Ron de Graaf, Margreet ten Have, Saskia van Dorsselaer

Dit rapport geeft een overzicht van de opzet van de studie en behandelt de eerste
resultaten over het vóórkomen van psychische aandoeningen en het gebruik van
zorg daarvoor in de Nederlandse bevolking. Het geeft antwoord op vragen zoals:
Hoeveel procent van de volwassenen heeft één van de volgende psychische
aandoeningen: stemmingsstoornissen, angststoornissen, middelenstoornissen,
ADHD, gedragsstoornissen, en antisociale persoonlijkheidsstoornis? Om hoeveel
personen gaat het concreet? Welke demografische groepen hebben het meeste risico
op deze aandoeningen? Is de psychische gezondheidstoestand van de Nederlandse
bevolking veranderd sinds 1996? Hoeveel procent van de mensen maakt in een
jaar gebruik van professionele zorg vanwege hun psychische problemen? En is dit
veranderd sinds 1996?
Aan het eind van het rapport worden kerncijfers gepresenteerd waarmee de lezer
zelf het vóórkomen van psychische aandoeningen bij verschillende demografische
groepen kan opzoeken.

www.trimbos.nl

ISBN: 978-90-5253-663-7

De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking

De ‘Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2’ (NEMESIS-2) is een
representatief onderzoek naar de psychische gezondheid van volwassenen van 18
tot en met 64 jaar in de algemene bevolking. Het is een herhaling en uitbreiding van
de studie NEMESIS-1, die werd gestart in 1996.

De psychische gezondheid
van de Nederlandse bevolking
NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten

Ron de Graaf, Margreet ten Have, Saskia van Dorsselaer

De psychische gezondheid
van de Nederlandse bevolking
NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten

Trimbos-instituut, Utrecht, 2010

Colofon
Auteurs
Dr. ir. Ron de Graaf
Dr. Margreet ten Have
Drs. Saskia van Dorsselaer
Met dank voor hulp bij data-analyse aan
Dr. Coen van Gool (RIVM)
Leden van de externe wetenschappelijke adviescommissie
Prof. dr. Paul Schnabel
Prof. dr. Aartjan Beekman
Prof. dr. Jozien Bensing
Prof. dr. Wim van den Brink
Drs. Wim Brunenberg
Prof. dr. Hans van Oers
Prof. dr. J. (Hans) Ormel
Mr. Mady Samuels
Leden van de interne wetenschappelijke adviescommissie
Dr. Margriet van Laar
Prof. dr. Filip Smit
Dr. Jan Walburg
Met dank voor commentaar op delen van het rapport aan
Drs. Gerdien Franx
Drs. Frank van Hoof
Dr. Jan Spijker
Dr. Peter Verhaak
Productiebegeleiding
Linda Groeneveld
Logo
Inne ten Have
Omslagontwerp
Ladenius Communicatie BV Houten
Productie
Ladenius Communicatie BV Houten
ISBN 978-90-5253-663-7
Deze uitgave is te bestellen via www.trimbos.nl/webwinkel onder vermelding van
artikelnummer AF0898. U krijgt een factuur voor de betaling.
Trimbos-instituut
Da Costakade 45
Postbus 725
3500 AS Utrecht
T: 030-297 11 00
F: 030-297 11 11
© 2010, Trimbos-instituut, Utrecht.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of
openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming
van het Trimbos-instituut.

Voorwoord
Herhaling en vergelijking zijn in sociaal-wetenschappelijk onderzoek van groot belang.
Herhaling na verloop van tijd van dezelfde vragen, soms ook juist bij dezelfde respondenten, vergelijking van de uitkomsten over de tijd, voor verschillende groepen of
tussen landen. Dat maakt het mogelijk te zien of er veranderingen en ontwikkelingen
in opvattingen, houdingen en gedrag geweest zijn, maar ook of culturele, sociaaleconomische of door generatie bepaalde factoren een rol spelen.
Hoe belangrijk ook, te vaak komt het er niet van. Soms lijkt het door de hoge
kosten en de grote inzet aan menskracht die ervoor nodig is, zelfs bijna ondoenlijk.
En dan lukt het toch, zoals in het geval van de Netherlands Mental Health Survey
and Incidence Study (NEMESIS). In de jaren 1996-1999 werd bij een grote en steeds
dezelfde representatieve steekproef van de Nederlandse bevolking drie keer een
interview afgenomen dat een beeld gaf van hun geestelijke gezondheid. Nationaal en
internationaal zijn daar inmiddels zo’n 150 publicaties uit voortgekomen. Een samenvattend overzicht van de uitkomsten verscheen in 2003 als ‘Psychische stoornissen in
Nederland’ en in 2006 als ‘Trimbos Kerncijfers Psychische Stoornissen’.
Intussen werden ook de voorbereidingen getroffen voor een grootscheepse herhaling van NEMESIS. Dankzij de financiële steun van het Ministerie van VWS was het
mogelijk ruim tien jaar na de eerste meting weer opnieuw een grote steekproef (meer
dan 6600 personen) te interviewen. Dat gebeurde in de periode november 2007 – juli
2009 en zal opnieuw nog twee keer gebeuren in de periode 2010-2015. Uiteindelijk
zal zo een longitudinaal beeld ontstaan van de prevalentie, incidentie en het beloop
van psychische stoornissen in de volwassen Nederlandse bevolking en de mate waarin
voor psychische problemen ook hulp gezocht wordt. Dat is wetenschappelijk en
klinisch van groot belang, maar levert ook veel gegevens op die aanknopingspunten
zullen bieden voor de ontwikkeling van preventieve activiteiten. Uiteraard bieden de
resultaten ook veel materiaal waarmee het beleid ten aanzien van de organisatie en
financiering van de geestelijke gezondheidszorg beter onderbouwd kan worden.
De nu voorliggende publicatie biedt een overzicht van de uitkomsten van de
basismeting van wat we inmiddels NEMESIS-2 zijn gaan noemen. Het is de eerste
publicatie die uit het onderzoek voortkomt. Behalve kerncijfers over psychische
aandoeningen en het gebruik van de verschillende zorgvoorzieningen bevat dit
rapport ook een verantwoording van de opzet en de uitvoering van het onderzoek.
Daaruit blijkt dat er naast de herhaling en vergelijking ook ruimte is voor vernieuwing.
De vragenlijsten zijn verder verfijnd en er is nu ook een instrument opgenomen om
aandachtstekort- en gedragsstoornissen te kunnen vaststellen. De meeste respondenten waren ook bereid speekselmonsters af te staan, zodat nu ook nader onderzoek
gedaan kan worden naar de genetische factoren van psychische stoornissen.
Net als NEMESIS-1 sluit NEMESIS-2 aan op een internationale ontwikkeling die
het straks ook mogelijk maakt de Nederlandse uitkomsten te vergelijken met die van
bijvoorbeeld de Verenigde Staten. Met enige trots, de vele internationale publicaties

Trimbos-instituut

3

op basis van NEMESIS-1 hebben dat al duidelijk laten zien, mag wel gezegd worden
dat Nederland zich met de NEMESIS-onderzoeken een plaats heeft verworven in de
voorhoede van het psychiatrisch-epidemiologisch onderzoek.
Prof. dr. Paul Schnabel
Voorzitter Wetenschappelijke Adviescommissie NEMESIS-2

4

Trimbos-instituut

Inhoudsopgave
Samenvatting

7

1. Inleiding

9

Deel 1. Design van de studie en eerste resultaten

11

2. Doelstellingen

13

3. Methode
Steekproef
Veldwerk
Interviewers
Diagnostisch instrument 
Aanvullende vragenlijst
Genetisch materiaal (DNA)
Respons en non-respons onderzoek
Karakteristieken van de steekproef en weging
Toekomstige meetmomenten

15
15
15
18
19
25
28
28
31
33

4. Vóórkomen van psychische aandoeningen
Lifetime prevalentie van DSM-IV aandoeningen 
Demografische determinanten van lifetime aandoeningen
12-maands prevalentie van DSM-IV aandoeningen
Aantallen Nederlanders met een 12-maands aandoening
Demografische determinanten van 12-maands aandoeningen
Trends in prevalentie van 12-maands aandoeningen 
Trends in demografische determinanten van 12-maands aandoeningen

35
35
40
40
41
41
47
49

5. Gebruik van zorgvoorzieningen vanwege psychische problemen
Zorggebruik vanwege psychische problemen in de afgelopen 12 maanden
	Demografische determinanten van zorggebruik vanwege
psychische problemen 
Trends in zorggebruik vanwege psychische problemen
Trends in demografische determinanten van zorggebruik 

51
51
57
60
62

6. Discussie
Kracht en beperkingen van de studie
Vóórkomen van psychische aandoeningen: belangrijkste resultaten
Zorggebruik vanwege psychische problemen: belangrijkste resultaten
Conclusies

65
65
67
71
77

Trimbos-instituut

5

Deel 2. Kerncijfers over psychische aandoeningen:
vóórkomen bij verschillende demografische groepen

79

Inleiding

81

Enigerlei As-I psychische aandoening 
Enigerlei stemmingsstoornis
Depressieve stoornis
Dysthymie
Bipolaire stoornis

83
87
91
95
99

Enigerlei angststoornis
Paniekstoornis
Agorafobie zonder paniekstoornis
Sociale fobie
Specifieke fobie
Gegeneraliseerde angststoornis

103
107
111
115
119
123

Enigerlei middelenstoornis
Alcoholmisbruik
Alcoholafhankelijkheid
Drugsmisbruik
Drugsafhankelijkheid

127
131
135
139
143

Enigerlei aandachtstekort- of gedragsstoornis
ADHD
Gedragsstoornis
Oppositioneel-opstandige gedragsstoornis

147
149
153
155

Antisociale persoonlijkheidsstoornis

157

Referenties

159

Bijlage 1. Verklarende woordenlijst 
Bijlage 2. Leden van de externe en interne wetenschappelijke
adviescommissie van NEMESIS-2
Bijlage 3. Methode van het schatten van DSM-IV aandoeningen in NEMESIS-1

169
171
173

Samenvatting
NEMESIS-2 (‘the Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2’) is een
psychiatrisch-epidemiologische studie onder de algemene bevolking. Het is een
­herhaling en een uitbreiding van de studie NEMESIS-1, waarvan de eerste meting werd
uitgevoerd in 1996. De belangrijkste doelen van de nieuwe studie zijn om actuele
gegevens te verkrijgen over het vóórkomen, ontstaan, beloop en de gevolgen van
psychische aandoeningen, en om trends te bestuderen in het vóórkomen van psychische aandoeningen en in het gebruik van zorg. Uitbreidingen werden gemaakt naar
onderwerpen die niet in NEMESIS-1 waren opgenomen. Zo werden aandachtstekorten gedragsstoornissen in NEMESIS-2 gemeten, en werden speekselmonsters verzameld
om genetische factoren van psychische aandoeningen te kunnen bestuderen. Deze
publicatie geeft een overzicht van de opzet van de studie en van de eerste resultaten
met betrekking tot het vóórkomen van psychische aandoeningen en het gebruik van
zorg daarvoor in de Nederlandse bevolking. Daarnaast bevat het kerncijfers over het
vóórkomen van psychische aandoeningen bij verschillende demografische groepen.
NEMESIS-2 is een longitudinale studie met drie metingen bij 6.646 personen uit
de algemene Nederlandse bevolking in de leeftijd van 18 tot en met 64 jaar, met
drie jaar tussen elke meting. In de eerste meting werden de ‘face-to-face’ interviews
uitgevoerd tussen november 2007 en juli 2009 met de ‘Composite International
Diagnostic Interview’ (CIDI) versie 3.0. Een getrapte, gestratificeerde, aselecte
steekproefprocedure werd toegepast. De respons was 65,1%. Speeksel ten behoeve
van DNA-onderzoek kon aan het eind van het interview worden verzameld bij 76,4%
van de respondenten. Vergeleken met gegevens van het Centraal Bureau voor de
Statistiek bleek dat de steekproef in grote lijnen representatief was voor de algemene
bevolking, maar jonge mannen en vrouwen waren iets ondervertegenwoordigd.

Psychische aandoeningen in de algemene bevolking
Het ooit in het leven vóórkomen van DSM-IV aandoeningen in NEMESIS-2 was
20,1% voor stemmingsstoornissen, 19,6% voor angststoornissen, 19,1% voor
middelenstoornissen en 9,2% voor aandachtstekort- en gedragsstoornissen. Voor
het vóórkomen van aandoeningen in de 12 maanden voorafgaand aan het interview
waren deze percentages respectievelijk 6,1%, 10,1%, 5,6% en 2,1%. Enigerlei
As-I psychische aandoening ooit in het leven kwam voor bij 42,7% van de bevolking
en in de 12 maanden voorafgaand aan het interview was dit 18,0%. In aantallen
uitgedrukt: 1.896.700 mensen hadden in het afgelopen jaar enigerlei psychische
aandoening (gehad). In deel 2 van dit rapport staat beschreven welke afzonderlijke
stoornissen tot bovengenoemde hoofdgroepen worden gerekend.
Trends in het vóórkomen van psychische aandoeningen
Tussen 1996 en de periode 2007 tot en met 2009, veranderde de 12-maands
prevalentie van enigerlei stoornis, angststoornis en middelenstoornis niet significant.

Trimbos-instituut

7

Het percentage mensen met een stemmingsstoornis was iets afgenomen van 7,4%
naar 6,1%, maar als rekening werd gehouden met verschillen in demografie tussen
beide meetmomenten dan was deze daling niet significant. Ondanks dat enkele
veranderingen werden gevonden in demografische determinanten van 12-maands
aandoeningen, kan gesteld worden dat de risicogroepen van psychische aandoeningen nagenoeg hetzelfde zijn gebleven.

Zorggebruik vanwege psychische problemen
In de totale populatie maakte in de 12 maanden voorafgaand aan het interview 11,4%
gebruik van enigerlei zorgvoorziening vanwege psychische problemen. 9,0% zocht
hulp in de algemene gezondheidszorg (AGZ) vanwege deze problemen, 6,2% bezocht
de geestelijke gezondheidszorg (GGZ), 2,8% schakelde het informele zorgcircuit in,
en 5,7% kreeg medicatie voorgeschreven vanwege de psychische problemen. 11,0%
besprak deze problemen met iemand in de directe omgeving en 1,4% zocht informatie
of hulp via het internet vanwege psychische problemen. Slechts 1,8% rapporteerde
een onvervulde zorgbehoefte te hebben gehad in de afgelopen 12 maanden.
Mensen met een stemmingsstoornis maakten het meest gebruik van zorgvoorzieningen vanwege hun problemen en zij kregen het vaakst medicatie voor hun
problemen voorgeschreven. Daarna volgden mensen met een angststoornis en
mensen met ADHD. Mensen met een alcohol- of drugsstoornis maakten het minst
gebruik van enigerlei zorgvoorziening voor hun problemen en zij kregen het minst
vaak medicatie voor hun klachten voorgeschreven.
Trends in zorggebruik vanwege psychische problemen
Vergeleken met NEMESIS-1 zijn mensen minder vaak gebruik gaan maken van
AGZ-voorzieningen bij psychische problemen (van 11% naar 9%). Het gebruik van
GGZ-voorzieningen bleef stabiel en dat van informele zorg ook, na constant houding
voor verschillen in de bevolkings- en steekproefsamenstellingen tussen beide studies.
Ondanks dat mensen minder vaak een beroep deden op de AGZ, steeg hun onvervulde zorgbehoefte niet. In tegendeel, dat nam zelfs fors af (van 6,2% naar 1,8%).
Uit Nederlandse registratiegegevens blijkt dat het percentage mensen dat in één
kalenderjaar contact had met de GGZ in grote lijnen overeenkomt met het percentage
gevonden in NEMESIS-2 (6,2%).
Conclusie
Met de uitvoering van NEMESIS-2 zijn er weer actuele cijfers beschikbaar over de
psychische gezondheidstoestand van de Nederlandse bevolking. Voor het eerst zijn er
nu ook bevolkingsgegevens over het vóórkomen van aandachtstekort- en gedragsstoornissen. Door de hoge kwaliteit van het veldwerk en de goede respons is het
mogelijk geworden een dataset te verkrijgen van goede kwaliteit. Hiermee kunnen in
de toekomst verschillende onderwerpen op het gebied van de psychische gezondheid
worden bestudeerd.

8

Trimbos-instituut

1. Inleiding
NEMESIS-1
De ‘Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-1’ (NEMESIS-1), waarvan
de eerste meting werd uitgevoerd in 1996, was in Nederland de eerste landelijke
representatieve bevolkingsstudie die het vóórkomen (prevalentie) van psychische
aandoeningen bepaalde (Bijl et al., 1998a, 1998b). Ook werden onderwerpen onderzocht zoals psychiatrische comorbiditeit, dat wil zeggen het samengaan van meerdere
psychische aandoeningen (de Graaf et al., 2002a, 2003, 2004a, 2004b; Krabbendam
et al., 2004; Vollebergh et al., 2001), somatische comorbiditeit, zo wordt het samengaan van lichamelijke en psychische aandoeningen genoemd (Buist-Bouwman et al.,
2005; Neeleman et al., 2004; Thewissen et al., 2005), en de gevolgen van psychische
aandoeningen. Deze gevolgen werden beschreven in termen van functionele beperkingen (Bijl et al., 2000a, Buist-Bouwman et al., 2004; Ormel et al., 2004; Spijker et
al., 2004a), zorggebruik en onvervulde zorgbehoefte (Bijl et al., 2000b; ten Have et
al., 2002, 2003, 2004, 2005, 2006; Sareen et al., 2007), en kosten van ziekten en
ziektelast (Cuijpers et al., 2007a; Hakkaart-van Roijen et al., 2004; Smit et al., 2006).
Omdat NEMESIS-1 meerdere meetmomenten kende over een periode van drie
jaar, was het ook mogelijk de incidentie, dat wil zeggen het ontstaan van psychische
aandoeningen (Bijl et al., 2002; Cuijpers et al., 2004, 2007b; de Graaf et al., 2002b;
Hanssen et al., 2005; Krabbendam et al., 2005; van Laar et al., 2007; Overbeek et al.,
2007; Plaisier et al., 2007; Smit et al., 2004), en het beloop van psychische aandoeningen te bestuderen (de Bruijn et al., 2005, 2006; Spijker at al., 2000, 2001, 2002,
2004b). Dit soort zogenoemde longitudinale gegevens naar psychische problematiek
onder de algemene bevolking zijn wereldwijd op deze schaal nauwelijks verzameld.
In NEMESIS-1 werden alleen As-I aandoeningen gemeten. As-I aandoeningen zijn
alle aandoeningen behalve persoonlijkheidsstoornissen en ontwikkelingsstoornissen,
die As-II aandoeningen worden genoemd. NEMESIS-1 liet zien dat de lifetime
(ooit in het leven) prevalentie van tenminste één As-I psychische aandoening in de
algemene bevolking 41,2% was; en de 12-maands prevalentie 23,2% (Bijl et al.,
1998b). Psychiatrische comorbiditeit was eerder regel dan uitzondering. Om een
voorbeeld te geven: bij slechts 39,5% van de personen met een stemmingsstoornis
in de 12 maanden voorafgaand aan het interview was alleen deze aandoening
aanwezig en dus geen andere psychische aandoening (de Graaf et al., 2002b).
Psychische aandoeningen hebben op verschillende gebieden een grote invloed op het
functioneren van mensen (Bijl et al., 2000a). Ook na herstel van een aandoening is
het functioneren vaak nog beperkter dan bij de rest van de bevolking (Ormel et al.,
2004). De kosten van psychische aandoeningen werden geschat op 669 miljoen euro
per miljoen volwassenen in 2003 (Smit et al., 2006). De kosten vanwege verzuim op
het werk, ook wel indirecte kosten genoemd, zijn veel hoger dan de kosten van de
hulpverlening en medicatie, de directe kosten (85% versus 15%). Van degenen met
een 12-maands psychische aandoening bezocht 33,9% de eerste lijn (huisarts) en/

Trimbos-instituut

9

of de geestelijke gezondheidszorg vanwege hun klachten. Onvervulde zorgbehoefte,
dat wil zeggen het niet of onvoldoende gezocht hebben van zorg zoals dat werd
gerapporteerd door de persoon, werd door 16,8% van degenen met een psychische
aandoening aangegeven (Bijl et al., 2000b). Overigens, vergeleken met veel andere
westerse landen ontving een relatief groot percentage van de Nederlandse bevolking
met psychische klachten zorg (Bijl et al., 2003; de Graaf et al., 2008).

Aanleiding voor NEMESIS-2
Bovengenoemde resultaten zijn nu meer dan een decennium oud en het is de vraag
of deze cijfers nog steeds gelden. Om over nieuwe en kwalitatief goede beleidsinformatie te kunnen beschikken op het terrein van de geestelijke gezondheid en de
geestelijke gezondheidszorg is daarom een nieuwe studie gestart. Deze studie, die
de ‘Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2’ (NEMESIS-2) wordt
genoemd, is een herhaling van NEMESIS-1 en breidt het onderzoek uit met nieuwe
onderwerpen. NEMESIS-2 maakt gebruik van de allernieuwste ‘Composite International Diagnostic Interview’ (CIDI) 3.0, een instrument waarmee diagnosen kunnen
worden bepaald die gebaseerd zijn op DSM-IV (Diagnostic and Statistical Manual of
mental disorders, vierde versie), het meest recente classificatiesysteem van psychische
aandoeningen dat psychiaters en andere hulpverleners gebruiken bij het stellen van
diagnosen. In NEMESIS-1 waren de diagnosen gebaseerd op DSM-III-R.
Leeswijzer
In deel 1 van deze publicatie worden als eerste de doelstellingen van NEMESIS-2 en
de opzet van de studie beschreven. Als u hierin minder geïnteresseerd bent, dan kunt
u meteen door naar de hoofdstukken 4 en 5 over de eerste resultaten met betrekking
tot het vóórkomen van psychische aandoeningen en het zorggebruik daaromtrent in
Nederland.
In deel 2 van deze publicatie worden gedetailleerd per demografische groep
beschreven hoe vaak psychische aandoeningen vóórkomen. Hiermee kan de lezer zelf
gegevens opzoeken over specifieke groepen waarin men is geïnteresseerd.
Achterin het rapport vindt u een verklarende woordenlijst (Bijlage 1).

10

Trimbos-instituut

Deel 1.
Design van de studie
en eerste resultaten

Trimbos-instituut

11

2. Doelstellingen
Ongeveer een decennium na de start van NEMESIS-1 vonden het veld van de Nederlandse GGZ en het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) het van
belang dat er nieuwe cijfers zouden komen over de psychische gezondheidstoestand
van de Nederlandse bevolking. Hoewel sinds NEMESIS-1 enkele Nederlandse gegevens beschikbaar zijn gekomen door de uitvoering van de studie ESEMeD (‘European
Study on the Epidemiology of Mental Disorders’), had deze studie en het Nederlandse
gedeelte daarvan, enkele duidelijke beperkingen. Deze waren: a.) de cross-sectionele
opzet (één meetmoment); b.) het relatief kleine aantal Nederlandse respondenten
(N=2.372); c.) het lage aantal respondenten dat vragen kreeg over aandachtstekorten gedragsstoornissen; belangrijke en nog niet eerder bepaalde psychische aandoeningen in de bevolking; en d.) de relatief lage respons van de Nederlandse studie
(56,4%). Daarom heeft het ministerie van VWS het financieel mogelijk gemaakt de
voorbereidingen en het veldwerk van NEMESIS-2 in 2007 te starten.

Actualiseren van gegevens en nieuwe onderwerpen
De belangrijkste doelstelling van de nieuwe studie was om actuele gegevens te
verkrijgen over het vóórkomen, het ontstaan, en het beloop van DSM-IV psychische
aandoeningen, en van factoren die hiermee samenhangen, en over de gevolgen van
psychische aandoeningen zoals functionele beperkingen, zorggebruik en onvervulde
zorgbehoefte, en kosten van ziekten. In NEMESIS-1 werden alleen internaliserende
aandoeningen (dat zijn stemmings- en angststoornissen) en middelenstoornissen
meegenomen. In NEMESIS-2 werd een uitbreiding gemaakt naar externaliserende
stoornissen, zoals ADHD (aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit) en gedragsstoornissen. Met name antisociaal gedrag en criminele handelingen als gevolg van
gedragsstoornissen leiden tot grote maatschappelijke schade. Een voordeel van het
bepalen van een breed spectrum van zowel internaliserende als externaliserende
aandoeningen is dat dit meer inzicht geeft in sekseverschillen van psychische
(on)gezondheid, dan wanneer alleen internaliserende en middelenstoornissen worden
bestudeerd. Wat betreft de risico-indicatoren van psychische aandoeningen werd een
belangrijke uitbreiding gemaakt ten opzichte van NEMESIS-1 door speekselmonsters
te verzamelen. Hierdoor is het in de nieuwe studie mogelijk om genetische risicofactoren van psychische aandoeningen die opgeslagen liggen in het DNA te bestuderen.
Bestuderen van trends in het vóórkomen van psychische aandoeningen
De andere belangrijke doelstelling van NEMESIS-2 was om trends te bestuderen voor
de periode van twaalf jaar tussen beide studies in het vóórkomen van stemmings-,
angst-, en middelenstoornissen, en in het gebruik en de behoefte aan professionele
zorg. Wereldwijd zijn dergelijke trendstudies met gegevens uit algemene bevolkingsonderzoeken onder volwassenen, die met een diagnostisch instrument verzameld zijn,
zeldzaam. In de VS zijn trends bepaald door middel van twee vergelijkbare algemene

Trimbos-instituut

13

bevolkingsstudies. Hieruit kwam naar voren dat het vóórkomen van enigerlei
12-maands psychische aandoening in de ‘National Comorbidity Survey-Replication’
(NCS-R) uitgevoerd tussen 2001 en 2003 niet was veranderd vergeleken met de
‘National Comorbidity Survey’ (NCS) uitgevoerd tussen 1990 en 1992 (30,5% versus
29,4%) (Kessler et al., 2005a, 2005b). Het zorggebruik nam wel duidelijk toe: van
20,3% tot 32,9% bij degenen met een 12-maands aandoening; en van 12,2% tot
20,1% voor de totale populatie (Kessler et al., 2005a; Wang et al., 2005a). Een
toename werd vooral gevonden in de algemene gezondheidszorg (Wang et al.,
2006). In Groot-Brittannië zijn iets andere trendanalyses uitgevoerd. Deze lieten zien
dat ook in dit land het vóórkomen van psychische aandoeningen tussen 1993 en
2000 hetzelfde was gebleven. Verder nam het gebruik van psychologische therapieën
in de bevolking niet toe, evenals het percentage dat de huisarts bezocht vanwege
psychische problemen. Het gebruik van psychofarmaca liet wel een duidelijke stijging
zien. Dat verdubbelde bij degenen met een psychische aandoening; en bij degenen
zonder gediagnosticeerde psychische aandoening werd zelfs een grotere toename in
medicatiegebruik gezien (Jenkins et al., 1997; Brugha et al., 2004). In tegenstelling
tot deze twee studies liet een derde studie uitgevoerd in de VS, waarbij eveneens van
een diagnostisch interview gebruik werd gemaakt, wel een toename van depressieve
stoornis zien van 3,3% in 1991-1992 tot 7,1% in 2001-2002 (Compton et al., 2006).
Een toonaangevende studie in Australië liet geen verandering zien in de prevalentie
van psychische aandoeningen en in het percentage mensen dat zorg gebruikte tussen
1997 en 2007 (Burgess et al., 2009; Slade et al., 2009).
Er is geen duidelijke verklaring te geven voor het feit dat de weinige studies die
onder de volwassen bevolking zijn uitgevoerd naar trends in psychische aandoeningen
en zorggebruik niet hetzelfde beeld laten zien. Studies onder kinderen en adolescenten laten eveneens verschillende resultaten zien. Een studie onder Nederlandse
kinderen en adolescenten vond geen bewijs voor een toename in psychopathologie
tussen 1983 en 1993, maar wel werd tussen 1993 en 2003 een toename gezien in
internaliserende problemen, dronkenschap en drugsgebruik (Verhulst et al., 1997; Tick
et al., 2007, 2008). Een studie uit Groot-Brittannië vond echter geen duidelijke verandering in gedragsproblemen tussen 1999 en 2004 onder kinderen en adolescenten
(Maughan et al., 2008).

Bestuderen van trends in zorggebruik vanwege psychische problemen
Trends in zorggebruik vanwege psychische aandoeningen zijn van belang vanwege
veranderingen in het afgelopen decennium in de GGZ en in de grotere rol van de
eerstelijn bij de behandeling van psychische aandoeningen. Uit cijfers over de GGZ
verkregen via zorginstellingen lijkt te kunnen worden geconcludeerd dat het zorggebruik is toegenomen in het afgelopen decennium (Pijl et al., 2000; CBS, 2009).
Echter, de meeste mensen zoeken bij psychische problemen eerst hulp buiten de GGZ
(Bijl et al., 2000b). Inzicht in dergelijke veranderingen in zorggebruik en in veranderingen in het gebruik van de verschillende sectoren kan met een bevolkingsstudie als
NEMESIS-2 worden verkregen.

14

Trimbos-instituut

3. Methode
Steekproef
Een zogenoemde getrapte, gestratificeerde, aselecte steekproefprocedure werd
toegepast. Eerst werd een aselecte steekproef getrokken van 184 uit de in totaal 443
gemeenten die in 2007 bestonden, gestratificeerd naar vier regio’s (noord, oost, zuid,
west) en bevolkingsdichtheid (5 categorieën). De vier grootste steden - Amsterdam,
Rotterdam, Den Haag, Utrecht - werden sowieso meegenomen binnen die 184
gemeenten. Er werden 24 strata (4 regio’s x 5 categorieën van bevolkingsdichtheid
+ 4 grootste steden) gemaakt om de steekproef te stratificeren. Aan de hand van de
verdeling van het aantal inwoners van 18-64 jaar over deze 24 strata werd bepaald
hoeveel adressen per gemeente er getrokken werden. Daarna werd uit post-registraties
een aselecte steekproef getrokken van adressen van privé-huishoudens van de geselecteerde gemeenten, waarbij elk adres dezelfde kans had om geselecteerd te worden.
Tenslotte werd aselect een individu van tenminste 18 jaar en ten hoogste 64 jaar
gekozen uit het huishouden. Degene die het laatste jarig was geweest voorafgaand
aan het moment waarop voor het eerst contact werd gelegd met het huishouden, was
de te interviewen respondent. Een inclusiecriterium was dat men de Nederlandse taal
voldoende machtig was: het instrument vereist dat men een goed begrip van de taal
heeft, omdat anders de betrouwbaarheid en validiteit van de data worden aangetast.
Indien de geselecteerde potentiële respondent niet kon worden geïnterviewd, was
vervanging door een andere persoon niet toegestaan. Adressen van instellingen
werden niet meegenomen in de steekproef; dus personen die langdurig in instellingen
verbleven (bijvoorbeeld personen in detentie, in een ziekenhuis of revalidatiekliniek)
werden geëxcludeerd. Als de geselecteerde persoon tijdelijk in een instelling verbleef
kon men op een later moment worden geïnterviewd als men naar huis terugkeerde.

Veldwerk
Eerste contact met de respondent
Het veldwerk van de eerste meting werd uitgevoerd van november 2007 tot en met
juli 2009. Een voordeel van deze relatief lange veldwerkperiode was dat er voldoende
tijd was om met potentiële respondenten opnieuw contact op te kunnen nemen, om
zo de respons te verhogen. Het veldwerk bestond uit drie fasen. In fase 1 werden
de eerste contactpogingen uitgevoerd. Aan de geselecteerde huishoudens werd een
introductiebrief gestuurd die ondertekend was door de minister van VWS. Hij gaf
hierin uitleg over de studie, beviel de studie aan en vroeg om deelname. Deze brief
werd vergezeld van een brochure die meer gedetailleerd de doelen van de studie
aangaf; de brochure verwees ook naar een website die speciaal ontworpen was voor
potentiële respondenten. De brochure en de website bevatten antwoorden op vaak

Trimbos-instituut

15

gestelde vragen, en vermeldden een gratis telefoonnummer indien men behoefte
had aan aanvullende informatie. Binnen een week na verzending van de brief en
brochure belden speciaal getrainde telefonistes naar het huishouden indien een telefoonnummer bekend was (30% van de huishoudens had geen telefoon of had een
geheim nummer of een 06-number waarvan het nummer niet kon worden achterhaald). Zij stelden eerst vast of het huishouden bewoners had die jonger dan 65 jaar
waren (in 18% van de huishoudens bleken er alleen bewoners van 65 jaar of ouder
te wonen), en als dit het geval was gingen zij na wie voor selectie in aanmerking
kwam en probeerden zij toestemming van de potentiële respondent te krijgen. Daarna
nam een interviewer contact op om een afspraak te maken voor het interview. Als er
geen telefoonnummer bekend was, probeerde de interviewer persoonlijk aan de deur
contact te leggen. In deze fase werd als dank voor de medewerking van de respondent aan het eind van het interview als financiële tegemoetkoming een cadeaubon
van 10 euro gegeven. Om de mogelijkheid te minimaliseren dat interviewers vooral
makkelijk te werven respondenten rekruteerden, kregen zij de adressen elke keer in
kleine hoeveelheden aangeleverd. Die adressen moesten zij eerst afwerken voordat zij
weer nieuwe adressen kregen. Dat gold ook voor de tweede fase van het veldwerk.

Tweede fase
In fase 2 werden degenen die in fase 1 geen duidelijke harde weigeraars waren, en
degenen die niet konden worden bereikt, opnieuw benaderd. Dit gebeurde altijd
‘face-to-face’ (persoonlijk aan de deur, dus niet telefonisch). Als het hierbij ging om
weigeraars bij een eerdere face-to-face benadering in fase 1, werd het hernieuwde
contact uitgevoerd door een andere interviewer. In deze fase werd voordat de interviewer persoonlijk contact legde, een mooie glanzende folder verstuurd naar de geselecteerde persoon of het huishouden, om diegenen te interesseren die niet gevoelig
bleken voor een brief van de minister. In deze folder stonden redenen waarom de
studie werd uitgevoerd, enkele voorlopige resultaten gebaseerd op de eerste 3.000
interviews, en enkele uitspraken van respondenten over hoe zij deelname hadden
ervaren. Daarnaast was in deze fase de financiële tegemoetkoming een cadeaubon
van 15 euro of een keuze uit verschillende cadeaus die op de folder stonden afgebeeld. De interviewers hadden bovendien een extra budget van gemiddeld 3,50 euro
per interview, dat zij variabel konden inzetten tijdens onderhandelingen aan de deur
over deelname. In deze fase werden interviewers die een relatief lage respons hadden
behaald van het veldwerk van de studie gehaald. In fase 1 en 2 samen moesten indien nodig - tenminste 10 telefonische of persoonlijke contactpogingen op verschillende tijden van de dag en op verschillende dagen van de week worden uitgevoerd.
Derde fase
Aan het eind van de veldwerkperiode begon de derde fase. Van degenen die nog
niet konden worden geïnterviewd, dus de moeilijk te werven personen, werd
33% aselect getrokken om opnieuw te worden benaderd. De overige 67% werd
niet meer benaderd. Ook in andere wereldwijd bekende bevolkingsstudies naar

16

Trimbos-instituut

psychische aandoeningen, zoals de NCS-R en ESEMeD, werd deze zogenoemde
‘endgame’-strategie toegepast om de financiële middelen die voor deze fase
nodig waren, zo gunstig mogelijk in te zetten (Alonso et al., 2004; Kessler et
al., 2004). Respondenten kregen in deze fase een financiële tegemoetkoming
van minimaal 15 euro waarbij in de onderhandeling tot 40 euro mocht worden
gegaan. Interviewers werden extra beloond voor hun inspanningen, zowel per
geslaagd interview als voor een vooraf bepaald aantal te behalen interviews.
In het geval een potentiële respondent de duur van het interview te lang vond,
werd (alleen in deze fase) de mogelijkheid van een verkort interview aangeboden.
De verkorte versie omvatte de gehele CIDI, de belangrijkste demografische gegevens en een vragenlijst die het algemeen functioneren meet. Bij 140 personen van
de 317 personen die in deze fase werden geïnterviewd (44%), werd zo’n verkorte
vragenlijst afgenomen. Hercontact werd in principe uitgevoerd door een interviewer die nog niet eerder door de potentiële respondent was gezien. Deze fase
werd uitgevoerd door interviewers die een relatief hoge respons hadden behaald
in de voorgaande fasen.

Het interview
Bijna alle interviews werden bij de respondent thuis afgenomen. Hoewel bij de
werving werd aangegeven dat het interview bij voorkeur onder vier ogen plaatsvond,
was dit niet altijd mogelijk: bij 18,2% van de interviews was tenminste een derde
persoon aanwezig in de kamer waar het gesprek plaatsvond; in 69,3% van die
gevallen was dat tenminste de helft van de tijd. Er waren geen aanwijzingen voor
onderrapportage van psychische aandoeningen bij degenen die geïnterviewd werden
waarbij tenminste een derde persoon gedurende minstens de helft van de tijd
aanwezig was: zij hadden niet significant minder vaak enigerlei lifetime en 12-maands
psychische aandoening dan de overige respondenten (lifetime: OR=0,88 (95%
BI=0,75-1,02); en 12-maands: OR=0,90 (95% BI=0,73-1,11); ORs zijn gecontroleerd
voor geslacht, leeftijd en woonsituatie).
De gemiddelde duur van het totale interview bedroeg 95 minuten. De tijd varieerde sterk en dit was vooral afhankelijk van het aantal gediagnosticeerde psychische
aandoeningen bij de respondent.
Aan het eind van het interview werd aan de respondenten gevraagd hoe zij het
gesprek hadden ervaren: 67,9% vond het positief, 30,8% antwoordde neutraal en
1,4% negatief. Vergeleken met degenen met een positieve evaluatie, waren degenen
met een negatieve of neutrale evaluatie vaker 55-64 jaar, vaker zonder betaald
werk, behoorden zij vaker tot de laagste inkomenscategorie, en hadden zij vaker een
lifetime en 12-maands psychische aandoening. Andere demografische kenmerken
(geslacht, opleidingsniveau, woonsituatie, etnische afkomst, religie, urbanisatiegraad)
en de duur van het interview waren niet van invloed. Veel van deze variabelen die
met een negatieve evaluatie van het interview samenhingen werden ook gevonden in
NEMESIS-1 (de Graaf et al., 2004c).

Trimbos-instituut

17

Bereidheid om mee te doen aan de tweede meting
Van de respondenten was 96,4% bereid om deel te nemen aan de tweede meting
over drie jaar na het eerste interview. Degenen die daartoe niet bereid waren,
behoorden vaker tot het laagste opleidingsniveau en de laagste inkomenscategorie, en
waren vaker zonder betaald werk, van niet-westerse afkomst, woonden vaker alleen,
in een grote stad, hadden een kortere interviewduur, vaker een negatieve evaluatie
over het interview, en waren minder vaak 45-54 jaar. Geen verschil werd gevonden in
geslacht, religie, en enigerlei lifetime en 12-maands psychische aandoening.
Informed consent en privacy
Het onderzoeksvoorstel, de veldwerkprocedures en de informatie voor potentiële
respondenten werden goedgekeurd door de Medisch-ethische Toetsingscommissie
Instellingen Geestelijke Gezondheidszorg (METIGG). Nadat volledige schriftelijke
en mondelinge informatie over de studie was gegeven voorafgaand en bij de start
van het interview van de eerste meting, ondertekenden respondenten het toestemmingsformulier (‘informed consent’) over hun deelname aan het interview. Een uniek
respondentnummer werd gebruikt om de vertrouwelijkheid met de omgang van de
data te garanderen. Anonimiteit werd gewaarborgd door naam en adresgegevens van
respondenten los te koppelen van de gegevens uit het interview en op gescheiden
plaatsen te bewaren.
Voor de studie werd een externe en interne adviescommissie in het leven geroepen.
De leden ervan zijn genoemd in Bijlage 1.

Interviewers
98 professionele interviewers van het veldwerkbureau ‘GfK (Growth from Knowledge)
Panel Services Benelux’ in Dongen, met een team van 5 supervisoren, voerden het
veldwerk uit. De interviewers werden geselecteerd op basis van hun ervaring met
systematische face-to-face dataverzameling en met gevoelige onderwerpen en hun
vermogen om een goede respons te verkrijgen zoals bleek uit eerdere studies die ze
hadden uitgevoerd. Omdat jonge interviewers minder succesvol zouden kunnen zijn
om psychische problematiek mee te bespreken, gold als criterium dat interviewers
minstens 25 jaar oud waren. Zij werden getraind in de CIDI, de aanvullende vragenlijst
en in het afnemen van speeksel tijdens een driedaagse cursus die driemaal gegeven
werd. De training werd gegeven door het Nederlandse CIDI-centrum, dat is ondergebracht bij het Interdisciplinair Centrum voor Psychiatrische Epidemiologie van de
Rijksuniversiteit Groningen, en door het NEMESIS-team. Dit resulteerde bij positieve
evaluatie in een officieel CIDI-certificaat. Eén van de getrainde personen werd
negatief geëvalueerd. Voor de start van het veldwerk moesten interviewers een aantal
interviews oefenen met behulp van uitgeschreven casussen. Nadat het veldwerk was
gestart had het veldwerkbureau minstens twee keer per maand persoonlijk contact

18

Trimbos-instituut

met de interviewers. Om hen gemotiveerd te houden werden zij door middel van
verschillende nieuwsbrieven geïnformeerd over het verloop van de studie en werden er
tips over bepaalde onderwerpen gegeven. Zes maanden na de start van het veldwerk
werd er een terugkomdag voor de interviewers georganiseerd, om veldwerkproblemen
te bespreken en tips uit te wisselen hoe een hogere respons te bewerkstelligen.

