Accountantsrapport bij voortgangsrapportage
voortgangsrapportage
40 Hogesnelheidslijn Zuid

Colofon
Titel

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40
Hogesnelheidslijn Zuid

Uitgegeven door

Auditdienst Rijk
Ministerie van Financiën

Status

Definitief

Datum

26 oktober 2017

Kenmerk

2017-0000207892

Inlichtingen
Auditdienst Rijk
070-342 7700

2

Inhoud

Accountantsrapport bij voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid
1
Voorwoord
3
1
Hoofdlijnen onderzoeksresultaten
5
2
Inleiding
7
2.1
Opdracht
7
2.2
Beschrijving van het object van onderzoek
7
2.3
Karakteristiek van het programma
8
3
Controleverklaring van de onafhankelijke accountant bij de financiële
verantwoording over de periode 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017
9
4
Assurance-rapport inzake de volledigheid en de kwaliteit en totstandkoming van
de in voortgangsrapportage 40 opgenomen informatie en de beheersing en het
beheer van het programma
11
4.1
Inleiding
11
4.2
Criteria
11
4.3
Samenvatting van de verrichte werkzaamheden
12
4.3.1
De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en
niet-financiële informatie
12
4.3.2
Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie
12
4.3.3
Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
niet-financiële informatie
12
4.3.4
De beheersing en het beheer van het programma
13
4.4
Conclusies
13
4.4.1
De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en
niet-financiële informatie
13
4.4.2
Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie
13
4.4.3
Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
niet-financiële informatie
14
4.4.4
De beheersing en het beheer van het programma
14
Bijlage: Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid
15

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

Voorwoord

In de Regeling grote projecten wordt in het kader van de voortgangsrapportage een
oordeel gevraagd over een aantal nader in de Regeling benoemde aspecten. In
relatie tot de geldende beroepsregels voor accountants leidt dit tot een assuranceopdracht.
In geval van het project Hogesnelheidslijn Zuid is sprake van een bijzondere
situatie. Het project is een aantal jaren geleden opgeleverd. De activiteiten die nu
nog plaatsvinden betreffen de afwikkeling van een aantal restpunten. De
belangrijkste daarvan zijn geluidsbeperkende maatregelen, maatregelen verbetering
vervoersprestaties, zettingen en de kwaliteit van het betonwerk.
De in voortgangsrapportage 40 opgenomen realisaties van verplichtingen, uitgaven
en ontvangsten in de periode 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 hebben een zeer
gering financieel belang in relatie tot het totale projectbudget. Daar onze
materialiteit is gebaseerd op de financiële transacties in de periode van 1 juli 2016
tot en met 30 juni 2017 is de materialiteit1 erg laag in relatie tot het projectbudget
(ca 7,35 miljard euro).
Er is geen sprake meer van een projectorganisatie. De beleidsmatige aspecten van
het project worden behandeld door het ministerie van Infrastructuur en Milieu (I&M)
De technische activiteiten zijn uitbesteed aan ProRail-CMT (hierna ProRail)2 en
Infraspeed. De schadeclaims worden behandeld door het schadevergoedingschap
HSL.
De oordelen die voortvloeien uit onze assurance opdracht moeten vanuit dit
perspectief worden gelezen.
Op grond van de beroepsregels hebben wij de opdracht gesplitst en rapporteren wij
als volgt:
•
een controleverklaring bij de verantwoording van aangegane verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten over de periode 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017;
•
een assurance-rapportage met conclusies (en onderliggende bevindingen) over
de volledigheid en het totstandkomingsproces van de toekomstgerichte
financiële informatie en niet-financiële informatie in voortgangsrapportage 40
en de beheersing en het beheer van het project Hogesnelheidslijn Zuid (HSL)
in de periode 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017.
Hoofdstuk 1 bevat de hoofdlijnen van de onderzoeksresultaten.
Hoofdstuk 2 betreft de inleiding met de vermelding van de onderzoeksopdracht en
de beschrijving van het object van onderzoek.
In hoofdstuk 3 is de controleverklaring bij de verantwoording van aangegane
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten opgenomen.
In hoofdstuk 4 is de assurance-rapportage met conclusies opgenomen over:
1 Materialiteit is de grens waarboven wij afwijkingen rapporteren en meewegen in de strekking van ons
oordelen.
2 ProRail-CMT (contractmanagementteam) is sinds 2007 gevolmachtigd contractbeheerder van het contract met
Infraspeed (toetst namens de Staat of Infraspeed aan de eisen van het contract voldoet).

3

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

•

•
•
•

de volledigheid van de financiële en niet-financiële informatie in
voortgangsrapportage 40 in relatie tot de eisen gesteld in artikel 12 van de
Regeling grote projecten;
de kwaliteit en het proces van totstandkoming van de toekomstgerichte
financiële informatie;
de kwaliteit en het proces van totstandkoming van de niet-financiële
informatie;
de beheersing en het beheer van het project.

4

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

1

Hoofdlijnen onderzoeksresultaten
Context
Voordat we ingaan op onze oordelen geven wij eerst inzicht in de specifieke situatie
waarin het project Hogesnelheidslijn zich bevindt. Afgezien van een aantal
restpunten is het project afgerond en rijden er treinen op de Hogesnelheidslijn Zuid.
Een en ander is beschreven in hoofdstuk 2 en hoofdstuk 3 van
voortgangsrapportage 40.
De beleidsmatige kant van de afwikkeling van deze restpunten ligt bij I&M en vindt
plaats binnen de directie Openbaar Vervoer en Spoor (OVS). De daadwerkelijke
afhandeling van de restpunten is uitbesteed aan ProRail en, voor zover contractueel
geregeld in het bestaande contract met Infraspeed, aan Infraspeed3, (dit betreft alle
punten behalve afwikkeling schades) en aan het Schadevergoedingsschap HSL.
Van de in hoofdstuk 2 van voortgangsrapportage 40 beschreven restpunten bevindt
betonkwaliteit zich nog in de fase waarin de ernst en omvang van de betonschade
op de HSL-Zuid worden vastgesteld. De omvang van de werkzaamheden die moeten
worden verricht om deze restpunten op te lossen is nog niet bekend.
De behandeling van schadeclaims is belegd bij het schadevergoedingsschap HSLZuid.
Zonder afbreuk te doen aan onze onderzoeksresultaten merken wij op dat de over
de periode 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 verantwoorde aangegane
verplichtingen (ca. 3,5 miljoen euro), verrichtte uitgaven (ca. 900.000 euro) en
geïnde ontvangsten (4.000 euro) een zeer gering aandeel vormen in het totale
aanlegbudget (ca. 7,35 miljard euro) van de Hogesnelheidslijn Zuid. De materialiteit
voor onze controle van de financiële verantwoording is gebaseerd op de omvang van
de financiële transacties van 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 en is dus erg laag
in relatie tot het aanlegbudget van het project.
Tegen deze achtergrond moet dit rapport inclusief onze oordelen worden gelezen.
De hoofdlijnen van de in het onderhavige accountantsrapport opgenomen
onderzoeksresultaten zijn:
•
Er is een goedkeurende controleverklaring afgegeven bij de in de periode 1 juli
2016 tot en met 30 juni 2017 verantwoorde aangegane verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten.
•
In het projectbudget zijn 2 belangrijke restpunten opgenomen: betonkwaliteit
en zettingen. Het restpunt betonkwaliteit bevindt zich in de fase waarin de
ernst en omvang van de betonschade op de HSL-Zuid worden vastgesteld.
Momenteel worden betonnen objecten op de HSL visueel geïnspecteerd. Voor
dit restpunt heeft in het verslagjaar geen periodieke kwantitatieve risicoanalyse
plaatsgevonden. Met betrekking tot dit punt is de beheersing van de
betonkwaliteit niet effectief. Als gevolg hiervan kan het project nog geen beeld
geven (bandbreedtes) van de tijd en de kosten die de oplossing van dit
restpunt met zich meebrengt. Dit leidt er toe dat de in artikel 12 van de
Regeling grote projecten voorgeschreven toekomstgerichte financiële en niet3 Infraspeed voert als gevolg van de functie als infraprovider ook veel beheer en onderhoud taken uit.

