Faculteit Diergeneeskunde
Departement Population Sciences Health

Onderzoek naar besmettingsroutes van SARSCoV-2 op nertsenbedrijven
Eindrapport van het onderzoek door een consortium van
Universiteit Utrecht, Royal GD, Erasmus MC, WBVR en
NVWA
12 april 2021

Foto: NFE

Suggestie voor citeren:
Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven. Eindrapport van het
‘Onderzoeksconsortium SARS-CoV-2 bij nertsen’, o.l.v. Universiteit Utrecht, 12-4-2021

1

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Inhoud
Woord vooraf...................................................................................................... 3
Samenvatting ..................................................................................................... 4
De bevindingen uit het onderzoek ....................................................................... 4
Conclusies en aanbevelingen .............................................................................. 6
Toelichting van de aanpak en uitkomsten........................................................... 7
Inleiding .......................................................................................................... 7
1.

Tracerings- en risicofactorenonderzoek .......................................................... 8

2.

Klinisch- en diagnostisch onderzoek op nertsenbedrijven ................................ 14

3.

Vergelijken van de genetische code van nertsen en mensen ........................... 17

4. Risicobeoordeling van de mogelijke rol van vrij-levende diersoorten in de
verspreiding van SARS-CoV-2 tussen nertsenbedrijven ......................................... 19
Afsluitende woorden, geleerde lessen en aanbevelingen ....................................... 21
Bronnen ............................................................................................................ 24
Wetenschappelijke publicaties van het consortium ............................................... 24
Verwezen literatuur in het rapport ..................................................................... 24
Dankwoord ....................................................................................................... 26

2

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Woord vooraf
Volgend op een op 31 juli 2020 afgerond onderzoek bij de eerste vijf nertsenbedrijven waar SARSCoV-2 infecties zijn vastgesteld, heeft het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
samen met het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de opdracht gegeven om
introductie– en besmettingsroutes van SARS-CoV-2 bij de overige besmette nertsenbedrijven in
kaart te brengen. Dit onderzoek werd gecoördineerd door de faculteit Diergeneeskunde van
Universiteit Utrecht en is uitgevoerd samen met Royal GD, Erasmus MC en Wageningen Bioveterinary
Research. De opdracht was om het bron- en contactonderzoek door NVWA en GGD te verdiepen en
uit te breiden en hierbij o.a. analyses van virussequenties van mensen en nertsen, contacten tussen
bedrijven en andere mogelijke introductie- en verspreidingsroutes te betrekken. Het doel was om
verder inzicht te verkrijgen in de verspreiding en evolutie van SARS-CoV-2 uitbraken op
nertsenhouderijen en in de mogelijke routes voor verspreiding tussen bedrijven.
Voor dit onderzoek werd nauw samengewerkt met onder andere de NVWA, nertsenhouders,
sectorvertegenwoordigers en GGD-en. De mogelijke rol van vrij-levende diersoorten werd
onderzocht in samenwerking met onderzoekers uit het onderzoeksconsortium “Zoonoses in the
Night” (gecoördineerd door Erasmus MC), de Zoogdiervereniging en Sovon.
In dit rapport wordt allereerst een samenvatting gegeven met de belangrijkste conclusies uit het
onderzoek. Daarna volgt een uitgebreidere toelichting van de opzet, uitvoering en de belangrijkste
uitkomsten van het onderzoek binnen de verschillende werkpakketten tot en met eind januari 2021.
Met het opleveren van dit rapport is het onderzoek voor de ministeries van LNV en VWS afgesloten.
Het consortium zal zelf nog een deel van het onderzoek voortzetten. Er wordt nog gewerkt aan
analyses van gegevens met complexe wiskundige modellen en de betekenis van de verschillende
mutaties die zijn gevonden in de nertsenvirussen zullen nog nader worden onderzocht. De
uitkomsten van het werk van het consortium zullen in de loop van 2021 verwerkt worden in
wetenschappelijke publicaties.
Namens de consortiumpartners,
Universiteit Utrecht (Population Health Sciences)(UU):

Paola Meijer, Arjan Stegeman en
Francisca Velkers (projectleider)
Myrna de Rooij en Lidwien Smit

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA):

Arco van der Spek en Marcel
Spierenburg

Royal GD (GD), Deventer:

Marieke Augustijn, Robert Jan
Molenaar en Jan de Rond

Erasmus MC, Rotterdam:

Marion Koopmans, Bas Oude
Munnink en Reina Sikkema
Vrij-levende dieren: Lineke Begeman
en Thijs Kuiken

Wageningen Bioveterinary Research (WBVR), Lelystad:

Renate Hakze, Marcel Hulst en Wim
van der Poel

En voor het onderdeel over vrij-levende diersoorten:
Zoogdiervereniging:

René Janssen, Maurice La Haye en
Herman Limpens

Sovon:

Jacintha van Dijk, Bas Hissel en Roy
Slaterus

DWHC:

Judith van den Brand

Met hulp van GGD-en:

GGD Hart voor Brabant
GGD Brabant-Zuidoost
GGD Limburg-Noord
GGD Gelderland-Zuid

En stichting PAMM en Sanquin

3

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Samenvatting
Een eerder onderzoek bij de eerste vijf nertsenbedrijven waar SARS-CoV-2 infecties zijn vastgesteld
is eind juli 2020 afgerond. Vanaf juli 2020 is gestart met een vervolgonderzoek naar mogelijke
introductie- en besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven die hierna werden getroffen.
Het onderzoek bestond uit verschillende werkpakketten. Er is een uitgebreid tracerings- en
risicofactorenonderzoek gedaan aan de hand van informatie verzameld volgens het protocol van de
NVWA, uitgebreid met interviews en enquêtes bij nertsenhouders. Daarnaast zijn gegevens uit
klinisch- en diagnostisch onderzoek bij de nertsen verzameld en geanalyseerd en zijn sequenties
(genetische codes) van SARS-CoV-2 uit nertsen en mensen verkregen en vergeleken. In
samenwerking met de Zoogdiervereniging en Sovon Vogelonderzoek Nederland is een
risicobeoordeling uitgevoerd van de rol van vrij-levende diersoorten voor de verspreiding van SARSCoV-2 tussen nertsenbedrijven. Tevens zijn de resultaten uit het eerdere onderzoek, waarbij o.a.
naar besmettingen bij katten is gekeken en naar de aanwezigheid van het virus in
omgevingsmonsters, meegenomen bij dit onderzoek.

De bevindingen uit het onderzoek
1.

Bevestigde besmettingen van nertsenbedrijven zijn uitsluitend in Zuidoost Nederland
geconstateerd in de regio waar de eerste bedrijven besmet raakten. Er zijn in deze groep
bedrijven vijf aparte virusintroducties geweest tussen halverwege maart en eind april 2020
vanuit mensen naar nertsen. Drie van de vijf introducties hebben geleid tot doorgaande
verspreiding (‘transmissie’) tussen nertsenbedrijven (van de virusvarianten die cluster A, C en
D zijn genoemd). Een verdenking bij een nertsenbedrijf in Putten op basis van ingezonden dode
nertsen in het kader van Early Warning (EW) onderzoek is niet bevestigd in officiële monsters.

2.

Bij 42 van de 69 besmette bedrijven zijn bij mensen die verbonden waren aan nertsenbedrijven,
zoals werknemers, SARS-CoV-2 infecties vastgesteld. Bij 28 bedrijven zijn ook de genetische
codes van de virussen vergeleken. Hieruit bleek dat de mensen op deze bedrijven besmet waren
met dezelfde virusvariant als de nertsen.

3.

Daarnaast zijn deze virusvarianten aangetroffen in drie mensen buiten de nertsenbedrijven.
Hiervoor is gekeken naar beschikbare sequenties (genetische codes) in heel Nederland. Bij deze
drie personen die besmet waren met de nertsenvariant in juli en oktober werd bij bron- en
contactonderzoek geen direct contact met de nertsenhouderij vastgesteld. Twee van deze
personen woonden niet in de risicoregio. Het is niet duidelijk hoe deze mensen besmet zijn
geraakt. Vanaf november zijn geen gevallen meer vastgesteld. Daarom wordt aangenomen dat
verspreiding naar mensen met de nertsenvariant buiten de nertsenhouderij beperkt is gebleven
en wordt niet verwacht dat deze virusvarianten nog zullen worden aangetroffen in de
Nederlandse bevolking.

4.

Genetisch onderzoek van de virussen uit nertsen van de eerste besmette bedrijven toonde
meerdere mutaties aan bij de eerste afgenomen materialen, hetgeen aangeeft dat de infecties
al enkele weken aanwezig waren. Bij de latere gevallen, vanaf juni 2020, werden minder
mutaties gevonden in de virussen per bedrijf op het moment van diagnose, wat duidt op een
snellere opsporing van de infecties bij de nertsenbedrijven. Vanaf september was alleen cluster
A nog aanwezig.

5.

Er werden steeds vaker en meer verschillende typen symptomen van het ademhalingsapparaat
gezien in het verloop van de epidemie. Ook werden vaker en meer klinische verschijnselen
gezien in nertsen besmet met viruscluster A en C dan met virussen uit de andere virusclusters.

6.

In het verloop van de epidemie werd het percentage nertsen met een positieve RT-PCR van
keelswabs groter. Dit zou kunnen wijzen op een vroegere detectie. Een tweede mogelijkheid is
dat mutaties in de virussen zijn opgetreden die invloed hebben gehad op de mate van
verspreiding tussen de nertsen, maar dit kon niet worden aangetoond. De hoge
besmettingsgraad ging niet altijd gepaard met duidelijke symptomen. Ongeveer de helft van de
bedrijven is opgespoord vanuit de EW of serologische monitoring, waarbij klinische
verschijnselen pas gezien werden bij de officiële monstername.

4

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Bij zeven bedrijven, waarbij uitgebreid willekeurig over het bedrijf nertsen werden bemonsterd,
vertoonde minder dan 10% van de nertsen symptomen, terwijl alle keelswabs positief waren.
Dit beeld zou kunnen passen bij het opsporen van infecties in de acute fase van de uitbraak,
maar we kunnen ook niet uitsluiten dat een infectie bij een beperkt aantal dieren, ondanks de
intensieve monitoring en de klinische meldplicht, enige tijd onopgemerkt is gebleven.
7.