Controle van de interviewers
Het veldwerk werd tijdens de hele dataverzamelingsperiode gevolgd door het NEMESISteam van het Trimbos-instituut en door het veldwerkbureau. De onderzoekers van het
Trimbos-instituut bekeken alle opmerkingen die interviewers maakten bij de antwoorden.
In het geval van (belangrijke) missende gegevens, moesten interviewers opnieuw contact
opnemen met de respondent. Per interviewer bekeken de onderzoekers de respons,
de gemiddelde duur van het gehele interview en van de CIDI, het aantal positieve
antwoorden op de vragen in de screener (de eerste belangrijke sectie van de CIDI), de
evaluatie van het interview door de respondent, de toestemming voor vervolgonderzoek
en de toestemming voor speekselafname. Het controleren van het aantal positieve
antwoorden op de vragen in de screener was van belang omdat er namelijk een negatief
leereffect kan plaatsvinden waarbij een interviewer de gewoonte kan krijgen het aantal
af te nemen CIDI-secties onbewust of bewust te beperken door negatieve antwoorden
op de screeningsvragen te stimuleren. Dit kan tot gevolg hebben dat het vóórkomen
van aandoeningen daalt naarmate het veldwerk vordert, zoals in een Duitse studie bleek
(Matschinger et al., 2005). In NEMESIS-2 werd daarvoor geen bewijs gevonden. Indien
er vragen over de kwaliteit van een interviewer ontstonden, werden enkele interviews
op band opgenomen. Eén van de onderzoekers luisterde de opnames af en gaf via het
veldwerkbureau feedback aan de interviewer. Om de kwaliteit van het veldwerk te
volgen werd daarnaast aan 10% van de respondenten een brief gezonden twee weken
nadat het interview had plaatsgevonden, met enkele vragen over demografie, evaluatie
en lengte van de vragenlijst. Dit leverde geen bijzondere zaken op. Aan interviewers
werd vooraf verteld dat er verschillende kwaliteitscontroles plaatsvonden.
De interviewers werden zowel per interview betaald, als voor de tijd dat het interview, de werving en het reizen duurde. Indien alleen per interview zou worden betaald
kan bovengenoemd fenomeen worden gestimuleerd dat screeningsvragen negatief
worden gescoord, en dat interviewers zich vooral richten op respondenten die makkelijk
te werven zijn, met een lage respons tot gevolg.

Diagnostisch instrument
Ontwikkeling van de CIDI 3.0
De aanwezigheid van lifetime en 12-maands DSM-IV aandoeningen waren gebaseerd
op de CIDI 3.0, welke eerder was ontwikkeld en verder werd aangepast door de
‘WHO-World Mental Health (WMH) Survey Initiative’, een wereldwijd consortium
van psychiatrisch-epidemiologische studies onder de algemene bevolking. In Neder-

Trimbos-instituut

19

land was de CIDI 3.0 eerder gebruikt in de studie ESEMeD, dat onderdeel is van de
WMH-studies. De CIDI 3.0 werd daarvoor eerst in het Engels gemaakt en onderging
een langdurig proces van aanpassingen om een conceptueel en crosscultureel
vergelijkbare versie in het Nederlands te verkrijgen (Alonso et al., 2004; de Graaf
et al., 2008). Dit proces hield onder meer een vertaling in van het Engels naar het
Nederlands en daarna een ‘terugvertaling’ van het Nederlands naar het Engels van
delen van de vragenlijst, een beoordeling van vertalingen door een panel van experts,
en het testen van de vragenlijst. De eerste auteur van dit rapport, die als projectleider
deelnam aan ESEMeD en de WMH-studies, had hierover de leiding voor de Nederlandse CIDI 3.0 die in ESEMeD werd gebruikt (de Graaf et al., 2008). De CIDI 3.0
die in NEMESIS-2 is gebruikt is hiervan een verbetering. De ESEMeD-landen waren
namelijk de eerste WMH-landen die met het veldwerk begonnen (veldwerkperiode
van 2001-2003) en gebruikten een eerdere versie van de CIDI 3.0 (versie 18). Latere
versies van de CIDI 3.0 kwamen tot stand toen verschillende landen van de WMH
hun veldwerk begonnen en er verbeteringen in werden aangebracht.

Nieuwste CIDI 3.0 versie
NEMESIS-2 maakte gebruik van de CIDI 3.0 versie 21, welke wereldwijd de meest
recente versie was toen in 2007 met de voorbereidingen van NEMESIS-2 begonnen
werd. Voor deze versie was van sommige vragen een aanvullende vertaling van
het Engels naar het Nederlands nodig. Daarnaast werd één sectie geheel opnieuw
vertaald omdat deze substantieel was veranderd. In plaats van de minder uitgebreide
drugssectie van de CIDI 3.0 werd namelijk gekozen voor de uitgebreide drugssectie
die in 2007 door de ‘WHO-CIDI Advisory Committee’ als keuzemogelijkheid was
gemaakt, zodat drugsmisbruik en -afhankelijkheid apart voor de verschillende drugs
konden worden bepaald (zie voor een discussie over ‘overall’ versus afzonderlijke
drugsdiagnosen: Cottler, 2007; Kessler & Merikangas, 2007b).
Exclusie-criteria bij het bepalen van psychische aandoeningen
Om er zeker van te zijn dat de CIDI 3.0 symptomen niet alleen te wijten waren
aan lichamelijke ziekten, een letsel, of het gebruik van alcohol, drugs of medicatie,
werden zogenoemde organische exclusieregels gebruikt om de diagnosen te bepalen.
Daarnaast werden hiërarchische regels gebruikt bij het bepalen van de diagnosen;
deze worden gebruikt om het vóórkomen van psychische aandoeningen te bepalen
als psychiatrische comorbiditeit niet het onderwerp van studie is. Omdat middelenafhankelijkheid vaak vooraf wordt gegaan door middelenmisbruik, werd de diagnose
misbruik met uitsluiting van afhankelijkheid bepaald.
Validatie van de CIDI 3.0
Klinische validatie-studies uitgevoerd in verschillende landen (Haro et al., 2006) laten
zien dat de CIDI 3.0 stemmings-, angst- en middelenstoornissen over het algemeen
met een goede validiteit bepaalt in vergelijking tot geblindeerde klinische interviews
die gebruik maken van de SCID (‘Structured Clinical Interview for DSM-IV’). Studies

20

Trimbos-instituut

met een eerdere versie van de CIDI concludeerden eerder eveneens dat de CIDI
psychische aandoeningen over het algemeen met een acceptabele betrouwbaarheid
en validiteit bepaalt, met uitzondering van schizofrenie (Andrews & Peters, 1998;
Wittchen, 1994). De CIDI 3.0 diagnosen van aandachtstekort- en gedragsstoornissen
zijn niet gevalideerd in de eerder genoemde klinische validatie-studie (Haro et al.,
2006) omdat ze geen onderdeel uitmaken van de SCID.
In de CIDI 3.0 is de retrospectieve bepaling van ADHD in de kindertijd gebaseerd
op de ‘Diagnostic Interview Schedule for DSM-IV’ (DIS; Robins et al., 1995). Om
dit instrument te valideren werden in de NCS-R-studie in de VS de uitkomsten van
dit instrument vergeleken met de uitkomsten van een klinisch interview waarin de
‘ADHD Rating Scale’ (ADHD-RS; DuPaul et al., 1998) voor het bepalen van ADHD in
de kindertijd werd gebruikt, en een aanpassing van de ADHD-RS om recente ADHD
bij volwassenen te bepalen. Een sterk verband (‘area under the curve’ = 0,86) werd
gevonden tussen de DIS-vragen en de klinische diagnosen, zodat het als een valide
instrument kan worden beschouwd (Fayyad et al., 2007).

Verbeteringen in de CIDI 3.0
Vergeleken met de CIDI 1.1 die gebruikt werd in NEMESIS-1, heeft de CIDI 3.0
belangrijke verbeteringen en toevoegingen (voor een overzicht, zie Kessler & Üstün,
2004, 2008). De drie meest belangrijke zijn de volgende. Ten eerste, de ernst van de
aandoening wordt vastgesteld voor alle stoornissen. Om die ernst van de aandoening
te bepalen wordt de ‘Sheehan Disability Scale’ gebruikt (Leon et al., 1997). Door middel
van deze toevoeging kan de vraag worden beantwoord of degenen met de meest
ernstige aandoening zorg krijgen, of dat een groot deel van degenen die zorg ontvangen
geen of slechts een milde psychische aandoening heeft volgens DSM-IV criteria (Druss
et al., 2007; Kessler et al., 2005a; The WHO World Mental Health Consortium, 2004).
Het was niet mogelijk deze onderzoeksvraag te bestuderen in NEMESIS-1. Ten tweede,
zorggebruik wordt niet alleen in het algemeen bepaald, maar ook per aandoening. Dit
maakt het mogelijk de tijdsduur tussen het ontstaan van de psychische aandoening en
het moment waarop men voor het eerst daarvoor zorg kreeg te bestuderen (Wang et
al., 2005b, 2007). Ten derde, de CIDI 3.0 bepaalt ook een aantal externaliserende stoornissen in de kindertijd en vroege adolescentie en de restsymptomen ervan in de volwassenheid (Kessler et al., 2005b). Daarom kon in NEMESIS-2 ook ADHD, gedragsstoornis,
en oppositioneel-opstandige gedragsstoornis worden bepaald. Deze aandoeningen
worden alleen vastgesteld bij respondenten van 18 tot en met 44 jaar omdat oudere
respondenten zich de symptomen uit de kindertijd en vroege adolescentie minder goed
zouden kunnen herinneren (zie Kessler et al., 2007a).
Een ander voordeel van de CIDI 3.0 is dat het start met een screening sectie
waarin kernvragen over symptomen van de meeste in de CIDI opgenomen psychische
aandoeningen zijn opgenomen. Alleen respondenten die bevestigend antwoorden
op een kernvraag, gaan verder met de vragen van de CIDI-sectie over de betreffende
aandoening. Met een screener wordt de kans verkleind dat de respondent leert
hoe de duur van het interview kan worden verkort door negatief te antwoorden op

Trimbos-instituut

21

belangrijke kernvragen (‘key questions’) indien deze telkens zouden worden gevraagd
aan het begin van een sectie over een aandoening. Een screener was geen onderdeel
van de CIDI 1.1 die in NEMESIS-1 werd gebruikt.

Afgenomen CIDI-secties
In NEMESIS-2 zijn niet alle secties van de CIDI 3.0 gebruikt. De meeste secties over
psychische aandoeningen (stemmings-, angst-, middelenstoornissen, ADHD en
gedragsstoornissen) en de sectie over suïcidaliteit werden opgenomen. In tegenstelling
tot veel andere studies, werd er voor gekozen de verschillende secties van psychische
aandoeningen bij alle respondenten af te nemen (met uitzondering van aandachtstekort- en gedragsstoornissen waar de leeftijd beperkt was tot alle 18-44 jarigen). Het
voordeel hiervan is dat de aantallen respondenten per psychische aandoening dan van
voldoende grootte zijn om relevante analyses uit te kunnen voeren. Veel CIDI-secties
die niet op het vaststellen van psychische aandoeningen betrekking hadden werden
om verschillende redenen niet opgenomen, zoals een te lange duur en niet vergelijkbaar met NEMESIS-1. Vragen over andere onderwerpen dan stoornissen werden
opgenomen in een aanvullende vragenlijst (zie hierna). De vragen om schizofrenie
en antisociale persoonlijkheidsstoornis vast te stellen werden ook in de aanvullende
vragenlijst opgenomen. De CIDI en de aanvullende vragenlijst werden met een laptop
afgenomen tijdens de face-to-face interviews.
Schizofrenie
De vragen om schizofrenie vast te stellen waren een uitbreiding en verbetering van
de vragen die onderdeel vormen van de psychose-sectie van de CIDI 1.1. Omdat
de diagnose schizofrenie minder betrouwbaar kan worden vastgesteld met de CIDI
werd binnen enkele weken na het interview telefonisch contact opgenomen met de
respondent om een afspraak te maken voor een klinisch herinterview, indien een
respondent één of meer lifetime psychotische symptomen uit een lijst van 20 rapporteerde (n=1.084). Dit interview werd telefonisch afgenomen met vragen uit de SCID,
door psychologen die getraind waren in het afnemen van dit instrument. De respons
van dit deelonderzoek bedroeg 73,3%. De klinische herinterviews werden uitgevoerd
en gefinancierd door de Afdeling Psychiatrie en Psychologie van het Maastricht
Universitair Medisch Centrum.
Antisociale persoonlijkheidsstoornis
Antisociale persoonlijkheidsstoornis werd gemeten met vragen uit de ‘International
Personality Disorder Examination’ (IPDE; Loranger et al., 1994). Deze items zijn
onderdeel van de CIDI 3.0 (Lenzenweger et al., 2007; Huang et al., 2009) en bepalen
lifetime antisociale persoonlijkheidsstoornis.
Programmering van de CIDI 3.0
De Nederlandstalige CIDI 3.0 die in NEMESIS-2 is gebruikt werd in de VS geprogrammeerd door de Harvard University in Boston met het Blaise software systeem.

22

Trimbos-instituut

De programmering werd uitvoerig gecontroleerd en getest door de onderzoekers
van het NEMESIS-team waarbij van elke sectie alle mogelijke interviewpaden werden
nagelopen. Dit was een tijdrovende klus omdat de CIDI veel en vaak complexe doorverwijzingen heeft. Als een doorverwijzing niet juist geprogrammeerd is, kan dit grote
consequenties hebben, wat zelfs het niet kunnen bepalen van het vóórkomen van een
aandoening tot gevolg kan hebben, zoals in ESEMeD gebeurde voor drugsmisbruik en
drugsafhankelijkheid (de Graaf et al., 2008).
Op basis van een pilot werden slechts kleine aanpassingen gemaakt in de gecomputeriseerde versie van de CIDI en de aanvullende vragenlijst. Na de pretest werd
besloten de sectie obsessieve-compulsieve stoornis niet in de vragenlijst op te nemen
vanwege de relatief lange duur van het interview en het geringe vóórkomen van deze
aandoening in de algemene bevolking (in NEMESIS-1 kwam dit ooit in het leven bij
0,9% van de volwassenen voor).
Tabel 1. Onderwerpen en instrumenten gebruikt in NEMESIS-2.
Onderwerp

Instrument/Meting

NEMESIS-2
Baseline-

1e vervolg- 2e vervolg-

meting T0

meting T1

meting T2

Zelf-ontworpen vragen

X

X

X

Internaliserende en middelenstoornissen: depressieve stoornis,
dysthymie, bipolaire stoornis paniekstoornis, agorafobie, sociale fobie,
specifieke fobie, gegeneraliseerde
angststoornis, alcoholmisbruik en
-afhankelijkheid, en drugsmisbruik en
–afhankelijkheid

Psychische aandoeningen
secties van de CIDI 3.0

X

X

X

Externaliserende stoornissen: ADHD,
gedragsstoornis, oppositioneelopstandige gedragsstoornis

Psychische aandoeningen
secties van de CIDI 3.0

X

X*

X*

Psychotische symptomen

Een aanpassing van de CIDI
1.1 schizofrenie-sectie die
gebruikt werd in NEMESIS-1

X

X

X

Antisociale persoonlijkheidsstoornis

IPDE

X

X

X

Gebruik van tabak

Zelf-ontworpen vragen

X

X

X

Veranderingen in psychiatrische
symptomen

Life chart interview bij
subgroepen (b.v. degenen
met een recente depressieve
stoornis of paniekstoornis)

X

X

I. Demografie
Geslacht, leeftijd, opleidingsniveau,
urbanisatiegraad van de woonplaats
(huidige en gedurende de jeugd),
woonsituatie (inclusief aantal en
leeftijd van kinderen), werksituatie
(ook van partner), inkomen (ook
van partner), etnische afkomst,
religieus zijn
II. Psychische gezondheid

Trimbos-instituut

23

Onderwerp

Instrument/Meting

NEMESIS-2
Baseline-

1e vervolg- 2e vervolg-

meting T0

meting T1

meting T2

III. Lichamelijke gezondheid
Somatische aandoeningen

Zelf-ontworpen vragen op
basis van de NEMESIS-1vragenlijst

X

X

X

Fysieke activiteit

1 vraag op T0 gebaseerd
op de IPAQ, en de IPAQ
op T1 en T2

X

X

X

Neuroticisme

EPQ

X

X

X

Extraversie

EPQ

X

Kindertraumata

Zelf-ontworpen vragen op
basis van de NEMESIS-1vragenlijst

X

Psychiatrische problemen
in de familie

Zelf-ontworpen vragen
op basis van de NEMESIS-1vragenlijst

Suïcidaliteit

Suïcidaliteit-sectie van
de CIDI 3.0

Discriminatie

Zelf-ontworpen vragen

IV. Kwetsbaarheidsfactoren

X

X

X

X

X

V. Bevorderende en belemmerende factoren
Recente levensgebeurtenissen

Op basis van de Brugha Life
Events section

Sociale steun

Nog te beslissen

Eenzaamheid

Nog te beslissen

Delinquentie

Nog te ontwikkelen

X

X

X

X

X

X

X

VI. Functioneren
Functioneren: algemeen

SF-36

X

X

X

Functionele beperkingen: aandoeningspecifiek

Sheehan Disability Scales
binnen de secties van
psychische aandoeningen
van de CIDI 3.0

X

X

X

Werkverzuim

3 vragen uit de WHODAS

X

X

X

Zorggebruik: algemeen

Aanpassing van de
zelf-ontworpen NEMESIS-1vragenlijst

X

X

X

Zorggebruik: aandoening-specifiek

Binnen de secties van
psychische aandoeningen
van de CIDI 3.0

X

X

X

Medicatie

Aanpassing van de
zelf-ontworpen NEMESIS-1vragenlijst

X

X

X

Mantelzorg

Zelf-ontworpen vragen

X

X

Onvervulde zorgbehoefte

Zelf-ontworpen vraag op
basis van de NEMESIS-1
vragenlijst

X

X

X

Attitude ten aanzien van
­psychiatrische patiënten

Gebaseerd op Kwekkeboom,
2000

X

Attitude ten aanzien van het zoeken
van professionele hulp

5 vragen uit de ESEMeDCIDI 3.0

X

VII. Hulpzoekgedrag

24

Trimbos-instituut

Onderwerp

Instrument/Meting

NEMESIS-2
Baseline-

1e vervolg- 2e vervolg-

meting T0

meting T1

meting T2

IIX. Seksualiteit
Seksueel gedrag en seksuele oriëntatie

Zelf-ontworpen vragen

X

X

X

Seksuele problemen, en seksueel
misbruik na het 16e jaar

Zelf-ontworpen vragen

X

X

X

Zorggebruik vanwege seksuele
problemen

Zelf-ontworpen vragen

X

X

X

Geweld binnen partner-relaties

Zelf-ontworpen vragen

X

X

X

Geweld tegen eigen kinderen

Zelf-ontworpen vragen

X

X

X

Geweld in andere situaties

Zelf-ontworpen vragen

X

X

IX. Geweld

*: nog te beslissen

Aanvullende vragenlijst
Tabel 1 laat de onderwerpen zien die zijn opgenomen in de aanvullende vragenlijst
van de eerste meting. Deze onderwerpen hebben vooral betrekking op niet-klinische
secties, zoals demografie, lichamelijke gezondheid, kwetsbaarheidsfactoren, bevorderende en belemmerende factoren, functioneren, hulpzoekgedrag, seksualiteit en
geweld. De aanvullende vragenlijst werd zo geconstrueerd dat een vergelijking van
belangrijke gegevens mogelijk was met NEMESIS-1, en met andere belangrijke studies
in de psychiatrische epidemiologie.

Demografie
Gevraagd werd naar: geslacht, leeftijd, hoogst genoten opleiding, urbanisatiegraad
van de woonplaats (huidige en gedurende de jeugd), woonsituatie, aantal en leeftijd
van kinderen, werksituatie van de respondent en van de eventuele partner, inkomen
van de respondent en van de partner, inclusief de evaluatie van de respondent over
zijn of haar financiële situatie, etnische afkomst en religie.
Psychische gezondheid
Met de CIDI 3.0 werd een brede range aan internaliserende en externaliserende
stoornissen bepaald. In de aanvullende vragenlijst kwamen andere psychische
problemen aan bod, zoals symptomen van schizofrenie (zie boven) en het gebruik van
tabak (frequentie van roken in de afgelopen vier weken).
Lichamelijke gezondheid en fysieke activiteit
Om de comorbiditeit van psychische en lichamelijke aandoeningen te kunnen bepalen
werd een lijst van 17 chronische lichamelijke aandoeningen opgenomen. De vragen
hadden betrekking op de aanwezigheid ervan, het zorggebruik daarvoor in de afgelopen 12 maanden, en de leeftijd van het ontstaan van de lichamelijke aandoening.
Daarnaast werd fysieke activiteit bepaald: het aantal fysiek actieve dagen, dat wil
zeggen het aantal dagen dat men minstens 30 minuten per dag minstens matig inten-

Trimbos-instituut

25

sieve activiteiten heeft uitgevoerd, in een gemiddelde week. Deze vraag is gebaseerd
op de ‘International Physical Activity Questionnaire’ (IPAQ; Craig et al., 2003).

Kwetsbaarheidsfactoren
Neuroticisme en extraversie werden gemeten met de Nederlandse verkorte 24-item
versie van de ‘Eysenck Personality Questionnaire’ (the EPQ-Revised Short Scale;
Eysenck et al., 1976, 1985). Kindertraumata werden gemeten door middel van de
aanwezigheid van 7 negatieve levensgebeurtenissen vóór de leeftijd van 16 jaar (zoals
dood van een ouder, en scheiding van de ouders), en misbruik en verwaarlozing
(frequentie van emotionele verwaarlozing, psychische en lichamelijke mishandeling
en seksueel misbruik) tijdens iemands jeugd door ouders, broers, zussen, andere
familieleden, vrienden of anderen.
Negatieve levensgebeurtenissen
De aanwezigheid van 10 negatieve levensgebeurtenissen in de afgelopen 12 maanden
werd nagevraagd. Voorbeelden hiervan zijn: dood van een partner, familielid of goede
vriend, scheiding, en ernstige financiële moeilijkheden. Deze lijst was gebaseerd op de
‘Brugha Life events section’ (Brugha et al., 1985).
Functioneren
Het functioneren in het algemeen werd gemeten met de ‘MOS Short-Form Health
Survey’ (SF-36; Stewart et al., 1988; Ware & Sherbourne, 1992). Het aantal verloren
‘werk’-dagen werd gemeten door middel van het aantal dagen dat men verzuimde
op het werk of bij andere normale bezigheden, en het aantal dagen waarop men in
staat was deze bezigheden te verrichten maar minder kwaliteit of kwantiteit leverde
dan gewoonlijk (drie vragen gebaseerd op de ‘WHO Disability Assessment Schedule’
(WHODAS; Von Korff et al., 2008).
Zorggebruik
Zorggebruik in het algemeen werd nagevraagd met behulp van de sectie over
zorggebruik in NEMESIS-1 (Bijl & Ravelli, 2000b). Zorggebruik werd bepaald met
de vraag: ‘Heeft u in de afgelopen 12 maanden voor uzelf vanwege psychische
problemen, of alcohol- of drugsproblemen, een bezoek gebracht aan…?’ Deze vraag
werd gesteld voor 16 hulpverleners, instellingen of voorzieningen: algemene gezondheidszorg (huisarts; bedrijfsarts of ARBO-arts; maatschappelijk werker; instelling
voor thuiszorg of wijkverpleging; fysiotherapeut of haptonoom; medisch specialist of
andere hulpverlener werkzaam in de algemene gezondheidszorg), GGZ (psychiater,
psycholoog of psychotherapeut; instelling voor verslavingszorg; psychiatrische dagbehandeling; opgenomen in een psychiatrisch ziekenhuis of soortgelijke instelling), of
andere vormen van zorg (alternatieve genezer; pastorale zorgverlener; iemand uit
het eigen sociale netwerk; zelfhulpgroep; telefonische hulpdienst; en informatie of
hulp via internet). Indien de respondent een hulpverlener of instelling had bezocht,
werden vragen gesteld over het type hulp, de aantallen bezoeken en de leeftijd

26

Trimbos-instituut

waarop men voor het eerst een arts of andere hulpverlener had gesproken. Medicatie vanwege psychische problemen of alcohol- of drugsproblemen in de afgelopen
12 maanden, en de leeftijd waarop men voor het eerst deze medicatie kreeg
voorgeschreven, en onvervulde zorgbehoefte in de afgelopen 12 maanden, werden
eveneens nagevraagd.

Attitude ten aanzien van psychiatrische patiënten
Attitude ten aanzien van psychiatrische patiënten werd gemeten met een vragenlijst
met 5 items die al eerder in Nederlandse bevolkingsonderzoeken is meegenomen
(Kwekkeboom, 2000; Mootz, 1990; Van ’t Veer, et al., 2005). Voorbeelden van de
vragen zijn: ‘Zou u er bezwaar tegen hebben als iemand van wie u weet dat hij/zij
opgenomen is geweest in een psychiatrisch ziekenhuis: 1. naast u zou komen wonen;
2. met u bevriend zou worden; 3. op uw kinderen zou passen voor een paar uur?’.
De 5 antwoordcategorieën varieerden tussen ‘beslist niet’ en ‘beslist wel’.
Attitude ten aanzien van het zoeken van professionele hulp
Attitude ten aanzien van het zoeken van professionele hulp voor psychische
problemen werd gemeten met 5 vragen die ook opgenomen waren in de
ESEMeD-versie van de CIDI 3.0. Voorbeelden van deze vragen zijn: ‘Als u een
psychisch probleem zou hebben, zou u dan naar een professionele hulpverlener
gaan?’ en ‘In welke mate zou u zich op uw gemak voelen wanneer u uw psychische problemen met een hulpverlener zou bespreken?’. De antwoordcategorieën
varieerden per vraag.
Seksualiteit
In NEMESIS-1 waren weinig vragen over seksualiteit opgenomen. Daarom werd
het aantal vragen hierover uitgebreid. Gevraagd is naar het seksueel gedrag in de
afgelopen 12 maanden (heteroseksuele, homoseksuele of biseksuele contacten),
seksuele oriëntatie (aangetrokken voelen tot vrouwen of/en mannen), seksuele
problemen (miskraam, vruchtbaarheidsproblemen, abortus, seksverslaving), seksueel
misbruik voor en na het 16e jaar, en zorggebruik vanwege seksuele problemen in de
afgelopen 12 maanden.
Geweld
Omdat in NEMESIS-2 externaliserende stoornissen worden bepaald, waren we ook
geïnteresseerd in de vraag of men geweld had meegemaakt, zowel in de rol van
slachtoffer als dader. Op verschillende plaatsen in de vragenlijst is gevraagd naar
geweld in interpersoonlijke relaties: tijdens iemands jeugd (zie boven), in vroegere
of huidige vaste relatie(s) (frequentie en laatste keer van emotionele verwaarlozing,
psychische en lichamelijke mishandeling door en tegen de partner), geweld tegen
iemands kinderen gedurende de opvoeding (frequentie van emotionele verwaarlozing,
psychische en lichamelijke mishandeling).

Trimbos-instituut

27

Genetisch materiaal (DNA)
Omdat psychische aandoeningen gedeeltelijk erfelijk bepaald zijn (Sullivan et al.,
2000), zijn genetische factoren en hun interacties met omgevingsfactoren belangrijke
determinanten van het ontstaan en het beloop van deze aandoeningen. Om in
NEMESIS-2 genetische factoren te kunnen bestuderen, werd aan de respondenten
aan het eind van het interview gevraagd speeksel af te staan. In de brochure die
vooraf aan de respondent werd verzonden werd informatie gegeven over het doel
ervan. Er werd overigens duidelijk aangegeven dat men ook aan het interview kon
deelnemen zonder speeksel af te staan. De respondent werd gevraagd voorafgaand
aan het afstaan van speeksel een tweede informed consent te ondertekenen voor
toestemming van het gebruik van de erin besloten genetische informatie. Van
76,4% van de respondenten werd DNA opgeslagen. Respondenten die niet bereid
waren speeksel af te staan behoorden vaker tot het laagste opleidingsniveau en de
laagste inkomenscategorie, waren vaker zonder betaald werk, van niet-westerse
afkomst, woonden vaker alleen, in een grote stad, hadden minder vaak een lifetime
aandoening, en hadden een kortere interviewduur, vergeleken met degenen die
daartoe wel bereid waren. Er was geen verschil in geslacht, leeftijd, religie, lifetime
aandachtstekort- en gedragsstoornissen, antisociale persoonlijkheidsstoornis en
enigerlei 12-maands aandoening.
Speeksel werd verzameld in ‘Oragene-DNA Self Collection Kits’ (DNA Genotek,
Ottawa, Canada). Monsters werden door de interviewer via de post verzonden naar
de Universiteit Maastricht, waar DNA werd geëxtraheerd met behulp van het ‘AutoGenFlex’ DNA isolatie systeem (Autgen, Hilliston, MA, USA), volgens de instructies
van de producent. DNA monsters werden in de vriezer opgeslagen bij -20°C zodat
ze in de toekomst kunnen worden geanalyseerd. De DNA-verzameling vond plaats in
samenwerking met en gefinancierd door de Afdeling Psychiatrie en Psychologie van
het Maastricht Universitair Medisch Centrum.

Respons en non-respons onderzoek
Respons
Tabel 2 laat de resultaten zien van de steekproefprocedure en de respons. In de
berekening van de respons is rekening gehouden met het geschatte gedeelte van de
personen met wie nooit contact kon worden gemaakt (dat waren 741 personen) dat
mogelijk niet tot de netto-steekproef behoorde, bijvoorbeeld omdat de respondent
niet 18-64 jaar was of niet voldoende Nederlands sprak. Overeenkomstig de werkwijze van wereldwijd bekende bevolkingsstudies als de NCS-R en ESEMeD (Alonso
et al., 2004; Kessler et al., 2004), is de berekening van de respons gebaseerd op
gewogen data omdat in de ‘endgame’-fase een aselect gedeelte van de moeilijk te
werven respondenten is herbenaderd. De respons was 65,1%, wat vergelijkbaar is
met dat van NEMESIS-1 (64,2%; Bijl et al., 1998a). Door de intensieve wervingsme-

28

Trimbos-instituut

thode in NEMESIS-2, met herhaalde contactpogingen en een lange veldwerkperiode,
was het mogelijk een relatief hoge respons te verkrijgen voor de Nederlandse
situatie. De bereidheid om deel te nemen aan wetenschappelijke studies is namelijk
dramatisch gezakt in Nederland in het afgelopen decennium. Een mogelijke verklaring is dat in de laatste tien tot twintig jaar in ons land commerciële onderzoeksbureaus met een hoge frequentie contact proberen te leggen met mensen, wat een
negatief effect heeft op de bereidheid om deel te nemen, ook aan niet-commercieel
onderzoek (Stoop, 2005).
Tabel 2. De respons en non-respons van NEMESIS-2.
N
‘Bruto-bruto’ steekproef van adressen

a

15.239

Bruto steekproef van adressen van privé-huishoudens

14.541

100

Huishoudens zonder 18-64-jarige

2.792

19,2

336

2,3

Cognitieve problemen

8

0,1

Gedurende gehele veldwerkperiode niet in Nederland

56

0,4

Netto steekproef

11.349

78,0

Netto steekproef

11.349

100

3.307

29,1

158

1,4

1.211

10,7

27

0,3

Respons

6.646

58,6

Respons gecorrigeerd f

6.646

59,4

6.646

65,1

Taalproblemen

Weigering

bc

Niet in staat bd
Geen contact

be

Mislukte matching CIDI en aanvullende vragenlijst

Respons gewogen
a

%

g

Van de 15.239 getrokken adressen behoorden er 698 niet tot de steekproef vanwege de volgende redenen:

verwaarloosde/vernielde woning (33), woning nog niet gebouwd/niet bewoonbaar (43), geen woning/
zakelijk pand/instelling (286), adres is niet bewoond (267), adres is niet traceerbaar (69). Dit leverde een
bruto steekproef op van 14.541 adressen.
b

De non-respons categorieën geven de reden weer zoals verkregen tijdens de laatste contactpoging.

c

Weigering: weigering via de helpdesk van het veldwerkbureau (227), weigering voordat de respondent-

selectie kon plaatsvinden (405), zachte weigering (358), harde weigering (2.102), weigering door iemand
anders binnen het huishouden (194), afgebroken interview door respondent zonder vervolg (21).
d

Niet in staat: tijdelijk niet in staat (87), lichamelijk niet in staat (40), psychisch niet in staat (31).

e

Geen contact: geen contact met het huishouden (1.094), geen contact met de respondent (117).

f

In de berekening van de respons is rekening gehouden met een schatting van het gedeelte van de personen

met wie nooit contact kon worden gemaakt (741 personen) dat niet tot de netto-steekproef behoorde.
g

In de berekening van de respons is daarnaast rekening gehouden met de ‘endgame’-strategie.

Trimbos-instituut

29

De respons in fase 1 was 43%, in fase 2 28%, en in fase 3 20%. Van de in totaal
6.646 respondenten werden er 5.035 geworven in fase 1, 1.294 in fase 2 en 317
in fase 3. Analyses van verschillen tussen de respondenten die werden geworven in
die verschillende fasen laat zien dat er geen verschillen zijn tussen respondenten uit
fase 1 en 2. Maar zij die participeerden in fase 3 wonen vaker alleen, wonen vaker
in een kleine stad, zijn vaker niet gelovig en behoren minder vaak tot het hoogste
opleidingsniveau. Er werden geen verschillen gevonden voor andere demografische
variabelen (geslacht, leeftijd, werksituatie, inkomen, etnische afkomst). Gecontroleerd
voor demografische variabelen, bleek er geen verschil tussen de respondenten uit de
verschillende fasen voor de verschillende hoofdgroepen van psychische aandoeningen,
met uitzondering van enigerlei lifetime aandachtstekort- en gedragsstoornissen die
vaker bij respondenten uit fase 3 werden gezien (Tabel 3).

Redenen voor non-respons
De redenen van non-respons bij de laatste contactpoging zijn in tabel 2 genoemd.
Indien we weigering niet definiëren op basis van de laatste contactpoging maar op
basis van het ooit hebben geweigerd tijdens de verschillende contactpogingen in de
verschillende fasen, dan bleek weigering de meest voorkomende reden van nonrespons, namelijk 32,8%; onbereikbaarheid kwam minder vaak voor (6,5%).
De intensievere wervingsmethode van NEMESIS-2 vergeleken met NEMESIS-1 blijkt
uit het iets hogere percentage onbereikbare respondenten in NEMESIS-1 (7,9%).
Non-respons onderzoek
Een non-respons onderzoek werd uitgevoerd waarbij een vragenlijst werd afgenomen
met de reden om niet te participeren, en met vragen over demografie (geslacht,
leeftijd, woonsituatie, aantal personen in het huishouden, etnische afkomst), gevoelens van neerslachtigheid en zenuwachtigheid in de afgelopen vier weken (met de
‘Mental Health Inventory’; MHI-5; 5 items; α=0,82 voor het non-respons onderzoek
en α=0,81 voor de gewone studie; Cuijpers et al., 2009), en vier items uit de screener
van de CIDI (drie symptomen van aandachtstekort- en gedragsstoornissen; één over
ervaren lichamelijke gezondheid). Deze vragenlijst werd niet meteen afgenomen na
een eerste (niet-harde) weigering door potentiële respondenten, omdat we deze
personen enige tijd later opnieuw wilden benaderen. Het non-respons onderzoek
werd pas echt in gang gezet aan het eind van de veldwerkperiode, en werd bij de
meeste personen telefonisch uitgevoerd. Het behaalde een respons van 26,1% van
alle non-responders (1.229 van 4.703). Vergeleken met alle respondenten, waren
deze non-responders vaker man, minder vaak 18-24 jaar, woonden ze minder vaak
alleen, en waren ze minder vaak van niet-Nederlandse afkomst. Urbanisatiegraad
bleek niet significant te verschillen tussen beide groepen. Non-responders hadden
significant vaker dan respondenten stemming- en angstproblemen volgens de
MHI-5 (OR=1,75; 95% BI=1,45-2,11), en vaker minstens één lifetime symptoom
van aandachtstekort- en gedragsstoornissen (OR=2,04; 95% BI=1,76-2,35), na
controle voor demografie. Er werd geen verschil gevonden in de ervaren lichamelijke

30

Trimbos-instituut

Tabel 3. Vergelijking van de prevalentie van psychische aandoeningen
bij respondenten uit de verschillende fasen waarin ze werden geïnterviewd,
in ‘relative risk ratio’ (RRR) met 95% betrouwbaarheidsinterval (95% BI).
Fase
2

3

RRR b
(95% BI) a

RRR b
(95% BI) a

p#

Enigerlei lifetime aandoening

0,97 (0,85 – 1,10)

1,13 (0,89 – 1,42)

NS

Stemmingsstoornis

0,97 (0,83 – 1,13)

0,94 (0,71 – 1,25)

NS

Angststoornis

0,94 (0,81 – 1,10)

0,98 (0,74 – 1,30)

NS

Middelenstoornis

0,99 (0,84 – 1,17)

1,12 (0,83 – 1,51)

NS

Aandachtstekort- en gedragsstoornissen

1,35 (0,97 – 1,87)

2,15 (1,34 – 3,46)

NS

Antisociale persoonlijkheidsstoornis

0,76 (0,49 – 1,17)

0,90 (0,43 – 1,88)

NS

Enigerlei 12-maands aandoening

0,97 (0,82 – 1,15)

1,06 (0,79 – 1,42)

NS

Stemmingsstoornis

1,14 (0,89 – 1,46)

0,91 (0,56 – 1,47)

NS

Angststoornis

0,91 (0,74 – 1,12)

1,01 (0,70 – 1,46)

NS

Middelenstoornis

0,89 (0,65 – 1,21)

1,12 (0,67 – 1,86)

NS

ADHD

1,15 (0,59 – 2,25)

2,02 (0,82 – 4,99)

NS

a

De referentiecategorie bestaat uit de respondenten die in fase 1 werden geïnterviewd.

b

De resultaten zijn gecorrigeerd voor verschillen in geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, woonsituatie,

werksituatie en urbanisatiegraad.
Vet gedrukt: significante RRRs voor de vergelijking van de prevalentie tussen fase 1 en 2, en tussen fase 1 en 3.
# De significantie van de gecorrigeerde RRRs voor de vergelijking van de prevalentie tussen fase 2 en 3.
NS=niet significant.

gezondheid. De betekenis van deze resultaten voor de gevonden prevalenties van
aandoeningen worden in hoofdstuk 6 (Discussie) besproken.

Item non-respons
Item non-respons, dat wil zeggen non-respons bij vragen in het interview, was
verwaarloosbaar als gevolg van de computergestuurde afname van het interview.
Bij 140 respondenten werd in de derde fase een verkort interview afgenomen
(CIDI, belangrijkste demografische variabelen en algemeen functioneren).

