>Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Raad voor Cultuur
Prins Willem Alexanderhof 20
2595 BE DEN HAAG

Erfgoed en Kunsten
Rijnstraat 50
Den Haag
Postbus 16375
2500 BJ Den Haag
www.rijksoverheid.nl
Contactpersoon
Onze referentie
28124944

Datum

18 mei 2021

Betreft

Adviesaanvraag Evaluatie Erfgoedwet op het onderdeel Archeologie

Geachte Raad,
Met deze brief vraag ik om uw onafhankelijk en deskundig advies in het kader van
de evaluatie van de Erfgoedwet op het onderdeel archeologie. Ik vraag u om bij
dit advies de Raad voor de Leefomgeving en Infrastructuur (RLI) te betrekken. De
reden waarom ik kom tot een adviesaanvraag aan uw Raad is dat het hier gaat
om een domein met een complexe interactie tussen een sterk gedecentraliseerde
verantwoordelijkheid, marktwerking en grote uitdagingen op het ruimtelijk vlak.
Het betreft een sector met relatief veel verschillende spelers, een lange
voorgeschiedenis en veel verschillende belangen. Daarnaast valt te verwachten
dat in de komende jaren een grotere druk op het archeologisch bodemarchief zal
ontstaan door de ruimtelijke ontwikkelingen ten gevolge van onder andere de
energietransitie en woningbouw. De Omgevingswet vraagt om een integrale
benadering van deze zaken. Er is daarom behoefte aan een blik op het
archeologisch bestel vanuit een breed en onafhankelijk perspectief.
In deze brief ga ik nader in op de aanleiding, het proces tot nu toe, de thema’s
die uit onderzoeken en gesprekken met het veld naar voren zijn gekomen en de
adviesvraag zelf. Ik verzoek u uw advies uiterlijk in december 2021 uit te
brengen. Deze adviesaanvraag is tot stand gekomen in nauwe samenwerking met
betrokkenen binnen het archeologisch werkveld.
Aanleiding
De Erfgoedwet is in 2016 in werking getreden. Bij de behandeling van de
Erfgoedwet in de Eerste Kamer op 8 december 2015 heeft de minister van OCW
toegezegd de wet binnen vijf jaar na inwerkingtreding te evalueren. Dit zou dan in
2021 zijn. In juli 2019 nam de Tweede Kamer echter een motie van de leden
Beckerman c.s. aan waarin zij de regering verzoekt om vooruitlopend hierop de
Erfgoedwet alvast op het onderdeel archeologie te evalueren.1 Hierbij noemde de
Kamer als aanleiding dat zowel de Raad voor Cultuur als de Inspectie
Overheidsinformatie en Erfgoed (hierna inspectie) knelpunten signaleren in de
uitvoering van de Erfgoedwet waaronder:

1

Kamerstuk 32 820, nr. 293
Pagina 1 van 13

1. gemeenten die hun taken nu niet goed of niet goed genoeg (kunnen)
uitvoeren terwijl zij er met de Omgevingswet nieuwe taken bij krijgen;
2. het onder druk staan van de kwaliteit van archeologisch onderzoek
uitgevoerd door archeologische bedrijven;
3. te grote onzichtbaarheid van archeologie bij een breed publiek;
Verder verzocht de Kamer de regering om de evaluatie breed en samen met de
sector uit te voeren. Tot slot vroeg de Kamer om een internationale vergelijking
te maken om te leren van andere landen en om een plan van aanpak voor de
uitvoering van de evaluatie.
Ook op enkele andere onderdelen is de evaluatie van de Erfgoedwet al eerder
gestart, in het bijzonder bij de collecties (rapport commissie Pechtold en
tussenadvies commissie Buma). Al deze eerdere evaluaties zullen worden
betrokken bij zowel de beleidsdoorlichting cultuur als bij de uiteindelijke
totaalevaluatie van de wet. In deze evaluatie Erfgoedwet op het onderdeel
archeologie beperk ik mij tot de in deze adviesaanvraag genoemde thema’s.
Overige onderwerpen, vaak van meer wetstechnische aard, zullen worden
meegenomen in de totaalevaluatie.2
Proces tot nu toe
Op 17 december 2019 heb ik het gevraagde plan van aanpak aan de Kamer
toegezonden.3 Ik heb in deze brief aangekondigd dat ik over de aanpak van de
evaluatie en de uitwerking van de hoofdvragen nader met het veld in gesprek zou
gaan. Ook heb ik gemeld dat er reeds diverse onderzoeken gestart waren en dat
er naar verwachting nog enkele nieuwe onderzoeken zouden volgen.
Over de aanpak van de evaluatie heb ik in het vroege voorjaar van 2020
gesproken met de deelnemers aan het Groot Reuvensoverleg (het platform
waarin de meeste partijen binnen de archeologiesector zijn vertegenwoordigd).
Ook is het onderwerp in die periode tijdens diverse reguliere overleggen met
koepels in de archeologiesector en medeoverheden besproken. Wat betreft de
vorm van de evaluatie konden de partijen zich vinden in een aanpak langs de
volgende stappen:
1. gericht uitzetten van aanvullende onderzoeken;
2. dialoog met het veld via bijeenkomsten en digitale media;
3. met het veld afgestemde adviesvraag aan de Raad voor Cultuur (in
samenwerking met de RLI) op basis van de uitkomst van de onderzoeken
en de dialoog;
4. bespreking advies Raad voor Cultuur met alle betrokkenen;
5. beleidsreactie minister van OCW op het advies aan de Tweede Kamer.4
Als eerste actie in de dialoog met het veld vond op 24 januari 2020 een
bijeenkomst plaats waarbij inhoudelijk is ingegaan op de hoofdvragen uit het plan
van aanpak van de evaluatie. Hierbij was een groot aantal partijen uit de
archeologiesector vertegenwoordigd. De hoofdvragen uit het plan van aanpak

