Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

32 043

Toekomst pensioenstelsel

Nr. 442

BRIEF VAN DE MINISTER VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 februari 2019
In de procedurevergadering van de vaste commissie Sociale Zaken en
Werkgelegenheid is mij verzocht een reactie te geven op het CPB-rapport
inzake «Effecten van afschaffing van de doorsneesystematiek en de
gelijktijdige overgang naar een nieuw pensioencontract» van
29 november 2018, dat op het verzoek van het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid en het secretariaat van de SER is opgesteld.
Deze notitie analyseert de effecten van de afschaffing van de doorsneesystematiek en de gelijktijdige overgang van een uitkeringsovereenkomst
naar een nieuw pensioencontract met minder of geen bufferopbouw. Het
CPB gebruikt daarbij twee maatstaven; de vervangingsratio en de
verandering in het netto profijt. Waar de vervangingsratio de verhouding
weergeeft tussen de aanvullende pensioenuitkering en het gemiddeld
pensioengevend salaris, wordt met het netto profijt – dat het verschil in
marktwaarde illustreert tussen de toekomstige premiebetalingen en de
toekomstige pensioenuitkeringen – de generatie-effecten voor de
verschillende leeftijdscohorten gemeten.
Als eerste wil ik benadrukken dat het in deze studie niet gaat om een
integrale doorrekening van een specifiek contract. Het CPB schetst, zo
geeft het ook aan, primair mechanismen en varianten en biedt hiermee
een basis voor verdere verfijning en uitwerking als er een besluit tot
afschaffing van de doorsneesystematiek en overgang naar een nieuw
pensioencontract is gevallen. Deze verschillende mechanismen en
varianten worden op een begrijpelijke wijze toegelicht en overzichtelijk
weergegeven. Ik ben van mening dat het CPB hiermee goede inzichten
heeft geleverd over de gevolgen van het afschaffen van de doorsneesystematiek.
Het CPB plaatst bij de studie zelf een aantal belangrijke kanttekeningen. In
de studie worden de effecten van de overgang op een nieuw contract
afgezet tegen de verwachte uitkomsten van het huidige contract, waarbij