5

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

financiële informatie voor wat betreft de betonkwaliteit niet volledig
opgenomen is in de voortgangsrapportage. Het gaat hierbij om het ontbreken
van een kwantitatieve risicoanalyse met betrekking tot betonkwaliteit, die
overeenkomstig daarvoor geldende uitgangspunten en veronderstellingen
ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot stand is gekomen. Dit leidt tot
beperkingen in ons oordeel.

Bevindingen ten aanzien van beheersing en beheer van het project:
De staatssecretaris van I&M is eindverantwoordelijk voor de realisatie van het
project HSL Zuid. Zoals uit hoofdstuk 2 van de voortgangsrapportage blijkt is het
project op een aantal restpunten na afgerond. De nog lopende zaken betreffen nog
te realiseren geluidswerende maatregelen, afhandeling schades, afwikkeling
grondzaken, zettingen, betonkwaliteit, de MER-evaluatie en restactiviteiten inzake
infrastructuur.
Binnen I&M zijn voor de beheersing van een dergelijk project een Governancemodel
Grote Projecten en een Beheersmodel Grote Projecten ontworpen. Gezien de fase
waarin het project verkeert, de afwikkeling van een aantal in hoofdstuk 2 van de
voorgangrapportage 40 opgenomen restpunten, is een groot gedeelte van deze
modellen niet meer relevant. Er kan worden afgeweken van deze modellen indien
deze afwijkingen toereikend zijn gemotiveerd.
Dit is het geval bij dit project. De afwijkingen zijn gemotiveerd. Wij hebben echter
vastgesteld dat één belangrijke afwijking niet toereikend kon worden gemotiveerd.
Dit betreft het niet kwantificeren van risico’s met betrekking tot de betonkwaliteit.
De beheersing van het project is wat dit punt betreft naar onze mening niet effectief
voor het beheersen van de planning en de budgettering van dit restpunt.
IenM is van mening dat de risico’s nog niet zijn te kwantificeren omdat dit restpunt
zich nog in de fase bevindt waarin de ernst en omvang van de betonschade nog zal
worden vastgesteld. Wel is inmiddels een methodiek ontwikkeld voor het
kwantificeren van risico’s, die bij zettingen al is toegepast.

6

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

2

Inleiding

2.1

Opdracht
De aanleg van de infrastructuur van de Hogesnelheidslijn Zuid is door de Tweede
Kamer der Staten-Generaal op 27 juni 1996 als groot project aangewezen. In het
kader van de Regeling grote projecten dient bij de voortgangsrapportages periodiek
een accountantsrapport gevoegd te worden met een oordeel over:
•
de kwaliteit en de volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen
financiële en niet-financiële informatie;
•
de beheersing en het beheer van het project, waaronder begrepen de
toereikendheid van de projectorganisatie, de kwaliteit van de bestuurlijke
informatievoorziening, de werking van de administratieve organisatie en de
werking van het systeem van interne controle.
Het onderzoek is uitgevoerd door de Auditdienst Rijk (ADR) in opdracht van de
staatssecretaris van I&M.

2.2

Beschrijving van het object van onderzoek
Wij hebben voortgangsrapportage 40 met als peildatum 30 juni 2017, die als bijlage
bij dit rapport is gevoegd, onderzocht. Deze voortgangsrapportage is opgesteld
onder de verantwoordelijkheid van de staatssecretaris van I&M.
De beheersing en het beheer van het project, zoals dat in de periode 1 juli 2016 tot
en met 30 juni 2017 plaatsvond, is eveneens door ons onderzocht.
Het is onze verantwoordelijkheid om:
•
een controleverklaring af te geven met betrekking tot de in de
Voortgangsrapportage 40 verantwoorde aangegane verplichtingen, uitgaven en
ontvangsten over de periode 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017;
•
conclusies te formuleren over:
o de volledigheid van de in de voortgangsrapportage 40 opgenomen financiële
en niet-financiële informatie in relatie tot de eisen gesteld in artikel 12 van
de Regeling grote projecten;
o de kwaliteit en het proces van totstandkoming (ordelijk, controleerbaar en
deugdelijk) van de in de voortgangsrapportage 40 opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie;
o de kwaliteit van het proces van totstandkoming (ordelijk, controleerbaar en
deugdelijk) van de in de voortgangsrapportage 40 opgenomen nietfinanciële informatie;
o de beheersing en het beheer van het programma in de periode 1 juli 2016
tot en met 30 juni 2017.
In voortgangsrapportage 40 wordt ingegaan op de projectvoortgang op
hoofdlijnen: restpunten aanlegproject (hoofdstuk 2), nieuwe infrastructurele
maatregelen (hoofdstuk 3), vervoer (hoofdstuk 4) en de financiën (hoofdstuk 5).
De teksten in paragraaf 3.2 en hoofdstuk 4 inzake vervoer vallen buiten de scope
van ons onderzoek omdat dit de exploitatiefase van de Hogesnelheidslijn Zuid
betreft.

7

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

2.3

Karakteristiek van het programma
De staatssecretaris van I&M is eindverantwoordelijk voor de realisatie van de
Hogesnelheidslijn Zuid. Afgezien van een aantal restpunten is het project afgerond
en rijden er treinen op de Hogesnelheidslijn Zuid. Een en ander is beschreven in
hoofdstuk 4 van voortgangsrapportage 40.
De beleidsmatige kant van de afwikkeling van deze restpunten ligt bij I&M en vindt
plaats binnen de directie Openbaar Vervoer en Spoor (OVS). De daadwerkelijke
afhandeling van de restpunten is uitbesteed aan ProRail en, voor zover contractueel
geregeld in het bestaande contract met Infraspeed, aan Infraspeed4, (alle punten
behalve afwikkeling schades) en aan het Schadevergoedingsschap HSL.
De restpunten met betrekking tot betonkwaliteit bevinden zich nog in de fase waarin
de ernst en omvang van de betonschade op de HSL-Zuid worden vastgesteld. De
omvang van de werkzaamheden die hiermee samenhangen om deze punten op te
lossen zijn dan ook nog niet bekend.
De behandeling van schadeclaims is belegd bij het schadevergoedingsschap HSLZuid.
De in periode 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 aangegane verplichtingen (per
saldo (ca. 3,5 miljoen euro) en verrichtte uitgaven (ca. 0,9 miljoen euro) geïnde
ontvangsten (ca. 4.000 euro) vormen een zeer gering aandeel van het totale
aanlegbudget (ca. 7,35 miljard euro) van de Hogesnelheidslijn Zuid.
Tegen deze achtergrond moet dit rapport inclusief onze oordelen worden gelezen.