Bij enkele virusvarianten zijn veranderingen gevonden in de eiwitten waarmee het virus aan de
gastheercel hecht (spike eiwit). Dergelijke veranderingen worden wereldwijd gemonitord
aangezien ze zouden kunnen leiden tot verminderde bescherming door antistoffen van
vaccinatie of een eerder doorgemaakte infectie bij mensen. De mutaties bij nertsenvirussen
lijken te wijzen op aanpassing van het virus aan nertsen, aangezien de kenmerkende mutaties
vrijwel uitsluitend bij SARS-CoV-2 in nertsen of mensen gerelateerd aan nertsen zijn gevonden.

8.

De verspreiding tussen nertsenbedrijven met de virusvarianten van cluster A, C en D bleef
doorgaan. Het is waarschijnlijk dat een deel van de transmissie via mensen is gegaan, met name
in de beginperiode van de epidemie toen er veel werkzaamheden met de nertsen werden verricht
door veel verschillende mensen. Vanuit de traceringsactiviteiten en risicofactorenanalyses zijn
echter geen eenduidige contacten, of een gemeenschappelijke bron zoals voer, als verklaring
voor de besmettingen gevonden.

9.

Veel van de besmette nertsenbedrijven lagen binnen enkele kilometers afstand van elkaar.
Naastgelegen bedrijven hadden soms een ander viruscluster, maar vanaf augustus werd in
toenemende mate geografische clustering gezien. Met name voor het grootste viruscluster
(cluster A) lijkt er een grotere kans op infectie te zijn geweest wanneer een ander besmet bedrijf
in de buurt lag. Er is geen verklaring gevonden voor dit mogelijke verband.

10. Bij het onderzoek van de eerste bedrijven is gekeken of genetisch materiaal van SARS-CoV-2
(virus RNA) kon worden aangetroffen in lucht- en omgevingsmonsters. Hierbij is virus RNA
aangetoond in de inhaleerbare stoffractie in de stal, zowel bij metingen door stationaire
meetopstellingen als in persoonlijke monsters (waarbij een meetpompje werd meegedragen
door personen). Dit wijst op blootstelling van personen in de stal aan virus. Bij de metingen op
de twee eerste bedrijven werd geen virus aangetoond buiten de stal. Bij metingen op het vierde
besmette bedrijf werd virus RNA buiten de stal op het erf aangetroffen in verschillende
stoffracties, maar niet buiten het erf. Bij één bedrijf is twee weken na de ruiming virus RNA in
strooisel gevonden maar infectieus virus kon in het laboratorium bij celkweken niet aangetoond
worden. Bij laboratoriumtesten waarbij SARS-CoV-2 was toegevoegd aan droge mest en
giertankinhoud was het virus RNA na meerdere weken nog aan te tonen, hoewel de celkweek al
snel negatief was. Op grond van dit onderzoek kan niet worden vastgesteld hoe lang het virus
in de mest infectieus blijft.
11. De constructie van de nertsenbedrijven is dusdanig dat allerlei vrij-levende dieren, die algemeen
aanwezig zijn in de regio, de nertsenstallen zowel kunnen binnenkomen als uitgaan. Hiertoe
behoren verschillende soorten roofdieren (huiskatten, vossen, nertsen en andere
marterachtigen), vleermuizen en vogels. Bij de virologische en immunologische analyses van
vrij-levende dieren rondom besmette nertsenbedrijven werd SARS-CoV-2 infectie vastgesteld
bij enkele verwilderde katten en twee ontsnapte nertsen. Gelet op hun gemiddelde
foerageerafstanden en leefgebied zouden geïnfecteerde individuen van deze twee soorten in
principe in staat zijn om SARS-CoV-2 over te brengen naar naburige nertsenbedrijven. Bij de
screening van honderden fecesmonsters en tientallen karkassen van overige vrij-levende
roofdieren en van vleermuizen zijn geen aanwijzingen voor infectie gevonden. Bij twee dood
gevonden huismussen op twee besmette bedrijven is virus RNA gevonden aan de pootjes,
waarschijnlijk door contaminatie uit de omgeving; drie andere vogels waren negatief.
Huismussen hebben een foerageerafstand van enkele honderden meters, waardoor de kans
klein is dat ze verschillende bedrijven bezoeken. Daarentegen kunnen andere veelvoorkomende
vogelsoorten wel de afstanden tussen nabijgelegen bedrijven overbruggen. Behalve een
mogelijke kleine rol voor ontsnapte nertsen en verwilderde katten, is het bij elkaar genomen
onwaarschijnlijk dat vrij-levende diersoorten van de onderzochte soorten een relevante rol
hebben gespeeld in het overbrengen van SARS-CoV-2 tussen nertsenbedrijven.

5

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Conclusies en aanbevelingen
Het verscherpte bestrijdingsprogramma met een combinatie van het melden van klinische
symptomen en intensieve monitoring van bedrijven heeft geleid tot opsporing van een groot aantal
positieve bedrijven. Ondanks het snelle ruimen, gecombineerd met verplichte hygiëneprotocollen,
beperkingen aan vervoer van o.a. dieren en mest en beperkingen aan uitwisselen van personeel
tussen bedrijven, kon doorgaande verspreiding tussen bedrijven niet worden gestopt binnen de
getroffen regio. Na juni zijn geen nieuwe introducties meer geweest van virussen uit mensen in de
nertsenhouderij maar vond wel doorgaande transmissie van virussen van bedrijf naar bedrijf plaats.
Het is nog onduidelijk hoe de verspreiding tussen de bedrijven vanaf de zomer heeft plaatsgevonden.
De genomen maatregelen hebben er waarschijnlijk wel aan bijgedragen dat de vijf virusvarianten
van nertsen in Zuidoost Nederland niet naar nertsenbedrijven in andere delen van Nederland zijn
verspreid. Transmissie naar mensen buiten de nertsenhouderij lijkt beperkt te zijn gebleven.
Er is een continue dreiging van ziekteverwekkers die tussen mens, dier en de omgeving kunnen
verspreiden en enorme gevolgen kunnen hebben voor de volksgezondheid, de gezondheid van
gehouden en vrij-levende dieren en de economie. De bestrijding van dergelijke infectieziekten vraagt
om een nauwe samenwerking tussen humane en veterinaire instanties onderling, en met andere
relevante instanties, bijvoorbeeld op gebieden van milieu en ecologie. Om snel in te kunnen grijpen
is een gestroomlijnde en goed gecoördineerde preventie, surveillance en bestrijding nodig.
Eén van de uitdagingen bij de integratie van informatie is de informatie-uitwisseling tussen alle
verschillende instanties, wat o.a. bemoeilijkt kan worden door de privacywetgeving. Bovendien werd
het vervolgonderzoek bemoeilijkt door de beperkingen ten gevolge van de pandemie, en de hoge
werkdruk bij o.a. de GGD-en en laboratoria.
Een andere uitdaging is om de rol van de verspreiding via de omgeving in kaart te brengen en aan
te kunnen pakken. Er is bijvoorbeeld nog relatief weinig bekend over het belang van deposities van
bepaalde ziekteverwekkers in het milieu, verspreiding via de lucht en de rol van vrij-levende dieren
en hoe dit het beste gemeten kan worden.
Het evalueren van de aanpak van de bestrijding van SARS-CoV-2 bij de nertsen, en die van andere
infectieziekten, biedt kansen om draaiboeken te optimaliseren voor de bestrijding en het
onderzoeken van toekomstige vergelijkbare uitbraken die om een ‘One Health’ benadering vragen.

6

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Toelichting van de aanpak en uitkomsten
Inleiding
Er zijn sinds 24 april 2020 in totaal 69 nertsenbedrijven SARS-CoV-2 besmet verklaard en 70
bedrijven geruimd. Bij de overige bedrijven heeft eind 2020 het pelzen van alle nertsen
plaatsgevonden en is sinds 8 januari 2021 het verbod op de pelsdierhouderij van kracht geworden.
Bij de nertsen zijn vijf virusclusters, aangeduid met A, B, C, D en E gevonden, waarvan A, C en D
het meest voorkwamen. Sinds begin september is alleen viruscluster A nog gevonden (Figuur 1). De
besmettingen zijn geconstateerd bij 44 bedrijven in Noord-Brabant, bij 23 bedrijven in Limburg en
bij 2 bedrijven in Gelderland.

Figuur 1. Verloop van de besmettingen in nertsenbedrijven en het vastgestelde viruscluster door Erasmus
MC. De gele balken geven aan wanneer monitoringsactiviteiten zijn gestart en extra maatregelen, zoals
hygiëneprotocollen, van kracht werden. Onder de figuur staan de werkzaamheden samengevat die hebben
plaatsgevonden bij de nertsenbedrijven en veelal gepaard gaan met veel contact met de dieren en inzet
van meer personeel dan in andere periodes.

Ondanks de ingestelde hygiëneprotocollen en het snel opsporen en ruimen van besmette bedrijven
bleven nieuwe besmettingen op nertsenbedrijven vastgesteld worden. Daarom is nader onderzoek
uitgevoerd om mogelijke besmettingsroutes te kunnen vaststellen.
Het onderzoek bestond uit vier hoofdonderdelen:
1. Een uitgebreid tracerings- en risicofactorenonderzoek aan de hand van informatie verzameld
door NVWA, uitgebreid met interviews en enquêtes;
2. Klinisch- en diagnostisch onderzoek op nertsenbedrijven;
3. Vergelijken van de genetische code van nertsen en mensen bij de verschillende bedrijven;
4. Risicobeoordeling van de mogelijke rol van vrij-levende diersoorten in de verspreiding van
SARS-CoV-2 tussen nertsenbedrijven.
De werkwijze en belangrijkste bevindingen per onderdeel worden hieronder toegelicht.

7

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

1.