Karakteristieken van de steekproef en weging
Tabel 4 laat van de respondenten (N=6.646) de verdeling zien in geslacht, leeftijd,
opleidingsniveau, woonsituatie, werksituatie, etnische afkomst en urbanisatiegraad
van de woonplaats. Tevens geeft deze tabel de verdeling weer van deze demo-

Trimbos-instituut

31

Tabel 4. Demografische kenmerken van de NEMESIS-2-steekproef en van de Nederlandse bevolking.
NEMESIS-2
%

Nederlandse bevolking
%

Man

44,8

50,3

Vrouw

55,2

49,7

18-24

7,3

13,1

25-34

16,9

19,3

35-44

25,6

24,7

45-54

23,9

22,9

55-64

26,3

20,0

Geslacht

Leeftijd

Opleiding
Lager onderwijs

5,0

8,3

LBO, MAVO

27,5

22,8

MBO, HAVO, VWO

32,3

41,2

HBO, universiteit

35,2

27,7

Met partner met kinderen

38,3

38,8

Met partner zonder kinderen

29,5

27,8

Alleenstaande ouder

5,5

4,1

Alleenstaand

20,8

17,1

Bij ouders

5,0

10,4

Met anderen

0,9

1,8

Betaald werk

74,6

68,5

Geen betaald werk

25,4

31,5

Nederlands

86,1

79,7

Anders westers

8,2

9,4

Turks

0,7

2,3

Marokkaans

0,8

1,9

Surinaams

1,6

2,2

Antilliaans

0,7

0,8

Anders niet-westers

1,9

3,7

Zeer laag

13,2

11,7

Laag

21,6

21,1

Matig

22,6

19,1

Hoog

26,5

29,2

Zeer hoog

16,1

18,9

Woonsituatie

Werksituatie

Etnische afkomst

Urbanisatiegraad

32

Trimbos-instituut

grafische variabelen voor de gehele Nederlandse bevolking volgens gegevens van
het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) voor het jaar 2008. De respondenten
bestaan voor 55,2% uit vrouwen en 44,8% uit mannen en hebben een gemiddelde
leeftijd van 44,3 jaar (SD=12,5). Het meest voorkomende opleidingsniveau was
HBO/universiteit. 67,8% was getrouwd of woonde samen en 20,8% woonde alleen.
74,6% had een betaalde baan. Van de respondenten was 5,7% van niet-westerse
afkomst, gedefinieerd als zelf of minstens één ouder niet geboren in West-Europa of
Noord-Amerika. Zij waren vooral van Surinaamse, Antilliaanse, Turkse of Marokkaanse
afkomst.
De respondenten weerspiegelen redelijk goed de Nederlandse bevolking. Mannen,
personen die jonger zijn, met name 18-24-jarigen, personen met een lager opleidingsniveau als hoogst behaalde opleiding, en personen zonder betaalde baan waren
ondervertegenwoordigd. Zij die alleen woonden waren enigszins oververtegenwoordigd, mogelijk door de toegepaste procedure van de huishoudsteekproef, waardoor zij
meer kans hadden om te worden geselecteerd. Personen van Turkse en Marokkaanse
afkomst waren duidelijk ondervertegenwoordigd, maar dit was niet het geval voor
degenen van Surinaamse en Antilliaanse afkomst. Personen wonend in (grotere)
steden waren nauwelijks ondervertegenwoordigd.
Een weegfactor werd geconstrueerd om te corrigeren voor het verschil in respons
tussen verschillende demografische groepen, voor het verschil in de kans op selectie van
respondenten binnen een huishouden (alleenwonenden hebben een grotere kans op
selectie), en voor het verschil in de kans om in fase 3 te worden getrokken. Doel ervan
was om daarmee de resultaten te kunnen generaliseren naar de algemene bevolking.
De volgende bevolkingsgegevens uit het jaar 2008 verkregen van het CBS werden
gebruikt om de weegfactor te construeren: geslacht, leeftijd, woonsituatie (al of niet
met een partner wonend), opleidingsniveau en urbanisatiegraad (6 categorieën).

Toekomstige meetmomenten
Zoals eerder aangegeven gaf 96,4% van de respondenten aan het eind van het
interview aan bereid te zijn om aan de tweede meting deel te nemen. Na de eerste
meting zijn twee vervolgmetingen gepland, elk drie jaar na de voorgaande meting.
Bij NEMESIS-1 was er een periode van één jaar tussen de eerste en de tweede
meting en twee jaar tussen de tweede en de derde meting. Bij NEMESIS-2 is gekozen
voor een andere opzet om het aantal personen met nieuw ontwikkelde psychische
aandoeningen te kunnen vergroten en om het beloop van aandoeningen over
een langere periode te kunnen volgen. Het vergroten van de periode tussen de
meetmomenten heeft echter als nadeel dat het moeilijker is de respondenten in het
cohort vast te houden. Verschillende technieken werden en zullen worden toegepast
om het cohort vast te houden, zoals het versturen van een kerstkaart (met een
adreswijzigingskaart die kan worden verstuurd indien men gaat verhuizen) en een
verjaardagskaart, en van eerste resultaten van de studie, en het vernieuwen van de

Trimbos-instituut

33

website voor respondenten om hen op de hoogte te houden van de vooruitgang en
resultaten van de studie.
Tabel 1 laat zien welke onderwerpen we van plan zijn om mee te nemen in de
vragenlijst van de tweede en derde meting. Voor een deel komen de onderwerpen
uit de eerste meting terug. Verandering in psychiatrische symptomen zullen in beide
vervolgmetingen onder specifieke subgroepen worden meegenomen, bijvoorbeeld
bij degenen met een recente depressieve stoornis of paniekstoornis, met behulp van
de zogenoemde ‘life chart’-methode (Lyketsos et al., 1994; Terluin et al., 2006).
Psychiatrische problemen in de familie zullen worden bepaald in de tweede meting.
Hoewel in de CIDI 3.0 deze psychiatrische problemen in de familie worden bepaald,
gebeurt dit alleen bij respondenten met een 12-maands aandoening. Sociale steun,
ervaren discriminatie, delinquentie, geweld buiten de partner-relatie en mantelzorg
zullen eveneens worden meegenomen in één van de vervolgmetingen. Een definitieve
selectie van onderwerpen zal worden bepaald in de voorbereidende fase van de
vervolgmetingen.

34

Trimbos-instituut

4. Vóórkomen van
psychische aandoeningen
In dit hoofdstuk worden de resultaten besproken over het vóórkomen van psychische
aandoeningen op basis van de eerste meting van NEMESIS-2 (veldwerkperiode: 20072009). De gegevens zijn gewogen naar de Nederlandse bevolking, zoals beschreven
is in hoofdstuk 3. Om een trend te bestuderen in de psychische gezondheidstoestand
van de Nederlandse bevolking wordt een vergelijking gemaakt met gegevens uit
NEMESIS-1 waarvan de veldwerkperiode in 1996 plaatsvond.

Lifetime prevalentie van DSM-IV aandoeningen
Tabel 5 laat het vóórkomen zien van psychische aandoeningen ooit in het leven,
ook wel lifetime prevalentie genoemd, zoals bleek uit NEMESIS-2. De aanwezigheid
van enigerlei lifetime As-I aandoening werd gevonden bij ongeveer vier op de tien
respondenten (42,7%). Stemmings-, angst- en middelenstoornis waren de meest
voorkomende hoofdgroepen van aandoeningen en werden gezien bij ongeveer
2 op de 10 personen (respectievelijk 20,1%, 19,6% en 19,1%). Daarna volgden
aandachtstekort- of gedragsstoornissen die bij ongeveer 1 op de 10 personen werden
gezien (9,2%). Schizofrenie werd gevonden bij 0,5% van de respondenten1.
De meest voorkomende afzonderlijke lifetime As-I aandoeningen waren depressieve
stoornis (18,7%), alcoholmisbruik (14,3%), sociale fobie (9,3%) en specifieke fobie
(7,9%). Van de aandachtstekort- en gedragsstoornissen in de kindertijd of vroege
adolescentie kwamen gedragsstoornis (5,6%) en ADHD (2,9%) het meest voor.
­Antisociale persoonlijkheidsstoornis, de enige persoonlijkheidsstoornis (As-II aandoening) die gemeten is, kwam bij 3,0% van de respondenten voor.
Van alle respondenten had 23,0% één As-I aandoening, 9,7% had er twee en
10,1% had er drie of meer. Comorbiditeit werd dus bij bijna de helft (46,3%) van
degenen met een lifetime As-I aandoening vastgesteld.

1

Op grond van de gegevens uit het klinische herinterview zoals beschreven in hoofdstuk 3 kon de diagnose
schizofrenie worden gesteld bij de respondenten die hieraan hadden deelgenomen. Het percentage mensen
met schizofrenie bij degenen die aan dit herinterview hadden deelgenomen werd geëxtrapoleerd naar de
respondenten die ook één of meer psychotische symptomen hadden volgens de CIDI maar die niet hadden
deelgenomen aan het herinterview. De schatting die op deze manier werd verkregen van de prevalentie van
lifetime schizofrenie in de algemene bevolking bedraagt 0,5%. In NEMESIS-1 was dit 0,4%. Omdat het hier
een extrapolatie betreft, wordt deze aandoening verder niet in de tabellen over het vóórkomen van psychische
aandoeningen opgenomen. De verzamelde gegevens over schizofrenie zullen in de toekomst vooral op symptoomniveau worden geanalyseerd, zoals in NEMESIS-1 ook is gedaan.

Trimbos-instituut

35

Tabel 5. Prevalentie van psychische aandoeningen in de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar,
in percentage met 95% betrouwbaarheidsinterval (95% BI).
Lifetime prevalentie
Mannen

Vrouwen

Totaal

%

95% BI

%

95% BI

%

95% BI

Enigerlei stemmingsstoornis

14,4

12,8 - 16,0

25,9

24,2 - 27,7

20,1

18,9 - 21,3

Depressieve stoornis

13,1

11,6 - 14,7

24,3

22,6 - 25,9

18,7

17,5 - 19,8

Dysthymie

0,6

0,3 - 0,9

2,0

1,3 - 2,7

1,3

0,9 - 1,7

Bipolaire stoornis

1,2

0,7 - 1,7

1,4

0,8 - 2,0

1,3

0,9 - 1,6

Enigerlei angststoornis

15,9

14,2 - 17,7

23,4

21,2 - 25,6

19,6

18,2 - 21,0

Paniekstoornis

2,8

2,1 - 3,5

4,7

3,8 - 5,6

3,8

3,2 - 4,3

Agorafobia zonder paniekstoornis

0,4

0,2 - 0,7

1,4

0,9 - 1,8

0,9

0,6 - 1,1

Sociale fobie

7,7

6,4 - 9,0

10,9

9,4 - 12,4

9,3

8,2 - 10,4

Specifieke fobie

5,5

4,4 - 6,6

10,3

8,9 - 11,7

7,9

7,0 - 8,8

Gegeneraliseerde ­angststoornis

3,6

2,9 - 4,4

5,4

4,4 - 6,4

4,5

3,9 - 5,1

Enigerlei middelenstoornis

27,7

24,8 - 30,6

10,3

8,8 - 11,8

19,1

17,2 - 20,9

Alcoholmisbruik

21,9

19,4 - 24,5

6,6

5,4 - 7,9

14,3

12,8 - 15,9

Alcoholafhankelijkheid

3,1

2,2 - 4,1

0,9

0,4 - 1,4

2,0

1,4 - 2,6

Drugsmisbruik

4,8

3,9 - 5,8

2,7

2,1 - 3,4

3,8

3,2 - 4,4

   Cannabismisbruik a

3,5

2,7 - 4,3

1,2

0,7 - 1,6

2,3

1,8 - 2,8

Drugsafhankelijkheid

3,0

2,0 - 4,0

1,5

0,9 - 2,0

2,2

1,7 - 2,8

   Cannabisafhankelijkheid a

2,1

1,2 - 3,0

0,6

0,1 - 1,1

1,4

0,9 - 1,9

Enigerlei aandachtstekortof gedragsstoornis bc

11,8

9,0 - 14,6

6,5

4,9 - 8,1

9,2

7,4 - 10,9

ADHD bc

4,4

2,8 - 6,0

1,5

0,9 - 2,1

2,9

2,1 - 3,8

Gedragsstoornis bc

7,4

5,5 - 9,3

3,8

2,4 - 5,2

5,6

4,3 - 6,9

Oppositioneel-opstandige
gedragsstoornis bc

3,2

1,9 - 4,4

2,0

1,2 - 2,8

2,6

1,8 - 3,4

Enigerlei As-I stoornis d

43,4

40,4 - 46,3

41,9

39,6 - 44,3

42,7

40,5 - 44,8

1

23,9

21,9 - 26,1

22,0

20,5 - 23,6

23,0

21,6 - 24,4

2

9,4

8,1 - 10,8

10,0

8,8 - 11,4

9,7

8,8 - 10,7

3 of meer

10,2

8,6 - 11,9

10,0

8,7 - 11,5

10,1

9,0 - 11,3

Antisociale
persoonlijkheidsstoornis e

4,3

3,2 - 5,4

1,7

1,2 - 2,2

3,0

2,5 - 3,5

Enigerlei NEMESIS-2 stoornisd

44,7

41,8 - 47,7

42,3

40,0 - 44,6

43,5

41,4 - 45,6

Comorbiditeit:
aantal As-I stoornissen d

a

Cannabismisbruik en cannabisafhankelijkheid zijn onderdeel van de aandoeningen drugsmisbruik,

­respectievelijk drugsafhankelijkheid.
b

Aandachtstekort- en gedragsstoornissen zijn alleen gemeten bij respondenten van 18-44 jaar.

c

Lifetime aandachtstekort- en gedragsstoornissen betekent: in de kindertijd of vroege adolescentie.

d

Bij ‘Enigerlei As-I stoornis’, ‘Comorbiditeit: aantal As-I stoornissen’, en ‘Enigerlei NEMESIS-2 stoornis’, zijn

aandachtstekort- en gedragsstoornissen gecodeerd als afwezig bij de respondenten van 45-64 jaar bij wie
deze aandoeningen niet zijn bepaald.

36

Trimbos-instituut

Mate van chronisch beloop f

12-maands prevalentie
Mannen

Vrouwen

Totaal

%

95% BI

%

95% BI

%

95% BI

%

4,8

3,9 - 5,8

7,4

6,2 - 8,6

6,1

5,3 - 6,9

30,3

4,1

3,2 - 5,1

6,3

5,3 - 7,2

5,2

4,5 - 5,8

27,8

0,4

0,2 - 0,7

1,3

0,8 - 1,8

0,9

0,6 - 1,1

69,2

0,7

0,3 - 1,1

1,0

0,4 - 1,5

0,8

0,5 - 1,1

61,5

7,7

6,5 - 9,0

12,5

11,1 - 13,9

10,1

9,2 - 11,0

51,5

1,0

0,6 - 1,3

1,5

0,9 - 2,0

1,2

0,9 - 1,6

31,6

0,2

0,0 - 0,4

0,6

0,3 - 0,9

0,4

0,2 - 0,6

44,4

3,2

2,3 - 4,1

4,4

3,5 - 5,3

3,8

3,2 - 4,4

40,9

3,5

2,6 - 4,4

6,6

5,4 - 7,7

5,0

4,3 - 5,7

63,3

1,3

0,8 - 1,9

2,2

1,7 - 2,7

1,7

1,4 - 2,1

37,8

7,6

5,9 - 9,3

3,6

2,6 - 4,5

5,6

4,6 - 6,7

29,3

5,6

4,2 - 6,9

1,8

1,1 - 2,6

3,7

2,9 - 4,5

25,9

1,0

0,3 - 1,7

0,5

0,0 - 0,9

0,7

0,3 - 1,2

35,0

0,9

0,5 - 1,4

0,8

0,4 - 1,2

0,9

0,6 - 1,2

23,7

0,6

0,2 - 1,0

0,2

0,0 - 0,4

0,4

0,2 - 0,6

31,8

0,8

0,2 - 1,3

0,7

0,3 - 1,1

0,7

0,4 - 1,0

17,4

0,4

0,1 - 0,8

0,1

0,0 - 0,3

0,3

0,1 - 0,5

21,4

2,9

1,5 - 4,4

1,2

0,6 - 1,7

2,1

1,3 - 2,8

--

2,9

1,5 - 4,4

1,2

0,6 - 1,7

2,1

1,3 - 2,8

72,4

-

-

-

-

-

-

--

-

-

-

-

-

-

--

17,7

15,7 - 19,6

18,4

16,4 - 20,3

18,0

16,6 - 19,4

42,2

12,4

10,9 - 14,0

12,1

10,8 - 13,5

12,2

11,3 - 13,3

--

3,4

2,5 - 4,4

3,3

2,5 - 4,4

3,3

2,7 - 4,1

--

2,2

1,5 - 3,1

3,0

2,3 - 3,9

2,6

2,0 - 3,3

--

-

-

-

-

-

-

--

17,7

15,7 - 19,6

18,4

16,4 - 20,3

18,0

16,6 - 19,4

41,4

e

De screener van antisociale persoonlijkheidsstoornis meet lifetime antisociale persoonlijkheidsstoornis en

bepaalt niet of de symptomen in de afgelopen 12 maanden aanwezig waren. Daarom zijn geen 12-maands
gegevens gerapporteerd van antisociale persoonlijkheidsstoornis.
f

Het percentage mensen met een 12-maands aandoening van de mensen met een lifetime aandoening is een

ruwe maat voor de mate van het chronische beloop van de betreffende stoornis.
- Niet gemeten.
-- Niet van toepassing.

Trimbos-instituut

37

Tabel 6. De samenhang tussen demografische kenmerken en psychische aandoeningen ooit in het
leven, in percentage en odds ratio (OR) met 95% betrouwbaarheidsinterval (95% BI).
Stemmingsstoornis
OR (95% BI)a

Angststoornis
%

OR (95% BI)a

%

%

Man

50,3

14,4

15,9

1

Vrouw

49,7

25,9

2,09 (1,79-2,45)

23,4

1,61 (1,35-1,92)

18-24

12,3

15,3

0,75 (0,52-1,07)

18,9

1,01 (0,73-1,40)

25-34

19,6

19,5

1,01 (0,82-1,24)

18,3

0,97 (0,79-1,19)

35-44

24,9

19,8

1,04 (0,84-1,27)

21,8

1,22 (0,99-1,49)

45-54

23,1

24,2

1,34 (1,10-1,64)

19,6

1,06 (0,86-1,29)

55-64

20,1

19,3

18,7

1

Geslacht
1

Leeftijd

1

P for trend

0,92

0,01

Opleiding
Lager onderwijs

7,7

24,5

1,49 (0,99-2,25)

24,2

1,48 (1,00-2,19)

LBO, MAVO

22,6

20,1

1,21 (1,00-1,46)

20,8

1,22 (0,99-1,50)

MBO, HAVO, VWO

41,7

20,9

1,24 (1,04-1,47)

19,4

1,11 (0,93-1,32)

HBO, universiteit

28,0

17,8

17,8

1

1

P for trend

0,03

0,02

Etnische afkomst
Westers

92,8

20,1

Niet-westers

7,2

20,6

Niet

61,7

20,6

Wel

38,3

19,3

1
1,04 (0,71-1,52)

19,4

1

22,4

1,16 (0,81-1,66)

Religieus
1
0,88 (0,75-1,04)

20,2

1

18,7

0,89 (0,76-1,06)

Vet gedrukt: significante OR of ‘p for trend’ (<0,05).
a

Odds ratio’s zijn gecontroleerd voor geslacht en leeftijd.

b

ADHD en gedragsstoornissen zijn alleen gemeten bij respondenten van 18-44 jaar.

38

Trimbos-instituut

Middelenstoornis

ADHD of
­gedragsstoornisb

OR (95% BI)a

%

27,7

1

10,3

0,29 (0,24-0,36)

24,6

Enigerlei
As-I stoornis

OR (95% BI)a

%

11,8

1

6,5

0,51 (0,36-0,72)

2,27 (1,56-3,28)

15,9

25,9

2,43 (1,88-3,14)

17,7

1,44 (1,15-1,81)

16,9

1,36 (1,06-1,75)

--

b

13,1

1

-- b

%

Antisociale persoonlijkheidsstoornis

OR (95% BI)a

%

43,4

1

4,3

1

41,9

0,94 (0,83-1,07)

1,7

0,38 (0,24-0,62)

2,92 (1,97-4,31)

44,9

1,42 (1,09-1,86)

7,3

4,75 (2,14-10,55)

8,7

1,46 (0,95-2,26)

46,4

1,51 (1,26-1,80)

3,5

2,16 (1,08-4,32)

6,2

1

43,6

1,35 (1,14-1,59)

2,3

1,40 (0,76-2,59)

b

42,7

1,30 (1,11-1,52)

2,2

1,32 (0,69-2,50)

-- b

36,5

1

1,7

1

<0,0001

--

<0,0001

<0,0001

OR (95% BI)a

<0,0001

24,5

2,00 (1,40-2,85)

27,0

5,01 (2,84-8,84)

47,1

1,47 (1,09-1,98)

6,9

3,50 (2,03-6,04)

18,3

1,15 (0,91-1,45)

12,2

1,63 (1,07-2,47)

41,7

1,13 (0,96-1,33)

3,9

1,43 (0,84-2,43)

19,7

1,23 (1,03-1,47)

7,5

1,14 (0,75-1,71)

44,4

1,23 (1,06-1,42)

2,3

0,92 (0,53-1,60)

17,1

1

6,1

1

39,6

1

2,3

1

0,001

<0,0001

0,01

<0,0001

19,4

1

9,2

1

43,1

1

2,9

1

14,4

0,66 (0,45-0,98)

8,5

0,88 (0,44-1,75)

36,9

0,73 (0,55-0,96)

4,7

1,47 (0,87-2,48)

21,9

1

10,9

1

45,6

1

3,2

1

14,5

0,66 (0,57-0,78)

5,9

0,54 (0,37-0,80)

38,0

0,75 (0,66-0,86)

2,7

0,96 (0,59-1,55)

Trimbos-instituut

39

Demografische determinanten van lifetime aandoeningen
Naast de prevalentie van psychische aandoeningen werd onderzocht welke demografische determinanten samenhangen met het vóórkomen van deze aandoeningen.
In de verklarende woordenlijst in bijlage 1 staat uitgelegd wat we onder dit begrip
determinanten verstaan.
We bestudeerden die demografische kenmerken van mensen met lifetime
psychische aandoeningen waarvan verondersteld wordt dat ze niet veranderen als
gevolg van een psychische aandoening, zodat de tijdsvolgorde van het kenmerk en de
psychische aandoening (redelijk) duidelijk is: geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, etnische afkomst en religie. Het verband tussen demografische variabelen en het vóórkomen van psychische aandoeningen werd bestudeerd met behulp van logistische
regressie-analyses, waarbij de associaties in alle analyses constant werden gehouden
voor geslacht en leeftijd (Tabel 6).
Zoals tabel 5 al liet zien, was er geen verschil tussen mannen en vrouwen in het
hebben van enigerlei As-I aandoening, maar vrouwen hadden ongeveer twee keer
zo vaak een stemmingsstoornis en ongeveer 1,6 keer zo vaak een angststoornis,
terwijl mannen ongeveer 3,4 keer (1/0,29) zo vaak een middelenstoornis, twee keer
(1/0,51) zo vaak een aandachtstekort- of gedragsstoornis en 2,6 keer (1/0,38) zo
vaak een antisociale persoonlijkheidsstoornis hadden.
Op jongere leeftijd was er een grotere kans op een middelenstoornis, een
aandachtstekort- of gedragsstoornis en een antisociale persoonlijkheidsstoornis, en een
kleinere kans op een stemmingsstoornis, zoals de significante ‘p for trend’ laat zien.
Bij een lager opleidingsniveau werd een grotere kans op een stemmingsstoornis, een
angststoornis, een middelenstoornis, een aandachtstekort- of gedragsstoornis en een
antisociale persoonlijkheidsstoornis gezien. Met andere woorden: hoe lager het opleidingsniveau hoe groter de kans op alle hier gemeten hoofdgroepen van aandoeningen.
Niet-westerse afkomst was geassocieerd met een kleinere kans op een middelenstoornis (0,7 keer).
Religieus zijn was beschermend tegen een middelenstoornis (0,7 keer), en een
aandachtstekort- of gedragsstoornis (0,5 keer).
De in de tabel 6 gevonden sekseverschillen in de lifetime prevalentie van psychische aandoeningen waren hetzelfde voor de verschillende leeftijdscategorieën.

12-maands prevalentie van DSM-IV aandoeningen
Van alle respondenten voldeed 18,0% aan de criteria van het hebben van tenminste één
aandoening in de periode van 12 maanden voorafgaand aan het interview (Tabel 5).
Dat betekent dat van degenen met een lifetime aandoening, 42,2% (18,0/42,7) ook in
het afgelopen jaar een psychische aandoening had. Angststoornis was de meest voorkomende hoofdgroep van 12-maands aandoeningen (10,1%), gevolgd door stemmingsstoornis (6,1%), middelenstoornis (5,6%) en ADHD (2,1%). De meest voorkomende

40

Trimbos-instituut

afzonderlijke 12-maands aandoeningen waren depressieve stoornis (5,2%) en specifieke
fobie (5,0%). Deze aandoeningen waren ook twee van de vier meest voorkomende
lifetime aandoeningen.
Van de respondenten had 12,2% slechts één aandoening, 3,3% had er twee en
2,6% had er drie of meer. Dit betekent dat een derde (32,6%) van degenen met een
12-maands aandoening twee of meer aandoeningen had.
Het percentage mensen met een 12-maands aandoening van de mensen met een
lifetime aandoening is een ruwe maat voor de mate van het chronische beloop van de
betreffende stoornis. Angststoornis blijkt een chronischer beloop te hebben dan stemmingsstoornis en middelenstoornis, die beide een ongeveer even hoog percentage
laten zien (Tabel 5, laatste kolom). Van de afzonderlijke stemmingsstoornissen zijn
dysthymie en bipolaire stoornis het meest chronisch, van de angststoornissen is dat
specifieke fobie en van de middelenstoornissen zijn dat alcohol- en drugsafhankelijkheid. Het feit dat lifetime alcoholmisbruik relatief vaak vóórkomt (14,3%), terwijl dit
in de afgelopen 12 maanden voorafgaand aan het interview niet het geval is (3,7%),
betekent dat deze aandoening slechts in een kwart van de gevallen (25,9%) een
chronisch beloop heeft. ADHD was in de volwassenheid nog steeds aanwezig bij
72,4% van de respondenten die waren gediagnosticeerd met ADHD in de kindertijd
of vroege adolescentie.

Aantallen Nederlanders met een 12-maands aandoening
In tabel 7 zijn de percentages van mensen met een 12-maands aandoening omgerekend naar absolute aantallen, uitgaande van 10.486.000 personen van 18 tot en met
64 jaar wonend in Nederland per 1-1-2009. Het laat duidelijk zien dat veel mensen in
de algemene volwassen bevolking psychische aandoeningen hebben. Voor enigerlei
aandoening geldt dat 1.896.700 mensen in de leeftijd van 18-64 jaar een psychische
aandoening hebben of hebben gehad in het afgelopen jaar. Een depressieve stoornis
in het afgelopen jaar kwam bijvoorbeeld bij 546.500 volwassenen voor. Voor sociale
fobie is dat 395.500, voor specifieke fobie 527.300, voor paniekstoornis 127.900,
voor alcoholmisbruik 395.600, voor alcoholafhankelijkheid 82.400, en voor drugsmisbruik en drugsafhankelijkheid tezamen 169.900.

Demografische determinanten van 12-maands aandoeningen
Bij psychische aandoeningen in de afgelopen 12 maanden kon een groter aantal
demografische kenmerken worden bestudeerd dan bij lifetime aandoeningen,
omdat hier ook kenmerken werden meegenomen die betrekking hebben op het
heden (woonsituatie, werksituatie, inkomen, urbanisatiegraad). Omdat dit crosssectionele gegevens zijn moet hier wel worden opgemerkt dat het niet altijd eenduidig
is of de psychische aandoening gevolg of oorzaak is van het demografische kenmerk.

Trimbos-instituut

41

Tabel 7. Aantallen Nederlanders in de leeftijd van 18-64 jaar met psychische aandoeningen
in de afgelopen 12 maanden.a
Aantal inwoners van 18-64 jaar
per 1-1-2009: 10.486.000
Enigerlei stemmingsstoornis

643.800

Depressieve stoornis

546.500

Dysthymie

90.400

Bipolaire stoornis

88.400
1.057.800

Enigerlei angststoornis
Paniekstoornis

127.900

Agorafobia zonder paniekstoornis

41.500

Sociale fobie

395.500

Specifieke fobie

527.300

Gegeneraliseerde angststoornis

183.800

Enigerlei middelenstoornis

597.700

Alcoholmisbruik

395.600

Alcoholafhankelijkheid

82.400

Drugsmisbruik

92.900
b

40.200

Drugsafhankelijkheid

77.000

   Cannabisafhankelijkheid b

29.300

ADHD c

124.000

   Cannabismisbruik

Comorbiditeit: aantal As-I stoornissen d
1

1.289.100

2

350.300

3 of meer

271.900

Enigerlei As-I stoornis d
a

1.896.700

Deze aantallen zijn berekend door de sekse- en leeftijdspecifieke prevalenties te vermenigvuldigen met de

corresponderende aantallen in de bevolking.
b

Cannabismisbruik en cannabisafhankelijkheid zijn onderdeel van de aandoeningen drugsmisbruik respectie-

velijk drugsafhankelijkheid.
c

Hier hebben de aantallen alleen betrekking op respondenten van 18-44 jaar omdat ADHD alleen gemeten

is bij deze leeftijdscategorie (Aantal in de bevolking van deze leeftijdscategorie per 1-1-2009: 5.934.800).
d

Bij ‘Enigerlei As-I stoornis’ en ‘Comorbiditeit: aantal As-I stoornissen’ is ADHD gecodeerd als afwezig bij de

respondenten van 45-64 jaar bij wie deze aandoening niet is bepaald.

42

Trimbos-instituut

Om een voorbeeld te geven: het feit dat men zonder vaste partner woont kan de
kans op een psychische aandoening vergroten, maar het is ook mogelijk dat het
hebben van een psychische aandoening invloed heeft op de kans een vaste partner te
vinden of te behouden. De analyses werden weer gedaan door middel van logistische
regressie, waarbij geslacht en leeftijd constant werden gehouden. De uitkomsten
ervan staan beschreven in tabel 8.
Opnieuw verschilden beide seksen niet in het hebben van enigerlei psychische
aandoening, maar vrouwen bleken ongeveer 1,6 keer zo vaak een stemmingsstoornis
en 1,7 keer zo vaak een angststoornis te hebben, terwijl mannen 2,3 keer zo vaak een
middelenstoornis (1/0,44) en 2,6 keer zo vaak ADHD in de volwassenheid (1/0,39)
rapporteerden.
Bij een jongere leeftijd werd een grotere kans op een stemmingsstoornis, een
middelenstoornis en ADHD in de volwassenheid gezien. Vooral de jongste leeftijdsgroep van 18-24 jaar liet een beduidend grotere kans - acht keer zo groot - op een
middelenstoornis zien vergeleken met de oudste leeftijdsgroep.
Bij een lager opleidingsniveau werd een grotere kans gezien op een stemmingsstoornis, een angststoornis, een middelenstoornis en ADHD in de volwassenheid.
Figuur 1. Sekseverschillen in verschillende leeftijdscategorieën in de prevalentie van 12-maands
middelenstoornis (%).

%
20

15

10

5

0
Man
18-24

25-34

Vrouw
35-44

45-54

55-64

Trimbos-instituut

43

Tabel 8. De samenhang tussen demografische kenmerken en psychische aandoeningen in de afgelopen
12 maanden, in percentage en odds ratio (OR) met 95% betrouwbaarheidsinterval (95% BI).
Stemmingsstoornis
OR (95% BI) a

Angststoornis
%

OR (95% BI) a

%

%

Man

50,3

4,8

Vrouw

49,7

7,4

1,58 (1,20-2,07)

12,5

1,70 (1,36-2,13)

18-24

12,3

9,0

2,16 (1,26-3,72)

11,7

1,46 (0,91-2,33)

25-34

19,6

7,1

1,68 (1,23-2,29)

9,8

1,19 (0,83-1,71)

35-44

24,9

5,2

1,20 (0,81-1,78)

11,2

1,40 (1,02-1,91)

45-54

23,1

6,1

1,42 (1,01-2,01)

9,9

1,21 (0,89-1,65)

55-64

20,1

4,4

Geslacht
1

7,7

1

Leeftijd

P for trend

1

8,3

1
0,13

0,005

Opleiding
Lager onderwijs

7,7

8,7

2,09 (1,14-3,84)

11,2

1,37 (0,86-2,16)

LBO, MAVO

22,6

8,5

1,90 (1,42-2,54)

12,8

1,55 (1,20-2,02)

MBO, HAVO, VWO

41,7

5,4

1,16 (0,87-1,56)

9,4

1,09 (0,83-1,43)

HBO, universiteit

28,0

4,6

P for trend

1

8,6

<0,0001

1
0,004

Woonsituatie
Met partner met
kinderen

39,8

3,8

1

8,9

1

Met partner zonder
kinderen

27,3

4,0

1,16 (0,75-1,78)

8,8

1,13 (0,83-1,53)

Alleenstaande ouder

5,2

12,3

3,07 (1,97-4,79)

15,1

1,60 (1,07-2,40)

Alleenstaand

15,6

10,7

3,27 (2,28-4,70)

12,7

1,72 (1,26-2,35)

Bij ouders

10,4

9,0

2,52 (1,19-5,36)

11,7

1,53 (0,84-2,79)

Met anderen

1,7

13,8

4,20 (1,66-10,60)

10,8

4,43 (0,40-5,16)

Betaald werk

71,0

5,1

Huisvrouw/-man

10,7

5,2

0,97 (0,67-1,38)

13,2

1,43 (1,03-2,00)

Student

4,3

6,0

0,69 (0,31-1,52)

12,1

1,41 (0,71-2,78)

Werkloos, arbeids­
ongeschikt

7,1

18,2

4,58 (3,02-6,93)

23,6

3,71 (2,67-5,15)

Gepensioneerd, anders

4,9

5,5

2,02 (1,14-3,56)

7,4

1,30 (0,65-2,60)

Werksituatie

44

1

Trimbos-instituut

8,3

1

ADHD b

Middelenstoornis
a

Enigerlei As-I stoornis d
%

OR (95% BI) a

17,7

1

0,39 (0,19-0,80)

18,4

1,05 (0,87-1,27)

3,5

2,63 (1,09-6,37)

28,1

2,76 (1,95-3,89)

4,21 (2,30-7,72)

2,0

1,51 (0,63-3,59)

19,5

1,71 (1,31-2,23)

2,47 (1,41-4,32)

1,4

18,1

1,56 (1,21-2,02)

c

16,1

1,35 (1,04-1,76)

-- c

12,4

%

OR (95% BI)

%

7,6

1

2,9

3,6

0,44 (0,30-0,63)

1,2

13,8

7,96 (4,01-15,81)

7,9
4,9

OR (95% BI)

a

1

1
c

3,2

1,61 (0,86-3,01)

--

2,0

1

-- c

<0,0001

--

0,04

1
<0,0001

7,7

2,00 (1,19-3,37)

5,2

7,01 (1,73-28,46)

23,0

1,85 (1,22-2,81)

6,1

1,10 (0,77-1,57)

3,7

4,47 (1,78-11,22)

21,9

1,55 (1,23-1,95)

5,7

1,15 (0,82-1,61)

1,7

2,24 (0,86-5,86)

17,2

1,17 (0,95-1,44)

4,5

1

0,7

0,04

1

14,6

0,004

2,3

1

1,1

3,8

2,25 (1,40-3,59)

2,0

4,5

2,73 (1,50-4,98)

3,5

10,3

4,61 (3,17-6,72)

16,1

5,49 (2,92-10,32)

8,9

1

1
<0,0001

13,2

1

1,45 (0,41-5,21)

14,3

1,31 (1,01-1,69)

4,39 (1,34-14,38)

23,9

2,05 (1,48-2,85)

3,3

2,10 (0,68-6,46)

26,6

2,53 (1,96-3,27)

3,0

1,42 (0,28-7,099)

28,3

2,23 (1,37-3,64)

3,02 (0,96-9,54)

2,0

1,06 (0,11-9,96)

29,8

2,67(1,30-5,47)

5,2

1

1,7

16,1

1

2,6

1,08 (0,55-2,10)

1,2

1,56 (0,51-4,77)

17,3

1,29 (0,99-1,69)

12,7

1,09 (0,48-2,48)

2,1

0,64 (0,11-3,58)

24,1

0,92 (0,53-1,60)

11,1

2,75 (1,67-4,54)

6,4

3,62 (1,32-9,95)

37,8

3,58 (2,66-4,81)

1,2

0,49 (0,20-1,19)

-- c

-- c

11,4

1,14 (0,70-1,85)

1

Trimbos-instituut

45

Stemmingsstoornis

Angststoornis
%

OR (95% BI) a

4,53 (3,07-6,70)

14,5

2,94 (2,31-3,74)

1,88 (1,24-2,86)

9,9

1,78 (1,31-2,41)

%

%

OR (95% BI)

Laag

27,9

11,4

Midden

45,4

5,4

Hoog

26,7

3,0

a

Inkomen

P for trend

1

6,0

<0,0001

1
<0,0001

Etnische afkomst
Westers

92,8

5,9

Niet-westers

7,2

9,3

1

Niet

61,7

6,9

Wel

38,3

4,8

Zeer laag

11,7

7,9

Laag

21,1

5,2

0,63 (0,40-1,00)

Matig

18,9

5,1

Hoog

29,6

7,3

Zeer hoog

18,7

5,2

1,41 (0,87-2,29)

9,6
16,1

1
1,68 (1,19-2,36)

Religieus
1
0,69 (0,53-0,89)

10,6
9,4

1
0,87 (0,70-1,09)

Urbanisatiegraad

P for trend

1

8,1

1

8,9

1,12 (0,73-1,71)

0,62 (0,41-0,94)

9,9

1,24 (0,82-1,89)

0,88 (0,59-1,32)

11,0

1,39 (0,95-2,05)

0,60 (0,38-0,93)

11,5

1,46 (1,01-2,10)

0,45

0,01

Vet gedrukt: significante OR of ‘p for trend’ (<0,05).
a

Odds ratio’s zijn gecontroleerd voor geslacht en leeftijd.

b

ADHD in de volwassenheid is alleen gemeten bij respondenten van 18-44 jaar.

c

Niet genoeg respondenten in deze categorie om de OR te berekenen.

d Hierbij is ADHD gecodeerd als afwezig bij de respondenten van 45-64 jaar bij wie deze aandoening niet is
bepaald.

Over het algemeen bleken degenen die met een partner wonen (al of niet met
kinderen) minder vaak een psychische aandoening te hebben dan degenen die alleen
of met anderen wonen.
Vergeleken met degenen die betaald werk hadden, hadden werklozen en arbeidsongeschikten een bijna drie tot ruim vier keer zo grote kans op alle hoofdgroepen
van aandoeningen. Huisvrouwen/-mannen verschilden niet van degenen met
een betaalde baan, behalve voor een angststoornis, die bijna 1,5 keer zo vaak bij
huisvrouwen/-mannen voorkwam.
Voor alle hoofdgroepen van aandoeningen bleek dat degenen met een hoger
huishoudinkomen beter af waren dan degenen met een lager huishoudinkomen.
Personen van niet-westerse afkomst hadden 1,7 keer zo vaak een angststoornis.
Religieus zijn was beschermend tegen stemmingsstoornis.
Naarmate de urbanisatiegraad van de woonplaats hoger was, werd alleen de
hoofdgroep angststoornis vaker gezien.
De in de tabel 8 gevonden sekseverschillen in de prevalentie van psychische
aandoeningen waren hetzelfde voor de verschillende leeftijdscategorieën, met uitzon-

46

Trimbos-instituut

ADHD b

Middelenstoornis

Enigerlei As-I stoornis d

%

OR (95% BI) a

%

OR (95% BI) a

%

OR (95% BI) a

11,6

2,79 (1,72-4,50)

4,2

8,38 (2,93-23,95)

29,0

3,32 (2,69-4,09)

3,8

1,03 (0,66-1,61)

1,0

2,13 (0,72-6,33)

16,1

1,62 (1,29-2,03)

3,3

1

0,5

<0,0001

1

10,6

<0,0001

5,5

1

2,2

7,0

1,04 (0,60-1,80)

0,7

6,4

1

2,1

4,4

0,79 (0,58-1,09)

2,0

4,7

1

2,4

17,4

1

5,5

1,16 (0,63-2,13)

2,4

1,02 (0,24-4,40)

16,2

0,91 (0,69-1,22)

4,7

1,00 (0,55-1,81)

1,9

0,82 (0,19-3,55)

16,8

0,95 (0,71-1,25)

6,0

1,18 (0,60-2,31)

2,1

0,86 (0,22-3,36)

19,3

1,09 (0,80-1,49)

6,7

1,26 (0,68-2,33)

1,7

0,70 (0,18-2,73)

19,7

1,09 (0,84-1,43)

0,50

1

1
<0,0001

0,30 (0,07-1,27)

1
1,06 (0,47-2,36)

1

17,7

1

22,3

1,15 (0,87-1,53)

19,9

1

15,0

0,74 (0,63-0,89)

0,52

0,15

dering van enigerlei middelenstoornis in de leeftijdsgroep van 25-34 jaar (p=0,01) en
35-44 jaar (p=0,002), waar het sekseverschil beduidend groter was dan in de jongste
en oudste leeftijdsgroepen. Figuur 1 maakt dit inzichtelijk: het verschil tussen mannen
en vrouwen in het vóórkomen van een middelenstoornis is in de leeftijdsgroep van
25-34 jaar en van 35-44 jaar het grootst.

