogroep last heeft van de specifieke drempel.
Een open rondje (O) betekent dat er wel een significant verschil is tussen risicogroep
en niet-risicogroep, maar dat dit niet wordt veroorzaakt door de specifieke drempel.
Dit zou bijvoorbeeld kunnen betekenen dat groepen van elkaar verschillen als er
geen extra kosten aan de opleiding verbonden zijn, maar niet als een opleiding juist
wel extra kosten met zich meebrengt. Een lege cel betekent dat het kenmerk geen
significant effect heeft: de risicogroep en de niet-risicogroep hebben beide evenveel
last van de drempel.

Pagina 45 van 132

Mbo
Hogere leeftijd
Vrouwen

Achtergrond

Vwo

◊
●

Westerse migratieachtergrond
Niet-westerse migratieachtergrond

Havo
●
O

◊

◊

◊

Opleiding ouders lager dan mbo 2
versus wo

●

Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo

●

Opleiding ouders hbo versus wo

●

Laag inkomen ouders
Psychische of lichamelijke beperking

O

Laag rapportcijfer

Sociaal
netwerk

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Leenaversie

◊

Negatieve houding vrienden ten
opzichte van hoger onderwijs

Risicoaversie

O

O

Examenstress
Faalangst

●
●

●

● Er is sprake van zelfselectie door de risicogroep ◊ Er is sprake van zelfselectie door de niet-risicogroep O

Er is geen sprake van zelfselectie, de groepen verschillen van elkaar bij afwezigheid van de drempel

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Onder mbo’ers schatten vrouwen hun kansen voor aanmelding lager in dan mannen
als de opleiding in het Engels is. Ook mbo’ers met faalangst geven aan zich minder
snel aan te melden voor een Engelstalige opleiding. Voor mbo’ers met een nietwesterse migratieachtergrond is de drempel van Engelstalig onderwijs minder hoog
dan voor mbo’ers met een Nederlandse achtergrond. En ook mbo’ers die door hun
ouders weinig gestimuleerd worden om te studeren lijken minder last te hebben van
deze drempel, een niet goed te plaatsen bevinding.
Achtergrondkenmerken zoals leeftijd, geslacht en opleiding van de ouders maken
vergeleken met mbo’ers en vwo’ers, voor havisten het meest uit als de opleiding in
het Engels wordt aangeboden. We zien hier een duidelijk opleidingseffect: hoe lager
de opleiding van de ouders, des te zwaarder de drempel Engels weegt. Ook voor
vrouwen op de havo en havisten met examenstress is het Engels een grotere
drempel dan voor mannen en havisten zonder examenstress. Jongere havisten en
havisten met een Nederlandse achtergrond geven zichzelf minder kans op
aanmelding voor een Engelstalige opleiding dan oudere havisten en havisten met
een niet-westerse achtergrond.
Bij vwo’ers spelen slechts een beperkt aantal kenmerken een rol; het zijn de
aspirant-studenten met een Nederlandse achtergrond en met bovengemiddelde
faalangst die eerder geneigd zijn af te zien van een Engelstalige opleiding dan de
overige vwo’ers.

Pagina 46 van 132

5.4.2 De opleiding selecteert
De tweede drempel die van invloed is op zelfselectie is selectie vanwege een beperkt
aantal plaatsen. Schema 5.4b laat zien voor welke groepen mbo 4-studenten, havoen vwo-scholieren deze drempel meer gewicht in de schaal legt.
Schema 5.4b. De opleiding selecteert: inschatting kans op aanmelding voor een dergelijke
opleiding (n=mbo 736; havo 1344; vwo 2052)
Mbo
Havo
Vwo
Hogere leeftijd

●

Vrouwen
Westerse migratieachtergrond

●

Achtergrond

Niet-westerse migratieachtergrond
Opleiding ouders lager dan mbo 2
versus wo
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo

●

Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders

O

Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

Sociaal
netwerk

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Leenaversie

●

Risicoaversie

●

◊

●

Negatieve houding vrienden ten
opzichte van hoger onderwijs

●

Examenstress
Faalangst

● Er is sprake van zelfselectie door de risicogroep ◊ Er is sprake van zelfselectie door de niet-risicogroep O
Er is geen sprake van zelfselectie, de groepen verschillen van elkaar bij afwezigheid van de drempel
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Wat meteen opvalt is dat bij mbo’ers de persoonlijkheidskenmerken er niet toe doen
en dat bij de vwo’ers de klassieke achtergrondkenmerken juist niet uitmaken bij de
ingeschatte kans op aanmelding voor een selectieve opleiding. In het mbo zijn het
vrouwen en studenten met een westerse migratieachtergrond die eerder geneigd
zijn af te haken als een opleiding selecteert. En weer zien we binnen de groep
mbo’ers de moeilijk te interpreteren uitkomst dat hoe méér ouders hun kind
stimuleren, des te kléiner de kans die deze kinderen zichzelf geven zich aan te
melden voor een selectieve opleiding.
Bij havisten speelt leenaversie en risicoaversie een rol. Ook havisten van wie de
ouders een mbo 3- of 4-niveau hebben behaald, zullen sneller afzien van een
selectieve opleiding dan havisten met wo-opgeleide ouders.
Vwo’ers die aangeven dat hun ouders ze weinig stimuleren om verder te studeren,
kiezen minder snel voor een selectieve opleiding. Ook zien risicomijdende vwo’ers
eerder af van een selectieve opleiding dan vwo’ers die risico’s niet uit de weg gaan.

5.4.3 De opleiding is grootschalig
De gepercipieerde massaliteit van een opleiding kan van invloed zijn op de keuze
voor een opleiding in het hoger onderwijs. Sociale angst, de angst ondergesneeuwd
Pagina 47 van 132

te raken en de angst om als een nummer te worden beschouwd, kunnen allemaal
een rol spelen bij deze keuze. Schema 5.4c laat zien welke groepen studenten en
leerlingen zich eerder laten ontmoedigen door een grote opleiding (onderwijs in
groepen van meer dan 100 studenten) dan anderen.
Figuur 5.4c. De opleiding is grootschalig: inschatting kans op aanmelding voor een dergelijke
opleiding (n=mbo 736; havo 1344; vwo 2052)
Mbo
Havo
Vwo
Hogere leeftijd

O

Achtergrond

Vrouwen
Westerse migratieachtergrond

O

●

◊

Niet-westerse migratieachtergrond

◊

◊

◊

Opleiding ouders lager dan mbo 2
versus wo

O

●

Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo
Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders
Psychische of lichamelijke beperking

●

●

Laag rapportcijfer

Sociaal
netwerk

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Leenaversie

O

Negatieve houding vrienden ten
opzichte van hoger onderwijs

●
O

O
●

Risicoaversie
Examenstress
Faalangst

●

● Er is sprake van zelfselectie door de risicogroep ◊ Er is sprake van zelfselectie door de niet-risicogroep O
Er is geen sprake van zelfselectie, de groepen verschillen van elkaar bij afwezigheid van de drempel
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

De omvang van de opleiding is gemiddeld genomen voor alle mbo’ers een drempel
om voor aanmelding te kiezen (zie figuur 5.3a). Mbo’ers met een Nederlandse
achtergrond hebben hier nog het meeste last van. Bij havisten zien we dat de groep
studenten met een westerse migratieachtergrond negatiever wordt beïnvloed door
de omvang van de opleiding, bij vwo’ers gaat dit juist op voor de groep scholieren
met een Nederlandse achtergrond.
Opvallend is dat havo- en vwo-scholieren met een fysieke of psychische beperking
hun kansen voor aanmelding aan een grote opleiding lager inschatten dan scholieren
zonder beperking. Mogelijk leeft bij deze groep de verwachting dat bij
kleinschaligere opleidingen er meer ruimte is en voorzieningen zijn voor mensen
met een functiebeperking. Deze groep werd overigens ook door de bevraagde
decanen genoemd in combinatie met grootschaligheid van het hoger onderwijs. Bij
andere door ons voorgelegde drempels wijkt deze groep niet af van de totale groep
scholieren.
Bij vwo-scholieren met een leenaversie of faalangst legt de omvang van de opleiding
meer gewicht in de schaal dan bij de overige vwo-scholieren. Mogelijk speelt bij
faalangstige vwo’ers het sociale ongemak of verdwijnen in de massa een rol. Bij
leenaversie is het lastiger een mogelijke verklaring te geven. Voor havisten met
laagopgeleide ouders en havisten met vrienden met een negatieve houding ten
Pagina 48 van 132

opzichte van het hoger onderwijs vormt een grootschalige opleiding een hogere
drempel.
5.4.4 De opleiding kent een strenge BSA-norm
(Bijna) iedere bacheloropleiding in het hoger onderwijs kent een bindend
studieadvies. De normen hiervoor kunnen sterk wisselen tussen opleidingen. Waar
bij de ene opleiding de totale zestig studiepunten in het eerste jaar behaald moeten
worden, kan dit bij andere opleidingen stukken lager zijn. Studenten en scholieren
die risicomijdend zijn, gevoeliger zijn voor examenstress en niet graag falen,
ervaren mogelijk een hogere drempel bij een strenge BSA-norm dan overige
groepen studenten en scholieren. Schema 5.4d laat zien voor welke groepen
studenten de BSA-norm een hogere drempel vormt dan voor de gehele groep
aspirant-studenten.
Figuur 5.4d. De opleiding heeft een strenge BSA-norm, je moet in het eerste jaar bijna alle
studiepunten halen: inschatting kans op aanmelding voor een dergelijke opleiding (n=mbo
736; havo 1344; vwo 2052)
Mbo
Havo
Vwo
Hogere leeftijd

●

Vrouwen
Westerse migratieachtergrond

Achtergrond

Niet-westerse migratieachtergrond
Opleiding ouders lager dan mbo 2
versus wo
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo

◊

Opleiding ouders hbo versus wo

◊

Laag inkomen ouders

O

O

Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

Sociaal
netwerk

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Leenaversie

Negatieve houding vrienden ten
opzichte van hoger onderwijs

●

Risicoaversie

●

Examenstress
Faalangst

O

◊

● Er is sprake van zelfselectie door de risicogroep ◊ Er is sprake van zelfselectie door de niet-risicogroep O

Er is geen sprake van zelfselectie, de groepen verschillen van elkaar bij afwezigheid van de drempel

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Bij mbo’ers zien we dat de groep studenten met wo-opgeleide ouders de BSA-norm
als een hogere drempel ervaart dan de groep studenten met hbo- en mbo 3/4opgeleide ouders. Deze bevinding is tegen-intuïtief, omdat een hoog
opleidingsniveau van ouders in de klassieke sociaalwetenschappelijke theorie als
indicatie wordt gebruikt voor sociaaleconomische status, toegang tot (sociale)
hulpbronnen en toegang tot informatie.
Havisten met een sociaal netwerk dat negatief staat ten opzichte van studeren
ervaren een strenge BSA-norm als een nog hogere drempel dan de totale groep
havisten. Dit geldt ook voor de relatief oudere vwo’ers en voor risicomijdende
vwo’ers in vergelijking met de totale groep vwo’ers.

Pagina 49 van 132

5.4.5 De opleiding breng extra kosten met zich mee
Sommige opleidingen in het hoger onderwijs brengen (soms vrijwillige) extra kosten
met zich mee. Dit betreft doorgaans kleinschalige intensieve opleidingen zoals
University Colleges of de hogere hotelschool, waarbij het studentenleven zich op een
campus afspeelt en het collegegeld hoger is, opleidingen waarvoor extra materialen
of kleding moet worden aangeschaft, of opleidingen waarbij een buitenlandse stage
gangbaar is. Ook al kunnen dergelijke kosten soms worden vergoed of zijn er
speciale beurzen, extra kosten kunnen toch als een drempel worden ervaren. Het
ligt voor de hand dat hier eerder sociaaleconomische factoren meespelen, zoals het
inkomen van de ouders, dan persoonlijkheidskenmerken. Schema 5.4e geeft een
samenvatting van de resultaten.
Figuur 5.4e. De opleiding brengt extra kosten met zich mee: inschatting kans op aanmelding
voor een dergelijke opleiding (n=mbo 736; havo 1344; vwo 2052)
Havo
Vwo
Mbo
Hogere leeftijd
Vrouwen

●

Westerse migratieachtergrond

Achtergrond

Niet-westerse migratieachtergrond
Opleiding ouders lager dan mbo 2
versus wo
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo

O

Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders

●

Psychische of lichamelijke beperking
●

Sociaal
netwerk

O

Doubleren
Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Laag rapportcijfer

Leenaversie

Negatieve houding vrienden ten
opzichte van hoger onderwijs
O

Risicoaversie
Examenstress
Faalangst

●

● Er is sprake van zelfselectie door de risicogroep ◊ Er is sprake van zelfselectie door de niet-risicogroep O
Er is geen sprake van zelfselectie, de groepen verschillen van elkaar bij afwezigheid van de drempel
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Vrouwen in het mbo en mbo’ers met faalangst ervaren extra kosten als een (nog)
hogere drempel voor aanmelding dan mannen en mbo’ers zonder faalangst. Onder
de havisten is er geen specifieke groep die hier meer last van heeft dan andere
groepen. Bij vwo-scholieren zien we dat het effect van het inkomen van de ouders
een rol speelt. Vwo’ers met ouders in lagere-inkomensgroepen schatten hun
aanmeldkans voor een opleiding met extra kosten lager in dan de andere vwo’ers.
Ook voor vwo’ers die ooit zijn blijven zitten en vwo’ers met examenstress zijn extra
kosten voor een opleiding een hogere drempel voor aanmelding dan voor de andere
vwo’ers.
5.4.6 Welke individuele kenmerken doen ertoe bij opleidingsdrempels?
We hebben de resultaten van onze analyses voor iedere drempel afzonderlijk en
apart voor mbo’ers, havisten en vwo’ers beschreven. Als we dit samennemen, zien
we dan een patroon? Zien we overeenkomsten of opvallende verschillen tussen
mbo’ers, havisten en vwo’ers? Zijn er specifieke kenmerken die we telkens terug
Pagina 50 van 132

zien, ongeacht de drempel? Of horen bepaalde kenmerken duidelijk bij bepaalde
drempels?
We kunnen geen duidelijk patroon bij mbo’ers, havisten of vwo’ers vaststellen. Wel
zien we verschillen tussen afzonderlijke kenmerken. Zo ervaren vrouwen in het mbo
en op de havo het Engels als instructietaal als een hogere drempel voor aanmelding
dan mannen in het mbo en op de havo. Voor vwo’ers maakt het geslacht hier niet
uit. Misschien zijn deze verschillen toe te schrijven aan het gegeven dat het Engels
in het wo (waar vwo’ers hoofdzakelijk naartoe gaan) gebruikelijker is dan in het hbo.
Ook ligt de Engelse taalvaardigheid gemiddeld genomen hoger bij vwo’ers dan bij
mbo’ers en havisten, alleen al vanwege de eindtermen waar ze aan moeten voldoen.
Het valt op dat iedere drempel voor weer andere groepen hoger is dan voor de
gehele populatie. Zo zien we persoonlijkheidskenmerken als faalangst en
examenstress vooral een rol spelen wanneer een opleiding in het Engels is (mbo,
havo en vwo) of extra kosten met zich meebrengt (mbo en vwo). Terwijl leenangst
en risicoaversie vaak tot terughoudendheid leiden bij opleidingen die selecteren
(havo en vwo).
De (migratie)achtergrond van aspirant-studenten speelt een rol bij Engels als
instructietaal en bij de omvang van de opleiding, maar niet altijd op dezelfde
manier. Zo ervaren mbo’ers en havisten met een Nederlandse achtergrond Engels
als instructietaal als een hogere drempel dan mbo’ers en havisten met een nietwesterse migratieachtergrond. Dat geldt ook voor de drempel grootschalige
opleidingen. Leerlingen en studenten met een niet-westerse migratieachtergrond
ervaren geen enkele drempel als hoger dan andere leerlingen en studenten.
Een effect van de sociaaleconomische achtergrondkenmerken, opleiding ouders en
inkomen ouders zien we vaker terug bij havisten dan bij mbo’ers of vwo’ers. Een
verklaring kan zijn dat dat de groep havisten het meest heterogeen is als het gaat
om sociaaleconomische achtergrond. Effecten hiervan zijn daardoor sneller
zichtbaar. Havisten met lageropgeleide ouders schatten hun kansen op aanmelding
bij Engelstalige opleidingen, grootschalige opleidingen en opleidingen die selecteren
lager in dan havisten met wo-opgeleide ouders. Een lager inkomen van de ouders
speelt alleen een rol bij vwo’ers en dan alleen als de opleiding extra kosten met zich
meebrengt.
Vrouwelijke mbo’ers en havisten ervaren enkele drempels – een opleiding in het
Engels (mbo en havo) en een opleiding met extra kosten (mbo) – hoger dan
mannen. Dit is nooit andersom: mannen ervaren geen enkele door ons voorgelegde
drempel als hoger dan vrouwen.
Leeftijd is een factor die ervoor zorgt dat drempels (met name Engels, selectie en de
BSA-norm) als hoger worden ervaren, de ene keer voor de jongere aspirantstudenten (Engels) en de andere keer juist voor de oudere aspirant-studenten
(selectie, BSA).
Schoolgerelateerde en mogelijk cognitieve indicatoren, zoals zittenblijven of een
laag rapportcijfer, doen er over het geheel genomen weinig toe als het gaat om
zelfselectie. Het rapportcijfer maakt nergens een verschil in hoe hoog een drempel
wordt ervaren. Zittenblijven speelt alleen bij vwo’ers een rol en dan alleen als er
extra kosten zijn gemoeid met een opleiding.
Een grote opleiding is een hogere drempel voor aspirant-studenten met een
psychische of fysieke beperking. Bij de overige drempels maakt het niet uit of er al
Pagina 51 van 132

dan niet sprake is van een functiebeperking bij de inschattingskans voor
aanmelding.
Ten slotte kan het sociale netwerk van mbo’ers, havisten en vwo’ers van invloed zijn
op de ingeschatte kans op het aanmelden voor een opleiding. Bij mbo’ers zien we
daarbij een onverwacht effect: hoe minder de student door zijn ouders wordt
gestimuleerd om te studeren, hoe groter de kans dat de student zich aanmeldt voor
een selectieve of Engelstalige opleiding. De houding van de vrienden in het netwerk
van de mbo-student zorgt niet voor een verschil. Bij havisten maakt de houding van
de vriendenkring wel uit. Havisten van wie de vrienden negatief staan ten opzichte
van het hoger onderwijs zien eerder af van opleidingen met een strenge BSA-norm
en grote opleidingen dan havisten met positief georiënteerde vrienden. Voor vwo’ers
maakt weinig ouderlijke support de drempel voor een selectieve opleiding hoger.
5.5

Keuze voor een specifieke opleiding: drempels binnen selecterende

opleidingen
In de vorige paragraaf hebben we enkele veelvoorkomende drempels in het hoger
onderwijs nader onderzocht. We zijn daarbij nagegaan in hoeverre sommige
aspirant-studenten zich meer laten weerhouden door deze drempels dan andere
aspirant-studenten. Een van deze drempels was selectie. In deze paragraaf kijken
we specifiek naar verschillende drempels binnen de selectieprocedure. Selectie an
sich is voor verschillende groepen aspirant-studenten al een drempel, zoals in de
vorige paragraaf en in hoofdstuk 4 bleek. Maakt het dan ook nog uit hoe de selectie
plaatsvindt? De literatuur geeft aan dat dit het geval is. We hebben de volgende
drempels van een selectieprocedure in de vignetten opgenomen:
•
•
•
•
•

De selectieprocedure kost de deelnemers drie dagdelen aan tijd.
De selectieprocedure valt tijdens een examenperiode.
Je wordt geselecteerd op je motivatie: hiervoor moet je een gesprek voeren.
Je wordt geselecteerd op je prestaties en/of capaciteiten; hiervoor moet je een
toets maken.
Je wordt geselecteerd op je reeds behaalde rapportcijfers/cijferlijst.

Figuur 5.5a laat zien in hoeverre de door ons opgeworpen drempels op de vignetten
leiden tot een heroverweging van aanmelding. Wederom is er een gunstigste (er is
geen enkele drempel) en ongunstigste scenario (alle drempels zijn aanwezig)
geschetst. Meteen valt op dat het niet zozeer de gehanteerde criteria of selectieinstrumenten zijn die aspirant-studenten doen afzien van een opleiding, maar met
name de tijd die de procedure kost en het tijdstip waarop de procedure plaatsvindt.
Timing en duur van de selectieprocedure werden ook in het vooronderzoek onder
decanen (zie hoofdstuk 3) expliciet genoemd als belemmerende factoren bij de
studiekeuze.
Als we de selectiecriteria motivatiegesprek, toets en cijferlijst vergelijken met het
overleggen van een motivatiebrief, dan zien we dat voor havisten en mbo’ers een
toets vaker leidt tot heroverweging van de opleidingskeuze dan een motivatiebrief.
Bij vwo’ers is dit bij het overleggen van een cijferlijst het geval vergeleken met een
motivatiebrief. Het overleggen van een cijferlijst in plaats van een motivatiebrief
leidt bij havisten en mbo’ers niet tot een andere keuze. Een motivatiebrief of een
motivatiegesprek is voor alle drie de vooropleidings-groepen om het even: de
ingeschatte kans om voor deze opleiding te kiezen blijft voor alle drie de groepen
gelijk.
Pagina 52 van 132

De tijd die een selectieprocedure kost, drie dagdelen versus een paar uur, is wat
betreft de drempelhoogte vergelijkbaar met het moeten maken van een toets. Voor
alle vooropleidings-groepen geldt dat met name de timing van de procedure een
belangrijke reden is om de studiekeuze te heroverwegen. Als selectiedagen, het
afnemen van toetsen of het voeren van gesprekken plaatsvindt in een
examenperiode, dan wordt dit als bijzonder belastend ervaren. Het gaat hierbij niet
alleen om de periode waarin de centrale examens plaatsvinden, maar ook die van de
schoolexamens en mogelijke overige toetsmomenten.
Figuur 5.5a. Inschatting kans op aanmelding voor een selectieve opleiding: drempels in het
hoger onderwijs (n=mbo 976; havo 1537; vwo 2159)

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

5.6

Keuze voor een selecterende opleiding: wie struikelt over welke

drempels?
Het is goed voor te stellen dat bepaalde groepen studenten zich meer laten
beïnvloeden door bepaalde selectiedrempels dan anderen. Minder taalvaardige
leerlingen en studenten zien mogelijk meer dan anderen op tegen het schrijven van
een motivatiebrief. We beschrijven weer per afzonderlijke drempel de interacties
tussen drempels bij selecterende opleidingen en achtergrond- en
persoonlijkheidskenmerken. De resultaten van de verschillende subparagrafen zijn
per drempel geschat en in een schema samengevat. De bijbehorende tabellen zijn te
vinden in het technisch rapport.
5.6.1 De selectieprocedure valt tijdens een examenperiode
De drempel die er voor de totale populatie het meeste toe doet is de timing van de
selectieprocedure. Het is goed voor te stellen dat leerlingen en studenten die
examenstress hebben of liever geen risico lopen, dit als een hogere drempel ervaren
dan anderen. Voorstelbaar is ook dat ouders die hun kinderen sterk stimuleren om
verder te studeren hun kinderen ook sterk stimuleren om voldoende aandacht te
besteden aan hun examens. Een ongelukkige timing van een selectieprocedure kan
dan juist voor deze groep een extra drempel zijn.
Pagina 53 van 132

Ook hier hebben we de kenmerken in het schema als risicogroepen omschreven: we
verwachten dus bijvoorbeeld dat oudere leerlingen en studenten een groter risico
lopen zichzelf uit te selecteren dan hun jongere tegenhangers. Een dicht bolletje (●)
in het schema betekent dat de veronderstelde risicogroep zichzelf – zoals verwacht
– minder kansen toedicht op aanmelding voor de opleiding met de betreffende
drempel dan de niet-risicogroep. Een open ruitje (◊) betekent dat juist de nietrisicogroep last heeft van de specifieke drempel en een open rondje (O) betekent
dat er wel een verschil is tussen risicogroep en niet-risicogroep, maar dat dit niet
wordt veroorzaakt door de specifieke drempel. Een lege cel betekent dat het
kenmerk geen significant effect heeft: de risicogroep en de niet-risicogroep hebben
beide evenveel last van de drempel.
Schema 5.6a. De selectieprocedure valt tijdens een examenperiode: inschatting kans op
aanmelding voor een dergelijke selectieve opleiding (n=mbo 612; havo 1200; vwo 1944)
Mbo
Havo
Vwo
Hogere leeftijd

●

●

Vrouwen
●

O

Niet-westerse migratieachtergrond

O

Opleiding ouders lager dan mbo 2 versu

◊

◊

Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo
Opleiding ouders hbo versus wo

●
●

Psychische of lichamelijke beperking

◊

Laag rapportcijfer

O

Doubleren

O

Sociaal
netwerk

Laag inkomen ouders

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Achtergrond

Westerse migratieachtergrond

O

Leenaversie

●

Risicoaversie

O

Negatieve houding vrienden ten
opzichte van hoger onderwijs

Examenstress

●
●

Faalangst

● Er is sprake van zelfselectie door de risicogroep ◊ Er is sprake van zelfselectie door de niet-risicogroep O
Er is geen sprake van zelfselectie, de groepen verschillen van elkaar bij afwezigheid van de drempel
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Het sociale netwerk van een leerling of student heeft geen invloed op hoe de timing
van de selectieprocedure wordt ervaren. Zowel de mate van stimulering van de
ouders als de houding in de vriendengroep maken niet uit voor hoe hoog de drempel
wordt ervaren.
Binnen de groep havo- en vwo-leerlingen ervaart de groep met wo-opgeleide ouders
de timing van de selectieprocedure als een nog hogere drempel dan de groep met
mbo 2 of lager opgeleide ouders. Mogelijk hechten wo-opgeleide ouders meer aan
een examenperiode zonder interrupties.
Voor mbo’ers en vwo’ers geldt dat leerlingen en studenten die ouder zijn of een
leenangst hebben, een ongelukkige timing als een nog hogere drempel ervaren dan
anderen dat doen. Ook voor mbo’ers met een westerse migratieachtergrond, voor
mbo’ers uit de lagere-inkomensgroepen en voor mbo’ers van wie de ouders een
hbo-opleiding hebben afgerond, leidt een ongelukkige timing van de
selectieprocedure tot meer zelfselectie. Voor vwo’ers geldt dit ook voor
Pagina 54 van 132

examenstress. Hoe meer examenstress, des te sterker de neiging om af te zien van
een opleiding waarbij de selectie in de examenperiode valt.
Als de selectieprocedure in een examenperiode valt, leidt dit voor sommige groepen
tot meer zelfselectie leidt dan voor andere. Risicoaversie en ouderlijke aanmoediging
doen er echter – tegen de verwachting in – niet extra toe bij de gepercipieerde
hoogte van de drempel. Examenstress speelt alleen bij vwo’ers een rol.
5.6.2 De selectieprocedure kost veel tijd
Om tot sommige opleidingen toegelaten te worden moet er een forse
tijdsinvestering worden gedaan. Zo zijn er opleidingen met selectiedagen, met
verschillende proefcolleges en toetsmomenten, en opleidingen die de kandidaat
vragen een essay of een portfolio met geselecteerd werk en een onderbouwing
daarvan aan te leveren. Deze tijdsinvestering kan soms flink oplopen. Wederom
verwachten we dat vooral leerlingen en studenten met examenstress of met een
risicoaversie gevoeliger zijn voor een extra tijdsinvestering dan anderen.
Figuur 5.6b. De selectieprocedure kost de deelnemers drie dagdelen tijd: inschatting kans op
aanmelding voor een dergelijke selectieve opleiding (n=mbo 612; havo 1200; vwo 1944)
Mbo
Havo
Vwo
Hogere leeftijd