Te denken valt aan de vraag of er een leidraad afstoting archeologische vondsten moet
komen naar analogie van museale collecties of de wettelijke basis van het selecteren van
vondsten.
3
Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 331
4
Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 31 511, nr. 41
2

Pagina 2 van 13

werden herkend en zijn nader ingevuld (het resultaat is samen met alle andere
input hieronder verwerkt in de thema’s). Door de coronacrisis heeft hierna de
dialoog met het veld enige vertraging opgelopen. Dat bijeenkomsten niet meer
fysiek konden plaatsvinden heeft zowel positieve als negatieve effecten gehad.
Enerzijds zijn er ter vervanging diverse webinars georganiseerd waarbij onder
andere aan de orde kwam: behoud in situ van archeologische vindplaatsen,
kwaliteit van archeologisch onderzoek, participatie, publieksbereik, de rol van
gemeenten, ontsluiting van archeologische depots en de werking van de
archeologische arbeidsmarkt. Van de gelegenheid om online mee te discussiëren
werd intensief gebruik gemaakt want ca. 1000 mensen namen deel. Het is de
vraag of ook zoveel mensen waren bereikt met fysieke bijeenkomsten. Uit de
deelname blijkt een grote betrokkenheid vanuit de sector bij deze evaluatie. Tot
slot zijn naast de webinars ook afzonderlijke gesprekken gevoerd met alle
koepelorganisaties uit de archeologiesector. Anderzijds kunnen digitale
gesprekken fysieke ontmoetingen nooit helemaal vervangen.
Informatie over het proces van de evaluatie is te vinden op:
www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/erfgoedwet/evaluatie-erfgoedwetarcheologie. Hier worden, naast de relevante beleidsdocumenten en juridische
verwijzingen, ook alle gereedgekomen onderzoeken openbaar gemaakt. Via de
website was het bovendien mogelijk om ideeën en visies aan te dragen. Ook deze
zijn betrokken bij de thema’s hieronder.
In aanvulling op het op 17 november 2019 aangekondigde onderzoek zijn, mede
op basis van de gesprekken in het veld, de volgende aanvullende onderzoeken
uitgevoerd:



Inventarisatie publieksbereik archeologie in Nederland. R. Goudriaan c.s.
februari 2021



In situ behoud van ‘archeologie voor de toekomst’. Evaluatie van 248 in
situ behouden vindplaatsen uit de twee inventarisaties 2007-2013
Vestigia-rapport V2052. C. Koot c.s. maart 2021



Provinciaal beleid en rolopvatting Waterbodemarcheologie. Een analyse in
het kader van de evaluatie erfgoedwet voor maritieme archeologie. N.
Vossen dec. 2020
Over lokalisme, liefdewerk en lonkend perspectief. Verkenning naar
participatie en burgerinitiatief in de Nederlandse archeologie. H. van
Londen c.s. maart 2021



U treft alle gereedgekomen onderzoeken, samen met de via de website
ontvangen ideeën en visies en de aan mij toegezonden brieven van
koepelorganisaties, als bijlage bij dit adviesverzoek aan.
In het bijzonder wijs ik u op het onderzoek naar gemeentelijke casussen. Hiermee
kom ik mijn toezegging na die ik deed in de beantwoording van vragen van 8
maart 2018 van de leden Kwint en Beckerman.5

5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 1365
Pagina 3 van 13

Een concept van deze adviesaanvraag is voorgelegd aan de koepelorganisaties in
de sector archeologie.6 Hun opmerkingen zijn zo veel mogelijk verwerkt.

Thema’s
Hieronder ga ik, na een beknopte situatieschets, in op de thema’s die uit de
onderzoeken en de gesprekken met het veld naar voren zijn gekomen. Ik sluit
steeds af met een vraag of vragen aan uw Raad. Deze deelvragen hebben als doel
om de volgende hoofdvragen te beantwoorden:




Wordt de met de Erfgoedwet beoogde opbrengst ten aanzien van
het behouden, onderzoeken en beleven van archeologisch erfgoed
in voldoende mate gerealiseerd?
Is het realiseren van deze opbrengst voldoende geborgd in het
licht van de grote ruimtelijke opgaven van de komende jaren?