Trends in prevalentie van 12-maands aandoeningen
Een directe vergelijking van 12-maands psychische aandoeningen in de bevolking
tussen beide NEMESIS-studies was niet mogelijk, omdat de criteria van DSM-III-R en
DSM-IV en de beide CIDI-instrumenten verschillen (zie Kessler et al., 2005a). Daarom
werden met behulp van gegevens over belangrijke vragen die in beide studies werden
gesteld de DSM-IV aandoeningen in NEMESIS-1 via ‘imputatie’ geschat. Bijlage 3
geeft aan hoe dit is gedaan.
Om de trend van hoofdgroepen van 12-maands aandoeningen tussen beide
studies te bestuderen, werden daarna de direct bepaalde prevalenties van hoofdgroepen van DSM-IV aandoeningen in NEMESIS-2 vergeleken met de geschatte
prevalenties van hoofdgroepen van DSM-IV aandoeningen in NEMESIS-1. Dezelfde
bijlage geeft hierover nadere informatie.

Trimbos-instituut

47

Tabel 9 laat zien dat de schatting van de geïmputeerde 12-maands prevalentie van
enigerlei DSM-IV aandoening in NEMESIS-1 en de directe meting ervan in NEMESIS-2
niet significant verschilden (17,1% in 1996 versus 17,5% tussen 2007-2009; p=0,62).
Voor de volgende hoofdgroepen van aandoeningen werd er ook geen significante
verandering tussen de twee studies in de prevalentie gezien: angststoornis (10,2%
versus 10,1%; p=0,85) en middelenstoornis (5,8% versus 5,6%; p=0,78). Voor
stemmingsstoornis werd een kleine daling gezien (7,4% versus 6,1%; p=0,02), maar
dit verschil was niet meer significant als gecontroleerd werd voor verschillen in de
demografische samenstelling van de bevolking ten tijde van beide studies (p=0,13). In
beide studies waren de vier meest voorkomende aandoeningen depressieve stoornis,
specifieke fobie, sociale fobie en alcoholmisbruik.
Tabel 9. Veranderingen in 12-maands prevalentie van hoofdgroepen van DSM-IV psychische aandoeningen in de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar, gebaseerd op de twee NEMESIS-studies,
in percentage en 95% betrouwbaarheidsinterval (95% BI).a
1996
(95% BI)

%

(95% BI)

pc

pd

Stemmingsstoornis

7,4

(6,8-8,0)

6,1

(5,5-6,7)

0,02

0,13

Angststoornis

10,2

(9,5-11,0)

10,1

(9,4-10,8)

0,85

0,72

Middelenstoornis

5,8

(5,3-6,3)

5,6

(5,1-6,2)

0,78

0,90

Enigerlei stoornis

17,1

(16,2-18,0)

17,5

(16,6-18,4)

0,62

0,30

%

a

2007-2009

b

De data zijn gewogen zodat deze representatief zijn voor de volwassen Nederlandse

bevolking in de betreffende onderzoeksperiode.
b

De DSM-IV prevalenties in NEMESIS-1 zijn geschat door middel van ‘imputatie’.

c

Niet gecorrigeerd voor demografische verschillen tussen de studies.

d

Gecorrigeerd voor demografische verschillen tussen de studies.

Vergelijken we DSM-III-R aandoeningen in NEMESIS-1 en DSM-IV aandoeningen in
NEMESIS-2 dan blijkt over het algemeen een lagere prevalentie in de tweede studie
(stemmingsstoornis: 7,7% versus 6,1%; angststoornis: 12,3% versus 10,1%; middelenstoornis: 8,9% versus 5,6%), mogelijk door de grotere nadruk op klinisch significant
lijden en beperkt functioneren in DSM-IV vergeleken met DSM-III-R (Kessler et al.,
2005b). De lagere prevalentie van enigerlei middelenstoornis kan samenhangen met het
feit dat in NEMESIS-1 in de CIDI 1.1 per symptoom de recentheid van de laatste keer
werd nagevraagd, terwijl in NEMESIS-2 in de CIDI 3.0 dit werd gevraagd per cluster
symptomen. De ‘age of recency’ (de leeftijd waarop men voor het laatst de aandoening
had) waarop de 12-maands prevalentie gebaseerd is, werd in de CIDI 1.1 bepaald aan
de hand van het laatst voorgekomen symptoom. De kans op recentheid is dan dus
groter bij navraag van telkens één symptoom dan bij een cluster van symptomen. Daarnaast is het zo dat de diagnose afhankelijkheid in DSM-IV strikter is omdat de symptomen ervan zich moeten hebben voorgedaan in dezelfde periode van twaalf maanden.
Van deze clustering in een periode van twaalf maanden was in DSM-III-R geen sprake.

48

Trimbos-instituut

Trends in demografische determinanten
van 12-maands aandoeningen
De vraag kan worden gesteld of er bij bepaalde demografische groepen een verandering in psychische gezondheid heeft plaatsgevonden. Gekozen werd voor een
p-waarde kleiner dan 0,01 vanwege het grote aantal toetsen dat werd uitgevoerd.
Slechts enkele significante interacties werden gevonden tussen tijdstip (NEMESIS-1
of NEMESIS-2) en demografische determinanten van de directe bepalingen van de
hoofdgroepen stemmings-, angst- en middelenstoornissen, dus volgens respectievelijk
de DSM-III-R en DSM-IV. Figuren 2a-2c laten zien dat tussen 1996 en 2007-2009: a.)
er een grotere daling in stemmingsstoornis werd gevonden als men in een gemeente
woonde met een hogere urbanisatiegraad (p=0,001); b.) er een grotere daling in
angststoornis werd gevonden als het opleidingsniveau lager was (p=0,001); c.) er
een grotere daling in middelenstoornis werd gevonden bij mannen vergeleken met
vrouwen (p=0,001).
Figuur 2a. Verschil tussen NEMESIS-1 en NEMESIS-2 in stemmingsstoornissen in de afgelopen
12 maanden naar urbanisatiegraad (%).

%
12

10

8

6

4

2

0

Zeer lage
urbanisatiegraad

NEMESIS-1

Lage
urbanisatiegraad

Matige
urbanisatiegraad

Hoge
urbanisatiegraad

Zeer hoge
urbanisatiegraad

NEMESIS-2

Trimbos-instituut

49

Figuur 2b. Verschil tussen NEMESIS-1 en NEMESIS-2 in angststoornissen in de afgelopen
12 maanden naar opleidingsniveau (%).
%
25

20

15

10

5

0
Lager onderwijs
NEMESIS-1

LBO, MAVO

MBO, HAVO, VWO

HBO, universiteit

NEMESIS-2

Figuur 2c. Verschil tussen NEMESIS-1 en NEMESIS-2 in middelenstoornissen in de afgelopen
12 maanden naar geslacht (%).
%
16
14
12
10
8
6
4
2
0
Man
NEMESIS-1

50

Vrouw

NEMESIS-2

Trimbos-instituut

5. Gebruik van zorgvoorzieningen
vanwege psychische problemen
In dit hoofdstuk worden de resultaten besproken over de mate waarin mensen
gebruik maken van zorgvoorzieningen vanwege eigen psychische problemen op basis
van de eerste meting van NEMESIS-2 (veldwerkperiode: 2007-2009). De gegevens
zijn gewogen naar de Nederlandse bevolking, zoals beschreven is in hoofdstuk 3.
Om trends te bestuderen in de mate waarin mensen meer of minder gebruik zijn gaan
maken van zorgvoorzieningen vanwege psychische problemen wordt een vergelijking
gemaakt met gegevens uit NEMESIS-1 (veldwerkperiode: 1996).
In dit hoofdstuk wordt het zorggebruik in drie sectoren beschreven: de algemene
gezondheidszorg (AGZ), de geestelijke gezondheidszorg (GGZ), en het informele
zorgcircuit. Daarnaast wordt in dit hoofdstuk ingegaan op de mate waarin mensen
medicatie voorgeschreven krijgen voor hun psychische problemen en in hoeverre
mensen een onvervulde zorgbehoefte hebben. In onderstaand kader staan de voorzieningen die in NEMESIS-2 zijn nagevraagd per sector vermeld. Hoe het zorggebruik
concreet is nagevraagd, staat beschreven in hoofdstuk 3.
Kader 1. Zorgvoorzieningen die in NEMESIS-2 zijn nagevraagd
Algemene Gezondheidszorg: huisarts; bedrijfsarts of ARBO-arts; maatschappelijk werker;
instelling voor thuiszorg of wijkverpleging; fysiotherapeut of haptonoom; medisch specialist
of andere hulpverlener werkzaam in de AGZ.
Geestelijke Gezondheidszorg: psychiater, psycholoog of psychotherapeut; dagbehandeling of
opname in een instelling voor GGZ, zoals een psychiatrisch ziekenhuis, psychiatrische afdeling
van een algemeen ziekenhuis, of een instelling voor verslavingszorg.
Informele zorg: telefonische hulpdienst; dominee, pastoor, imam of andere vertegenwoordiger
van een geloof; een alternatieve genezer zoals homeopaat, acupuncturist of iriscopist;
­zelfhulpgroep.
Enigerlei zorg: AGZ, GGZ of informele zorg.
Medicatie: medicatie voorgeschreven gekregen vanwege psychische problemen, ­alcohol- of
drugsproblemen in de afgelopen 12 maanden.
Onvervulde zorgbehoefte: men heeft behoefte gehad aan professionele hulp vanwege psychische
problemen, spanningen, of problemen door het gebruik van alcohol of drugs in de afgelopen
12 maanden, maar men is toch niet naar een arts of andere hulpverlener gegaan.

Zorggebruik vanwege psychische problemen
in de afgelopen 12 maanden
Zorggebruik van mensen met een psychische aandoening
Tabel 10 laat zien in hoeverre mensen gebruik maken van zorgvoorzieningen
vanwege psychische problemen, alcohol- of drugsproblemen in de afgelopen

Trimbos-instituut

51

Tabel 10. Zorggebruik vanwege psychische problemen, alcohol- of drugsproblemen in
de afgelopen 12 maanden, naar psychische aandoening in de Nederlandse bevolking van
18-64 jaar, in rij-percentage.
Algemene Gezondheidszorg
Huisarts

Overig

Subtotaal

na

%

%

%

Stemmingsstoornis

399

41,8

34,2

51,4

Depressieve stoornis

351

41,1

34,1

50,5

Dysthymie

57

51,0

46,0

67,5

Bipolaire stoornis

44

45,5

30,1

51,6

Angststoornis

663

23,0

20,7

29,3

Paniekstoornis

81

31,5

29,0

37,9

Agorafobie zonder paniekstoornis

25

21,2

22,7

32,4

Sociale fobie

231

29,9

23,0

37,1

Specifieke fobie

341

18,9

15,0

21,5

Gegeneraliseerde angststoornis

117

33,4

33,4

45,5

Middelenstoornis

294

21,7

14,1

26,0

Alcoholmisbruik

185

9,0

7,6

11,5

Alcoholafhankelijkheid

36

42,3

11,1

45,5

Drugsmisbruik

50

47,4

29,3

54,8

Drugsafhankelijkheid

39

58,9

27,3

66,9

AHDHb

53

21,2

14,8

25,9

1.108

22,6

18,7

28,5

1 stoornis

751

13,5

12,6

18,4

≥ 2 stoornissen

363

40,4

30,8

48,3

Geen As-I stoornis

5.398

2,4

3,5

4,8

Totale populatie

6.506

6,1

6,2

9,0

Enigerlei As-I stoornisc
Comorbiditeit: aantal As-I
stoornissenc

a

De aantallen hebben betrekking op alle respondenten uitgesplitst naar psychische aandoening (6.646)

minus de 140 respondenten bij wie de verkorte vragenlijst is afgenomen.
b

ADHD is alleen gemeten bij respondenten van 18-44 jaar.

c

Hierbij is ADHD gecodeerd als afwezig bij de respondenten van 45-64 jaar bij wie deze aandoening niet is

bepaald.

52

Trimbos-instituut

Geestelijke Gezondheidszorg

Informele
zorg

Enigerlei
zorg

Medicatie

Onvervulde
zorgbehoefte

Ambulant

Deeltijd

Opname

Subtotaal

%

%

%

%

%

%

%

%

37,2

5,3

3,2

37,4

15,3

58,7

36,8

8,7

36,5

6,2

3,6

36,7

14,2

58,5

37,0

7,9

51,4

16,8

3,7

51,4

23,4

75,6

51,4

10,8

43,3

0,0

1,0

43,3

16,0

55,3

38,1

12,7

22,2

2,6

1,2

22,2

10,0

34,8

20,5

5,9

29,4

4,1

0,8

29,4

11,4

43,3

30,9

2,8

24,8

0,0

0,0

24,8

12,9

39,0

38,9

5,7

30,5

5,4

1,4

30,5

15,5

44,6

25,0

10,1

15,4

1,4

0,6

15,4

6,5

25,1

16,8

6,3

35,2

4,7

3,1

35,2

16,0

53,7

32,5

4,3

17,3

2,2

1,5

17,3

7,4

29,0

15,3

5,3

10,0

1,1

1,1

10,0

0,8

14,1

6,3

4,4

22,3

2,4

1,1

22,3

14,8

47,9

18,4

3,7

36,0

8,9

8,3

36,0

19,9

56,3

45,3

9,0

36,3

2,8

1,2

36,3

25,1

73,9

31,9

6,8

22,2

5,6

5,0

22,2

5,0

35,2

24,9

5,1

20,5

2,2

1,4

20,5

8,5

33,8

19,6

5,6

13,3

0,2

0,6

13,4

6,9

24,4

12,3

3,8

35,9

6,3

3,2

35,9

12,9

53,6

34,2

9,2

3,0

0,1

0,1

3,0

1,6

6,5

2,7

1,0

6,1

0,5

0,3

6,2

2,8

11,4

5,7

1,8

Trimbos-instituut

53

12 maanden, zoals bleek uit NEMESIS-2. Een derde (33,8%) van de mensen met
enigerlei As-I psychische aandoening in de afgelopen 12 maanden maakte gebruik
van zorgvoorzieningen voor hun problemen in die periode; zij zochten hulp in één of
meerdere zorgsectoren. Van de mensen met een psychische aandoening zocht 28,5%
hulp in de AGZ, 20,5% bezocht de GGZ, 8,5% schakelde het informele zorgcircuit
in, en 19,6% kreeg medicatie voorgeschreven vanwege hun psychische problemen,
alcohol- of drugsproblemen. De medicatie varieerde van slaap- en kalmeringsmiddelen, antidepressiva en anxiolytica, tot anti-psychotica. Slechts 5,6% van de mensen
met een psychische aandoening gaf aan een onvervulde zorgbehoefte in de
afgelopen 12 maanden te hebben gehad. Dit betekent dat zij in die periode behoefte
hebben gehad aan professionele hulp vanwege hun problemen, maar deze niet
gezocht hebben.
Als we kijken naar de hoofdgroepen van psychische aandoeningen dan valt op
dat mensen met een stemmingsstoornis in de afgelopen 12 maanden het meest
gebruik maakten van zorgvoorzieningen voor hun problemen (58,7%) en zij kregen
het vaakst medicatie voor hun problemen voorgeschreven (36,8%). Daarna volgden
mensen met een angststoornis (enigerlei zorggebruik: 34,8%; voorgeschreven
medicatie: 20,5%) en mensen met ADHD (respectievelijk 35,2% en 24,9%). Mensen
met een alcohol- of drugsstoornis maakten het minst gebruik van enigerlei zorgvoorziening voor hun problemen (29,0%) en zij kregen het minst vaak medicatie voor
hun klachten voorgeschreven (15,3%). Hierbij moet worden bedacht dat is gevraagd
naar zorggebruik en voorgeschreven medicatie vanwege psychische problemen in het
algemeen en niet vanwege een bepaalde aandoening. Het kan dus zijn dat een deel
van de mensen met bijvoorbeeld een angststoornis die hulp zochten niet voor deze
aandoening behandeling of medicatie ontving, maar voor een bijkomende psychische
aandoening, bijvoorbeeld een depressieve stoornis.
De meeste mensen bezochten de AGZ, gevolgd door de GGZ. Het informele
circuit werd het minst vaak bezocht of geraadpleegd. Deze voorkeursvolgorde was te
zien bij alle vier, in de tabel genoemde, hoofdgroepen van psychische aandoeningen.
Binnen de hoofdgroep van mensen met een stemmingsstoornis waren het
degenen met dysthymie die het vaakst gebruik maakten van enigerlei zorgvoorziening
voor hun problemen (75,6%). Binnen de groep van angststoornissen waren dit
degenen met een gegeneraliseerde angststoornis (53,7%), en binnen de groep
middelenstoornissen waren het de mensen met drugsafhankelijkheid (73,9%) die het
meest gebruik maakten van alle drie zorgsectoren voor hun problemen.
Het hebben van meerdere As-I aandoeningen hing sterk samen met een hoger
zorggebruik. Een kwart (24,4%) van de mensen met één psychische aandoening in
de afgelopen 12 maanden bezocht in datzelfde jaar enigerlei zorgvoorziening voor
hun problemen tegenover ruim de helft (53,6%) van de mensen met twee of meer
psychische aandoeningen.
Uit het bovenstaande blijkt dat het hebben van een psychische aandoening
sterk samenhangt met het zoeken van hulp vanwege deze problemen. Dit verband
is ook bestudeerd in logistische regressie-analyses waarin constant werd gehouden

54

Trimbos-instituut

voor verschillen in geslacht en leeftijd (resultaten niet gepresenteerd). Uit deze
analyses blijkt dat het hebben van elke As-I psychische aandoening met uitzondering van alcoholmisbruik sterk samenhing met het gebruik van AGZ en GGZ,
en het voorgeschreven krijgen van medicatie. Om een voorbeeld te geven:
mensen met een stemmingsstoornis in de afgelopen 12 maanden hadden een
14,0 keer zo grote kans om in die periode van GGZ-voorzieningen gebruik te
maken vergeleken met mensen zonder stemmingsstoornis (OR=14,00; 95% BI=
10,23-19,16). Mensen bij wie alcoholmisbruik was gediagnosticeerd, maakten voor
hun problemen echter even vaak gebruik van AGZ-voorzieningen (OR=1,49; 95%
BI=0,95-2,34) en kregen even vaak medicatie voorgeschreven voor hun psychische
klachten (OR=1,59; 95% BI=0,78-3,25) vergeleken met mensen zonder alcoholmisbruik. Bij alcoholmisbruik was er wel een grotere, een bijna 2 keer zo grote kans
op GGZ-gebruik, na genoemde controle voor geslacht en leeftijd (OR=1,89; 95%
BI=1,03-3,46).

Zorggebruik van mensen zonder psychische aandoening
Mensen bij wie geen As-I psychische aandoening in de afgelopen 12 maanden was
gediagnosticeerd, maakten ook gebruik van zorgvoorzieningen voor psychische
problemen. 4,8% bezocht de AGZ, 3,0% de GGZ, en 1,6% consulteerde het
informele circuit (in totaal: 6,5%). 2,7% van de mensen zonder gediagnosticeerde
As-I aandoening kreeg medicatie voorgeschreven vanwege hun psychische klachten,
en 1,0% zei een onvervulde zorgbehoefte te hebben gehad in de afgelopen 12
maanden. Belangrijk om te bedenken is dat deze groep mensen bij wie geen As-I
aandoening werd vastgesteld vaak wel eerder een psychische aandoening kan
hebben gehad of kan kampen met problemen die net niet aan de criteria van een
As-I diagnose voldoen.
Zorggebruik in de totale bevolking
In de totale populatie van 18-64 jaar maakte 11,4% gebruik van enigerlei zorgvoorziening vanwege psychische problemen, kreeg 5,7% medicatie voorgeschreven
vanwege deze problemen, en rapporteerde slechts 1,8% in de afgelopen 12 maanden
een onvervulde zorgbehoefte te hebben gehad. In absolute aantallen gaat het om
1.195.400 zorggebruikers, 597.700 volwassenen die medicatie voorgeschreven
hebben gekregen, en 188.700 volwassenen met een onvervulde zorgbehoefte.
Psychische problemen besproken met naasten
Tabel 11 laat zien in welke mate mensen psychische problemen in hun directe omgeving hebben besproken, zoals met de partner, een familielid, vriend(in) of kennis.
Dit percentage (11,0%) komt in de totale populatie overeen met dat van enigerlei
zorg (11,4%). Als we kijken naar de mensen met enigerlei As-I psychische aandoening in de afgelopen 12 maanden dan blijkt ook dat zij in ongeveer dezelfde mate
hun problemen in de directe omgeving hebben besproken (33,7%) als dat zij daarvoor enigerlei zorg hebben ontvangen (33,8%).

Trimbos-instituut

55

Informatie of hulp gezocht via internet
Bij psychische problemen wordt nauwelijks informatie of hulp gezocht via het internet;
dat deed in de totale populatie 1,4% en het percentage lag het hoogst bij mensen met
een verslavingsprobleem (Tabel 11). Aanvullende analyses laten verder zien dat men
op het internet vooral informatie zocht (1,2%), en nauwelijks hulpverlening (0,4%).
Tabel 11. Gesproken met iemand in de directe omgeving, en informatie of hulp gezocht via het internet
vanwege psychische problemen, alcohol- of drugsproblemen in de afgelopen 12 maanden,
naar psychische aandoening in de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar, in rij-percentage.
Directe
omgeving

Internet

na

%

%

Stemmingsstoornis

399

56,0

7,1

Depressieve stoornis

351

53,7

6,8

Dysthymie

57

68,0

5,2

Bipolaire stoornis

44

65,2

9,7

Angststoornis

663

35,4

5,7

Paniekstoornis

81

37,7

7,7

Agorafobie zonder paniekstoornis

25

33,4

4,0

Sociale fobie

231

44,1

6,6

Specifieke fobie

341

25,4

4,8

Gegeneraliseerde angststoornis

117

56,8

9,6

Middelenstoornis

294

31,3

5,8

Alcoholmisbruik

185

17,7

3,6

Alcoholafhankelijkheid

36

56,4

16,7

Drugsmisbruik

50

56,6

8,8

Drugsafhankelijkheid

39

64,3

13,6

53

43,0

7,2

1.108

33,7

4,7

AHDH

b

Enigerlei As-I stoornisc
Comorbiditeit: aantal As-I stoornissenc

a

1 stoornis

751

24,1

3,0

≥ 2 stoornissen

363

53,9

8,1

Geen As-I stoornis

5.398

6,1

0,7

Totale populatie

6.506

11,0

1,4

De aantallen hebben betrekking op alle respondenten uitgesplitst naar psychische aandoening (6.646)

minus de 140 respondenten bij wie de verkorte vragenlijst is afgenomen.
b

ADHD is alleen gemeten bij respondenten van 18-44 jaar.

c

Hierbij is ADHD gecodeerd als afwezig bij de respondenten van 45-64 jaar bij wie deze aandoening niet is

bepaald.

56

Trimbos-instituut

Demografische determinanten van zorggebruik
vanwege psychische problemen
Tabel 12 laat zien welke groepen relatief meer dan andere groepen gebruik maakten
van zorgvoorzieningen vanwege psychische problemen en welke verbanden blijven
bestaan na constant houding voor verschillen in geslacht, leeftijd, en het hebben
van enigerlei As-I psychische aandoening. In deze paragaaf bespreken we de
resultaten van laatstgenoemde analyses. Alleen als de resultaten van deze logistische
regressie-analyses verschillen met die van de frequentieverdelingen die ook in tabel
12 te vinden zijn, waarbij niet constant is gehouden voor genoemde variabelen,
beschrijven we deze.
Vrouwen maakten in de afgelopen 12 maanden 1,5 keer zo vaak gebruik van
enigerlei zorgvoorziening vanwege psychische problemen en kregen 1,9 keer
zo vaak medicatie voor dergelijke problemen voorgeschreven dan mannen. Die
significant grotere kans op zorggebruik bij vrouwen gold voor de AGZ, GGZ en het
informele zorgcircuit. Na controle voor verschillen in leeftijd en de aanwezigheid van
enigerlei psychische aandoening tussen mannen en vrouwen, was er geen significant
verschil meer in onvervulde zorgbehoefte tussen beide seksen.
Hoe jonger de leeftijd, hoe kleiner de kans om gebruik te maken van enigerlei
zorgvoorziening voor psychische problemen (zie de ‘p for trend’ en in het bijzonder
die bij AGZ) en om medicatie voorgeschreven te krijgen voor deze problemen.
Er was geen significant verschil in GGZ-gebruik tussen de vijf leeftijdscategorieën.
Na controle voor geslacht en enigerlei psychische aandoening werd één significant
verschil in onvervulde zorgbehoefte zichtbaar: 18-24 jarigen rapporteerden 0,3 keer
zo vaak een onvervulde zorgbehoefte dan 55-64 jarigen.
Hoe lager het opleidingsniveau, hoe groter de kans om medicatie voorgeschreven te krijgen voor psychische problemen (zie ‘p for trend’). Na controle
voor verschillen in geslacht, leeftijd en de aanwezigheid van enigerlei psychische
aandoening was het enige significante verschil in zorggebruik tussen de opleidings­
niveaus te zien bij de GGZ: mensen die een middelbare beroepsopleiding of een
soortgelijke opleiding hadden afgerond maakten 0,7 keer zo vaak gebruik van de
GGZ bij psychische problemen vergeleken met degenen met een afgeronde HBO
of universitaire opleiding. Vóór controle voor genoemde variabelen was er een
sterker opleidingsverschil in het gebruik van GGZ en enigerlei zorg vanwege
psychische problemen te zien: vooral lager opgeleiden maakten van deze zorgvoorzieningen gebruik.
Personen die niet met een partner samenwonen maakten 2,5 keer zo vaak
gebruik van enigerlei zorgvoorziening vanwege psychische problemen, kregen 2,8
keer zo vaak medicatie voorgeschreven voor dergelijke problemen, en zij rapporteerden 1,7 keer zo vaak een onvervulde zorgbehoefte in de afgelopen 12 maanden
vergeleken met personen die met een partner samenwonen. Die grotere kans op
zorggebruik van de eerste groep was te zien bij alle drie zorgsectoren.

Trimbos-instituut

57

Tabel 12. De samenhang tussen demografische kenmerken en zorggebruik vanwege
psychische problemen, alcohol- of drugsproblemen in de afgelopen 12 maanden in
de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar, in rij-percentage en odds ratio (OR) met
95% betrouwbaarheidsinterval (95% BI).
Algemene Gezondheidszorg
%

OR (95% BI)a

Geestelijke Gezondheidszorg
%

OR (95% BI)a

Geslacht
Man

7,6

Vrouw

10,5

1,41 (1,13-1,75)

1

5,4
7,0

1,29 (1,01-1,66)

1

18-24

7,6

0,70 (0,47-1,04)

5,5

0,73 (0,38-1,42)

25-34

9,5

1,17 (0,83-1,66)

6,8

1,21 (0,82-1,80)

35-44

9,5

1,24 (0,93-1,64)

6,6

1,24 (0,90-1,70)

45-54

10,9

1,54 (1,16-2,05)

6,9

1,36 (0,98-1,88)

55-64

6,7

Leeftijd

1

P for trend

4,6

1
0,25

0,02

Opleiding
Lager onderwijs

12,7

1,45 (0,90-2,34)

10,5

1,45 (0,84-2,50)

LBO, MAVO

9,0

0,99 (0,78-1,26)

6,1

0,79 (0,56-1,13)

MBO, HAVO, VWO

9,0

1,10 (0,89-1,38)

5,1

0,72 (0,53-0,98)

HBO, universiteit

8,2

1

P for trend

6,6

1

0,26

0,61

Woonsituatie
Met partner

6,7

Zonder partner

13,9

1
2,22 (1,79-2,76)

4,0
10,6

1
2,75 (2,07-3,66)

Werksituatie
Betaald werk

7,9

Geen betaald werk

12,7

1,71 (1,32-2,21)

1

10,7

4,8

2,61 (1,92-3,54)

1

Laag

14,3

2,11 (1,59-2,82)

11,0

2,52 (1,80-3,53)

Midden

7,6

1,01 (0,80-1,27)

5,0

1,05 (0,76-1,45)

Hoog

6,8

Inkomen

P for trend

1

4,2

<0,0001

1
<0,0001

Etnische afkomst
Westers

8,9

Niet-westers

10,7

1
1,09 (0,68-1,76)

6,1
7,0

1
1,01 (0,56-1,84)

Urbanisatiegraad
Zeer laag

6,2

Laag

9,3

1,71 (1,09-2,67)

1

5,8

1,44 (0,80-2,58)

Matig

8,4

1,44 (0,89-2,32)

6,4

1,52 (0,88-2,63)

Hoog

10,4

1,75 (1,14-2,69)

5,6

1,23 (0,68-2,22)

Zeer hoog

8,8

1,40 (0,93-2,11)

8,4

1,92 (1,12-3,30)

P for trend

4,4

1

0,25

Vet gedrukt: significante OR of ‘p for trend’ (<0,05).
a

Odds ratio’s zijn gecontroleerd voor geslacht, leeftijd en enigerlei As-I psychische stoornis.

58

Trimbos-instituut

0,09

Informele zorg
%

OR (95% BI)a

Enigerlei zorg
%

Medicatie

OR (95% BI)a

%

Onvervulde zorgbehoefte

OR (95% BI)a

%

OR (95% BI)a

2,0

1

9,5

1

4,0

1

1,4

1

3,6

1,75 (1,15-2,68)

13,3

1,47 (1,21-1,77)

7,5

1,92 (1,43-2,58)

2,3

1,60 (0,98-2,62)

2,4

0,92 (0,36-2,31)

9,5

0,72 (0,48-1,09)

3,2

0,30 (0,14-0,64)

0,7

0,28 (0,09-0,83)

2,1

0,98 (0,54-1,80)

11,9

1,21 (0,91-1,62)

5,0

0,63 (0,43-0,93)

2,2

1,13 (0,58-2,19)

3,2

1,59 (1,00-2,55)

12,6

1,38 (1,08-1,76)

6,5

0,90 (0,65-1,25)

2,2

1,21 (0,74-1,97)

4,1

2,15 (1,30-3,53)

13,4

1,57 (1,23-2,01)

6,9

1,01 (0,76-1,36)

2,0

1,11 (0,62-1,99)

1,8

1

8,3

1

5,9

1

1,6

1

0,13

0,03

0,06

<0,0001

4,9

1,46 (0,74-2,89)

16,9

1,41 (0,91-2,18)

7,3

1,45 (0,82-2,58)

1,2

0,54 (0,20-1,44)

2,4

0,72 (0,42-1,22)

10,7

0,81 (0,64-1,02)

7,8

1,74 (1,27-2,38)

1,3

0,62 (0,35-1,08)

2,6

0,89 (0,60-1,30)

10,7

0,89 (0,72-1,11)

5,3

1,22 (0,90-1,66)

2,1

1,10 (0,67-1,80)

2,8

1

11,5

1

4,4

1

2,0

1

0,86

0,68

0,06

0,006

1,9

1

8,4

1

4,0

1

1,5

1

4,7

2,77 (1,84-4,15)

17,6

2,48 (2,01-3,07)

9,3

2,75 (2,11-3,59)

2,5

1,68 (1,08-2,63)

2,0

1

9,8

1

4,1

1

1,7

1

5,3

2,84 (1,76-4,58)

16,6

1,98 (1,58-2,47)

11,1

2,96 (2,14-4,11)

2,2

1,22 (0,78-1,91)

4,9

2,57 (1,54-4,29)

18,0

2,27 (1,76-2,92)

9,9

2,88 (1,96-4,23)

2,1

1,25 (0,71-2,18)

2,1

0,95 (0,62-1,45)

9,5

0,98 (0,79-1,22)

4,8

1,18 (0,79-1,78)

2,0

1,17 (0,68-2,01)

2,0

1

8,8

1

3,7

1

1,5

1

0,001

<0,0001

0,44

<0,0001

2,7

1

11,2

1

5,7

1

1,9

1

4,7

1,71 (0,89-3,29)

13,3

1,09 (0,76-1,57)

6,2

1,06 (0,55-2,05)

1,3

0,64 (0,23-1,79)

2,8

1

8,3

1

5,2

1

1,2

1

2,9

1,08 (0,50-2,32)

11,0

1,48 (0,96-2,27)

6,0

1,23 (0,80-1,90)

1,8

1,56 (0,59-4,09)

2,3

0,81 (0,39-1,70)

10,8

1,38 (0,88-2,18)

5,4

1,02 (0,65-1,59)

2,0

1,65 (0,72-3,75)

3,1

1,05 (0,53-2,09)

12,3

1,54 (1,02-2,34)

5,8

1,04 (0,71-1,53)

1,9

1,54 (0,72-3,30)

2,8

0,95 (0,46-2,00)

12,8

1,59 (1,04-2,43)

6,0

1,12 (0,74-1,68)

1,9

1,50 (0,69-3,28)

0,91

0,05

Trimbos-instituut

0,90

0,57

59

Mensen zonder betaalde baan maakten 2,0 keer zo vaak gebruik van enigerlei
zorgvoorziening vanwege psychische problemen en kregen 3,0 keer zo vaak medicatie
voor dergelijke problemen voorgeschreven dan degenen met een betaalde baan.
Dat hogere zorggebruik gold ook voor alle drie sectoren. Er was geen significant
verschil in onvervulde zorgbehoefte tussen degenen met en zonder betaalde baan.
Een lager huishoudinkomen was ook duidelijk geassocieerd met een grotere
kans op zorggebruik (AGZ, GGZ, informele zorg) en medicatie (zie ‘p for trend’).
Aanvullende analyses (niet gepresenteerd) tonen aan dat dit vooral werd veroorzaakt
doordat mensen met een lager huishoudinkomen vaker lager opgeleid zijn, geen
betaalde baan hebben, en niet met een partner samenwonen.
Een niet-westerse afkomst was niet geassocieerd met de kans op zorggebruik
bij psychische problemen, het voorgeschreven krijgen van medicatie en onvervulde
zorgbehoefte.
Hoe hoger de urbanisatiegraad van de woonplaats, hoe groter de kans op
enigerlei zorggebruik (zie ‘p for trend’); dit verband werd vooral zichtbaar na controle
voor verschillen in geslacht, leeftijd en de aanwezigheid van enigerlei psychische
aandoening. Eén significant verschil in zorggebruik naar de urbanisatiegraad van
de woonplaats was te zien bij de GGZ: mensen die in een zeer grote stad wonen
(urbanisatiegraad: zeer hoog) maakten 1,9 keer zo vaak gebruik van de GGZ bij
psychische problemen vergeleken met degenen die in een dorp wonen (urbanisatieraad: zeer laag). Verder werd duidelijk dat mensen woonachtig in een grote stad
(urbanisatiegraad: hoog) 1,8 keer zo vaak gebruik maakten van de AGZ bij psychische
problemen vergeleken met degenen die in een dorp wonen. Vóór controle voor
genoemde variabelen was er een sterker verschil in het gebruik van AGZ en GGZ
naar urbanisatiegraad te zien: vooral een hogere urbanisatiegraad was geassocieerd
met het gebruik van deze voorzieningen bij psychische problemen. De mate waarin
medicatie voorgeschreven werd en er een onvervulde zorgbehoefte was, varieerde
niet naar urbanisatiegraad van de woonplaats.

Trends in zorggebruik vanwege psychische problemen
Trends in zorggebruik in de totale bevolking
Tabel 13 toont een vergelijking van het gerapporteerde zorggebruik in de afgelopen
12 maanden tussen beide NEMESIS-studies. De data zijn gewogen zodat deze representatief zijn voor de bevolkingssamenstelling ten tijde van de betreffende studie.
Zorggebruik is op nagenoeg vergelijkbare wijze nagevraagd in beide studies wat een
directe vergelijking van de gegevens mogelijk maakte. Dat gold niet voor het gebruik
van medicatie waardoor een trend in het gebruik van psychofarmaca ontbreekt.
Uit tabel 13 blijkt dat in het afgelopen decennium mensen minder vaak gebruik
zijn gaan maken van enigerlei zorgvoorziening vanwege psychische problemen.
Dat gold vooral voor de AGZ (van 11,2% naar 8,6%) en in iets mindere mate
voor het informele zorgcircuit (van 3,5% naar 2,8%). De mate waarin mensen van

60

Trimbos-instituut

GGZ-voorzieningen gebruik maakten, veranderde niet. In 1996 maakte 6,0% van de
totale populatie gebruik van GGZ-voorzieningen bij psychische problemen, en in de
periode 2007-2009 was dat percentage niet veranderd (6,2%). Ondanks dat mensen
minder vaak een beroep deden op de AGZ, steeg hun onvervulde zorgbehoefte niet.
In tegendeel, dat nam zelfs fors af (van 6,2% naar 1,8%). In woorden uitgedrukt: in
1996 rapporteerde 6,2% in de afgelopen 12 maanden behoefte te hebben gehad aan
professionele hulp vanwege psychische problemen, maar deze hulp niet gezocht te
hebben tegenover 1,8% in de periode 2007-2009.
Tabel 13. Veranderingen in zorggebruik vanwege psychische problemen, alcohol- of drugsproblemen
in de Nederlandse bevolking van 18-64 jaar, gebaseerd op de twee NEMESIS-studies,
in percentage en 95% betrouwbaarheidsinterval (95% BI).a
1996

a

2007-2009

%

(95% BI)

%

(95% BI)

pc

pd

Algemene gezondheidszorg

11,2

(10,2-12,3)

8,6b

(7,9-9,3)

<0,0001

0,001

Geestelijke gezondheidszorg

6,0

(5,1-7,0)

6,2

(5,4-7,0)

0,75

0,41

Informele zorg

3,5

(3,0-4,1)

2,8

(2,4-3,3)

0,03

0,10

Enigerlei zorg

14,5

(13,2-16,0)

11,1

(10,2-12,0)

<0,0001

<0,0001

Onvervulde zorgbehoefte

6,2

(5,5-7,1)

1,8

(1,5-2,2)

<0,0001

<0,0001

De data zijn gewogen zodat deze representatief zijn voor de volwassen Nederlandse bevolking in de betref-

fende onderzoeksperiode.
b

Het AGZ-gebruik in NEMESIS-2 komt niet overeen met het percentage in tabel 10. Dat komt omdat het

zorggebruik bij de medisch specialist en andere hulpverlener werkzaam in de AGZ nu niet is meegenomen
ten behoeve van de vergelijkbaarheid van de resultaten tussen beide NEMESIS-studies.
c

Niet gecorrigeerd voor demografische verschillen tussen de studies.

d

Gecorrigeerd voor demografische verschillen tussen de studies.

Binnen de AGZ nam alleen het gebruik van de huisarts bij psychische problemen
significant af (van 8,6% naar 6,1% in de totale populatie) en binnen het informele
zorgcircuit was de daling alleen zichtbaar bij het gebruik van telefonische hulpdiensten
(van 0,4% naar 0,2% in de totale populatie). Het gebruik van andere zorgvoorzieningen in deze twee sectoren veranderde niet.
Uit bijlage 3 wordt duidelijk dat de bevolkingssamenstelling in het afgelopen
decennium is veranderd: het relatieve aandeel ouderen, hoger opgeleiden, en mensen
met een betaalde baan nam toe. Als in de analyses rekening werd gehouden met
dergelijke veranderingen in de samenstelling van de bevolking en in de steekproef,
dan bleven de bovengenoemde trends in zorggebruik en onvervulde zorgbehoefte
bestaan, maar verdween de daling in informeel zorggebruik. Na controle voor
demografie was de kans dat iemand in de periode 2007-2009 van informele zorg
gebruik maakte vanwege psychische problemen hetzelfde als in 1996 (OR=0,83; 95%
BI=0,66-1,04).

Trimbos-instituut

61

Trends in zorggebruik van mensen met een psychische aandoening
In het afgelopen decennium is men dus wat minder gebruik gaan maken van de
AGZ, maar gold dat ook voor de mensen bij wie een psychische aandoening was
gediagnosticeerd? Zoals uit hoofdstuk 4 duidelijk werd, zijn in NEMESIS-1 psychische
aandoeningen vastgesteld met de CIDI 1.1 die uitgaat van de DSM-III-R, en zijn
deze in NEMESIS-2 vastgesteld met de CIDI 3.0 die de DSM-IV hanteert. Wanneer
we uitrekenen in welke mate mensen met een psychische aandoening volgens deze
meetinstrumenten zorg hebben gebruikt in het afgelopen decennium, dan ontstaat
een interessant beeld.
Het percentage mensen met enigerlei As-I aandoening dat gebruik maakte van
AGZ-voorzieningen vanwege psychische problemen was in 1996 28,0% en dat bleef
nagenoeg hetzelfde (28,3%) in de periode 2007-2009. Bij de GGZ zien we een ander
beeld: dit zorggebruik bleef in de totale bevolking gelijk, maar het percentage mensen
met een psychische aandoening dat van GGZ gebruik maakte steeg van 15,3% in
1996 tot 20,8% in 2007-2009. Bij het rapporteren over onvervulde zorgbehoeften
zien we het tegenovergestelde: het percentage mensen in de totale bevolking met
een onvervulde zorgbehoefte nam in het afgelopen decennium sterk af, en dat gold
ook voor de mensen met een psychische aandoening. Rapporteerde in 1996 nog
16,8% van de mensen met een psychische aandoening een onvervulde zorgbehoefte,
in de periode 2007-2009 was dit percentage gedaald tot 5,6%. In hoofdstuk 6 gaan
we in op hoe we deze resultaten kunnen interpreteren.