●

Vrouwen

Achtergrond

Westerse migratieachtergrond
Niet-westerse migratieachtergrond

●
◊

◊

Opleiding ouders lager dan mbo 2 versu
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo
Opleiding ouders hbo versus wo

●

Laag inkomen ouders

●

Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

Sociaal
netwerk

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Leenaversie

Negatieve houding vrienden ten
opzichte van hoger onderwijs

Risicoaversie

●

O

Examenstress
Faalangst

● Er is sprake van zelfselectie door de risicogroep ◊ Er is sprake van zelfselectie door de niet-risicogroep O

Er is geen sprake van zelfselectie, de groepen verschillen van elkaar bij afwezigheid van de drempel

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Eerder zagen we in paragraaf 5.5 dat voor de gehele groep vwo’ers geldt dat een
extra tijdsinvestering (3 dagdelen in plaats van enkele uren) om aan de
selectieprocedure te kunnen deelnemen tot een 4 procentpunten lagere kans op
aanmelding voor de opleiding leidt. Uit ons vignettenonderzoek blijkt dat er binnen
de groep vwo’ers geen specifieke groepen zijn voor wie de drempel nog hoger is.
Bij havisten en mbo’ers zijn er wel groepen leerlingen en studenten die een
selectieprocedure met een flinke tijdsinvestering als een nog hogere drempel
ervaren dan anderen dat al doen. Bij mbo’ers betreft dit oudere studenten,
studenten met een Nederlandse achtergrond, studenten uit de lagerePagina 55 van 132

inkomensgroepen en studenten met hbo- (versus wo-) opgeleide ouders. Bij
havisten betreft dit studenten met een Nederlandse en westerse
migratieachtergrond en studenten met een vriendengroep die negatief staat ten
opzichte van het hoger onderwijs. Net als bij de timing van de selectieprocedure zijn
zaken als examenstress of risicoaversie niet aan de orde, terwijl we dat hier wel
hadden verwacht.
5.6.3 De selectieprocedure vereist een motivatiegesprek
Bij zeer veel selectieve opleidingen wordt naar de motivatie van de aspirant-student
gevraagd. Dit wordt op verschillende manieren gedaan, bijvoorbeeld door een
motivatiebrief of door het voeren van gesprekken of interviews. Naar het effect van
motivatie als selectiecriterium en de bijbehorende instrumenten om dit vast te
stellen is al veel onderzoek gedaan (Niessen & Neumann, 2021), ook naar de
mogelijke neveneffecten hiervan. Zo zijn motivatiebrieven te downloaden of worden
met hulp van ouders geschreven, hebben aspirant-studenten met spreekangst meer
moeite met het voeren van gesprekken dan andere studenten, en zijn er verschillen
tussen taalvaardige en niet-taalvaardige havo- en vwo-leerlingen en mbo-studenten.
In paragraaf 5.5 zagen we echter geen verschil in gemiddelde ingeschatte
aanmeldpercentages tussen opleidingen waarbij motivatie wordt vastgesteld door
middel van een brief of opleidingen waarbij dit gebeurt door middel van een
gesprek. Mogelijk zijn deze verschillen er wel voor specifieke groepen studenten,
zoals studenten met faalangst of studenten die risicomijdend zijn. In onderstaand
schema (zie figuur 5.6c) zien we in hoeverre specifieke groepen leerlingen of
studenten het voeren van een motivatiegesprek als een drempel ervaren.
Figuur 5.6c. Voor de opleiding moet een motivatiegesprek gevoerd worden: inschatting kans
op aanmelding voor een dergelijke selectieve opleiding (n=mbo 612; havo 1200; vwo 1944)
Mbo
Havo
Vwo
Hogere leeftijd

●

Vrouwen

●

◊

Achtergrond

Westerse migratieachtergrond
Niet-westerse migratieachtergrond

●

Opleiding ouders lager dan mbo 2 versu
Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo
Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders

O

Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

O

Sociaal
netwerk

◊

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Leenaversie

O

Risicoaversie

●

●

Negatieve houding vrienden ten
opzichte van hoger onderwijs

●

Examenstress

O

Faalangst

●

●

● Er is sprake van zelfselectie door de risicogroep ◊ Er is sprake van zelfselectie door de niet-risicogroep O

Er is geen sprake van zelfselectie, de groepen verschillen van elkaar bij afwezigheid van de drempel

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Kijkend naar de mbo’ers schatten vrouwen in het laatste jaar van hun mbo 4opleiding, oudere mbo’ers, mbo’ers met een niet-westerse migratieachtergrond en
Pagina 56 van 132

risicomijdende mbo’ers de kans lager in dat ze zich aanmelden voor een opleiding
waarvoor ze een motivatiegesprek moeten voeren dan de andere mbo’ers. Dit
verschil is er niet of is veel kleiner als de opleiding een motivatiebrief in plaats van
een gesprek verlangt.
Zoals eerder onderzoek ook al liet zien, beschouwen havisten met risicoaversie of
faalangst het voeren van een motivatiegesprek als een hogere drempel.
Waarschijnlijk wordt een gesprek als spannender en het risico op falen groter
ingeschat dan wanneer er een brief geschreven moet worden, met of zonder hulp.
Ook voor vwo’ers geldt dat leerlingen die risicomijdend zijn een motivatiegesprek als
een grotere drempel ervaren dan vwo’ers die niet risicomijdend zijn. Ook voor
vwo’ers die weinig worden gestimuleerd door hun ouders om te studeren gaan werkt
een motivatiegesprek als een grotere belemmering. Anders dan bij mbo-studenten
zijn het bij vwo’ers de mannen die bij een motivatiegesprek hun kans op aanmelding
lager inschatten dan vrouwen.
5.6.4 De selectieprocedure vereist het overleggen van een cijferlijst
Cijfers zijn nog altijd een belangrijk selectiecriterium voor veel opleidingen. Was
voor de overgang naar decentrale selectie het eindexamencijfer medebepalend voor
de weging van je lot, nu wordt het gezien als een selectiecriterium met een hoge
voorspellende waarde voor studiesucces. Vooral de meer bèta-georiënteerde
opleidingen kijken bijvoorbeeld graag naar eerdere prestaties voor vakken als
wiskunde, maar ook de gehele cijferlijst wordt regelmatig opgevraagd en gewogen.
Het ligt voor de hand dat dit met name voor studenten en leerlingen met lagere
cijfers een minder aantrekkelijk selectiecriterium is. Mogelijk dat doubleren ook een
rol speelt.

Mbo

Achtergrond

Hogere leeftijd

Havo

◊

Vwo
●

Vrouwen

●

Westerse migratieachtergrond

◊

Niet-westerse migratieachtergrond
Opleiding ouders lager dan mbo 2 versu

●

Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo

◊

Opleiding ouders hbo versus wo
Laag inkomen ouders
Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

●

●

Sociaal
netwerk

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijkheid

Doubleren

Leenaversie

Negatieve houding vrienden ten
opzichte van hoger onderwijs

◊

Risicoaversie

O

Examenstress

●

◊

Faalangst

● Er is sprake van zelfselectie door de risicogroep ◊ Er is sprake van zelfselectie door de niet-risicogroep O
Er is geen sprake van zelfselectie, de groepen verschillen van elkaar bij afwezigheid van de drempel
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Pagina 57 van 132

We zien zoals verwacht het effect van een laag rapportcijfer terug voor havisten en
vwo’ers. Voor mbo’ers met een gemiddeld laag rapportcijfer is het overleggen van
een cijferlijst geen hogere drempel dan voor andere mbo’ers. Sterker nog, voor
gemiddeld alle mbo’ers (en havisten) is een cijferlijst geen hogere drempel dan een
motivatiegesprek of motivatiebrief. Voor één groep mbo’ers vormt het overleggen
van een cijferlijst wel een hogere drempel: de jongere mbo-studenten.
Ook bij havisten en vwo’ers springen er – naast de groep met een laag rapportcijfer
– een aantal groepen leerlingen uit. Voor havisten betreft dit vrouwen, leerlingen
met een Nederlandse achtergrond en leerlingen waarvan de ouders een mbo 2- of
lagere opleiding hebben afgerond. Ook voor havisten met examenstress levert een
beoordeling op cijfers een grotere belemmering op dan voor hun tegenhangers. In
het vwo zijn het juist de oudere leerlingen, leerlingen met wo-opgeleide ouders,
leerlingen met vrienden die positief staan tegenover het hoger onderwijs en
leerlingen die graag risico’s nemen, voor wie een cijferlijst reden is om de
studiekeuze te heroverwegen; groepen leerlingen die we hier niet bij voorbaat
hadden verwacht.
5.6.5 De selectieprocedure vereist het maken van een toets
Een methode om de juiste studenten te selecteren is het toetsen van studenten op
parate, aanwezige kennis, of op materiaal of proefcolleges die door de opleiding
worden aangereikt. Evenals een gesprek is een toets tijdrovender dan een brief of
een cijferlijst. Studenten die met name een belemmering zien in een tijdrovende
selectieprocedure zullen om die reden hier mogelijk sneller afzien van aanmelding.
Naast tijd speelt het feit mee dat ter plekke gepresteerd moet worden. We
verwachten dat aspirant-studenten met examenstress of faalangst hier meer moeite
mee zullen hebben dan met de overige selectie-instrumenten.
Figuur 5.6e. Voor de opleiding moet een toets worden gemaakt: inschatting kans op
aanmelding voor een dergelijke selectieve opleiding (n=mbo 612; havo 1200; vwo 1944)
Mbo
Havo
Vwo
Hogere leeftijd
Vrouwen

Achtergrond

Westerse migratieachtergrond

O

Niet-westerse migratieachtergrond
Opleiding ouders lager dan mbo 2 versu

◊

Opleiding ouders mbo 3/4 versus wo

◊

Opleiding ouders hbo versus wo

◊

Laag inkomen ouders

◊
●
●

Psychische of lichamelijke beperking
Laag rapportcijfer

Sociaal
netwerk

Weinig stimulering door ouders

Persoonlijk
◊heid

Doubleren

Leenaversie

Negatieve houding vrienden ten
opzichte van hoger onderwijs

Risicoaversie
Examenstress

◊

O
●

Faalangst

● Er is sprake van zelfselectie door de risicogroep ◊ Er is sprake van zelfselectie door de niet-risicogroep O
Er is geen sprake van zelfselectie, de groepen verschillen van elkaar bij afwezigheid van de drempel
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Pagina 58 van 132

Voor alle mbo’ers geldt dat een toets als een hogere drempel wordt ervaren dan een
motivatiebrief of -gesprek of een cijferlijst. Maar de groepen mbo’ers voor wie dit
nog zwaarder meeweegt spreken onze verwachting tegen. Zo zijn het de mbo’ers
die graag risico’s nemen, maar vooral de mbo’ers met wo-opgeleide ouders die meer
opzien tegen een toets.
Bij vwo’ers zijn het de leerlingen met examenstress die bij een toetsvereiste de kans
dat ze zich voor de opleiding aanmelden lager inschatten dan de andere vwoleerlingen. Bij havisten geldt dit voor de leerlingen uit de lagere-inkomensgroepen
en voor leerlingen met wo-opgeleide ouders. Voor vwo’ers van wie de ouders een
hbo-opleiding hebben afgerond is de toets een hogere drempel dan voor vwo’ers
met wo-opgeleide ouders.
5.6.6 Welke individuele kenmerken doen ertoe bij opleidingsdrempels bij selectie?
Zoals we bij de drempels op het eerste vignet hebben gekeken of er patronen zijn in
groepen aspirant studenten die zichzelf selecteren, doen we dit ook specifiek voor
drempels bij selectieve opleidingen.
Een opvallend resultaat is dat het sociale netwerk weinig invloed heeft op
zelfselectie bij selecterende opleidingen. Ook valt op dat bij de ene drempel de
persoonlijkheidskenmerken meer een rol spelen en bij andere drempels juist de
achtergrondkenmerken. Over het geheel genomen zijn de achtergrondkenmerken
meer bepalend bij de gevraagde tijdsinvestering (mbo en havo), terwijl de
persoonlijkheidskenmerken een belangrijke rol spelen bij de soort selectiecriteria of
-instrumenten (met name bij havisten). Achtergrondkenmerken lijken bij mbo’ers
vaker een oorzaak van zelfselectie te zijn dan bij havisten en vwo’ers. Bij havisten
en vwo’ers geven de persoonlijkheidskenmerken net wat vaker de doorslag dan bij
mbo’ers. Hier speelt waarschijnlijk mee dat mbo’ers die verder studeren al een
redelijk selecte groep vormen. Mbo’ers met examenstress, risicoaversie en/of
faalangst gaan überhaupt minder vaak een vervolgstudie in het hbo doen. Dit
hebben we in het vorige rapport al laten zien (Inspectie van het Onderwijs, 2021).
Kijken we meer op detailniveau naar de kenmerken van aspirant-studenten voor wie
drempels hoger zijn dan voor andere groepen, dan zien we dat de (hoogstgenoten)
opleiding van de ouders niet altijd het verwachte effect heeft. Bij een ongelukkige
timing van de selectieprocedure zijn het vooral de havisten en vwo’ers van
hoogopgeleide ouders die hun keuze heroverwegen. Wanneer er sprake is van een
toets om geselecteerd te worden, zien vooral de mbo’ers met hoogopgeleide ouders
eerder af van aanmelding voor de opleiding. Het kan zijn dat hoogopgeleide ouders
hun focus meer bij het eindexamen leggen en minder op de vervolgstudie. Het
inkomen van ouders speelt bij mbo’ers een rol, bij de drempels timing en
tijdsinvestering. Voor havisten doet het inkomen van de ouders ertoe als er een
toets wordt gebruikt als selectie-instrument.
Leenangst speelt nauwelijks een rol bij drempels voor selectieve opleidingen. Alleen
bij een ongelukkige timing van de selectieprocedure haken mbo’ers en vwo’ers met
leenangst sneller af. Ook faalangst heeft weinig effect op zelfselectie bij selectieve
opleidingen. Alleen voor havisten leidt faalangst bij het moeten voeren van een
motivatiegesprek tot een hogere drempel voor aanmelding. Van de
persoonlijkheidskenmerken is examenstress het meest bepalende kenmerk voor
zelfselectie bij selectieve opleidingen.

Pagina 59 van 132

5.7 Conclusie
In dit hoofdstuk zijn we nagegaan in hoeverre achtergrond- en
persoonlijkheidskenmerken van havisten, vwo’ers en mbo’ers doorslaggevender
worden bij hun opleidingskeuze bij verschillende mogelijke drempels. Daarmee
geven we antwoord op deelvraag 4:
Welke aspirant-studenten zijn meer geneigd af te zien van aanmelding voor een
voorkeursopleiding (een opleiding die hoog op hun voorkeurslijstje staat) vanwege
kenmerken van die opleiding?
De drempels die we hebben onderzocht voor alle opleidingen zijn:
•
Er is een beperkt aantal studieplaatsen beschikbaar: er wordt geselecteerd.
•
De opleiding is in het Engels.
•
Je moet in het eerste jaar bijna alle studiepunten halen.
•
Het meeste onderwijs wordt gegeven in groepen van meer dan honderd
studenten.
•
Naast het collegegeld zijn er veel extra kosten.
De drempels die we hebben onderzocht voor selectieve opleidingen zijn:
•
De selectieprocedure kost de deelnemers drie dagdelen.
•
De selectieprocedure valt tijdens een examenperiode.
•
Je wordt geselecteerd op je motivatie; hiervoor moet je een gesprek voeren.
•
Je wordt geselecteerd op je prestaties en/of capaciteiten; hiervoor moet je een
toets maken.
•
Je wordt geselecteerd op je reeds behaalde rapportcijfers/cijferlijst.
In feite is bij de keuze voor een selectieve opleiding al een drempel genomen, zoals
ook in het eerste vignet voor alle opleidingen al bleek: een selectieve opleiding leidt
bij mbo’ers, havisten en vwo’ers tot een minder grote kans op aanmelding.
Vervolgens maakt de inrichting van de procedure en de keuze voor selectiecriteria
en -instrumenten nog extra uit.
5.7.1 De hoogste drempels
De extra kosten voor een opleiding (mbo, havo, vwo) en Engels als instructietaal
(mbo, havo) zijn de drempels die gemiddeld genomen bij alle opleidingen tot de
meeste zelfselectie leiden. Voor selectieve opleidingen is de periode waarin de
selectieprocedure valt de drempel die tot de meeste zelfselectie leidt. Verwacht mag
worden dat een opleiding door voor bepaalde selectiecriteria en -instrumenten te
kiezen een poging doet tot sturing van de populatie (bijvoorbeeld: de studenten met
de meeste aanleg voor wiskunde). Bij het vaststellen van de periode waarin de
procedure plaatsvindt, zal de opleiding niet een dergelijke sturing beogen. Voor
aspirant-studenten is het domme pech als de selectieprocedure net in een toetsperiode valt. Op het centraal examen na kunnen deze periodes namelijk variëren
tussen scholen. De vraag is of opleidingen zich dit voldoende realiseren.
5.7.2 De meest kwetsbare groepen
De groepen studenten die vanwege drempels in het hoger onderwijs meer geneigd
zijn tot zelfselectie zijn zeer divers en wisselen per drempel. In de figuren 5.7a en
5.7b staan deze groepen per drempel samengevat. Als we de resultaten bekijken,
valt ten eerste op dat zowel achtergrondkenmerken, persoonlijkheidskenmerken als
het sociale netwerk een rol spelen bij zelfselectie. Ten tweede valt op dat het per
drempel verschilt welke groepen leerlingen en studenten zich laten ontmoedigen of
afschrikken. Ten derde valt op dat persoonlijkheidskenmerken er bij havisten en

Pagina 60 van 132

vwo’ers meer toe lijken te doen dan bij mbo’ers. Andersom zijn het bij mbo’ers met
name achtergrondkenmerken die tot meer zelfselectie leiden.

Pagina 61 van 132

Figuur 5.7a. Groepen mbo 4-studenten en havo- en vwo-leerlingen met de grootste kans op zelfselectie per drempel: alle opleidingen 5

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)
5 De kleur van de kenmerken geeft het soort kenmerk aan: achtergrondkenmerk, persoonlijkheidskenmerk en sociaal netwerk

Pagina 62 van 132

Figuur 5.7b. Groepen mbo 4-studenten en havo- en vwo-leerlingen met de grootste kans op zelfselectie per drempel: selectieve opleidingen 6

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)
6 De kleur van de kenmerken geeft het soort kenmerk aan: achtergrondkenmerk, persoonlijkheidskenmerk en sociaal netwerk

Pagina 63 van 132

Achtergrondkenmerken
Met name in het mbo is het geslacht van invloed op zelfselectie. Vrouwelijke mbo 4studenten zien vaker af van opleidingen die Engels als instructietaal hebben, waar
extra kosten aan verbonden zijn en waarvoor een motivatiegesprek gevoerd moet
worden. Ook voor vrouwelijke havisten is Engels een extra drempel. In het vwo zijn
het de mannelijke scholieren voor wie een motivatiegesprek een hogere drempel is
bij een selectieve opleiding. Verder valt op dat leeftijd vaker een rol speelt bij
drempels van selectieve opleidingen dan bij drempels die bij alle opleidingen kunnen
bestaan, met name voor oudere mbo 4-studenten.
Ook de migratieachtergrond (of het ontbreken daarvan) van leerlingen en studenten
speelt bij veel drempels een rol. Mbo’ers met een migratieachtergrond – westers of
niet-westers – ervaren drempels als Engels of massaliteit van een opleiding als
minder hoog. Dit geldt ook voor havisten en vwo’ers met een migratieachtergrond,
wanneer het gaat om Engels en opleidingen met een forse omvang. Bij drempels
van selectieve opleidingen is het de ene keer de groep leerlingen of studenten met
een Nederlandse achtergrond en de andere keer de groep leerlingen of studenten
met een (niet-)westerse migratieachtergrond voor wie de drempel hoger is.
De invloed van de sociaaleconomische status zien we met name als het gaat om het
opleidingsniveau van de ouders. Opvallend is dat een laag opleidingsniveau tot meer
zelfselectie leidt bij de drempels die voor alle opleidingen kunnen gelden, terwijl
juist een hoog opleidingsniveau tot meer zelfselectie leidt bij drempels van
selectieve opleidingen. Dit laatste zien we bijvoorbeeld bij de timing van de
selectieprocedure (havo en vwo), bij het moeten overleggen van een cijferlijst (vwo)
en bij het moeten maken van een toets (mbo en havo). Een mogelijke verklaring is
dat de ouders hier meer belang hechten aan een goede afronding van het
eindexamen, maar helemaal bevredigend is deze verklaring niet. Het inkomen van
de ouders speelt een kleinere rol bij zelfselectie; bijvoorbeeld bij vwo-scholieren,
wanneer een opleiding extra kosten met zich meebrengt. Bij mbo’ers is het ouderlijk
inkomen van belang als de selectieprocedure op een ongunstig tijdstip plaatsvindt
en als deze veel tijd vraagt. En havisten van wie de ouders in de lagereinkomenscategorie vallen, zien eerder af van aanmelding voor selectieve opleidingen
als hiervoor een toets wordt afgenomen.
Het hebben van een lichamelijke of psychische beperking is nauwelijks van invloed
op zelfselectie. Havisten en vwo’ers met een beperking zien eerder af van
aanmelding voor een grootschalige opleiding. Bij mbo’ers met een beperking zien we
dat zij minder snel afzien van een selectieve opleiding met een selectieprocedure die
ongunstig valt. We hebben hier geen goede verklaring voor.
Ten slotte zijn eerder behaalde schoolresultaten als achtergrondkenmerk
meegenomen. Voor havisten en mbo’ers met een laag gemiddeld rapportcijfer is het
moeten overleggen van een cijferlijst bij een selectieve opleiding een extra drempel.
Mogelijk is dit ook wat opleidingen beogen wanneer ze vragen om cijferlijsten. Het
rapportcijfer speelt verder geen enkele rol bij zelfselectie. Een verwacht effect van
doubleren zien we alleen bij vwo’ers wanneer er extra kosten aan een opleiding zijn
verbonden. Voor deze groep is de drempel hoger. Mbo’ers die ooit zijn blijven zitten
lijken juist een voorkeur te hebben voor het moeten voeren van een
motivatiegesprek in plaats van het schrijven van een motivatiebrief.
Pagina 64 van 132

Sociaal netwerk
De invloed van het sociaal netwerk wisselt per vooropleidingsgroep. Voor havisten
zijn de vrienden belangrijker dan de ouders in hun beleving van drempels in het
hoger onderwijs. Hoe negatiever de houding van de vrienden ten opzichte van
studeren, des te kleiner de kans die havisten zichzelf geven zich aan te melden voor
een grootschalige opleiding, een opleiding met een strenge BSA-norm of een
selectieve opleiding waarbij de selectieprocedure veel tijd vraagt. Behalve voor
havisten leidt een negatieve houding van vrienden nergens tot zelfselectie. Bij
vwo’ers speelt de mate waarin zij door hun ouders worden gestimuleerd juist een
belangrijkere rol. Hoe minder vwo’ers door hun ouders worden gestimuleerd om
verder te studeren, des te groter selectie door vwo’ers als extra drempel wordt
ervaren, vooral het moeten voeren van een motivatiegesprek. Voor mbo’ers lijken
ouders op deze manier geen rol te spelen bij zelfselectie.
Persoonlijkheidskenmerken
Van de vier door ons onderzochte persoonlijkheidskenmerken, doet leenangst er het
minst vaak toe. Bij havisten speelt leenangst een rol wanneer een opleiding
selecteert: hoe groter de leenangst, des te meer selectie als een drempel wordt
ervaren. Bij mbo’ers en ook bij vwo’ers met leenangst is een ongunstige timing van
de selectieprocedure een reden om nog eens goed na te denken over hun
aanmelding. Onduidelijk is waarom dit juist hier van invloed is. Vwo’ers met
leenangst haken ook sneller af bij grote opleidingen dan vwo’ers zonder leenangst.
Examenstress is voor havisten reden om hun keuze voor een opleiding met Engels
als instructietaal te heroverwegen. Bij havisten speelt examenstress ook een rol bij
het moeten overleggen van een cijferlijst bij een selectieve opleiding. Examenstress
speelt bij vwo’ers een rol als een opleiding extra kosten met zich meebrengt, als de
selectieprocedure ongelukkig valt en/of als de selectieprocedure een toets vereist.
Faalangst zien we voornamelijk een rol spelen bij drempels die bij alle opleidingen
kunnen voorkomen. Voor faalangstige mbo-studenten en vwo-scholieren is Engels
een extra hoge drempel. Faalangstige vwo-scholieren hebben ook meer moeite met
grootschalige opleidingen, terwijl faalangstige mbo-studenten extra kosten bij een
opleiding als een grotere drempel zien. Tegen de verwachting in schatten juist de
niet-faalangstige havoscholieren hun kans op aanmelding voor een opleiding met
een strenge BSA-norm lager in. Als het gaat om drempels bij selectieve opleidingen,
hebben faalangstige vwo’ers extra moeite met een ongunstige timing van de
selectieprocedure en faalangstige havisten meer moeite met het moeten voeren van
een motivatiegesprek.
Risicoaversie is het persoonlijkheidskenmerk dat het sterkst van invloed is op
zelfselectie. Bij selectieve opleidingen leidt risicoaversie tot veel zelfselectie. Selectie
an sich is voor risicomijdende havisten en vwo’ers al een extra drempel, maar de
selectiecriteria of -instrumenten kunnen voor risicomijdende havisten en vwo’ers als
een extra drempel fungeren. Zo is het moeten voeren van een motivatiegesprek, het
moeten maken van een toets of het moeten overleggen van een cijferlijst een extra
drempel voor risicomijdende havisten. Ook voor risicomijdende vwo’ers zijn een
motivatiegesprek en een toets extra drempels. Het zijn juist de risicozoekende
vwo’ers die het moeten overleggen van een cijferlijst als extra drempel beschouwen.
Ten slotte zien risicomijdende mbo’ers het moeten voeren van een motivatiegesprek
minder zitten dan hun risicozoekende schoolgenoten.
Pagina 65 van 132

In het volgende hoofdstuk proberen we een schatting te maken van de omvang van
de groep mbo’ers, havisten en vwo’ers die als gevolg van zelfselectie niet voor een
specifieke opleiding in het hoger onderwijs kiezen, terwijl ze dit anders wel hadden
gedaan.

Pagina 66 van 132

6

De omvang van zelfselectie: een benadering

De vraag die we onszelf stelden toen we aan dit onderzoek begonnen was niet alleen
welke drempels en individuele kenmerken van invloed zijn op zelfselectie, maar ook
welke omvang zelfselectie heeft. Hoeveel mbo 4-studenten, havo- en vwo-scholieren
zien bij voorbaat af van een keuze voor een opleiding in het hoger onderwijs die
hoog op hun wensenlijstje stond, vanwege kenmerken van die opleiding die geen
enkel verband lijken te hebben met hun capaciteiten? De volgende deelvraag
beantwoorden we in dit hoofdstuk:
Hoe groot is bij benadering de groep scholieren en studenten met de benodigde
kwalificaties voor een voorkeursopleiding in het hoger onderwijs die hier bij nader
inzien van afzien vanwege kenmerken van die opleiding?
Om zicht te krijgen op de omvang van het probleem, hebben we een eenvoudige
simulatie gedaan. Door een benadering te geven van de mogelijke omvang van
zelfselectie en daarbij aan te geven bij welke drempels en bij welke groepen
studenten dit het meeste voorkomt, kunnen we de resultaten beter in perspectief
plaatsen. Vanwege de omvang van het onderzoek hebben we de simulatie beperkt
tot enkele drempels. Voor de overige drempels hebben we vervolgens globaal
aangegeven of in absolute termen veel of weinig leerlingen of studenten mogelijk
afzien van aanmelding.