4 Infraspeed voert als gevolg van functie als infraprovider ook veel beheer en onderhoud taken uit.

8

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

3

Controleverklaring van de onafhankelijke
accountant bij de financiële verantwoording
over de periode 1 juli 2016 tot en met 30 juni
2017
Afgegeven ten behoeve van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Verklaring betreffende de in voortgangsrapportage 40 opgenomen
financiële verantwoording
Ons oordeel
Wij hebben de mutaties van de financiële verantwoording over de periode 1 juli
2016 tot en met 30 juni 2017 van het project Hogesnelheidslijn Zuid gecontroleerd.
Deze financiële verantwoording bestaat uit de tabellen 2, 3 en 4 in paragraaf 5.1
van voortgangsrapportage 40 (opgenomen als bijlage bij dit rapport).
Naar ons oordeel:
-geeft de financiële verantwoording een getrouw beeld van de aangegane
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten in overeenstemming met de
verslaggevingvoorschriften die zijn opgenomen in de Comptabiliteitswet 2001, de
daaruit voortvloeiende regelgeving en de Regeling grote projecten.
-voldoen de in deze financiële verantwoording opgenomen verplichtingen, uitgaven
en ontvangsten aan de eis van comptabele rechtmatigheid.
De basis voor ons oordeel
Wij hebben onze controle uitgevoerd volgens het Nederlands recht, waaronder ook
de Nederlandse controlestandaarden vallen. Onze verantwoordelijkheden op grond
hiervan zijn beschreven in de sectie ‘Onze verantwoordelijkheden voor de controle
van de financiële verantwoording’. Wij zijn onafhankelijk van het ministerie van
Infrastructuur en Milieu zoals vereist in de Verordening inzake de onafhankelijkheid
van accountants bij assurance-opdrachten (ViO) en andere voor de opdracht
relevante onafhankelijkheidsregels in Nederland. Verder hebben wij voldaan aan de
Verordening gedrags- en beroepsregels accountants (VGBA). Wij vinden dat de door
ons verkregen controle-informatie voldoende en geschikt is als basis voor ons
oordeel.
Beschrijving van verantwoordelijkheden met betrekking tot de financiële
verantwoording
Verantwoordelijkheden van de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu voor de
financiële verantwoording
De staatssecretaris is verantwoordelijk voor het opmaken van de financiële
verantwoording die de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten getrouw dient weer
te geven in overeenstemming met de verslaggevingvoorschriften die zijn
opgenomen in de Comptabiliteitswet 2001 en de daaruit voortvloeiende regelgeving,
waaronder de Regeling grote projecten. De staatssecretaris is tevens
verantwoordelijk voor de comptabele rechtmatigheid van de in de financiële
verantwoording opgenomen verplichtingen, uitgaven en ontvangsten. In dit kader is
de staatssecretaris verantwoordelijk voor een zodanige interne beheersing die de

9

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

staatssecretaris noodzakelijk acht om het opmaken van de financiële
verantwoording en de naleving van de eis van comptabele rechtmatigheid mogelijk
te maken zonder afwijkingen van materieel belang als gevolg van fouten of fraude.
Onze verantwoordelijkheden voor de controle van de financiële verantwoording
Onze verantwoordelijkheid is het zodanig plannen en uitvoeren van een
controleopdracht dat wij daarmee voldoende en geschikte controle-informatie
verkrijgen voor het door ons af te geven oordeel. Onze controle is uitgevoerd met
een hoge mate maar geen absolute mate van zekerheid waardoor het mogelijk is
dat wij tijdens onze controle niet alle materiële fouten en fraude ontdekken.
Afwijkingen kunnen ontstaan als gevolg van fraude of fouten en zijn
materieel indien redelijkerwijs kan worden verwacht dat deze, afzonderlijk of
gezamenlijk, van invloed kunnen zijn op de beslissingen die gebruikers op basis van
deze financiële verantwoording nemen. De materialiteit beïnvloedt de aard, timing
en omvang van onze controlewerkzaamheden en de evaluatie van het effect van
onderkende afwijkingen op ons oordeel.
Wij hebben deze accountantscontrole professioneel kritisch uitgevoerd en hebben
waar relevant professionele oordeelsvorming toegepast in overeenstemming met de
Nederlandse controlestandaarden, ethische voorschriften en de
onafhankelijkheidseisen. Onze controle bestond onder andere uit:
• het identificeren en inschatten van de risico’s dat de financiële verantwoording
afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fouten of fraude, het in
reactie op deze risico’s bepalen en uitvoeren van controlewerkzaamheden en het
verkrijgen van controle-informatie die voldoende en geschikt is als basis voor ons
oordeel. Bij fraude is het risico dat een afwijking van materieel belang niet ontdekt
wordt groter dan bij fouten. Bij fraude kan sprake zijn van samenspanning, valsheid
in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen, het opzettelijk
verkeerd voorstellen van zaken of het doorbreken van de interne beheersing;
• het verkrijgen van inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de controle
met als doel controlewerkzaamheden te selecteren die passend zijn in de
omstandigheden;
• het evalueren van de presentatie, structuur en inhoud van de financiële
verantwoording en de daarbij opgenomen toelichtingen;
• het evalueren of de financiële verantwoording een getrouw beeld geeft van de
onderliggende transacties en gebeurtenissen; en
• het evalueren of de in de financiële verantwoording opgenomen verplichtingen,
uitgaven en ontvangsten rechtmatig zijn.
Wij communiceren met de leiding van het ministerie van Infrastructuur en Milieu
onder andere over de geplande reikwijdte en timing van de controle en over de
significante bevindingen die uit onze controle naar voren zijn gekomen, waaronder
eventuele significante tekortkomingen in de interne beheersing.
Den Haag, 26 oktober 2017
Auditdienst Rijk

G. Baak MSc RA

10

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

4

Assurance-rapport inzake de volledigheid en de
kwaliteit en totstandkoming van de in
voortgangsrapportage 40 opgenomen
informatie en de beheersing en het beheer van
het programma

4.1

Inleiding
In dit hoofdstuk zijn conclusies geformuleerd over de volledigheid van de financiële
en niet-financiële informatie in de bijgevoegde voortgangsrapportage in relatie tot
de eisen gesteld in artikel 12 van de Regeling grote projecten, de kwaliteit en het
proces van totstandkoming van de niet-financiële informatie en van de
toekomstgerichte financiële informatie en over de beheersing en het beheer van het
programma.
De staatssecretaris van I&M is verantwoordelijk voor het opstellen van de
voortgangsrapportage en voor de beheersing en het beheer van het programma.
Wij hebben ons onderzoek verricht in overeenstemming met Nederlands recht,
waaronder Standaard 3000 D ‘Assurance-opdrachten anders dan opdrachten tot
controle of beoordeling van historische financiële informatie (directe-opdrachten)’ en
Standaard 3400 ‘Onderzoek van toekomstgerichte financiële informatie’.
Dienovereenkomstig hebben wij ons onderzoek zodanig gepland en uitgevoerd dat
een redelijke mate van zekerheid is verkregen voor onze conclusies met betrekking
tot de door ons onderzochte punten. Een assurance-opdracht omvat onder meer een
onderzoek door middel van deelwaarnemingen van relevante gegevens.
Wij zijn van mening dat de door ons verkregen assurance-informatie voldoende en
geschikt is als basis voor onze conclusies.

4.2

Criteria
De volledigheid van de in de voortgangsrapportage 40 opgenomen financiële en
niet-financiële informatie is beoordeeld aan de hand van de gestelde eisen in artikel
12 van de Regeling grote projecten.
Met betrekking tot de totstandkoming van de toekomstgerichte financiële informatie
en niet-financiële informatie geldt dat de desbetreffende informatie op een ordelijke,
controleerbare en deugdelijke wijze tot stand dient te komen.
De in dat kader vast te stellen aspecten zijn of:
•
de veronderstellingen een redelijke basis vormen voor de toekomstgerichte
financiële informatie;
•
de toekomstgerichte financiële informatie op een aanvaardbare wijze
gebaseerd is op de als uitgangspunt gekozen veronderstellingen en de
presentatie ervan in overeenstemming is met de van toepassing zijnde
grondslagen;

11

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

•
•
•

de taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden goed in het
totstandkomingsproces zijn belegd;
het totstandkomingsproces achteraf reconstrueerbaar is;
de informatie die als uitkomst van het totstandkomingsproces is opgeleverd op
volledige en juiste wijze in de voortgangsrapportage is opgenomen.