Trends in demografische determinanten van zorggebruik
De volgende vraag die opkomt is of bepaalde bevolkingsgroepen in het afgelopen
decennium veel minder vaak gebruik zijn gaan maken van zorgvoorzieningen
vanwege psychische problemen, en ook of ze minder vaak onvervulde zorgbehoeften
zijn gaan rapporteren dan andere bevolkingsgroepen. Om hierop antwoord te krijgen,
zijn logistische regressie-analyses uitgevoerd waarin werd gekeken in hoeverre de
relatieve kansen op zorggebruik en onvervulde zorgbehoeften van een bepaalde
demografische groep zijn veranderd sinds de uitvoering van NEMESIS-1. Hierbij werd
gekozen voor een p-waarde kleiner dan 0,01 vanwege het grote aantal toetsen dat
werd uitgevoerd.
Er resulteerden slechts twee zogenoemde interactie-effecten. De daling in het
AGZ-gebruik vanwege psychische problemen daalde in de totale bevolking en was in
gelijke mate te zien bij alle demografische kenmerken met uitzondering van de woonsituatie. Figuur 3a laat zien dat de daling in het AGZ-gebruik wel duidelijk plaatsvond
bij degenen die met een partner samenwonen, maar dat het nauwelijks daalde bij de
groep die niet met een partner samenwonen (p<0,0001). Verder blijkt dat de daling
in onvervulde zorgbehoefte bij alle demografische kenmerken te zien was, en dat
deze vooral plaatsvond bij personen met een laag huishoudinkomen vergeleken met
personen in één van de twee hogere inkomensgroepen (p=0,004; zie figuur 3b).

62

Trimbos-instituut

Figuur 3a. Verschil tussen NEMESIS-1 en NEMESIS-2 in AGZ-gebruik in de afgelopen
12 maanden naar woonsituatie (%)

%
16
14
12
10
8
6
4
2
0

Met partner
NEMESIS-1

Zonder partner

NEMESIS-2

Figuur 3b. Verschil tussen NEMESIS-1 en NEMESIS-2 in onvervulde zorgbehoefte in
de afgelopen 12 maanden naar inkomen (%).

%
12

10

8

6

4

2

0
Laag inkomen
NEMESIS-1

Midden inkomen

Hoog inkomen

NEMESIS-2

Trimbos-instituut

63

6. Discussie
Deze studie laat zien dat psychische aandoeningen in de algemene Nederlandse
bevolking frequent voorkomen. 42,7% van de bevolking had een psychische aandoening ooit in het leven en 18,0% in de afgelopen 12 maanden. De psychische gezondheid van de bevolking is weinig veranderd over een periode van een decennium.
Voordat meer in detail de resultaten worden besproken, volgt eerst een opsomming
van de kracht en de beperkingen van de studie.

Kracht en beperkingen van de studie
Een uitgebreide NEMESIS-2 dataset van goede kwaliteit is opgebouwd waarmee in
de toekomst verschillende onderwerpen op het gebied van de psychische gezondheid
kunnen worden bestudeerd. De uitbreiding met externaliserende stoornissen, en met
meer gedetailleerde gegevens binnen de verschillende secties van aandoeningen
van de CIDI 3.0, resulteerde in een veel omvangrijkere dataset dan het geval was bij
NEMESIS-1 met de CIDI 1.1.
In Nederland en in andere westerse landen, bestaat er in het afgelopen decennium
een consistente trend naar een lagere respons in wetenschappelijk onderzoek (Galea
& Tracey, 2007). Toonaangevende bevolkingsstudies naar psychische aandoeningen
in het buitenland laten een duidelijke daling in de respons zien. Zo was in de VS
de respons van de studie NCS-R (70,9%) lager dan dat van de NCS (82,4%) dat
ongeveer een decennium eerder werd uitgevoerd (Kessler et al., 2005a). In Australië
daalde de respons van 78% in 1997 naar 60% in 2007 in twee vergelijkbare algemene
bevolkingsstudies (Slade et al., 2009), en in Groot-Brittannië daalde de respons van
79,4% in 1993 naar 69% in 2000 (Burgess et al., 2009). De respons van de Nederlandse studie binnen ESEMeD, die werd uitgevoerd in de periode tussen NEMESIS-1
en NEMESIS-2 in, was ook lager dan die van NEMESIS-1 (56,4%). Met de uitvoering
van NEMESIS-2 hebben we deze trend kunnen doorbreken. De respons werd 65,1%,
wat zelfs iets hoger was dan dat van NEMESIS-1 (64,2%). Dit hebben we kunnen
realiseren door het veldwerk te intensiveren en te organiseren in drie fasen. Vanaf het
begin van NEMESIS-2 en ook daarvoor, bij de fondsenwerving, was een voldoende
hoge respons één van de belangrijkste aandachtspunten. Responsverhogende maatregelen die werden ingevoerd, hielden hoge kosten van het veldwerk in.
Systematische non-respons kan leiden tot een vertekening van de schattingen van
de prevalentie van aandoeningen en van het zorggebruik. Mensen met psychische
aandoeningen hebben de neiging wat vaker deelname aan dit soort studies te
weigeren dan mensen zonder deze aandoeningen (Eaton et al., 1992; Allgulander,
1989; de Graaf et al., 2000; Turner et al., 1998). In ons non-respons onderzoek
– zoals beschreven is in hoofdstuk 3 – onder 26,1% van de non-responders werd
gevonden dat zij significant vaker stemmings- en angstproblemen en aandachtstekort-

Trimbos-instituut

65

en gedragsproblemen rapporteerden dan de respondenten. Daarnaast bleek uit het
bestuderen van verschillen tussen respondenten die geworven werden in de verschillende fasen, dat de moeilijk bereikbare of moeilijk te overreden respondenten uit fase
3 vaker aandachtstekort- en gedragsstoornissen ooit in het leven hadden, maar geen
andere psychische aandoeningen. Dit betekent dat het niet onwaarschijnlijk is dat ook
in onze studie de prevalentie van aandoeningen, met name van aandachtstekort- en
gedragsstoornissen, onderschattingen zijn. In de NCS-R uitgevoerd in de VS was
er geen bewijs dat de prevalenties van de belangrijkste diagnostische symptomen
van DSM-IV aandoeningen significant verschilden tussen de respondenten en de
non-responders die aan het non-respons onderzoek hadden deelgenomen (Kessler
et al., 2005b). Er werd echter niet onderzocht of de moeilijk bereikbare of moeilijk te
overreden respondenten vaker psychische aandoeningen hadden.
In NEMESIS-2 was de jongste leeftijdsgroep van 18-24 jaar ondervertegenwoordigd. Dit was ook het geval in de eerste meting van NEMESIS-1 (Bijl et al., 1998), in
de vervolgmetingen ervan (de Graaf et al., 2000), en in andere studies (Ribisl et al.,
1996). Non-respons onder jongvolwassenen kan een bron van vertekening vormen
bij het schatten van de prevalentie van middelenstoornissen, omdat deze problemen
in deze leeftijdsgroep veel vaker voorkomen. Als het zo is dat vooral jongvolwassenen
met middelenstoornissen minder vaak aan de studie hebben deelgenomen dan hun
leeftijdsgenoten zonder deze aandoeningen, dan is de hier gevonden prevalentie van
middelenstoornissen in deze leeftijdsgroep in werkelijkheid hoger.
Personen van niet-westerse afkomst waren ook ondervertegenwoordigd in de
studie, vooral degenen van Turkse en Marokkaanse afkomst. De relatief lage respons
van mensen met een niet-westerse afkomst, en het uitsluiten van respondenten die
de Nederlandse taal onvoldoende machtig waren, kan mogelijk tot enige vertekening
van de resultaten hebben geleid. Het is denkbaar dat de mensen van niet-westerse
afkomst die deelnamen aan de studie een betere psychische gezondheid hebben dan
degenen met eenzelfde afkomst die niet aan de studie deelnamen.
In NEMESIS-2 werden mensen die dakloos waren of een lange periode in instellingen verbleven van deelname aan de studie uitgesloten. Omdat deze mensen slechts
een zeer klein deel van de Nederlandse bevolking uitmaken, zullen de hier gevonden
prevalenties nauwelijks anders worden indien zij wel aan de studie zouden hebben
deelgenomen. In veel andere toonaangevende bevolkingsstudies, en in NEMESIS-1,
ontbreken deze groepen doorgaans ook.
De prevalenties van psychische aandoeningen zijn gebaseerd op het zich kunnen
herinneren van symptomen. Over het algemeen herinneren mensen zich vooral
recente en ernstigere problemen. Dit kan een bron van vertekening vormen bij
het bepalen van lifetime aandoeningen (Blazer et al., 1994; Moffitt et al., in druk;
Patten, 2009), maar deze vertekening is minder waarschijnlijk bij het vaststellen van
12-maands aandoeningen. Dit betekent dat de prevalenties van aandoeningen ooit in
het leven waarschijnlijk onderschattingen zijn van de werkelijke percentages.
Bij het bepalen van de trends in de psychische gezondheidstoestand van de
Nederlandse bevolking tussen NEMESIS-1 en NEMESIS-2 is het belangrijk de

66

Trimbos-instituut

volgende beperkingen te noemen. Beide studies verschilden enigszins in hun opzet,
namelijk de manier waarop de steekproef was getrokken (meer gemeenten in
NEMESIS-2), de werving van respondenten (in NEMESIS-2 werd veel meer tijd en
energie in de werving gestopt vanwege de daling in de bereidheid van mensen
om aan onderzoek deel te nemen; en om dezelfde reden werd in NEMESIS-2 een
hogere financiële tegemoetkoming gebruikt), het diagnostische classificatiesysteem
om psychische aandoeningen te bepalen (DSM-IV in NEMESIS-2 en DSM-III-R
in NEMESIS-1), en het gebruikte CIDI-instrument. Voor het bepalen van de
trends kon geen directe vergelijking worden gemaakt tussen de prevalenties van
12-maands aandoeningen in beide studies. Daarom werden binnen NEMESIS-1
DSM-IV aandoeningen geschat door middel van imputatie, met gebruikmaking
van verschillende variabelen die in beide studies waren gemeten. De imputatie
werd uitgevoerd bij de mensen die tenminste één of enkele kernsymptomen
van een specifieke aandoening hadden, zodat rekening werd gehouden met de
andere aanpak van de CIDI in NEMESIS-2 waarbij een screener werd gebruikt.
Hoewel binnen NEMESIS-2 de ‘area under the curve’ goed was voor bijna alle
afzonderlijke aandoeningen, moeten de schattingen van DSM-IV aandoeningen
binnen NEMESIS-1 met de nodige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd. Dat
komt onder andere omdat de kernsymptomen van de screener van de CIDI 3.0 in
NEMESIS-2 niet altijd precies hetzelfde waren gedefinieerd als de corresponderende
vragen in NEMESIS-1.
Bij het bepalen van de trends in zorggebruik vanwege psychische problemen
moet bedacht worden dat er in het afgelopen decennium meer laagdrempelige,
niet geïnstitutionaliseerde GGZ-voorzieningen in de directe omgeving van de
huisartspraktijk beschikbaar zijn gekomen. Het is denkbaar dat het voor de
­respondent niet altijd duidelijk en belangrijk is of deze voorzieningen tot de AGZ
of de GGZ gerekend moeten worden. Dit betekent dat de scheidslijn tussen het
gebruik van AGZ en GGZ vanwege psychische problemen niet te altijd even
scherp te trekken is.
Tenslotte, zorggebruik is hier op de volgende manier gedefinieerd: het percentage mensen dat in één jaar contact had met zorgvoorzieningen vanwege psychische problemen. Zorggebruik kan ook worden uitgedrukt in het aantal contacten
dat mensen in een jaar vanwege hun psychische problemen hebben gehad, en de
kosten van genoten zorg. Hoe dat voor NEMESIS-2 zit, vergt nadere data-analyse.
Veranderingen in het volume en de kosten van zorg kunnen echter niet in kaart
worden gebracht, omdat vergelijkbare informatie hierover in NEMESIS-1 ontbreekt.

Vóórkomen van psychische aandoeningen: belangrijkste resultaten
Actuele cijfers
NEMESIS-2 laat zien dat in Nederland vier op de tien mensen (42,7%) ooit in hun
leven een As-I psychische aandoening heeft gehad, en bijna één op de vijf mensen

Trimbos-instituut

67

(18,0%) had een aandoening in de afgelopen 12 maanden. Aandachtstekort- en
gedragsstoornissen kwamen vaak voor, maar niet zo vaak als stemmings-, angst- en
middelenstoornissen.
Vrouwen hadden een grotere kans op een stemmings- en angststoornis dan
mannen, maar een kleinere kans op een middelenstoornis en een aandachtstekort- of
gedragsstoornis. Het gevolg hiervan was dat er geen verschil werd gevonden tussen
de beide seksen in de prevalentie van ‘enigerlei As-I psychische aandoening’.
Psychische comorbiditeit kwam vaak voor: van degenen met een lifetime aandoening had 46,3% twee of meer stoornissen, terwijl dat voor aandoeningen in het
afgelopen jaar in 32,6% het geval was. Dit betekent dat psychische aandoeningen
vooral geconcentreerd zijn in een relatief kleine groep van mensen met meerdere
aandoeningen.
Opgemerkt moet worden dat in de definities van enigerlei lifetime en enigerlei
12-maands As-I aandoening ook twee veelvoorkomende aandoeningen zitten die
relatief weinig functionele beperkingen met zich mee brengen (Bijl et al., 2000a),
namelijk alcoholmisbruik en specifieke fobie. Gezien het feit dat alcoholmisbruik
vooral bij jongeren vaak voorkomt, het nauwelijks gepaard gaat met andere psychische aandoeningen (the ESEMeD/MHEDEA 2000 Investigators, 2004), en het van
alle aandoeningen het minst chronische beloop heeft, is het mogelijk dat we bij alcoholmisbruik niet zozeer te maken hebben met psychopathologie, maar met specifiek
gedrag in de jongvolwassenheid dat bij de meeste mensen van tijdelijke aard is (Van
den Brink, 1999). Om die reden is het goed mogelijk dat in de toekomstige versie
van de DSM (DSM-V) deze aandoening niet meer voorkomt. Als uit de definitie van
‘enigerlei As-I stoornis’ de weinig beperkende aandoeningen alcoholmisbruik en specifieke fobie worden weggelaten, dan bedragen de lifetime en 12-maands prevalenties
van As-I enigerlei aandoening 32,2% respectievelijk 12,0%. Dat is een substantiële
daling van 25% respectievelijk 33% ten opzichte van de prevalentie gebaseerd op de
meer omvattende definitie van enigerlei As-I stoornis.
De lifetime en 12-maands prevalenties van psychische aandoeningen in Nederland
zijn ongeveer hetzelfde als die van andere West-Europese landen, maar zijn iets lager
dan die in de VS (Kessler et al., 2007a). Vooral het verschil met aandachtstekort- en
gedragsstoornissen in de VS is opvallend (ADHD: NEMESIS-2: 2,9% en NCS-R: 8,1%;
gedragsstoornis: NEMESIS-2: 5,6% en NCS-R: 9,5%). De prevalentie van ADHD
in de volwassenheid (2,1%) en de persistentie ervan in de volwassenheid (72,4%)
wijken in NEMESIS-2 niet af van de gegevens die wereldwijd bekend zijn: zij liggen in
de range van 1,2-7,3% (gemiddeld: 3,4%), respectievelijk 32,8-84,1% (gemiddeld:
50.0%), die gevonden zijn in de verschillende landen die aan de WHO-WMH studies
deelnamen (Fayyad et al., 2007; Lara et al., 2009).

Demografische determinanten van psychische aandoeningen
Een belangrijke factor die samenhangt met psychische ongezondheid is een lage
sociaaleconomische status. Mensen met een lager opleidingsniveau, een lager
huishoudinkomen of zonder betaalde baan hadden een grotere kans op alle gemeten

68

Trimbos-instituut

12-maands aandoeningen (stemmings-, angst-, middelenstoornis en ADHD in de
volwassenheid). Andere demografische determinanten van 12-maands aandoeningen
waren jongere leeftijd (stemmings-, middelenstoornis en ADHD in de volwassenheid),
niet met een partner wonen (stemmings-, angst- en middelenstoornis), niet-westerse
afkomst (angststoornis), niet religieus zijn (stemmingsstoornis) en hogere urbanisatiegraad (angststoornis). Deze kenmerken komen ruwweg overeen met die gevonden
zijn in eerder uitgevoerde bevolkingsstudies (Lépine et al. 1989; Bijl et al. 1998b;
WHO International Consortium in Psychiatric Epidemiology 2000; The WHO World
Mental Health Survey Consortium, 2004).
Etnische afkomst bleek nauwelijks samen te hangen met het vóórkomen van
psychische aandoeningen. Dit komt overeen met een studie uitgevoerd in Amsterdam,
waarbij de prevalentie van enigerlei 12-maands stemmings- of angststoornis niet
veel verschilde tussen mensen van Nederlandse afkomst en die van niet-Nederlandse
afkomst (De Wit et al., 2008). Overigens hadden in dat onderzoek specifieke groepen
(vooral mensen met een Turkse achtergrond) wel een grotere kans op psychische
problemen. In onze studie konden we vanwege de geringe aantallen respondenten
met een niet-westerse afkomst geen onderscheid maken tussen de verschillende
etnische groepen.
Naarmate de urbanisatiegraad van de woonplaats hoger was, werd alleen de
hoofdgroep angststoornis vaker gezien. Op de betekenis van deze resultaten komen
we later in dit hoofdstuk terug.
In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, werd er bij huisvrouwen (zonder
betaalde baan) niet vaker een hogere prevalentie van aandoeningen gevonden dan bij
degenen die een betaalde baan hebben, met uitzondering van enigerlei angststoornis.
In de jongste leeftijdscategorie van 18-24-jarigen was de prevalentie van enigerlei
middelenstoornis veel hoger dan in de oudere leeftijdsgroepen, ook bij vrouwen.
Daarom bestudeerden we of het sekseverschil in de prevalentie van 12-maands
middelenstoornis kleiner zou zijn bij de jongste leeftijdsgroep. Het sekseverschil bleek
inderdaad het kleinst in deze leeftijdsgroep, maar ook in de oudste leeftijdsgroep (≥45
jaar), vergeleken met degenen van 25-44 jaar. Recent Nederlands onderzoek laat
zien dat er tussen mannelijke en vrouwelijke adolescenten steeds minder verschillen
bestaan in hun alcoholgebruik (Monshouwer, 2008; Poelen et al., 2005). De bevinding bij de oudste leeftijdsgroep kan worden verklaard door een relatief lage prevalentie van middelenstoornissen bij zowel mannen als vrouwen, waardoor eventuele
verschillen niet snel significant worden.

Trends in het vóórkomen van psychische aandoeningen
Een ‘ruwe’ vergelijking van enigerlei As-I psychische aandoening vastgesteld in de afgelopen 12 maanden volgens de DSM-IV in NEMESIS-2 met die volgens de DSM-III-R in
NEMESIS-1, laat een daling zien van één op de vier volwassenen met een psychische
aandoening (23,1%) naar één op de vijf met een psychische aandoening (17,5%). In
deze vergelijking is uitgegaan van eenzelfde set van aandoeningen vastgesteld in beide
studies. Op basis van deze vergelijking kan echter niet zonder meer geconcludeerd

Trimbos-instituut

69

worden dat de psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking is verbeterd in
het afgelopen decennium. Dat komt omdat de daling vooral wordt veroorzaakt door
het gebruik van een ander meetinstrument en bijbehorende criteria voor psychische
stoornissen in NEMESIS-2. Daarom is met behulp van gegevens die in beide studies zijn
verzameld, voor NEMESIS-1 het percentage mensen met enigerlei DSM-IV stoornis in
het afgelopen jaar geschat. De coëfficiënten van dit schattingsmodel waren goed waardoor een zinvolle vergelijking van prevalenties tussen beide studies mogelijk was. Hieruit
bleek dat er geen verschil was in het vóórkomen van enigerlei DSM-IV aandoening in
NEMESIS-1 (17,1%) vergeleken met NEMESIS-2 (17,5%).
Met betrekking tot de trends in 12-maands aandoeningen werd tussen NEMESIS-1
en NEMESIS-2 ook geen verschil gezien in de mate van vóórkomen van enigerlei
angststoornis en enigerlei middelenstoornis. Wel werd een kleine significante daling in
de prevalentie van enigerlei stemmingsstoornis gevonden. Deze daling was niet meer
significant als rekening werd gehouden met verschillen in bevolkingssamenstelling
ten tijde van beide studies. Dit kwam vooral doordat in NEMESIS-2 vergeleken met
NEMESIS-1 meer mensen een betaalde baan hadden (gewogen percentages: 76,3%
versus 69,4%) en meer mensen hoger opgeleid waren (69,7% versus 57,2%). Overigens waren de vier meest voorkomende 12-maands aandoeningen in beide studies
dezelfde: depressieve stoornis, specifieke fobie, sociale fobie en alcoholmisbruik.
Ondanks speculaties over een mogelijke toename van het relatieve aantal mensen
in de Nederlandse bevolking met psychische problemen (Hutschemaekers, 2000;
Landelijke Commissie Geestelijke Volksgezondheid, 2002; Schoemaker et al., 2007),
werd hiervoor dus geen bewijs gevonden in de periode 1996 tot 2007-2009. Dit is
in lijn met soortgelijke trendstudies die werden uitgevoerd in Groot-Brittannië, de
VS en Australië (Brugha et al., 2004; Kessler et al, 2005a; Slade et al., 2009). In de
VS bijvoorbeeld was de 12-maands prevalentie van enigerlei psychische aandoening
30,5% in de studie NCS-R (2001-2003) en 29,4% in de eerdere studie NCS (19901992) (Kessler et al., 2005a).
De demografische risicogroepen van 12-maands psychische aandoeningen zijn
niet veranderd sinds de eerste NEMESIS-studie, met uitzondering van drie groepen.
In deze groepen werden wel veranderingen gezien in de 12-maands prevalentie. Een
daling in het vóórkomen van enigerlei stemmingsstoornis werd gezien bij mensen
wonend in urbane gebieden; een daling in het vóórkomen van enigerlei angststoornis
werd gezien bij lager opgeleiden; en een daling in het vóórkomen van enigerlei
middelenstoornis werd gezien bij mannen, en niet bij vrouwen. Het is moeilijk om
deze veranderingen in psychische problematiek te verklaren.
Terwijl urbanisatiegraad geassocieerd was met alle hoofdgroepen van aandoeningen in NEMESIS-1 (Peen et al., 2007), werd dit alleen voor angststoornis gezien
in NEMESIS-2. Zoals gezegd werd stemmingsstoornis in NEMESIS-2 minder vaak in
stedelijke gebieden gezien dan in NEMESIS-1. Mogelijk is het zo dat wonen in rurale
gebieden tegenwoordig niet zo veel anders meer is dan het wonen in meer urbane
gebieden dan een decennium geleden, door meer communicatiemogelijkheden en
een grotere mobiliteit van mensen. Daarnaast werd de Nederlandse economische

70

Trimbos-instituut

situatie in 2007-2008 gekenmerkt door een langdurige periode van voorspoed, waar
vooral urbane gebieden voordeel bij hadden, wat een daling in psychische aandoeningen tot gevolg kan hebben gehad in deze gebieden. Terzijde merken we nog op
dat de meeste NEMESIS-2 respondenten (72%) werden geïnterviewd voordat de
economische recessie eind 2008 begon. Een alternatieve (maar slechts gedeeltelijke)
verklaring is de gemeentelijke herindeling die tussen NEMESIS-1 en NEMESIS-2 heeft
plaatsgevonden waardoor het aantal gemeenten is gedaald, veelal doordat kleine
rurale gemeenten zijn samengevoegd of aan een grotere gemeente zijn toegevoegd.
Hetzelfde rurale gebied kon dus in NEMESIS-1 onder een lage urbanisatiegraad vallen,
terwijl het in NEMESIS-2 werd ingedeeld in een hogere urbanisatiegraad. Hierdoor
zijn de categorieën van urbanisatiegraad in de tweede studie iets minder scherp van
elkaar te onderscheiden, omdat er meer mengvormen zijn tussen stad en platteland.
In toekomstige analyses zou het goed zijn de invloed van de urbanisatiegraad van het
woonadres in plaats van die van de woonplaats te onderzoeken.

Zorggebruik vanwege psychische problemen:
belangrijkste resultaten
Actuele cijfers
Van de mensen met enigerlei As-I psychische aandoening in de afgelopen 12
maanden maakte 33,8% gebruik van enigerlei zorgvoorziening voor hun problemen
en kreeg 19,6% medicatie voorgeschreven. De medicatie varieerde van slaap- en
kalmeringsmiddelen, antidepressiva en anxiolytica, tot anti-psychotica. Slechts 5,6%
van de mensen met een psychische aandoening gaf aan een onvervulde zorgbehoefte
in de afgelopen 12 maanden te hebben gehad.
Mensen met een stemmingsstoornis maakten vanwege hun problemen het meest
gebruik van AGZ, GGZ en informele zorg, en zij kregen het vaakst medicatie voor
hun klachten voorgeschreven. Daarna volgden de mensen met een angststoornis of
ADHD. Mensen met een alcohol- of drugsstoornis maakten het minst gebruik van
enigerlei zorgvoorziening voor hun problemen, en zij kregen het minst vaak medicatie
voorgeschreven. Dat kwam vooral door het geringe zorggebruik van mensen met
alcoholmisbruik. Hierbij moet worden bedacht dat gevraagd is naar zorggebruik en
voorgeschreven medicatie vanwege psychische problemen in het algemeen en niet
vanwege een bepaalde aandoening. Het kan dus zijn dat een deel van de mensen
met bijvoorbeeld een angststoornis die hulp zochten niet voor deze aandoening
behandeling of medicatie ontving, maar voor een bijkomende psychische aandoening,
bijvoorbeeld een depressieve stemming.
Van de mensen bij wie geen As-I psychische aandoening in de afgelopen 12
maanden was gediagnosticeerd, maakte 6,5% gebruik van enigerlei zorgvoorziening
voor psychische problemen en kreeg 2,7% medicatie voorgeschreven vanwege hun
psychische klachten. Uit een eerdere studie gebaseerd op NEMESIS-1 data kwam
naar voren dat deze groep vaak wel eerder een psychische aandoening heeft gehad,

Trimbos-instituut

71

of psychische of sociale beperkingen ervaart (ten Have et al., 2009). Zo kunnen zij
hersteld zijn van een psychische aandoening en in zorg zijn gebleven ter voorkoming
van een terugval. Verder zijn in NEMESIS-2 vooral As-I psychische aandoeningen vastgesteld. Dit betekent dat het percentage mensen zonder psychische aandoening dat
zorg heeft gebruikt in werkelijkheid lager zal zijn, omdat deze mensen een stoornis
kunnen hebben gehad die in deze studie niet is vastgesteld (bijv. een eetstoornis of
andere persoonlijkheidsstoornis dan antisociale persoonlijkheidsstoornis).
De laatste jaren zijn de initiatieven om via het internet allerlei vormen van informatie en hulpverlening aan te bieden, fors toegenomen (Riper et al, 2007). Zo zijn
sinds 2007 de internetinterventies MinderDrinken, de DrinkTest en KleurJeLeven voor
het algemeen publiek beschikbaar gesteld. NEMESIS-2 laat zien dat internethulpverlening nog door een kleine groep mensen wordt gebruikt. Slechts 4,7% van de mensen
met een psychische aandoening raadpleegde het internet bij psychische problemen,
en als ze dit deden dan zochten ze vooral informatie en veel minder vaak hulp.
Met de verwachting dat in de komende jaren veel meer internetinterventies voor
het algemeen publiek beschikbaar komen, is het interessant om in de tweede meting
van de studie te kijken hoe het dan met de bereikbaarheid van deze vormen van hulp
is gesteld.

Demografische determinanten van zorggebruik vanwege psychische problemen
Bepaalde groepen in de samenleving maakten vaker gebruik van zorgvoorzieningen
dan andere, ook als rekening werd gehouden met verschillen in geslacht, leeftijd, en
nog belangrijker, het hebben van een psychische aandoening. Dit betekent dat er
meer factoren een rol spelen in het al of niet ontvangen van hulp naast het bestaan
van psychische problemen. Zo maakten, na controle voor genoemde variabelen,
vrouwen vaker gebruik van zorgvoorzieningen vanwege psychische problemen
dan mannen. Mogelijke verklaringen hiervoor zijn: vrouwen benoemen psychische
problemen vaker als zodanig, zij zoeken sneller hulp, en de hulpverlening sluit beter
aan bij internaliserende problemen; problemen waarmee vrouwen vaker kampen
dan mannen.
Personen die ten hoogste een lagere beroepsopleiding hebben afgerond maakten
vergeleken met degenen met een afgeronde HBO of universitaire opleiding, na
controle voor genoemde verschillen in geslacht, leeftijd en de aanwezigheid van
enigerlei psychische aandoening, even vaak gebruik van GGZ-voorzieningen. De
zorg lijkt dus even toegankelijk voor lager als hoger opgeleiden. Hierbij moet wel
worden bedacht dat niet is gecontroleerd voor mogelijke verschillen in de ernst van de
problematiek tussen personen met een verschillend opleidingsniveau. In een eerdere
studie gebaseerd op NEMESIS-1 data bleek namelijk wel een opleidingsverschil in
zorggebruik nadat rekening werd gehouden met verschillen in de aanwezigheid
van psychische aandoeningen alsook de psychische en sociale beperkingen die
mensen daarvan ondervinden: hoger opgeleiden maakten minder vaak gebruik van
eerstelijnszorg, maar ontvingen vaker GGZ (ten Have, 2004). Of dit ook te zien is in
NEMESIS-2 vergt nader onderzoek.

72

Trimbos-instituut

Verder vonden we geen aanwijzingen dat lager opgeleiden in het afgelopen
decennium veel vaker gebruik zijn gaan maken van GGZ-voorzieningen dan hoger
opgeleiden. De zorg lijkt dus in gelijke mate toegankelijk te zijn gebleven voor lager
en hoger opgeleiden. Het is evenwel denkbaar dat als we kijken naar de omvang
van en het type hulp dat mensen aangeboden krijgen, alsook de tevredenheid met
die hulp, er wel opleidingsverschillen zichtbaar worden, bijvoorbeeld doordat lager
opgeleiden vaker medicatie voorgeschreven krijgen, praktische hulp ontvangen en zij
minder vaak cognitieve gedragstherapie of inzichtgevende vormen van psychotherapie ontvangen. Of dit ook echt zo is, vergt eveneens nader onderzoek.
Personen die niet met een partner samenwonen maakten vaker gebruik van
zorgvoorzieningen vanwege psychische problemen dan personen die met een partner
samenwonen. Een plausibele verklaring hiervoor is dat zij minder steun in hun directe
omgeving kunnen mobiliseren waardoor zij sneller de hulp inroepen van derden (ten
Have, 2004), maar het zou ook kunnen zijn dat hun problematiek ernstiger is.
Mensen zonder betaalde baan maakten ook vaker gebruik van zorgvoorzieningen
vanwege psychische problemen, en dat kwam niet doordat zij vaker een psychische
stoornis hadden. Een mogelijke verklaring voor hun hogere zorggebruik is dat mensen
zonder werk meer tijd hebben om in therapie te gaan, of dat zij het belang ervan
meer inzien omdat zij door hun psychische problemen werkloos zijn geworden.
Het hogere zorggebruik bij personen met een lager huishoudinkomen hing samen
met de bevinding dat zij vaker lager opgeleid zijn, zij geen betaalde baan hebben,
en zij niet met een partner samenwonen. Welke van deze kenmerken het meest
bepalend is voor het zorggebruik zal nader onderzoek moeten uitmaken.
Hoe hoger de urbanisatiegraad van de woonplaats, hoe groter de kans op
enigerlei zorggebruik vanwege psychische problemen. Ondanks dat er geen rekening
is gehouden met de ernst van de problematiek, lijkt het erop dat de zorg vanwege
psychische problemen in (zeer) grote steden toegankelijker is dan in dorpen. Dat was
bijvoorbeeld te zien bij de GGZ. Die toegankelijkheid kan te maken hebben met een
meer gevarieerd zorgaanbod, een betere bereikbaarheid van voorzieningen, en een
andere bevolkingsopbouw in zeer grote steden, maar ook met een mogelijk positievere attitude ten aanzien van GGZ bij stedelingen. Wat ook de verklaring hiervoor is,
we vonden geen aanwijzingen dat personen woonachtig in dorpen hun achterstand
in zorggebruik hebben ingehaald en zij dus veel vaker zorg zijn gaan gebruiken in het
afgelopen decennium.
De relatieve kansen op zorggebruik van nagenoeg alle demografische groepen zijn
niet veranderd sinds de eerste NEMESIS-studie, met uitzondering van twee groepen.
Dit betekent dat als in 1996 een bepaalde bevolkingsgroep twee keer zo vaak gebruik
maakte van GGZ-voorzieningen dan een andere bevolkingsgroep, de eerste groep dat
in 2007-2009 in dezelfde mate deed. Deze bevinding is in overeenstemming met een
trendstudie naar zorggebruik in de VS (Kessler et al., 2005a). Een vergelijking met een
eerdere publicatie op basis van NEMESIS-1 data (Bijl & Ravelli, 1998c) doet echter
vermoeden dat bepaalde demografische groepen hun achterstand in zorggebruik
wel hebben ingehaald. Deze gegevens kunnen echter niet zonder meer worden

Trimbos-instituut

73

vergeleken met de hier gepresenteerde NEMESIS-2 resultaten, doordat zij gebaseerd
zijn op een andere analyseaanpak (controle voor alle afzonderlijke As-I aandoeningen)
en definitie van zorggebruik (AGZ exclusief fysiotherapeut of haptonoom; en GGZ
exclusief crisisdienst). Wij vonden slechts twee zogenoemde interactie-effecten.
De daling in AGZ-gebruik vanwege psychische problemen vond vooral plaats bij
degenen die met een partner samenwonen, en niet bij de groep die niet met een
partner samenwonen. De daling in onvervulde zorgbehoefte was vooral te zien bij
personen met een laag huishoudinkomen vergeleken met degenen met een hoger
inkomen. Het is moeilijk om deze veranderingen in zorggebruik te verklaren.

Trends in zorggebruik vanwege psychische problemen
De trends in zorggebruik in het afgelopen decennium kunnen het beste begrepen
worden als ze in internationaal perspectief worden bekeken. In drie andere westerse
landen zijn soortgelijke analyses uitgevoerd: de VS, Australië, en Groot-Brittannië.
De trendanalyse in de VS laat zien dat over een periode van ongeveer tien jaar (van
1990-1992 tot 2001-2003) het vóórkomen van enigerlei psychische stoornis in de
bevolking niet veranderde, maar het gebruik van zorg vanwege deze problemen wel
sterk steeg (Kessler et al., 2005a). Deze stijging was te zien bij alle demografische
groepen, bij mensen met en zonder psychische stoornis, en vond vooral plaats in de
algemene gezondheidszorg (Wang et al., 2006). Die trendanalyse liet verder zien
dat in de periode 2001-2003 een derde (32,9%) van de mensen met een psychische
stoornis gebruik maakte van enigerlei zorgvoorziening vanwege hun problemen;
een percentage dat vergelijkbaar is met NEMESIS-2. Een eerdere vergelijking met
NEMESIS-1 data wees uit dat het zorggebruik vanwege psychische problemen in de
VS achterbleef bij dat in Nederland en dat relatief weinig Amerikanen in de periode
1990-1992 bij psychische problemen hulp zochten in de AGZ vergeleken met Nederlanders (Bijl et al., 2003; Alegria et al., 2000). Het lijkt er dus op dat die achterstand
in AGZ-gebruik vanwege psychische problemen in de VS is ingehaald.
In Australië is er over een periode van tien jaar (van 1997 tot 2007) niet veel
veranderd: bij eenzelfde percentage mensen in de bevolking werd een psychische
stoornis vastgesteld en een gelijk percentage maakte gebruik van enigerlei zorgvoorziening vanwege psychische problemen (Andrews et al., 2001; Burgess et al., 2009).
De trendanalyse liet verder zien dat in 2007 ruim een derde (34,9%) van de mensen
met een psychische stoornis gebruik maakte van enigerlei zorgvoorziening vanwege
hun problemen (Burgess et al., 2009); een gelijk percentage als in NEMESIS-2. Het
percentage Australiërs dat vanwege psychische problemen hulp zocht in de AGZ was,
net als in Nederland, groter dan het percentage dat hulp zocht in de GGZ.
In Groot-Brittannië zijn iets andere trendanalyses uitgevoerd. Deze laten zien dat
ook in dit land het percentage mensen met een stemmings- of angststoornis in de
periode 1993-2000 hetzelfde is gebleven. Verder nam het gebruik van psychologische therapieën in de bevolking niet toe, evenals het percentage mensen dat de
huisarts bezocht vanwege psychische problemen (Jenkins et al., 1997; Brugha et al.,
2004). In deze trendanalyses is niet gekeken naar veranderingen in het totale zorg-

74

Trimbos-instituut

gebruik en dat in de GGZ, waardoor een vergelijking met NEMESIS-2 gegevens niet
mogelijk is.
Een vergelijking van het zorggebruik in de afgelopen 12 maanden tussen beide
NEMESIS-studies met de trends gepubliceerd in andere landen laat overeenkomsten
en verschillen zien. In Nederland is het gebruik van GGZ en informele zorg hetzelfde
gebleven als rekening wordt gehouden met veranderingen in de bevolkings- en
steekproefsamenstelling. Dit is in lijn met de trends in Australië en Groot-Brittannië
die ook geen veranderingen in zorggebruik op populatieniveau vonden. In Nederland
nam het gebruik van AGZ vanwege psychische problemen af, terwijl dat in de VS
juist toenam. Die stijging in de VS is niet zo opmerkelijk omdat in het begin van de
jaren 90 relatief weinig Amerikanen bij psychische problemen hulp zochten in de
AGZ vergeleken met Nederlanders. Die achterstand in zorggebruik lijken Amerikanen
nu enigszins te hebben ingehaald. De daling in AGZ-gebruik vanwege psychische
problemen in Nederland was vooral te zien bij de huisarts. Aanvullende analyses
wijzen uit dat de daling in AGZ-gebruik niet komt doordat men tegenwoordig voor
hulp direct aanklopt bij de GGZ, en men dus niet eerst naar de huisarts is gegaan.
Integendeel, het percentage GGZ-gebruikers dat eerst voor hulp aanklopte bij de AGZ
en in het bijzonder de huisarts is juist gestegen (resultaten niet gepresenteerd). Dit
kan komen doordat de huisarts bij psychische problemen vaker doorverwijst naar de
GGZ (Verhaak et al., 2005; www.nivel.nl) en patiënten vaker het advies voor verwijzing naar de GGZ opvolgen. Mogelijke verklaringen hiervoor zijn: de problematiek
van patiënten is ernstiger geworden, de huisarts heeft geleerd psychische problemen
sneller te herkennen, de huisarts is het behandelen van psychische problemen minder
als zijn taakopvatting gaan beschouwen (van den Berg et al., 2004), en er zijn meer
laagdrempelige, niet geïnstitutionaliseerde GGZ-voorzieningen in de directe omgeving
van de huisartspraktijk beschikbaar gekomen. Dat de problematiek van zorggebruikers
ernstiger is geworden, wordt ondersteund door de data. Immers, 28,0% van de
mensen met een DSM-III R stoornis klopte in 1996 voor hulp aan bij de AGZ en dat
percentage bleef nagenoeg hetzelfde (28,3%) in de periode 2007-2009 wanneer
stringentere DSM-IV criteria werden gehanteerd. Blijkbaar wacht men tegenwoordig
dus vaker af voordat men voor psychische hulp de huisarts of een andere AGZvoorziening raadpleegt.
Opgemerkt moet worden dat de NEMESIS-2 gegevens een onderschatting geven
van het werkelijke AGZ-gebruik vanwege psychische problemen, omdat de hulpverlening door sociaalpsychiatrisch verpleegkundigen niet is nagevraagd. Omdat deze vorm
van hulpverlening in de afgelopen jaren in de huisartspraktijk is toegenomen (Verhaak
et al., 2006), zou het kunnen betekenen dat de waargenomen daling in AGZ-gebruik
in werkelijkheid minder sterk is. Naar verwachting is de onderschatting (0,2%) echter
niet zo groot dat dit de gehele daling in AGZ-gebruik vanwege psychische problemen
verklaart.
In Nederland is het percentage mensen met een onvervulde zorgbehoefte sterk
gedaald, ook bij de mensen met een psychische stoornis. In de trendstudies uitge-

Trimbos-instituut

75

voerd in de VS en Groot-Brittannië zijn onvervulde zorgbehoeften niet onderzocht,
waardoor een vergelijking met onze cijfers niet mogelijk is. In Australië is een trend in
zorgbehoefte onderzocht, en deze zorgbehoefte bleek niet te zijn veranderd in bijna
tien jaar tijd. Maar betekent dit nu ook dat de onvervulde zorgbehoefte in Australië
hetzelfde is gebleven? Dat hoeft niet zo te zijn. Het percentage Australiërs dat een
onvervulde zorgbehoefte rapporteerde kan evenals in Nederland zijn gedaald. Om er
achter te komen in hoeverre de daling in onvervulde zorgbehoefte in Nederland overeenkomt met andere Nederlandse data, zijn speciaal voor dit doel ESEMeD-gegevens
geanalyseerd. Deze gegevens over onvervulde zorgbehoefte zijn in nagenoeg
vergelijkbare bewoordingen verzameld in de periode 2001-2003, dus tussen beide
NEMESIS-studies in. De uitkomst van deze analyse bevestigt onze bevinding: sinds
1996 is de onvervulde zorgbehoefte in de Nederlandse bevolking sterk afgenomen
van 6,2% naar 3,5% in 2001-2003. NEMESIS-2 liet zien dat 1,8% van de totale
populatie in 2007-2009 een onvervulde zorgbehoefte rapporteerde. Deze daling
is een positief resultaat waarvoor twee verklaringen denkbaar zijn. De eerste is dat
mensen met een psychische stoornis tegenwoordig beter worden geholpen. Of anders
gezegd: de hulp sluit meer aan bij hun zorgbehoeften. De tweede verklaring is dat
mensen met psychische problemen tegenwoordig beter weten wat voor aandoening
ze hebben en welke vormen van behandeling zoal mogelijk zijn. De veronderstelling is
dan dat naarmate mensen beter geïnformeerd zijn over hun ziekte en behandelingsmogelijkheden, hun onvervulde zorgbehoefte zal afnemen. De daling in onvervulde
zorgbehoefte is niet te wijten aan een verandering van de vraagstelling in beide
NEMESIS-studies, want deze bleef exact gelijk.
Ondanks dat de gelijkblijvende trend in GGZ-gebruik in Nederland overeenkomt met die in buitenlandse studies, is deze moeilijk te rijmen met Nederlandse
registratiegegevens. Deze laten namelijk vooral een groei in GGZ-gebruik zien.
Registratiegegevens kunnen echter niet zonder meer worden vergeleken met dat
wat uit bevolkingsonderzoek naar voren komt, omdat registratiegegevens niet voor
inhoudelijke maar voor administratieve doeleinden zijn opgezet. Daarnaast verschillen
beide bronnen in de populatie waarop de data betrekking hebben: heel Nederland of
enkele regio’s, alle GGZ-voorzieningen of een deel ervan; zorggebruik ongeacht de
persoon of in termen van unieke personen; zorggebruik vanwege eigen problemen
of ook vanwege andermans problemen. Hoe het zorggebruik er in de jaren 90 ook
uitzag, gebaseerd op bevolkingsonderzoek of op basis van registraties, de huidige
cijfers uit beide bronnen laten meer vergelijkbare percentages GGZ-gebruikers in
één jaar zien. Zo laten cijfers uit drie Psychiatrische Casus Registers (PCR) – PCR
Noord Nederland, PCR Zuid Limburg en PCR Rijnmond – omgerekend naar de totale
bevolking een vergelijkbaar percentage GGZ-gebruikers als in NEMESIS-2 zien: in
2004 had 5,0% van de volwassen bevolking in een kalenderjaar contact met de GGZ
(Pijl, 2007) tegenover 6,2% in NEMESIS-2. Data uit drie andere Psychiatrische Casus
Registers – PCR Noord Nederland, PCR Zuid Limburg en PCR Midden Nederland –
laten zien dat in 2005 5,0% van de bevolking van 20 jaar en ouder in dat jaar contact
had met de GGZ (Platform Psychiatrische Casusregisters Nederland, 2009). Cijfers

76

Trimbos-instituut

van zorgaanbieders die lid zijn van GGZ Nederland laten zien dat in 2007 4,7%
van de totale bevolking in een jaar gebruik maakte van de GGZ (GGZ Nederland,
2009). Hierbij moet worden bedacht dat in de percentages gebaseerd op genoemde
regionale en landelijke registratiegegevens zijn uitgesloten de mensen die gebruik
maakten van vrijgevestigde hulpverleners, en meestal ook de mensen die gebruik
maakten van psychiatrische afdelingen van algemene en academische ziekenhuizen,
en verslavingszorg. In het NEMESIS-2 percentage zijn deze zorggebruikers wel tot de
GGZ gerekend. Kortom, ondanks dat registratiegegevens niet zonder meer vergeleken
kunnen worden met dat wat uit bevolkingsonderzoek naar voren komt, komt het
percentage mensen dat in één kalenderjaar contact had met de GGZ uit diverse registratiegegevens in grote lijnen overeen met het percentage gevonden in NEMESIS-2
(6,2%).
NEMESIS-2 laat verder zien dat de meeste mensen bij psychische problemen de
AGZ bezochten, gevolgd door de GGZ. Het informele circuit werd het minst vaak
geraadpleegd. Deze voorkeursvolgorde is niet veranderd in het afgelopen decennium
(Bijl & Ravelli, 1998c). Het patroon dat mensen met een stemmingsstoornis vaker in
zorg komen dan degenen met een angststoornis of alcoholmisbruik is ook een algemeen beeld dat niet is veranderd in het afgelopen decennium (Bijl & Ravelli, 1998c),
en dat ook naar voren komt in buitenlandse studies (Alonso et al., 2004).