Tracerings- en risicofactorenonderzoek

Werkwijze
Om mogelijke besmettingsroutes in kaart te kunnen brengen is informatie over contacten met, en
tussen nertsenbedrijven, systematisch verzameld. Daarbij werden de volgende mogelijke contacten
geïnventariseerd: contacten tussen mensen en nertsen, onderlinge contacten tussen mensen die met
nertsen werken, af- en aanvoer van dieren- en dierproducten, leveringen van voer en materialen,
aanwezigheid van huisdieren en aanwezigheid en mogelijke contacten tussen nertsen en vrij-levende
diersoorten rondom de bedrijven. Tevens zijn bedrijfsspecifieke data samengevat over locatie,
bedrijfsgrootte, huisvestingstype, voer-, water-, mest- en ventilatiesystemen en, indien bekend,
informatie over handelingen waarbij direct contact was met de nertsen, gebruik van persoonlijke
beschermingsmiddelen, gezondheidsklachten en de testhistorie van mensen.
Veel informatie was beschikbaar in de traceringsdossiers van NVWA, die voor alle besmette bedrijven
beschikbaar waren. Tevens zijn bij de serologische screening tussen april en juni 2020 van alle
nertsenbedrijven in Nederland enquêtes door GD afgenomen met vragen over het bedrijf, het
huishouden en bezoekers. Daarnaast hebben interviews plaatsgevonden met nertsenhouders tussen
eind juli en eind december 2020. Hieraan hebben 28 houders van nertsenbedrijven meegewerkt die
besmet waren en 6 van bedrijven waar geen SARS-CoV-2 is geconstateerd. Ook is gesproken met
dierenartsen, sectorvertegenwoordigers, GD- en NVWA-medewerkers die locatiebezoeken hadden
uitgevoerd. Een overzicht van de verzamelde informatie is te vinden in tabel 1.
Bij het traceringsonderzoek is steeds gekeken naar de uitkomsten van moleculair-genetisch
virusonderzoek (virussequentie-onderzoek, zie hoofdstuk 3). Bij een gelijkenis in virussequenties
werd gekeken of dit vanuit het traceringsonderzoek te verklaren was, en andersom, bij verbanden
die bij de tracering werden blootgelegd werd gekeken hoe waarschijnlijk het was dat dit tot een
besmetting van een bedrijf heeft geleid.
Voor het bron- en contactonderzoek zijn veterinaire en humane contactstructuren bekeken, los van
elkaar, maar ook in samenhang met elkaar. Bijvoorbeeld, als een voertuig op het erf komt is er niet
alleen een kans op virusoverdracht via wielen of geleverde materialen (waaronder voer) maar ook
via de betrokken chauffeur. En in het geval van afvoer van mest geldt dat dit mogelijk ook op het
land terecht kan komen. Dit benadrukt dat de ‘One Health’ benadering, met oog voor veterinaire,
humane en omgevingsaspecten, bij een dergelijk onderzoek noodzakelijk is.

Samenvatting resultaten
Patroon van besmettingen in tijd en ruimte
Opvallend was dat ondanks dat er minder werkzaamheden tussen mensen en nertsen plaats hebben
gevonden sinds eind juli, SARS-CoV-2 zich bleef verspreiden tussen nertsenbedrijven. Vanaf begin
september werd alleen viruscluster A nog vastgesteld (Figuur 1).
Naastgelegen bedrijven hadden soms een ander viruscluster, hoewel vanaf augustus in toenemende
mate geografische clustering werd gezien. Veel besmette nertsenbedrijven lagen op korte afstand
van elkaar (Tabel 2). Nabijheid van een ander SARS-CoV-2 besmet bedrijf lijkt zowel in Nederland
als ook in Denemarken (Boklund et al., 2021; EFSA & ECDC, 2021) een risicofactor voor besmetting
te zijn, maar welke onderliggende factoren dit kunnen verklaren is nog niet duidelijk. In Denemarken
(Boklund et al., 2021) werd een associatie gevonden tussen bedrijfsgrootte en de kans op besmetting
van een bedrijf. Vanwege regio-verschillen in bedrijfsgrootte kan dit verband in Nederland niet
onderzocht worden. Voor de besmette bedrijven werd in ieder geval geen associatie aangetoond
tussen bedrijfsgrootte en of het bedrijf voor of na augustus besmet werd verklaard. Ook zagen we
geen associatie tussen bedrijfsgrootte en de klinische en diagnostische uitkomsten.

8

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Tabel 1. Overzicht informatie voor het tracering en risicofactorenonderzoek
Informatie

Toelichting

NVWA

Bedrijf- en uitbraakdetails

Bedrijf, melding, datum diagnose en ruiming

Tracering

Locatie

Ligging, afstanden ander nertsenbedrijf

Tracering

Contacten nertsenfarms

Nevenlocaties, familie- of sociale contacten
nertsenfarms, gedeeld personeel, dierenarts,
voerleverancier en leveringsroutes

Tracering (incl.
voerroutes)

Beiden

Dier/diermaterialen afvoer Aan- en afvoer materialen, levende of dode
dieren, pelzen, mest

Tracering (incl.
mestafvoermeldingen)

Interview/enquete

Bedijfstype &
diermanagement

Toeleveringen vanaf buiten erf, staltype,
bedrijfsgrootte, werp en speenperiode, type
water, watersysteem, ventilatie,
voermanagement, afscheiding hokjes

Tracering (incl. foto's),
taxatie voor
dieraantallen

Beiden

Huisdieren

Huisdieren, andere gehouden dieren, zwerf- of
buurtkatten / testuitslagen

Tracering en
waarnemingen NVWA

Uitslagen

Beiden (incl. info
dierenartsen)

Vrij-levende wilde
diersoorten

Waarnemingen en toegankelijkheid vrij levende
wilde dieren (huiskatten, vossen, nertsen en
andere marterachtigen, vleermuizen, vogels,
insecten en ratten/muizen) / testuitslagen

Tracering en
waarnemingen NVWA

Uitslagen

Beiden (incl.
waarnemingen) /
bevindingen TRAAS
ongediertebestrijding

Personeel

Aantal erf- en stalbetreders, vaste medewerkers, Tracering (incl.
presentielijsten
vaste seizoensmedewerkers,
ruiming/
uitzendmedewerkers
bezoekersregistraties)

Beiden

Sociale contacten

Tracering
Woonvorm medewerkers,
gezinsleden/werknemers met contacten in zorg,
slachthuis, etc.

Beiden

Maatregelen humaan

Volgen hygiëneprotocollen, gebruik persoonlijke
beschermingsmiddelen
Ziekte- en testinformatie

Tracering &
waarnemingen NVWA

Beiden

Tracering en contact
GGD

Beiden

Ziekte en testuitslag
nertsen

Symptomen en testuitslagen

Testuitslagen

Virussequenties

Humaan en nertsen

Ziekte en testuitslag
humaan

WBVR

Uitslagen
Sequenties

GD enquête mei/juni Erasmus
en/of interviews UU MC
& GD na ruiming

UU-IRAS Wildlife werkgroep
katten
(Zoogdiervereniging,
project
Sovon, Erasmus MC, UU,
expertmeetings)

Data en
uitslagen
Uitslagen

Waarnemingen
Waarnemingen en
monsternames

Via GGD en
PAMM

Beiden + consultatie
dierenartsen
Sequenties

9

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Traceringsonderzoek
In tabel 2 zijn kenmerken van de bedrijven uit het traceringsonderzoek samengevat.
Veterinaire contactstructuur
Een groot aantal bedrijven had dezelfde dierenarts of voerleverancier, maar er zijn geen eenduidige
contacten gevonden tussen bedrijven binnen de verschillende virusclusters. Ook zijn er geen
aanwijzingen dat het virus via gemeenschappelijke voertuigen en materialen, voerleveringen of via
het verplaatsen van dieren of dierproducten is overgedragen. Bij vrijwel alle bedrijven werd het voer
vanaf de weg geleverd. De nertsenhouders gaven aan dat bij voer- en andere transporten chauffeurs
niet in de buurt van de nertsenhouders of dierverblijven kwamen, en dat als voertuigen wel binnen
de erfgrens kwamen de geldende hygiëneprotocollen werden opgevolgd. Het voer van dezelfde
fabriek, en soms ook hetzelfde voertuig, kwam tevens bij vele andere bedrijven die niet besmet zijn
geraakt. Ook is in juni 2020 door WBVR een steekproef van in totaal 29 verzamelmonsters van
volledig rantsoen onderzocht van vijf grote voerleveranciers, waarbij geen virus is aangetoond.
Eén derde van de bedrijven gaf aan dat opgeslagen drijfmest, voordat het bedrijf besmet bleek te
zijn, op land is geïnjecteerd. Dit was veelal in de buurt van het bedrijf. Onduidelijk is of, en hoeveel,
levensvatbaar virus hierin aanwezig is geweest en of dit had kunnen worden overgebracht naar een
ander bedrijf. Echter, op basis van de afstanden van deze percelen tot nertsenbedrijven, in
combinatie met het moment van uitrijden van de mest en de momenten van besmet raken van
nertsenbedrijven, is het onwaarschijnlijk dat dit een rol heeft gespeeld bij besmettingen naar andere
bedrijven.
Honden en katten
Bij veel nertsenbedrijven was een (waak)hond (62%) aanwezig. Veel minder bedrijven hadden zelf
katten (15%) op het bedrijf. Wel gaven veel nertsenhouders (75%) aan dat buurtkatten of
verwilderde katten op of rondom het bedrijf gezien werden.
Er is op 10 bedrijven onderzoek gedaan naar SARS-CoV-2 besmettingen bij honden en (zwerf)katten.
Hieruit bleek dat van 101 geteste katten (12 huiskatten en 89 zwerfkatten) in totaal drie (3%) van
de zwerfkatten PCR positief testten. Eén van de 13 honden (8%) had een positieve PCR test. Bij 11
zwerfkatten (van 62 geteste katten, 19%) en twee van de 13 honden (15%) konden antilichamen
tegen SARS-CoV-2 aangetoond worden met ELISA en een virusneutralisatietest (VNT). Uit de
keelswab van één van de katten werd een virussequentie gegenereerd die clusterde met de
nertsensequenties van hetzelfde bedrijf. Omdat er sprake was van besmettingen van (schuwe)
zwerfkatten heeft de meest waarschijnlijke introductie bij de katten via de nertsen (of
gecontamineerde stalmaterialen) plaatsgevonden. Er zijn geen directe aanwijzingen gevonden voor
transmissie van bedrijf naar bedrijf via katten (Van Aart et al., 2021, preprint). Echter, gezien de
afstanden die katten kunnen overbruggen, kan een rol ook niet worden uitgesloten (zie hoofdstuk
4).
Medewerkers
Bij analyse van de GD-enquête werd geen statistisch significante associatie gevonden tussen de
SARS-CoV-2 infectiestatus en het hebben van (vaste) medewerkers of inzetten van seizoenarbeiders.
Uit de analyse van de traceringsinformatie van besmette bedrijven, samengevat in tabel 2, bleek dat
51% van de besmette bedrijven maximaal vijf stalbetreders had. De meeste bedrijven (64%) hadden
niet meer dan twee vaste medewerkers en 78% niet meer dan drie seizoensmedewerkers. Vaak
kwamen dezelfde seizoensmedewerkers elk jaar terug bij hetzelfde bedrijf en woonden dan vlakbij
of op de nertsenfarm. Eén of meer tijdelijke medewerkers zonder vaste betrekking, die bijvoorbeeld
via een uitzendbureau werden ingehuurd tijdens drukke periodes, werden bij 26% van de bedrijven
ingezet (Tabel 2). Bij 86% bedrijven waren dit er minder dan twee (niet weergegeven in de tabel).
In figuur 1 is te zien dat werkzaamheden waarbij veel contact is met de dieren, en waarbij extra
mankracht nodig is naast de nertsenhouders en vaste medewerkers zelf, tot half/eind juli hebben
plaatsgevonden. Met name in de periode wanneer het extra personeel werd ingezet, was een
bezoekersregistratie nog niet verplicht. Daarna werd het aantal stalbetreders beperkt gehouden en
vertrokken veel seizoensmedewerkers en tijdelijke medewerkers naar eigen land zonder dat zij
getest zijn of via bron- of contactonderzoek te achterhalen waren. Hierdoor is niet vast te stellen of
deze mensen SARS-CoV-2 hebben binnengebracht of opgelopen tijdens de werkzaamheden.