6.1 Omvang van zelfselectie: simulaties
Om de omvang van zelfselectie voor een individuele opleiding te benaderen, hebben
we een fictieve opleiding met een stabiele instroom van driehonderd studenten als
uitgangspunt genomen. Van die driehonderd zijn er honderd afkomstig van een mbo
4-opleiding, honderd van een havo-opleiding en honderd van een vwo-opleiding.
Vervolgens hebben we een aantal simulaties uitgevoerd. Ten eerste hebben we per
voorgelegde drempel in het hoger onderwijs gesimuleerd hoeveel mbo’ers, havisten
en vwo’ers er in theorie niet zouden kiezen voor die opleiding bij het opwerpen van
die specifieke drempel. Dit hebben we gedaan op basis van de resultaten uit
hoofdstuk 5: de opgegeven inschattingskans per vignet (Hoe groot schat jij onder
deze omstandigheden de kans dat jij je voor deze opleiding aanmeldt?).
Ten tweede hebben we – ook op basis van hoofdstuk 5 – het aantal studenten
gesimuleerd die vanwege achtergrondkenmerken, persoonlijke eigenschappen of
overige kenmerken hun keuze voor onze fictieve opleiding herzien, omdat ze een
drempel ervaren om zich hiervoor aan te melden.
6.1.1 Omvang zelfselectie op basis van drempels
Wat is de omvang van zelfselectie als er een kenmerk van een opleiding verandert
die als een drempel ervaren kan worden? In tabel 6.1a is de schatting van deze
omvang opgenomen. Onderstaand rekenvoorbeeld laat zien hoe we tot deze
aantallen gekomen zijn.

Pagina 67 van 132

Rekenvoorbeeld 1
Bij een opleiding met Engels als instructietaal geven mbo’ers, havisten en vwo’ers
zichzelf een lagere kans om zich voor deze opleiding aan te melden dan bij een
opleiding met Nederlands als instructietaal. Deze kans is gemiddeld 15 procent lager
voor alle mbo 4-studenten, 16 procent voor alle havoscholieren en 4 procent voor
alle vwo-scholieren in de onderzoeksgroep (zie figuur 5.3a in hoofdstuk 5). Als we
dit percentage toepassen op onze fictieve opleiding met 100 mbo’ers, 100 havisten
en 100 vwo’ers, dan komen we heel simpel op aantallen van 15 (mbo), 16 (havo) en
4 (vwo). Dit zou bij benadering het aantal mbo’ers, havisten en vwo’ers zijn dat
mogelijk afziet van een opleiding als deze het Engels als instructietaal introduceert.

We zien in tabel 6.1a dat de omvang van zelfselectie bij verschillende drempels
behoorlijk groot kan zijn. Dit komt doordat deze drempels door nagenoeg iedereen
als obstakels worden ervaren. Als je de keuze hebt tussen een opleiding met of
zonder extra kosten, dan zal voor de meerderheid in eerste instantie de keuze vallen
op een opleiding zonder die kosten. Zo’n opleiding moet dan iets aantrekkelijks
hebben, waardoor voor sommige aspirant-studenten deze kosten worden
gecompenseerd: de baten wegen op tegen de lasten. Het is in dergelijke gevallen
misschien ook niet zinvol om te spreken van zelfselectie. We zijn met name
geïnteresseerd in verschillen tussen groepen studenten en leerlingen in de mate van
zelfselectie die gebaseerd zijn op andere kenmerken dan geschiktheid voor de
opleiding. Desondanks is het goed dat opleidingen zich realiseren dat wijzigingen die
ze aanbrengen aan hun opleiding – met andere woorden: drempels die ze opwerpen
– tot verschuivingen in de aanmeldcijfers kunnen leiden. Soms is dit een bewuste
keuze van een opleiding, maar vaak ook niet.

Alle
Opleidingen

Engels

-15

-16

-4

Selectie

-7

-6

-6

Groot (>100 studenten)
Strenge BSA-norm

-7
-7

-9
-7

-6
-6

Extra kosten

-15

-12

-13

Selectieve
Opleidingen

Tabel 6.1a. Simulatie omvang zelfselectie op basis van drempels in opleidingen, grove
benadering op basis van fictieve opleiding met 100 mbo’ers, 100 havisten en 100 vwo’ers
Mbo
Havo
Vwo

Timing

-11

-12

-14

Tijdsinvestering

-7

-4

-4

Motivatiegesprek

0

0

0

Cijferlijst

0

0

-5

Toets

-5

-3

-4

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Als we telkens uitgaan van het meest positieve scenario en vervolgens doen alsof er
een wijziging plaatsvindt aan een opleiding – ze werpen één van de tien drempels op
– dan kunnen we per drempel een voorspelling doen. Zo zouden er ongeveer
veertien van de oorspronkelijke honderd vwo-scholieren afzien van een opleiding als
de selectieprocedure tijdens een examenperiode valt. Deze drempels is voor vwo’ers
meteen ook de drempel met de meeste impact. Engels als instructietaal heeft een
veel kleiner gevolg voor vwo’ers, terwijl dit juist voor havisten grote consequenties
Pagina 68 van 132

heeft: naar schatting zestien havoscholieren zouden hun keuze heroverwegen.
Uiteraard is dit geen exacte berekening, maar het geeft wel aan dat drempels in het
hoger onderwijs – of ze nu al bestaan, inmiddels zijn afgeschaft of mogelijk op
termijn worden ingevoerd – consequenties hebben voor keuzes die aspirantstudenten maken. Dit zijn aspirant-studenten die zonder die drempels mogelijk
andere keuzes hadden gemaakt. Door middel van deze simulatie wordt ook goed
inzichtelijk dat wijzigingen aan opleidingen niet alleen tot een wijziging van de
instroom kan leiden, maar ook tot een wijziging van de soort instroom: relatief
minder vwo’ers of juist relatief minder mbo’ers of havisten.
6.1.2 Omvang zelfselectie op basis van drempels en individuele kenmerken
De tweede soort simulaties geeft inzicht in de omvang van de kwetsbare groepen
die worden geraakt door specifieke drempels in het hoger onderwijs. Het gaat dan
niet om de totale groep aspirant-studenten die afziet van een opleiding vanwege een
specifieke drempel, zoals in bovenstaande paragraaf. Het gaat ook niet om de
omvang van bijvoorbeeld de groep faalangstigen, die in zijn algemeen al eerder
afziet van een vervolgstudie in het hoger onderwijs, maar het gaat om hoe groot de
impact van een drempel van een specifieke opleiding is bij deze groep faalangstigen.
Met andere woorden: hoeveel faalangstigen selecteren zichzelf uit als het onderwijs
bijvoorbeeld in het Engels wordt aangeboden? Tabel 6.1b laat zien wat een simulatie
aan de hand van de resultaten uit hoofdstuk 5 heeft opgeleverd voor twee specifieke
drempels: de opleiding is Engelstalig en de selectieprocedure vindt plaats in een
examenperiode. We hebben niet voor alle drempels simulaties uitgevoerd, omdat dit
te veel tabellen oplevert en buiten de reikwijdte van dit onderzoek valt. We hebben
de simulatie ook alleen gedaan voor de door ons veronderstelde risicogroepen.
Bijvoorbeeld: studenten zonder lichamelijke of psychische beperking van wie de
resultaten laten zien dat ze sneller geneigd zijn af te zien van een specifieke
opleiding, nemen we in dit overzicht niet mee. Met de simulatie van de
consequenties voor de twee drempels proberen we de resultaten in perspectief te
zetten.

Pagina 69 van 132

Rekenvoorbeeld 2
We nemen examenstress bij havisten als voorbeeld, gecombineerd met de drempel
‘Engels als instructietaal’. Eerst stellen we vast hoe groot de groep havisten met
examenstress is. Als we de groep met (zeer) veel examenstress bekijken, dan blijkt
ten eerste dat deze groep aardig groot is. Op 100 havoscholieren is het aantal dat
het hoogst scoort op de schaal voor examenstress (zeer veel stress) gelijk aan 2
scholieren. Het aantal havisten met veel examenstress bestaat uit (afgerond) 29
scholieren op een groep van 100. Het heeft weinig zin om naar de groep zonder
examenstress te kijken. Programma’s zullen er met name op gericht zijn om
examenstress te verminderen of scholieren met examenstress anders of directer te
begeleiden. We beperken ons voor deze simulatie daarom tot de groep van in totaal
31 havisten met (zeer) veel examenstress.
Vervolgens kijken we naar het verschil in kans die deze groep zichzelf geeft om zich
aan te melden voor een opleiding die Engels als instructietaal heeft en voor een
opleiding die Nederlands als instructietaal heeft. Daarbij blijkt dat dit verschil voor
de groep met zeer veel examenstress 6 procent is en voor de groep met enige
examenstress 3 procent: havisten met enige examenstress geven zichzelf 3 procent
minder kans zich aan te melden voor een opleiding met instructietaal Engels, en
havisten met zeer veel examenstress 6 procent minder kans. Bij deze groepen
kunnen we spreken van zelfselectie. Als we vervolgens dit percentage toepassen op
de eerder berekende omvang van de groepen met (zeer veel) examenstress, dan
komen we uit op 1 havist die zichzelf vanwege examenstress uitselecteert als de
opleiding in het Engels wordt aangeboden (0,03*29 + 0,06*2≈1).
Tabel 6.1b laat zien dat er verschillen zitten in de omvang van zelfselectie bij
verschillende kwetsbare groepen. Zo herziet geen enkele faalangstige vwo-scholier
zijn opleidingskeuze als de opleiding Engels als instructietaal heeft. De groep vwoscholieren met (zeer) veel examenstress die zichzelf uitselecteert wanneer de
selectieprocedure in een examenperiode valt, komt neer op één op de honderd vwoscholieren.
De relatief grote aantallen studenten met een risico op zelfselectie treffen we vooral
aan onder groepen met kenmerken die min of meer vastliggen. Je geslacht,
migratieachtergrond en de opleiding van je ouders zijn moeilijk te veranderen.
Beleid dat gericht is op het terugdringen van zelfselectie onder deze groepen zou
zich met name moeten richten op bewustwording op scholen en instellingen.
Mogelijk dat voorlichting specifiek gericht op deze groepen kan helpen. Ook lijkt het
raadzaam te achterhalen waarom juist deze groepen aspirant-studenten meer
moeite lijken te hebben met bepaalde drempels dan anderen. Is het bijvoorbeeld de
onzekerheid over de beheersing van de Engelse taal die maakt dat juist scholieren
en studenten met een Nederlandse achtergrond hun keuze eerder heroverwegen, en
zou gerichte aandacht in het curriculum van het vak Engels hier verandering in
kunnen brengen?

Pagina 70 van 132

Tabel 6.1b. Simulatie omvang zelfselectie op basis van drempels in opleidingen gecombineerd
met achtergrondkenmerken (risicogroepen) met een significant effect, grove benadering van
fictieve opleiding met 100 mbo’ers, 100 havisten en 100 vwo’ers
Mbo
Havo
Vwo

Vrouw

7

2

6

8

Engels

Jong
Nederlands

0

Opleiding ouders: hbo

3

Opleiding ouders: mbo 3/4

3

Opleiding ouders: mbo 2 of lager
(Zeer) faalangstig

1
0

(Zeer) grote examenstress

Timing
selectieprocedure

Totaal zelfselectie

9

0
1

13

18

9

Ouder

0

0

0

Westerse migratieachtergrond

1

Lagere-inkomensgroep

1
2

4

Opleiding ouders: wo
Opleiding ouders: hbo

4

(Zeer) grote leenaversie

3

1

(Zeer) grote examenstress
Totaal zelfselectie

1
9

2

6

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Om een globale indruk te krijgen bij welke risicogroepen – per drempel – zelfselectie
veel voorkomt en waar het de moeite waard is beleid te ontwikkelen, hebben we de
omvang van de risicogroep (bijvoorbeeld het aandeel faalangstige studenten in de
data) gecombineerd met de zwaarte van de drempel (hoeveel procentpunten minder
geeft de aspirant-student zichzelf als hij de drempel krijgt voorgelegd?). Alleen
wanneer de risicogroep substantieel was (groter dan 10 procent van de totale
populatie) en de zwaarte van de drempel boven een door ons gestelde norm
uitkwam (5 procentpunten minder kans zich voor de opleiding aan te melden bij een
dichotome variabele zoals man versus vrouw en 2,5 procentpunt bij een
schaalvariabele (5-puntsschaal van zeer faalangstig tot helemaal niet faalangstig)),
is de groep als groot beoordeeld. We komen dan uit op de volgende onderstaande
groepen aspirant-studenten:

Pagina 71 van 132

Tabel 6.1c. Substantiële zelfselectie op basis van een combinatie van zware drempels en grote
risicogroepen

Selecterende opleidingen

Alle opleidingen

Mbo

Havo

Vwo

Engels

• Vrouwen
• Nederlandse achtergrond

• Nederlandse achtergrond
• Hbo-, mbo3/4-, mbo2- of lager
opgeleide ouders
• Examenstress

Selectie

• Ouder

• Mbo 3/4-opgeleide ouders

Omvang

• Nederlandse achtergrond

BSA

• Wo-opgeleide ouders

• Nederlandse achtergrond
• Mbo 2- of lager opgeleide ouders

• Nederlandse achtergrond
• Leenaversie

Extra kosten

• Vrouwen

Timing

• Hbo-opgeleide ouders
• Laag huishoudinkomen
• Leenaversie

• Wo-opgeleide ouders

• Wo-opgeleide ouders
• Examenstress

Tijd

• Ouder
• Nederlandse achtergrond
• Hbo-opgeleide ouders
• Laag huishoudinkomen

• Nederlandse achtergrond

Motivatiegesprek

• Vrouwen
• Niet-westerse migratieachtergrond
• Risicoaversie

Cijferlijst

• Jong

Toets

• Wo-opgeleide ouders

• Nederlandse achtergrond

• Nederlandse achtergrond
• Examenstress
• Wo-opgeleide ouders
• Laag huishoudinkomen

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Als we alleen grote risicogroepen selecteren die zichzelf onder bepaalde
omstandigheden minder kans toedichten voor aanmelding bij een opleiding, dan
vallen veel groepen op basis van persoonlijkheidskenmerken af. Dit komt omdat
deze risicogroepen onder onze respondenten nauwelijks voorkomen. Het effect van
een drempel kan weliswaar groot zijn, maar als dit maar een kleine groep treft,
heeft het in absolute aantallen weinig invloed. Dit is bijvoorbeeld het geval bij (zeer)
faalangstige leerlingen en studenten, deze komen (zoals door ons gemeten)
nauwelijks voor onder onze respondenten. Het kleine aantal faalangstige leerlingen
en studenten heeft weliswaar best last van enkele drempels, maar het is de vraag in
hoeverre ingrijpen door scholen of instellingen bij deze groep een effectief middel is
om zelfselectie te reduceren. Als het gaat om persoonlijkheidskenmerken, dan lijkt
het met name de moeite waard om in te zetten op examenstress bij havisten en
vwo’ers en leen- of risicoaversie bij mbo’ers, hier valt winst te behalen. Ook het
effect dat het sociale netwerk heeft op zelfselectie, is omgerekend naar absolute
aantallen aspirant-studenten verwaarloosbaar.

6.2 Conclusie
Drempels in het hoger onderwijs leiden in bijna alle gevallen tot een afname van het
aantal aspirant-studenten dat zegt zich aan te melden voor die opleiding. Bij hoge
drempels kan dit zomaar vijftien op de honderd studenten uitmaken, zoals
bijvoorbeeld bij mbo’ers en havisten het geval is bij Engelstalige opleidingen in
plaats van Nederlandstalige opleidingen. Bij de lagere drempels zoals een toets bij
decentrale selectie kan het zo’n drie tot vijf op de honderd studenten schelen. Voor
afzonderlijke risicogroepen zijn deze aantallen in de meeste gevallen lager, slechts
één van de honderd havoleerlingen met (zeer hoge) examenstress zal zich
bijvoorbeeld niet aanmelden bij een Engelstalige opleiding. Tellen we de aspirantstudenten uit risicogroepen op die zich door dezelfde drempel laten afschrikken, dan
kunnen de aantallen aspirant-studenten die verwachten dat ze afzien van
aanmelding aardig oplopen. Als we alle havisten die aangeven zich niet aan te
Pagina 72 van 132

melden voor een Engelstalige opleidingen uit de verschillende risicogroepen optellen,
komen we uit op achttien op de honderd havisten.
Door middel van deze simulatie wordt ten eerste inzichtelijk dat wijzigingen aan
opleidingen niet alleen tot een wijziging van de instroom kan leiden, maar ook tot
een wijziging van de soort instroom: relatief minder vwo’ers of juist relatief minder
mbo’ers of havisten. Ten tweede plaatst het de resultaten uit dit onderzoek in
perspectief. Hoe groot is nu bijvoorbeeld zo’n groep mbo’ers met faalangst die
vanwege een drempel een alternatieve keuze maakt? Dit blijkt in een aantal
gevallen niet groot te zijn. Dit komt voornamelijk omdat bepaalde risicogroepen
volgens onze meting niet erg omvangrijk zijn. Zo is de groep faalangstige leerlingen
in het voortgezet onderwijs en mbo-studenten erg klein, zelfselectie onder deze
groep is daarom niet snel zichtbaar in instroomcijfers. Dit geldt bijvoorbeeld ook
voor de groep vwo-leerlingen uit de lagere inkomensgroepen. Dat dit relatief kleine
groepen zijn met een risico op zelfselectie betekent uiteraard niet dat ze daarom
geen aandacht behoeven, maar het maakt zelfselectie wel lastig aantoonbaar.

Pagina 73 van 132

7

Conclusies en aanbevelingen

Welke kenmerken veroorzaken onbedoeld dat leerlingen en studenten met de
benodigde kwalificaties en een voorkeur voor een specifieke opleiding in het hoger
onderwijs, daar toch van afzien? Deze vraag stond in dit tweede rapport over
zelfselectie centraal. We hebben de vraag beantwoord aan de hand van vijf
deelvragen. Daarbij lag de focus op kenmerken van specifieke opleidingen in het
hoger onderwijs (zoals taal en selectie) die mogelijk een ontmoedigende werking
hebben op bepaalde groepen leerlingen en studenten. Ook hebben we gekeken
welke achtergrond- en persoonlijkheidskenmerken van gekwalificeerde mbostudenten en vo-scholieren (bijvoorbeeld leeftijd respectievelijk risicoaversie)
mogelijk van invloed zijn op zelfselectie als het gaat om een specifieke opleiding. In
dit hoofdstuk presenteren we onze conclusies en formuleren we enkele
aanbevelingen, bedoeld om het risico van ongewenste zelfselectie onder mbo 4studenten en havo- en vwo-scholieren te beperken.
7.1 Conclusies
Met dit tweede rapport over zelfselectie komt de inspectie tegemoet aan een
verzoek van de regering in de motie Van den Hul (Tweede Kamer, 2019). Daarin
wordt de regering verzocht een onderzoek te (laten) doen naar zelfselectie. In de
motie wordt overwogen dat er een vooralsnog onzichtbare groep jongeren bestaat
die wel de talenten hebben om te studeren, maar die daarvan afzien doordat zij te
veel aan zichzelf twijfelen, minder zelfvertrouwen of een examentrauma hebben of
simpelweg minder bekend zijn met de mogelijkheden en wegen. Volgens de motie is
het vanuit het oogpunt van kansengelijkheid niet wenselijk dat deze jongeren hun
kwalificaties onbenut laten. Het is volgens de motie daarom van belang in beeld te
brengen welke factoren veroorzaken dat voldoende getalenteerde jongeren afzien
van studeren en wat hieraan kan worden gedaan.
In ons eerste rapport lag het accent op zelfselectie door gekwalificeerde mbo 4studenten bij de keuze voor een vervolgstudie in het hbo. In dit eindrapport zijn we
nagegaan wélke groepen havo- en vwo-leerlingen en mbo 4-studenten wélke
drempels ervaren waardoor zij afzien van een bepaalde opleiding, terwijl ze wel de
benodigde kwalificaties hebben.
Zoals we in ons eerste rapport concludeerden is onbedoelde zelfselectie een complex
mechanisme. Het is geen lineair, puur verstandelijk proces resulterend in een
weldoordacht besluit, maar een gecompliceerd, sociaal en vaak onbewust proces. De
gecompliceerdheid zit in het gegeven dat zelfselectie deels gebaseerd is op de
perceptie van de student zelf. Deze schat in dat vanwege ‘iets’ in het hoger
onderwijs zijn kans op succes afneemt, terwijl dat in werkelijkheid niet zo hoeft te
zijn. Die perceptie wordt vervolgens weer gekleurd door eerdere ervaringen, de
omgeving en eigenschappen van de student zelf.
We constateren dat zowel achtergrondkenmerken, persoonlijkheidskenmerken als
kenmerken van opleidingen van invloed zijn op het versterken van zelfselectie. We
zien dat sommige drempels er meer of minder toe doen in de beleving van bepaalde
groepen mbo 4-studenten en leerlingen in het voortgezet onderwijs en mogelijk
zelfs afwezig zijn in de beleving van weer andere. We kunnen op basis van de
Pagina 74 van 132

resultaten van dit onderzoek een aantal conclusies trekken. Dit doen we aan de
hand van onze vijf deelvragen.
Welke kenmerken van specifieke opleidingen in het hoger onderwijs en welke
kenmerken van gekwalificeerde scholieren en studenten zijn mogelijk gerelateerd
aan zelfselectie?
Deelvraag 1 hebben we door middel van literatuuronderzoek en een beknopte
enquête onder schooldecanen beantwoord. Hieruit komt naar voren dat bepaalde
kenmerken van specifieke opleidingen enerzijds en kenmerken van individuele
scholieren en studenten anderzijds mogelijk van invloed zijn op zelfselectie bij de
keuze voor een opleiding. De verschillende bronnen stemmen over het algemeen
redelijk overeen ten aanzien van de opleidingskenmerken en de individuele
kenmerken die voor mbo’ers, havisten en vwo’ers een belemmering kunnen vormen
om voor een specifieke opleiding te kiezen. Daarbij kan een kenmerk van een
opleiding voor de ene groep studenten een grotere drempel zijn dan voor een
andere groep. Uit het literatuuronderzoek en de beknopte enquête onder de
schooldecanen komen de volgende opleidingskenmerken en individuele kenmerken
naar voren.
Tabel 7.1a. Literatuuronderzoek: kenmerken van opleidingen en individuen die van invloed zijn
op zelfselectie
Opleidingskenmerken
Individuele kenmerken
- Taal
- Geslacht
- Studiekosten
- Migratieachtergrond
- Omvang opleiding
- Sociaaleconomische status
- BSA-norm
•
Opleiding ouders
- Selectieprocedure
•
Inkomen ouders
•
Wel/geen selectie
- Negatieve onderwijservaring
•
Soort selectiecriteria
•
Lage rapportcijfers
•
Timing procedure
•
Zittenblijven
•
Intensiteit procedure
•
Examentrauma
- Lichamelijke of psychische beperking
- Faalangst
- Risicoaversie
- Leenaversie
- Sociaal netwerk
•
Houding ouders
•
Houding vrienden
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

De individuele kenmerken hebben wij later gecategoriseerd naar
achtergrondkenmerken, persoonlijkheidskenmerken en kenmerken van het sociale
netwerk. Leeftijd en examenstress kwamen niet naar voren in het
literatuuronderzoek, maar hebben we er zelf aan toegevoegd. Examenstress, omdat
deze expliciet (als trauma) in de motie Van der Hul werd genoemd, en leeftijd,
omdat deze factor in het tussenrapport naar voren kwam als reden voor mbo’ers om
af te zien van een verdere studie vanwege de kosten die daaraan verbonden zijn.
Welke kenmerken van gekwalificeerde scholieren en studenten hangen samen met
de door hen ingeschatte kans om te kiezen voor een selectieve opleiding?
Pagina 75 van 132

Voor het antwoord op deze deelvraag hebben we de effecten getoetst van de
verschillende student- en scholierkenmerken op de ingeschatte kans om zich voor
een selectieve opleiding aan te melden. Studenten en scholieren waarvoor
onderstaande kenmerken gelden, zien vaker af van een opleiding met selectie (de

ingeschatte kans voor deze groepen is lager dan voor anderen) dan andere groepen
studenten en scholieren:
Tabel 7.1b. Individuele kenmerken die van invloed zijn op de keuze voor een opleiding met
decentrale selectie
Mbo 4
Havo
Vwo
•
Man
• Nederlandse achtergrond
• Jong
•
Nederlandse
• Risicoaversie
• Laag gemiddeld
achtergrond
rapportcijfer
•
Geen doublures
• Weinig stimulans ouders
•
Leenaversie
• Leenaversie
•
Niet tot nauwelijks
voorlichting van school
•
Regio Noord of Oost
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Bij mbo 4-studenten zien we dat geslacht en migratieachtergrond ertoe doen. Ook
voorlichting vanuit de mbo-instelling en regio spelen een rol van betekenis bij deze
groep. Het sociale netwerk (ouders/verzorgers en vrienden) van mbo 4-studenten
heeft geen invloed op de keuze voor een selectieve opleiding. Ook bij havisten
speelt het sociale netwerk geen rol van betekenis bij de keuze voor een selectieve
opleiding. Voor deze groep is slechts de migratieachtergrond en de mate van
risicoaversie van invloed. Bij vwo’ers zien we dat leeftijd en het sociale netwerk van
invloed is op de keuze voor een selectieve opleiding. Vwo’ers met ouders die weinig
stimuleren tot een verdere studie in het hoger onderwijs geven zichzelf een lagere
ingeschatte kans. Ook het gemiddelde rapportcijfer speelt hierbij een rol.
Persoonlijkheidskenmerken (leen- en risicoaversie) hebben bij zowel mbo’ers als bij
havisten en vwo’ers een invloed op het kiezen voor een opleiding die selecteert. Hoe
negatiever mbo 4-studenten en vwo’ers staan tegenover lenen en hoe
risicomijdender havisten zijn, hoe lager de ingeschatte kans om te kiezen voor een
selectieve opleiding.
We constateerden dat de verklaarde variantie voor havisten en vwo’ers laag is. Dit
betekent dat er veel andere factoren buiten ons conceptueel model van invloed zijn
op de keuze voor een selectieve opleiding. We hebben geen zicht op deze andere
factoren.
Welke kenmerken van gekwalificeerde scholieren en studenten hangen samen met
de door hen ingeschatte kans om af te zien van een opleiding met loting?
Voor het antwoord op deze deelvraag hebben we de effecten getoetst van de
verschillende student- en scholierkenmerken op de ingeschatte kans om zich voor
een opleiding met loting aan te melden. Studenten en scholieren waarvoor
onderstaande kenmerken gelden, zien vaker af van een opleiding met loting (de

ingeschatte kans voor deze groepen is lager dan voor anderen) dan andere groepen:
Pagina 76 van 132