Archeologische resten vormen de belangrijkste bron van onze kennis over de
grootste tijdsperiode van het verleden. Tegelijkertijd vormt het bodemarchief ook
het meest kwetsbare onderdeel van ons cultureel erfgoed. Het heeft voortdurend
te maken met grote ruimtelijke ordeningsprojecten, risico’s van natuurlijke aard,
clandestiene opgravingen en onvoldoende besef onder het publiek van de waarde
van dit erfgoed. Nederland heeft om die reden in 1992 het in het kader van de
Raad van Europa tot stand gebrachte Verdrag van Valletta (ook wel het Verdrag
van Malta genoemd) ondertekend en in 2007 in de Nederlandse wetgeving
geïmplementeerd. De uitgangspunten van het verdrag vormen de grondslag van
het huidige beschermingsregime voor het archeologisch erfgoed, zoals dat is
neergelegd in de Erfgoedwet en de Omgevingswet. De implementatie van het
verdrag van Valletta in wetgeving heeft de basis gelegd voor de archeologische
monumentenzorg in Nederland. Dankzij deze Malta-werkwijze gaan er nog maar
weinig archeologische resten ongezien verloren. Dit is een grote verbetering ten
opzichte van de praktijk in de periode 1945-1995. In de huidige praktijk speelt de
vierhoek tussen de initiatiefnemer van een ruimtelijke ontwikkeling, het bevoegd
gezag (veelal de gemeente), de eigenaar van de vondsten (het gemeentelijk of
provinciaal archeologisch depot) en de uitvoerder (archeologische bedrijven en
diensten) een centrale rol. Bijna alle gemeenten beschikken over
bestemmingsplannen waarin archeologie is meegenomen en waarmee geborgd
wordt dat in een vroegtijdig stadium van ruimtelijke ontwikkelingen rekening
gehouden wordt met archeologie.7 Er zijn veel vrijwilligers in de archeologie actief
en de publieke belangstelling voor opgravingen en bijzondere vondsten is groot.
Als waardevolle archeologie niet in de bodem bewaard kan blijven, is het depot de
plek waar documentatie en vondsten van een vindplaats bewaard en behouden
blijven. Depots zijn daarbij geen eindstation, maar de plek (van)waar(uit) dit
erfgoed opnieuw gebruikt kan worden. Een belangrijke verandering die recent in
de sector archeologie is doorgevoerd, is de invoering van het stelsel van
certificering via de Erfgoedwet van 2016. Hiermee werd de opgravingsvergunning
vanuit het Rijk voor archeologische bedrijven en diensten vervangen. Beoogd
Bijlage met lijst koepels/gesprekspartners
DSP 2016. Cultuurhistorie in ruimtelijke ordening. Overigens vormt de maritieme
archeologie hierop een negatieve uitzondering.
6
7

Pagina 4 van 13

werd de kwaliteitszorg beter te borgen. De verplichte certificering heeft
betrekking op de activiteiten die vallen onder het opgravingsverbod (opgraven
inclusief conserveren, documenteren en rapporteren). Een aantal activiteiten kent
vrijwillige certificering zoals bureauonderzoek, programma van eisen en
deponering. Belangrijkste reden voor dit onderscheid is de bestuurlijke
onwenselijkheid dat het Rijk certificering oplegt aan andere overheden.
Dat er ten opzichte van het verleden veel goed gaat werd breed herkend tijdens
de gesprekken met het veld. Tegelijkertijd blijkt dat er een aantal thema’s is waar
desondanks verbetering gewenst is. Het gaat om zaken die onderling sterk
verbonden zijn. Op basis van de onderzoeken, de gesprekken met het veld en de
ingestuurde brieven, visies en ideeën gaat het om de volgende thema’s:
1. de kwaliteit van archeologisch onderzoek;
2. de rol van het bevoegd gezag;
3. de werking van de archeologische (arbeids)markt en
4. publieksbereik en participatie
Deze thema’s vallen grotendeels samen met de onderwerpen uit de motie
Beckerman en vormen een nadere uitwerking van de hierboven gememoreerde
hoofdvraag van de evaluatie.
Op verzoek van de Kamer is een internationale verkenning van archeologiebeleid
in de ons omringende landen opgesteld: Brave New Worlds. Foreign inspirations
for Dutch archaeological Heritage management.8 Deze verkenning levert inspiratie
op ten aanzien van wetenschappelijke kennisvermeerdering, zichtbaarheid en
toegankelijkheid, schaal voor besluitvorming, financiering en innovatie. Ik verzoek
de Raad bij de beantwoording van de vragen in deze adviesaanvraag de inzichten
uit dit onderzoek te betrekken.
Ik geef hieronder weer wat ik per thema heb opgehaald uit de gesprekken met
het veld, de ontvangen brieven en de uitgevoerde onderzoeken en formuleer
daarna de vragen die ik naar aanleiding daarvan aan uw Raad wil stellen.