Conclusies
Met de uitvoering van NEMESIS-2 zijn er weer actuele cijfers beschikbaar over de
psychische gezondheidstoestand en het zorggebruik van de Nederlandse bevolking.
NEMESIS-2 laat zien dat psychische aandoeningen frequent voorkomen. Vier op
de tien volwassenen had enigerlei As-I psychische aandoening ooit in het leven
(42,7%), en één op de vijf in de afgelopen 12 maanden (18,0%). Over het leven
gerekend komen stemmingsstoornissen, angststoornissen en middelenstoornissen
bijna even vaak voor (19,1-20,1%). Over een periode van een jaar gerekend komen
angststoornissen het meest voor (10,1%). De mate van vóórkomen van psychische
aandoeningen is stabiel gebleven in het afgelopen decennium. Dat gold zowel voor
stemmingsstoornissen als voor angststoornissen en middelenstoornissen.
Met de uitvoering van NEMESIS-2 zijn er nu voor het eerst in Nederland ook
bevolkingsgegevens over het vóórkomen van aandachtstekort- en gedragsstoornissen
beschikbaar. Het vóórkomen van deze aandoeningen in de kindertijd en vroege
adolescentie werd gezien bij ongeveer één op de tien volwassenen. ADHD in de
volwassenheid bleek nog steeds aanwezig bij zeven op de tien personen met ADHD
in de kindertijd.
In de totale populatie maakte in de 12 maanden voorafgaand aan het interview
11,4% gebruik van enigerlei zorgvoorziening vanwege psychische problemen. 9,0%
zocht hulp in de AGZ vanwege deze problemen, 6,2% bezocht de GGZ, en 2,8%
schakelde het informele zorgcircuit in. Vergeleken met NEMESIS-1 zijn mensen

Trimbos-instituut

77

minder vaak gebruik gaan maken van AGZ-voorzieningen bij psychische problemen.
Het gebruik van GGZ-voorzieningen bleef stabiel en dat van informele zorg ook na
constant houding voor verschillen in de bevolkings- en steekproefsamenstellingen
tussen beide studies. Ondanks dat mensen minder vaak een beroep deden op de
AGZ, steeg hun onvervulde zorgbehoefte niet. In tegendeel, dat nam zelfs fors af
(van 6,2% naar 1,8%). Uit Nederlandse registratiegegevens blijkt dat het percentage
mensen dat in één kalenderjaar contact had met de GGZ in grote lijnen overeenkomt
met het percentage gevonden in NEMESIS-2.
Door de hoge kwaliteit van het veldwerk en de goede respons is het mogelijk
geworden een dataset te verkrijgen van goede kwaliteit. Uit de eerste meting van
NEMESIS-2 bleek dat 96,4% van de respondenten bereid was mee te doen aan de
toekomstige meetmomenten. Dit zal bijdragen aan een relatief hoge respons in de
vervolgmetingen van deze studie.
Deze publicatie is de eerste rapportage over de grote hoeveelheid verzamelde
gegevens van NEMESIS-2. Er zullen in de komende jaren met behulp van deze dataset
nog talrijke nationale en internationale publicaties volgen over onderwerpen die met
de psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking te maken hebben.

78

Trimbos-instituut

Deel 2.
Kerncijfers over psychische
­aandoeningen: vóórkomen bij
verschillende demografische groepen

Trimbos-instituut

79

Inleiding
In deel 2 van dit rapport worden cijfers gepresenteerd over het vóórkomen van
psychische aandoeningen bij verschillende demografische groepen. De lezer kan zelf
de gegevens opzoeken over specifieke groepen die voor haar of hem van belang
zijn. Elke tabel wordt voorafgegaan door een beschrijving van de symptomen van de
aandoening en de voorwaarden waaraan moet worden voldaan voor het hebben van
een diagnose volgens het classificatiesysteem DSM-IV. Voor deze beschrijving werd
gebruik gemaakt van de jaarboeken van de Nationale Monitor Geestelijke Gezondheid.
Van iedere aandoening of hoofdgroep van aandoeningen worden twee tabellen
weergegeven; één over het vóórkomen ooit in het leven en één over het vóórkomen
in de afgelopen 12 maanden.
Elke tabel geeft percentages voor de totale bevolking en voor vrouwen en
mannen apart. Er worden gegevens gepresenteerd over de volgende demografische
kenmerken:
• Leeftijd
• Opleidingsniveau
• Woonsituatie
• Werksituatie
• Inkomen
• Etnische afkomst
• Het hebben van een religie of geloofsovertuiging
• Urbanisatiegraad (mate van verstedelijking)
Niet voor iedere aandoening kunnen deze kenmerken even gedetailleerd worden
weergegeven. Bij aandoeningen die in de totale bevolking relatief weinig vóórkomen
is voor een minder gedetailleerde tabel gekozen.
De percentages in de tabellen zijn zogenoemde ‘gewogen’ resultaten. Hoewel
de deelnemers aan de eerste meting van NEMESIS-2 redelijk representatief waren
voor de Nederlandse bevolking, kunnen kleine afwijkingen op een aantal kenmerken
tussen de steekproef en de bevolking toch voor vertekening zorgen. Met behulp van
de in hoofdstuk 3 beschreven weegfactor wordt dit voorkomen.
Bij elk demografisch kenmerk staat voor de totale groep én voor mannen en
vrouwen apart aangegeven of het verschil in de percentages van de categorieën
statistisch significant is. Deze toetsen zijn met behulp van een Chi-kwadraat toets uitgevoerd. Significante verschillen zijn aangegeven bij een p-waarde van kleiner dan 0,01.

Trimbos-instituut

81

Enigerlei As-I psychische aandoening
De eerste twee tabellen geven het vóórkomen weer van enigerlei As-I aandoening.
Iemand heeft één of meer van de afzonderlijke aandoeningen uit de hoofdgroepen
stemmingsstoornis, angststoornis, middelenstoornis of aandachtstekort- of gedragsstoornis gehad. Voor een meer gedetailleerde beschrijving van deze aandoeningen
wordt verwezen naar de specifieke paragrafen van deze stoornissen.
Stemmingsstoornissen
• Depressieve stoornis (depressie in engere zin)
• Dysthymie
• Bipolaire stoornis
Angststoornissen
• Paniekstoornis
• Agorafobie zonder paniekstoornis
• Sociale fobie
• Specifieke fobie
• Gegeneraliseerde angststoornis
Middelenstoornissen
• Alcoholmisbruik
• Alcoholafhankelijkheid
• Drugsmisbruik
• Drugsafhankelijkheid
Aandachtstekort- en gedragsstoornissen
• ADHD
• Gedragsstoornis
• Oppositioneel-opstandige gedragsstoornis

Trimbos-instituut

83

Enigerlei As-I psychische aandoening, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
43,4

Vrouwen
41,9

Totaal
42,7

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
44,8
51,6
43,8
43,0
34,4

45,1
41,0
43,4
42,4
38,5

*
44,9
46,3
43,6
42,7
36,5

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

53,6
42,1
44,4
40,5

41,6
41,3
44,5
38,6

47,1
41,7
44,4
39,6

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
40,4
36,7
51,0
54,2
48,1
52,4

38,9
40,7
46,7
50,6
42,1
44,9

*
39,7
38,8
47,7
52,7
45,5
49,5

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
41,8
58,0
39,1
68,4
36,6

*
41,6
38,6
41,4
59,8
35,1

*
41,7
39,0
40,2
64,4
36,1

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
54,1
41,3
37,2

*
48,2
43,7
38,3

*
51,1
42,5
37,3

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

43,6
40,6

42,6
34,2

43,1
36,9

Religieus
Niet
Wel

*
46,0
38,8

*
45,2
37,2

*
45,6
38,0

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

37,9
42,2
44,7
43,8
46,3

40,9
41,4
44,0
42,1
40,7

39,4
41,8
44,4
42,9
43,5

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

84

Trimbos-instituut

Enigerlei As-I psychische aandoening, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
17,7

Vrouwen
18,4

Totaal
18,0

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
30,1
20,0
19,2
14,4
9,6

26,1
19,0
17,0
17,8
15,2

*
28,1
19,5
18,1
16,1
12,4

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

24,4
21,2
17,3
13,9

21,8
22,6
17,1
15,4

*
23,0
21,9
17,2
14,6

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
13,0
11,1
22,8
27,8
28,9
30,0

*
13,5
17,2
24,2
24,8
27,5
29,3

*
13,2
14,3
23,9
26,6
28,3
29,8

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
15,7
39,6
23,3
37,9
11,0

*
16,5
16,8
24,8
37,7
12,2

*
16,1
17,3
24,1
37,8
11,4

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
30,8
14,1
9,8

*
27,3
18,4
11,5

*
29,0
16,1
10,6

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

17,2
25,1

18,2
20,3

17,7
22,3

Religieus
Niet
Wel

*
19,6
14,2

*
20,3
15,6

*
19,9
15,0

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

17,0
15,4
15,9
18,1
21,7

17,8
17,0
17,6
20,5
17,6

17,4
16,2
16,7
19,3
19,7

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)
Trimbos-instituut

85

Enigerlei stemmingsstoornis
De volgende twee tabellen geven het vóórkomen weer van enigerlei stemmings­
stoornis. Een persoon heeft dan één of meer van de hieronder beschreven
aandoeningen gehad. Voor een meer gedetailleerde beschrijving van de afzonderlijke
aandoeningen wordt verwezen naar de paragrafen hierover.
Depressieve stoornis. Iemand voelt zich minstens twee weken achter elkaar somber
of heeft geen interesse of plezier meer in allerlei zaken, en heeft daarnaast een aantal
andere klachten, zoals concentratieproblemen, moeite met slapen, vermoeidheid of
verlies aan energie, gevoelens van waardeloosheid en gedachten aan de dood.
Dysthymie. Iemand heeft een depressieve stemming die minstens twee jaar duurt,
maar die niet altijd even sterk aanwezig is. Daarnaast is sprake van minstens twee
symptomen die bij een depressieve stoornis horen.
Bipolaire stoornis. Iemand heeft perioden van depressieve stemmingen die worden
afgewisseld met perioden van grote activiteit, drukte of opwinding. In laatstgenoemde
perioden heeft hij of zij een abnormale en voortdurende uitgelaten of juist geprikkelde
stemming. Kenmerken zijn onder andere een overdreven gevoel van eigenwaarde of
grootheidsideeën, verminderde behoefte aan slaap, veel spraakzamer zijn dan normaal
en makkelijk afgeleid zijn.

Trimbos-instituut

87

Enigerlei stemmingsstoornis, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
14,4

Vrouwen
25,9

Totaal
20,1

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
7,1
15,6
12,6
19,6
13,9

23,5
23,3
27,3
28,9
24,8

*
15,3
19,5
19,8
24,2
19,3

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

23,8
13,2
13,8
13,8

25,1
26,5
28,1
22,3

24,5
20,1
20,9
17,8

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
11,2
13,1
27,5
21,9
11,2
29,5

24,2
24,1
33,5
31,2
24,8
26,1

*
17,7
18,8
32,3
25,6
17,0
28,2

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
13,1
28,0
9,5
30,1
15,8

*
25,5
23,4
17,0
46,1
27,0

*
18,5
23,5
13,2
37,5
19,6

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
19,3
14,3
10,2

*
29,6
26,9
21,9

*
24,6
20,2
15,7

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

14,2
17,6

26,2
22,8

20,1
20,6

Religieus
Niet
Wel

15,1
13,1

26,6
24,9

20,6
19,3

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

13,5
12,2
17,3
15,1
13,4

29,7
27,9
24,1
24,8
24,9

21,4
19,9
20,7
20,0
19,2

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

88

Trimbos-instituut

Enigerlei stemmingsstoornis, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
4,8

Vrouwen
7,4

Totaal
6,1

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

5,9
5,4
4,3
4,8
4,4

12,1
8,9
6,2
7,5
4,4

9,0
7,1
5,2
6,1
4,4

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

11,8
5,4
4,0
3,8

*
6,1
11,3
6,7
5,4

*
8,7
8,5
5,4
4,6

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
2,9
2,2
8,9
10,7
5,7
14,0

*
4,8
5,7
13,2
10,6
13,4
13,5

*
3,8
4,0
12,3
10,7
9,0
13,8

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
3,8
24,5
5,0
14,0
5,0

*
6,7
4,8
7,0
23,1
6,5

*
5,1
5,2
6,0
18,2
5,5

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
9,3
3,7
1,7

*
13,4
7,2
4,3

*
11,4
5,4
3,0

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

4,5
9,1

7,2
9,4

5,9
9,3

Religieus
Niet
Wel

*
5,7
3,2

8,2
6,2

*
6,9
4,8

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

6,2
3,6
4,7
6,0
3,6

9,7
6,7
5,5
8,6
6,7

7,9
5,2
5,1
7,3
5,2

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

89

Depressieve stoornis
Iemand heeft een depressieve stoornis als men gedurende tenminste twee weken
minstens één van de volgende twee kernsymptomen heeft:
• Een neerslachtige stemming gedurende het grootste deel van de dag, bijna elke dag
• Een duidelijk verlies aan interesse in alle of bijna alle activiteiten gedurende het
grootste deel van de dag, bijna elke dag
Daarnaast dienen andere symptomen bijna dagelijks aanwezig te zijn:
• Eetproblemen (heel veel of juist heel weinig eten) of verandering in het gewicht
• Slaapgebrek of juist te veel slapen
• Geagiteerd en rusteloos zijn of juist geremd
• Vermoeidheid en verlies aan energie
• Gevoelens van waardeloosheid of overmatige schuldgevoelens
• Concentratieproblemen, vertraagd denken en besluiteloosheid
• Terugkerende gedachten aan de dood of aan zelfdoding
Er is sprake van een depressieve stoornis wanneer minimaal vijf symptomen tegelijk
aanwezig zijn, inclusief één of twee van de kernsymptomen.

Trimbos-instituut

91

Depressieve stoornis, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
13,1

Vrouwen
24,3

Totaal
18,7

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
7,1
12,1
11,8
18,7
13,2

18,9
22,0
26,0
27,6
23,7

*
13,0
17,1
18,8
23,1
18,4

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

19,6
12,1
12,8
12,9

23,6
23,2
26,7
21,5

21,7
17,9
19,7
16,9

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
10,6
12,3
27,5
20,1
7,9
25,6

23,7
22,7
29,9
29,6
20,0
19,2

*
17,1
17,7
29,4
23,9
13,1
23,1

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
11,9
28,0
8,2
28,1
15,2

*
23,9
22,5
15,6
40,0
27,0

*
17,2
22,6
11,8
33,6
19,1

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
16,3
13,3
9,7

26,2
25,5
21,5

*
21,4
19,1
15,2

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

13,1
14,3

24,8
18,3

18,8
16,6

Religieus
Niet
Wel

13,8
12,0

24,8
23,4

19,1
18,0

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

11,8
11,5
15,6
14,2
11,8

28,6
25,7
23,3
22,7
23,5

20,0
18,5
19,4
18,5
17,6

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

92

Trimbos-instituut

Depressieve stoornis, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
4,1

Vrouwen
6,3

Totaal
5,2

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

5,9
3,0
4,0
4,5
4,0

7,6
7,8
5,5
6,8
4,2

6,7
5,4
4,7
5,7
4,1

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

9,7
4,8
3,5
3,2

5,8
8,7
5,9
4,8

7,6
6,8
4,7
4,0

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
2,5
2,1
8,9
9,3
3,9
10,1

*
4,6
5,2
10,0
9,8
8,6
6,6

*
3,6
3,7
9,8
9,5
5,9
8,7

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
3,2
24,5
4,0
12,3
4,4

*
5,6
4,4
5,7
18,6
6,5

*
4,3
4,9
4,8
15,2
5,1

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
7,6
3,2
1,6

*
10,6
6,6
4,0

*
9,2
4,8
2,7

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

4,0
6,1

6,4
4,9

5,2
5,4

Religieus
Niet
Wel

*
5,0
2,5

7,0
5,1

*
6,0
3,9

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

5,2
3,5
4,0
5,4
2,4

9,3
5,2
5,2
7,0
5,5

7,2
4,4
4,6
6,2
3,9

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

93

Dysthymie
Het belangrijkste kenmerk van dysthymie is een chronisch depressieve stemming die
het grootste deel van de dag aanwezig is, op meer dagen wel dan niet, gedurende
tenminste twee jaar.
Van dysthymie wordt gesproken als tenminste twee van de volgende symptomen
lange tijd aanwezig zijn, gedurende twee jaar. De symptomen mogen nooit langer
dan twee maanden afwezig zijn:
•  Slechte eetlust of juist te veel eten
•  Slaapgebrek of juist te veel slapen
•  Gebrek aan energie of vermoeidheid
•  Gering gevoel van eigenwaarde
•  Slecht kunnen concentreren of besluiteloos zijn
•  Gevoelens van hopeloosheid

Trimbos-instituut

95

Dysthymie, ooit in het leven (%)
Mannen

Vrouwen

Totaal

0,6

2,0

1,3

18-24

0,0

2,6

1,3

25-34

1,0

1,2

1,1

35-44

0,8

1,3

1,0

45-54

0,6

3,4

2,0

55-64

0,4

1,7

1,0

Lager onderwijs, LBO, MAVO

0,5

2,1

1,4

MBO, HAVO, VWO

0,7

2,3

1,5

HBO, universiteit

0,6

1,4

1,0

*

*

Totaal
Leeftijd

Opleiding

Woonsituatie
Met partner

0,3

1,3

0,8

Zonder partner

1,1

3,6

2,3

*

*

Betaald werk

0,5

1,2

0,8

Geen betaald werk

0,9

4,0

2,8

Laag

1,4

2,7

2,0

Midden

0,6

1,7

1,1

Hoog

0,1

1,6

0,8

Westers

0,6

2,1

1,3

Niet-westers

0,8

1,2

1,0

Niet

0,6

1,9

1,2

Wel

0,7

2,1

1,4

Platteland

0,8

1,9

1,3

Stad

0,5

2,1

1,3

Werksituatie

Inkomen

Etnische afkomst

Religieus

Urbanisatiegraad

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

96

Trimbos-instituut

Dysthymie, in de afgelopen 12 maanden (%)
Mannen

Vrouwen

Totaal

0,4

1,3

0,9

18-24

0,0

2,1

1,1

25-34

0,6

1,0

0,8

35-44

0,7

1,0

0,8

45-54

0,4

1,9

1,2

55-64

0,2

0,8

0,5

Lager onderwijs, LBO, MAVO

0,3

1,7

1,1

MBO, HAVO, VWO

0,5

1,4

0,9

HBO, universiteit

0,3

0,8

0,5

Woonsituatie

*

*

*

Met partner

0,1

0,8

0,5

Zonder partner

1,0

2,3

1,6

*

*

Betaald werk

0,4

0,7

0,5

Geen betaald werk

0,7

2,7

1,9

Inkomen

*

Laag

1,2

2,1

1,7

Midden

0,2

1,2

0,7

Hoog

0,1

1,0

0,5

Westers

0,4

1,4

0,9

Niet-westers

0,0

0,0

0,0

Niet

0,3

1,4

0,9

Wel

0,5

1,1

0,9

Platteland

0,7

1,5

1,1

Stad

0,3

1,2

0,8

Totaal
Leeftijd

Opleiding

Werksituatie

*

Etnische afkomst

Religieus

Urbanisatiegraad

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

97

Bipolaire stoornis
Bipolaire stoornis wordt ook wel manisch-depressieve stoornis genoemd. De term
bipolair geeft aan dat de stemming twee extremen kan vertonen: van tijd tot tijd
extreem uitgelaten of juist extreem neerslachtig.
Iemand heeft een bipolaire stoornis als hij of zij episodes doormaakt met een
tenminste enkele dagen tot weken aanhoudende uitgelaten of prikkelbare stemming
(manische of hypomanische episodes). Dat uit zich als overdreven vrolijk zijn maar
ook snel boos zijn.
Daarnaast is vaak sprake van minstens drie van de volgende verschijnselen:
• Druk praten, drukker dan gewoonlijk
• Het gevoel hebben alles aan te kunnen
• Weinig slapen
• Overactief zijn, aandacht wordt gemakkelijk afgeleid door niet terzake
doende prikkels
• Dingen doen zonder rekening te houden met nadelige gevolgen (bijvoorbeeld
midden in de nacht harde muziek draaien, te veel geld uitgeven, impulsief nieuwe
(seksuele) relaties aangaan)
• Toenemen van doelgerichte activiteit of psychomotorische agitatie
• Gedachtevlucht, gevoel dat de gedachten jagen
Een bipolaire stoornis is dermate ernstig dat er duidelijke problemen in het werk of
de gewone sociale activiteiten of relaties ontstaan. Als de symptomen gepaard gaan
met problemen in het functioneren (ruzies, onverantwoorde uitgaven of andere activiteiten) spreekt men van een manie, als dat niet het geval is van een hypomanie.
Vrijwel alle mensen met een bipolaire stoornis maken naast (hypo)manische episodes
ook depressieve episodes door. Overigens worden de (hypo)manische en depressieve
episodes afgewisseld door periodes zónder een veranderde stemming.

Trimbos-instituut

99

Bipolaire stoornis, ooit in het leven (%)
Mannen

Vrouwen

Totaal

Totaal

1,2

1,4

1,3

Leeftijd

*

18-24

0,0

3,9

1,9

25-34

3,5

1,2

2,4

35-44

0,6

1,1

0,9

45-54

0,9

1,1

1,0

55-64

0,7

0,9

0,8

Lager onderwijs, LBO, MAVO

1,7

2,6

2,2

MBO, HAVO, VWO

1,0

1,0

1,0

HBO, universiteit

0,9

0,7

0,8

Woonsituatie

*

*

*

Met partner

0,6

0,8

0,7

Zonder partner

2,3

2,9

2,6

Betaald werk

1,2

1,3

1,2

Geen betaald werk

1,2

1,7

1,5

Inkomen

*

*

*

Laag

2,9

3,4

3,1

Midden

0,8

1,2

1,0

Hoog

0,5

0,3

0,4

Etnische afkomst

*

Westers

1,0

1,1

1,1

Niet-westers

3,4

4,5

4,0

Niet

1,2

1,6

1,4

Wel

1,1

1,2

1,1

Platteland

1,1

1,6

1,3

Stad

1,2

1,3

1,3

*

Opleiding

Werksituatie

*

Religieus

Urbanisatiegraad

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

100

Trimbos-instituut

Bipolaire stoornis, in de afgelopen 12 maanden (%)
Mannen

Vrouwen

Totaal

Totaal

0,7

1,0

0,8

Leeftijd

*

*

*

18-24

0,0

3,9

1,9

25-34

2,4

1,0

1,7

35-44

0,3

0,5

0,4

45-54

0,3

0,6

0,4

55-64

0,4

0,2

0,3

Lager onderwijs, LBO, MAVO

1,0

2,0

1,5

MBO, HAVO, VWO

0,5

0,5

0,5

HBO, universiteit

0,6

0,5

0,5

Woonsituatie

*

*

*

Met partner

0,2

0,3

0,3

Zonder partner

1,6

2,5

2,0

Betaald werk

0,6

0,9

0,8

Geen betaald werk

1,0

1,1

1,1

*

*

*

Opleiding

Werksituatie

Inkomen
Laag

1,7

2,8

2,3

Midden

0,5

0,5

0,5

Hoog

0,2

0,2

0,2

Etnische afkomst

*

*

*

Westers

0,5

0,6

0,6

Niet-westers

2,9

4,5

3,9

Niet

0,7

1,0

0,9

Wel

0,7

0,9

0,8

Platteland

0,4

1,1

0,7

Stad

0,8

0,9

0,9

Religieus

Urbanisatiegraad

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

101

Enigerlei angststoornis
De volgende twee tabellen geven het vóórkomen weer van enigerlei angststoornis.
Iemand heeft één of meer van de hieronder beschreven angststoornissen gehad.
Voor een meer gedetailleerde beschrijving van de afzonderlijke aandoeningen wordt
verwezen naar de paragrafen hierover.
Paniekstoornis. Iemand heeft aanvallen van ernstige ongefundeerde angst, die
optreedt zonder dat daar directe aanleiding voor is, en die gepaard gaan met een
aantal andere klachten, zoals ademnood, hartkloppingen, transpireren en angst om
de controle over zichzelf te verliezen.
Agorafobie. Wanneer iemand uit vrees voor een sterke angst menigten gaat mijden
en situaties waar men niet snel genoeg uit weg kan komen, is er sprake van agorafobie (ook wel pleinvrees genoemd). Agorafobie kan met en zonder paniekstoornis
vóórkomen. Hier wordt agorafobie zonder paniekstoornis beschreven.
Sociale fobie. Iemand is heel bang voor bepaalde sociale situaties, vooral als daar
een prestatie van deze persoon wordt verwacht. Men is bijvoorbeeld niet in staat
in het openbaar te spreken. Vaak heeft men gevoelens van schaamte en angst voor
afwijzing. Als het mogelijk is, probeert men de situatie te vermijden.
Specifieke fobie. Iemand heeft een grote angst voor één bepaald ding, dier of situatie (bijvoorbeeld angst voor spinnen, wateroppervlakten, vliegen). De angst moet
wel zo groot zijn dat iemand daardoor in het dagelijks leven wordt beperkt.
Gegeneraliseerde angststoornis. Iemand maakt zich, beduidend meer dan normaal en
zonder echt duidelijke reden, langdurig vreselijk druk over algemene zaken.

Trimbos-instituut

103

Enigerlei angststoornis, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
15,9

Vrouwen
23,4

Totaal
19,6

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

13,9
15,7
19,7
15,1
13,6

23,8
20,9
24,0
24,1
23,9

18,9
18,3
21,8
19,6
18,7

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

20,7
15,6
15,3
16,0

27,1
25,6
23,6
19,8

24,2
20,8
19,4
17,8

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

15,4
12,0
26,9
21,8
15,4
15,8

21,5
23,9
25,3
25,7
24,5
27,9

18,4
18,2
25,6
23,4
19,3
20,5

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
14,9
17,5
9,9
33,8
13,3

*
21,6
25,1
22,1
40,0
16,2

*
17,8
24,9
15,9
36,7
14,3

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
24,8
14,6
11,0

27,4
24,6
20,3

*
26,1
19,3
15,3

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

*
15,4
24,9

23,6
20,5

19,4
22,3

Religieus
Niet
Wel

16,5
15,0

24,2
22,1

20,2
18,7

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

13,0
14,1
15,3
15,4
21,3

20,9
22,1
26,9
24,3
21,2

16,9
18,0
21,1
19,9
21,2

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

104

Trimbos-instituut

Enigerlei angststoornis, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
7,7

Vrouwen
12,5

Totaal
10,1

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

6,8
8,2
9,6
7,7
5,6

16,5
11,3
12,9
12,1
11,0

11,7
9,8
11,2
9,9
8,3

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

7,9
8,4
7,6
7,4

13,9
16,9
11,4
9,9

11,2
12,8
9,4
8,6

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

7,6
5,4
14,1
11,5
6,7
6,2

10,2
12,0
15,4
14,4
18,3
18,0

8,9
8,8
15,1
12,7
11,7
10,8

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
6,6
17,5
6,8
20,4
6,9

*
10,4
13,1
17,7
27,3
8,2

*
8,3
13,2
12,1
23,6
7,4

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
12,7
7,0
4,2

*
16,3
13,2
8,1

*
14,5
9,9
6,0

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

*
7,2
15,9

12,1
16,3

*
9,6
16,1

Religieus
Niet
Wel

8,1
7,0

13,2
11,4

10,6
9,4

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

5,6
6,0
6,6
7,8
12,0

10,6
11,9
13,1
14,2
10,9

8,1
8,9
9,9
11,0
11,5

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

105

Paniekstoornis
Van een paniekaanval wordt gesproken als ernstige gevoelens van angst onverwacht optreden, zonder dat er een directie aanleiding voor is. Iemand heeft een
paniekstoornis als hij of zij bij herhaling paniekaanvallen krijgt en zich aanhoudend
zorgen maakt over het krijgen van een volgende aanval of over de gevolgen van de
aanvallen.
Een paniekaanval gaat gepaard met minstens vier symptomen uit onderstaande lijst:
• Ademnood
• Duizeligheid
• Hartkloppingen
• Trillen of beven
• Transpireren
• Misselijkheid
• Depersonalisatie (het gevoel van verlies over de eigen persoonlijkheid)
• Pijn of een onaangenaam gevoel op de borst
• Verdovende of tintelende gevoelens
• Opvliegers of koude rillingen
• Angst om dood te gaan
• Angst om gek te worden of de controle over zichzelf te verliezen
Er wordt onderscheid gemaakt tussen paniekstoornis met en zonder agorafobie. In de
volgende tabellen zijn beide typen paniekstoornis samen genomen.

Trimbos-instituut

107

Paniekstoornis, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
2,8

Vrouwen
4,7

Totaal
3,8

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

0,6
1,7
3,2
3,9
3,4

3,2
4,3
5,1
5,7
4,6

1,9
3,0
4,1
4,8
4,0

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

0,6
1,6
3,2
3,6

7,3
6,2
3,9
3,9

4,3
4,0
3,6
3,7

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

3,1
2,6
10,9
3,3
0,6
0,0

4,5
4,6
5,9
6,5
3,2
1,2

3,8
3,6
6,9
4,6
1,7
0,5

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

2,7
6,2
0,8
5,5
2,9

4,8
4,0
1,7
9,5
3,7

*
3,6
4,1
1,2
7,3
3,2

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

2,9
2,8
2,3

4,9
5,3
4,4

3,9
4,0
3,3

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

2,7
3,9

5,0
2,0

3,8
2,8

Religieus
Niet
Wel

3,1
2,4

*
5,6
3,5

*
4,3
2,9

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

*
0,8
2,7
1,5
2,8
5,5

4,8
3,0
5,9
4,5
5,7

*
2,8
2,9
3,7
3,7
5,6

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

108

Trimbos-instituut

Paniekstoornis, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
1,0

Vrouwen
1,5

Totaal
1,2

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

0,0
0,4
1,2
1,7
1,1

1,2
2,3
1,3
1,4
1,1

0,6
1,4
1,2
1,6
1,1

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

0,0
0,4
1,3
1,2

2,5
2,4
0,9
1,2

1,4
1,4
1,1
1,2

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
0,8
0,9
9,1
1,2
0,0
0,0

1,5
1,6
1,4
2,0
0,5
0,0

1,2
1,3
3,0
1,5
0,2
0,0

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
0,7
6,2
0,4
3,1
1,8

*
1,5
0,5
0,3
5,9
1,3

*
1,1
0,6
0,3
4,4
1,6

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

1,6
0,7
0,5

1,0
1,9
1,2

1,3
1,3
0,8

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

1,0
1,4

1,5
1,1

1,2
1,2

Religieus
Niet
Wel

1,0
0,9

*
1,9
0,9

1,4
0,9

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

0,3
0,8
0,5
1,1
1,9

1,3
1,4
1,4
1,5
1,7

0,8
1,1
1,0
1,3
1,8

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

109

Agorafobie zonder paniekstoornis
Iemand heeft agorafobie als hij of zij een sterke angst heeft om op plaatsen of in situaties te zijn waaruit ontkomen moeilijk zou kunnen zijn. Hiervan kan ook sprake zijn
in situaties waar het niet mogelijk is om hulp te krijgen in het geval dat zich plotseling
verschijnselen zouden voordoen die zouden kunnen leiden tot hulpbehoevendheid of
ernstige verlegenheid. Voorbeelden van deze verschijnselen zijn: duizeligheid of vallen,
depersonalisatie of verlies van realiteitszin, verlies van controle over de blaas- of
darmfuncties, braken of hartklachten.
Als gevolg van deze angst beperkt iemand het reizen of bestaat de behoefte
zich door iemand te laten vergezellen als men van huis moet ofwel worden situaties
waarin de agorafobie vóórkomt doorstaan met een intense angst. Voorbeelden van
situaties die vermeden worden door mensen met agorafobie zijn: alleen buitenshuis
zijn, temidden van een menigte of in een rij wachtenden staan, op een brug staan,
met het openbaar vervoer reizen.
Agorafobie kan in meer of mindere mate het dagelijks functioneren aantasten. Dit is
afhankelijk van de aard van het vermijdingsgedrag dat vaak met agorafobie gepaard
gaat.
Agorafobie kan voorkomen met en zónder paniekstoornis. In de volgende tabellen
wordt alleen het vóórkomen van agorafobie zónder paniekstoornis gegeven.

Trimbos-instituut

111

Agorafobie zonder paniekstoornis, ooit in het leven (%)
Mannen

Vrouwen

Totaal

0,4

1,4

0,9

18-24

0,3

0,4

0,4

25-34

0,0

1,0

0,5

35-44

0,6

1,8

1,2

45-54

0,5

1,5

1,0

55-64

0,6

1,6

1,1

Lager onderwijs, LBO, MAVO

0,5

1,4

1,0

MBO, HAVO, VWO

0,3

1,9

1,1

HBO, universiteit

0,5

0,4

0,4

Met partner

0,4

1,4

0,9

Zonder partner

0,5

1,3

0,9

*

*

Betaald werk

0,3

1,0

0,7

Geen betaald werk

0,8

2,1

1,6

Laag

0,7

1,5

1,1

Midden

0,2

1,8

0,9

Hoog

0,4

1,1

0,7

Westers

0,4

1,4

0,9

Niet-westers

0,4

0,5

0,5

Niet

0,4

1,1

0,7

Wel

0,5

1,7

1,1

Platteland

0,4

1,8

1,1

Stad

0,4

1,2

0,8

Totaal
Leeftijd

*

Opleiding

Woonsituatie

Werksituatie

Inkomen

Etnische afkomst

Religieus

Urbanisatiegraad

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

112

Trimbos-instituut

Agorafobie zonder paniekstoornis, in de afgelopen 12 maanden (%)
Mannen

Vrouwen

Totaal

0,2

0,6

0,4

18-24

0,0

0,4

0,2

25-34

0,0

0,4

0,2

35-44

0,3

1,1

0,7

45-54

0,3

0,5

0,4

55-64

0,3

0,4

0,3

Lager onderwijs, LBO, MAVO

0,3

0,7

0,5

MBO, HAVO, VWO

0,2

0,9

0,6

HBO, universiteit

0,1

0,0

0,1

Met partner

0,2

0,4

0,3

Zonder partner

0,3

0,9

0,6

Totaal
Leeftijd

Opleiding

Woonsituatie

Werksituatie

*

Betaald werk

0,1

0,4

0,2

*

Geen betaald werk

0,6

1,0

0,9

Laag

0,4

1,0

0,7

Midden

0,1

0,5

0,3

Hoog

0,2

0,3

0,2

Westers

0,2

0,6

0,4

Niet-westers

0,4

0,5

0,5

Niet

0,2

0,5

0,4

Wel

0,1

0,7

0,4

Platteland

0,1

0,7

0,4

Stad

0,3

0,5

0,4

Inkomen

Etnische afkomst

Religieus

Urbanisatiegraad

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

113

Sociale fobie
Iemand heeft sociale fobie als:
• Men een intense en irrationele angst heeft voor het verkeren in het gezelschap van
anderen, vooral als daar een prestatie van die persoon wordt verwacht, bijvoorbeeld spreken in het openbaar, in aanwezigheid van anderen schrijven of vragen
beantwoorden. De persoon is bang door anderen negatief te worden beoordeeld.
Hij of zij kan ook bang zijn voor de eigen reactie op de angst, zoals verlegenheid,
blozen of trillen.
• De betrokkene probeert de gevreesde sociale situaties te vermijden. Als dat niet
mogelijk is, doorstaat men het met intense angst.
• De angst in sociale situaties en het vermijdingsgedrag het dagelijkse functioneren
sterk verstoren.
• D
 e betrokkene zich ervan bewust is dat zijn of haar angst onredelijk en overdreven is.