Verder geldt dat de toekomstgerichte financiële informatie en niet-financiële
informatie niet strijdig mag zijn met elkaar en met de in voortgangsrapportage 40
opgenomen historische financiële informatie. Waar nodig dient de niet-financiële
informatie te zijn voorzien van een duidelijke bronvermelding.
Met betrekking tot de toekomstgerichte financiële informatie merken wij op dat de
realisatie daarvan altijd zal afwijken van de prognoses.
De beheersing en het beheer van het project Hogesnelheidslijn Zuid hebben wij
beoordeeld aan de hand van het Governancemodel Grote Projecten (d.d. 28 maart
2014) en het Beheersmodel Grote projecten (d.d. augustus 2016) met inachtneming
van de gemotiveerde afwijkingen van deze modellen.
4.3

Samenvatting van de verrichte werkzaamheden

4.3.1

De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en nietfinanciële informatie
Ter zake van de volledigheid van de in de voortgangsrapportage 40 opgenomen
financiële en niet-financiële informatie, zijn wij nagegaan of de volgens artikel 12
van de Regeling grote projecten op te nemen informatie is opgenomen in
voortgangsrapportage 40.

4.3.2

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie
Ter zake van de in de voortgangsrapportage 40 opgenomen toekomstgerichte
financiële informatie zijn wij nagegaan of de veronderstellingen een redelijke basis
vormen voor de toekomstgerichte financiële informatie, de toekomstgerichte
financiële informatie op een aanvaardbare wijze gebaseerd is op de als uitgangspunt
gekozen veronderstellingen en de presentatie ervan in overeenstemming is met de
van toepassing zijnde grondslagen en deze toekomstgerichte financiële informatie
ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot stand is gekomen.
Voorts zijn wij nagegaan of de opgenomen toekomstgerichte financiële informatie
niet strijdig is met de historische financiële informatie en met de niet-financiële
informatie in de voortgangsrapportage.

4.3.3

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen nietfinanciële informatie
Ter zake van de in voortgangsrapportage 40 opgenomen niet-financiële informatie
zijn wij nagegaan of deze informatie ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot stand
is gekomen.
Voorts zijn wij nagegaan of de opgenomen niet-financiële informatie niet strijdig is
met de in voortgangsrapportage 40 opgenomen financiële informatie.

12

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

4.3.4

De beheersing en het beheer van het programma
Wij hebben de opzet, het bestaan en de werking de geïmplementeerde onderdelen
van specifieke onderdelen van het Governancemodel Grote Projecten en het
Beheersmodel Grote Projecten onderzocht door middel van het houden van
interviews en de beoordeling van de relevante documentatie ter zake.
Wij hebben hierbij met name aandacht besteed aan de inrichting van het project
waaronder de taken en de verantwoordelijkheidsverdeling, het risicomanagement,
de planning en de voortgangsbewaking, de interne informatievoorziening, het
referentiebeheer, het proces rondom de contactmomenten, het budgetbeheer en het
beheer van de post onvoorzien.

4.4

Conclusies
Op grond van ons onderzoek komen wij tot de volgende conclusies:

4.4.1

De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en nietfinanciële informatie
In voortgangsrapportage 40 ontbreekt kwantitatieve informatie over dreigende
kostenoverschrijdingen met betrekking tot betonkwaliteit, met inbegrip van
voorstellen voor vermijding dan wel beperking van overschrijdingen en de eventuele
budgettaire inpassing ervan. Daarnaast is niet aangegeven in hoeverre het
projectbudget wat betreft het restpunt betonkwaliteit nog toereikend wordt geacht
om het project af te ronden, gegeven de op dat moment geldende inzichten.
De voortgangsrapportage 40 voldoet met uitzondering van de voorgaande
ontbrekende informatie, in alle van materieel belang zijnde opzichten, aan artikel 12
van de Regeling grote projecten.

4.4.2

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie
De in voortgangsrapportage 40 opgenomen toekomstgerichte financiële informatie
inzake betonkwaliteit is niet gebaseerd op veronderstellingen die een redelijke basis
vormen voor deze toekomstgerichte financiële informatie. De toekomstgerichte
financiële informatie is niet op een aanvaardbare wijze gebaseerd op de als
uitgangspunt gekozen veronderstellingen en de presentatie ervan is niet in
overeenstemming met de van toepassing zijnde grondslagen. De risico’s die worden
gelopen met betrekking tot het afwikkelen van het restpunt betonkwaliteit zijn niet
gekwantificeerd. Hierdoor kan I&M de gevolgen van de risico’s met betrekking tot
betonkwaliteit in termen van tijd en geld niet (door middel van bandbreedtes)
aangeven in de voortgangsrapportage.
De in voortgangsrapportage 40 opgenomen toekomstgerichte financiële informatie is
met uitzondering van de in de voorgaande alinea aangegeven punten ordelijk,
controleerbaar en deugdelijk tot stand gekomen.
Wij hebben vastgesteld dat de in de voortgangsrapportage 40 opgenomen
toekomstgerichte financiële informatie, voor zover wij dat kunnen beoordelen, niet
strijdig is met de in voortgangsrapportage 40 opgenomen historische financiële
informatie en niet-financiële informatie.

13

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

4.4.3

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen nietfinanciële informatie
De in de voortgangsrapportage 40 opgenomen niet-financiële informatie is met
uitzondering van het bepalen en beschrijven van (bandbreedtes in) risico’s inzake
betonkwaliteit en de gevolgen daarvan voor de planning in kwantitatieve termen
ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot stand gekomen.
Wij hebben vastgesteld dat de in voortgangsrapportage 40 opgenomen nietfinanciële informatie niet strijdig is met de in voortgangsrapportage 40 opgenomen
financiële informatie.

4.4.4

De beheersing en het beheer van het programma
De beheersing en het beheer van het project Hogesnelheidslijn Zuid was in de
periode 1 juli 2016 tot en met 30 juni 2017 met uitzondering van de kwantificering
van risico’s met betrekking tot betonkwaliteit in overeenstemming met de voor het
project relevante onderdelen van het Governancemodel Grote Projecten en het
Beheersmodel Grote Projecten. Het niet periodiek kwantificeren van risico’s voor het
restpunt betonkwaliteit leidt er toe dat de gevolgen daarvan voor de planning en het
budget niet tijdig kunnen worden ingeschat.

Wij zijn gaarne bereid een en ander nader toe te lichten.
’s-Gravenhage, 26 oktober 2017
Auditdienst Rijk
Ministerie van Financiën

G. Baak MSc RA

14

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 40 Hogesnelheidslijn Zuid

Bijlage: Voortgangsrapportage 40
Hogesnelheidslijn Zuid

15

Voortgangsrapportage 40
Hogesnelheidslijn Zuid

Datum

12 oktober 2017

Uitgegeven door:
Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Directie Openbaar Vervoer en Spoor

Inhoud

1
1.1

Inleiding
Veertigste Voortgangsrapportage

2
2

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Restpunten aanlegproject
Kwantitatieve risico-analyse
Zettingen
Betonkwaliteit
Overige restpunten

3
3
3
4
5

3
3.1
3.2

Nieuwe infrastructurele maatregelen
Infrastructurele maatregelen ter vermindering geluidshinder
Infrastructurele maatregelen ter verbetering vervoersprestaties

6
6
6

4
4.1
4.2

Vervoer
Reizigersgroei
Ontwikkeling ingroei HSL aanbod

8
8
9

5
5.1
5.2
5.3

Financiën
Verslagperiode
Splitsing restpunten en nieuwe infrastructurele maatregelen
Risico-analyse betonschade en zettingen

10
10
11
12

Bijlage 1: Overzicht Kamerstukken

14

1

1

Inleiding

1.1

Veertigste Voortgangsrapportage
Het project Hogesnelheidslijn-Zuid (HSL-Zuid) valt onder de Regeling Grote
Projecten van de Tweede Kamer. Deze regeling voorziet in een halfjaarlijkse
voortgangsrapportage (VGR) over de vorderingen van het project, zowel qua
uitvoering als financiën. In de aanbiedingsbrief bij de VGR39 (13 oktober 2016) is
aan de Kamer in overweging gegeven de grootprojectstatus van het aanlegproject
HSL-Zuid te beëindigen en de halfjaarlijkse VGR te laten vervallen. Op 13 februari
20171 heeft de Kamer aangegeven dat zij vasthoudt aan de grootprojectstatus,
maar de informatie-afspraken wil wijzigen. De Kamer wenst één in plaats van twee
keer per jaar te worden geïnformeerd over de belangrijkste restpunten met
betrekking tot de HSL-Zuid: betonkwaliteit, zettingen, geluidsreductie, afhandeling
van schades en afwikkeling van enkele grondzaken, vervoer over de HSL-Zuid en
het optimale gebruik van de HSL-Zuid. De Auditdienst Rijk (ADR) zal hierop een
jaarlijkse controle uitoefenen. De formele verslagperiode van deze VGR loopt van 1
juli 2016 tot en met 30 juni 2017. Daarnaast wordt ook gerapporteerd over actuele
ontwikkelingen die zich na 30 juni hebben voorgedaan.