Tabel 7.1c. Individuele kenmerken die van invloed zijn op de keuze voor een opleiding met
loting
Mbo 4
Havo
Vwo
• Westerse
• Mannen
• Lichamelijke of
migratieachtergrond
• Ouders die geen enkele
psychische beperking
opleiding hebben
• Lagere-inkomensgroep
• Weinig stimulans ouders
afgerond
• Laag gemiddeld
• Leenaversie
• Ouders met een mbo
rapportcijfer
3/4-opleiding
• Weinig stimulans ouders
• Vrienden met negatieve
• Risicoaversie
houding ten opzichte van
• Regio Noord of Zuid
het hoger onderwijs
• Risicoaversie
• Bijzondere
omstandigheden
Bron: Inspectie van het Onderwijs (2021)

Klassieke achtergrondkenmerken (zoals migratieachtergrond of geslacht) hebben
invloed op de ingeschatte kans voor aanmelding voor een lotingsopleiding bij mbo 4studenten en havisten. Zo geven mbo 4-studenten uit de lagere inkomensgroepen
zichzelf een lagere ingeschatte kans op aanmelding dan studenten uit de hogereinkomensgroepen. Bij vwo’ers spelen dergelijke kenmerken geen enkele rol. Het
sociale netwerk is relevant voor zowel mbo’ers als havisten en vwo’ers. Mbo 4studenten en vwo’ers met ouders die weinig stimuleren tot een verdere studie in het
hoger onderwijs geven zichzelf een lagere ingeschatte kans. Voor havisten zijn het
juist de vrienden die van invloed zijn: hoe negatiever hun houding ten opzichte van
het hoger onderwijs hoe lager de ingeschatte kans. De houding van vrienden ten
opzichte van studeren en de stimulerende rol die ouders kunnen hebben, bepalen
mede de keuze voor een opleiding met loting. Groepen scholieren en studenten met
risicoaversie (bij havisten en mbo’ers) en leenaversie (bij vwo’ers) – beide
persoonlijkheidskenmerken – schatten hun kansen voor een opleiding met loting
lager in dan anderen. Ten slotte zien we dat het hebben van een psychische of
lichamelijke beperking voor vwo’ers van invloed is bij de keuze voor een opleiding
met loting.
De verklaarde variant voor vwo’ers is erg laag. Naast bovengenoemde kenmerken
zijn er voornamelijk andere kenmerken van vwo’ers die een rol spelen in de keuze
voor een opleiding met loting.
Verschil tussen decentrale selectie en loting
Naast het berekenen van het effect van verschillende student- en scholierkenmerken
op de kans op aanmelding voor respectievelijk een opleiding met decentrale selectie
en een opleiding met loting, hebben we ook de gemiddelde kans op aanmelding aan
dergelijke opleidingen met elkaar vergeleken. De gemiddelde kans die mbo 4studenten, havisten en vwo’ers zichzelf geven om zich voor een opleiding met loting
aan te melden is hoger dan de gemiddelde kans op aanmelding voor een selectieve
opleiding. Studenten en scholieren lijken een voorkeur te geven aan opleidingen met
loting. Dit is een opvallend resultaat omdat tot dusverre werd aangenomen dat
studenten een voorkeur hebben voor decentrale selectie, bijvoorbeeld omdat ze hier
meer controle over hebben of hier zelf invloed op kunnen uitoefenen. Ook werd
eerder gesteld dat studenten deze vorm van selectie rechtvaardiger zouden vinden:
Pagina 77 van 132

de beste studenten krijgen ook de beste kaarten (Inspectie van het Onderwijs,
2018a, 2018b). Mogelijk is hier de volgorde van de vraagstelling en de formulering
van de vragen van invloed geweest op de kans die respondenten zichzelf toegedicht
hebben voor decentrale selectie dan wel voor loting.
Welke aspirant-studenten zijn meer geneigd af te zien van aanmelding voor een
voorkeursopleiding (een opleiding die hoog op hun voorkeurslijstje staat) vanwege
kenmerken van die opleiding?
Voor de beantwoording van deze deelvraag zijn we op basis van een
vignettenonderzoek nagegaan in hoeverre achtergrond- en
persoonlijkheidskenmerken van havisten, vwo’ers en mbo’ers een rol spelen in de
beslissing om bij voorbaat af te zien van een specifieke opleiding vanwege ervaren
drempels van die opleiding. We zien dat deze manier van bevragen tot iets andere
resultaten leidt dan als we direct naar de voorkeur voor een selectieve opleiding
vragen zoals in hoofdstuk 4 is beschreven.
Als we eerst de drempels (kenmerken van opleidingen) zelf onder de loep nemen en
kijken welke drempels voor de gemiddelde student of scholier het zwaarste wegen
dan zien we dat voor alle opleidingen geldt dat extra kosten voor een opleiding
(mbo, havo, vwo) en Engels als instructietaal (mbo, havo) tot de meeste zelfselectie
leidt. Voor selectieve opleidingen geldt dat een ongelukkige timing van de
selectieprocedure tot de meeste zelfselectie leidt. Tegelijkertijd zien we dat
drempels van opleidingen voor de ene groep scholieren of studenten zwaarder
kunnen wegen dan voor de andere groep. Met andere woorden: zelfselectie is
ongelijk verdeeld over groepen studenten.
De groepen studenten die vanwege drempels in het hoger onderwijs meer geneigd
zijn tot zelfselectie zijn zeer divers en wisselen per drempel. Bij de drie grootste
drempels – Engels, extra kosten en een ongelukkige timing van de selectieprocedure
– hebben de volgende groepen leerlingen of studenten een grotere neiging tot
zelfselectie.
De opleiding is in het Engels. Engels als instructietaal vormt onder mbo’ers
vooral een drempel voor vrouwen, studenten met faalangst en studenten met een
Nederlandse achtergrond. Onder havisten gaat dit op voor vrouwen, leerlingen
zonder wo-opgeleide ouders, leerlingen met examenstress en leerlingen met een
Nederlandse achtergrond. Voor vwo’ers is deze drempel niet bijzonder hoog, maar
faalangstige vwo’ers en vwo’ers met een Nederlandse achtergrond hebben wel iets
meer last van deze drempel dan andere vwo’ers.

Pagina 78 van 132

De opleiding brengt extra kosten met zich mee. Extra kosten vormen onder
mbo’ers vooral een drempel voor vrouwen en studenten met faalangst. Onder
havisten zijn er geen aanwijsbare groepen voor wie extra kosten een nog hogere
drempel vormen dan voor de gemiddelde havist. Onder vwo’ers zijn het met name
de leerlingen uit de lagere-inkomensgroepen, leerlingen die ooit zijn blijven zitten en
leerlingen met examenstress voor wie extra kosten een hogere drempel vormen.
De timing van de selectieprocedure valt in een toetsperiode. Een ongelukkige
timing is voor mbo’ers die ouder zijn, een westerse migratieachtergrond hebben,
hbo-opgeleide ouders hebben, uit de lagere-inkomensgroepen komen of een
leenaversie hebben een extra hoge drempel. Onder havisten zijn er geen
aanwijsbare groepen voor wie een ongelukkige timing een nog hogere drempel
vormt dan voor de gemiddelde havist. Onder vwo’ers zijn het de oudere leerlingen,
leerlingen met een leenaversie of leerlingen met examenstress die bovengemiddeld
last hebben van een ongelukkig timing.
In het algemeen zien we dat zowel achtergrondkenmerken,
persoonlijkheidskenmerken als het sociale netwerk een rol spelen bij zelfselectie.
Ook valt op dat persoonlijkheidskenmerken er bij havisten en vwo’ers meer toe
lijken te doen dan bij mbo’ers. Andersom zijn het bij mbo’ers met name
achtergrondkenmerken die tot meer zelfselectie leiden. Het is belangrijk om bij het
nemen van maatregelen of het ontwerpen van beleid rekening te houden met deze
verschillen tussen groepen studenten per drempel.
Ten slotte zijn het niet altijd de door ons gedefinieerde risicogroepen of kwetsbare
groepen die neigen naar zelfselectie. Soms zijn het juist de kansrijkere groepen die
afzien van een opleiding bij een bepaalde drempel. Dit zien we met name bij de
klassieke kansrijke versus kansarme groepen zoals mannen en vrouwen, en een
Nederlandse versus een migratieachtergrond. Ook een positieve bijdrage van het
sociale netwerk van een aspirant-student gaat soms samen met zelfselectie. We
kunnen deze resultaten niet altijd goed interpreteren.
Hoe groot is bij benadering de groep scholieren en studenten met de benodigde
kwalificaties voor een specifieke opleiding in het hoger onderwijs die afziet van een
opleiding in het hoger onderwijs vanwege kenmerken van die specifieke opleiding?
Door middel van simulatie hebben we inzichtelijk gemaakt dat wijzigingen aan
opleidingen niet alleen tot een wijziging van de instroom kan leiden, maar ook tot
een wijziging van de soort instroom: relatief minder vwo’ers of juist relatief minder
mbo’ers of havisten. Ten tweede plaatst het de resultaten uit dit onderzoek in
perspectief. Hoe groot is nu bijvoorbeeld zo’n groep mbo’ers met faalangst die
vanwege een drempel een alternatieve keuze maakt? Dit blijkt in een aantal
gevallen niet groot te zijn. Dit komt voornamelijk omdat bepaalde risicogroepen
volgens onze meting niet erg omvangrijk zijn.
De simulaties uit dit hoofdstuk geven een indicatie van waar het de moeite waard
kan zijn om maatregelen te treffen of beleid op te ontwerpen. Zo lijkt het puur op de
aantallen gebaseerd verstandiger om beleid te richten op het verminderen van
examenstress dan op het verminderen van faalangst. Ook zouden scholen of
Pagina 79 van 132

instellingen hun pijlen beter kunnen richten op bekende oorzaken van
kansenongelijkheid in het onderwijs, zoals sociaaleconomische achtergrond en
herkomst. Daarnaast is het de vraag of beleid zich beter kan richten op de gehele
groep studenten, door bijvoorbeeld in te grijpen in het systeem, in plaats van te
kiezen voor een studentgerichte aanpak. Dit kan bijvoorbeeld door drempels weg te
halen of te verlagen. In alle gevallen kan de omvang van de groep die wordt bereikt
de doorslag geven, maar soms spelen ook principiële of politieke overwegingen een
rol. Zo is het vanuit dergelijke overwegingen bijvoorbeeld lastig te verkopen dat de
groep studenten met een lichamelijke of psychische beperking op de havo en het
vwo erg klein is en daarom geen extra aandacht behoeft. Ditzelfde gaat ook op voor
vwo-leerlingen die thuis minder te besteden hebben; deze groep is relatief klein,
maar verdient evenveel kansen als hun beter gesitueerde schoolgenoten. Ook als
het gaat om de toegankelijkheid van het hoger onderwijs en daarvan afgeleid het
gelijke kansen bieden aan iedereen, zullen principiële keuzes mogelijk soms
voorgaan op overwegingen van efficiency. De overwegingen over de impact van
beleid of maatregelen zouden door beleidsmakers moeten worden meegenomen bij
de weging van onze aanbevelingen. De simulaties in dit hoofdstuk kunnen daarbij
helpen.

7.2 Aanbevelingen
Alles overziend kunnen we concluderen dat achtergrondkenmerken en
persoonlijkheidskenmerken in combinatie met opleidingskenmerken
drempelverhogend kunnen werken voor aspirant-studenten bij hun keuze voor een
specifieke vervolgopleiding in het hoger onderwijs. De kenmerken die ook in de
literatuur geïdentificeerd zijn, vinden we voor een belangrijk deel terug in onze
empirische resultaten. Als het gaat om de decentrale selectie en loting dan zien we
dat verschillende leerling- en studentkenmerken van invloed zijn op de keuze voor
opleidingen met een dergelijke drempel. We zien ook dat de groepen
gekwalificeerde jongeren die vanwege drempels in het hoger onderwijs meer
geneigd zijn tot zelfselectie zeer divers zijn en wisselen per drempel. Door het in
kaart brengen van deze opgeworpen drempels kan mogelijk gericht beleid worden
ontwikkeld om zelfselectie te reduceren. Dit kan bijvoorbeeld door bepaalde
drempels op te heffen of door beleid op specifieke groepen te richten om hen –
ondanks (gepercipieerde) drempels – toch over de streep te trekken. Het is
belangrijk dat er bij de overgang naar het hoger onderwijs zo min mogelijk
belemmeringen zijn waarbij iedere student kan rekenen op voldoende en passende
ondersteuning. Het verbeteren van een dergelijke overgang moet daarom een
centraal onderdeel van het beleid zijn voor gelijke kansen. Bij de bevordering van
kansengelijkheid gaat het erom dat jongeren in staat worden gesteld om hun
talenten te ontwikkelen. Onbedoelde zelfselectie kan een bedreiging zijn voor de
kansengelijkheid en zorgen voor een minder diverse studentengroep.
Op basis van onze conclusies komen we tot de volgende (sub)aanbevelingen:
1. Benut de inzichten in mechanismen van onbedoelde zelfselectie bij het
bevorderen van kansengelijkheid

Pagina 80 van 132

2. Schenk structureel aandacht aan het mechanisme van onbedoelde zelfselectie in
het keuzeproces van verschillende groepen laatstejaars mbo 4-studenten,
havisten en vwo’ers.
a. Houd daarbij rekening met verschillen tussen aanleverend onderwijs.
b. Houd daarbij rekening met verschillen tussen kwetsbare groepen.
3. Ga verschillende alternatieven na bij wijzigingen aan opleidingen en weeg daarin
het risico van zelfselectie mee.
Ad 1. Bij toegankelijkheid gaat het om het succesvol bereiken en doorlopen van het
hoger onderwijs. We constateren dat er formele en informele drempels zijn die de
instroom in het hoger onderwijs belemmeren vanwege onbedoelde zelfselectie. Voor
alle jongeren is het essentieel om de belemmeringen van onbedoelde zelfselectie
weg te nemen, omdat het vanuit het oogpunt van kansengelijkheid niet wenselijk is
dat jongeren hun talenten onbenut laten. Het verdient aanbeveling om in het kader
van de kansengelijkheidsagenda de bevindingen uit dit inspectieonderzoek te
betrekken en alert te zijn op belemmerende factoren voor kansengelijkheid en die
waar nodig weg te nemen.
Ad 2a. Verschillen tussen aanleverend onderwijs: hoger-onderwijsinstellingen, neem
consequenties voor vooropleiding mee in de beslissing tot verandering.
Uit de resultaten van dit onderzoek blijkt dat mbo’ers, havisten en vwo’ers
verschillend reageren op gepercipieerde drempels in het hoger onderwijs. Dit
betekent dat een ‘one size fits all’-benadering in dit geval niet aan alle
vooropleidingsgroepen recht doet. Opleidingen in het hoger onderwijs, maar ook het
Ministerie van OCW, moeten zich realiseren dat verschillende drempels tot
verschillende instroompatronen kunnen leiden. De verschillen in vooropleidingseisen
tussen wo en hbo zijn daarbij uiteraard van belang. Het wo zal zich hoofdzakelijk
richten op zelfselectie onder vwo-scholieren en hbo-studenten, terwijl het hbo met
meerdere groepen rekening dient te houden. Bewustwording van deze verschillen
tussen vooropleidingsgroepen − die alle in principe gekwalificeerd, dus toelaatbaar
zijn − is een eerste stap bij het nemen van een beslissing of bij het maken van
beleid voor bijvoorbeeld het veranderen van de instructietaal, het invoeren van
extra kosten of het instellen van een capaciteitsfixus.
Ad 2b. Verschillen tussen kwetsbare groepen: voortgezet onderwijs en mbo, breng
kwetsbare groepen in kaart en stem voorlichting en/of aanpak specifiek af op deze
leerlingen en studenten.
Maar ook in het voortraject is het belangrijk dat het mbo voor een andere aanpak
kiest dan de havo of het vwo om het risico op zelfselectie te reduceren. In het
voortgezet onderwijs zou leerlingbegeleiding en -voorlichting, bijvoorbeeld in
loopbaanbegeleidingstrajecten, zich meer kunnen richten op zelfselectie die
samenhangt met persoonlijkheidskenmerken, terwijl in het mbo meer de factoren
die structureel ten grondslag liggen aan kansenongelijkheid, zoals
sociaaleconomische status, geslacht en migratieachtergrond, voorop zouden kunnen
staan.
Een belangrijke constatering daarbij is dat we de grote aantallen leerlingen en
studenten met een risico op zelfselectie vooral aantreffen onder groepen met
Pagina 81 van 132

kenmerken die min of meer vastliggen. Je geslacht, migratieachtergrond en de
opleiding van je ouders zijn moeilijk te veranderen. Een aanpak die gericht is op het
terugdringen van zelfselectie onder deze groepen zou zich met name moeten richten
op bewustwording op scholen en instellingen. Mogelijk dat voorlichting gericht op
specifiek deze groepen kan helpen. Terwijl leerlingen en studenten met
examenstress of faalangst met gerichte programma’s kunnen worden begeleid. Ook
is het raadzaam te achterhalen waarom juist deze groepen aspirant-studenten meer
moeite lijken te hebben met bepaalde drempels dan anderen.
Gegeven de opgedane kennis van achtergrond- en persoonlijkheidskenmerken van
leerlingen en studenten met een hoger risico op zelfselectie loont het de moeite om
in een klas of op een school na te gaan hoeveel van dergelijke leerlingen ‘in huis’
zijn. In een aantal gevallen zijn kwetsbare groepen dermate klein dat gericht beleid
weinig zoden aan de dijk zet. Denk daarbij aan de omvang van faalangstige
leerlingen en studenten die we in ons onderzoek aantroffen. Natuurlijk verdienen
ook dergelijke leerlingen en studenten aandacht, maar in dergelijke gevallen zou
een meer generiek beleid mogelijk ook voor deze groepen behulpzaam kunnen zijn.
Ad 3. Dat er drempels zijn in het hoger onderwijs is evident. En dat deze leiden tot
zelfselectie ook. Het is alleen in de meeste gevallen niet de oplossing om de drempel
dan maar weg te nemen. Soms zijn zaken als extra kosten, selectie of Engels als
voertaal noodzakelijk of gewenst. Het is echter wel van belang dat opleidingen met
dergelijke drempels of opleidingen die overwegen zo’n drempel in te voeren, zich
bewust zijn van de consequenties. Selectie brengt zelfselectie met zich mee. Engels
is voor veel aspirant-studenten een extra uitdaging die ze niet altijd willen aangaan,
helemaal niet als er een goed alternatief voorhanden is. Een opleiding zou
alternatieven voor de drempel of maatregelen om de drempel te verlagen moeten
overwegen. Zo zou bij Engelstalige opleidingen een bijspijkeraanbod kunnen worden
gedaan of bij opleidingen met extra kosten zou de voorlichting over beurzen en
tegemoetkomingen prominent op de website geplaatst kunnen worden. Opleidingen
stralen daarmee uit dat ze zich bewust zijn van (vaak noodzakelijke) extra hobbels,
maar dat ze deze indien mogelijk proberen te verzachten.
Ook zijn er drempels die weliswaar bewust zijn opgeworpen, maar door hun
uitwerking hoger worden dan nodig is. Een belangrijk resultaat uit dit onderzoek is
bijvoorbeeld dat een ongelukkige timing van de selectieprocedure tot flink wat
zelfselectie leidt. Is het bijvoorbeeld niet mogelijk om de selectie op twee
verschillende momenten te plannen, waarbij de aspirant-student de keuze heeft aan
welke van de twee hij meedoet? Of kan een selectieprocedure in weekenden
plaatsvinden of over een langere tijdsperiode worden gespreid? Verschillende
alternatieven zijn hier het overwegen waard. Ditzelfde geldt voor de gekozen
selectiecriteria, waarbij een goede voorlichting over de procedure, de criteria en de
instrumenten een belangrijk startpunt is. Uitleggen waarom er bijvoorbeeld een
toets wordt afgenomen, waarop er dan wordt getoetst en op welke manier helpt een
aspirant-student bij het inschatten van risico’s of het reduceren van onzekerheid. Dit
geldt overigens ook voor voorlichting over het bindend studieadvies en de
mogelijkheden om gedurende het eerste studiejaar hierin begeleid te worden, ook
als het gaat om begeleiding naar een alternatieve studie.

Pagina 82 van 132

Bij het verlagen van een aantal drempels kan het aanleverend onderwijs mogelijk
ook een rol vervullen. Een vraag die daarbij speelt is dan bijvoorbeeld of de Engelse
taalvaardigheid van mbo-studenten en havo- en vwo-scholieren voldoende aansluit
bij het gevraagde niveau Engels in het hoger onderwijs, en zo nee of extra aandacht
in het curriculum gewenst is. Ook kan de school of instelling een bijdrage leveren
aan het tijdig bewust maken van leerlingen die een opleiding ambiëren waarbij
hoge(re) cijfers van belang zijn, of waarbij ervaring met bestuurszaken of
vrijwilligerswerk extra wordt gewaardeerd. Begeleiding van het studiekeuzeproces
zou al in het eerste schooljaar van het voortgezet onderwijs of het mbo kunnen
beginnen. Waarom niet?

Pagina 83 van 132

Literatuur

Belasco, A.S., & Trivette, M.J. (2015). Aiming low: Estimating the scope and
predictors of postsecondary undermatch. The Journal of Higher Education, 86 (2),
233-263.
Berg, L. van den, & Gaalen, R. van (2018). Studeren en uit huis gaan nog haalbaar?
Samenhang met sociaal leenstelsel en ouderlijke welvaart, 2007–2016. (Statistische
Trends). Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.
Black, S.E., Cortes, K.E., & Lincove, J.A. (2015). Apply yourself: Racial and ethnic
differences in college application. Education Finance and Policy, 15 (2), 209-240.
Bormans, R., Bajwa, M., Braam, E. van, & Dekker, I. (2015). Kwaliteit in de klas.
Den Haag: Vereniging Hogescholen.
Breeschoten, L. van, A. Roeters, & T. van der Lippe (2018). Reasons to Reduce: A
Vignette-Experiment Examining Men and Women’s Considerations to Scale Back
Following Childbirth. Social Politics, 25 (2), 169-200.
Broek, A. van den, Cuppen, J., Termorshuizen, T., Ramakers, C., Vroegh, T., & Nas,
K. (2020). Dalende instroom mbo-hbo: waarom stroomt een steeds kleiner aandeel
van de mbo-studenten door naar het hbo? Onderzoek in opdracht van het ministerie
van OCW. Nijmegen: ResearchNed.
Broek, A. van den, Cuppen, J., Warps, J., Termorshuizen, T., Lodewick, J., Brukx,
D., Korte, K. de, Ramakers, C., & Mulder, J. (2019). Monitor Beleidsmaatregelen
2017-2018. Studenten in het hoger onderwijs. Stand van zaken studiejaar 20182019: Doorstroom, instroom, studiekeuze, studievoortgang, studieuitval en
studiefinanciering. Onderzoek i.o.v. het ministerie van OCW. Nijmegen:
ResearchNed.
Broek, A. van den, Korte, K. de, Cuppen, J., Wartenbergh, F., Bendig-Jacobs, J.,
Mulder, J., & Hellegers, A. (2018). Monitor Beleidsmaatregelen 2017-2018.
Studiekeuze, studiegedrag & leengedrag in relatie tot beleidsmaatregelen in het
hoger onderwijs, 2006-2017. Onderzoek i.o.v. het ministerie van OCW. Nijmegen:
ResearchNed.
Broek, A. van den, Nooij, J., Essen, M. van, & Duysak, S. (2017). Selectie &
plaatsing bij numerusfixusopleidingen. De intentie tot deelname, de deelname aan
de selectie en de uitslag in relatie tot achtergrondkenmerken. Nijmegen:
ResearchNed.
Broeke, P. ten (2018). Verengelsing: tijd voor concrete oplossingen. ScienceGuide.
Geraadpleegd op 1 juni 2020 van
https://www.scienceguide.nl/2018/04/verengelsing-tijd-voor-concrete-oplossingen/

Pagina 84 van 132

Deutschlander, D. (2017). Academic Undermatch: How General and Specific Cultural
Capital Structure Inequality. Sociological Forum, 32 (1), 162-185. DOI:
https://doi.org/10.1111/socf.12322
Dohmen et al. (2011). Individual risk attitudes: measurement, determinants, and
behavioral consequences, Journal of the European Economic Association, Volume
9, Issue 3
Eldik, S.V. (2010). Op weg naar succesvolle doorstroom van mboonderwijsassistenten naar de lerarenopleiding basisonderwijs (Master's thesis).
Utrecht: Universiteit Utrecht.
Elffers, L., Diepen, M. van, Veraa, F., & Vervoort, M. (2018). Toegankelijkheid van
het hbo: van complex vraagstuk naar handreiking. Amsterdam: Hogeschool van
Amsterdam, Lectoraat Beroepsonderwijs.
Frenette, M. (2006). Too Far to Go On? Distance to School and University
Participation. Education Economics, 14 (1), 31-58, DOI:
10.1080/09645290500481865
Herpen, S. van, Meeuwisse, M., Vietze, J., Dias-Broens, A., Pulinx, R., & Severiens,
S. (2021). Een keuze in context: een theoretisch raamwerk voor zelfselectie aan de
poort van het hoger onderwijs. Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam,
Department of Psychology, Education and Child Studies.
Inspectie van het Onderwijs (2021a). Wel of niet naar de hogeschool?
Achterliggende mechanismen van onbedoelde zelfselectie in het keuzeproces van
mbo 4-studenten, tussenrapportage, Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2021b). De Staat van het Onderwijs 2021. Utrecht:
Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2020). In- en doorstroommonitor 2009-2018. Trends
in toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor scholieren en studenten en de
ontwikkeling van selectie-eisen van ho-opleidingen. Utrecht: Inspectie van het
Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2019). Internationalisering en de toegankelijkheid van
het hoger onderwijs voor Nederlandse studenten. Utrecht: Inspectie van het
Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2018a). De master van jouw keuze? Utrecht: Inspectie
van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2018b). Selectie in de wo-master. Eerste resultaten
van het lopende onderzoek, studiejaar 2017-2018. Tussenrapportage. Utrecht:
Inspectie van het Onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2017). Selectie: meer dan cijfers alleen. Decentrale
selectie bij bachelor- en masteropleidingen in het bekostigd hoger onderwijs.
Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Pagina 85 van 132

Inspectie van het Onderwijs (2015). Selectie en toegankelijkheid van het hoger
onderwijs. Deelrapport A: verkenning naar maatregelen rond in- en doorstroom in
het bachelor onderwijs. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Korthals, A.H. (2007). Wegen voor talent. Eindrapport 2007. Den Haag: Commissie
Ruim Baan voor Talent.
Long, M.C. (2004). College application and the effect of affirmative action. Journal of
Econometrics, 121 (1-2), 319-342.
Lonnqvist et al. (2010). Measuring Individual Risk Attitudes in the Lab: Task or Ask?
An Empirical Comparison, SSRN Electronic Journal 119
Miltenburg, H. (2018). Engelstalige bacheloropleiding, een goed idee? Wageningen
University & Research Studiekeuzekind blog. Geraadpleegd op 1 juni 2020 van
https://weblog.wur.nl/studiekeuzekind/engelstalige-bacheloropleiding-een-goedidee/
Mulder, J., Broek, A. van den, Brukx, D., Casteren, W. van, & Cuppen, J. (2018).
Tussenevaluatie regeling nadere vooropleidingseisen mbo-hbo. Nijmegen:
ResearchNed.
Muskens, M., & Lommertzen, J. (2020). Ontwikkeling van een instrument ten
behoeve van het onderzoek naar zelfselectie. Onderzoek in opdracht van de
Inspectie van het Onderwijs. Nijmegen: ResearchNed. Niet gepubliceerd. Op te
vragen bij de Inspectie van het Onderwijs.
Niessen, S., & Neumann, M. (2021, December 15). Using Personal Statements in
College Admissions: An Investigation of Gender Bias and the Effects of Increased
Structure. https://doi.org/10.31234/osf.io/wj3uy
Niessen, A.S.M., Meijer, R.R., & Tendeiro, J. N. (2017). Applying organizational
justice theory to admission into higher education: Admission from a student
perspective. International Journal of Selection and Assessment, 25, 72–84. DOI:
https://doi.org/10.1111/ijsa.12161.
Nooij, J., Raaijmakers, N., & Broek, A. van den (2016). Motieven van mbostudenten om al dan niet te kiezen voor het hbo voor en na invoering van het
studievoorschot. Een mixed-methods onderzoek. Onderzoek in opdracht van het
ministerie van OCW. Nijmegen: ResearchNed.
Singell, L. (2001). Come and Stay a While: Does Financial Aid Effect Enrollment and
Retention at a Large Public University. Economics of Education Review, 23 (5), 459471. DOI: https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2003.10.006
St. John, E.P. (1991). What really influences minority attendance? Sequential
analyses of the high school and beyond sophomore cohort. Research in Higher
Education, 32 (2), 141-158.
Tweede Kamer (2019). Motie Van den Hul over een onderzoek naar zelfselectie, 0703-2019, Kamerstuk 31288, 705.
Pagina 86 van 132

OCW (2020). Toegankelijk hoger onderwijs: selectie en beleidsreactie Monitor
beleidsmaatregelen 2019-2020. Brief van de minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Ref.
25690525. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
OCW (2019). Strategische agenda hoger onderwijs en onderzoek. Houdbaar voor de
toekomst. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Urlings-Strop, L.C., Stegers-Jager, K.M., Stijnen, T., & Themmen, A.P. (2013).
Academic and nonacademic selection criteria in predicting medical school
performance. Medical Teacher, 35 (6), 497-502. DOI:
https://doi.org/10.3109/0142159X.2013.774333
Vervoort, M. & Elffers, L. (2018). Het achterblijvende studiesucces van mboinstromers in het eerste jaar van het hbo: de rol van vaardigheden, leerstijl,
studiekeuze en motivatie. Tijdschrift voor Hoger Onderwijs, 36 (1), 23-37.
Warps, J., Thomassen, M., & Brink, M. (2011). Kiezen voor hbo of wo. Onderzoek in
opdracht van het ministerie van OCW. Nijmegen: ResearchNed.
Warps, J., Nooij, J., Muskens, M., Kurver, B., & Broek, A. van den (2017). De
studiekeuzecheck. Landelijk onderzoek naar uitvoering en opbrengsten van de
studiekeuzecheck. Onderzoek in opdracht van het ministerie van OCW. Nijmegen:
ResearchNed.