Trimbos-instituut

115

Sociale fobie, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
7,7

Vrouwen
10,9

Totaal
9,3

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

5,4
10,3
10,0
7,7
3,7

12,8
9,4
11,7
10,7
10,5

9,2
9,8
10,8
9,2
7,1

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

10,9
6,1
7,3
8,7

12,4
11,6
11,6
8,7

11,7
9,0
9,4
8,7

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
6,5
5,1
19,5
12,5
7,6
9,6

9,7
10,7
8,1
11,9
17,2
18,9

8,1
8,0
10,3
12,2
11,7
13,2

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

7,3
4,3
6,5
14,9
5,1

10,1
10,7
14,3
18,2
7,0

*
8,5
10,6
10,3
16,4
5,8

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
12,4
7,2
5,3

12,9
10,5
10,0

*
12,7
8,8
7,5

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

7,7
7,4

11,0
10,6

9,3
9,2

Religieus
Niet
Wel

8,2
6,7

11,1
10,7

9,6
8,8

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

7,4
5,7
7,2
8,2
9,9

9,9
11,6
12,3
11,3
8,8

8,6
8,6
9,8
9,7
9,4

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

116

Trimbos-instituut

Sociale fobie, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
3,2

Vrouwen
4,4

Totaal
3,8

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
1,7
4,5
4,6
3,1
1,1

7,7
4,1
4,6
3,5
3,4

4,7
4,3
4,6
3,3
2,2

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

0,6
2,3
3,8
3,6

4,8
5,3
4,6
3,0

2,9
3,9
4,2
3,3

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

3,0
1,7
5,6
6,2
2,7
0,0

*
3,2
3,4
4,6
4,3
11,5
11,5

3,1
2,5
4,8
5,4
6,5
4,5

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

2,7
4,3
3,4
9,0
2,3

*
3,6
4,3
7,5
10,6
1,2

*
3,1
4,3
5,4
9,8
1,9

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

5,4
2,6
2,3

6,3
3,8
3,8

*
5,9
3,2
3,0

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

3,2
2,5

4,1
7,2

3,7
5,2

Religieus
Niet
Wel

3,6
2,5

4,2
4,7

3,9
3,7

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

2,4
2,8
2,3
2,6
6,1

2,2
4,8
4,9
5,1
3,6

2,3
3,8
3,6
3,8
4,8

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

117

Specifieke fobie
Voor de specifieke fobie, ook wel enkelvoudige fobie genoemd, gelden de volgende
criteria:
• Een duidelijke en aanhoudende angst die overdreven of onredelijk is, uitgelokt door
de aanwezigheid van of het anticiperen op een specifiek voorwerp of situatie (bij
voorbeeld vliegen, hoogten, dieren, een injectie krijgen, of bloed zien).
• Blootstelling aan de angstwekkende prikkel veroorzaakt bijna zonder uitzondering
een onmiddellijke angstreactie, die de vorm kan krijgen van een situatiegebonden
angst of een paniekaanval.
• Betrokkene is zich ervan bewust dat de angst overdreven of onredelijk is.
• De angstwekkende situatie wordt vermeden of doorstaan met intense angst of
lijden.
• De vermijding, de angstige verwachting of het lijden in de gevreesde situatie
belemmeren in sterke mate de normale routine, het functioneren tijdens het werk
of de studie, de sociale activiteiten of relaties met anderen, of er is een duidelijk
lijden door het hebben van de fobie.

Trimbos-instituut

119

Specifieke fobie, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
5,5

Vrouwen
10,3

Totaal
7,9

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

4,4
3,1
6,3
6,6
6,1

11,2
9,0
10,0
11,5
10,0

7,9
6,0
8,1
9,0
8,1

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

6,0
5,8
6,2
4,2

13,0
13,0
9,6
8,3

9,8
9,5
7,8
6,1

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

6,1
4,5
4,8
6,8
4,0
3,0

9,5
11,1
12,8
11,4
8,3
5,1

7,8
8,0
11,2
8,7
5,9
3,8

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
5,0
7,0
3,6
13,8
3,3

8,8
13,1
9,7
17,0
9,2

*
6,7
12,9
6,6
15,3
5,3

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

7,3
5,9
3,9

11,8
11,7
7,6

*
9,6
8,6
5,6

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

5,4
7,6

10,4
9,4

7,8
8,6

Religieus
Niet
Wel

5,6
5,2

11,1
9,2

8,2
7,3

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

4,5
5,0
5,6
5,6
6,4

12,5
9,4
11,0
10,6
8,8

8,4
7,2
8,3
8,1
7,6

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

120

Trimbos-instituut

Specifieke fobie, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
3,5

Vrouwen
6,6

Totaal
5,0

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

2,6
2,7
4,0
4,4
3,2

8,2
5,9
6,7
6,7
5,9

5,4
4,3
5,3
5,5
4,5

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

6,0
4,3
3,5
2,4

8,0
9,2
5,9
4,8

*
7,1
6,9
4,7
3,5

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

3,8
2,4
4,8
4,9
2,6
3,0

5,9
6,7
8,9
7,8
6,0
0,8

4,9
4,6
8,1
6,1
4,1
2,2

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
2,9
7,0
3,6
11,7
1,6

5,6
8,2
8,5
9,7
4,9

*
4,1
8,2
6,0
10,8
2,7

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
5,4
3,9
1,7

*
8,0
7,5
3,8

*
6,7
5,6
2,7

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

3,3
6,9

6,5
7,4

4,9
7,2

Religieus
Niet
Wel

3,5
3,6

7,4
5,3

5,3
4,5

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

3,2
2,3
3,6
4,0
4,3

7,3
5,5
7,0
7,6
5,0

5,2
3,9
5,3
5,8
4,7

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

121

Gegeneraliseerde angststoornis
Mensen met een gegeneraliseerde angststoornis zijn voortdurend angstig en bezorgd
over alledaagse dingen. Ze hebben moeite deze zorgen en angsten onder controle te
houden.
Daarnaast moeten tenminste drie van de volgende symptomen voortdurend
aanwezig zijn gedurende een periode van minstens zes maanden:
• Een constant gevoel van onrust en spanning
• Snel vermoeid zijn
• Moeite hebben met concentreren
• Geïrriteerd of prikkelbaar zijn
• Spierspanning hebben
• Verstoorde slaap hebben (moeite om in slaap te vallen of door te slapen,
rusteloze niet verkwikkende slaap)

Trimbos-instituut

123

Gegeneraliseerde angststoornis, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
3,6

Vrouwen
5,4

Totaal
4,5

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

5,3
4,1
3,7
2,8
3,0

3,9
5,0
5,2
6,6
5,5

4,6
4,5
4,4
4,7
4,2

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

6,3
4,7
3,0
3,1

3,5
4,9
6,0
5,4

4,8
4,8
4,5
4,2

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

2,9
2,9
9,1
4,7
5,2
3,2

4,2
6,2
7,2
7,5
3,6
6,6

3,5
4,6
7,6
5,9
4,5
4,5

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
2,9
6,2
10,0
12,5
4,5

4,5
6,5
4,3
10,1
6,8

*
3,6
6,5
2,6
11,4
5,3

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
7,9
2,8
1,4

7,1
5,9
4,0

*
7,5
4,3
2,6

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

*
3,2
9,4

5,6
3,3

4,4
5,9

Religieus
Niet
Wel

3,7
3,5

5,4
5,4

4,5
4,5

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

3,8
3,6
3,2
2,5
5,7

*
1,8
5,7
8,1
4,3
6,2

*
2,8
4,6
5,6
3,4
6,0

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

124

Trimbos-instituut

Gegeneraliseerde angststoornis, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
1,3

Vrouwen
2,2

Totaal
1,7

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

3,5
1,4
1,2
0,6
1,0

1,1
2,8
1,9
2,4
2,2

2,3
2,1
1,6
1,5
1,6

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

1,9
2,8
0,8
0,9

2,3
2,3
1,7
2,7

2,1
2,5
1,3
1,7

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

1,2
0,7
3,0
1,6
2,2
3,2

1,3
2,4
3,5
3,4
1,3
6,6

1,3
1,6
3,4
2,3
1,9
4,5

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
1,1
0,0
1,0
4,6
0,7

1,8
2,5
1,9
5,1
1,6

*
1,4
2,5
1,4
4,8
1,0

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
3,4
0,9
0,0

*
3,0
2,5
0,7

*
3,2
1,7
0,3

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

*
1,1
5,8

2,1
2,9

*
1,6
4,1

Religieus
Niet
Wel

1,3
1,5

1,7
2,8

1,5
2,2

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

1,5
1,1
1,0
1,0
2,3

0,5
2,0
2,6
2,5
2,3

1,0
1,6
1,8
1,8
2,3

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

125

Enigerlei middelenstoornis
De volgende twee tabellen geven het vóórkomen weer van enigerlei stoornis in
het gebruik van alcohol of drugs. Iemand heeft dan één of meer van hieronder
beschreven aandoeningen gehad.
Alcohol- of drugsmisbruik. Iemand gebruikt alcohol of drugs veelvuldig ondanks
problemen die dat veroorzaakt, maar er is (nog) geen sprake van verslaving.
Alcohol- of drugsafhankelijkheid. Iemand gebruikt alcohol of drugs veelvuldig, en er
is sprake van verslaving die zich uit in symptomen zoals meer en langer gebruiken dan
men van plan was, weinig succesvolle pogingen om te minderen, en onthoudingsverschijnselen.

Trimbos-instituut

127

Enigerlei middelenstoornis, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
27,7

Vrouwen
10,3

Totaal
19,1

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
29,7
39,2
27,0
24,6
19,7

*
19,5
12,5
8,1
9,1
6,4

*
24,6
25,9
17,7
16,9
13,1

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

*
38,6
27,5
29,1
23,4

12,8
9,9
10,2
10,1

24,5
18,3
19,7
17,1

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
23,6
22,3
34,1
38,0
34,9
35,8

*
6,3
10,8
11,8
16,3
16,2
14,7

*
15,0
16,3
16,2
29,2
26,8
27,6

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
26,3
44,3
27,8
47,1
21,2

*
10,9
6,6
14,0
14,9
6,1

*
19,5
7,5
21,0
32,2
16,2

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
36,2
26,2
22,5

*
15,6
8,6
9,9

*
25,6
18,0
16,6

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

28,3
18,2

10,2
11,6

19,4
14,4

Religieus
Niet
Wel

*
30,4
23,0

*
12,7
6,9

*
21,9
14,5

Urbanisatiegraad
Zeer laag
25,4
6,7
Laag
27,9
9,2
Matig
26,9
10,3
Hoog
27,7
11,2
Zeer hoog
29,7
12,3
* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

16,3
18,7
18,5
19,5
21,1

128

Trimbos-instituut

Enigerlei middelenstoornis, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
7,6

Vrouwen
3,6

Totaal
5,6

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
17,9
11,9
7,6
3,8
1,8

*
9,8
4,0
2,0
2,6
2,3

*
13,8
7,9
4,9
3,2
2,0

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

7,3
9,4
8,6
5,1

8,1
2,9
2,8
3,9

7,7
6,1
5,7
4,5

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
3,7
4,1
5,8
13,3
19,7
11,7

*
0,9
3,6
4,2
6,0
11,3
4,4

*
2,3
3,8
4,5
10,3
16,1
8,9

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
6,8
6,6
16,2
14,7
1,6

*
3,2
2,5
9,1
6,9
0,5

*
5,2
2,6
12,7
11,1
1,2

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
15,6
5,3
4,6

*
7,7
2,0
1,9

*
11,6
3,8
3,3

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

7,7
6,5

3,2
7,3

5,5
7,0

Religieus
Niet
Wel

8,3
6,4

4,3
2,6

6,4
4,4

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

7,9
7,1
6,6
7,8
8,9

1,4
3,8
2,8
4,2
4,5

4,7
5,5
4,7
6,0
6,7

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

129

Alcoholmisbruik
Er is sprake van alcoholmisbruik als iemand een patroon van onaangepast alcoholgebruik heeft blijkend uit minstens één van de volgende vier criteria:
• De persoon gebruikt herhaaldelijk alcohol met als gevolg dat het niet meer lukt om
in belangrijke mate te voldoen aan verplichtingen op het werk, school of thuis.
• Men drinkt herhaaldelijk in situaties waarin dit fysiek gevaarlijk is (bijvoorbeeld
autorijden onder invloed).
• In samenhang met het gebruik van alcohol is men in aanraking gekomen met justitie.
• De persoon gebruikt bij voortduring alcohol hoewel dit een sociaal, beroepsmatig,
psychisch of lichamelijk probleem in stand houdt.
Omdat alcoholafhankelijkheid vaak vooraf wordt gegaan door alcoholmisbruik, werd
de diagnose alcoholmisbruik met uitsluiting van de diagnose alcoholafhankelijkheid
bepaald.

Trimbos-instituut

131

Alcoholmisbruik, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
21,9

Vrouwen
6,6

Totaal
14,3

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
21,1
30,4
22,0
20,1
16,3

*
13,9
8,0
5,7
5,0
3,7

*
17,5
19,3
14,0
12,6
10,0

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

23,1
22,4
23,6
19,0

4,9
5,5
7,0
7,6

13,2
13,6
15,4
13,7

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

20,7
18,0
24,5
26,2
26,8
27,9

*
4,2
7,0
6,5
11,6
10,2
0,0

*
12,5
12,3
10,1
20,3
19,7
17,1

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

21,3
40,0
22,5
30,6
17,4

7,5
3,7
9,5
6,6
3,7

*
15,2
4,5
16,1
19,5
12,8

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

23,7
21,5
20,0

9,0
5,5
7,5

16,2
14,0
14,2

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

*
22,7
10,4

6,8
4,2

*
14,9
6,8

Religieus
Niet
Wel

22,9
20,3

*
8,6
3,7

*
16,1
11,5

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

21,2
21,8
21,4
22,3
22,5

4,7
5,5
6,5
7,6
7,7

13,1
13,8
13,9
15,0
15,1

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

132

Trimbos-instituut

Alcoholmisbruik, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
5,6

Vrouwen
1,8

Totaal
3,7

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
12,8
8,7
5,6
3,1
0,9

*
4,9
2,6
1,2
0,9
1,2

*
8,8
5,6
3,4
2,0
1,1

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

6,2
6,9
6,2
3,6

2,4
0,4
1,8
3,1

4,1
3,5
4,0
3,4

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
3,2
3,3
3,6
8,8
14,2
3,8

*
0,6
1,4
1,1
4,2
6,4
0,0

*
1,9
2,3
1,6
6,9
10,9
2,3

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

5,2
6,6
12,8
7,2
0,9

*
1,8
0,8
6,3
1,8
0,0

*
3,7
1,0
9,6
4,7
0,6

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
9,6
4,0
4,4

*
3,9
0,9
1,0

*
6,7
2,6
2,8

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

5,8
1,9

1,9
1,4

*
3,9
1,6

Religieus
Niet
Wel

5,5
5,7

2,5
0,9

4,0
3,2

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

6,7
5,2
5,6
5,1
6,0

1,3
1,8
1,4
1,7
2,9

4,0
3,5
3,5
3,4
4,5

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

133

Alcoholafhankelijkheid
Van alcoholafhankelijkheid is sprake als de persoon minstens aan drie van de volgende
criteria voldoet:
• Men drinkt vaak grotere hoeveelheden of langer dan men van plan was.
• Men wil beslist minderen of stoppen met drinken of heeft zonder succes geprobeerd dit te doen.
• Er wordt veel tijd gestoken in het verkrijgen van alcoholhoudende drank en in de
consumptie ervan. Ook kan veel tijd nodig zijn om van de naweeën van gebruik te
bekomen.
• Iemand heeft een sterke gewenning of tolerantie. Drinken van dezelfde hoeveelheid
heeft minder effect dan eerder. Of: de persoon moet meer drinken om dronken te
worden of een ander gewenst effect te bereiken.
• Bij stopzetting of onderbreking van drinken is er sprake van ontwenningsverschijnselen, ook wel onthoudingsverschijnselen genoemd, zoals een kater. Het drinken
heeft vaak tot doel om onthoudingsverschijnselen te verlichten of te voorkómen.
• De persoon offert vanwege het drinken sociale en beroepsmatige activiteiten en
(andere) besteding van vrije tijd op.
• Iemand gaat door met drinken al kent men de nadelen daarvan voor het functioneren of de gezondheid.
Er is sprake van alcoholafhankelijkheid wanneer drie of meer symptomen zich
in dezelfde periode van 12 maanden hebben voorgedaan.

Trimbos-instituut

135

Alcoholafhankelijkheid, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
3,1

Vrouwen
0,9

Totaal
2,0

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

5,8
4,0
2,8
2,5
1,8

2,4
0,5
0,5
1,0
0,7

4,1
2,3
1,7
1,8
1,2

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

8,3
2,9
3,0
2,2

*
1,3
2,3
0,5
0,3

4,5
2,6
1,8
1,3

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
1,4
1,5
6,8
6,8
5,4
5,6

*
0,3
0,6
1,1
1,2
3,4
3,8

*
0,9
1,1
2,3
4,6
4,5
4,9

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
2,7
0,0
2,6
9,2
2,1

*
0,9
0,2
0,1
4,2
0,5

*
1,9
0,2
1,4
6,9
1,6

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
7,5
2,1
1,0

*
2,3
0,5
0,4

*
4,8
1,4
0,7

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

3,0
5,1

0,7
3,6

1,9
4,2

Religieus
Niet
Wel

*
4,2
1,2

0,8
1,0

*
2,6
1,1

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

1,7
2,9
3,4
3,0
4,1

0,1
1,6
0,4
1,0
0,9

0,9
2,3
1,9
2,0
2,5

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

136

Trimbos-instituut

Alcoholafhankelijkheid, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
1,0

Vrouwen
0,5

Totaal
0,7

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
4,2
1,0
0,7
0,3
0,4

*
2,4
0,1
0,1
0,3
0,3

*
3,3
0,6
0,4
0,3
0,3

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

0,6
1,0
1,4
0,6

*
0,4
1,4
0,2
0,1

0,5
1,2
0,8
0,4

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
0,1
0,4
0,0
2,4
2,9
4,3

*
0,0
0,3
0,8
0,2
3,4
0,0

*
0,1
0,3
0,6
1,5
3,1
2,6

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

0,9
0,0
1,8
1,6
0,6

0,4
0,1
0,1
2,7
0,5

0,7
0,1
1,0
2,1
0,6

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
3,0
0,6
0,1

*
1,6
0,0
0,2

*
2,3
0,3
0,1

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

1,0
1,0

*
0,2
3,6

*
0,6
2,5

Religieus
Niet
Wel

1,3
0,4

0,4
0,5

0,9
0,5

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

0,1
1,1
0,3
1,6
1,3

0,1
0,7
0,1
0,7
0,4

0,1
0,9
0,2
1,1
0,8

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

137

Drugsmisbruik
De criteria voor een diagnose drugsmisbruik zijn dezelfde als die van alcoholmisbruik.
Onder drugs worden verstaan:
Cannabis - Cocaïne - Clubdrugs (zoals XTC en GHB) - Hallucinerende middelen (zoals
LSD, mescaline, PCP, paddo’s) - Opiaten (zoals heroïne en opium) - Oplos- en snuifmiddelen (lijm, benzine) - Andere drugs - Slaap- en kalmeringsmiddelen (zoals librium,
valium, diazepam, oxazepam, seresta) - Stimulerende middelen (zoals amfetamine,
efedrine, ritalin) - Pijnbestrijders (zoals codeïne, methadon, morfine).
Omdat drugsafhankelijkheid vaak vooraf wordt gegaan door drugsmisbruik, werd de
diagnose drugsmisbruik met uitsluiting van de diagnose drugsafhankelijkheid bepaald.

Trimbos-instituut

139

Drugsmisbruik, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
4,8

Vrouwen
2,7

Totaal
3,8

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
9,0
8,1
4,9
2,5
1,7

4,5
4,1
1,8
2,4
1,7

*
6,7
6,1
3,4
2,5
1,7

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

10,8
5,5
4,1
4,0

3,9
2,3
3,1
2,2

7,0
3,9
3,6
3,1

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
2,3
4,0
2,7
9,4
7,1
12,6

1,9
3,1
3,1
3,6
2,6
10,9

*
2,1
3,5
3,1
7,0
5,1
11,9

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
4,5
12,2
5,4
10,3
1,8

2,7
1,7
4,3
4,8
1,9

*
3,7
1,9
4,9
7,8
1,9

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
9,4
3,9
3,2

3,9
2,9
1,8

*
6,6
3,4
2,6

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

4,7
7,3

2,7
2,5

3,7
4,5

Religieus
Niet
Wel

*
6,4
2,1

3,3
1,8

*
4,9
2,0

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig

3,3
5,1
4,7

2,0
2,3
2,8

2,7
3,7
3,8

Hoog
Zeer hoog

3,8
7,3

2,6
3,7

3,2
5,5

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

140

Trimbos-instituut

Drugsmisbruik, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
0,9

Vrouwen
0,8

Totaal
0,9

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
1,0
2,0
1,4
0,1
0,4

*
2,5
1,0
0,3
0,5
0,5

*
1,7
1,5
0,8
0,3
0,4

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

0,5
0,9
1,2
0,7

2,6
0,8
0,7
0,4

1,6
0,9
1,0
0,5

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
0,4
0,3
0,0
1,8
2,1
5,6

0,1
1,3
1,2
0,6
1,5
4,4

*
0,3
0,8
1,0
1,3
1,9
5,1

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
0,6
0,0
2,4
4,1
0,0

0,6
0,8
2,3
1,8
0,0

*
0,6
0,7
2,3
3,0
0,0

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
2,6
0,6
0,4

1,4
0,8
0,4

*
2,0
0,7
0,4

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

*
0,8
3,6

0,8
1,0

0,8
2,1

Religieus
Niet
Wel

1,3
0,4

0,9
0,6

*
1,1
0,5

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

0,2
0,5
1,0
1,1
1,6

0,0
1,1
1,0
0,9
0,5

0,1
0,8
1,0
1,0
1,1

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

141

Drugsafhankelijkheid
De criteria voor een diagnose drugsafhankelijkheid zijn dezelfde als
die van alcoholafhankelijkheid.

Trimbos-instituut

143

Drugsafhankelijkheid, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
3,0

Vrouwen
1,5

Totaal
2,2

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
4,9
8,1
1,4
1,4
0,6

4,0
1,4
0,8
1,5
0,7

*
4,5
4,8
1,1
1,5
0,6

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

5,1
2,5
3,6
2,0

*
5,4
2,2
0,6
0,9

5,2
2,4
2,1
1,4

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
1,3
1,6
2,2
6,3
6,6
2,3

0,6
1,0
3,8
2,3
3,8
0,0

*
1,0
1,2
3,5
4,7
5,4
1,4

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

2,4
4,3
4,4
7,5
3,1

1,1
1,9
0,4
5,2
0,0

*
1,8
2,0
2,4
6,5
2,1

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
7,2
2,2
0,4

*
3,0
0,9
0,5

*
5,1
1,6
0,5

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

3,0
2,0

*
1,0
6,7

2,0
4,7

Religieus
Niet
Wel

3,9
1,4

1,8
0,9

*
2,9
1,2

0,3
1,1
1,1
2,4
1,4

1,1
2,5
1,4
3,3
1,9

Urbanisatiegraad
Zeer laag
1,8
Laag
3,7
Matig
1,7
Hoog
4,1
Zeer hoog
2,3
* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

144

Trimbos-instituut

Drugsafhankelijkheid, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
0,8

Vrouwen
0,7

Totaal
0,7

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
2,5
1,4
0,2
0,4
0,1

1,6
0,4
0,5
1,1
0,2

*
2,1
0,9
0,4
0,7
0,2

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

0,9
1,0
0,8
0,4

*
2,7
1,0
0,3
0,3

1,9
1,0
0,6
0,4

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
0,1
0,1
2,2
1,7
2,6
2,3

0,1
0,7
1,4
1,1
2,2
0,0

*
0,1
0,4
1,5
1,5
2,4
1,4

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

0,6
0,0
0,9
2,5
0,0

0,4
0,9
0,4
3,2
0,0

*
0,6
0,8
0,7
2,8
0,0

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
2,2
0,4
0,0

*
1,7
0,3
0,3

*
2,0
0,3
0,1

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

0,8
0,5

*
0,5
3,1

0,6
2,0

Religieus
Niet
Wel

*
1,1
0,1

0,6
0,9

0,9
0,5

0,0
1,1
0,4
0,9
0,7

0,5
0,8
0,4
1,1
0,5

Urbanisatiegraad
Zeer laag
0,9
Laag
0,5
Matig
0,3
Hoog
1,3
Zeer hoog
0,4
* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

Trimbos-instituut

145

Enigerlei aandachtstekortof gedragsstoornis
Aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen behoren tot de zogenoemde
­externaliserende aandoeningen. Bij externaliserende aandoeningen staat het
verstorende effect van het gedrag op de omgeving centraal. Bij internaliserende
aandoeningen, zoals stemmings- en angststoornissen, staat juist het lijden van de
persoon zelf centraal.
De in NEMESIS-2 gemeten externaliserende aandoeningen zijn: ADHD,
gedragsstoornis en oppositioneel-opstandige gedragsstoornis. Deze drie aandoeningen
worden volgens DSM-IV bij kinderen en adolescenten gesteld. Dat zijn de tabellen
met de lifetime aandoeningen. Voor ADHD zijn ook de restverschijnselen in de
volwassenheid bepaald. Deze worden weergegeven in de tabel met de 12-maands
aandoeningen.
De aandachtstekortstoornissen en gedragsstoornissen zijn in NEMESIS-2
alleen gemeten bij 18-44-jarigen.

Trimbos-instituut

147

Enigerlei aandachtstekort- of gedragsstoornis, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
11,8

Vrouwen
6,5

Totaal
9,2

Leeftijda
18-24
25-34
35-44

16,9
12,9
8,5

*
14,9
4,5
3,8

*
15,9
8,7
6,2

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

*
36,0
11,9
10,7
8,9

*
18,1
12,5
4,4
3,3

*
27,0
12,2
7,5
6,1

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

7,1
11,4
16,5
17,0
14,9
15,4

*
2,8
8,2
12,8
7,4
10,4
15,8

*
4,8
9,8
13,3
13,5
12,9
15,6

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt

*
10,7
40,8
9,3
28,4

*
5,1
5,0
12,4
17,3

*
8,2
5,9
10,8
23,0

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
18,1
8,5
7,8

*
10,4
5,9
3,7

*
14,4
7,2
5,7

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

12,3
6,6

6,1
9,8

9,2
8,5

Religieus
Niet
Wel

13,7
7,9

7,8
4,3

*
10,9
5,9

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

6,3
11,6
14,8
13,6
9,8

6,3
5,3
9,2
7,0
4,6

6,3
8,5
12,0
10,3
7,2

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)
a

Deze stoornissen werden alleen gemeten bij respondenten van 18 - 44 jaar

148

Trimbos-instituut

ADHD
ADHD, ofwel aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit, wordt vastgesteld
indien minstens zes maanden zes of meer van de volgende aandachtsproblemen
aanwezig waren:
• Onvoldoende aandacht voor details of achteloos fouten maken
• Moeite om de aandacht bij taken of een spel te houden
• Niet lijken te luisteren
• Aanwijzingen niet opvolgen of opdrachten niet kunnen afmaken
• Moeite met organiseren van taken
• Vermijden of afkeer hebben van taken die langdurige geestelijke inspanning vragen
• Dingen vaak kwijtraken die nodig zijn voor taken
• Gemakkelijk afgeleid worden
• Vergeetachtig zijn bij dagelijkse bezigheden
Óf iemand heeft ADHD indien zes of meer kenmerken van hyperactiviteit
of impulsiviteit gedurende minstens zes maanden aanwezig waren.
Die kenmerken van hyperactiviteit zijn:
• Onrustig bewegen
• Opstaan als zitten blijven verwacht wordt
• Rondrennen of overal op klimmen als dit ongepast is
• Moeilijk rustig kunnen spelen of ontspannende activiteiten uitvoeren
• In de weer zijn of maar doordraven
Van impulsiviteit zijn de kenmerken:
• Antwoorden voordat de vraag is afgemaakt
• Moeite met op de beurt wachten
• Verstoren van bezigheden van anderen

Trimbos-instituut

149

ADHD, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
4,4

Vrouwen
1,5

Totaal
2,9

Leeftijda
18-24
25-34
35-44

7,8
4,1
2,9

1,8
1,4
1,4

4,7
2,8
2,2

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

13,9
6,1
4,0
1,7

*
3,4
3,2
1,0
0,6

*
8,6
4,8
2,5
1,2

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

2,1
4,7
0,0
6,1
6,4
8,2

*
0,6
2,0
5,1
3,3
0,0
5,2

1,3
3,3
4,4
5,1
3,6
7,0

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt

3,9
24,6
3,2
9,0

*
1,1
1,0
1,4
8,9

2,6
1,5
2,3
9,0

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
8,7
1,3
0,8

2,7
1,4
0,5

*
5,8
1,4
0,7

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

4,7
0,6

1,5
1,1

3,2
0,9

Religieus
Niet
Wel

4,9
3,2

1,5
1,5

3,3
2,3

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

3,8
5,1
4,2
4,1
4,5

0,9
1,7
1,7
1,7
1,1

2,4
3,5
3,0
2,9
2,8

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)
a

Deze stoornis werd alleen gemeten bij respondenten van 18 - 44 jaar

150

Trimbos-instituut

ADHD, in de afgelopen 12 maanden (%)
Totaal

Mannen
2,9

Vrouwen
1,2

Totaal
2,1

Leeftijda
18-24
25-34
35-44

5,3
2,9
1,8

1,6
1,2
0,9

3,5
2,0
1,4

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

9,0
4,5
2,7
1,0

*
1,6
2,9
0,8
0,5

*
5,2
3,7
1,7
0,7

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

2,0
2,5
0,0
3,4
5,3
0,0

*
0,3
1,5
4,1
3,1
0,0
5,2

1,1
2,0
3,5
3,3
3,0
2,0

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt

2,4
24,6
3,2
4,1

*
0,7
0,7
1,0
8,9

1,7
1,2
2,1
6,4

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
5,9
1,1
0,8

2,5
0,9
0,2

*
4,2
1,0
0,5

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

3,2
0,0

1,2
1,1

2,2
0,7

Religieus
Niet
Wel

2,9
3,0

1,2
1,2

2,1
2,0

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

3,8
3,4
2,5
2,9
2,5

0,9
1,4
1,3
1,3
0,9

2,4
2,4
1,9
2,1
1,7

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)
a

Deze stoornis werd alleen gemeten bij respondenten van 18 - 44 jaar

Trimbos-instituut

151

Gedragsstoornis
Gedragsstoornis wordt beschreven als een zich herhalend en aanhoudend gedrags­
patroon, waarbij de grondrechten van anderen geweld wordt aangedaan of belangrijke bij de leeftijd horende sociale normen en regels worden overtreden. Een kind
of adolescent heeft een gedragsstoornis als minstens drie van de hierna genoemde
criteria in een jaar aanwezig waren:
Agressie gericht op mensen en dieren
• Pest, bedreigt of intimideert vaak anderen
• Begint vaak vechtpartijen
• Heeft een ‘wapen’ gebruikt dat anderen lichamelijk letsel kan toebrengen
(bijvoorbeeld een knuppel, steen, gebroken fles, mes, vuurwapen)
• Heeft mensen mishandeld
• Heeft dieren mishandeld
• Heeft in een direct contact iemand bestolen (bijvoorbeeld iemand van achteren
neerslaan, tasjesroof, afpersing, gewapende overval)
• Heeft iemand tot seksueel contact gedwongen
Vernieling van eigendom
• Heeft opzettelijk brand gesticht met de bedoeling ernstige schade te veroorzaken
• Heeft opzettelijk eigendommen van anderen vernield (anders dan door brandstichting)
Leugenachtigheid of diefstal
• Heeft ingebroken in iemands huis, gebouw of auto
• Liegt vaak om goederen of gunsten van anderen te krijgen of om verplichtingen uit
de weg te gaan (bijvoorbeeld oplichting)
• Heeft zonder direct contact met het slachtoffer voorwerpen van waarde gestolen
(bijvoorbeeld winkeldiefstal maar zonder in te breken, valsheid in geschrifte)
Ernstige schendingen van regels
• Blijft vaak, ondanks het verbod van de ouders, ‘s nachts van huis weg,
beginnend voor het 13e jaar
• Is tenminste tweemaal van huis weggelopen en ‘s nachts weggebleven
(of eenmaal gedurende een langere periode zonder terug te keren)
• Spijbelt vaak, beginnend voor het 13e levensjaar

Trimbos-instituut

153

Gedragsstoornis, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
7,4

Vrouwen
3,8

Totaal
5,6

Leeftijda
18-24
25-34
35-44

*
13,1
8,0
4,2

*
11,0
2,1
1,4

*
12,1
5,1
2,8

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

*
29,3
6,9
6,2
5,5

*
15,7
8,2
1,6
1,7

*
22,4
7,5
3,9
3,6

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
4,1
5,5
16,5
9,2
13,8
2,8

1,2
6,7
6,9
3,3
6,1
7,8

*
2,5
6,1
8,3
7,1
10,4
4,7

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt

*
6,4
16,2
7,3
23,4

3,7
2,7
4,5
6,8

*
5,2
3,0
6,0
15,4

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
12,8
5,7
5,1

4,9
4,3
1,3

*
8,9
5,0
3,2

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

7,5
6,0

3,3
7,2

5,5
6,7

Religieus
Niet
Wel

8,9
4,2

4,9
1,8

*
7,0
2,9

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

4,8
7,0
8,7
9,0
5,6

5,5
3,1
3,1
4,9
2,4

5,2
5,1
5,9
7,0
4,0

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)
a

Deze stoornis werd alleen gemeten bij respondenten van 18 - 44 jaar

154

Trimbos-instituut

Oppositioneel-opstandige
gedragsstoornis
Een kind met oppositioneel-opstandige gedragsstoornis heeft gedurende minimaal zes
maanden een patroon van negatief, agressief en opstandig gedrag laten zien. Volgens
de DSM-IV heeft een kind deze aandoening als hij of zij voldoet aan vier of meer van
de onderstaande criteria gedurende minimaal zes maanden.
Het kind
• Is vaak driftig
• Maakt vaak ruzie met volwassenen
• Is vaak opstandig of weigert zich te voegen naar verzoeken
of regels van volwassenen
• Ergert vaak met opzet anderen
• Geeft anderen vaak de schuld van eigen fouten of wangedrag
• Is vaak prikkelbaar en ergert zich gemakkelijk aan anderen
• Is vaak boos en gepikeerd
• Is vaak hatelijk en wraakzuchtig

Trimbos-instituut

155

Oppositioneel-opstandige gedragsstoornis, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
3,2

Vrouwen
2,0

Totaal
2,6

Leeftijda
18-24
25-34
35-44

2,2
4,3
2,7

3,7
1,4
1,7

3,0
2,9
2,2

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

3,7
2,6
3,4
3,1

0,9
3,2
2,3
1,0

2,3
2,9
2,8
2,1

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

2,1
3,3
0,0
5,4
1,3
12,6

1,0
1,9
3,8
1,8
4,3
2,9

1,5
2,6
3,3
4,1
2,6
8,9

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt

3,4
14,4
1,3
3,1

*
1,3
1,4
6,8
3,2

2,4
1,7
4,0
3,2

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

4,1
2,5
3,0

3,6
1,4
2,2

3,8
2,0
2,6

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

3,4
0,0

2,1
1,5

2,8
0,9

Religieus
Niet
Wel

4,0
1,3

2,4
1,4

*
3,2
1,3

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

0,8
2,6
4,9
3,9
2,3

0,0
1,5
4,9
1,9
1,1

*
0,4
2,1
4,9
2,9
1,7

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)
a

Deze stoornis werd alleen gemeten bij respondenten van 18 - 44 jaar

156

Trimbos-instituut

Antisociale persoonlijkheidsstoornis
Antisociale persoonlijkheidsstoornis is de enige As-II aandoening die in NEMESIS-2 is
vastgesteld. De screener die is gebruikt om deze persoonlijkheidsstoornis te meten,
gaat na of er sprake is van een aandoening ooit in het leven en bepaalt niet wanneer
de symptomen voor het laatst aanwezig waren. Dit betekent dat er geen 12-maands
gegevens van deze stoornis berekend konden worden.
Antisociale persoonlijkheidsstoornis wordt gekenmerkt door een diepgaand patroon
van gebrek aan achting voor en schending van de rechten van anderen sinds het 15e
jaar blijkend uit minstens 3 van de volgende 7 kenmerken:
• Niet in staat zich te conformeren aan de maatschappelijke norm dat men zich aan
de wet moet houden, zoals blijkt uit het herhaaldelijk plegen van handelingen die
een reden voor arrestatie kunnen zijn
• Oneerlijkheid, zoals blijkt uit herhaaldelijk liegen, het gebruik van valse namen of
anderen bezwendelen ten behoeve van eigen voordeel of plezier
• Impulsiviteit of een onvermogen om ‘vooruit te plannen’
• Prikkelbaarheid en agressiviteit, zoals blijkt uit bij herhaling tot vechtpartijen of
geweldpleging komen
• Roekeloze onverschilligheid ten aanzien van eigen of andermans veiligheid
• Constante onverantwoordelijkheid, zoals blijkt uit het herhaaldelijk niet in staat zijn
om werk te behouden of financiële verplichtingen na te komen
• Geen spijtgevoelens hebben, zoals blijkt uit een ongevoeligheid voor of het rationaliseren van het feit anderen gekwetst, mishandeld of bestolen te hebben

Trimbos-instituut

157

Antisociale persoonlijkheidsstoornis, ooit in het leven (%)
Totaal

Mannen
4,3

Vrouwen
1,7

Totaal
3,0

Leeftijd
18-24
25-34
35-44
45-54
55-64

*
13,3
4,9
2,9
2,7
1,7

1,3
2,1
1,8
1,6
1,6

*
7,3
3,5
2,3
2,2
1,7

Opleiding
Lager onderwijs
LBO, MAVO
MBO, HAVO, VWO
HBO, universiteit

*
11,0
6,2
3,2
2,8

3,5
1,7
1,4
1,6

*
6,9
3,9
2,3
2,3

Woonsituatie
Met partner met kinderen
Met partner zonder kinderen
Alleenstaande ouder
Alleenstaand
Bij ouders
Met anderen

*
2,1
3,9
1,9
6,2
9,3
7,9

0,8
2,3
2,4
1,9
2,5
3,5

*
1,5
3,0
2,3
4,5
6,4
6,2

Werksituatie
Betaald werk
Huisvrouw/-man
Student
Werkloos, arbeidsongeschikt
Gepensioneerd, anders

*
3,9
4,3
5,2
10,6
0,9

2,0
1,1
0,2
2,2
1,9

*
3,0
1,2
2,7
6,7
1,2

Inkomen
Laag
Midden
Hoog

*
9,0
2,8
3,1

1,7
1,5
2,0

*
5,2
2,2
2,6

Etnische afkomst
Westers
Niet-westers

4,3
3,5

*
1,4
5,5

2,9
4,7

Religieus
Niet
Wel

4,5
3,8

1,8
1,6

3,2
2,7

Urbanisatiegraad
Zeer laag
Laag
Matig
Hoog
Zeer hoog

4,0
3,7
5,9
4,1
3,8

0,4
2,0
1,0
1,8
2,7

2,2
2,9
3,4
2,9
3,3

* Significant verschil tussen de categorieën van de variabele (p<0,01)

158

Trimbos-instituut

Referenties
Alegria M, Kessler RC, Bijl RV, Lin E, Heeringa S, Takeuchi DT, Kolody B (2000).
Comparing data on mental health service use between countries. In Andrews G &
Henderson S (Eds.). Unmet need in psychiatry. Cambridge: Cambridge University
Press, pp 97-118.
Allgulander C (1989). Psychoactive drug use in a general population sample, Sweden:
Correlates with perceived health, psychiatric diagnoses, and mortality in an
automated record-linkage study. American Journal of Public Health 79: 1006-1010.
Alonso J, Angermeyer M, Bernert S, Bruffaerts R, Brugha TS, Bryson H, de Girolamo
G, Graaf R de, Demyttenaere K, Gasquet I, Haro JM, Katz SJ, Kessler RC, Kovess
V, Lépine JP, Ormel J, Polidori G, Russo LJ, Vilagut G, Almansa J, ArbabzadehBouchez S, Autonell J, Bernal M, Buist-Bouwman MA, Codony M, DomingoSalvany A, Ferrer M, Joo SS, Martínez-Alonso M, Matschinger H, Mazzi F, Morgan
Z, Morosini P, Palacín C, Romera B, Taub N, Vollebergh WAM (2004). Sampling
and methods of the European Study of the Epidemiology of Mental Disorders
(ESEMeD) project. Acta Psychiatrica Scandinavica 109 (Suppl. 420): 8-20.
Andrews G, Issakidis C, Carter G (2001). Shortfall in mental health service utilisation.
British Journal of Psychiatry 179: 417-435.
Andrews G, Peters L (1998). The psychometric properties of the Composite International
Diagnostic Interview. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 33: 80-88.
Berg MJ van den, Kolthof ED, Bakker DH de, Zee J van der (2004). Tweede Nationale
Studie naar ziekten en verrichtingen in de huisartspraktijk: de werkbelasting van
huisartsen. Utrecht: NIVEL.
Bijl RV, Graaf R de, Hiripi E, Kessler RC, Kohn R, Offord DR, Ustun TB, Vicente B,
Vollebergh WAM, Walters EE, Wittchen H-U (2003). The prevalence of treated
and untreated mental disorders in five countries. Health Affairs 22: 122-133.
Bijl RV, Graaf R de, Ravelli A, Smit F, Vollebergh WAM (2002). Gender and
age-specific first incidence of DSM-III-R psychiatric disorders in the general
population. Results from the Netherlands Mental Health Survey and Incidence
Study (NEMESIS). Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 37: 372-379.
Bijl RV, Ravelli A (1998c). Psychiatrische morbiditeit, zorggebruik en zorgbehoefte.
Resultaten van de Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study
(NEMESIS). Tijdschrift voor Gezondheidswetenschappen 76: 446-457.
Bijl RV, Ravelli A (2000a). Current and residual functional disability associated with
psychopathology. Psychological Medicine 30: 657-668.
Bijl RV, Ravelli A (2000b). Psychiatric morbidity, service use, and need for care in the
general population: results of the Netherlands Mental health Survey and Incidence
study. American Journal of Public Health 90: 602-607.
Bijl RV, Zessen G van, Ravelli A (1998b). Prevalence of psychiatric disorder in the
general population: results of the Netherlands Mental Health Survey and Incidence
Study (NEMESIS). Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 33: 587-595.