Leeswijzer
De voortgangsinformatie over de door de Kamer genoemde onderwerpen is
opgenomen in hoofdstuk 2 t/m 5. In hoofdstuk 2 komen de restpunten aan de orde
van het oorspronkelijke aanlegproject waaraan de Kamer de grootprojectstatus
heeft verleend: betonkwaliteit, zettingen, afhandeling van schades en afwikkeling
van enkele grondzaken. Hoofdstuk 3 beschrijft de nieuwe investeringsopgaven die
na de oplevering van de HSL-Zuid (2006) zijn opgekomen en niet direct gerelateerd
zijn aan de aanleg HSL-Zuid: infrastructurele maatregelen ter vermindering van de
geluidshinder en ter verbetering van de prestaties van het vervoersaanbod op de
HSL-Zuid. Veranderingen in het vervoersaanbod over de HSL-Zuid en de
reizigersgroei komen aan de orde in hoofdstuk 4. Hoofdstuk 5 geeft tot slot een
overzicht van de budgettaire ontwikkeling voor zowel de restpunten van het
aanlegproject als de nieuwe infrastructurele opgaven voor geluid en vervoer.
De door NS en ProRail geleverde prestaties op de HSL-Zuid zijn niet opgenomen in
deze VGR omdat de Kamer hierover reeds wordt geïnformeerd in de reguliere
rapportages in het kader van de concessies. De tijdens de verslagperiode geleverde
prestaties op de HSL-Zuid zijn met de jaarrapportages van NS en ProRail over 2016
en de halfjaarverantwoording van NS en ProRail over de eerste helft van 20172
reeds aan de Kamer gezonden. Tevens zijn de actuele gegevens over de prestaties
op de HSL op de websites van NS en ProRail te vinden3.

1

Zie brief Vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu over wijziging informatie-afspraken, d.d. 13 februari 2017,
2017Z00708/2017D04624
2
Zie vergaderjaar 2016-2017, Kamerstuk 29 984, nr. 714 en 730.
3
De meest recente prestaties van NS zijn te vinden op de website van NS (http://www.ns.nl/over-ns/corporategovernance/transparant-over-prestaties.html). De meest recente prestaties van ProRail, inclusief uitvalcijfers, zijn te
vinden op het openbare online prestatiedasboard van ProRail (http://prestaties.prorail.nl)

2

2

Restpunten aanlegproject

2.1

Kwantitatieve risico-analyse
Bij VGR39 heeft de ADR geconcludeerd dat een kwantitatieve risico-analyse
ontbreekt voor betonschade en zettingen op de HSL-Zuid. Voor de uitvoering van
deze analyse is dit voorjaar een extern bureau ingeschakeld en een methodiek
ontwikkeld. De risico-analyse gaat uit van de centrale vraag ‘wat is de
verwachtingswaarde van de kosten die nodig zijn om de schade te herstellen en
indien mogelijk de oorzaken zoveel mogelijk weg te nemen of te reduceren’.
Afhankelijk van de aard, ernst en omvang van de schade zijn verschillende
maatregelen te formuleren. Deze methodiek is toegepast op de restpunten zettingen
en betonschade.

2.2

Zettingen

Bij het opleveren van de HSL-Zuid door de onderbouwaannemers was bekend dat
de kunstwerken (betonnen constructies zoals viaducten en tunnels) en de spoorbaan
op sommige locaties nog zettingen (horizontale of verticale verplaatsingen)
vertoonden, zonder dat de veilige berijdbaarheid van de HSL-Zuid in het geding is.
Wel zijn monitoringsprogramma’s opgezet, waarvan sommige nog steeds doorlopen
en soms worden uitgebreid. Er is een expert panel ingericht om de metingen te
beoordelen en zo nodig maatregelen voor te bereiden en/of te treffen. Naar
aanleiding van uitgevoerde studies zijn de budgettaire risico’s door ProRail CMT4
(hierna ProRail) en externe deskundigen opnieuw tegen het licht gehouden. Daaruit
komt naar voren dat de kosten van de nu voorziene maatregelen voor zettingen
(2018-2020) naar verwachting € 16 miljoen bedragen in plaats van de eerder
verwachte € 9,6 miljoen (zie paragraaf 5.2).
Locatie Westrik bij Breda
Vooralsnog zijn geen herstelmaatregelen nodig omdat recente onderzoeken
bevestigen dat de baan zich stabiliseert. In samenwerking met Infraspeed bereidt
ProRail maatregelen voor om de spoorligging duurzaam te borgen (om kleine
verplaatsingen, mochten die zich toch voordoen, op te kunnen vangen). Als de IC
Brussel in 2018 over de HSL-Zuid zal gaan rijden, wordt hiervoor de
verbindingsboog naar Antwerpen in gebruik genomen. Dit heeft volgens ProRail
mogelijk enig effect op de stabiliteit van de baan bij Westrik. Of
stabilisatiemaatregelen noodzakelijk zijn zal moeten blijken uit inspectie- en
monitoringgegevens.
Locatie Schuilingervliet
De proef, waarbij door herstel van voegen de baan bij Schuilingervliet wordt
gestabiliseerd, is succesvol afgesloten. Vanwege dit resultaat bereidt ProRail herstel
4

ProRail-CMT (contractmanagementteam) is sinds 2007 gevolmachtigd contractbeheerder van de contract met
Infraspeed (toetst namens de Staat of Infraspeed aan de eisen van het contract voldoet).

3

van de gehele locatie voor met de beproefde methode. Het plan is om in 2018 24
voegen te herstellen en in de twee jaren daarna de resterende 26.
Locatie Rijpwetering
In de verslagperiode is meetapparatuur aangebracht en zijn deskundigen
geraadpleegd om het inzicht te vergroten over de oorzaken achter de horizontale en
verticale verplaatsingen van de baan bij Rijpwetering. Eind 2017 zal ProRail hierover
rapporteren, waarbij ook uitgewerkte korte- en lange-termijn herstelmaatregelen
worden meegenomen.

2.3

Betonkwaliteit

Risico-analyse
De resultaten van de risico-analyse voor betonschade komen beschikbaar nadat op
basis van het brede vervolgonderzoek (zie hieronder) duidelijk wordt wat de
omvang is van de technische schade op alle HSL-objecten (zie ook paragraaf 5.3).
Overigens levert de nu bekende schade (met name Tunnel Rotterdam Noordrand),
bij een geïntensiveerd inspectieregime volgens ProRail op dit moment geen enkel
risico op voor de constructieve veiligheid van het object en voor de veiligheid voor
mens of trein.
Garanties Tunnel Rotterdam Noordrand (TRN)
In het kader van de geldende specifieke garantie is IenM in gesprek met de
aannemerscombinatie van de TRN. Centraal in dit overleg staat de zichtbare schade
die is waargenomen in de voorjaarsinspectie 2016 (waarover de Kamer is
geïnformeerd bij VGR39) en in de voorjaars- en zomerinspectie 20175. Bij deze
inspecties zijn alle 143 stempels onderzocht. Het oppervlaktebeton van 23 van de
143 stempels bleek ernstig verweerd te zijn6. Bij 15 stempels is beperkte verwering
geconstateerd. Dit najaar wordt verder overleg gevoerd met de
aannemerscombinatie over herstel- en preventiemaatregelen.
Voortgang onderzoeksprogramma betonkwaliteit HSL-Zuid
Zoals aangegeven bij de beantwoording van de vragen naar aanleiding van VGR39 7
omvat het onderzoek van ProRail naar de betonkwaliteit van de HSL-Zuid twee
sporen. Tot het eerste spoor behoort het brede vervolgonderzoek dat een beeld
geeft van de actuele constructieve conditie van andere HSL-objecten dan TRN (ernst
en omvang van de betonschade). Dit in relatie tot de veilige berijdbaarheid ter
plaatse van de betreffende betonnen kunstwerken, de ARBO-veiligheid en het
functioneren van tunneltechnische installaties. Op basis hiervan stellen de
onderzoekers een onderhoudsadvies op voor de komende 25 jaar voor de
betreffende betonnen kunstwerken van de HSL. Deze resultaten worden gebruikt
voor de aan de Kamer toegezegde kwantitatieve risico-analyse en het vaststellen
van de schade die onder de lopende garantie valt. De start van dit brede
vervolgonderzoek is vertraagd omdat het ontwikkelen van een onderzoeksdesign en
5