10

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Tabel 2. Samenvatting resultaten van het traceringsonderzoek voor geruimde bedrijven
Kenmerk

% Ja over
totaal bekend*

Ja

Nee

Onbekend

Totaal
bekend#

Algemeen & veterinaire contacten
Besmet bedrijf < 3 km

74%

51

18

0

69

Besmet bedrijf < 3 km
zelfde viruscluster

65%

43

25

3

66

Woonhuis < 400 m
Huisvesting

65%

30

16

24

46

Sheds:54%

Hal/kas:23

Combi:9

70

Voerleverancier

A: 65%

Sheds:3
8 45
A:

B: 15

C: 9

69

Dierenartspraktijk

A: 77%

A: 54

Overig: 16

Mest op land

35%

21

39

10

60

Delen materialen /
voertuigen

10%

6

57

7

63

Afvoer kadavers < 3 wk
voor diagnose

17%

11

53

6

64

Zelfde eigenaar

46%

32

38

0

70

Familierelatie

54%

38
36

32
29

0
5

70
65

35

34

0

69

70

Eigenaren en medewerkers*

Gedeelde
werknemers
Stalbetreders

>=1

55%

<=5

51%

Gemiddeld = 5,94; mediaan = 5; min-max = 1-15
Vaste
Medewerkers1

<=2

64 %

SeizoensMedewerkers2

<=3

78%

Tijdelijke
Medewerkers3

>=1

44

25

0

69

Gemiddeld = 2,48; mediaan = 2; min-max = 1-8
54

15

0

69

Gemiddeld = 2,33; mediaan = 2; min-max = 0-8
26%

18

51

0

69

Gemiddeld = 0,49; mediaan = 0; min-max = 0-7

Symptomen
medewerkers4

61% (n=51)
45% (n=69)

31

20

18

51
Alle: 69

Positief getest (PCR)4

82% (n=51)
61% (n=69)

42

9

18

51
Alle: 69

Aanwezigheid van huisdieren op of rondom het bedrijf
Eigen katten

15%

9

51

10

60

Eigen honden

62%

41

25

4

66

Verwilderde- of
buurtkatten

75%

50

17

3

67

Andere huisdieren (incl.
vee)

54%

27

23

20

50

* % Ja = bepaald over aantal bedrijven waarvan informatie beschikbaar was. Bij ‘eigenaren en
medewerkers’ zijn gemiddelde, mediaan en min/max berekend over alle (69) besmet verklaarde
bedrijven; # Aantal bedrijven waarover informatie bekend is verschilt aan hand van beschikbare bronnen.
Soms is het 70e bedrijf in Putten, waar de besmetting niet officieel bevestigd werd, ook meegerekend;
1
Vaste medewerkers = incl. eigenaar of bedrijfsleider; 2 Seizoensmedewerkers = met vaste relatie met
bedrijf die elk jaar in het drukke seizoen komen werken; 3 Tijdelijke medewerkers = zonder vaste relatie
met bedrijf, die alleen in drukke periodes worden ingehuurd (zoals uitzendkrachten); 4 Volgens
beschikbare informatie bij verschijnen rapport. Het bovenste % geeft aan bij hoeveel bedrijven,
berekend over het aantal bedrijven waarvan informatie was, iemand positief is getest. Het onderste % is
berekend over alle (69) bedrijven.

11

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Van 55% van de bedrijven is bekend dat tussen een aantal bedrijven, voornamelijk in de periode
met veel werkzaamheden, werknemers zijn uitgewisseld. Deze hadden niet allemaal contact met de
nertsen (onder wie monteurs). Later in de uitbraak gebeurde dit veel minder, en dan voornamelijk
tussen bedrijven met dezelfde eigenaar of familie. Van een aantal grotere bedrijven is bekend dat
deze gebruik maakten van commerciële testlaboratoria om het personeel regelmatig te testen
voordat deze bij een (ander) bedrijf werden ingezet. Vanaf de eerste besmettingen hebben de
nertsenhouders het aantal medewerkers en ook sociale contacten met anderen, zowel binnen de
nertsenhouderij als daarbuiten, tot een minimum beperkt. Wel hielpen medewerkers van
nertsenbedrijven elkaar vaak bij de ruimingen. Dit waren meestal mensen van geruimde bedrijven.
Gegevens over humane gevallen
Bij 61% van de bedrijven waarvan informatie bekend was (n=51) werd genoemd dat iemand van
het bedrijf symptomen had gehad (Tabel 2). Een klein deel van deze medewerkers was negatief in
de SARS-CoV-2 PCR test. Bij 102 mensen op 42 van de 69 bedrijven (61%) was een positieve
testuitslag via de GGD bekend. In 57/102 gevallen was dit een nertsenvariant, van de andere
personen was geen sequentie bekend aan de hand waarvan onderscheid kan worden gemaakt tussen
de nertsenvirussen en andere circulerende SARS-CoV-2 virussen (zie hoofdstuk 3). De verschijnselen
van de positieve personen op nertsenbedrijven waren erg wisselend: sommige mensen hadden geen
symptomen, anderen noemden lichte verkoudheidsklachten, smaak- en geurverlies, vermoeidheid
en in ieder geval één medewerker is opgenomen op de intensive care.
In de meeste gevallen was de datum van de positieve humane testuitslag ná de datum waarop de
besmetting van het nertsenbedrijf was vastgesteld. Waar bij de eerste 16 bedrijven actieve ‘casefinding’ werd gedaan, konden daarna alleen mensen zich laten testen met klachten en werd er geen
bloedonderzoek om antilichamen te detecteren meer gedaan. Een aantal van de houders van grotere
bedrijven hebben vanwege dit testbeleid hun medewerkers regelmatig bij commerciële teststraten
laten testen. Hiervan zijn alleen positieve uitslagen bekend. Ook was het door beperkingen in de
informatie-uitwisseling vanwege privacyoverwegingen niet mogelijk namen uit dossiers en
bezoekersregistraties van NVWA te koppelen aan de mensen die positief zijn getest. Door deze
beperkingen was het niet mogelijk exact vast te stellen welke mensen wel en niet zijn getest en is
het onbekend welke mensen niet goed in beeld zijn gekomen en of er specifieke werkzaamheden of
type blootstelling (intensief contact ten opzichte van bijvoorbeeld alleen het wonen op het bedrijf)
verband hebben gehouden met besmettingen. Op basis van de beschikbare informatie kunnen we
vaststellen dat veel mensen besmet zijn geraakt die werkten met nertsen en/of woonden op de
besmette nertsenbedrijven. Blootstelling aan besmette nertsen gaat dus gepaard met een hoog risico
op een SARS-CoV-2 besmetting voor personen in direct contact met dieren.
Hygiënemaatregelen
Hoewel de meeste nertsenhouders tijdens interviews noemden dat ze de verplicht gestelde
hygiënemaatregelen grotendeels hebben opgevolgd, werd ook gezegd dat het moeilijk bleek alle
maatregelen consequent toe te passen. De niet-medische mondmaskers, die gebruikt moesten
worden volgens de eerste hygiëneprotocollen, werden vaak wel gebruikt. Extra maatregelen, zoals
spatbrillen of medische mondmaskers werden vrijwel niet toegepast, of door een beperkt aantal
mensen op het bedrijf. Spatbrillen vonden de mensen vaak onhandig omdat die in combinatie met
een mondkapje vaak besloegen. Het gebruik van medische mondmaskers was alleen bij de ruiming
en het pelzen verplicht. Opvallend is dat van in totaal 75 NVWA medewerkers die bij besmette
bedrijven, inclusief ruimingen, zijn geweest van drie mensen bekend is dat zij besmet zijn geraakt.
Hiervan werden twee mensen ziek binnen enkele dagen na de ruiming en één persoon na een
monstername. Het was niet mogelijk om de genetische code van het virus te bepalen. Hierdoor is
niet geheel zeker dat deze mensen tijdens de werkzaamheden besmet zijn geraakt met de
nertsenvariant van SARS-CoV-2, hoewel dit wel aannemelijk was aangezien de infectie kort na de
werkzaamheden werd bevestigd. Ervan uitgaand dat de infectie was opgelopen bij deze
werkzaamheden, valt op dat het percentage geïnfecteerde NVWA medewerkers wel veel lager is dan
het percentage geïnfecteerde werknemers op de bedrijven. Dit wijst erop dat de strikte protocollen
voor het bezoeken van de besmette bedrijven door NVWA-personeel, waaronder het dragen van
medische mondmaskers en spatbrillen, bij consequent toepassen en bij de betreffende
blootstellingsgraad en duur, besmettingen in de meeste gevallen konden tegengaan.