Trimbos-instituut

159

Bijl RV, Zessen G van, Ravelli A, Rijk C de. Langendoen Y (1998a). The Netherlands
Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS): Objectives and design.
Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 33: 581-586.
Blazer DG, Kessler RC, McGonagle KA, Swartz MS (1994). The prevalence and
distribution of major depression in a national community sample: The National
Comorbidity Survey. American Journal of Psychiatry 151: 979–86.
Brink W van den (1999). Verslavingen. In Jong A de, Brink W van den, Ormel J,
Wiersma D (Eds). Handboek psychiatrische epidemiologie. Maarssen: Elsevier/De
Tijdstroom.
Brugha T, Bebbington P, Tennant C, Hurry J (1985). The List of Threatening
Experiences: a subset of 12 life event categories with considerable long-term
contextual threat. Psychological Medicine 15: 189-194.
Brugha TS, Bebbington PE, Singleton N, Melzer D, Jenkins R, Lewis G, Farrell M,
Bhugra D, Lee A, Meltzer (2004). Trends in service use and treatment for mental
disorders in adults throughout Great Britain. British Journal of Psychiatry 185:
378-384.
Bruijn C de, Brink W van den, Graaf R de, Vollebergh WAM (2005). Alcohol abuse
and dependence criteria as predictors of a chronic course of alcohol use disorders
in the general population. Alcohol & Alcoholism 40: 441-446.
Bruijn C de, Brink W van den, Graaf R de, Vollebergh WAM (2006). The three year
course of alcohol use disorders in the general population: DSM-IV, ICD-10 and the
Craving Withdrawal Model. Addiction 101: 385-392.
Buist-Bouwman MA, Graaf R de, Vollebergh WAM, Ormel J (2005). Comorbidity of
physical and mental disorders and the effect on work-loss days. Acta Psychiatrica
Scandinavica 111: 436-443.
Buist-Bouwman MA, Ormel J, Graaf R de, Vollebergh WAM (2004). Functioning after
a major depressive episode: complete or incomplete recovery? Journal of Affective
Disorders 82: 363-371.
Burgess PM, Pirkis JE, Slade TN, Johnston AK, Meadows GN, Gunn JM (2009).
Service use for mental health problems: findings from the 2007 National Survey of
Mental Health and Wellbeing. Australian and New Zealand Journal of Psychiatry
43: 615-623.
CBS. StatLine, Uitgaven aan zorg. www.cbs.nl.
Compton WM, Conway KP, Stinson FS, Grant BF (2006). Changes in the prevalence
of major depression and comorbid substance use disorders in the United States
between 1991-1992 and 2001-2002. American Journal of Psychiatry 163: 21412147.
Cottler LB (2007). Drug use disorders in the National Comorbidity Survey: have we
come a long way? Archives of General Psychiatry 64: 380-381.
Craig CL, Marshall AL, Sjostrom M, Bauman AE, Booth ML, Ainsworth BE, Pratt
M, Ekelund U, Yngve A, Sallis JF, Oja P (2003). International physical activity
questionnaire: 12-country reliability and validity. Medicine and Science in Sports
and Exercise 35: 1381-1395.

160

Trimbos-instituut

Cuijpers P, Graaf R de, Dorsselaer S van (2004). Minor depression: risk profiles,
functional disability, health care use and risk of developing major depression.
Journal of Affective Disorders 79: 71-79.
Cuijpers P, Smit F, Have M ten, Graaf R de (2007b). Smoking is associated with
first-ever incidence of mental disorders: a prospective population-based study.
Addiction 102: 1303-1309.
Cuijpers P, Smit F, Oostenbrink J, Graaf R de, Have M ten, Beekman A (2007a).
Economic costs of minor depression: a population-based study. Acta Psychiatrica
Scandinavica 115: 229-236.
Cuijpers P, Smits N, Donker T, Have M ten, Graaf R de (2009). Screening for mood
and anxiety disorders with the five-item, the three-item, and the two-item Mental
Health Inventory. Psychiatry Research 168: 250-255.
Druss BG, Wang PS, Sampson NA, Olfson M, Pincus HA, Wells KB, Kessler RC
(2007). Understanding mental health treatment in persons without mental
diagnoses. Archives of General Psychiatry 64: 1196-1203.
DuPaul GJ, Power TJ, Anastopoulos AD, Reid R (1998). ADHD Rating Scale – IV:
checklists, norms and clinical interpretation. New York: Guilford.
Eaton WW, Anthony JC, Tepper S, Dryman A (1992). Psychopathology and attrition
in the Epidemiologic Catchment Area Study. American Journal of Epidemiology
35: 1051–1059.
Eysenck SBG, Eysenck HJ, Barrett P (1985). Revised version of the psychoticism scale.
Personality and Individual Differences 6: 21-29.
Eysenck SBG, White O, Eysenck HJ (1976). Personality and mental illness.
Psychological Reports 39: 1011-1022.
Fayyad J, Graaf, R de, Kessler R, Alonso J, Angermeyer M, Demyttenaere K, De
Girolamo G, Haro JM, Karam EG, Lara C, Lépine J-P, Ormel J, Posada-Villa J,
Zaslavsky AM, Jin R (2007). The cross-national prevalence and correlates of
adult attention-deficit hyperactivity disorder. British Journal of Psychiatry 190:
402-409.
Galea S, Tracey M (2007). Participation rates in epidemiologic studies. Annals of
Epidemiology 17: 643-653.
Graaf R de, Bijl RV, Have M ten, Beekman ATF, Vollebergh WAM (2004a). Rapid
onset of comorbidity of common mental disorders: findings from the Netherlands
Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS). Acta Psychiatrica
Scandinavica 109: 55-63.
Graaf R de, Bijl RV, Have M ten, Beekman ATF, Vollebergh, WAM (2004b). Pathways
to comorbidity: the transition of pure mood, anxiety and substance use disorders
into comorbid conditions in a longitudinal population-based study. Journal of
Affective Disorders 82: 461-467.
Graaf R de, Bijl RV, Ravelli A, Smit F, Vollebergh WAM (2002b). Predictors of
first incidence of DSM-III-R psychiatric disorders in the general population:
findings from the Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study. Acta
Psychiatrica Scandinavica 106: 303-313.

Trimbos-instituut

161

Graaf R de, Bijl RV, Smit F, Ravelli A, Vollebergh WAM (2000). Psychiatric and
sociodemographic predictors of attrition in a longitudinal study. The Netherlands
Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS). American Journal of
Epidemiology 152: 1039-1047.
Graaf R de, Bijl RV, Smit F, Vollbergh WAM, Spijker J (2002a). Risk factors for
12-month comorbidity of mood, anxiety and substance use disorders: findings
from the Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study. American
Journal of Psychiatry 159: 620-629.
Graaf R de, Bijl RV, Spijker J, Beekman ATF, Vollebergh WAM (2003). Temporal
sequencing of lifetime mood disorders in relation to comorbid anxiety and
substance use disorders: findings from the Netherlands Mental Health Survey and
Incidence Study. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 38: 1-11.
Graaf R de, Have M ten, Dorsselaer S van, Schoemaker C, Vollebergh WAM (2004c).
Negative and positive participant responses to the Composite International
Diagnostic Interview. Results of the Netherlands Mental Health Survey and
Incidence Study. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 39: 521-527.
Graaf R de, Ormel J, Have M ten, Burger H, Buist-Bouwman M (2008). Mental
disorders and service use in The Netherlands. Results from the European Study of
the Epidemiology of Mental Disorders (ESEMeD). In Kessler RC, Üstün TB (Eds).
The WHO World Mental Health Surveys: Global Perspectives on the Epidemiology
of Mental Disorders. New York: Cambridge University Press, pp 388-405.
GGZ Nederland (2009). Zorg op waarde geschat. Sectorrapport GGZ 2009.
Amersfoort: GGZ Nederland.
Hakkaart-van Roijen L, Hoeijenbos MB, Regeer EJ, Have M ten, Nolen WA, Veraart
CPWM, Rutten FFH (2004). The societal costs and quality of life of patients
suffering from bipolar disorder in the Netherlands. Acta Psychiatrica Scandinavica
110: 383-392.
Hanssen M, Bak M, Bijl R, Vollebergh W, Os J van (2005). The incidence and
outcome of subclinical psychotic experiences in the general population. British
Journal of Clinical Psychology 44: 181-191.
Haro JM, Arbabzadeh-Bouchez S, Brugha TS, De Girolamo G, Guyer ME, Jin R, Lepine
JP, Mazzi F, Reneses B, Vilagut G, Sampson NA, Kessler RC (2006). Concordance
of the Composite International Diagnostic Interview Version 3.0 (CIDI 3.0) with
standardized clinical assessments in the WHO World Mental Health Surveys.
International Journal of Methods in Psychiatric Research 15: 167-180.
Have M ten (2004). Care service use for mental health problems in the general
population: trends and explanations. Dissertatie. Rijksuniversiteit Groningen.
Have M ten, Graaf R de, Vollebergh W, Beekman A (2004). What depressive
symptoms are associated with the use of care services? Results from the
Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS). Journal of
Affective Disorders 80: 239-248.
Have M ten, Iedema J, Ormel J, Vollebergh W (2006). Explaining service use for
mental health problems in the Dutch general population: the role of resources,

162

Trimbos-instituut

emotional disorder and functional impairment. Social Psychiatry and Psychiatric
Epidemiology 41: 285-293.
Have M ten, Land H ‘t, Graaf R de (2009). Voorspellers van zorggebruik in de
eerstelijn en de tweedelijns GGZ. Themarapportage in het kader van de
Trendrapportage GGZ. Utrecht: Trimbos-instituut.
Have M ten, Oldehinkel A, Vollebergh W, Ormel J (2003). Does educational
background explain inequalities in care service use for mental health problems in
the Dutch general population. Acta Psychiatrica Scandinavica 107: 178-187.
Have M ten, Oldehinkel A, Vollebergh W, Ormel J (2005). Does neuroticism
explain variations in care service use for mental health problems in the general
population? Results from the Netherlands Mental Health Survey and Incidence
Study (NEMESIS). Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 40: 425-431.
Have M ten, Vollebergh WAM, Bijl RV, Ormel J (2002). Combined effect of mental
disorder and low social support on care service use for mental health problems in
the Dutch general population. Psychological Medicine 32: 311-323.
Huang Y, Kotov R, de Girolamo G, Preti A, Angermeyer M, Benjet C, Demyttenaere
K, de Graaf R, Gureje O, Karam AN, Lee S, Lépine JP, Matschinger H,
Posada-Villa J, Suliman S, Vilagut G, Kessler RC (2009). DSM-IV Personality
disorders in the WHO World Mental Health Surveys. British Journal of
Psychiatry 195: 46-53.
Hutschemaekers G (2005). Wordt Nederland steeds zieker? Maandblad Geestelijke
volksgezondheid 55: 313-335.
Jenkins R, Lewis G, Bebbington P, Brugha T, Farrell M, Gill B, Meltzer H (1997). The
National Psychiatric Morbidity Surveys of Great Britain – initial findings from the
Household Survey. Psychological Medicine 27: 775-789.
Kessler RC, Üstün TB (2008). The World Health Organization Composite
International Diagnostic Interview. In Kessler RC,Üstün TB (eds). The WHO
World Mental Health Surveys: Global Perspectives on the Epidemiology of
Mental Disorders. New York: Cambridge University Press, pp 58-90.
Kessler RC, Angermeyer M, Anthony JC, de Graaf R, Demyttenaere K, Gasquet I, de
Girolamo G, Gluzman S, Guereje O, Haro JM, Kawakami N, Karam A, Levinson
D, Medina Mora ME, Oakley Browne MA, Posada-Villa J, Stein DJ, Tsang CHA,
Aguilar-Gaxiola S, Alonso J, Lee S, Heeringa S, Pennell B-E, Berglund PA, Gruber
M, Petukhova M, Chatterji S, Ustun TB (2007a). Lifetime prevalence and age-ofonset distributions of mental disorders in the World Health Organization’s World
Mental Health Surveys. World Psychiatry 6:168-176.
Kessler RC, Berglund P, Chiu WT, Demler O, Heeringa S, Hiripi E, Jin R, Pennell BE,
Walters EE, Zaslavsky A, Zheng H (2004). The US National Comorbidity Survey
Replication (NCS-R): design and field procedures. International Journal of
Methods in Psychiatric Research 13: 69-92.
Kessler RC, Chiu WT, Demler O, Walters EE (2005b). Prevalence, severity, and
comorbidity of 12-month DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey
Replication. Archives of General Psychiatry 62: 617-627.

Trimbos-instituut

163

Kessler RC, Demler O, Frank RG, Olfson M, Pincus HA, Walters EE, Wang P, Wells
KB, Zaslavsky AM (2005a). Prevalence and treatment of mental disorders, 1990 to
2003. New England Journal of Medicine 352: 2515-2523.
Kessler RC, Merikangas KR (2007b). Drug use disorders in the National Comorbidity
Survey: have we come a long way? Archives of General Psychiatry 64: 381-382.
Kessler RC, Üstün TB (2004). The World Mental Health (WMH) Survey Initiative
Version of the World Health Organization ((WHO) Composite International
Diagnostic Interview (CIDI). International Journal of Methods in Psychiatric
Research 13: 93-121.
Krabbendam L, Myin-Germeys I, Graaf R de, Vollebergh W, Nolen WA, Iedema J,
Os J van (2004). Dimensions of depression, mania, and psychosis in the general
population. Psychological Medicine 34: 1177-1186.
Krabbendam L, Myin-Germeys I, Hanssen M, Graaf R de, Vollebergh W, Bak M, Os J
van (2005). Development of depressed mood predicts onset of psychotic disorder
in individuals who report hallucinatory experiences. British Journal of Clinical
Psychology 44: 113-125.
Kwekkeboom MH (2000). Sociaal draagvlak voor de vermaatschappelijking in de
geestelijke gezondheidszorg. Ontwikkelingen tussen 1976 en 1997. Tijdschrift
voor Gezondheidswetenschappen 78: 165-171.
Laar M van, Dorsselaer S, Monshouwer K, Graaf R de (2007). Does cannabis use
predict the first incidence of mood and anxiety disorders in the adult population?
Addiction 102: 1251-1260.
Landelijke Commissie Geestelijke Volksgezondheid (2002). Zorg van velen.
Den Haag: VWS.
Lara C, Fayyad J, Graaf R de, Kessler RC, Aguilar-Gaxiola S, Angermeyer M,
Demyttenaere K, De Girolamo G, Haro JM, Jin R, Karam EG, Lépine J-P, Medina
Mora ME, Ormel J, Posada-Villa J, Sampson N (2009). Childhood predictors
of adult attention-deficit/hyperactivity disorder: Results from the World Health
Organization World Mental Health Survey Initiative. Biological Psychiatry 65:
46-54.
Lenzenweger MF, Lane MC, Loranger AW, Kessler RC (2007). DSM-IV personality
disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Biological Psychiatry 62:
553-564.
Leon AC, Olfson M, Portera L, Farber L, Sheehan DV (1997). Assessing psychiatric
impairment in primary care with the Sheehan Disability Scale. Int J Psychiatry in
Medicine 27: 93-105.
Lépine JP, Lellouch J, Lovell A, Teherani M, Ha C, Verdier-Taillefer MG, Rambourg
N, Lempérière T (1989). Anxiety and depressive disorders in a French population:
Methodology and preliminary results. Psychiatric Psychobiology 4: 267–274.
Loranger AW, Sartorius N, Andreoli A, Berger P, Buchheim P, Channabasavanna SM,
Coid B, Dahl A, Diekstra RFW, Ferguson B, Jacobsberg LB, Mombour W, Pull C,
Ono Y, Regier DA (1994). The International Personality Disorder Examination
(IPDE): The World Health Organization/Alcohol, Drug Abuse, and Mental Health

164

Trimbos-instituut

Administration International Pilot Study of Personality Disorders. Archives of
General Psychiatry 51: 215-224.
Lyketsos CG, Nestadt G, Cwi J, Heithoff K, Eaton WW (1994). The life chart
interview: a standardised method to describe the course of psychopathology.
International Journal of Methods in Psychiatric Research 4: 143-155.
Matschinger H, Bernert S, Angermeyer MC (2005). An analysis of interviewer effects
on screening questions in a computer assisted personal mental health interview.
Journal of Official Statistics 21: 657-674.
Maughan B, Collishaw S, Meltzer H, Goodman R (2008). Recent trends in UK child
and adolescent mental health. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 43:
305-310.
Moffitt TE, Caspi A, Taylor A, Kokaua J, Milne BJ, Polanczyk G, Poulton R. How
common are common mental disorders? Evidence that lifetime prevalence rates
are doubled by prospective versus retrospective ascertainment. Psychological
Medicine. In druk.
Monshouwer K (2008). Welcome to the house of fun. Epidemiological findings
on alcohol and cannabis use among Dutch adolescents. Dissertatie. Universiteit
Utrecht.
Mootz M (1990). Enkele houdingen van Nederlanders tegenover (ex-)psychiatrische
patiënten, 1976-1987. Tijdschrift Sociale Gezondheidszorg 68: 323-328.
Neeleman J, Bijl R, Ormel J (2004). Neuroticism, a central link between somatic and
psychiatric morbidity: path analysis of prospective data. Psychological Medicine
34: 521-531.
Ormel J, Oldehinkel AJ, Nolen WA, Vollebergh W (2004). Psychosocial disability
before, during, and after a major depressive episode. A 3-wave population-based
study of state, scar and trait effects. Archives of General Psychiatry 61: 387-392.
Overbeek G, Have M ten, Vollebergh W, Graaf R de (2007). Parental lack of care
and overprotection: longitudinal associations with DSM-III-R disorders. Social
Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 42: 87-93.
Patten SB (2009). Accumulation of major depressive episodes over time in a
prospective study indicates that retrospectively assessed lifetime prevalence
estimates are too low. BMC Psychiatry 9: 1471-244X.
Peen J, Dekker J, Schoevers RA, Have M ten, Graaf R de, Beekman AT (2007). Is the
prevalence of psychiatric disorders associated with urbanization? Social Psychiatry
and Psychiatric Epidemiology 42: 984-989.
Pijl YJ (2007). Kerncijfers GGZ voor de drie psychiatrische casusregister gebieden.
Groningen: Rijksuniversiteit Groningen.
Pijl YJ, Kluiter H, Wiersma D (2000). Increasing use of Dutch mental health care: an
investigation. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 35: 564-568.
Plaisier I, Bruijn JGM, Graaf R de, Have M ten, Beekman A, Penninx BW (2007). The
contribution of working conditions and social support to the onset of depressive
and anxiety disorders among male and female employees. Social Science &
Medicine 64: 401-410.

Trimbos-instituut

165

Platform Psychiatrische Casusregisters Nederland (2009). Incidentie en prevalentie
in de psychiatrie. Utrecht: Julius Centrum voor Gezondheidswetenschappen en
Eerstelijns Geneeskunde UMC Utrecht.
Poelen EAP, Scholte RHJ, Engels RCME, Boomsma DI, Willemsen G (2005). Prevalence
and trends of alcohol use and misuse among adolescents and young adults in the
Netherlands from 1993 to 2000. Drug and Alcohol Dependence 79: 413–421.
Ribisl KM, Walton MA, Mowbray CT, Luke DA, Davidson WS, Bootsmiller BJ (1996).
Minimizing participant attrition in panel studies through the use of effective
retention and tracking strategies: Review and recommendations. Evaluation and
Program Planning 19: 1–25.
Riper H, Smit F, Zanden R van der, Conijn B, Kramer J, Mutsaers K (2007). E-Mental
Health. High Tech, High Touch, High Trust. Utrecht: Trimbos-instituut.
Robins LN, Cottler L, Bucholz K, Compton W (1995). Diagnostic Interview Schedule
for DSM-IV. St. Louis, USA: Washington University.
Sareen J, Jagdeo A, Cox BJ, Have M ten, Clara I, Belik S-L, Graaf R de, Stein MB
(2007). Perceived barriers toward mental health service utilization in the United
States, Ontario, and the Netherlands. Psychiatric Services 58: 357-364.
Schoemaker C, Have M ten, Sytema S, Verhaak P (2007). Trends in de geestelijke
volksgezondheid in Nederland. Maandblad Geestelijke volksgezondheid 62:
824-835.
Slade T, Johnston A, Oakley Browne MA, Andrews G, Whiteford H (2009). 2007
National Survey of Mental Health and Wellbeing: methods and findings.
Australian and New Zealand Journal of Psychiatry 43: 594-605.
Smit F, Beekman A, Cuijpers P, Graaf R de, Vollebergh W (2004). Selecting
key-variables for depression prevention: Results from a population-based
prospective epidemiological study. Journal of Affective Disorders 81: 241-249.
Smit F, Cuijpers P, Oostenbrink J, Batelaan N, Graaf R de, Beekman A (2006). Costs of
nine common mental disorders: implications for curative and preventive psychiatry.
Journal of Mental Health Policy and Economics 9: 193-200.
Spijker J, Bijl RV, Graaf R de, Nolen WA (2000). Determinants of poor 1-year
course of DSM-III-R major depression in the general population. Results of
the Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS) Acta
Psychiatrica Scandinavica 103: 122-130.
Spijker J, Bijl RV, Graaf R de, Nolen WA (2001). Care utilisation and outcome of
DSM-III-R major depression in the general population. Results of the Netherlands
Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS) Acta Psychiatrica
Scandinavica 104: 19-24.
Spijker J, Graaf R de, Bijl RV, Beekman ATF, Ormel J, Nolen WA (2002). Duration of
major depressive episodes in the general population. Results of the Netherlands
Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS). British Journal of
Psychiatry 181: 208-213.
Spijker J, Graaf R de, Bijl RV, Beekman ATF, Ormel J, Nolen WA (2004a). Functional
disablity and depression in the general population. Results from the Netherlands

166

Trimbos-instituut

Mental Health Survey and Incidence Study (NEMESIS). Acta Psychiatrica
Scandinavica 110: 208-214.
Spijker J, Graaf R de, Bijl RV, Beekman ATF, Ormel J, Nolen WA (2004b).
Determinants of persistence of major depressive episodes in the general
population. Results from the Netherlands Mental Health Survey and Incidence
Study (NEMESIS). Journal of Affective Disorders 81: 231-240.
Stewart AL, Hayes RD, Ware JE (1988). The MOS short form general health survey.
Medical Care 26: 724-735.
Stoop IAL (2005). The hunt for the last respondent. Nonresponse in sample
surveys. The Hague: Social and Cultural Planning Office of the Netherlands.
Sullivan PF, Neale MC, Kendler KS (2000). Genetic epidemiology of major
depression: review and meta-analysis. American Journal of Psychiatry 157:
1552-1562.
Terluin B, van Marwijk HW, Ader HJ, de Vet HC, Penninx BW, Hermens ML,
van Boeijen CA, van Balkom AJ, van der Klink JJ, Stalman WA (2006). The
Four-Dimensional Symptom Questionnaire (4DSQ): a validation study of a
multidimensional self-report questionnaire to assess distress, depression, anxiety
and somatization. BMC Psychiatry 6: 34-54.
The ESEMeD/MHEDEA 2000 Investigators (2004). 12-Month comorbidity
patterns and associated factors in Europe: results from the European Study of
the Epidemiology of Mental Disorders (ESEMeD) project. Acta Psychiatrica
Scandinavica 109 (Suppl. 420): 28-37.
The WHO World Mental Health Survey Consortium (2004). Prevalence, severity and
unmet need for treatment of mental disorders in the World Health Organization
World Mental Health Surveys. Journal of the American Medical Association 291:
2581-2590.
Thewissen V, Myin-Germeys I, Bentall R, Graaf R de, Vollebergh W, Os J van (2005).
Hearing impairment and psychosis revisited. Schizophrenia Research 76: 99-103.
Tick NT, Ende J van der, Verhulst FC (2007). Twenty-year trends in emotional and
behavioral problems in Dutch children in a changing society. Acta Psychiatrica
Scandinavica 116: 473-482.
Tick NT, Ende J van der, Verhulst FC (2008). Ten-year trends in self-reported
emotional and behavioral problems of Dutch adolescents. Social Psychiatry and
Psychiatric Epidemiology 43: 349-355.
Turner CF, Ku L, Rogers SM, Lindberg LD, Pleck JH, Sonenstein FL (1998).
Adolescent sexual behavior, drug use, and violence: Increased reporting with
computer survey technology. Science 280; 867–873.
Veer van ’t JTB, Kraan HF, Drossaert CHC, Modde JM (2005). Destigmatisering
door deconcentratie? Een Nederlands bevolkingsonderzoek naar stigma van
psychiatrische patiënten. Tijdschrift voor Psychiatrie 47: 659-669.
Verhaak PF, Hoeymans N, Garssen AA, Westert GP. Mental health in the Dutch
population and in general practice: 1987-2001 (2005). The British Journal of
General Practice 55: 770-775.

Trimbos-instituut

167

Verhaak PFM, Voordouw I, Groenendijk J, Veen C van der, Zantinge EM, Vonk E
(2006). GGZ-consultaties aan de Eerstelijnszorg: eindrapportage. Utrecht: NIVEL.
Verhulst FC, Ende J van der, Rietbergen A (1997). Ten-year time trends of
psychopathology in Dutch children and adolescents: no evidence for strong trends.
Acta Psychiatrica Scandinavica 96: 7-13.
Vollebergh WAM, Iedema J, Bijl RV, Graaf R de, Smit F, Ormel J (2001). The structure
and stability of common mental disorders: the Nemesis-study. Archives of General
Psychiatry 58: 597-603.
Von Korff M, Crane PK, Alonso J, Vilagut G, Angermeyer MC, Bruffaerts R, de
Girolamo G, Gureje O, Graaf R de, Huang Y, Iwata N, Karam EG, Kovess V, Lara
C, Levinson D, Posada-Villa J, Scott KM, Ormel J (2008). Modified WHODAS-II
provides valid measure of global disability but filter items increased skewness.
Journal of Clinical Epidemiology 61: 1132-1143.
Wang PS, Angermeyer M, Borges G, Bruffaerts R, Chiu WT, De Girolamo G, Fayyad
J, Gureje O, Haro JM, Huang Y, Kessler RC, Kovess V, Levinson D, Nakane Y,
Oakley Browne MA, Ormel JH, Posada-Villa J, Aguilar-Gaxiola S, Alonso J,
Lee S, Heeringa S, Pennell B-E, Chatterji S, Üstün TB (2007). Delay and failure
in treatment seeking after first onset of mental disorders in the World Health
Organization’s World Mental Health Survey Initiative. World Psychiatry 6:
177-185.
Wang PS, Berglund P, Olfson M, Pincus HA, Wells KB, Kessler RC (2005b). Failure
and delay in initial contact after first onset of mental disorders in the National
Comorbidity Survey Replication. Archives of General Psychiatry 62: 603-613.
Wang PS, Demler O, Olfson M, Pincus HA, Wells KB, Kessler RC (2006). Changing
profiles of service sectors used for mental health care in the United States.
American Journal of Psychiatry 163: 1187-1198.
Wang PS, Lane M, Olfson M, Pincus HA, Wells KB, Kessler RC (2005a). Twelvemonth use of mental health service in the United States. Archives of General
Psychiatry 62: 629-640.
Ware JE, Sherbourne CD (1992). The RAND-36 Short-form Health status Survey: 1:
Conceptual Framework and item-selection. Medical Care 30: 473-481.
WHO International Consortium in Psychiatric Epidemiology (2000). Cross-national
comparisons of the prevalences and correlates of mental disorders. Bulletin of the
World Health Organization 78: 413–26.
Wit MAS de, Tuinebreijer WC, Dekker J, Beekman ATF, Gorissen WHM, Schrier AC,
Penninx BWJH, Komproe IH, Verhoeff AP (2008). Depressive and anxiety disorders
in different ethnic groups. Social Psychiatry and Psychiatric Epidemiology 43:
905-912.
Wittchen HU (1994). Reliability and validity studies of the WHO- Composite
International Diagnostic Interview (CIDI): a critical review. Journal of Psychiatric
Research 28: 57-84.

168

Trimbos-instituut

Bijlage 1. Verklarende woordenlijst
As-I en As-II psychische aandoeningen
Psychiatrische diagnostiek volgens de DSM vindt plaats vanuit vijf gezichtspunten
of diagnostische assen. Drie belangrijke hoofdgroepen van As-I aandoeningen zijn
stemmingsstoornissen, angststoornissen en middelenstoornissen. Dit zijn ziektebeelden
die niet altijd aanwezig zijn (geweest) of die van voorbijgaande aard zijn. As-II
aandoeningen zijn bijvoorbeeld persoonlijkheidsstoornissen, waarvan de kenmerken
altijd aanwezig zijn.
95% Betrouwbaarheidsinterval
Het 95% betrouwbaarheidsinterval geeft de waarschijnlijke range van waarden
rondom een schatting weer. Een range waarvan met 95% zekerheid kan worden
gezegd dat de schatting binnen die marge ligt. Over het algemeen geldt: hoe groter
de steekproef des te smaller het betrouwbaarheidsinterval.
Chi-kwadraat toets
Een statistische toets gebaseerd op de Chi-kwadraat verdeling. Vaak gebruikt om in
een kruistabel analyse te toetsen of categorische variabelen onafhankelijk zijn. Anders
dan bij de logistische regressie analyse wordt bij een Chi-kwadraat toets niet constant
gehouden voor de invloed van andere kenmerken. Hierdoor wordt als het ware een
ruwe vergelijking gemaakt.
CIDI
Afkorting voor ‘Composite International Diagnostic Interview’. Meetinstrument
ontworpen voor gebruik door lekeninterviewers, waarmee op systematische wijze
symptomen, duur en ernst van psychische aandoeningen worden uitgevraagd.
Comorbiditeit
Psychische comorbiditeit is het samen vóórkomen van twee of meer psychische
aandoeningen. Onder somatische comorbiditeit wordt in dit rapport het samen vóórkomen van een psychische met een lichamelijke aandoening verstaan.
Determinant
Kenmerk dat samenhangt met het vóórkomen van een ziekte of aandoening. Ook
wel omschreven als risicofactor die causaal gerelateerd is met de aandoening. In dit
rapport kan op basis van één meetmoment niet worden bepaald of de relaties tussen
een kenmerk en een aandoening ook een oorzakelijk verband betreffen. Daarom
heeft het woord determinant in dit rapport alleen betrekking op de samenhang met
en niet oorzaak van een aandoening.

Trimbos-instituut

169

DSM
Afkorting voor ‘Diagnostic and Statistical Manual of mental disorders’. Het is een
classificatiesysteem van psychische aandoeningen dat psychiaters en psychologen
gebruiken bij het stellen van diagnosen. In de DSM staan per aandoening systematisch de criteria en symptomen genoemd waaraan iemand moet voldoen voor een
positieve diagnose.
Logistische regressie-analyse
Doel van een regressie-analyse is om de samenhang tussen twee variabelen te
beschrijven of om een variabele te voorspellen uit een andere. Daarbij is het mogelijk
om constant te houden voor de invloed van andere variabelen. Bij een logistische
regressie-analyse is de afhankelijke variabele dichotoom (heeft een waarde 0 of 1).
De samenhang tussen een onafhankelijke variabele en de afhankelijke variabele wordt
uitgedrukt in een ‘odds ratio’ (OR).
OR
Afkorting voor ‘odds ratio’. Coëfficiënt van een logistische regressie-analyse. Een maat
voor de kans dat mensen met een bepaald kenmerk (bijvoorbeeld het hebben van
betaald werk) meer of juist minder psychische aandoeningen hebben dan de referentiegroep (het niet hebben van betaald werk). Bij aandoeningen die bij minder
dan 10% van de bevolking vóórkomen, kan de OR worden beschouwd als een
relatief risico.
Prevalentie
Het percentage mensen in een populatie, bijvoorbeeld de algemene bevolking, met
een ziekte of aandoening op een bepaald tijdstip of over een bepaalde periode
gerekend. Het begrip lifetime prevalentie duidt op het percentage mensen waarbij
een aandoening ooit in het leven voorkwam, en 12-maands prevalentie waarbij de
aandoening in de afgelopen 12 maanden plaatsvond.

170

Trimbos-instituut

Bijlage 2. Leden van de externe
en interne wetenschappelijke
­adviescommissie van NEMESIS-2
Leden van de externe wetenschappelijke adviescommissie
Prof. dr. Paul Schnabel (voorzitter); directeur, Sociaal en Cultureel Planbureau, en
universiteitshoogleraar, Universiteit Utrecht
Prof. dr. Aartjan Beekman; lid Raad van Bestuur, GGZ inGeest, hoofd afdeling Psychiatrie, en kernhoogleraar psychiatrie, VU Medisch Centrum
Prof. dr. Jozien Bensing; honorary research fellow, NIVEL, en hoogleraar gezondheidspsychologie, Universiteit Utrecht
Prof. dr. Wim van den Brink; hoogleraar verslavingszorg, AMC-UvA
Drs. Wim Brunenberg; coördinator GGZ, Ministerie van VWS
Prof. dr. Hans van Oers; hoofd centrum Volksgezondheid Toekomst Verkenningen,
RIVM, en hoogleraar openbare gezondheidszorg, Tranzo, Universiteit van Tilburg
Prof. dr. J. (Hans) Ormel; hoogleraar sociale psychiatrie en psychiatrische epidemiologie, Rijksuniversiteit Groningen
Mr. Mady Samuels; senior beleidsmedewerker, Ministerie van VWS
Leden van de interne wetenschappelijke adviescommissie
Dr. Margriet van Laar; hoofd programma Drug Monitoring, Trimbos-instituut
Prof. dr. Filip Smit; senior onderzoeker, Trimbos-instituut, en hoogleraar publieke
geestelijke gezondheid, VU Medisch Centrum
Dr. Jan Walburg; Raad van Bestuur, Trimbos-instituut

Trimbos-instituut

171

Bijlage 3. Methode van het
schatten van DSM-IV aandoeningen
in NEMESIS-1
Een directe vergelijking van 12-maands psychische aandoeningen in de bevolking
tussen beide NEMESIS-studies was niet mogelijk, omdat de criteria van DSM-III-R en
DSM-IV en de beide CIDI-instrumenten verschillen (zie Kessler et al., 2005a). Daarom
werden met behulp van gegevens over belangrijke vragen die in beide studies werden
gesteld de DSM-IV aandoeningen bij respondenten van NEMESIS-1 via ‘imputatie’
geschat. Bij de personen in NEMESIS-2 die bevestigend hadden geantwoord op
één of meer kernvragen over een specifieke aandoening in de screener van de CIDI
3.0, werd een regressie-vergelijking geconstrueerd met als afhankelijke variabele ‘de
aan- of afwezigheid van de specifieke DSM-IV 12-maands aandoening’. Verschillende
onafhankelijke variabelen werden in deze analyses gebruikt om deze aandoening te
voorspellen, zoals: het algemeen functioneren (‘Short Form-36 Health Survey’; SF-36;
Ware & Sherbourne, 1992), symptomen van psychische aandoeningen, somatische
comorbiditeit, trauma’s uit de kindertijd, zorggebruik vanwege psychische problemen
en demografische variabelen. Deze regressie-vergelijking werd daarna toegepast op
de dataset van NEMESIS-1, voor die personen die bevestigend hadden geantwoord
op één of meer gelijksoortige kernvragen van de specifieke aandoening. Personen die
niet positief scoorden op de kernvraag of kernvragen van de specifieke aandoening
werden beschouwd als niet-prevalente gevallen. Voor paniekstoornis werd de
regressie-vergelijking gemaakt bij alle respondenten, omdat bij deze aandoening de
kernvragen in beide studies te veel van elkaar verschilden. Voor middelenstoornissen
werden geen kernvragen gesteld in de screener van NEMESIS-2; hier werd de
regressie-vergelijking gemaakt bij alle respondenten die in de afgelopen 12 maanden
alcohol of drugs hadden gebruikt. De nauwkeurigheid van de schatting was redelijk
tot goed voor alle aandoeningen (‘area under the curve’: 0,8-0,9 voor stemmingsstoornissen; 0,8-0,9 voor angststoornissen, met uitzondering van specifieke fobie
(0,7); en 0,8-0,9 voor middelenstoornissen, met uitzondering van alcoholmisbruik
(0,7)). De nauwkeurigheid blijkt het laagst bij specifieke fobie en alcoholmisbruik, de
aandoeningen met de minste gevolgen voor het functioneren (Bijl et al., 2000a).
Om de trend van hoofdgroepen van 12-maands aandoeningen tussen beide
studies te bestuderen, werden daarna de direct bepaalde prevalenties van hoofdgroepen van DSM-IV aandoeningen in NEMESIS-2 vergeleken met de geschatte
prevalenties van hoofdgroepen van DSM-IV aandoeningen in NEMESIS-1. Dit werd
gedaan met behulp van een logistische regressie-analyse met de studie NEMESIS-1
of NEMESIS-2 als voorspellende variabele. Deze analyses werden ook uitgevoerd
onder constant houding voor demografische kenmerken, omdat er tussen beide
steekproeven verschillen in demografische karakteristieken kunnen bestaan door

Trimbos-instituut

173

veranderingen in de demografische samenstelling van de bevolking, en omdat er
verschillen tussen beide studies kunnen bestaan in de respons van sociodemografische
groepen. Zo bleek uit een vergelijking van de gewogen (naar de bevolkingssamenstelling ten tijde van de studies) percentages van demografische kenmerken van beide
studies dat vergeleken met NEMESIS-1 er in NEMESIS-2 meer ouderen (Chi2=135,9;
p<0,0001), meer hoger opgeleiden (Chi2=380,5; p<0,0001), meer mensen met
betaald werk (Chi2=83,1; p<0,0001), en meer mensen met een niet-Nederlandse
afkomst (Chi2=51,0; p=0,002) aan het onderzoek deelnamen. Voor geslacht, het al
of niet met een vaste partner wonen, en urbanisatiegraad werden geen verschillen
gevonden. Deze veranderingen corresponderen met de veranderingen die in de
demografische samenstelling van de bevolking hebben plaatsgevonden in die tijd.

174

Trimbos-instituut

Ron de Graaf, Margreet ten Have, Saskia van Dorsselaer

Dit rapport geeft een overzicht van de opzet van de studie en behandelt de eerste
resultaten over het vóórkomen van psychische aandoeningen en het gebruik van
zorg daarvoor in de Nederlandse bevolking. Het geeft antwoord op vragen zoals:
Hoeveel procent van de volwassenen heeft één van de volgende psychische
aandoeningen: stemmingsstoornissen, angststoornissen, middelenstoornissen,
ADHD, gedragsstoornissen, en antisociale persoonlijkheidsstoornis? Om hoeveel
personen gaat het concreet? Welke demografische groepen hebben het meeste risico
op deze aandoeningen? Is de psychische gezondheidstoestand van de Nederlandse
bevolking veranderd sinds 1996? Hoeveel procent van de mensen maakt in een
jaar gebruik van professionele zorg vanwege hun psychische problemen? En is dit
veranderd sinds 1996?
Aan het eind van het rapport worden kerncijfers gepresenteerd waarmee de lezer
zelf het vóórkomen van psychische aandoeningen bij verschillende demografische
groepen kan opzoeken.

www.trimbos.nl

ISBN: 978-90-5253-663-7

De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking

De ‘Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2’ (NEMESIS-2) is een
representatief onderzoek naar de psychische gezondheid van volwassenen van 18
tot en met 64 jaar in de algemene bevolking. Het is een herhaling en uitbreiding van
de studie NEMESIS-1, die werd gestart in 1996.

De psychische gezondheid
van de Nederlandse bevolking
NEMESIS-2: Opzet en eerste resultaten