kst-32043-442
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 043, nr. 442

1

dat laatste voor alle generaties als de «nul-situatie» is gedefinieerd. Dit
kan de suggestie wekken dat voortzetten van het huidige contract voor
alle generaties tot dezelfde pensioenuitkomsten leidt. Dat is in de praktijk
niet het geval: er zijn verschillen in de pensioenuitkomsten tussen
generaties door onder meer aanpassingen van het fiscaal kader in het
verleden en doordat verschillende generaties met andere economische
ontwikkelingen te maken hebben. Ook wordt in de doorrekeningen
geabstraheerd van bestuurlijke en discontinuïteitsrisico‘s. De veronderstelling is dat in de «nul-situatie» het huidige contract in alle omstandigheden ongewijzigd wordt uitgevoerd.
Bij de afschaffing van de doorsneesystematiek wordt de tijdsevenredige
opbouw van pensioen vervangen door een opbouw die past bij de
ingelegde (doorsnee)premie. Gepensioneerden worden hierdoor niet
geraakt, omdat dit alleen gevolgen heeft voor nieuwe pensioenopbouw. In
lijn met wat het CPB in zijn eerdere analyses heeft laten zien leidt de
overstap op een andere manier van pensioenopbouw ertoe dat de huidige
werkenden, over hun hele loopbaan bezien, zonder compensatie naar
verwachting minder pensioen opbouwen. Dit nadeel is het grootst voor
werkenden in het midden van hun carrière, omdat zij via de doorsneesystematiek al wel de oudere werkenden hebben gesubsidieerd toen ze jong
waren, maar zelf in de toekomst geen subsidie meer ontvangen. Toekomstige deelnemers profiteren van afschaffing van de doorsneesystematiek.
Een gelijktijdige overstap van het huidige uitkeringscontract naar
contract-varianten met minder of geen bufferopbouw is, zonder compensatie, voordelig voor gepensioneerden en oudere actieve deelnemers en
nadelig voor actieve deelnemers van jonge of middelbare leeftijd.
Gepensioneerden en oudere actieve deelnemers hebben baat bij minder
of geen bufferopbouw in een nieuw contract. Zij profiteren omdat
financiële meevallers zonder buffer eerder tot uitdrukking komen in een
hoger pensioen. Voor de jongere en toekomstige deelnemers zijn
contractvarianten met minder of geen buffer financieel nadelig, omdat er
naar verwachting minder vermogen achterblijft in het fonds, waardoor zij
bij een gelijke premie een lager of minder zeker pensioen kunnen
verwachten. Dit effect is groter als bij overgang een bestaande positieve
buffer in zijn geheel ten goede komt aan de al opgebouwde rechten en
niet aan zowel de bestaande en de toekomstige opbouw.
Een belangrijk kenmerk van een contract met minder of geen bufferopbouw vergeleken met het huidige contract is dat de pensioenen sneller
zullen meebewegen met behaalde rendementen op financiële markten.
Pensioenen worden dan eerder verhoogd bij gunstige rendementen, maar
ook eerder verlaagd als het minder gaat. De kans op een verlaging van het
pensioen wordt in deze studie van het CPB ongeveer twee keer zo groot
als in de huidige situatie. Wel zijn de verwachte kortingen gemiddeld
kleiner dan onder het huidige contract, doordat tekorten in het nieuwe
contract minder ver kunnen oplopen. Dit effect staat in beginsel los van
het de afschaffing van de doorsneesystematiek en is enkel het gevolg van
een contract met minder of geen bufferopbouw.
Het CPB toont aan dat bij een gelijktijdige overstap naar een nieuw
contract met minder bufferopbouw de vervangingsratio’s voor de huidige
deelnemers en in meerdere mate voor de gepensioneerden naar
verwachting hoger zijn dan in het huidige contract. De uitkomsten in
termen van netto profijt zijn voor de huidige deelnemers minder gunstig
dan in termen van de mediane vervangingsratio. Dat komt doordat bij het
bepalen van het netto profijt het gemiddeld hogere risico in een nieuw
contract met minder buffer ook wordt meegenomen. Met een door het
CPB gekozen willekeurige compensatievariant kunnen de overgangsef-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 043, nr. 442

2

fecten in termen van netto profijt worden verzacht, maar wordt het nadeel
voor met name de middengroepen niet volledig gedicht.
Het rapport biedt een goede basis voor uitwerking en verfijning van
verschillende compensatievarianten. Ik ben het dan ook eens met het CPB
dat een verdere analyse, waarbij wordt gekeken naar een gerichte inzet
van de compensatiebronnen, belangrijk is om de overgangseffecten
verder te kunnen beperken. Daarbij dient er rekening te worden gehouden
houden met het feit dat dat zowel de overgangseffecten alsook de
mogelijke compensatiebronnen per pensioenuitvoerder en regeling
kunnen verschillen.
De effecten van de dubbele transitie zijn gevoelig voor de vormgeving van
de regels voor korten en indexeren en de mate waarin deze verschillen
naar leeftijd. Het CPB laat zien dat door leeftijdsdifferentiatie in toedeling
van de rendementen of lifecycle beleggen de mate waarin de pensioenen
van ouderen meebewegen met financiële schokken afneemt. Tegelijkertijd
kan daardoor het risico dat jongere deelnemers lopen, die door
toekomstig inkomen beter in staat zijn om financiële schokken op te
vangen, worden vergroot. Wel stelt het CPB dat de optimalisering van de
leeftijdsdifferentiatie in het beleggingsbeleid of bij toedeling van de
rendementen nader onderzoek vergt.
De Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
W. Koolmees

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 043, nr. 442

3