1. Kwaliteit van archeologisch onderzoek
De kwaliteitsnormen die bij archeologisch onderzoek gehanteerd worden staan
sinds 2000 verwoord in de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA). De
norm is ontwikkeld en wordt beheerd door de sector zelf. De KNA vormde het
uitgangspunt bij de vergunningverlening tot 2016 en is ook de basis voor het in
2016 ingevoerde stelsel van certificering. In dit kader is de KNA vertaald in een
beoordelingsrichtlijn (BRL) en protocollen. De werking van dit stelsel is
geëvalueerd via het in opdracht van het Centraal College van Deskundigen in de
Archeologie (CCvDA) opgestelde rapport Graven naar verbetering (2020). Hierbij
zijn alle partijen binnen het stelsel nauw betrokken geweest. Onderzoekers en het
CCvDA hebben daarbij wel aangegeven dat de uitgevoerde evaluatie eigenlijk te
vroeg komt en dat het stelsel meer tijd nodig heeft om te landen. Kort
8 Brave New Worlds. Foreign inspirations for Dutch archaeological Heritage

management. R. Knoop e.a. februari 2021

Pagina 5 van 13

samengevat is de conclusie van het rapport dat de invoering van certificering
heeft geleid tot een level playing field voor archeologisch onderzoek, dat de
kwaliteitszorg bij bedrijven en diensten beter verankerd is geraakt en dat
daarmee de proceskwaliteit beter wordt bewaakt. Wel is er een aantal punten
waarop de wijze van invoering verbeterd moet worden. Het CCvDA gaat aan de
slag met de communicatie richting het veld, de wijze waarop innovatie en
vakmanschap door de norm mogelijk wordt gemaakt, de positie van maritieme
archeologie binnen de norm en prijs- en regeldruk. Het is volgens het rapport nog
te vroeg om te concluderen wat de bijdrage van de invoering van certificering
gaat zijn voor de inhoudelijke kwaliteit van archeologisch onderzoek. Door velen
wordt ook betwijfeld of certificering wel het juiste instrument hiervoor is.
Tegelijkertijd komt uit Graven naar verbetering de sterke wens om juist aan die
inhoudelijke kwaliteit meer aandacht te besteden. Want hoewel de KNA zelf een
breed draagvlak kent binnen de sector zijn er diverse zaken waar zorgen over
bestaan. Deze zorgen komen ook terug in andere rapporten dan Graven naar
verbetering, zoals het rapport Over zaaien en oogsten (de in de Erfgoedbalans
2017 toegezegde nulmeting van de kwaliteit van archeologische rapporten).9 De
zorgen hebben betrekking op:

de bruikbaarheid van de output van het archeologisch onderzoek voor
innovatief/synthetiserend wetenschappelijk onderzoek; genoemd worden
relatief makkelijk op te lossen zaken als gebrek aan standaardisatie van
rapportage en de digitale vindbaarheid van gegevens, maar ook dat ten
gevolge van het verstoorder betaalt principe duurdere maar
wetenschappelijk interessantere onderzoeks- en analysetechnieken niet
worden ingezet;

de randvoorwaarden voor de inzet van specialistisch onderzoek, zoals de
beschikbaarheid van de benodigde expertise in de toekomst;

het procesgerichte karakter van de certificering; de wens is om meer
aandacht te hebben voor de inhoudelijke/ambachtelijke kwaliteit van
archeologisch onderzoek, bijvoorbeeld in de vorm van collegiale toetsing
of door vaker het vier-ogen principe toe te passen.
Er werd in de gesprekken met het veld meermaals op gewezen dat het
verstoorder betaalt principe weliswaar een positief effect heeft op de
archeologische monumentenzorg, maar dat hiermee de financiering van
verdiepend synthetiserend wetenschappelijk onderzoek niet structureel is
geregeld. Ook werd een verband gelegd tussen de benodigde randvoorwaarden
voor goed archeologisch onderzoek en de rol van het bevoegd gezag (zie ook
thema 2). Ook werd het belang van een goede uitwisseling van informatie,
methoden en technieken benadrukt.

Vragen aan de Raad:

Binnen de sector is de breed gedeelde wens om naast de aandacht
voor uitvoeringskwaliteit (certificering) ook meer inzet te plegen
Habermehl 2019. Over zaaien en oogsten. In dit rapport zijn de ervaringen van
archeologen in kaart gebracht bij het opstellen van de zogenaamde syntheserapporten
(Oogst voor Malta-rapporten), Dit zijn samenvattende publicaties rondom inhoudelijke
thema’s waarvoor in totaal ongeveer 3600 rapporten zijn gebruikt.
9

Pagina 6 van 13



op de inhoudelijke kwaliteit van archeologisch onderzoek. Welke
oplossingsrichtingen acht de Raad hierbij wenselijk?
Financiering van innovatief veld- en synthetiserend
wetenschappelijk onderzoek wordt niet altijd gedragen door de
initiatiefnemer. Hier is wel projectfinanciering voor beschikbaar.
Zou financiering van innovatief veld- en synthetiserend
wetenschappelijk onderzoek structureel verankerd moeten
worden?