Pagina 87 van 132

Pagina 88 van 132

Afkortingen

BSA: bindend studieadvies
DUO: Dienst Uitvoering Onderwijs
havo: hoger algemeen vormend onderwijs
hbo: hoger beroepsonderwijs
ho: hoger onderwijs
ISO: Interstedelijk Studenten Overleg
JOB: Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs
LAKS: Landelijk Aktie Komitee Scholieren
LOB: loopbaanoriëntatie en -begeleiding
mbo: middelbaar beroepsonderwijs
NVS-NVL: Nederlandse Vereniging van Schooldecanen en Leerlingbegeleiders
OCW: Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (ministerie van)
SKC: studiekeuzecheck
vo: voortgezet onderwijs
VvSL: Vereniging van Schooldecanen en Loopbaanbegeleiders
vwo: voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
WHW: Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek
wo: wetenschappelijk onderwijs

Pagina 89 van 132

Bijlage I Inventariserend vooronderzoek naar
zelfselectie onder leden van de Vereniging van
Schooldecanen en Loopbaanbegeleiders (VvSL)

Inleiding
De Inspectie van het Onderwijs (hierna: inspectie) gaat in 2020 een onderzoek doen
naar ongewenste of onbedoelde zelfselectie onder laatstejaars mbo 4-studenten en
havo- en vwo-scholieren in het eindexamenjaar. Daarbij zal de inspectie zich
focussen op de keuze voor het hoger onderwijs (wel of niet studeren in het ho) en
de opleidingskeuze in het hoger onderwijs (wat studeren in het ho). Zorgen vanuit
de studentenbonden en de motie Van den Hul waren directe aanleiding voor de
inspectie om onderzoek te willen doen.
Het begrip zelfselectie in vier typen
Zelfselectie kan bedoeld of onbedoeld optreden en kan zowel samenhangen met
kenmerken van de aankomende student als met kenmerken van de toekomstige
opleiding. Voor dit onderzoek naar zelfselectie maken we een onderscheid naar vier
typen van zelfselectie in de combinatie van bedoelde/onbedoelde zelfselectie en
persoonskenmerken/opleidingskenmerken. Onderstaande figuur geeft deze vier
typen weer.
Figuur 1 Vier typen van zelfselectie

Bedoeld

1

2

Individu

Opleiding
3

4

Onbedoeld

In het eerste kwadrant bevindt zich bedoelde zelfselectie op basis van individuele
kenmerken, zoals zelfselectie omdat interesses op een ander vlak liggen of vanwege
een persoonlijke voorkeur. In het tweede kwadrant staat de bedoelde zelfselectie op
basis van opleidingskenmerken, zoals zelfselectie vanwege het opleidingsprogramma
of vanwege selectiecriteria die een beoogde groep leerlingen selecteert. Het derde
kwadrant betreft onbedoelde zelfselectie op basis van individuele kenmerken, zoals
zelfselectie vanwege een examentrauma of onzekerheid. Ten slotte bevindt
onbedoelde zelfselectie op basis van opleidingskenmerken zich in kwadrant vier. Dit
zijn opleidingskenmerken die maken dat een leerling of student afziet van een
opleiding, terwijl hij de benodigde kwalificaties bezit en zonder deze
Pagina 90 van 132

opleidingskenmerken wel voor deze opleiding gekozen had. Dit zijn bijvoorbeeld de
voertaal van de opleiding, een internationaal karakter, aanvullende eisen,
selectieprocedures of opleidingskosten. In ons onderzoek richten we ons op
onbedoelde zelfselectie (kwadrant 3 en 4). We hanteren daarvoor de volgende
definitie:
Zelfselectie: Het mechanisme dat (bepaalde groepen) leerlingen of studenten met
de benodigde kwalificaties en vaardigheden afzien van een vervolg in het hoger
onderwijs in het algemeen of van een specifieke opleiding in het bijzonder, vanwege
kenmerken van (opleidingen in) het hoger onderwijs.
Vooronderzoek
Om te inventariseren welke vormen van zelfselectie er in de praktijk voorkomen,
heeft de inspectie een verkennend vooronderzoek uitgevoerd. Via de voorzitter van
de Vereniging van Schooldecanen en Loopbaanbegeleiders zijn dertig leden
aangeschreven aan wie de volgende vraag is voorgelegd (zie ook bijlage I):
Welke kenmerken van opleidingen in het hoger onderwijs kunt u noemen, die maken
dat leerlingen ten onrechte afzien van het zich aanmelden voor een opleiding met
dat kenmerk?
Resultaat
We hebben de reacties verzameld en gecategoriseerd binnen de kwadranten 3 en 4.
De meest voorkomende reacties hebben we in tekst samengevat. In tabel 1 hebben
we vervolgens alle input ingedeeld naar een aantal relevante categorieën. In de
bijlage is alle input integraal opgenomen.
Onbedoelde zelfselectie vanwege individuele kenmerken
Decanen maken hier een onderscheid tussen kenmerken van de leerlingen zelf en
kenmerken van de thuissituatie van de leerlingen. Decanen geven aan dat selectie in
het hoger onderwijs onzekerheid in de hand kan werken: door sociale vergelijking
(de rest is beter) of angst voor afwijzing melden leerlingen zich bij voorbaat niet aan
bij opleidingen die selecteren. Ook komt het voor dat leerlingen te laat zijn met de
voorbereiding op de selectieprocedure. Decanen merken ook op dat het voorkomt
dat ouders druk uitoefenen op hun kinderen om een bepaalde opleiding wel of juist
niet te kiezen op basis van eigen ervaring, zoals de eigen opleiding of juist het
gebrek daaraan. Denk aan artsen die graag willen dat hun kind in hun voetsporen
treedt of praktisch ingestelde ouders die meer waarde zien in een vakgerichte
opleiding. De mate van ouderlijke ondersteuning verschilt sterk tussen leerlingen,
waardoor ambities naar boven dan wel beneden worden bijgesteld.
Onbedoelde zelfselectie vanwege opleidingskenmerken
Selectie in het hoger onderwijs wordt met stip genoemd als een oorzaak van
zelfselectie. Verschillende onderdelen van selectie zijn daarbij genoemd. Ten eerste
geven decanen aan dat veel leerlingen zich te laat het belang van cijfers en cv
realiseren, vaak pas op het moment wanneer zij zich willen inschrijven voor een
selecterende opleiding. Ten tweede blijken activiteiten van selecterende opleidingen,
zoals toetsmomenten of meeloopdagen, vaak plaats te vinden in toetsweken of
andere drukke perioden. Ten derde zijn de selectieprocedures vaak intensief en/of
Pagina 91 van 132

onduidelijk, waardoor leerlingen zich onvoldoende kunnen voorbereiden. Ten vierde
worden leerlingen afgeschrikt door de prestatiecultuur, bijvoorbeeld door een BSAnorm van zestig studiepunten of doordat tijdens open dagen het moeilijke karakter
van de studie benadrukt wordt.
Eén uitzondering
Een determinant van zelfselectie, die we niet goed kunnen onderbrengen in de
kwadranten-indeling, betreft de kosten van het hoger onderwijs. Om een hoge
studieschuld te voorkomen blijven havisten en vwo’ers bijvoorbeeld vaker thuis
wonen, waardoor de locatie van de studie een belangrijke overweging vormt in het
keuzeproces.
Uit verschillende reacties van de decanen komt de zorg omtrent kansenongelijkheid
naar voren. Zo hebben leerlingen uit de hogere maatschappelijke lagen meer
mogelijkheden om aan hun cv te werken en ondersteuning te krijgen dan leerlingen
met minder kapitaalkrachtige ouders.

Pagina 92 van 132

Tabel 1. Individuele- en opleidingskenmerken die zelfselectie onbedoeld in de hand
werken 7

Bron: Inspectie van het Onderwijs (2019)

Vervolg
De inspectie gebruikt bovenstaande gegevens en informatie uit eerder onderzoek
om tot een lijst van belangrijke determinanten van zelfselectie te komen. Deze
gebruikt zij in het vignetten- en vragenlijstonderzoek dat in het najaar van 2020
werd uitgevoerd onder mbo 4-studenten in hun laatste jaar, en havisten en vwo’ers
in hun eindexamenjaar. Het onderzoek werd in 2020 en deels in 2021 uitgevoerd.

7 Een aanvulling hierop vanuit de Vereniging van Schooldecanen en Loopbaanbegeleiders is
het belang van het onderscheid tussen toegankelijkheid en toelaatbaarheid (zelfselectie
heeft betrekking op het eerste). Daarnaast gaven de schooldecanen en loopbaanbegeleiders
aan dat de groei aan tracks en begrippen zoals numerus fixus, bijzondere kenmerken of
nadere vooropleidingseisen verwarring scheppen bij de achterban.
Pagina 93 van 132

Bijlage II Literatuuronderzoek en pre-testinstrument voor het
meten van zelfselectie ResearchNed

November 2020

© 2020 ResearchNed Nijmegen in opdracht van het ministerie van OCW. Alle rechten voorbehouden. Het is niet
geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in publicaties zonder nauwkeurige bronvermelding. ResearchNed werkt
conform de kwaliteitsnormen NEN-EN-ISO 9001:2015 voor kwaliteitsmanagementsystemen, NEN-ISO 20252:2012 voor
markt-, opinie- en maatschappelijk onderzoek en NEN-ISO 27001:2017 voor informatiebeveiliging.

Pagina i van 132

Inhoudsopgave

Managementsamenvatting

3

1

Inleiding

4

2

Vooronderzoek

6

Literatuurstudie
2.1.1 Stelselkenmerken: het wel of niet kiezen voor het hoger onderwijs
2.1.2 Opleidingskenmerken: opleiding B kiezen in plaats van voorkeursopleiding A
2.1.3 Persoonskenmerken
2.1.4 Samenvatting Literatuuronderzoek
Webonderzoek
2.2.1 Studiekosten
2.2.2 Studiekeuzecheck
2.2.3 Verengelsing
2.2.4 Bindend Studieadvies (BSA)
2.2.5 Selectieve opleidingen
Secundaire analyse vragenlijstgegevens
Samenvatting vooronderzoek

6
6
7
7
9
10
10
11
11
11
12
12
14

Pre-test instrument Zelfselectie

17

Resultaten Pilotonderzoek
Resultaten Vignetten
3.2.1 Vignet 1: Keuze voor het hoger onderwijs
3.2.2 Vignet 2: Thema Keuze voor opleiding A versus B
3.2.3 Vignet 3: Thema: Selectieve opleiding [alle respondenten]

18
21
21
22
23

4

Conclusies pre-test

25

5

Referenties

26

3

Bijlage I: Eerste resultaten vignetten

29

Bijlage II: Instrument Zelfselectie Hoger Onderwijs

30

Bijlage III: Programmeren van het vignettenonderzoek

37

Pagina ii van 132

Managementsamenvatting

Het voorliggende rapport doet verslag van de ontwikkeling van een instrument om zelfselectie onder
aankomend studenten in kaart te brengen. De aanleiding hiervoor is dat er al langere tijd signalen zijn
dat er jongeren zijn die ‘onbedoeld’ niet gaan studeren in het hoger onderwijs of afzien van de
opleiding van de eerste keuze (Inspectie van het Onderwijs, 2020). Het instrument richt zich op het
onderzoeken van factoren die ertoe leiden dat jongeren die wel de talenten hebben om een bepaalde
opleiding te volgen, daar toch bij voorbaat van afzien.
Eerst is er een vooronderzoek uitgevoerd waarbij beschikbare literatuur, beleidsstukken, websites en
kwalitatieve gegevens uit recente onderzoeken zijn bestudeerd. Hierin is gezocht naar aanwijzingen
voor de factoren die ervoor zorgen dat zelfselectie optreedt. Op basis hiervan is een lijst
samengesteld van allerlei mogelijke aspecten die bijdragen aan dit fenomeen, zoals bijvoorbeeld
financiële aspecten en Engelstalig onderwijs. Hierbij is steeds onderscheid gemaakt naar
stelselkenmerken (jongeren die helemaal afzien van een opleiding in het hoger onderwijs) en
opleidingskenmerken (jongeren die afzien van de studie van eerste keuze). Ook zijn
persoonskenmerken in kaart gebracht die in verband gebracht worden met zelfselectie, zoals
opleidingsniveau van ouders en faalangst.
Vervolgens is er een vragenlijst ontwikkeld waarin met behulp van een vignettenmethode wordt
achterhaald welke factoren belangrijk zijn in de keuze om niet te starten in het hoger onderwijs, of
aan een bepaalde opleiding. Deze vragenlijst is getest in een pre-test met 856 respondenten. Deze
rapportage doet verslag van deze pre-test, en de conclusies die daaraan verbonden kunnen worden. In
bijlage 2 is het uiteindelijke instrument opgenomen.

Pagina 3 van 132

1. Inleiding

Er zijn al langere tijd signalen dat er wellicht sprake is van zelfselectie onder jongeren bij de keuze
om wel of niet te studeren in het hoger onderwijs of om af te zien van de opleiding van de eerste
keuze (Inspectie van het Onderwijs, 2020). De definitie van zelfselectie die wij gebruiken voor dit
onderzoek omvat de (verborgen) mechanismen die ervoor zorgen dat bepaalde groepen leerlingen of
studenten met de benodigde kwalificaties en vaardigheden bij voorbaat afzien van een bepaalde
(vervolg)opleiding, of helemaal afzien van studeren in het hoger onderwijs. Dit kan bedoeld en
onbedoeld optreden en kan samenhangen met individuele en opleidingskenmerken. In Figuur 1 wordt
dit schematisch weergegeven.

Figuur 1:

Zelfselectie, vier kwadranten (Bron: Inspectie van het Onderwijs, 2020. Projectplan:
Zelfselectie voor het hoger onderwijs onder vo-scholieren en mbo4-studenten in hun laatste
jaar)

In het voorliggende onderzoek zijn we geïnteresseerd in onbedoelde zelfselectie (kwadrant 3 en 4 in
figuur 1), die samenhangt met kenmerken van individuen en opleidingen en/of het stelsel.
Er bestaat dus mogelijk een onzichtbare groep jongeren die wel de talenten heeft om een bepaalde
opleiding te volgen, maar die bij voorbaat daarvan afziet. Deze zelfselectie hangt wellicht samen met
criteria die opleidingen hanteren bij selectie- of matchingsactiviteiten of met de inrichting van de
opleiding, en kan de toegankelijkheid van het hoger onderwijs belemmeren (Nooij et al., 2016; motie
Van den Hul, 2019). Waar het precies om gaat, en welke aspecten (bepaalde groepen) studenten
belemmeren of tegenhouden in hun keuze, is tot op heden niet in een grootschalig onderzoek
vastgesteld. Om dit beter in kaart te kunnen brengen heeft de Inspectie van het Onderwijs
ResearchNed gevraagd om, ter voorbereiding van een grootschalig onderzoek naar zelfselectie, een
instrumentarium te ontwikkelen om zelfselectie in kaart te brengen.
Dit vooronderzoek is allereerst gericht op het vinden van factoren die mogelijk kunnen veroorzaken
dat jongeren met de benodigde kwalificaties en vaardigheden om te gaan studeren in het hoger
onderwijs of aan een bepaalde opleiding, hier toch van afzien. De nadruk hierbij ligt op kenmerken
van (opleidingen in) het hoger onderwijs die een afschrikwekkende werking kunnen hebben voor een
bepaalde groep leerlingen. Vervolgens is er een vragenlijst ontwikkeld om zelfselectie mee te
onderzoeken op basis van deze gevonden factoren. Deze vragenlijst is in een pilotonderzoek bij de
doelgroep afgenomen, zodat het instrument verder kon worden aangescherpt. De resultaten het
pilotonderzoek zijn verwerkt tot het uiteindelijke instrument voor het onderzoeken van zelfselectie.

Pagina 4 van 132

Vooronderzoek
Het vooronderzoek bestaat uit een literatuuronderzoek, een web- en bronneninventarisatie en een
secundaire analyse van antwoorden die studenten hebben gegeven in de vragenlijsten voor
doorstroom mbo-hbo en voor de Monitor beleidsmaatregelen (Van den Broek et al., 2018). Met behulp
van het literatuuronderzoek zijn kenmerken verzameld waarvan eerder is aangetoond, of waarvan het
vermoeden bestaat, dat deze een afschrikwekkende werking kunnen hebben voor studenten om aan
een opleiding van hun eerste keuze te beginnen of überhaupt aan een opleiding in het hoger
onderwijs te beginnen. Hierbij is gebruikgemaakt van wetenschappelijke literatuur en
beleidspublicaties. Vervolgens is een webonderzoek uitgevoerd met als doel om na te gaan welke van
de kenmerken, die in het literatuuroverzicht naar voren komen, zich daadwerkelijk voordoen in de
Nederlandse context. Daarnaast is er een secundaire analyse uitgevoerd op bestaande gegevens uit de
Monitor beleidsmaatregelen (langjarig monitoronderzoek van het ministerie van OCW). We hebben
antwoorden op open vragen geanalyseerd om na te gaan welke aanvullende motieven scholieren en
studenten noemen om niet te starten met een (bepaalde) opleiding in het hoger onderwijs. Ook de
resultaten uit deze inventarisatie zijn meegenomen in de instrumentontwikkeling.
Wetenschappelijke literatuur over zelfselectie is tot op heden beperkt: voor zover hier onderzoek
naar is gedaan, is nog niet zeker of deze bevindingen momenteel ook gelden in de Nederlandse
context. Wel zijn er geluiden in bijvoorbeeld de politiek en media die veronderstellen dat er meer
kenmerken en factoren een rol spelen dan tot op heden onderzocht zijn. Daarnaast zijn er ook
kenmerken die logischerwijs een rol zouden kunnen spelen in zelfselectie, maar tot op heden niet
onderzocht zijn. Ook deze geluiden en signalen nemen we in het huidige onderzoek mee.
De bevindingen van het literatuuronderzoek, de webanalyse, de secundaire analyses en signalen uit
de media/politiek, zijn samengevat in een overzicht van factoren en onderliggende kenmerken die
mogelijk bijdragen aan zelfselectie. Dit overzicht dient als startpunt voor het opstellen van een
instrument om zelfselectie mee te meten.
Het instrument om zelfselectie te onderzoeken zal gebruikmaken van de vignettenmethode.
Vignettenonderzoek is een methode om te kunnen onderzoeken welke van de gevonden factoren het
meest afschrikwekkend werken. Vignettenonderzoek maakt het mogelijk kritische grenzen in kaart te
brengen van de overweging om al dan niet een bepaalde keuze te maken. In het kort komt de
vignettenmethode erop neer dat respondenten een serie van stellingen voorgelegd krijgen waarbinnen
roulerend condities worden weergegeven op basis waarvan de keuze voor iets aantrekkelijker of
minder aantrekkelijk wordt gemaakt. Deze techniek leidt tot een betere voorspelbaarheid, omdat
meer inzicht wordt verkregen in welke voorwaarden het meest bepalend zijn voor iemands
uiteindelijke beslissing om te gaan studeren.
Daarnaast zullen er achtergrondvragen worden geformuleerd, waarmee kan worden onderzocht of en
in welke mate een kenmerk van invloed is op de keuzes van een specifieke subgroep.
In deze notitie beschrijven we achtereenvolgens in hoofdstuk 2 de resultaten van de verschillende
fasen van het vooronderzoek, in hoofdstuk 3 de pre-test en tot slot de aanbevelingen voor de
uiteindelijke vragenlijst voor het grootschalige onderzoek dat in het najaar 2020 zal worden
uitgevoerd onder eindexamenkandidaten van havo en vwo en studenten uit het laatste jaar van
mbo-4.

Pagina 5 van 132

2. Vooronderzoek

Literatuurstudie
Deze literatuurstudie is bedoeld om kenmerken van het hoger onderwijs te verzamelen die een
‘afschrikwekkende’ werking kunnen hebben voor aankomende studenten om te starten met een
opleiding. We gaan in op de vraag welke kenmerken mogelijk veroorzaken dat jongeren:
•

afzien van studeren in het hoger onderwijs terwijl ze wel beschikken over de vereiste
kwalificaties en vaardigheden, of

•

niet kiezen voor de opleiding van hun voorkeur terwijl ze wel beschikken over de vereiste
kwalificaties en vaardigheden, en in plaats daarvan met een andere opleiding starten.

Hiervoor is gebruikgemaakt van wetenschappelijke literatuur en verschillende beleidspublicaties.
Uit literatuur over zelfselectie blijkt dat onderwijsinstellingen het proces van zelfselectie soms
bewust inzetten om studenten te beïnvloeden (Benbassat & Baumal, 2007; Inspectie van het
Onderwijs, 2015; Kosters & Snoek, 2019). Er bestaat echter ook ‘onbedoelde’ zelfselectie. Dit houdt
in dat een bepaalde groep jongeren wel voldoende gekwalificeerd is om te studeren of om voor een
specifieke opleiding te kiezen, maar hier toch van afziet om redenen die niet met de eigen
capaciteiten te maken hebben. Vanuit het oogpunt van kansengelijkheid is het niet wenselijk dat deze
jongeren hun kwalificaties onbenut laten. Het is dus van belang beter in beeld te brengen welke
factoren de onbedoelde vorm van zelfselectie veroorzaken (Inspectie van het Onderwijs, 2020). Veel
onderzoeken richten zich specifiek op opleidingen met een selectieprocedure en zijn uitgevoerd in
het buitenland. Daarom wordt het literatuuronderzoek in dit hoofdstuk aangevuld met nietwetenschappelijke bronnen en beleidspublicaties die meer kunnen zeggen over factoren die een rol
kunnen spelen bij de keuze om al dan niet te gaan studeren in het hoger onderwijs of voor een
bepaalde studie in het hoger onderwijs te kiezen.
Stelselkenmerken: het wel of niet kiezen voor het hoger onderwijs
De overweging om wel of niet aan een opleiding in het hoger onderwijs te beginnen speelt
voornamelijk bij mbo'ers. Het aantal havisten en vwo'ers dat helemaal afziet van een vervolgstudie in
het hoger onderwijs is klein. Zo'n 85 procent van de havo-gediplomeerden en 95 procent van de vwogediplomeerden stroomt uiteindelijk door naar het hoger onderwijs (soms na een tussenjaar). Onder
mbo-gediplomeerden stroomt echter meer dan de helft niet door naar het hoger onderwijs (Van den
Broek et al., 2018). Om deze reden beperken we deze paragraaf tot de mbo-gediplomeerden.
Uit internationaal onderzoek is bekend dat een gebrek aan financiële ondersteuning aanmelden voor
hoger onderwijs belemmert (zie o.a. Singell, 2001). Ook in de Nederlandse context zijn studiekosten
een belangrijke belemmering om door te stromen naar het hbo (Van den Broek et al., 2018; Nooij et
al., 2016).
Een andere reden om volledig af te zien van studeren in het hoger onderwijs onder mbogediplomeerden is de opleidingsduur. Een vierjarige opleiding volgen, na het behalen van een mbodiploma, vinden veel mbo-studenten te lang (van den Broek et al., 2020). Daarbij worden zij
aangetrokken door de arbeidsmarkt (Van den Broek et al., 2018). Hoe ouder de mbo-student, hoe
meer de duur van een opleiding een rol speelt. Mede om deze reden bestaan er sinds 2018 ook
tweejarige hbo-opleidingen, namelijk Associate Degrees.