De rapportages van de in 2017 uitgevoerde inspecties TRN zijn in te zien op de website van IenM
gebreken aangetroffen, zoals losse/hol klinkende toplaag, reparatievlak los van ondergrond, reparatievlak
zanderig/ontmengd en of afwerklaag vertoont te veel oneffenheden(kraters), waardoor hemelwater mogelijk kan
blijven staan(waardoor kans op vorstschade),
7
Tweede Kamer 2016-2017, 22026, nr. 492, 13-12-2016
6

4

het aanbestedingsproces meer tijd in beslag nam dan werd verwacht bij VGR39.
Medio augustus is de opdracht verstrekt en het onderzoek in gang gezet. De
resultaten komen naar verwachting in medio 2018 beschikbaar.
Het tweede spoor omvat verdiepende studies naar (1) de snelheid van
betondegeneratie TRN (levensduurverwachting) en (2) samen met RWS en de
sector naar de achterliggende oorzaken van betonaantasting. Het TNO-onderzoek
naar de snelheid van betondegeneratie TRN loopt nog en zal naar verwachting in het
voorjaar van 2018 worden afgerond. Het onderzoek dat ProRail samen met RWS en
de sector laat uitvoeren naar de achterliggende oorzaken van mosgroei op betonnen
constructies die ProRail en RWS in beheer hebben is dit voorjaar van start gegaan.
De uitkomsten worden eind 2017 verwacht.

2.4

Overige restpunten
In het kader van de grondverwerving HSL-Zuid loopt nog een rechtszaak met
betrekking tot een onteigeningsprocedure. Het is onbekend wanneer de rechtbank
tot een uitspraak komt. Daarnaast loopt nog een schikkingszaak, de overige
grondverwervingszaken zijn afgehandeld. Alle ingediende verzoeken tot
schadevergoeding of nadeelcompensatie zijn afgehandeld, met uitzondering van
verzoeken die betrekking hebben op geluid. De afhandeling van deze verzoeken is
mede afhankelijk van de nog te nemen geluidsmaatregelen. De Gemeenschappelijke
regeling voor het Schadevergoedingsschap HSL-Zuid/A16/A4 is in 2016 verlengd tot
1 januari 2021. In het kader van de Groot projectstatus en de MER zullen nog
evaluaties worden uitgevoerd. Een aantal restgronden zal naar verwachting nog
kunnen worden verkocht (via het Rijksvastgoed bedrijf).

5

3

Nieuwe infrastructurele maatregelen

3.1

Infrastructurele maatregelen ter vermindering geluidshinder
De Tweede Kamer is per brief van 1 oktober 20158 geïnformeerd over het pakket
aan geluidsmaatregelen langs de HSL-Zuid. ProRail realiseert de geluidsmaatregelen
in goed overleg met de betrokken gemeenten en bewoners, Infraspeed en IenM.
Volgens de planning zijn uiterlijk volgend jaar alle maatregelen uitgewerkt zodat in
2019 de aanleg kan beginnen. In vergelijking met geluidsmaatregelen langs
conventioneel spoor vergt dit project meer tijd, vanwege de specifieke
karakteristieken van de HSL-Zuid. Zo dienen de extra geluidsmaatregelen bestand
te zijn tegen de hoge snelheden van de treinen. Dit vergt meer aandacht bij het
ontwerp. Ook zijn de beschikbare periodes voor aanleg korter in verband met
uitgebreidere veiligheidsprocedures.

3.2

Infrastructurele maatregelen ter verbetering vervoerprestaties
Op 13 december 2016 is bij de aanbieding van het vervoer- en beheerplan het
rapport van de review IC Direct naar de Kamer gestuurd 9. In deze review zijn de in
het voorjaar van 2016 opgestelde verbeterplannen van NS en ProRail ter
vermindering van de uitval en ter verbetering van de punctualiteit door externe
deskundigen getoetst en aangevuld. In 2017 hebben deze verbeterplannen de
status van een gezamenlijk ‘programma onder de concessie’ gekregen. In dit kader
werken ProRail en NS samen aan zowel de uitvoering van concrete operationele
maatregelen en pilots voor de korte termijn (2017) als het ontwikkelen van
maatregelen (investeringen) die de betrouwbaarheid op (middel)lange termijn (vóór
2021) verder kunnen verhogen. Daarbij gaat het onder andere om
investeringsvoorstellen om uitval bij harde wind te voorkomen en om een betere
overgang tussen hogesnelheids-spoor en conventioneel spoor te realiseren. Voor
deze middellange termijnmaatregelen is op de begroting € 60 miljoen (inclusief
BTW) gereserveerd10 (zie hoofdstuk 5). ProRail verwacht dat de volgende
maatregelen passen binnen het beschikbare budget en de komende jaren gefaseerd
in uitvoering kunnen worden genomen:


Reductie van windhinder op de HSL: het plaatsen van windschermen op de
Brug Hollandsch Diep en het treffen van windmaatregelen op andere locaties
op de HSL met veel windhinder. De planstudie van deze maatregel start eind
2017.



Verbetering overgang tussen hogesnelheidsspoor en conventioneel spoor:
het technisch optimaliseren van de transitie bij Zevenbergschenhoek, het
plaatsen van inspectiecamera’s voor de detectie van schade aan
bovenleiding bij de transities en het realiseren van een snelschakelaar in de
5 spanningssluizen ter voorkoming van het maken van spanning-aarderijden11.

8

kenmerk IENM/BSK-2015/193523
Tweede Kamer, 2016-2017, 29984, nr. 697
Tweede Kamer, 2016-2017, 29984, nr. 721
11
Kortsluiting die ontstaat als een trein met niet-gestreken stroomafnemers de spanningsluis inrijdt.
9

10

6



Vergroten bijsturingsmogelijkheden bij versperringen op de HSL: het
plaatsen van twee extra overloopwissels bij Rotterdam Stadion in het
conventionele spoor. De planstudie van deze maatregel is gestart in
september 2017.



Voorkomen van verstoringen als gevolg van zwanen en reeën die in het
spoor komen.