2. Bevoegd gezag
In de vierhoek tussen de initiatiefnemer, het bevoegd gezag, de depothouder en
de uitvoerder van archeologisch onderzoek speelt het bevoegd gezag een
belangrijke rol. Het bevoegd gezag bepaalt immers waar en of er bij een
ruimtelijke ontwikkeling archeologisch (voor)onderzoek noodzakelijk is. Hierbij
weegt het bevoegd gezag alle belangen tegen elkaar af. De keuze voor behoud in
situ of opgraven ligt daarmee bij het bevoegd gezag. Voor het maken van die
keuze is geen strikt afwegingskader. Veel hangt af van de inhoud van het
archeologisch advies en de deskundigheid bij degenen die dit advies opstellen,
beoordelen en wegen. De rol van het bevoegd gezag heeft dan ook een nauwe
relatie met de andere thema’s.
Uit het uitgevoerde casusonderzoek blijkt dat er bij gemeenten vaak geen sprake
is van een belangenafweging zoals hierboven beschreven. 10 In de meeste gevallen
gaat het initiatief tot en de besluitvorming over een ruimtelijke ingreep (ver)
vooraf aan de besluitvorming of archeologisch onderzoek noodzakelijk is en in
welke omvang. Dit leidt ertoe dat archeologisch onderzoek dan uitsluitend
bekeken wordt vanuit het perspectief van tijd, geld en formele vereisten. Daarbij
heeft de gemeente veel beleidsvrijheid. Er zijn dan ook grote verschillen tussen
gemeenten. Bijvoorbeeld of zij wel of niet samenwerken met een omgevingsdienst
of kennis betrekken van een provinciaal steunpunt. Een van de aanbevelingen uit
het onderzoek is dat gemeenten meer aandacht besteden aan de
wetenschappelijke en maatschappelijke doelen van archeologisch onderzoek.
Andere aandachtspunten uit het rapport zijn: de archeologisch-inhoudelijke
deskundigheid bij de gemeente en de communicatie tussen ambtenaren belast
met archeologie enerzijds en die met ruimtelijke ordening, vergunningverlening
en toezicht anderzijds. Tot slot komt in het rapport naar voren dat het
archeologisch onderzoek in de knel kan komen daar waar een gemeente zowel
ontwikkelaar en/of uitvoerder als bevoegd gezag is (‘twee petten-probleem’).
Gegevens uit de monitor van de inspectie bieden een kwantitatieve illustratie van
de genoemde gemeentelijke opgave:

89% van de gemeenten houdt rekening met archeologisch erfgoed bij
ruimtelijke ontwikkelingen;11 archeologische resten onder water lopen hier
echter sterk op achter;12
10

Casusonderzoek RCE CGA Arbitrarch maart 2021
Monitor gemeenten monumenten en archeologie 2019-2020 Benchmark. Rapport
Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed jan. 2021
12
Analyse gemeentelijke omgang met archeologische (verwachtings)waarden in
waterbodems. M.C. Houkes febr 2020
11

Pagina 7 van 13






38% van de gemeenten heeft geen of zeer verouderd archeologiebeleid
(ouder dan 2010);
30% van de gemeenten heeft onvoldoende personeel voor de
taakuitvoering op het gebied van archeologie, en slechts de helft van alle
gemeenten werkt op dit gebied samen;
38% van de gemeenten is niet bekend met de kwaliteitseisen in het kader
van vergunningverlening toezicht en handhaving 13 en slechts 8% van de
gemeenten geeft zelf aan hier volledig aan te voldoen; met name kennis
van nieuwe wetenschappelijke inzichten en het hebben van voldoende
capaciteit vormen een knelpunt.

De inspectie constateert dat er verschillen zijn in de wijze waarop het
interbestuurlijk toezicht (IBT) door de provincies wordt ingevuld, zowel wat
betreft intensiteit als criteria. Ook constateert de inspectie dat verbeteringen
mogelijk zijn in de wijze waarop informatie bijgehouden wordt, bijvoorbeeld over
meldingen van burgers.14 De provincies hebben naar aanleiding van de
bevindingen van de inspectie aangekondigd een apart beoordelingskader IBT voor
erfgoed te gaan maken.
Uit de monitor Duurzaam behoud in situ blijkt dat terreinen waarover het besluit
is genomen dat zij in situ behouden moeten worden niet worden gemonitord en
dat ook de ruimtelijke bescherming van deze terreinen, bijvoorbeeld via
bestemmingsplannen te wensen overlaat.15 Vanuit de sector bestaat de wens om
een visie op de omgang met in situ behouden vindplaatsen.
In gesprekken met het veld werd meerdere keren de vraag opgeworpen of de
decentralisatie niet tot een te versnipperde vormgeving van het beheer en
behoud van het archeologische erfgoed heeft geleid. Enerzijds zijn er gemeenten
die als beleid hebben dat zij het onderzoek naar bepaalde tijdvakken niet relevant
achten, anderzijds zijn er gemeenten die om risico’s uit te sluiten onderzoek
vragen daar waar dat wellicht geen meerwaarde heeft. Bij beide is het de vraag of
dit in het belang is van de samenleving als geheel en of hiermee de gewenste
maatschappelijke opbrengst wordt gerealiseerd.
Uit diverse bijdragen kwam naar voren dat om goede keuzes te maken met
betrekking tot archeologisch onderzoek kennis van verschillende schaalniveaus
(gemeente, regio en (inter)nationaal) belangrijk is. Dit kwam ook uit de evaluatie
van de Nationale Onderzoeksagenda Archeologie (NOaA). 16 Er wordt daarom
gepleit voor een bredere blik bij de beoordeling van nut en noodzaak van
archeologisch onderzoek.