Pagina 6 van 132

Nog een factor die een rol kan spelen in de doorstroom van mbo naar hbo is het niveauverschil tussen
een mbo- en een hbo-opleiding. Mbo-studenten geven aan dat ze verwachten dat het hbo te moeilijk
zal zijn (Van den Broek et al., 2020). Inderdaad blijkt uit ander onderzoek dat mbo-studenten het
vaak moeilijk hebben in het hbo. Zij missen soms bepaalde studievaardigheden en theoretische kennis
die nodig zijn in het hbo, wat reden kan zijn voor uitval in het hbo (Bormans et al., 2015; Eldik, 2010;
Vervoort & Elffers, 2018). Ook zijn er signalen dat jongeren met een mbo-diploma verwachten zich
niet thuis te zullen voelen in het hbo vanwege negatieve verwachtingen in het hbo over hun
capaciteiten. Zij zouden last hebben van vooroordelen vanuit het hbo en hierdoor ontmoedigd worden
om naar het hbo te gaan (Elffers, 2018; Mulder et al., 2018).
Opleidingskenmerken: opleiding B kiezen in plaats van voorkeursopleiding A
Onderzoek dat tot op heden is uitgevoerd naar zelfselectie, in termen van niet kiezen voor een
voorkeursopleiding maar een andere opleiding, gaat grotendeels over de invloed van
selectieprocedures. Hierdoor is er al een en ander bekend over bijvoorbeeld de invloed van de inhoud
en timing van selectieprocedures op zelfselectie. Zo blijkt uit onderzoek van Urlings-Strop en
collega’s (2013) dat zelfselectie vaker voorkomt wanneer de moeilijkheidsgraad van de
selectieprocedure hoger is. Daarbij komt uit het Nederlandse onderzoek van Niessen en collega’s
(2017) dat voor veertig procent van de aankomende studenten de selectiemethode van de universiteit
(enigszins) invloed had op hun keuze. Aankomende studenten geven de voorkeur aan
selectiemethoden als interviews en work-sample tests. Deze methoden worden door de aankomende
studenten als betrouwbaar gezien, mede door hun hoge gezichtsvaliditeit en criteriumgebondenheid.
Cognitieve vaardigheidstoetsen en persoonlijkheidsvragenlijsten zijn minder populair en hebben
mogelijk een afschrikkende werking. Ook lijkt de timing van de selectieprocedure van invloed te zijn
op zelfselectie. Het inventariserend vooronderzoek onder decanen laat zien dat leerlingen vaak te
laat beginnen met de voorbereiding op de selectieprocedure (Inspectie van het Onderwijs, 2019). Dit
hangt samen met het feit dat activiteiten van selecterende opleidingen, zoals toetsmomenten of
meeloopdagen, vaak plaatsvinden in toetsweken of andere drukke perioden. Daarbij zijn
selectieprocedures intensief en kosten veel tijd, waardoor leerlingen zich onvoldoende kunnen
voorbereiden. Dit komt overeen met bevindingen uit een onderzoek van Van den Broek en collega’s
(2017) waarin twintig procent van de scholieren aangeeft hun tijd liever te besteden aan het behalen
van het diploma van de middelbare school. Naast een selectieprocedure, kan ook de
studiekeuzecheck, hoewel deze niet bindend is, ook van invloed zijn op het besluit van een scholier
om zich al dan niet aan te melden voor een opleiding (Warps, et al. 2017).
Een andere factor die mogelijk een rol kan spelen is de taal van het onderwijs. Een deel van de hoopleidingen in Nederland wordt in het Engels aangeboden. Er is beperkte literatuur beschikbaar over
de invloed van onderwijs in een tweede taal op zelfselectie. Dit heeft te maken met het feit dat veel
literatuur uit Engelstalige landen komt waar dit uiteraard niet speelt. Zo blijken Nederlandstalige
studenten die hun opleiding Psychologie in het Nederlands volgen succesvoller te zijn in termen van
cijfers en EC’s dan studenten die in een tweede taal studeren (De Vos et al., 2020). Ander onderzoek
uit het buitenland gaf aan dat niet-Engelstalige studenten die Engelstalig onderwijs volgen meer
moeite hebben met het volgen van hoorcolleges (Hellekjaer, 2010) en meer moeite hebben met het
beantwoorden van open toetsvragen (Van der Beken en Brysbaert, 2018).

Persoonskenmerken
Kenmerken op stelsel- en opleidingsniveau kunnen van invloed zijn op zelfselectie, en vaak spelen
persoonskenmerken hierin een versterkende rol. We bespreken in deze paragraaf bevindingen in de
literatuur die erop wijzen dat persoonskenmerken een rol spelen in zelfselectie.

Pagina 7 van 132

Op stelselniveau weten we dat studiekosten ervoor kunnen zorgen dat gediplomeerden afzien van
studeren, met name in de overgang mbo-hbo. Uit internationaal onderzoek blijkt dat dit effect
sterker is voor etnische minderheden (St. John, 1991). In Nederland zien we dat financiële redenen
een grotere rol spelen voor mbo-studenten met laagopgeleide ouders dan voor mbo-studenten met
hoogopgeleide ouders. Daarnaast blijkt dat financiële redenen zwaarder meewegen, naarmate de
mbo-student ouder is en meer aversie heeft tegen het afsluiten van een lening (Van den Broek et al.,
2018).
Sinds de invoering van het leenstelsel blijven studenten langer thuis wonen om een hoge studieschuld
te voorkomen. Dit effect lijkt sterker te zijn voor studenten met een lagere sociaaleconomische
status. Bij deze groep studenten spelen ook weerstand tegen lenen en een hogere risicoaversie een
grotere rol dan bij studenten met een hogere sociaaleconomische status (Van den Berg & Van Gaalen,
2018). Daarnaast heeft deze groep studenten waarschijnlijk minder mogelijkheden dan studenten met
een hogere sociaaleconomische status om door ouders financieel gesteund te worden waardoor de
kans op zelfselectie (afzien van een opleiding in het hoger onderwijs) versterkt wordt (Van den Berg &
Van Gaalen, 2018).
Een ander aspect dat we aantreffen in de literatuur en dat samenhangt met de studiekosten is de
afstand van de instelling tot het ouderlijk huis. Mbo-gediplomeerden kiezen vaker een studie dichter
bij huis vanwege hoge huurprijzen. Een instelling is aantrekkelijker wanneer de afstand tot het
ouderlijk huis kleiner is (Singell, 2001). Afstand speelt vooral een rol in de keuze van aankomende
studenten met een lagere sociaaleconomische status, vrouwen en studenten uit gezinnen met een
migratieachtergrond (Black et al., 2015; Frenette, 2006).
Uit eerder onderzoek blijkt ook dat bepaalde persoonskenmerken van invloed zijn op de kans dat een
student zich al dan niet gaat aanmelden voor een opleiding met een selectieprocedure. Kenmerken
die gerelateerd zijn aan een kleinere kans om zich aan te melden voor een opleiding met een
selectieprocedure zijn: het afkomstig zijn uit een gezin met laagopgeleide ouders
(eerstegeneratiestudenten) en/of met ouders in lagere inkomensgroepen, het hebben van een nietwesterse migratieachtergrond, en het behalen van een lager gemiddeld cijfer in het voortgezet
onderwijs (Inspectie van het Onderwijs, 2015, 2017). Uit onderzoek uit 2007 bleek dat een
selectieprocedure bij een opleiding geen drempel vormt voor vrouwen (Korthals, 2007). Aan de
meeste opleidingen met een numerus fixus studeren ook meer vrouwen dan mannen (Van den Broek
et al., 2018; Inspectie van het Onderwijs, 2017). Toch blijken vrouwen meer twijfels te hebben dan
mannen over het succesvol kunnen doorlopen van een selectieprocedure (Van den Broek et al., 2017).
Ook sociaal-emotionele kenmerken kunnen van invloed zijn op de keuze om niet aan de opleiding met
selectieprocedure te beginnen. Een kenmerk dat hierin vaak naar voren komt is onzekerheid.
Aankomende studenten die onzeker zijn over hun eigen capaciteiten kunnen zich laten afschrikken
door een numerus fixus (Inspectie van het Onderwijs, 2015). Volgens onderzoek van Van den Broek en
collega’s (2017) twijfelt tussen de veertien en achttien procent van de scholieren of ze door de
selectie zouden komen. Ze denken dat ze mogelijk niet tot de opleiding zullen worden toegelaten. Dit
zou vooral spelen bij eerstegeneratiestudenten. Tevens signaleren de instellingen dat, wanneer een
bepaalde opleiding ergens ook zonder numerus fixus wordt aangeboden, veel aankomende studenten
naar de instelling zonder numerus fixus trekken, om daarmee de selectieprocedure te ontwijken.
Een vorm van zelfselectie die vooral in de Verenigde Staten is onderzocht is ‘undermatching’. Dit
houdt in dat studenten die aangenomen kunnen worden op meer prestigieuze universiteiten, toch
bewust kiezen voor een onderwijsinstelling met een lagere ranking. In Nederland zal dit minder

Pagina 8 van 132

spelen, omdat er in Nederland geen grote verschillen bestaan tussen instellingen in termen van
prestige en ranking. Vertaald naar de Nederlandse situatie zou dat kunnen betekenen dat vwogediplomeerden bijvoorbeeld kiezen voor een hbo-opleiding. Vwo-scholieren die kiezen voor het hbo
geven aan met name aangetrokken te zijn tot het praktijkgerichte karakter van het hbo (Warps et al.,
2011); dit zijn vooral vwo-scholieren met lage eindexamencijfers en met laagopgeleide ouders
(Inspectie van het Onderwijs, 2019). Ook komt dit met name voor bij studenten met een lage
sociaaleconomische status (SES), onder andere doordat ouders met een lage SES niet altijd beschikken
over de nodige informatie om te helpen bij het studiekeuzeproces (Deutschlander, 2017). Daarnaast
komt undermatching voornamelijk voor bij aankomende studenten met een migratieachtergrond en
vaker bij vrouwen dan bij mannen (Belasco & Trivette, 2015; Long, 2004).
Samenvatting Literatuuronderzoek
Samengevat zijn er op basis van onderzoek een aantal factoren te onderscheiden die onbedoelde
zelfselectie zouden kunnen veroorzaken, zodanig dat een student niet begint aan (een bepaalde
opleiding in) het hoger onderwijs:
stelsel- en opleidingskenmerken
• studiekosten;
• duur opleiding;
• verwachte moeilijkheidsgraad van de opleiding;
• verwachte vooroordelen ten opzichte van mbo’ers in het ho;
• selectieprocedure (wel/geen selectie, soort, timing, intensiteit);
• taal van het onderwijs;
persoonlijke kenmerken
• (niet-westerse) migratieachtergrond;
• opleidingsniveau/inkomen/sociaaleconomische status van ouders;
• geslacht;
• leeftijd;
• eindcijfers vooropleiding;
• afstand tussen huis en instelling;
• risicoaversie;
• leenaversie;
• onzekerheid over eigen capaciteiten.
De beschikbare wetenschappelijke literatuur over zelfselectie blijkt beperkt. Bovendien ligt de focus
vooral op selectieve opleidingen en vaak niet op de Nederlandse context. Dit ondersteunt de
noodzaak om een nieuw onderzoek uit te voeren naar kenmerken die van invloed zijn op de keuze om
wel of niet te gaan studeren in het hoger onderwijs of de keuze voor een bepaalde opleiding in het
hoger onderwijs.
Naast de bovengenoemde factoren op basis van de literatuur, is het interessant om ook factoren te
onderzoeken waarvan, onder andere op basis van geluiden uit de media en politiek, ook het
vermoeden bestaat dat zij bij zouden kunnen dragen aan zelfselectie, zodanig dat een student niet
begint aan een opleiding van eerste keuze in het hoger onderwijs. Hierbij denken we aan:

Pagina 9 van 132

Criteria voor het Bindend Studie Advies (BSA)
Een Bindend Studie Advies houdt in dat als een student niet voldoet aan de norm die gesteld wordt
door de opleiding, de student de opleiding dient te verlaten. Hoewel we geen literatuur hebben
aangetroffen die aangeeft dat hoge BSA-normen zelfselectie in de hand zouden werken, ligt het voor
de hand dat onzekere studenten niet graag kiezen voor een opleiding met een hoge BSA-norm.
De mate waarin een opleiding inclusiviteit ondersteunt
Inclusiviteit, de mate waarin iedere student op dezelfde manier meedoet en erbij hoort, ongeacht
achtergrond, opleidingsniveau ouders, geslacht, seksuele geaardheid, religie et cetera, is een
onderwerp dat breed in de belangstelling staat (zie bijvoorbeeld www.ECIO.nl). Er is tot op heden
geen onderzoek gedaan naar beleid dat instellingen of opleidingen hebben ten aanzien van
inclusiviteit. Het ligt voor de hand dat dit mogelijk wel van invloed is op de studiekeuze van sommige
studenten.
De massaliteit van een opleiding
Grootschaligheid van een opleiding kan studiesucces in het eerste jaar belemmeren, bijvoorbeeld
omdat een gebrek aan persoonlijke aandacht die dit met zich meebrengt, studenten kan demotiveren
(zie o.a. Onderwijsraad, 2008). Of grootschaligheid ook kan leiden tot onbedoelde zelfselectie is tot
op heden niet onderzocht.
Studiekeuzecheck
Ook de studiekeuzecheck kan mogelijk een onbedoelde barrière opwerpen voor (sommige) studenten,
met name als deze intensief is. We gaan in dit onderzoek na of dit inderdaad het geval is.
Webonderzoek
Naast het literatuuronderzoek is er een webonderzoek gedaan om na te gaan welke van de eerder
genoemde kenmerken zich daadwerkelijk voordoen in de Nederlandse context. Er is gekeken naar
studiekosten, studiekeuzecheck, verengelsing, BSA-normen, en opleidingen met een selectie. Als
methode is er gebruikgemaakt van een reguliere zoekmachine en is er gezocht op zoektermen als
‘studiekosten’, ‘extra kosten hbo’, ‘extra kosten wo’, ‘verengelsing’, en zijn er gericht websites van
onderwijsinstellingen en relevante organisaties en nieuwsmedia bezocht, zoals Nibud, VSNU, VH,
Scienceguide en Studiekeuze123.
Studiekosten
Studiekosten zijn voor een groot deel afhankelijk van of een student op kamers gaat wonen of niet.
De kosten bestaan primair uit collegegeld en studieboeken. Daarnaast hebben studenten andere
noodzakelijke kosten zoals zorgverzekering, kleding, telefoon en ontspanning, uitgaan en sport. Voor
studenten die op kamers wonen komen daar bovenop nog kosten voor huur en boodschappen. Uit
onderzoek van het Nibud bleek dat de maandelijkse kosten van uitwonende studenten gemiddeld 600
euro hoger zijn dan die van thuiswonende studenten (Nibud, 2017). Daarnaast zijn bepaalde
opleidingen ook duurder dan andere. Zo mogen university colleges sinds 2012 meer collegegeld vragen
omdat zij intensief en kleinschalig onderwijs geven. Het collegegeld kan hierdoor wel tot 2000 euro
hoger zijn dan bij reguliere opleidingen. Deze opleidingen lijken ook vooral studenten aan te trekken
uit welgestelde milieus (Delta, 2013). Ook in het hbo zijn er verschillende hogescholen die een hoger
collegegeld vragen. Dit zijn vooral hotelscholen, kunstacademies en business schools. Bekostigde
instellingen met kleinschalig en intensief onderwijs mogen maximaal vijf keer het wettelijk
collegegeld vragen, particuliere instellingen kunnen zelfs nog hogere tarieven rekenen. Daarnaast zijn
er ook opleidingen met een lager collegegeld. Voor een lerarenopleiding betalen studenten de eerste
twee jaren slechts de helft van het collegegeld. Voor sommige opleidingen zijn naast boeken ook

Pagina 10 van 132

andere materialen nodig, denk hierbij aan materialen voor maquettes bij bouwkunde opleidingen of
messensets en kleding bij opleidingen aan hotelmanagement. Een andere kostenpost waar studenten
tegenaan kunnen lopen zijn excursies en studiereizen, al moeten instellingen in de meeste gevallen
ook gratis alternatieven aanbieden.
Studiekeuzecheck
Alle aankomende studenten krijgen te maken met een studiekeuzecheck. De studiekeuzecheck is een
onderdeel van de aanmeldingsprocedure. Hoe de studiekeuzecheck of matching wordt ingevuld
verschilt per instelling en opleiding. Dit gaat bijvoorbeeld om verschillen in vorm, het tijdstip en de
voorwaarden die gesteld kunnen worden aan verplichte deelname aan activiteit(en). Voor veel
opleidingen begint de studiekeuzecheck met een vragenlijst die wordt afgenomen zodra een student
zich heeft ingeschreven in Studielink. Doorgaans is dat uiterlijk half januari voor
numerusfixusopleidingen, en 1 mei voor reguliere opleidingen. Studenten die dit in een vroeg stadium
doen, krijgen dan vaak ook snel feedback en hebben daarna meer tijd om eventueel hun keuze te
herzien. Andere manieren kunnen bijvoorbeeld een gesprek zijn over de gemaakte keuze, het volgen
van een proefcollege, het doen van een proeftentamen of een andere activiteit. Sommige instellingen
of opleidingen bieden studenten meerdere matchingsactiviteiten aan om te achterhalen of de
opleiding bij hen past (al dan niet online, ook i.v.m. coronamaatregelen). Opleidingen kunnen
deelname aan activiteiten verplicht stellen. Een opleiding heeft daarmee het recht om een
aankomend student die de onderdelen niet volledig heeft doorlopen de toegang tot de opleiding te
weigeren.

Verengelsing
Steeds meer universiteiten en hogescholen bieden Engelstalige opleidingen aan. Ruim de helft van de
wo-bachelors in Nederland wordt in het Nederlands aangeboden, 29 procent van de wo-bachelors
wordt volledig in het Engels aangeboden en 15 procent van de wo-bachelors in zowel Nederlands als
Engels (VSNU, 2020). Sommige opleidingen worden binnen één instelling zowel in het Nederlands als in
het Engels aangeboden (bijvoorbeeld Psychologie aan de VU en RU).
Naast enkele aanwijzingen uit wetenschappelijke literatuur, zijn er ook aanwijzingen in de media van
de invloed van de onderwijstaal op studiekeuze (zie bijvoorbeeld Miltenburg, 2018). Studenten die
twijfelen aan hun beheersing van het Engels zullen wellicht minder geneigd zijn te kiezen voor een
Engelstalige opleiding. Daarnaast trekken Engelstalige opleidingen vaker buitenlandse studenten, die
doorgaans zeer gemotiveerd zijn en daarmee veelal ijveriger zijn dan Nederlandse studenten (Van
Walsum, 2018). Bij internationale opleidingen ligt de lat doorgaans hoog, wat onzekere studenten af
zou kunnen schrikken. Daarnaast worden er zorgen geuit dat verengelsing ten koste kan gaan van de
onderwijskwaliteit (Ten Broeke, 2018; De Groot, 2017).

Bindend Studieadvies (BSA)
Na afloop van het eerste studiejaar krijgt elke student een studieadvies van hun opleiding of
instelling. Het bindend studieadvies is bedoeld om snel te kunnen beoordelen of studenten geschikt
zijn voor een opleiding en of ze mogelijk de verkeerde studiekeuze hebben gemaakt. Wanneer het
bindend studieadvies negatief is, moet een student stoppen met de opleiding. Universiteiten en
hogescholen bepalen zelf hoe zij het bindend studieadvies toepassen. Hierdoor zijn er grote
verschillen tussen instellingen en opleidingen. De hoogte van de BSA-norm kan variëren van 36 tot 60
studiepunten (Van den Broek et al., 2019). Bij hogescholen is de norm gemiddeld iets hoger dan bij
universiteiten. Daarnaast zijn er ook verschillen in de criteria die bepalend zijn om de BSA-norm te

Pagina 11 van 132

kunnen halen. Hierbij valt te denken onder meer aan compensatieregelingen, mogelijkheden tot
herkansing en verplichte vakken. Bij enkele instellingen is het bijvoorbeeld mogelijk om een
onvoldoende te compenseren met een voldoende. Ook zijn er verschillen in de ondersteuning die
instellingen bieden bij opgelopen studievertraging.
Selectieve opleidingen
In 2020-2021 zijn er 89 bacheloropleidingen, 35 in het hbo en 54 in het wo, die selectiecriteria
hanteren bij toelating. Deze opleidingen zijn verdeeld over veertien hbo-instellingen en dertien
universiteiten. Kunstopleidingen zijn vanwege het specifieke karakter in deze inventarisatie buiten
beschouwing gelaten.
De meest numerusfixusopleidingen selecteren op vakspecifieke kennis of basiskennis (96%), motivatie
(87%), studievaardigheden (76%), cognitieve en analytische vaardigheden (63%) en visie en
verwachtingen (61%). Hoewel er bij de selectie in het hoger onderwijs vaak wordt gekeken naar zowel
motivatie als naar voorkennis en cognitieve vaardigheden, verschillen wo en hbo-opleidingen in dit
opzicht: In het wo kijken de meeste opleidingen naar vakspecifieke kennis en basiskennis terwijl in
het hbo vaker wordt gekeken naar motivatie. De gekozen instrumenten hangen nauw samen met de
selectiecriteria die worden gehanteerd. Kennis/basiskennis wordt onder andere getoetst op basis van
cijfers, verschillende toetsen, huiswerkopdrachten, online assessment of een gestandaardiseerde
toets. Motivatie wordt vaak getoetst op basis van een motivatiebrief, een gesprek of interview of een
assessment. Ook hier zien we verschillen tussen wo en hbo-opleidingen. In het wo worden bij ruim
twee derde (68%) van alle numerusfixusopleidingen cijferlijsten gebruikt, gevolgd door toetsen (36%),
terwijl in het hbo juist motivatiebrieven en assessment het meest worden gebruikt als selectieinstrument (respectievelijk 20% en 19%).
We leiden uit deze inventarisatie af dat selectieprocedures zijn in te delen op twee belangrijke
dimensies: 1) selectie op basis van kunnen (capaciteiten) en/of motivatie, en 2) een procedure
waarbij studenten ‘on the spot’ moeten laten zien wat ze kunnen/willen en/of op basis van aan te
leveren bewijzen/ documenten.
Secundaire analyse vragenlijstgegevens
In dit hoofdstuk gaan we nader in op kwalitatieve gegevens uit vragenlijsten onder jongeren over hun
motieven om al dan niet voor (een bepaalde opleiding in) het hoger onderwijs te kiezen. Hiermee
gaan we na of er nog aanvullende kenmerken zijn die nog niet naar voren zijn gekomen uit het
literatuuronderzoek en/of signalen uit media en politiek.

Pagina 12 van 132

Bewuste motieven
In deze paragraaf beschrijven we bewuste motieven van havo- en vwo-scholieren en mbo-studenten
om al dan niet door te stromen naar het hoger onderwijs. In de vragenlijsten over doorstroom naar
het hoger onderwijs (afgenomen door ResearchNed in 2018, N = 3.641), zijn aan havo- en vwoscholieren en mbo-studenten open vragen gesteld over de reden om al dan niet af te zien van een
studie in het hoger onderwijs. De antwoorden hebben we geanalyseerd met een inhoudsanalyse. We
beschrijven hier de resultaten.
Een motief dat bij mbo-studenten heel duidelijk naar voren komt om niet door te stromen naar hoger
onderwijs zijn de studiekosten die hieraan verbonden zijn, zoals ook in het literatuuronderzoek bleek.
Deze kosten hebben een afschrikkende werking. Een aanzienlijk deel geeft aan dat zij geen
studielening aan durven te gaan. Daarbij geldt dat ze bang zijn dat ze het niveau niet aankunnen en
dan toch een studieschuld overhouden.
“Omdat ik bang ben dat hbo te hoog is voor mij en omdat we geld moeten lenen om het te betalen
ben ik bang dat ik dus geld verspil als ik het dus inderdaad niet aan kan...”
Opleidingsduur komt naar voren als factor, wat ook al bleek uit het literatuuronderzoek. Motivatie
om, na een mbo-opleiding, nog twee tot vier jaar te studeren ontbreekt vaak. Dit gebrek aan
motivatie hangt voor sommige mbo-studenten samen met het verlangen om te gaan werken.
“Omdat ik nog niet goed genoeg gemotiveerd ben en bang ben dat ik hierdoor niet de opleiding af ga
maken.”
Ook komen er bij scholieren en mbo-studenten verschillende motieven naar voren om af te zien van
een opleiding met selectie. Deze komen deels overeen met de gevonden motieven in het
literatuuronderzoek, en deels zijn deze signalen nieuw. We zien dat een veel voorkomend motief van
scholieren en mbo-studenten om niet aan een selectieve opleiding te beginnen is dat ze twijfelen aan
de eigen capaciteiten en of ze wel voldoen aan de toelatingseisen van de opleiding. Dit resoneert dus
met de bevindingen over onzekerheid die in de literatuur ook naar voren kwamen.
“Ik voldoe misschien niet aan de eisen en ben bang dat de opleiding te hoog gegrepen is voor mij.”
“Toelatingstoetsen die op een te hoog niveau worden gemaakt.”
“Ik ben vorig jaar niet toegelaten tot de studie die ik graag wilde volgen. Naderhand is er niet
teruggekoppeld wat ze precies misten, wat resulteerde in de afwijzing. Geeft een enorme
onzekerheid om het nog een keer te proberen.”
Daarnaast geven een paar respondenten aan niet te weten wanneer ze zich moeten aanmelden voor
een numerusfixusopleiding. Dit komt bij de meeste respondenten die dit aangeven doordat ze, naar
eigen zeggen, niet zijn voorgelicht door hun huidige school.
“Ik weet ook niet wanneer ik me zou moeten aanmelden voor een studie … omdat ik er weinig over te
horen heb gekregen op school en het me een enorme klus lijkt om erachter te komen.”
Daarbij geven ook veel scholieren aan dat het moment van het aanmelden en de selectieprocedure
voor numerusfixusopleidingen ongelukkig vallen. Deze vallen namelijk vóór en tijdens de
examenperiode. Dit levert veel extra werk op en kost veel tijd, terwijl scholieren zich willen focussen
op hun eindexamens.