7

4

Vervoer

4.1

Reizigersgroei
In VGR39 werd de reizigersgroei afgeleid van het aantal reizen en benaderd met het
aantal verkochte toeslagen. Bij de start van de IC Den Haag – Eindhoven (2017)
heeft NS deze benadering losgelaten, omdat op deze verbinding toeslagvrij wordt
gereisd. NS is overgestapt op reizigerskilometers, die een completer beeld geven
van het totale reizigersvolume. Om de relatie tussen aantal reizen en
reizigerskilometers inzichtelijk te maken, zal NS in deze VGR over 2016 zowel de
oude methode als de nieuwe methode presenteren.
Het aantal reizigers op de HSL-Zuid is tijdens de verslagperiode verder gestegen.
Vooral het binnenlandse vervoer over de HSL zag het afgelopen jaar een grote
stijging, van 147 naar 220 miljoen reizigerskilometers. Deze stijging wordt voor het
grootste deel (70%) veroorzaakt door de introductie van de IC Den Haag –
Eindhoven over de HSL-Zuid, maar betreft daarnaast (30%) ook een verdere
stijging van het aantal reizigerskilometers in de IC Direct. Daarmee groeit het aantal
reizigers-km van de IC Direct (15%) over de verslagperiode veel sneller dan het
gemiddelde op het conventionele net. De reizigerskilometers in het internationale
vervoer over de HSL-Zuid zijn gemiddeld gezien ongeveer gelijk gebleven, waarbij
in deze verslagperiode hetzelfde seizoenspatroon te zien is als in de vorige
verslagperiode.
Tabel reizigers-km over verslagperiode

Nieuwe presentatie
( x mln. reizigerskilometers)
Binnenland

Q1-15
Q2-15
Q3-15
Q4-15
Q1-16
Q2-16
Q3-16
Q4-16
Q1-17
Q2-17

134
147
147
157
193
220

Internationaal

54
74
72
63
62
75

Oude presentatie
(x reizen)
Binnenland

988.867
990.465
986.497
1.129.177
1.141.188
1.192.546
1.050.204
1.291.972

Internationaal

527.115
669.518
662.927
563.248
516.270
693.359
667.364
598.213

8

4.2

Ontwikkeling ingroei HSL-aanbod
Start vervoersdienst Den Haag-Eindhoven
In de verslagperiode is NS gestart met de introductie van een nieuwe treindienst
over de HSL-Zuid tussen Den Haag en Eindhoven. Conform aankondiging bij de 39e
voortgangsrapportage, is gekozen voor een gefaseerde opstart. Van 23 januari 2017
tot 9 april 2017 heeft NS met HSL-materieel van Den Haag naar Breda en met
regulier materieel tussen Breda en Eindhoven gereden. Doorgaande reizigers
konden daarbij in Breda overstappen op hetzelfde perron. Hierdoor profiteerden
reizigers van een reistijdwinst van circa 9 minuten ten opzichte van de situatie
daarvoor. Vanaf 9 april 2017 rijdt NS met HSL-materieel vanuit Den Haag
rechtstreeks naar Eindhoven en is de reistijdwinst opgelopen tot circa 11 minuten.

9

5

Financiën

5.1

Verslagperiode

1. Projectbudget (x € miljoen)
Projectbudget
Stand VGR 39 (ontwerpbegroting 2017)
Budgetmutaties verslagperiode
Stand VGR 40 (voorjaarsnota 2017)

7.351,7
-0,1
7.351,6

In de verslagperiode is € 0,012 miljoen aan het budget toegevoegd in verband met
de gerealiseerde ontvangsten uit hoofde van verkoop van restgronden en de
afrekening van proceskosten in de huidige en vorige verslagperiode. Uit het budget
is € 0,150 miljoen overgeboekt naar het Gemeentefonds en BTW-compensatiefonds
in verband met een bijdrage aan de gemeente Haarlemmermeer voor het
terugplaatsen van bomen langs het HSL-tracé.

2. Verplichtingen (x € miljoen)
Verplichtingen
Stand VGR 39 (30 juni 2016)
Realisatie verslagperiode
Stand VGR 40 (30 juni 2017)

7.265,5
3,5
7.269,0

In de verslagperiode is € 3,546 miljoen aan verplichtingen aangegaan. Hiervan heeft
€ 3,412 miljoen betrekking op de subsidie aan ProRail voor de planuitwerking van
de geluidsmaatregelen. De overige € 0,134 miljoen heeft voornamelijk betrekking
op de uitvoeringskosten van nog af te wikkelen schades/nadeelcompensaties.

3. Uitgaven (x € miljoen)
Uitgaven
Stand VGR 39 (30 juni 2016)
Realisatie verslagperiode
Stand VGR 40 (30 juni 2017)

7.264,0
0,9
7.264,9

In de verslagperiode is € 0,868 miljoen uitgegeven. Hiervan heeft € 0,679 miljoen
betrekking op het aan ProRail betaalde voorschot op de subsidie voor de
planuitwerking van de geluidsmaatregelen. De overige € 0,189 miljoen heeft
voornamelijk betrekking op de uitvoeringskosten van nog af te wikkelen
schades/nadeelcompensaties en grondverwerving.

10

4. Ontvangsten (x € miljoen)
Ontvangsten
Stand VGR 39 (30 juni 2016)
Realisatie verslagperiode
Stand VGR 40 (30 juni 2017)

353,1
0,0
353,1

In de verslagperiode is € 0,004 miljoen ontvangen uit hoofde van verkoop
restgronden door het Rijksvastgoedbedrijf. Dit bedrag is toegevoegd aan het
projectbudget.

5.2

Splitsing restpunten en nieuwe infrastructurele maatregelen
Het voornemen is om voor het lopende project Geluidsmaatregelen HSL-Zuid en het
toekomstige project Prestatieverbetering HSL-Zuid de reguliere MIRT-systematiek te
volgen. Deze projecten zullen worden opgenomen in het MIRT-projectenoverzicht en
begroting en verantwoording vindt dan plaats op artikel 13.03 (aanleg spoor) van
het Infrastructuurfonds. Hiermee wordt bereikt dat op artikel 17 van het
Infrastructuurfonds de oorspronkelijke scope van het aanlegproject blijft
verantwoord en dat de nieuwe infrastructurele maatregelen als afzonderlijke
projecten worden verantwoord.
Dit betekent dat in de najaarsnota 2017 c.q. voorjaarsnota 2018 wordt voorgesteld
om de € 70 miljoen voor Geluidsmaatregelen HSL-Zuid over te hevelen van artikel
IF 17.03 naar artikel IF 13.03 en de in de investeringsruimte gereserveerde € 60
miljoen voor Prestatieverbetering HSL- van IF 13.08 naar IF 13.03.
Rekening houdend met de voorgenomen overheveling van IF 17.03 naar IF 13.03
zou op artikel IF 17.03 nog € 17,5 miljoen resteren:

Resterend budget na overheveling van artikel 17 naar artikel 13:
Restpunten
aanlegproject
HSL-Zuid

Project
geluidsmaatregelen
HSL-Zuid

Totaal
artikel
IF 17.03

Resterend budget VGR 39

17,7

70,0

87,7

Budgetmutaties verslagperiode

0,0

-0,1

-0,1

Uitgaven in de verslagperiode

0,2

0,7

0,9

Resterend budget VGR 40

17,5

69,2

86,7

Overheveling naar artikel 13.03 Aanleg spoor
Resterend budget aanlegproject HSL-Zuid

-69,2
17,5

11

Resterend budget aanlegproject HSL-Zuid
Zoals hiervoor aangegeven is na de voorgenomen overheveling van artikel 17 naar
artikel 13 nog € 17,5 miljoen beschikbaar voor de restpunten aanleg HSL-Zuid. Dit
bedrag bestaat uit € 9,6 miljoen voor zettingsproblematiek, op basis van de eerder
berekende verwachtingswaarde, en uit € 7,9 miljoen voor de afwikkeling van
overige restpunten.
De kosten van de afwikkeling van schades/nadeelcompensaties en grondverwerving
zullen naar verwachting maximaal € 6,9 miljoen bedragen op basis van de huidige
inschattingen van het Schadevergoedingsschap HSL-Zuid/A16/A4, ProRail en het
Rijksvastgoedbedrijf. Voor de nog uit te voeren evaluaties en onderzoeken is naar
schatting maximaal € 1,0 miljoen benodigd. Voor de afwikkeling van de overige
restpunten is derhalve naar de huidige inzichten voldoende budget beschikbaar.
Conform toezegging aan uw Kamer is een risico-analyse uitgevoerd voor zettingen.
Daaruit komt naar voren dat de kosten van de nu voorziene maatregelen voor
zettingen (2018-2020) naar verwachting € 16 miljoen bedragen (in plaats van de
eerder verwachte € 9,6 miljoen). Daarmee is het gereserveerde budget voor het
oplossen van de zettingenproblematiek waarschijnlijk niet langer toereikend.
Daarom wordt bij voorjaarsnota 2018 € 6,4 miljoen overgeboekt van de
investeringsruimte (artikel IF 13.08) naar het aanlegartikel HSL-Zuid (artikel IF
17.03). De risico-analyse voor de betonproblematiek kan worden uitgevoerd nadat
de resultaten van het brede vervolgonderzoek beschikbaar zijn (medio 2018). Na
afronding van de risico-analyse zal worden bepaald of voor betonschade aanvullend
budget nodig is.