VTH Kwaliteitscriteria 2.2 (2019) met link:
https://www.infomil.nl/onderwerpen/integrale/wet-algemene/vth-0/
14
Een lappendeken. Zicht op toezicht door provincies. Rapport Inspectie
Overheidsinformatie en Erfgoed maart 2021
15
In situ behoud van ‘archeologie voor de toekomst’. Evaluatie van 248 in situ behouden
vindplaatsen uit de twee inventarisaties 2007-2013 Vestigia-rapport V2052. C. Koot c.s.
maart 2021
16
De Nationale Onderzoeksagenda Archeologie (NOaA 2.0) onder de loep, L. Theunissen en
I van der Jagt feb 2021
13

Pagina 8 van 13

Projectontwikkelaars en initiatiefnemers op hun beurt, zijn betrekkelijk tevreden
over het bevoegd gezag maar willen wel graag meer duidelijkheid en
transparantie over de achterliggende argumentatie voor het wel of niet moeten
doen van archeologisch (voor)onderzoek.
Minder eenduidig, maar wel meerdere keren genoemd, is dat er verschillen
bestaan tussen gemeenten in de mate waarin zij handhaven op de
vergunningvereisten voor archeologisch onderzoek (uitwerking, conservering,
rapportage en deponering). Enkele archeologische bedrijven geven aan hierdoor
in de problemen te zijn gekomen. Diverse gesprekspartners vragen nadrukkelijk
de aandacht voor de verdeling van verantwoordelijkheden in de archeologische
monumentenzorg. Zij stellen dat de Erfgoedwet en de Omgevingswet niet goed
genoeg op elkaar aansluiten, want als een gemeente niet handhaaft op de aan de
omgevingsvergunning verbonden vereisten dan is de certificaathouder (het
archeologisch bedrijf) nog steeds gehouden aan de verplichtingen die volgen uit
de Erfgoedwet, maar dan zonder dat daar financiering tegenover staat. Door
diverse partijen in de sector wordt betoogd dat hierdoor onevenredig veel
verplichtingen bij het archeologisch bedrijfsleven zijn komen te liggen.
Het is lastig te zeggen in welke mate de rol van het bevoegd gezag van directe
invloed is op het archeologisch erfgoed zelf. Wel blijkt duidelijk uit bovenstaande
onderzoeken en veldsignalen dat er ten aanzien van het bevoegd gezag (één van
de vier pijlers van de archeologische monumentenzorg) een aantal
aandachtspunten zijn. Het gaat om:

het duurzaam behouden van vindplaatsen in situ;

de noodzaak om bij een groep gemeenten te investeren in het hebben
van actueel beleid, en voldoende kennis en kunde (VTH eisen); specifiek
aandachtspunt is maritieme archeologie;

het consequent formuleren van en handhaven op vergunningvereisten;

de wijze van invulling van het IBT door provincies;

de transparantie in de motivatie voor het wel of niet moeten doen van
archeologisch (voor)onderzoek;

het ontbreken van een brede blik (lokaal, regionaal, nationaal en
internationaal) vanuit het bevoegd gezag op het formuleren van
onderzoeksvragen en het maken van keuzes om wel of geen onderzoek te
doen;

situaties waarbij een gemeente zowel ontwikkelaar en/of uitvoerder als
bevoegd gezag is (‘twee petten-probleem’).
Vragen aan de Raad:

Welke aanpak acht de Raad gezien het geheel van taken en
verantwoordelijkheden binnen de Omgevingswet en de
Erfgoedwet de beste om verbetering aan te brengen ten aanzien
van de rol van het bevoegd gezag? Welke rol spelen
vergunningverlening en handhaving daarbij?

Hoe waardeert de Raad de wijze waarop op dit moment de
verantwoordelijkheden binnen de archeologische
monumentenzorg zijn belegd? Op welke punten acht u welke
verbeteringen wenselijk?