Pagina 13 van 132

“De extra stof die soms geleerd moet worden voor bepaalde toetsen, die het eindexamenjaar echt
heel erg zwaar maken.”
Kortom, de redenen die genoemd worden om helemaal af te zien van studeren in het hoger onderwijs
of om van een bepaalde opleiding af te zien zijn studiekosten en studieschuld en gebrek aan motivatie
om nog een aantal jaar te studeren. Als het gaat om numerusfixusopleidingen wordt vaak genoemd
dat men hiervan afziet uit angst niet te voldoen aan de eisen van een selectieprocedure, door gebrek
aan kennis over de aanmeldprocedure als gevolg van beperkte voorlichting van scholen en door de
timing van de procedures (rond de eindexamens).
Samenvatting vooronderzoek
Op basis van onderzoek zijn er een aantal duidelijke factoren te onderscheiden die gerelateerd zijn
aan onbedoelde zelfselectie. Daarnaast zijn er signalen uit meer kwalitatieve bronnen – politiek,
media, ofwel logisch af te leiden uit andere gegevens/signalen – die ook factoren aanwijzen die van
belang zouden kunnen zijn, maar nog niet empirisch onderzocht zijn (zie bijvoorbeeld de motie Van
den Hul, 2019; Inspectie van het Onderwijs, 2020). Alle factoren die we op basis van deze bronnen
hebben gevonden worden meegenomen in het voorliggende onderzoek. Samengevat komen we op de
volgende factoren die het meest van belang lijken. We geven met een ‘l’ aan dat de voornaamste
bron literatuur was, en met een ‘s’ dat het om een signaal gaat.
(I) Zelfselectie met als gevolg het afzien van een verdere loopbaan in het hoger onderwijs:
Kenmerken ho:
Studiekosten; l
Opleidingsduur; l
Moeilijkheidsgraad van hbo; l
Negatieve vooroordelen in hbo t.o.v. mbo’ers; l
(II) Zelfselectie met als gevolg het afzien van opleiding A vanwege specifieke kenmerken van deze
opleiding en in plaats daarvan te kiezen voor opleiding B:
Studiekosten; l
Selectieprocedure:
– Wel/geen selectie: l
– Intensiteit/ moeilijkheidsgraad: l
– Timing (tijdens drukke periode eindexamenjaar): l
– Vorm:
Selectie op basis van vaardigheden en/of motivatie: l
Selectie op basis van performance ‘on the spot’ en/of aanleveren bewijzen / documenten: l
Voertaal van de opleiding (Engels of Nederlands); l, s
Eisen verbonden aan het BSA; s
De mate waarin een opleiding inclusiviteit ondersteunt; s
De massaliteit van een opleiding; s
Studiekeuzecheck; l, s

Pagina 14 van 132

Individuele kenmerken:
(Niet-westerse) migratieachtergrond; l
Opleidingsniveau/inkomen/sociaal economische status van ouders; l
Sociaal netwerk; s
Geslacht; l
Leeftijd; l
Eindcijfers vooropleiding; l
Afstand tussen huis en instelling; l
Motivatie; s
Risicoaversie; l
Leenaversie; l
Onzekerheid over eigen capaciteiten; eerdere ervaringen in het onderwijs met zakken etc.; s
Mate van geïnformeerdheid over mogelijkheden in het hoger onderwijs; kwaliteit van ontvangen
studievoorlichting; s

Pagina 15 van 132

3. Pre-test instrument Zelfselectie

Op basis van de relevante factoren die in het vooronderzoek zijn geïdentificeerd is er een vragenlijst
ontwikkeld die als pre-test door een studentenpanel is ingevuld. De vragenlijst voor de pre-test
bestond uit een set achtergrondvragen, vignetten en slotvragen.
Achtergrondvragen
De vragenlijst voor de pre-test begon met een set achtergrondvragen. Er is gevraagd welke opleiding
scholieren en studenten volgden in 2019-2020 en wat zij in 2020-2021 zouden gaan doen. Ook is er
gevraagd naar de impact van de COVID-19 maatregelen op de plannen voor 2020-2021,
schoolprestaties en persoonskenmerken als risicoaversie, motivatie, attitudes ten aanzien van lenen
voor de studie, eerdere ervaringen in het onderwijs, zelfvertrouwen/onzekerheid en de voorbereiding
op de studiekeuze en studievoorlichting. Deze achtergrondkenmerken kunnen worden gebruikt om na
te gaan of er sprake is van differentiële effecten: of de impact van bepaalde vignetten sterker is voor
bepaalde groepen.
Vignetten
Bij vignettenonderzoek moet er een zogeheten nulconditie worden voorgelegd waaraan de overige
condities kunnen worden gerelateerd. Als voorbeeld werken we hieronder de vignetten voor het
thema ‘Keuze voor het hoger onderwijs’ uit. Alle vignetten zijn te vinden in de uiteindelijke
vragenlijst in 0, technische documentatie over het programmeren van vignetten staat in Bijlage 3.
De thema’s die zijn opgenomen in de vignetten zijn:
Keuze voor het hoger onderwijs (alleen mbo)
Keuze voor opleiding A versus B (allen)
Selectieve opleiding (allen)
Bij het eerste thema ‘Keuze voor het hoger onderwijs’ is als nulconditie de volgende vraag gesteld:
‘Hoe groot schat jij de kans dat jij een hbo-opleiding gaat volgen?’ [1-100 procent]8
Vervolgens kregen respondenten de volgende toelichting:
‘Stel, je twijfelt of je verder wilt gaan studeren in het hbo. Er zijn in het hbo opleidingen waar je de
juiste vooropleiding voor hebt en die je interessant vindt. In dit vragenblok leggen we je
achtereenvolgens twee situaties voor. We willen graag weten hoe groot jij bij iedere situatie denkt
dat de kans is dat je onder die omstandigheden verder gaat studeren in het hbo.’
En daarna kregen zij twee scenario’s voorgelegd, zoals deze:
‘Stel, veel studenten vinden deze hbo-opleiding even moeilijk als hun mbo-opleiding, en de hboopleiding duurt vier jaar.’
Gevolgd door de vraag:
‘Hoe groot schat jij onder deze omstandigheden de kans dat jij je voor deze hbo-opleiding aanmeldt?
[1-100 procent]’

8

Deze vraag is alleen aan mbo-studenten gesteld

Pagina 17 van 132

Slotvragen
Naast de vignetten zijn er stellingen opgenomen in de vragenlijst over enkele factoren en zijn er tot
slot enkele metavragen gesteld om de ervaringen van de studenten tijdens de pre-test uit te vragen.
Hierbij ging het vooral om de vraag of er aspecten waren die niet zijn opgenomen in de vragenlijst,
maar die ook nog een rol zouden kunnen spelen bij het afzien van een (bepaalde) opleiding in het
hoger onderwijs. Verder is er gevraagd naar de ervaren invulduur, via welk apparaat de vragenlijst
was ingevuld, of de vragen duidelijk waren en welke verbeterpunten er zijn.
Resultaten Pilotonderzoek
Het doel van het pilotonderzoek was om de vragenlijst aan te scherpen op basis van deze ervaring en
resultaten. In deze paragraaf worden eerst de resultaten beschreven van de achtergrondvragen, om
een beeld te geven van hoe studenten de vragenlijst hebben ervaren. In paragraaf 3.2 worden de
vignetten uitgewerkt. We eindigen elke paragraaf met aanbevelingen voor het uiteindelijke
instrument op basis van de bevindingen.
Aan deze pilot hebben 856 respondenten meegedaan, 91 mbo-studenten (11%), 238 havo scholieren
(28%) en 498 vwo scholieren (58%). Van de overige tien respondenten is het grootste deel al bezig met
een vervolgopleiding in het ho, anderen zitten in 4 vwo of zijn student van een mbo-3 of mbo+opleiding. Zij vallen buiten de scope van deze pilot.
Achtergrondkenmerken
De meerderheid van de respondenten (715, 84%) begint komend studiejaar met een studie in het
hoger onderwijs. Vijf procent neemt een tussenjaar (n=42), drie procent gaat een andere opleiding
doen en 2% geeft aan het komende studiejaar te gaan werken en waarschijnlijk niet meer te gaan
studeren in het hoger onderwijs. De overige zes procent zal nog een jaar vo of vavo volgen.
Invulervaring
Aan het einde van de vragenlijst zijn er enkele vragen gesteld naar de ervaringen van studenten met
de vragenlijst. Hoe lang hebben zij er over gedaan? Missen zij onderwerpen? Waren er onderwerpen
onduidelijk? We beschrijven hier de resultaten van deze vragen.
Om te toetsen of de vragenlijst niet te lang zou zijn, is gevraagd wat studenten vonden van de lengte
van de vragenlijst. De meerderheid van de respondenten (70%) vond de vragenlijst precies de goede
lengte hebben. Ongeveer een kwart (27%) van de respondenten vond de vragenlijst lang of heel lang
(zie tabel 1).
Tabel 1: Wat vond je van de lengte van de vragenlijst?
Kort
Precies goed
Lang
Heel lang

n

%

24
485
183
5

3,4
69,6
26,3
0,7

De overgrote meerderheid (70%) van de studenten heeft deze vragenlijst ingevuld met een telefoon,
ruim een kwart met een laptop of pc en enkelen (2,3%) gebruikten een tablet (Tabel 2).

Pagina 18 van 132

Tabel 2: Hoe heb je deze vragenlijst ingevuld?
n

%

Met een laptop/pc
Met een tablet
Met een telefoon

193
16
488

27,7
2,3
70

Totaal

697

100

Veruit de meeste studenten (86,6%) vond alle vragen duidelijk. Dit neemt niet weg dat er ook een
aanzienlijke groep (n=92, 13,2%) respondenten was die moeite met de vragen had (zie Tabel 3).
Tabel 3: Waren alle vragen duidelijk?
n

%

Ja
Nee

605
92

86,8
13,2

Totaal

697

100

Om te onderzoeken wat er mogelijk onduidelijk is, is er ook een open vraag gesteld naar wat
studenten niet duidelijk vonden. De antwoorden op deze vraag zijn geclassificeerd en
geïnventariseerd. Dit leidde tot het volgende overzicht van onduidelijkheden en verbeterpunten:
Vignetten:
de stellingen met vignetten vond men soms onduidelijk en lang (n=34);
de stellingen met vignetten werden door sommigen als onrealistisch ervaren;
langere vragen (vignetten) zijn niet goed leesbaar op een telefoon.
Bij de vraag over mogelijk veranderde plannen door de COVID-19 maatregelen, wordt de
antwoordoptie ‘anders namelijk’ gemist.
Vragen over numerus fixus of selectie: veel respondenten kennen deze termen nog niet.
De term ‘inclusiviteit’ roept vragen op: vervangen door ‘gelijke behandeling’.
De vragen in het blok Relatieve risicoaversie (9a, 9b en 9d) worden erg normatief gevonden. Dat
is ongewenst.
De vraag: ‘In hoeverre ben je bekend met mogelijkheden om je voor te bereiden op de keuze
voor een opleiding in het hoger onderwijs?’ werd onduidelijk gevonden.
Tot slot riep de timing verwarring op: er wordt gevraagd naar de kans een studie te kiezen, maar
de respondenten van deze pilot hébben al gekozen. Dit probleem zal niet meer spelen bij de
daadwerkelijke afname in het najaar.
Verder bleek bij analyse van de open antwoorden op de vraag naar de plannen voor het komende
studiejaar ‘Geef aan welke situatie op jou van toepassing is’, dat sommige respondenten de term
‘hoger onderwijs’ niet herkennen. Beter zou zijn om dit te vervangen door ‘hogeschool of
universiteit’. Ook bleek dat er bij deze vraag enkele antwoordcategorieën werden gemist door de
respondenten. Negen respondenten gaven aan nog een jaar voortgezet onderwijs of vavo te gaan
volgen.
Tot slot is er gevraagd of er nog kenmerken of omstandigheden zijn die we niet hebben opgenomen in
deze vragenlijst, die er volgens de studenten toe kunnen leiden dat studenten niet kiezen voor de
opleiding van eerste keuze, en is er gevraagd naar factoren en omstandigheden die ertoe kunnen
leiden dat studenten helemaal afzien van een opleiding in het hoger onderwijs. De antwoorden op
deze twee vragen zijn geclassificeerd en geïnventariseerd.

Pagina 19 van 132

Er waren 187 studenten die de vraag hebben beantwoord of zij nog onderwerpen misten die ertoe
zouden kunnen leiden dat studenten afzien van de opleiding van hun eerste keuze. Onderwerpen die
vaker werden genoemd zijn geturfd. De resultaten daarvan staan hieronder weergegeven. Financiële
omstandigheden blijken een grote rol te spelen, de kosten van studeren, bijkomende studiekosten en
op kamers gaan. En daaraan gerelateerd zijn locatie, afstand en opzien tegen een hoge studieschuld.
Ook de mening van ouders of vrienden (sociale omgeving), kan een rol spelen.
Tabel 4: Omstandigheden die ertoe kunnen leiden dat studenten afzien van kiezen voor de opleiding
van de eerste keuze, waar geen/onvoldoende aandacht voor was in de vragenlijst
Genoemde factoren

n

Kosten

50

Afstand en reistijd

32

Kamers (beschikbaarheid en kosten)

29

Leenstelsel

23

Sociale omgeving (ouders, vrienden)

17

Locatie

9

Selectie

9

Toekomstperspectief

9

Sfeer

8

Imago/status opleiding

7

Studielast

7

Studievoorlichting / studieoriëntatie

6

Man-vrouw verhouding

4

Dyscalculie /dyslexie

3

Engelstalig onderwijs

3

De vraag welke omstandigheden ertoe kunnen leiden dat studenten helemaal afzien van een opleiding
in het hoger onderwijs is door 115 studenten beantwoord.
Tabel 5 Omstandigheden die ertoe kunnen leiden dat studenten helemaal afzien van een opleiding in
het hoger onderwijs, waar geen/onvoldoende aandacht voor was in de vragenlijst
Genoemde factoren

n

Kosten

36

Leenstelsel

25

Alternatief

8

Kamers

7

Sociale omgeving

7

Studiedruk / stress

6

Afstand

5

Ervaringen vo/mbo

5

Locatie

4

COVID-19

4

Faalangst

3

Pagina 20 van 132

Corona
Bij de vragen over Corona bleek dat de plannen van de meeste respondenten ongewijzigd zijn
gebleven. Slechts negen procent geeft aan dat de plannen zijn veranderd.
Resultaten Vignetten
In deze paragraaf doen we verslag van de resultaten uit de vignetten: (1) voor de overgang mbo naar
hbo, (2) voor opleiding A vs. B, en (3) voor de keuze voor een selectieve opleiding. We doen
aanbevelingen waarbij we ook rekening houden met de ervaringen van studenten beschreven in
voorgaande paragraaf.
Vignet 1: Keuze voor het hoger onderwijs
Dit vignet gaat over de scenario’s die aan mbo-studenten zijn voorgelegd (2 per respondent).
Referentievraag: Hoe groot schat jij de kans dat jij een hbo-opleiding gaat volgen? [1-100 procent]
Stel je voor dat je een hbo-opleiding op het oog hebt waar je in principe de juiste vooropleiding voor
hebt. In dit vragenblok leggen we je achtereenvolgens twee situaties voor. We willen graag weten hoe
groot jij bij iedere situatie denkt dat de kans is dat je deze hbo-opleiding gaat volgen.
Conditie I: Moeilijkheidsgraad
0 Stel, veel studenten vinden deze hbo-opleiding even moeilijk als hun mbo-opleiding
1 Stel, veel studenten vinden deze hbo-opleiding moeilijker dan hun mbo-opleiding
Conditie II: Opleidingsduur
0 En de hbo-opleiding duurt twee jaar
1 En de hbo-opleiding duurt vier jaar
Conditie III: Verwachting hogeschool
0 De hogeschool geeft aan dat mbo’ers met evenveel inspanning dit hbo-diploma behalen als
havisten
1 De hogeschool geeft aan dat mbo’ers meer inspanning moeten doen om dit hbo-diploma te behalen
dan havisten
Conditie IV: Voorwaarden lening
0 En het is zeker dat de voorwaarden voor een studielening (zoals rente, terugbetalen) in te
toekomst hetzelfde blijven
1 En misschien worden de voorwaarden voor een studielening (zoals rente, terugbetalen) in te
toekomst minder gunstig
Vraag na elk scenario:
Hoe groot schat jij onder deze omstandigheden de kans dat jij je voor deze hbo-opleiding aanmeldt?
[1-100 procent]

Pagina 21 van 132

Ten eerste hebben we gekeken naar de beschrijvende statistieken per vignet. We tonen het
gemiddelde en de SD voor de referentievraag (eerste vraag zonder vignet), en de gemiddelden als een
conditie de waarde 1 heeft (voor condities: zie de tekst hiervoor of bijschrift tabellen). Hier is voor
gekozen omdat deze waarden naar verwachting een negatieve invloed zouden kunnen hebben op de
ingeschatte kans om met een hbo-opleiding te starten. Let op: in deze beschrijvende tabel is geen
rekening gehouden met het effect van mogelijke combinaties van condities.
We zien dat elke conditie met waarde 1 gerelateerd is aan een lagere gemiddelde kans om te starten
met een hbo-opleiding dan de referentievraag. Dit suggereert dat alle condities een rol zouden
kunnen spelen in de keuze voor hbo. In de eerste verkennende analyses blijkt vooral conditie 4
(onzekerheid rondom leenvoorwaarden) het sterkste effect te hebben (zie Bijlage 1, Tabel A1).
Tabel 6: Hoe groot schat jij de kans dat je een hbo-opleiding gaat volgen?

0
1
2
3
4

Referentievraag
Conditie 1 =1
Conditie 2 =1
Conditie 3 =1
Conditie 4 =1

Gemiddelde kans

SD

Min

Max

84%
65%
63%
61%
58%

29
28
31
29
28

0%
0%
0%
0%
0%

100%
100%
100%
100%
100%

1 Veel studenten vinden deze hbo-opleiding moeilijker dan hun mbo-opleiding
2 De hbo-opleiding duurt vier jaar
3 De hogeschool geeft aan dat mbo’ers meer inspanning moeten doen om dit hbo-diploma te behalen dan havisten
4 Misschien worden de voorwaarden voor een studielening (zoals rente, terugbetalen) in te toekomst minder gunstig

Vignet 2: Thema Keuze voor opleiding A versus B
Deze vignetten zijn voorgelegd aan alle respondenten, twee scenario’s per respondent.
Referentievraag: Hoe groot schat jij de kans dat je een opleiding in het hoger onderwijs gaat volgen?
[1-100 procent]
Conditie I: Selectie
0 Stel, aan deze opleiding word je met jouw diploma direct toegelaten
1 Stel, voor deze opleiding moet je geselecteerd worden
Conditie II: Voertaal
0 En colleges en werkgroepen zijn in het Nederlands
1 En colleges en werkgroepen zijn in het Engels
Conditie III: BSA
0 En het maakt weinig uit hoeveel studiepunten je haalt in het eerste jaar, je kunt veel vakken in je
tweede jaar of later nog inhalen
1 En je moet in het eerste jaar 80% van de studiepunten halen om door te mogen
Conditie IV: Massaliteit
0 En het meeste onderwijs wordt gegeven in groepen van 10 studenten
1 En het meeste onderwijs wordt gegeven in groepen van meer dan 100 studenten

Pagina 22 van 132

Conditie V: Extra kosten
0 En naast het collegegeld en boeken zijn er geen extra kosten
1 En naast het collegegeld en boeken zijn er hoge extra kosten
Vraag na elke scenario:
Hoe groot schat jij onder deze omstandigheden de kans dat jij je voor deze opleiding aanmeldt?
[1-100 procent]
We tonen eerst het gemiddelde en de SD voor de referentievraag (eerste vraag zonder vignet), en de
gemiddelden als een conditie de waarde 1 heeft (voor condities: zie de tekst hiervoor of bijschrift
tabellen). We zien dat elke conditie met waarde 1 gerelateerd is aan een lagere gemiddelde kans om
te starten met een opleiding dan de referentievraag. Dit suggereert dat alle condities een rol zouden
kunnen spelen in de keuze voor een opleiding. Op basis van deze resultaten lijkt conditie 5 (hoge
extra kosten) de meeste invloed te hebben. Dit zien we ook terug in de eerste verkennende analyses
(zie Bijlage 1 Tabel A2).
Tabel 7:

0
1
2
3
4
5

Hoe groot schat jij de kans dat je een opleiding in het hoger onderwijs gaat volgen?

Referentievraag
Conditie 1 =1
Conditie 2 =1
Conditie 3 =1
Conditie 4 =1
Conditie 5 =1

Gemiddelde kans

SD

Min

Max

96
64
63
67
65
55

14
26
28
25
26
27

0
0
0
0
0
0

100
100
100
100
100
100

1 Voor deze opleiding moet je geselecteerd worden
2 Colleges en werkgroepen zijn in het Engels
3 Je moet in het eerste jaar 80% van de studiepunten halen om door te mogen.
4 Het meeste onderwijs wordt gegeven in groepen van meer dan 100 studenten
5 Naast het collegegeld en boeken zijn er hoge extra kosten

Vignet 3: Thema: Selectieve opleiding [alle respondenten]
Deze scenario’s werden aan alle respondenten voorgelegd (2 per respondent).
Referentievraag: Hoe groot is de kans dat jij je aanmeldt voor een opleiding met een
selectieprocedure? [1-100 procent]
Stel je voor dat je interesse hebt in het volgen van een opleiding met een selectieprocedure en dat je
voldoet aan de vooropleidingseisen. In dit vragenblok leggen we je achtereenvolgens twee situaties
voor. We willen graag weten hoe groot jij bij iedere situatie denkt dat de kans is dat je deze
opleiding met selectie gaat volgen.
Conditie I: Tijd en moeite
0 Stel, de selectieprocedure kost de deelnemers een uur tijd
1 Stel, de selectieprocedure kost voor de deelnemers drie dagdelen tijd
Conditie II: Timing
0 En de selectieprocedure valt buiten een drukke tijd van het examenjaar
1 En de selectieprocedure valt tijdens een drukke tijd van het examenjaar

Pagina 23 van 132

Conditie III: Vorm
0 En je wordt geselecteerd op je prestaties en/of capaciteiten; hiervoor moet je een toets maken op
de universiteit/hogeschool
1 En je wordt geselecteerd op je rapportcijfers van de middelbare school
0 En je wordt geselecteerd op je motivatie; hiervoor moet je een motivatiebrief schrijven
1 En je wordt geselecteerd op je motivatie; hiervoor moet je op de universiteit/hogeschool een
gesprek voeren.
Vraag na elk scenario:
Hoe groot schat jij onder deze omstandigheden de kans dat jij je voor deze opleiding aanmeldt?
[1-100 procent]
In de beschrijvende statistiek van onderstaande tabel wordt duidelijk dat met name conditie 1 = 0 en
conditie 2 = 0 (selectieprocedure duurt maar een uur, en selectieprocedure valt buiten een drukke
periode) gerelateerd zijn aan een hogere kans om aan te melden voor een opleiding met een
selectieprocedure. Ook lijkt een motivatiegesprek (en niet de andere vormen) een positief verband te
hebben met de kans op aanmelden. Dit zien we ook terug in de voorlopige resultaten van de eerste
analyses (zie Bijlage 1 Tabel A3).
Tabel 8: Hoe groot is de kans dat jij je aanmeldt voor een opleiding met een selectieprocedure?

0
1
2
3
4
5
6
7
8

Referentievraag
Conditie 1 =11
Conditie 1 =02
Conditie 2 =13
Conditie 2 =04
Conditie 3 =15
Conditie 4 =16
Conditie 5 =17
Conditie 6 =18

Gemiddelde kans

SD

Min

Max

71%
70%
74%
70%
74%
72%
71%
72%
73%

26
25
25
26
24
24
24
26
25

0
0
0
0
0
0
0
0
0

100
100
100
100
100
100
100
100
100

1 de selectieprocedure kost voor de deelnemers drie dagdelen tijd
2 De selectieprocedure kost voor de deelnemers een uur tijd
3 de selectieprocedure valt tijdens een drukke tijd van het examenjaar
4 de selectieprocedure valt buiten een drukke tijd van het examenjaar
5 vorm: toets
6 vorm: cijfer vo
7 vorm: motivatiebrief
8 vorm: motivatiegesprek

Pagina 24 van 132

4. Conclusies pre-test

Uit de pre-test van het instrument voor zelfselectie bleek dat het merendeel van de respondenten de
vragen helder vond, en ook geen problemen had met de lengte van de vragenlijst. De eerste
resultaten wijzen erop dat de condities in de vignetten tot bruikbare resultaten leiden. Ook lijken de
verwachte effecten van de condities op basis van de eerste analyses inderdaad een rol te spelen. De
resultaten geven aanleiding om de vragenlijst grotendeels te handhaven, op een aantal kleine punten
na (bijvoorbeeld ‘hogeschool of universiteit’ in plaats van ‘hoger onderwijs’, het toevoegen van
antwoordcategorieën). Er waren (desgevraagd) ook een aantal kritische geluiden. Het voornaamste
was dat een deel van de respondenten heeft aangegeven dat zij de stellingen van de vignetten te lang
vonden, wat onder andere een probleem is bij invullen op een telefoon, en niet goed aan vonden
sluiten bij de realiteit. Op basis van de pilot zijn de vignetten daarom iets ingekort. In Bijlage 2 is de
definitieve vragenlijst opgenomen.

Pagina 25 van 132

5. Referenties

Beken, H. van den, & Brysbaert, M. (2018). Studying texts in a second language: The importance of
test type. Bilingualism: Language and Cognition, 21(5), 1062-1074.
doi:10.1017/S1366728917000189
Belasco, A. S., & Trivette, M. J. (2015). Aiming low: Estimating the scope and predictors of
postsecondary undermatch. The Journal of Higher Education, 86(2), 233-263.
Benbassat, J., & Baumal, R. (2007). Uncertainties in the selection of applicants for medical
school. Advances in Health Sciences Education, 12(4), 509-521.
Berg, L. van den, & Gaalen, R. van. (2018). Studeren en uit huis gaan nog haalbaar? Samenhang met
sociaal leenstelsel en ouderlijke welvaart, 2007–2016. (Statistische Trends). Den Haag:
Centraal Bureau voor de Statistiek.
Black, S. E., Cortes, K. E., & Lincove, J. A. (2015). Apply yourself: Racial and ethnic differences in
college application. Education Finance and Policy, 1-59.
Bormans, R., Bajwa, M., Braam, E. van, & Dekker, I. (2015). Kwaliteit in de klas. Den Haag:
Vereniging Hogescholen.
Broek, A. van den, Cuppen, J., Termorshuizen, T., Ramakers, C., Vroegh, T., & Nas, K. (2020).
Dalende instroom mbo-hbo: waarom stroomt een steeds kleiner aandeel van de mbostudenten door naar het hbo? Onderzoek in opdracht van het ministerie van OCW. Nijmegen:
ResearchNed.
Broek, A. van den, Cuppen, J., Warps, J., Termorshuizen, T., Lodewick, J., Brukx, D., Korte, K. de,
Ramakers, C., & Mulder, J. (2019). Monitor Beleidsmaatregelen 2017-2018. Studenten in het
hoger onderwijs: Stand van zaken studiejaar 2018-2019: Doorstroom, instroom, studiekeuze,
studievoortgang, studieuitval en studiefinanciering. Onderzoek i.o.v. het ministerie van OCW.
Nijmegen: ResearchNed.
Broek, A. van den, Korte, K. de, Cuppen, J., Wartenbergh, F., Bendig-Jacobs, J., Mulder, J., &
Hellegers, A. (2018). Monitor Beleidsmaatregelen 2017-2018. Studiekeuze, studiegedrag &
leengedrag in relatie tot beleidsmaatregelen in het hoger onderwijs, 2006-2017. Onderzoek
i.o.v. het ministerie van OCW. Nijmegen: ResearchNed.
Broek, A. van den, Nooij, J., Essen, M. van, & Duysak, S. (2017). Selectie & plaatsing bij
numerusfixusopleidingen. De intentie tot deelname, de deelname aan de selectie en de
uitslag in relatie tot achtergrondkenmerken. Nijmegen: ResearchNed.
Broeke, P. ten (2018). Verengelsing: tijd voor concrete oplossingen. ScienceGuide. Geraadpleegd van
https://www.scienceguide.nl/2018/04/verengelsing-tijd-voor-concrete-oplossingen/.
Delta (2013). Dure opleiding vooral voor rijke studenten. Geraadpleegd van:
https://www.delta.tudelft.nl/article/dure-opleiding-vooral-voor-rijke-studenten.
Deutschlander, D. (2017). Academic Undermatch: How General and Specific Cultural Capital Structure
Inequality. Sociological Forum, 32(1), 162-185. https://doi.org/10.1111/socf.12322
Eldik, S. V. (2010). Op weg naar succesvolle doorstroom van mbo-onderwijsassistenten naar de
lerarenopleiding basisonderwijs (Master's thesis). Universiteit Utrecht.
Elffers, L. (2018). Toegankelijkheid van het hbo: van complex vraagstuk naar handreiking.
Frenette, M. (2006). Too Far to Go On? Distance to School and University Participation. Education
Economics, 14(1), 31-58, DOI: 10.1080/09645290500481865
Groot, A. de (2017). Nederlands moet. ScienceGuide. Geraadpleegd van
https://www.scienceguide.nl/2017/11/nederlands-moet/
Hellekjaer, G. O. (2010). Assessing lecture comprehension in Norwegian English-medium
higher education. In C. Dalton-Puffer, T. Nikula, & U. Smit (Eds.), Language use and
https://doi.org/10.1075/aals.7.