12

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Koppeling traceringsinformatie en virussequentie-onderzoek
Voor de bedrijven die wat betreft sequenties erg op elkaar leken, of waarvan bekend was uit de
analyse van de traceringsdata dat er mensen op meerdere bedrijven kwamen of dat er andere
relevante contacten hadden plaatsgevonden, is gekeken of de gelijkenis in sequenties hieruit te
verklaren was. Opmerkelijk was dat de virussequenties vanaf half augustus erg op elkaar leken. Met
de data die tot nu kon worden geanalyseerd hebben we dit nog niet kunnen verklaren. De
variantvirussen worden verder onderzocht in vergelijking met varianten die bij mensen zijn gevonden
om mogelijke veranderingen in eigenschappen te kunnen vaststellen of uitsluiten.
Voor een aantal bedrijven lijkt gedeeld personeel een rol te kunnen hebben gespeeld. Dit was
mogelijk het geval tussen eind april en begin mei voor een drietal bedrijven, begin juni tussen twee
bedrijven en eind juni/begin juli tussen twee bedrijven. Daarna zijn bij twee bedrijven in augustus
en vier bedrijven eind september mogelijke verbanden gevonden met gedeeld personeel.
Er is op verschillende manieren naar allerlei relevante verbanden gekeken. Sommige associaties op
basis van sequenties lijken misschien verband te houden met personeel, anderen met korte
afstanden tussen bedrijven en veel met nog onbekende factoren. En andersom, wanneer vanuit de
traceringsinformatie duidelijke verbanden aanwezig leken te zijn, bleek dit vaak niet te koppelen aan
vergelijkbare sequenties. Kortom, vooralsnog is voor een beperkt aantal bedrijven een mogelijke
epidemiologische verklaring gevonden voor de besmetting. Deze uitkomsten zijn vergelijkbaar met
wat is gevonden in Denemarken (Boklund et al., 2021). Nadere geavanceerde analyses zijn nog
gaande, maar worden uitgevoerd buiten dit onderzoek.

13

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

2.

Klinisch- en diagnostisch onderzoek op nertsenbedrijven

Werkwijze
Welke klinische verschijnselen bij nertsen kunnen wijzen op infectie, hoe het virus zich verspreidt
tussen de dieren en stallen en wanneer mogelijke introductiemomenten hebben plaatsgevonden is
onderzocht aan de hand van alle informatie die beschikbaar was over het klinische beeld en de
testuitslagen. De uitslagen die beschikbaar waren betroffen:








Early Warning (EW) onderzoek. Dit betrof het wekelijks insturen van recent gestorven dieren
naar GD voor onderzoek met een SARS-CoV-2 PCR test. In het begin konden maximaal vijf
dieren per week worden ingestuurd. Naderhand werd dit veranderd naar alle gestorven
dieren, waarbij uiteindelijk een maximum van 50 nertsen per bedrijf is gehanteerd.
Twee serologische onderzoeken, uitgevoerd eind mei/begin juni (alle nertsenbedrijven) en
in half/eind september (nertsenbedrijven gelegen in het risicogebied). Hier is op de
nertsenbedrijven van minimaal 60 dieren over het hele bedrijf een kleine hoeveelheid bloed
op een zogenaamd kammetje (een filtreerpapiertje ontworpen voor bloedverzameling)
aangebracht en getest met de door GD ontwikkelde SARS-CoV-2 ELISA (GD ELISA).
Ambtelijke monsternames. Hierbij werden standaard van 20 nertsen een keel- en
rectaalswab genomen (in sommige gevallen meer) en de klinische verschijnselen gezien op
het bedrijf genoteerd. Dit vond plaats na een klinische melding of positief resultaat uit de
EW of vanuit één van de twee serologische onderzoeken. In een beperkt aantal gevallen
werd tevens serologisch onderzoek gedaan met een virusneutralisatie test (VNT). Bedrijven
werden alleen als positief aangemerkt als door WBVR één of meer dieren positief zijn getest.
Resultaten van virussequencing van positieve keelswab monsters bij WBVR en Erasmus MC.

Een aantal bedrijven is na een verdenking vanuit de EW of een klinische melding negatief getest in
de ambtelijke monstername maar een paar weken later alsnog positief bevonden. Samen met het
verminderde contact met de dieren en minder personeel leidde dat tot de veronderstelling dat het
virus op sommige bedrijven mogelijk al in de periode met de intensieve werkzaamheden (voor
half/eind juli) was geïntroduceerd en al die tijd ongemerkt aanwezig is geweest. Om dit nader te
onderzoeken zijn extra monsternames uitgevoerd:

Vanaf eind juli zijn van 39 bedrijven in totaal 60 kadavers van net gedode nertsen naar GD
getransporteerd waarbij bloed werd verzameld op kammetjes en getest met de GD ELISA.

Bij acht bedrijven in september en oktober zijn uitgebreide monsternames uitgevoerd waarbij
112-317 keelswabs en een even groot aantal bloedmonsters per bedrijf zijn genomen,
willekeurig verdeeld over alle rijen en sheds of hallen op het bedrijf. Dit vond plaats een dag
na de ambtelijke monstername en kort voor het ruimen.

Samenvatting resultaten
Klinische verschijnselen

De mate van ziekte was sterk wisselend per bedrijf. De klinische verschijnselen die het meest
werden gezien waren verhoogde uitval, verminderde voeropname, verminderde activiteit,
bemoeilijkte ademhaling en snotneuzen, vaak met uitvloeiing of vastgekoekt materiaal rond
de neus en ogen, en bij sectie van dode dieren uitgebreide longontsteking.

Het aantal bedrijven dat is opgespoord op basis van melding van klinische verschijnselen, en
op basis van monitoring door middel van EW of serologische onderzoeken was ongeveer
gelijk. Na een klinische melding werd een meer gevarieerd en ernstiger klinisch beeld gezien
dan bij bedrijven die verdacht waren op basis van monitoring.

Bij bedrijven met viruscluster A en C werd een meer gevarieerd en ernstiger klinisch beeld
gezien dan bij cluster D.

Vanaf augustus veranderde het beeld en viel op dat vaker en meer verschillende typen
symptomen van het ademhalingsapparaat werden gezien (Figuur 2). Deze bevindingen
wijzen erop dat hetzelfde ziekteproces in ernstiger mate aanwezig was.
Diagnostische uitslagen

Het testen van keelswabs gaf significant meer positieve resultaten vergeleken met
rectaalwabs. Wanneer alleen rectaalswabs waren genomen, zou ruim een kwart van de
besmette bedrijven ten onrechte negatief getest zijn.

14

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Figuur 2. Verloop van het percentage (%) nertsen dat PCR positief is getest d.m.v. keelswabs bij ambtelijke monstername op de linker verticale as en het totale
aantal klinische verschijnselen van het ademhalingsapparaat per bedrijf (met een maximum van 9 verschillende typen symptomen) zoals gezien door de dierenarts
en/of door de nertsenhouder op de rechter as. Dit betrof symptomen waaronder oog- en neusuitvloeiing, bijgeluiden (zoals hoesten en proesten) en bemoeilijkte
ademhaling. Op de horizontale as is het bedrijf en de week van diagnose weergegeven. Met name vanaf augustus (NB27, week 32) werd een toename gezien in het
% positieve dieren en in de mate waarin verschillende klinische verschijnselen van het ademhalingsapparaat werden waargenomen. Het NB nummer verwijst naar
het nertsenbedrijf (uitbraaknummer). Deze zijn genummerd in volgorde van de vaststelling van besmetting.



Vanaf augustus waren meer keelswabs bij ambtelijke monstername positief dan bij bedrijven die voor augustus besmet werden verklaard (Figuur
2). De hoge virusprevalenties geven aan dat het virus snel kan spreiden tussen de nertsen in de bedrijven. Dit is ook gezien bij uitbraken in
Denemarken, waarbij het aantal PCR positieve dieren toenam van 13% naar 86% in vier dagen (Hammer et al., 2021).

15

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’









Er werden geen verschillen gezien in het percentage PCR positieve dieren tussen de
verschillende virusclusters.
Uit de serologische screening van alle bedrijven in mei/juni bleek dat er buiten het
risicogebied in Noord-Brabant/Limburg geen bedrijven in de GD ELISA positief waren, met
andere woorden dat er geen aanwijzingen waren dat daar het virus subklinisch op bedrijven
aanwezig was.
Bij 30 van de 39 geruimde bedrijven die bij ruiming serologisch zijn onderzocht met de GD
ELISA zijn antistoffen aangetoond. Bij zeven bedrijven werden geen antistoffen aangetoond.
Het zou hier kunnen gaan om een zeer recente infectie, omdat de test enkel IgG aantoont
(IgG antistoffen ontwikkelen zich waarschijnlijk vanaf een week na infectie). Maar het kan
ook een infectie in een beperkt deel van de nertsenpopulatie zijn geweest, die met het aantal
gekozen monsters, de wijze van monsterselectie en de gevoeligheid van de test gemist is.
Bij twee bedrijven was om technische redenen de test niet gelukt.
Ongeveer de helft van de bedrijven is opgespoord vanuit de monitoring, waarbij klinische
verschijnselen pas gezien werden bij de officiële monstername.
15 bedrijven (tussen begin juli en half oktober) werden na een verdenking op basis van
klinische verschijnselen of EW op kadavers negatief getest bij ambtelijke monstername maar
bleken later positief. Negen bedrijven zijn eenmaal eerder negatief getest bij ambtelijke
monstername, vijf bedrijven tweemaal eerder en één bedrijf zelfs driemaal eerder (12 weken
voor de uiteindelijke diagnose). Tussentijds waren deze bedrijven negatief in de EW. Vijf van
deze bedrijven bevonden zich onder de selectie van acht bedrijven die uitgebreider en
willekeurig over de stal zijn bemonsterd om vast te stellen of het virus hier langer had
gecirculeerd (zie hieronder).