5.3

Risico-analyse betonschade en zettingen
In het voorjaar van 2017 is een extern bureau gecontracteerd dat de risico-analyse
zal gaan uitvoeren. Dit bureau heeft in afstemming met ProRail en RWS een plan
van aanpak voor risico-analyse (methodiek) ontwikkeld12. Het plan voorziet in het
opstellen van een initiële werkhypothese over de omvang van de schade en het
daarmee samenhangende budgettaire risico (bandbreedte) op basis reeds afgeronde
onderzoeken. De initiële werkhypothese wordt vervolgens aangescherpt op basis
van lopende en nog op te starten studies. Externe deskundigen zullen de initiële en
de daaropvolgende versies van de werkhypothese valideren.
In antwoord op vragen over het controlerapport van de ADR over VGR39 en in het
Algemeen overleg van 20 december 2016 is aangegeven dat de resultaten van de
risico-analyse voor beton naar verwachting in oktober 2017 beschikbaar zouden zijn
“voor zover dat mogelijk is in deze fase waarin het onderzoek naar de restpunten
nog loopt13. Het lopende onderzoek naar de restpunten is echter nog onvoldoende
ver gevorderd om een risico-analyse op te baseren. Met name de start van het
brede vervolgonderzoek over ernst en omvang van betonschade aan het oppervlak
van alle HSL-objecten is vertraagd (zie paragraaf 2.2).

12
13

De beschrijving van de methode is in te zien op de website van IenM.
Zie Tweede Kamer, 2016-2017, 29984, nr. 709 en Tweede Kamer 2016-2017, 22026, nr. 493

12

In de risico-analyse betonschade zullen drie scenario’s met oplopende schadelast
worden onderzocht:
A. De schade blijft beperkt tot de oppervlaktelaag van het beton.
B. De diepere betonlaag is ook aangetast. De betondegeneratie gaat door maar
met een afnemende snelheid.
C. De diepere betonlaag is ook aangetast. De betondegeneratie gaat door maar nu
met dezelfde snelheid.
Op basis van de tot op heden uitgevoerde onderzoeken en kostenindicaties van de
voorgestelde maatregelen zijn de budgettaire risico’s van zettingen herzien. De
resultaten geven aanleiding om de verwachtingswaarde voor de kosten van de
maatregelen te verhogen (zie paragraaf 5.2).

13

Bijlage 1: Overzicht Kamerstukken
In de verslagperiode heeft de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu de
volgende Kamerstukken over de HSL-Zuid aan de Tweede Kamer gezonden.

Datum

Onderwerp

Kamerstuk

7 juli 2016

Motie van lid van Veldhoven c.s. over meenemen
fietsen in IC Direct

Kst-2016201729984-684

23 september 2016

Vragen van het lid Van Helvert (CDA) aan de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu over de
snelle trein van Breda naar België

ah-tk-20162017210

13 oktober 2016

Aanbiedingsbrief VGR39

Kst-2016201722026-489

13 oktober 2016

VGR39

Idem

13 oktober 2016

Tunnel Rotterdam Noordrand inspectie betonkwaliteit
stempels

Idem

7 november 2016

Regeling van de Minister van Infrastructuur en Milieu
tot wijziging van de Gemeenschappelijke regeling
Schadevergoedingsschap HSL-Zuid, A16 en A4

blg-tk-20162017788460

10 november 2016

Verslag Algemeen Overleg Spoor 27 oktober 2016

Kst-2016201729984-692

28 november 2016

Evaluatie strandingen

Kst-2016201729984-695

13 december 2016

Beheerplan 2017

blg-tk-20162017793504

13 december 2016

Audit prestatie-indicatoren

blg-tk-20162017793505

13 december 2016

Reactie NS en ProRail op resultaten review prestaties
IC direct

blg-tk-20162017793515

13 december 2016

Verbeterprogramma Performance IC direct

blg-tk-20162017793516

13 december 2016

Second opinion op de levensduurverwachting
van het HSL-beton op basis van het
onderzoek door RIS en Pelcon aan TRN

blg-tk-20162017794047

13 december 2016

Vragen voorgelegd aan de Staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu over de brief van 13 oktober
2016 inzake de 39e Voortgangsrapportage HSL-Zuid

Kst-2016201722026-492

13 december 2016

Vragen voorgelegd aan de Staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu over de brief van 31 oktober
2016 inzake het controlerapport bij 39e
Voortgangsrapportage HSL-Zuid

Kst-2016201722026-493

13 december 2016

Vragen voorgelegd aan de Staatssecretaris van
Infrastructuur en Milieu over de brief van 13 oktober
2016 inzake de Intercity Brussel en marktverkenning
HSL-Zuid

Kst-2016201722026-494

14

13 december 2016

afspraken met NS en ProRail om de prestaties op de
HSL-Zuid te verbeteren

Kst-2016201722026-495

13 december 2016

Aanbiedingsbrief beheer- en vervoerplan

Kst-2016201729984-697

13 december 2016

Vervoerplan 2017

blg-tk-20162017793502

22 december 2016

Motie van het lid de Boer over prestatiecijfers NS

Kst-2016201729984-707

11 januari 2017

Verslag algemeen overleg spoor 20 december 2016

Kst-2016201729984-709

25 januari 2017

Verslag VAO Spoor (AO d.d. 27/10 en 20/12).

h-tk-2016201739-4

14 februari 2017.

Vragen van het lid Van Tongeren (GroenLinks) aan de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu over
problemen op het spoor na invoering van de nieuwe
dienstregeling

ah-tk-201620171200

23 februari 2017

Vragen van het lid Smaling (SP) aan de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu over
aanhoudende problemen met de Intercity Direct en het
stranden van reizigers in een donkere tunnel

ah-tk-201620171274

6 maart 2017

Bestellen twee ICNG treinen voor rijden in België

Kst-2016201722026-496

24 maart 2017

Vragen van het lid Van Veldhoven (D66) aan de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu over de
prestaties van NS

ah-tk-201620171461

31 maart 2017

Kiezen voor een goed spoor
Scenario’s voor ordening en sturing op het spoor na
2024

blg-tk-20162017804606

13 april 2017

ProRail jaarrapportage 2016

blg-tk-20162017804961

14 april 2017

Vragen van het lid Van Helvert (CDA) aan de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu over het
bericht dat treinen vaker stilvallen

ah-tk-201620171630

29 april-2017

Jaarrapportage HRN-Concessie 2016

blg-tk-20162017804960

18 mei 2017

ProRail
Jaarverslag 2016

blg-tk-20162017807833

6 juni 2017

Vragen voorgelegd aan de Minister en de
Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu over het
jaarverslag van 17 mei 2017 inzake het
Infrastructuurfonds

Kst-2016201734725-A-6

6 juni 2017

Vragen over het jaarverslag van 17 mei 2017 inzake
het Ministerie van Infrastructuur en Milieu 2016

Kst2016201734725-XII-6

16 juni 2017

de introductie van de IC Amsterdam–Brussel over de
HSL-Zuid.

Kst-2016201722026-497

16 juni 2017

Aanpak problemen HSL (vraag kamer n.a.v.
prestatiebrief HSL)

Kst-2016201729984-720

20 juni 2017

Vragen n.a.v. brief over prestaties NS en ProRail (13
april 2016)

Kst-2016201729984-721

15