Pagina 9 van 13

3. Werking archeologische (arbeids)markt
Bij de implementatie van het verdrag van Valletta is ervoor gekozen om het
archeologisch onderzoek voor het grootste deel naar de markt te brengen. Dit
betekent dat het meeste archeologisch onderzoek bij ruimtelijke ingrepen wordt
uitgevoerd door commercieel opererende bedrijven. Daarnaast zijn ook
gemeentelijke diensten en de RCE als certificaathouder actief op de
archeologische markt. Allen zijn gehouden de BRL/KNA te volgen. Sinds 2016
wordt dit geborgd via een wettelijk voorgeschreven certificeringsstelsel. Doelen
van het besluit om bij de implementatie van het verdrag van Valetta het
onderzoek naar de markt te brengen waren onder meer het stimuleren van
innovatie en het reduceren van de kosten. Die keuze paste goed in de visie op de
relatie tussen markt en overheid van dat moment. De marktwerking heeft
inderdaad gezorgd voor de introductie van nieuwe (goedkopere)
opgravingstechnieken. Er kwamen echter uit de verschillende onderzoeken die in
het kader van deze evaluatie zijn gedaan en uit de gesprekken met het veld ook
diverse negatieve kanten van marktwerking naar voren. Hierbij staan opnieuw de
zorgen over wetenschappelijke kwaliteit en maatschappelijke impact centraal.
Maar ook wordt door de commerciële archeologische bedrijven aangegeven dat zij
moeite hebben met de concurrentie van gemeentelijke archeologische diensten
(zie ook het hierboven genoemde “twee petten” probleem).
Universiteiten en andere partijen in het werkveld geven aan dat, zoals eerder
beschreven, de output van onderzoek dat commercieel wordt uitgevoerd niet
altijd beantwoordt aan wat nodig is om vervolgonderzoek te doen dat aansluit bij
de internationale wetenschappelijke standaard. Vanuit het perspectief van de
initiatiefnemer verleent een archeologisch bedrijf een dienst waarmee aan een
door het bevoegd gestelde vergunningvereiste wordt voldaan en die de start van
een ruimtelijke activiteit mogelijk maakt. De initiatiefnemer heeft zelf geen belang
bij zo goed mogelijk onderzoek en zal dat doen wat voorgeschreven is, het liefst
tegen acceptabele (of zo laag mogelijke) kosten. Er kan daardoor een wat door
veel partijen een “race to the bottom” genoemde dynamiek ontstaan, waarbij
kwaliteit en arbeidsbeloning de slachtoffers zijn.
Om toch te borgen dat kwaliteit wordt geleverd speelt het bevoegd gezag een
belangrijke rol. Echter, zoals hierboven beschreven, bestaan er ten aanzien van
de invulling van die rol ook zorgen. De vraag is of er bij gemeenten voldoende
tijd, capaciteit, archeologische deskundigheid en bevoegdheden zijn om
tegenwicht te bieden aan die initiatiefnemers die zo makkelijk mogelijk onder hun
verplichting uit willen komen of aan andere binnen de gemeente aanwezige
belangen dan het erfgoedbelang.
Een ander aspect dat uit de veldgesprekken en uit het onderzoek dat onder regie
van Platform ACCT is uitgevoerd naar de archeologische arbeidsmarkt naar voren
kwam, is dat de beloning van bepaalde groepen (starters, werknemers in
tijdelijke dienst, gedetacheerden, zelfstandigen /specialisten (met name die als
onderaannemer worden ingehuurd) en veldarcheologen) zeer laag is en vaak op

Pagina 10 van 13

bijstandsniveau ligt.17 De onderzoekers wijten dit aan een te eenzijdige
concurrentie op prijs.
Al bij de evaluatie van de Wet op de Archeologische Monumentenzorg in 2012 is
geconstateerd dat bepaalde zaken niet door de markt worden gerealiseerd, zoals
synthetiserend onderzoek. Naar aanleiding hiervan heeft de Rijksdienst voor het
Cultureel Erfgoed (RCE) de taak op zich genomen om op kleine schaal
synthetiserende onderzoeken in de markt te zetten.18 Ook ten aanzien van
maritieme archeologie heeft het Rijk inmiddels een grotere verantwoordelijkheid
genomen dan kort na de ratificatie van het verdrag. Verder zijn er, mede naar
aanleiding van de casus Dalfsen, tijdelijk middelen beschikbaar gesteld via NWO
om verdiepend onderzoek mogelijk te maken en de samenwerking tussen
bedrijven en universiteiten te stimuleren.
Vraag aan de Raad:

Hoe waardeert de Raad de huidige werking van de archeologische
(arbeids)markt? Op welke punten acht u welke verbeteringen
wenselijk en wat is daarbij de rol van de overheden?

4. Publieksbereik en participatie
De motie Beckerman c.s. noemt de onzichtbaarheid van archeologie voor het
brede publiek. Ook in de gesprekken met het veld kwam veelvuldig naar voren
dat publieksbereik en participatie niet stevig genoeg verankerd zijn, ondanks de
extra financiële impuls van Erfgoed telt via het Fonds voor Cultuurparticipatie en
het Mondriaanfonds. Ook uw Raad pleitte reeds eerder voor een visie op de
maatschappelijke rol van archeologisch onderzoek en voor een “lekenvertaling”
van archeologische rapporten. Toegankelijkheid tot archeologisch erfgoed voor de
gemeenschap (beleving) is een van de twee doelstellingen van de archeologische
wet- en regelgeving. Nederland onderzoekt de ratificatie van het verdrag van
Faro, dat ook een groot belang toekent aan de betrokkenheid van
gemeenschappen bij hun erfgoed, de democratisering van erfgoed en de bijdrage
die erfgoed kan leveren aan maatschappelijke vraagstukken. Dus als de aanname
uit de motie klopt dan ligt hier een opgave. Om hier beter zicht op te krijgen is
een quickscan naar wat bekend is over publieksbereik uitgevoerd en een
verkenning naar de prille praktijk van participatie in de Nederlandse archeologie.
Uit de quickscan blijkt dat de beleving van archeologie door een breed publiek de
laatste jaren flink is toegenomen.19 De bezoeken aan archeologische depots en
het aantal evenementen, zoals tijdens de Nationale Archeologiedagen, zijn in de
afgelopen zes tot acht jaar verdubbeld. Voor musea met een archeologische
collectie geldt dat het bezoek in de afgelopen 10 jaar met 50% is toegenomen.
Dit is een positieve ontwikkeling.
Tegelijkertijd geeft de quickscan aan dat er wat betreft diversiteit en inclusiviteit
nog verbetering mogelijk is. De deelnemers bestaan voor het grootste gedeelte
uit mannen, ouderen, hoger opgeleiden, mensen met een hoger inkomen en
Rapportage Arbeidsmarktvraagstukken Archeologie H. Vinken en L. Wolters dec. 2020
Onder andere via het programma Kennis voor archeologie
19
Inventarisatie publieksbereik archeologie in Nederland. R. Goudriaan c.s. febr. 2021
17
18