Uitgebreide monstername bij acht bedrijven

Bij de ambtelijke monstername, die bij de meeste bedrijven een dag voor de uitgebreide
monstername had plaatsgevonden, waren bijna alle keelswabs positief. Voor drie bedrijven
was het percentage PCR positieve keelswabs (bij bemonsteren van circa 20 dieren) 100%,
voor de andere vier bedrijven was dit 80%, 85%, 95% en 96%. Bij het achtste bedrijf werden
geen PCR positieve dieren aangetroffen. Dit bedrijf was bij de tweede serologische screening
opgespoord.

Bij de uitgebreide monstername van willekeurige bemonsterde dieren over de hele stal een
dag later was het percentage positieve keelswabs voor de zeven bedrijven (excl. het bedrijf
met 0% positieve dieren) 100%. Bij deze zeven bedrijven vertoonde minder dan 10% van
de willekeurig over het bedrijf bemonsterde nertsen symptomen. Er waren zes bedrijven
positief in de serologische test (GD ELISA).
Samenvattend kan gesteld worden dat bij bedrijven die in het EW onderzoek herhaaldelijk negatief
waren getest circa 75-100% van de bemonsterde nertsen bij de ambtelijke monstername volgend
op een eerste positieve EW uitslag PCR positief bleken te zijn, met name vanaf augustus. Ook
wanneer nertsen geheel willekeurig over het bedrijf werden bemonsterd bleken alle monsters PCR
positief te zijn. Op basis hiervan, en wat bekend is uit herhaaldelijke monsternames op besmette
nertsenbedrijven in Denemarken (Boklund et al., 2021) en experimenten met nertsen en fretten
(EFSA & ECDC, 2021), lijkt SARS-CoV-2 snel te kunnen verspreiden tussen nertsen, zelfs als deze
zich in andere rijen, hallen of sheds bevinden. In de periode vanaf augustus gingen de besmettingen
ook steeds vaker gepaard met acute ziekteverschijnselen bij relatief veel van de dieren. Het beeld
dat is gezien zou kunnen passen bij het zich bevinden in de acute fase van de uitbraak. Een tweede
mogelijkheid is dat mutaties in de virussen zijn opgetreden die invloed hebben gehad op de mate
van verspreiding tussen de nertsen, maar dit kon niet worden aangetoond. We kunnen een infectie
bij een klein aantal dieren, die niet direct werd opgemerkt met de monitoringsactiviteiten en de
klinische meldplicht, op basis van deze uitkomsten niet uitsluiten. De serologische uitslagen samen
met de genetische bevindingen beschreven verderop (zie hoofdstuk 3), kunnen erop wijzen dat het
virus al eerder aanwezig was bij een aantal bedrijven. Omdat bedrijven wekelijks getest zijn in het
kader van EW, en tweemaal getest zijn in serologische screeningen, en geen klinische symptomen
van de ziekte zijn gezien, is het virus wellicht niet lang of in een heel beperkt deel van de populatie
aanwezig geweest. Bij het nader onderzoeken van ruim 50 van de positieve monsters van drie van
deze bedrijven is daarom ook gekeken naar het aantal mutaties om een inschatting te kunnen maken
van hoe lang het virus heeft gecirculeerd op het bedrijf tussen de dieren. De betekenis van het aantal
gevonden mutaties wordt nog nader geanalyseerd (zie hoofdstuk 3).

16

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

3.

Vergelijken van de genetische code van nertsen en mensen

Werkwijze
Van alle humane en een aantal nertsenmonsters zijn de sequenties bepaald. Keelswabs van nertsen
van alle positieve bedrijven zijn gesequenced met uitzondering van NB22, NB30 en NB37 aangezien
hiervan geen samples met voldoende RNA concentraties beschikbaar waren. Deze materialen zijn
verzameld tijdens de ambtelijke monstername, door WBVR getest met RT-PCR, en vervolgens
doorgestuurd naar Erasmus MC. Per bedrijf zijn waar mogelijk vijf monsters geselecteerd met de
hoogste virale concentraties om te sequencen. Waar mogelijk zijn materialen van positief geteste
personen gerelateerd aan de positieve bedrijven opgevraagd, maar dat was vanwege de complexe
logistiek niet in alle gevallen mogelijk. Serologie is bij mensen niet meer uitgevoerd na
uitbraaknummer 16.
Om te bepalen of er besmettingen van personen wonend in de buurt van nertsenbedrijven heeft
plaatsgevonden heeft tweemaal een screening plaatsgevonden van een random selectie van COVID19 patiënten in dezelfde postcoderegio als de besmette nertsenbedrijven. In de eerste screening zijn
34 SARS-CoV-2–positieve monsters rondom uitbraaknummers 1-4 (verzameld tussen 4 maart - 29
april 2020) gesequenced. De tweede screening vond plaats van 15-10-2020 tot 16-11-2020 in de
postcoderegio's van de 69 SARS-CoV-2 positieve nertsenbedrijven. Er zijn 10 SARS-CoV-2 positieve
monsters per postcode opgevraagd. Niet in alle gevallen was het mogelijk om 10 monsters te
onderzoeken omdat er niet altijd 10 SARS-CoV-2 positieve personen in de geselecteerde tijdsperiode
waren gedetecteerd of omdat niet alle monsters bewaard waren door de laboratoria.

Samenvatting resultaten
Introductie en transmissie
 Op basis van de sequentie-informatie hebben de eerste introducties in de nertsenpopulatie
enkele weken voor de eerste detecties van positieve nertsenbedrijven plaatsgevonden,
waarschijnlijk tussen halverwege maart en eind april.
 Er is sprake geweest van vijf verschillende introducties vanuit mensen naar nertsen waarna
transmissie tussen nertsenbedrijven heeft plaatsgevonden. De virussen op de meeste
bedrijven behoorden tot cluster A. Tijdens de verspreiding binnen bedrijven treden mutaties
op die bij de meeste bedrijven zorgen voor een herkenbaar sequentiepatroon per bedrijf.
Deze patronen zijn ook gebruikt om vast te stellen of er bij personen met contact met nertsen
sprake was van zoönotische infecties.
Specifieke mutaties in nertsenvirussen
 In de nertsenvirussen is een aantal mutaties te zien in de spike regio, belangrijk voor de
binding met de ACE2 receptor en ook de binding van antilichamen. Een aantal van deze
mutaties komt overeen met mutaties die te zien zijn in sequenties uit geïnfecteerde nertsen
uit Litouwen en Denemarken. Het is nog niet bekend wat het effect is van de gevonden
mutaties.
 De monsters met spike mutaties zijn opgekweekt en worden verder gekarakteriseerd door
middel van virusneutralisatietesten om de mate van binding van neutraliserende antistoffen
in sera van eerder geïnfecteerde en gevaccineerde mensen te onderzoeken.
Humane infecties
 102 mensen op 42 van de 69 bedrijven (61%) testten positief op SARS-CoV-2 in de periode
april-november 2020. In 57/102 gevallen was dit een nertsenstam, van de andere personen
was geen sequentie bekend aan de hand waarvan onderscheid kan worden gemaakt tussen
de nertsenvirussen en andere circulerende SARS-CoV-2 virussen Deze 57 personen waren
gelinkt aan 28 nertsenbedrijven (medewerkers, eigenaren en gezin). Alle sequenties
clusteren met de sequenties gevonden in de nertsen op die bedrijven.
 In de eerste postcodescreening zijn geen sequenties gevonden die clusteren met de
nertsenclusters. In de tweede screening is één sequentie gevonden die in cluster A valt
(inclusief F486 mutatie), positief bevonden op 1 november 2020. Deze persoon rapporteerde
geen contact met nertsenbedrijven, of mensen die op nertsenbedrijven woonden of werkten.
Twee andere sequenties (juli en oktober) die clusteren met nertsen in cluster A,

17

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

respectievelijk cluster C zijn gevonden in de zogenaamde kiemsurveillance die regulier door
RIVM en Erasmus MC wordt uitgevoerd (Kiemsurveillance | RIVM). Beide patiënten hadden
geen link met een nertsenhouderij en woonden buiten de risicoregio met besmette
nertsenbedrijven. Dit wijst op beperkte verspreiding in de algemene bevolking. Na 1
november 2020 zijn geen sequenties meer gedetecteerd in de Nederlandse bevolking die
lijken op de nertsensequenties. Daarom wordt aangenomen dat de circulatie in mensen met
de nertsenvariant buiten de nertsenhouderij beperkt is gebleven en wordt niet verwacht dat
deze virusvarianten nog zullen worden aangetroffen in mensen.
Uitgebreide monstername

Drie van de acht bedrijven waarbij uitgebreide monstername heeft plaatsgevonden (zie
hoofdstuk 2) zijn geselecteerd voor nader onderzoek op basis van de diversiteit in de
sequenties die op dat moment bekend waren uit de ambtelijke monstername door NVWA
(deze bedrijven lieten de grootste diversiteit zien). Deze ambtelijke monstername door
NVWA was een dag voor de uitgebreide monstername uitgevoerd. De dieren waarvan een
keelswab was afgenomen waren willekeurig over het gehele bedrijf gehuisvest. Bij de
monstername werden kenmerken van de dieren genoteerd (geslacht, leeftijd, kleurslag en
klinische verschijnselen), en de exacte locatie ingetekend op plattegronden. Bij de selectie
van monsters voor sequencing (in totaal ruim 50 monsters van de drie bedrijven) is gezorgd
voor een gelijke verdeling over alle rijen kooien over het hele bedrijf, waardoor het aantal
monsters verschillend was door verschillen in grootte en indeling van de bedrijven. Tevens
is ervoor gezorgd dat alle leeftijdsgroepen, geslachten en kleurslagen evenredig
vertegenwoordigd waren in de selectie. Tussen de sequenties per bedrijf (n=13-20) was het
verschil maximaal vijf of zes nucleotiden.