Pagina 26 van 132

Hul, K. van den (2019, 6 maart). Hoger Onderwijs-, Onderzoek- en Wetenschapsbeleid; Motie van het
lid Van den Hul over een onderzoek naar zelfselectie (Motie). Geraadpleegd van
https://www.parlementairemonitor.nl/9353000/1/j9vvij5epmj1ey0/vkwlflkxt8xl.
Inspectie van het Onderwijs (2015). Selectie en toegankelijkheid van het hoger onderwijs.
Deelrapport A. Geraadpleegd van
https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/rapporten/2015/12/15/onderzoek-selectieen-toegankelijkheid-hoger-onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2017). Selectie: Meer dan cijfers alleen. Geraadpleegd van
https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/rapporten/2017/07/07/selectie-meer-dancijfers-alleen.
Inspectie van het Onderwijs (2019). Deelrapport - De staat van het hoger onderwijs 2019.
Geraadpleegd van https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/rapporten/2019/04/10/
deelrapport-hoger-onderwijs.
Inspectie van het Onderwijs (2020). Projectplan: Zelfselectie voor het hoger onderwijs onder voscholieren en mbo4-studenten in hun laatste jaar. Utrecht: Inspectie van het Onderwijs.
Korthals, A. H. (2007). Wegen voor Talent. Eindrapport 2007. (p. 100). Den Haag: Commissie ‘Ruim
baan voor talent’.
Kosters, J., & Snoek, M. (2019). Zelfselectie en de rol van identiteit en waarden bij de keuze
voorde lerarenopleiding. VELON: tijdschrift voor lerarenopleiders, 40(2).
language learning in CLIL classrooms (pp. 233–258). Amsterdam: John Benjamins.
Long, M. C. (2004). College application and the eﬀect of aﬃrmative action. Journal of Econometrics,
121(1-2): 319–342.
Miltenburg, H. (2018). Engelstalige bacheloropleiding, een goed idee? Wageningen University &
Research Studiekeuzekind blog. Geraadpleegd van
https://weblog.wur.nl/studiekeuzekind/engelstalige-bacheloropleiding-een-goed-idee/
Mulder, J., Broek, A. van den, Brukx, D., Casteren, W. van, & Cuppen, J. (2018). Tussenevaluatie
regeling nadere vooropleidingseisen mbo-hbo.
Nibud (2017). Studentenonderzoek 2017. Geraadpleegd van https://www.nibud.nl/wpcontent/uploads/Nibud-Studentenonderzoek-2017.pdfonderwijs.
Niessen, A. S. M., Meijer, R. R., & Tendeiro, J. N. (2017). Applying organizational justice theory to
admission into higher education: Admission from a student perspective. International Journal
of Selection and Assessment,25, 72–84. https://doi.org/10.1111/ijsa.12161.
Nooij, J., Raaijmakers, N., & Broek, A. van den (2016). Motieven van mbo-studenten om al dan niet te
kiezen voor het hbo voor en na invoering van het studievoorschot. Een mixed-methods
onderzoek. Onderzoek in opdracht van het ministerie van OCW. Nijmegen: ResearchNed.
Onderwijsraad (2008). Een succesvolle start in het hoger onderwijs.
Singell, L. (2001). Come and Stay a While: Does Financial Aid Effect Enrollment and Retention at a
Large Public University. Economics of Education Review, 23(5), 459-471.
https://doi.org/10.1016/j.econedurev.2003.10.006
St. John, E. P. (1991). What really influences minority attendance? Sequential analyses of the high
school and beyond sophomore cohort. Research in Higher Education, 32(2), 141-158.
Urlings-Strop, L. C., Stegers-Jager, K. M., Stijnen, T., & Themmen, A. P. (2013). Academic and nonacademic selection criteria in predicting medical school performance. Medical Teacher,
35(6), 497-502. https://doi.org/10.3109/0142159X.2013.774333
Vervoort, M. & Elffers, L. (2018). Het achterblijvende studiesucces van mbo-instromers in het eerste
jaar van het hbo: de rol van vaardigheden, leerstijl, studiekeuze en motivatie. Tijdschrift
voor Hoger Onderwijs, 36(1), 23-37.
Vos, J.F. de, Schriefers, H. & Lemhöfer, K. (2020). Does study language (Dutch versus English)
influence study success of Dutch and German students in the Netherlands? Dutch journal of
Applied Linguistics: online first articles. https://doi.org/10.1075/dujal.19008.dev

Pagina 27 van 132

VSNU (2020). Opleidingstaal universiteiten. Geraadpleegd op 13 mei 2020, van
https://www.vsnu.nl/taal-en-opleiding.html
Walsum, S. van (2018). De Volkskrant 15-08-2018. Vreemde ogen dwingen. Buitenlandse studenten
snappen niets van onze zesjescultuur. Geraadpleegd van:
https://www.volkskrant.nl/mensen/buitenlandse-studenten-snappen-niets-van-onzezesjescultuur~b8568260/
Warps, J., Thomassen, M., & Brink, M. (2011). Kiezen voor hbo of wo. Onderzoek in opdracht van het
ministerie van OCW. Nijmegen: ResearchNed.
Warps, J., Nooij, J., Muskens, M., Kurver, B., & Broek, A. van den (2017). De studiekeuzecheck.
Landelijk onderzoek naar uitvoering en opbrengsten van de studiekeuzecheck. Onderzoek in
opdracht van het ministerie van OCW. Nijmegen: ResearchNed.

Pagina 28 van 132

Bijlage I: Eerste resultaten vignetten

Tabel A1: Effect condities op inschatting kans
Gewicht (B)
1
2
3
4

Conditie 1 =1
Conditie 2 =1
Conditie 3 =1
Conditie 4 =1

-0,85
-3,38
-5,60
-12,88*

Analyse met ingeschatte kans als uitkomstmaat, gecontroleerd voor referentiewaarde. In dit model zijn geen covariaten
toegevoegd. * = significant (p < 0,05).
1 Veel studenten vinden deze hbo-opleiding moeilijker dan hun mbo-opleiding
2 De hbo-opleiding duurt vier jaar
3 De hogeschool geeft aan dat mbo’ers meer inspanning moeten doen om dit hbo-diploma te behalen dan havisten
4 Misschien worden de voorwaarden voor een studielening (zoals rente, terugbetalen) in te toekomst minder gunstig

Tabel A2: Geschatte kans om aan te melden voor deze opleiding in het ho
Gewicht (B)
1
2
3
4
5

Conditie 1 =1
Conditie 2 =1
Conditie 3 =1
Conditie 4 =1
Conditie 5 =1

-6,60
-10,39*
-0,48
-7,93*
-23,49*

Analyse met ingeschatte kans als uitkomstmaat, gecontroleerd voor referentiewaarde. In dit model zijn geen covariaten
toegevoegd.* = significant (p < 0,05).
1 Voor deze opleiding moet je geselecteerd worden
2 Colleges en werkgroepen zijn in het Engels
3 Je moet in het eerste jaar 80% van de studiepunten halen om door te mogen.
4 Het meeste onderwijs wordt gegeven in groepen van meer dan 100 studenten
5 Naast het collegegeld en boeken zijn er hoge extra kosten

Tabel A3: Geschatte kans om aan te melden voor een opleiding met selectieprocedure
Gewicht (B)
1
2
3
4
5
6

Conditie 1 =0
Conditie 2 =0
Conditie 3 =1
Conditie 4 =1
Conditie 5 =1
Conditie 6 =1

7,05*
11,87*
0,83
-0,82
3,76
4,58*

Analyse met ingeschatte kans als uitkomstmaat, gecontroleerd voor referentiewaarde. In dit model zijn geen covariaten
toegevoegd. Dikgedrukt gewicht = significant (p < 0,05).
1 De selectieprocedure kost voor de deelnemers een uur tijd (vs. Drie dagdelen)
2 de selectieprocedure valt buiten een drukke tijd van het examenjaar (vs. Binnen een drukke tijd)
3 vorm: toets
4 vorm: cijfer vo
5 vorm: motivatiebrief
6 vorm: motivatiegesprek

Pagina 29 van 132

Bijlage II: Instrument Zelfselectie Hoger Onderwijs

Achtergrondkenmerken
Welke opleiding volgde je in schooljaar 2019-2020? 9
-

Havo, eindexamenklas
Vwo (atheneum/gymnasium), eindexamenklas
Mbo, niveau 4, laatste jaar
Geen enkele opleiding
Anders, namelijk

Geef aan welke situatie op jou van toepassing is:
-

Ik begin komend studiejaar met een studie aan een hogeschool of universiteit
Ik volg komend studiejaar een andere opleiding (niet aan een hogeschool of universiteit), namelijk
Ik heb komend studiejaar een tussenjaar en ga daarna studeren aan een hogeschool of universiteit
Ik ga komend jaar werken en ga daarna waarschijnlijk niet studeren aan een hogeschool of universiteit
Nog een jaar voortgezet onderwijs
VAVO
Dat weet ik nog niet
Anders, namelijk

Corona
Door de Corona-crisis is het schooljaar 2019-2020 anders gelopen dan verwacht. Is er iets veranderd aan je
plannen voor komend studiejaar door de corona-crisis?
-

Ja
Nee

Wat is er veranderd ?
-

Ik was eigenlijk niet van plan om te gaan studeren komend studiejaar maar ga dit toch doen
Ik was eigenlijk van plan om te gaan studeren komend studiejaar maar ga dit toch niet doen
Ik ga aan een andere instelling studeren dan ik eigenlijk van plan was
Ik ga een andere opleiding volgen dan ik eigenlijk van plan was
Anders, namelijk

Geef aan waarom je door de coronacrisis bent veranderd van plan. Welke factoren spelen hierin een rol?
Meerdere antwoorden mogelijk.
-

Arbeidsmarktperspectief, namelijk
Afstand tot huidige woonadres, namelijk
Onderwijsvorm, namelijk
Financiële redenen, namelijk
Slaagzekerheid in de opleiding namelijk
Ik ben anders tegen opleidingen in de zorg aan gaan kijken, namelijk
Anders, namelijk

Cijfers vo
Wat was (naar schatting) je gemiddelde cijfer op je laatste rapport?
9

lager dan 5
5,5
6
6,5
7
7,5
8
8,5
9
Selectievragenlijst ResearchNed

Pagina 30 van 132

-

9,5
10
N.v.t.: in mijn (voor)opleiding worden geen cijfers gegeven

Hoe zijn jouw schoolresultaten in vergelijking met die van je klasgenoten?
-

Veel slechter
Iets slechter
Gelijk
Beter
Veel beter

Risicoaversie 10
Hoe zie jij jezelf? Ben je doorgaans een persoon die volledig bereid is om risico’s te nemen of probeer je
het nemen van risico’s te vermijden?
[1-10: 1= niet bereid om risico’s te nemen, 10 = volledig bereid om risico’s te nemen]

Relatieve risicoaversie
Hieronder lees je enkele uitspraken. In welke mate ben je het ermee eens? [1-5: 1=helemaal niet mee eens;
2=niet mee eens; 3=niet mee eens/niet mee oneens, 4=eens; 5=helemaal mee eens].
-

Mijn ouders stimuleren mij om te gaan studeren aan een hogeschool of universiteit
Ik kan bij mijn ouders terecht met vragen over studeren aan een hogeschool of universiteit
Mijn vrienden/vriendinnen staan er positief tegenover als ik ga studeren aan een hogeschool of universiteit
Met mijn vrienden/vriendinnen heb ik het regelmatig over studeren aan een hogeschool of universiteit

Leenaversie
Hoe sta jij tegenover lenen voor je studie? 11
-

Zeer negatief
Lichtelijk negatief
Neutraal
Lichtelijk positief
Zeer positief

Zou jij, als je gaat studeren, een lening afsluiten voor je studie?
-

Zeer zeker niet
Waarschijnlijk niet
Neutraal
Waarschijnlijk wel
Zeer zeker wel

Zou jij in dat geval de (voor jou geldende) maximale lening afsluiten voor je studie?
-

Zeer zeker niet
Niet
Neutraal
Waarschijnlijk wel
Zeer zeker wel

Eerdere ervaringen in het onderwijs (slagen, zakken, advies etc.)
Heb je tijdens je opleiding wel eens een jaar overgedaan?
-

Nee
Ja

10 British Household Panel Survey, Socio-Economic Panel Study (SOEP).
11 Leenaversie, Pass, J., Muskens, M., Kurver, B., & van Klingeren, M. (2010). Leidt kennis tot lenen en lenen tot leren? Het effect
van informatie over lenen op leengedrag en studievoortgang van Nederlandse studenten. Mens en maatschappij, 85(3), 241-258.

Pagina 31 van 132

Ben je wel eens gezakt voor een eindexamen?
-

Nee
Ja
N.v.t.

Zelfvertrouwen/onzekerheid
Geef aan in hoeverre je het eens bent met de volgende stellingen [1-5, 1= helemaal mee oneens, 5 =
helemaal mee eens] 12
-

Ik verwacht dat ik het leuk zal vinden om te studeren aan een hogeschool of universiteit
Ik heb er vertrouwen in dat ik de capaciteiten heb die nodig zijn voor een studie aan een hogeschool of
universiteit
Ik heb vertrouwen in de bijdrage die ik kan leveren aan bijeenkomsten (lessen, werkgroepen, colleges) tijdens een
studie aan een hogeschool of universiteit
Ik heb er vertrouwen in dat ik de capaciteiten en vaardigheden heb om- buiten onderwijsbijeenkomsten zelfstandig te studeren voor een studie

Hoeveel procent kans geef jij jezelf om het eerste jaar van een opleiding aan een hogeschool of universiteit
succesvol af te ronden?
-

0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
90%
100%

Hoe belangrijk is het voor jou om een diploma te behalen in het hoger onderwijs (hbo of universiteit)?
-

Helemaal niet belangrijk
Niet belangrijk
Neutraal
Belangrijk
Zeer belangrijk
Mate van geïnformeerdheid over mogelijkheden in het hoger onderwijs; kwaliteit van ontvangen
studievoorlichting in het vo /mbo, LOB13

Welke voorlichting over opleidingen heb je gebruikt, of wil je gaan gebruiken? [per optie onderstaande drie
antwoordopties]
-

Ja
Nee
Niet mee bekend

-

Folders van hogescholen/universiteiten
Open dagen van hogescholen/universiteiten
Intensievere voorlichtingsdagen, zoals proefstuderen, meeloopdag, dagje-student, etc.
Bezoek aan een hogeschool/universiteit met mijn oude school
Voorlichting door een hogeschool/universiteit op mijn oude school
Zelf direct contact opgenomen met hogeschool/universiteit (telefoon, e-mail)
Websites van hogescholen/universiteiten
Sociale media (bv. Facebook, Twitter)
Website Studiekeuze123.nl
Andere vergelijkingswebsites en -gidsen (zoals Keuzegids, TKMST.nl, Qompas.nl, Elsevier)
Studie in cijfers (Studiebijsluiter)
Website www.studeermeteenplan.nl
Andere voorlichting, namelijk

12 NORC 2011 Undergraduate Survey, University of Chicago
13 Startmonitor Hoger Onderwijs

Pagina 32 van 132

Welke activiteiten heeft je school georganiseerd om je te begeleiden bij je keuze in het verder studeren of
werk? (meerdere antwoorden mogelijk)
-

Algemene voorlichting over hogeschool of universiteit en studiefinanciering
Voorlichting over opleidingen en beroepen: door docent/mentor/decaan
Voorlichting over opleidingen en beroepen: door oud-leerlingen of studenten
Voorlichting over opleidingen en beroepen: door ouders of gastsprekers
Bezoek met mijn school aan een hogeschool of universiteit
Bezoek met mijn school aan een studiekeuzemarkt
Bezoek met mijn school aan een bedrijf
(Online) interesse-, competentie- of beroepentest
Profielwerkstuk of stage gekoppeld aan oriëntatie op verder studeren of beroep
Een speciaal programma/keuzedeel om me voor te bereiden op het hbo.
Anders, namelijk
Geen enkele voorlichting over werken of verder studeren

Vind je dat jouw school de leerlingen/studenten die verder willen studeren voldoende helpt bij het kiezen
van een studie?
-

Helemaal niet
Overwegend niet
Neutraal
Overwegend wel
Zeker wel

Vignetten
Thema: Keuze voor het hoger onderwijs [alleen mbo-vooropleiding]
Hoe groot schat jij de kans dat jij een hbo-opleiding gaat volgen? [1-100 procent]
We leggen zo meteen enkele denkbeeldige situaties voor. We vragen je om je voor te stellen dat dit over
jou gaat. Per situatie vragen we aan jou wat je zou doen als dit werkelijk zo zou zijn. Er is geen
goed of fout antwoord.
Je bent geslaagd voor je mbo-4-opleiding/eindexamen en je twijfelt of je wel of niet verder gaat
studeren aan het hbo. [met bullets een combinatie van vier onderstaande kenmerken, steeds a of b.
Drie situaties pp voorleggen]
-

Je hoort van oud-studenten van je mbo-studie dat ze het hbo net zo moeilijk vinden als het mbo
Je hoort van oud-studenten van je mbo-studie dat ze het hbo moeilijker vinden dan het mbo

-

Een opleiding in het hbo duurt 4 jaar
Een opleiding in het hbo duurt 2 jaar

-

De hogeschool zegt dat mbo’ers harder moeten werken dan havisten voor een diploma
De hogeschool zegt dat mbo’ers even hard moeten werken als havisten voor een diploma

-

De voorwaarden voor een studielening (zoals rente, terugbetalen) blijven in de toekomst hetzelfde
Het is onzeker of de voorwaarden voor een studielening (zoals rente, terugbetalen) hetzelfde blijven in de
toekomst

Hoe groot schat jij onder deze omstandigheden de kans dat jij je voor deze hbo-opleiding aanmeldt? [1-100
procent]

Thema: Keuze voor opleiding A vs B [alle respondenten]
Hoe groot schat jij de kans dat je een opleiding aan een hogeschool of universiteit gaat volgen? [1-100
procent]
Zo meteen volgen een aantal denkbeeldige situaties waarin we je vragen een keuze te maken. Stel je bij
iedere situatie voor dat je gaat studeren aan een hogeschool of universiteit. Je weet ook al in welke
richting, maar je wilt nog een aantal opleidingen met elkaar vergelijken.

Pagina 33 van 132

Je hebt besloten om te gaan studeren en je hebt al een aardig idee wat je wilt. Onderstaande
opleiding staat hoog op je lijstje. Jouw diploma is geschikt daarvoor. Van deze opleiding krijg je het
volgende te weten: [met bullets een combinatie van vier onderstaande kenmerken, steeds a of b.
Drie situaties pp voorleggen]
-

er is een beperkt aantal studieplaatsen beschikbaar: er wordt geselecteerd
je wordt met jouw vooropleiding direct toegelaten tot deze opleiding

-

de opleiding is volledig in het Engels
de opleiding is in het Nederlands

-

je kan gemiste studiepunten in het eerste jaar later in je opleiding nog inhalen
je moet in het eerste jaar alle studiepunten halen

-

het meeste onderwijs wordt gegeven in groepen van meer dan 100 studenten
het meeste onderwijs wordt gegevens in groepen van ongeveer 10 studenten

-

naast het collegegeld zijn er veel extra kosten
naast het collegegeld zijn er geen extra kosten

Hoe groot schat jij onder deze omstandigheden de kans dat jij je voor deze opleiding aanmeldt? [1-100
procent]

Thema: Selectieve opleiding [alle respondenten]
Hoe groot is de kans dat jij je aanmeldt voor een opleiding met een selectieprocedure? [1-100 procent]
Zo meteen volgen een aantal denkbeeldige situaties waarin we je vragen een keuze te maken. Stel je bij
iedere situatie voor dat je interesse hebt in het volgen van een opleiding met een selectieprocedure
en dat je voldoet aan de vooropleidingseisen, maar je wilt nog een aantal opleidingen met elkaar
vergelijken.
[met bullets een combinatie van drie onderstaande kenmerken. Drie situaties pp voorleggen]
-

De selectieprocedure kost de deelnemers een uur tijd
De selectieprocedure kost voor de deelnemers drie dagdelen tijd
De selectieprocedure valt tijdens een drukke tijd van het examenjaar
De selectieprocedure valt buiten een drukke tijd van het examenjaar

-

Je wordt geselecteerd op je prestaties en/of/capaciteiten; hiervoor moet je een toets maken op de
universiteit/hogeschool.
Je wordt geselecteerd op je rapportcijfers van de middelbare school
Je wordt geselecteerd op je motivatie; hiervoor moet je een motivatiebrief schrijven.
Je wordt geselecteerd op je motivatie; hiervoor moet je op de universiteit/hogeschool een gesprek
voeren.

-

Hoe groot schat jij onder deze omstandigheden de kans dat jij je voor deze opleiding aanmeldt? [1-100
procent]

Voor iedereen:
Stel er wordt geloot voor deze selectieve opleiding. Hoe groot is onder deze omstandigheden de kans dat jij
je voor deze opleiding inschrijft? [1-100 procent]

Pagina 34 van 132

Studeren in bijzondere omstandigheden 14
Heb je een gediagnosticeerde psychische of lichamelijke beperking die van invloed kan zijn op je
studieprestaties?
-

Ja
Nee
Wil ik niet zeggen

Heb je te maken met één of meer van onderstaande bijzondere omstandigheden? Je kunt meer antwoorden
aankruisen:
-

ik heb (mantel)zorgtaken voor ouders, familie en/of vrienden,
ik heb een bijbaan/bijbanen en/of vrijwilligerswerk
ik heb financiële problemen
Echtscheiding ouders
Problemen met aanpassing aan de Nederlandse cultuur en gewoontes
Relatieproblemen
Woon/leefproblemen
Verslaving
Ziekte/overlijden van partner, ouders, kinderen, broer of zus
Zwangerschap (en bevalling)
Transitie naar gewenst geslacht of genderexpressie
Andere bijzondere omstandigheden, namelijk
Wil ik niet zeggen
Geen van deze omstandigheden

Afsluitende stellingen
Geef aan in hoeverre je het eens bent met de volgende stellingen [1 = helemaal niet mee eens, 5 =
helemaal mee eens]
–
–
–
–

Ik vind het belangrijk om een opleiding te kunnen volgen dichtbij mijn ouderlijk huis
Als er een loting gedaan zou worden om toegang te krijgen tot een opleiding met numerus fixus, zou ik me
eerder aanmelden voor zo’n opleiding dan nu, nu er gebruik wordt gemaakt van selectie.
Ik let op de inhoud van de studiekeuzecheck in mijn overwegingen om me aan te melden voor een opleiding
Ik zie ertegenop om deel te nemen aan een intensieve studiekeuzecheck (bijvoorbeeld: meeloopdag, gesprek
met opleiding etc.)

Hoe sta je tegenover een opleiding waarvan de meerderheid van de studenten internationaal is?
–
–
–
–
–

erg negatief
negatief
niet positief en niet negatief
positief
erg positief

Gelijke behandeling
Hoe belangrijk is het voor jouw studiekeuze dat een hogeschool of universiteit aandacht besteedt aan
gelijke behandeling? Met gelijke behandeling bedoelen we dat iedereen op dezelfde manier meedoet
en erbij hoort, ongeacht achtergrond, opleidingsniveau ouders, geslacht, seksuele geaardheid,
religie etc.
–
–
–
–
–

Helemaal niet belangrijk
Niet belangrijk
Neutraal
Belangrijk
Heel erg belangrijk

14 Studentenmonitor Hoger Onderwijs

Pagina 35 van 132

In deze vragenlijst hebben we een aantal factoren benoemd die ertoe kunnen leiden dat jongeren ofwel
niet kiezen voor de opleiding van eerste voorkeur, of helemaal afzien van een opleiding aan een
hogeschool of universiteit (denk aan: intensieve selectieprocedure, extra kosten).
In hoeverre zouden de volgende aspecten voor jou ook een rol kunnen spelen in deze keuze? [1 =
zeer kleine rol, 5 = zeer grote rol]
–
–
–
–
–
–
–

financiële zaken en/of problemen
afstand en reistijd
studentenhuisvesting in de betreffende stad
mening van ouders en/ of vrienden
twijfel aan eigen kunnen
stress / hoge werkdruk
dyslexie/dyscalculie

Zijn er nog kenmerken of omstandigheden die we niet hebben opgenomen in deze vragenlijst, die volgens
jou ertoe kunnen leiden dat studenten niet kiezen voor de opleiding van eerste keuze?
Zijn er nog kenmerken of omstandigheden die we niet hebben opgenomen in deze vragenlijst, die volgens
jou ertoe kunnen leiden dat studenten helemaal afzien van een opleiding aan een hogeschool of
universiteit?

Pagina 36 van 132

Bijlage III: Programmeren van het vignettenonderzoek

Programmeren vignetten
Het programmeren van de vignetten gebeurt in een paar stappen.
Stap 1: Alle mogelijk combinaties van kenmerken worden in een tabel gezet. Als voorbeeld nemen we
het vignet voor mbo-gediplomeerden. Deze heeft vier kenmerken die alle vier twee waarden kunnen
hebben (2x2x2x2):
Keuze voor het hoger onderwijs [alleen mbo-vooropleiding]
Hoe groot schat jij de kans dat jij een hbo-opleiding gaat volgen? [1-100 procent]
Stel, je twijfelt of je verder wilt gaan studeren in het hbo. Er zijn in het hbo-opleidingen waar
je de juiste vooropleiding voor hebt en die je interessant vindt. In dit vragenblok leggen we je
achtereenvolgens twee situaties voor. We willen graag weten hoe groot jij bij iedere situatie
denkt dat de kans is dat je onder die omstandigheden verder gaat studeren in het hbo.
I Moeilijkheidsgraad
1 Stel, veel studenten vinden deze hbo-opleiding even moeilijk als hun mbo-opleiding
2 Stel, veel studenten vinden deze hbo-opleiding moeilijker dan hun mbo-opleiding
II Opleidingsduur
1 En de hbo-opleiding duurt twee jaar
2 En de hbo-opleiding duurt vier jaar
III Verwachting hogeschool
1 De hogeschool geeft aan dat mbo’ers met evenveel inspanning dit hbo-diploma behalen als
havisten
2 De hogeschool geeft aan dat mbo’ers meer inspanning moeten doen om dit hbo-diploma te
behalen dan havisten
IV Lening
1 En het is zeker dat de voorwaarden voor een studielening (zoals rente, terugbetalen) in te
toekomst hetzelfde blijven
2 En misschien worden de voorwaarden voor een studielening (zoals rente, terugbetalen) in te
toekomst minder gunstig

Pagina 37 van 132

Een tabel met alle mogelijk combinaties van kenkerken (moeilijkheidsgraad, opleidingsduur,
inspanning, lening) kan er als volgt uitzien:
Combinatie nr
Moeilijkheidsgraad Opleidingsduur
Inspanning
Lening
1
0
0
1
1
2
0
0
1
0
3
0
0
0
1
4
0
0
0
0
5
0
1
1
1
6
0
1
1
0
7
0
1
0
1
8
0
1
0
0
9
1
0
1
1
10
1
0
1
0
11
1
0
0
1
12
1
0
0
0
13
1
1
1
1
14
1
1
1
0
15
1
1
0
1
16
1
1
0
0
Stap 2:
Er wordt at random één combinatie uit deze 16 mogelijke combinaties getrokken, en voorgelegd aan
de respondent
Stap 3:
Er wordt at random nog één combinatie uit de overgebleven 15 mogelijke combinaties getrokken en
voorgelegd aan de respondent

Pagina 38 van 132

Colofon
Inspectie van het Onderwijs
Postbus 2730 | 3500 GS Utrecht
www.onderwijsinspectie.nl
Een exemplaar van deze publicatie is te downloaden vanaf de website van de
Inspectie van het Onderwijs: www.onderwijsinspectie.nl.
© Inspectie van het Onderwijs | juni 2022

Pagina 39 van 132