Pagina 11 van 13

mensen met een westerse culturele achtergrond. Wel blijkt dat de belangstelling
voor archeologie in Nederland groter is dan het daadwerkelijk bereikte publiek. Er
is dus een groter gedeelte van de bevolking in beginsel geïnteresseerd in
archeologie dan nu gebruik maakt van de mogelijkheden tot beleving. De
quickscan toont een aantal belemmeringen:

Het archeologisch aanbod (bijvoorbeeld musea, tentoonstellingen en
opgravingen) is over het algemeen traditioneel van aard en richt zich op
de doelgroep die al betrokken is.

Archeologie wordt in hoge mate ervaren als een wetenschap waarbij
archeologen onvoldoende slagen in het vertalen van wetenschappelijke
taal naar het verhaal voor een breed publiek.

Archeologie is ‘verborgen’ in de grond, in musea en in depots. Het publiek
moet actief op pad om te beleven. En dan nog is het lastig: slechts heel
weinig in situ behouden vindplaatsen zijn beleefbaar gemaakt voor het
publiek.20

De toegankelijkheid voor mensen met een beperking is, met name bij
opgravingen en bij in de bodem bewaarde archeologie, slecht.
Er is ook een financieel knelpunt. Activiteiten ten aanzien van publieksbereik en
participatie zijn in de meeste gevallen geen onderdeel van de door het bevoegd
gezag gestelde vergunningsvereisten. Additionele financiering beperkt zich veelal
tot eenmalige projectsubsidies. Bestaande subsidiekanalen zijn niet voor alle
spelers voldoende toegankelijk. Desondanks zijn er initiatiefnemers die hier toch
in investeren omdat zij hierbij zelf een belang zien, hetzij uit welbegrepen
eigenbelang (het aantrekkelijker maken van te verkopen woningen door er een
historische sensatie aan te koppelen), hetzij als vorm van maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Vaak gaat dit om grotere initiatiefnemers. Ook zijn er
diverse gemeenten en provincies die vanuit hun cultuurbeleid investeren in
publiekbereik en participatie ten aanzien van archeologie. Diverse partijen wijzen
er op dat gemeentelijke en provinciale depots de afgelopen jaren een steeds
belangrijkere rol zijn gaan spelen bij publieksbereik en participatie (denk aan De
Vondst en Het Huis van Hilde) en dat hier nog volop kansen liggen. In veel
gevallen is de financiering van activiteiten ten behoeve van het publiek
desalniettemin een knelpunt.
Vanuit de hoek van de vrijwilligers wordt aangegeven dat zij graag een grotere rol
willen spelen binnen de praktijk van de archeologische monumentenzorg, maar
dat zij binnen het huidige bestel geen vastgelegde rol hebben.
De uitgevoerde internationale verkenning van archeologiebeleid laat zien dat deze
discussies ook in andere landen gevoerd worden.
Vraag aan de Raad:

Welke maatregelen acht u wenselijk om de zichtbaarheid van
archeologie bij een breed publiek en de mogelijkheden tot
participatie met betrekking tot archeologisch erfgoed te
20

In situ behoud van ‘archeologie voor de toekomst’. Evaluatie van 248 in situ behouden
vindplaatsen uit de twee inventarisaties 2007-2013 Vestigia-rapport V2052. C. Koot c.s.
maart 2021

Pagina 12 van 13




vergroten? Waar zou de verantwoordelijkheid voor de
zichtbaarheid en participatie moeten liggen? Hoe ziet u de rol van
de vrijwilligers (organisaties) hierbij?
Zou financiering van publieksbereik en participatie structureel
verankerd moeten worden?
Welke kansen ziet u om bij de realisatie van de grote ruimtelijke
opgaven in de komende jaren te werken aan de beoogde
zichtbaarheid en participatie?

Ik verzoek u de vragen te beantwoorden en het veld te betrekken bij de
vormgeving van uw advies. Verder verzoek ik u bij uw beantwoording aan te
geven wie waarbij aan zet is.

Tot slot
Bij deze brief vindt u een overzicht van betrokken onderzoeksrapporten en
ingezonden reflecties.
Uw advies vormt een belangrijke stap in de evaluatie van de erfgoedwet. De
planning is als volgt:

December 2021 advies van de Raad voor Cultuur


Begin 2022 bespreking van het advies met het veld



Voorjaar 2022 beleidsreactie aan de Tweede kamer

Ik zie uw advies met vertrouwen tegemoet.

Met vriendelijke groet,
de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,

Ingrid van Engelshoven

Pagina 13 van 13