De gegenereerde sequenties, die deel uitmaken van cluster A, wijzen mogelijk op meerdere
introducties per bedrijf of een gemeenschappelijke bron. Daarom is het nog niet mogelijk om
aan de hand van de diversiteit de tijd tussen introductie en detectie te schatten. Er zijn
geavanceerde analyses voor nodig om hier meer zicht te op te krijgen die buiten dit
onderzoek nog gaan plaatsvinden.

18

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

4.

Risicobeoordeling van de mogelijke rol van vrij-levende diersoorten
in de verspreiding van SARS-CoV-2 tussen nertsenbedrijven

Werkwijze
Voor de risicobeoordeling van verspreiding van SARS-CoV-2 tussen bedrijven via vrij-levende wilde
en gedomesticeerde diersoorten was het onderzoek gericht op vier inschattingen. Eerst is een
inschatting gemaakt welke vrij-levende diersoorten mogelijk betrokken kunnen zijn bij de
verspreiding van SARS-CoV-2 tussen nertsenbedrijven, gebaseerd op een inschatting van de
gevoeligheid voor SARS-CoV-2 van de diersoort, het vóórkomen van de soort in de regio met SARSCoV-2 positieve nertsenbedrijven en of het aannemelijk is dat de soort op een nertsenbedrijf komt
(aandachtsoorten). Ten tweede is een inschatting gemaakt over de mogelijkheid van vrij-levende
diersoorten om contact te maken met gehouden nertsen. Ten derde hebben we gekeken of vrijlevende dieren de afstanden tussen bedrijven kunnen overbruggen. Ten vierde is onderzocht of er
aanwijzingen zijn dat in vrij-levende dieren SARS-CoV-2 infecties circuleren.

Samenvatting resultaten
De aandachtssoorten
Dieren kunnen SARS-CoV-2 verspreiden via het mechanisch verplaatsen van virus en/of wanneer ze
zelf een actieve infectie doormaken en virus uitscheiden (productieve infectie). Mechanische
verspreiding kan waarschijnlijk gedurende een veel kortere periode plaatsvinden. Een productieve
infectie daarentegen zorgt voor uitscheiding van infectieus virus over langere tijd. De aanname voor
de selectie van aandachtssoorten is dat dieren die virus alleen mechanisch overdragen een minder
groot risico vormen voor de verspreiding tussen nertsenbedrijven vergeleken met dieren die een
productieve infectie met het virus kunnen doormaken.
Er zijn aanwijzingen uit de literatuur gevonden dat roofdieren (marterachtigen, katachtigen en
hondachtigen) gevoelig zijn voor infectie. Voor vleermuizen kunnen we niet uitsluiten dat sommige
soorten gevoelig zouden kunnen zijn voor infectie. Er zijn geen aanwijzingen uit de literatuur dat
vogels, ratten, stal-, huis- en vleesvliegen een infectie met SARS-CoV-2 door kunnen maken. Deze
laatste diersoorten zouden het virus mogelijk wel via mechanische transmissie kunnen verspreiden.
De kennis over welke diersoortgroepen wel of niet een productieve infectie kunnen doormaken is
nog onvolledig, in het bijzonder voor de verschillende SARS-CoV-2 varianten. Zeer recent is
beschreven dat laboratoriummuizen wel te infecteren zijn met de recent opgedoken Zuid-Afrikaanse
en Braziliaanse varianten van SARS-CoV-2 en niet met het oorspronkelijke virus (Montagutelli et al.,
2021, preprint).
De kans op infectie van de aandachtssoorten door contact met nertsen
De kans op mechanische transmissie en productieve infectie hangt samen met de mogelijkheden tot
contact met nertsen. Dit hangt samen met het vóórkomen van de soorten in de regio, met de
mogelijkheden van de soorten om bedrijven op te komen en af te komen, en of er vanuit het gedrag
van de soort verwacht kan worden dat ze een bepaalde mate van contact met nertsen maken,
wanneer ze eenmaal op een bedrijf zijn.

Vóórkomen in de regio: De volgende wilde roofdiersoorten komen algemeen voor in de regio
van de besmette nertsenbedrijven: vos (Vulpes vulpes), das (Meles meles), steenmarter
(Martes foina), bunzing (Mustela putorius) en Amerikaanse nerts (Neovison vison). De
volgende vleermuissoorten komen algemeen voor in de regio van de nertsenbedrijven en
kunnen foeragerend worden verwacht in en direct rond stallen met nertsen: gewone
dwergvleermuis (Pipistrellus pipistrellus), gewone en grijze grootoorvleermuis (Plecotus
spp.), laatvlieger (Eptesicus serotinus), en franjestaart (Myotis nattereri). Daarnaast komen
minstens 30 verschillende vogelsoorten waarschijnlijk regelmatig voor op en rond het
merendeel van de Nederlandse nertsenbedrijven.

De inrichting en infrastructuur van de onderzochte nertsenbedrijven was dusdanig, dat
allerlei vrij-levende diersoorten de nertsenstallen zowel konden binnenkomen als uitgaan.
Deze betroffen zowel verschillende soorten roofdieren, vleermuizen en vogels, als vrijlevende gedomesticeerde dieren als huiskatten, en ontsnapte nertsen.

19

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’



Wanneer de vrij-levende dieren een nertsenbedrijf binnengaan is te verwachten dat
roofdieren dichtbij de nertsen zullen komen, onder andere door hun interesse in het voer wat
op de kooien ligt. Daardoor bestaat de kans dat ze geïnfecteerd kunnen raken met SARSCoV-2. Vogels, ratten- en muizensoorten en andere soorten kunnen eveneens dichtbij de
nertsen komen, al dan niet aangetrokken door voer, uitwerpselen, strooisel of en/of andere
materialen. Vleermuizen zullen op grotere afstand van de nertsen vliegen en foerageren.

De mogelijkheden van vrij-levende dieren om de afstanden tussen bedrijven te overbruggen

Gelet op hun gemiddelde foerageerafstanden en leefgebied, zouden geïnfecteerde individuen
van huiskatten en Amerikaanse nertsen in principe in staat zijn om SARS-CoV-2 over te
brengen naar naburige nertsenbedrijven.

Het is ook in theorie mogelijk dat andere carnivoren en vleermuizen meerdere nabijgelegen
nertsenbedrijven bezoeken, en op die manier SARS-CoV-2 zouden kunnen overbrengen,
indien zij geïnfecteerd zijn (wilde carnivoren: 1-3 km; vleermuizen: > 6 km).

Van ca. 30 verschillende vogelsoorten die op nertsenbedrijven te verwachten zijn hebben er
ca. 20 een middelgrote tot grote actieradius (honderden meters tot meerdere kilometers),
die hen in staat stelt om meerdere bedrijven te bezoeken. Daarvan zijn de volgende
vogelsoorten meerdere malen gerapporteerd op nertsenbedrijven: enkele soorten meeuwen,
duiven, kraaien en zwaluwen, alsmede spreeuwen (Sturnus vulgaris). Huismussen (Passer
domesticus) zijn ook waargenomen op bedrijven, maar hebben een beperkte
foerageerafstand, en de kans is daardoor zeer klein dat ze verschillende bedrijven bezoeken.
De waarschijnlijkheid van vóórkomen en vestiging van SARS-CoV-2 in aandachtssoorten

Uit virologische en antistoffenanalyse bleken zowel 12 huiskatten (allemaal verwilderde
katten, gevangen op SARS-CoV-2 positieve nertsenbedrijven) als twee ontsnapte
Amerikaanse nertsen een SARS-CoV-2 infectie te hebben, of gehad te hebben. Het is
waarschijnlijk dat de katten en nertsen de infectie hebben opgedaan op een nertsenbedrijf.
Op grond van virologische analyses van vrij-levende wilde dieren (50 karkassen en 755
fecesmonsters van das, bunzing, steenmarter, wezel, vos, gewone of grijze
grootoorvleermuis, gewone of ruige dwergvleermuis, laatvlieger, merel, torenvalk), waren
geen aanwijzingen voor productieve SARS-CoV-2 infecties. Hoewel een rol in
virustransmissie van vrij-levende wilde diersoorten ten tijde van de uitbraken hiermee niet
kan worden uitgesloten, maakt de afwezigheid van virusdetectie dit wel onwaarschijnlijker
omdat SARS-CoV-2 blijkbaar niet uitgebreid circuleert in deze vrij-levende wilde
diersoorten.

Uit virologische analyse van gevonden dode vrij-levende wilde vogels op twee positieve
nertsenbedrijven bleek op de poten van twee (huis)mussen, en op de veren van één van
deze twee mussen, genetisch materiaal (virus RNA) van SARS-CoV-2 te kunnen worden
gedetecteerd. De hoeveelheid genetisch materiaal was echter onvoldoende voor het kunnen
uitvoeren van een viruskweek om vast te stellen of het infectieus virus betrof. Een torenvalk
(Falco tinnunculus) en twee merels (Turdus merula) van twee andere bedrijven waren
negatief. Dit geeft aan dat de buitenzijde van vogels bevuild kan raken met besmet
materiaal, zoals ook beschreven voor mest, strooisel en veegdoekjes (de Rooij et al., 2021,
preprint). Dit wijst erop dat mechanische transmissie van SARS-CoV-2 via vogels in theorie
een mogelijkheid is, echter, de inschatting is dat de kans erop erg klein lijkt te zijn.

20

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Afsluitende woorden, geleerde lessen en aanbevelingen
In dit onderzoek is vanuit veel verschillende expertises kennis verzameld en uitgewisseld om inzicht
te krijgen in het relatieve belang van de verschillende infectie- en verspreidingsroutes. Hierbij zijn
informatie uit bron- en contactopsporingsonderzoek, gegevens van klinische waarnemingen en
uitslagen van nadere diagnostiek en genetische codes van virussen bij nertsen en mensen in
samenhang met elkaar bestudeerd door het consortium. De hoofdconclusies, zoals weergegeven in
de samenvatting aan het begin van dit rapport, zijn het resultaat van dit proces.
Buiten dit onderzoeksproject gefinancierd door het ministerie van LNV en het ministerie van VWS,
maar binnen dit consortium dat samenwerkt in the Netherlands Centre for One Health (NCOH) zal
het onderzoek nog voortgezet worden. Er vinden nog analyses plaats met complexe wiskundige
modellen, waarbij gegevens uit het genetisch onderzoek, informatie over de verspreiding in ruimte
en tijd van infecties bij mens en dier, en mogelijke risicofactoren nog nader in samenhang worden
geanalyseerd. Daarnaast wordt nader onderzoek gedaan naar de betekenis van de verschillende
mutaties die zijn gevonden in de nertsenvirussen. Aanvullende informatie zal dan ook nog in
wetenschappelijke publicaties volgen.
Er is tijdens dit onderzoek niet alleen kennis verzameld over de inhoudelijke vragen die zijn gesteld
over infectie- en verspreidingsroutes. Ook uit de ervaringen tijdens dit onderzoek is een hoop te
leren. Terugkijkend op het proces zijn is een aantal zaken opgevallen en naar aanleiding daarvan
hebben we een aantal aanbevelingen hieronder samengevat.
Covid-19 is een virusziekte waarbij zowel mens als dier de ziektekiem kunnen doorgeven, en waarbij
nog weinig bekend is over mogelijke bronnen van het virus (virusreservoirs en virusgastheren) en
overlevingsduur van het virus in de omgeving. Dit maakt de bestrijding ervan extra moeilijk. Een
dergelijke infectieziekte vraagt om een 'One Health' aanpak met nauwe samenwerking tussen
humane en veterinaire instanties onderling, en met andere relevante instanties, bijvoorbeeld op
gebieden van milieu en ecologie. Hierbij is een gestroomlijnde en goed gecoördineerde
interdisciplinaire samenwerking bij de preventie, surveillance en bestrijding nodig, met realtime informatie-uitwisseling tussen de verschillende domeinen om snel genoeg te kunnen
ingrijpen. Het direct betrekken van een onderzoeksgroep met vertegenwoordigers uit diverse One
Health disciplines, die samenwerkt met overige (overheids)instanties, kan hierbij nuttige input
leveren voor het beleid rondom de opsporing en bestrijding.
Hierover is verder het volgende op te merken:


Er is veel multidisciplinair samengewerkt door allerlei instanties en snel gehandeld om de
infecties bij mens en dier snel te kunnen opsporen. Binnen korte tijd zijn verschillende
monitoringsprogramma's zoals het Early Warning systeem, met wekelijks inzenden van
kadavers en serologische screeningen ontwikkeld en uitgevoerd, en is ook breder gekeken
naar andere diersoorten dan nertsen. Deze monitoringsprogramma's werkten aanvullend op
de ingestelde aangifteplicht bij de opsporing van nieuwe besmette bedrijven.



Ook werd onderzoek ingezet bij de bedrijven. Allereerst bij de eerste vijf bedrijven, waarbij
onder meer ook naar risico’s voor omwonenden is gekeken door het uitvoeren van
luchtmetingen in de omgeving, en daarna om de besmettingsroutes te bestuderen. Een
dergelijke aanpak, met snel inzetten van programma’s om bij verschillende diersoorten en
mensen infecties te kunnen detecteren, in combinatie met wetenschappelijk onderzoek, zorgt
ervoor dat de opgedane kennis uit monitoring en nader onderzoek direct kan worden ingezet
voor de bestrijding.



Een uitdaging bij het integreren van informatie is de communicatie en informatieuitwisseling tussen instanties van de verschillende domeinen. Bij de informatie-uitwisseling
tussen humane en veterinaire instanties, o.a. bij het bron-en contactonderzoek, moest
rekening worden gehouden met privacywetgeving. Daarnaast werd het vervolgonderzoek
bemoeilijkt door de beperkingen ten gevolge van de pandemie en de hoge werkdruk bij o.a.
de GGD-en en laboratoria.

21

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Hierdoor was het bijvoorbeeld niet mogelijk vast te stellen welke mensen wel of niet zijn
getest, weten we niet welke mensen niet goed in beeld zijn gekomen en of er specifieke
werkzaamheden of typen blootstelling (van intensief contact met de dieren tot bijvoorbeeld
alleen het wonen op het bedrijf) verband hebben gehouden met het risico op besmetting. Dit
kan een effectieve bestrijding in de weg staan. Voor de toekomst zou het aan te bevelen zijn
om meer mogelijkheden te hebben om informatie te delen in geval van uitbraken met
zoönotische infecties.


De goede samenwerking en betrokkenheid van o.a. de NVWA als integraal onderdeel van
het onderzoeksconsortium maakte het mogelijk de standaardtracering door de NVWA in
te zetten voor het onderzoek naar mogelijke besmettingsroutes en vroeg in de epidemie uit
te breiden met extra vragen, o.a. betreffende humane contacten en het verloop van het
klinische beeld en deze op de contactstructuur binnen de nertsenhouderij af te stemmen.
Toen bleek dat sommige vragen over de duur van circuleren van het virus op bedrijven
moeilijk te beantwoorden waren, werd mogelijk gemaakt voor de onderzoeksgroep om extra
monsters te nemen, waarbij alle instanties en de nertsenhouders zich flexibel opstelden om
dit mogelijk te maken.



Bij het traceringsonderzoek werd uitgebreid gekeken naar routes van passieve verspreiding
via mensen, voertuigen, diermaterialen etc., die van oudsher als belangrijke
besmettingsroutes worden beschouwd in de dierziektebestrijding. De ingestelde maatregelen
zoals bezoekers- en vervoersverboden zijn van groot belang om verspreiding te beperken.
Het virus is niet bij nertsenbedrijven in andere delen van het land gevonden, maar de
maatregelen bleken niet voldoende te zijn om doorgaande verspreiding in de regio waar de
eerste besmettingen plaatsvonden tegen te gaan. Vanuit het traceringsonderzoek kon voor
de clustering van infecties en de doorgaande verspreiding tussen bedrijven in dit gebied, wat
ook in andere landen werd gezien (EFSA & ECDC, 2021) en vaker wordt gezien bij
dierziekten, geen verklaring worden gevonden.
o

Het niet volledig kunnen verklaren van de verspreiding vanuit het reguliere
traceringsonderzoek geeft aan dat het vergroten van kennis over de mogelijke rol
van o.a. deposities en verspreiding van ziekteverwekkers in het milieu, verspreiding
via de lucht, mechanische verspreiding via mensen, voertuigen of andere vectoren
en de rol van vrij-levende dieren, en hoe dit het beste gemeten kan worden, nuttig
kan zijn voor de bestrijding. Het is niet ondenkbaar dat dergelijke besmettingsroutes,
met op zichzelf een kleine kans op virusoverdracht, toch relevant kunnen zijn in de
dierziektebestrijding, met name wanneer de bedrijven dichtbij elkaar liggen. Er wordt
nog gewerkt aan het modelleren van het verspreidingspatroon van deze uitbraken,
om meer inzicht te krijgen in de relatieve rol van verschillende mogelijke
besmettingsroutes.

o

De SARS-CoV-2 uitbraken in nertsenbedrijven passen in een algemeen bekend
patroon dat verspreiding van infectieziekten gemakkelijker kan plaatsvinden
wanneer veel dieren en bedrijven zich dicht bij elkaar bevinden. Dit verhoogt ook de
kans dat mensen in aanraking komen met deze virussen. Bij virusverspreiding tussen
veel dieren neemt bovendien de kans op het ontstaan van veranderingen in het virus
toe.

Daarom is het belangrijk verschillende typen potentiële besmettingsroutes, ook bij
toekomstige uitbraken, direct bij het onderzoek bij uitbraken te betrekken. Daarnaast is aan
te bevelen dat wanneer transities naar andere typen dierhouderijsystemen worden
overwogen, hierbij de infectieziektebestrijding mee te laten wegen. Het is belangrijk om een
systeem te hebben waarbij infecties zo goed mogelijk worden voorkómen, tijdig kunnen
worden opgespoord, maar er ook mogelijkheden zijn om infecties snel in te dammen als ze
toch toeslaan, waarbij factoren zoals de locatie en dichtheid van bedrijven en dieren een rol
kunnen spelen.

22

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Samenvattend kunnen we stellen dat de introductie van SARS-CoV-2 in nertsen en de
daaropvolgende verspreiding en evolutie van het virus in de nertsenpopulatie een moeilijk te
bestrijden probleem was. De monitoring, surveillance en tracering zijn snel op gang gekomen
om de infecties zo snel mogelijk op te sporen. Ook is er snel na diagnose tot ruiming overgegaan en
zijn hygiëneprotocollen opgesteld, waarbij o.a. het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen
bij het werken met de nertsen verplicht werd gesteld. Er is dus veel aan gedaan om de blootstelling
van mensen aan het virus en de overdracht van infecties te beperken. Desondanks is het niet gelukt
de virusverspreiding tussen nertsenbedrijven te stoppen en zijn mensen werkzaam op
nertsenbedrijven besmet geraakt. Wel is waarschijnlijk voorkomen dat de infectie in andere delen
van Nederland is toegeslagen in nertsenbedrijven. Hoewel ondanks alle ingestelde maatregelen en
hygiëneprotocollen op in ieder geval 61% van de besmette bedrijven mensen besmet zijn geraakt,
lijkt de verspreiding naar mensen buiten de nertsenhouderij beperkt te zijn gebleven.
Het is aan te bevelen om de aanpak van de bestrijding van SARS-CoV-2 bij de nertsen, en die
van andere infectieziekten, samen met de uitkomsten van onderzoek (inclusief de
eerdergenoemde modelstudies) door vertegenwoordigers van de verschillende domeinen (mens, dier
en omgeving) te laten evalueren. Hierbij kan worden bekeken welke informatie bruikbaar is
gebleken voor de tracering, welke informatie ontbrak om additionele mechanismen van verspreiding
op te helderen, welke gerichte metingen een bijdrage kunnen leveren aan het in kaart brengen van
deze mechanismen en/of voor surveillance, en wie dit kunnen uitvoeren. Aan de hand hiervan kunnen
draaiboeken worden voorbereid of bestaande worden geoptimaliseerd voor de bestrijding
van toekomstige vergelijkbare uitbraken die een ‘One Health’ benadering vragen.

23

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Bronnen
Wetenschappelijke publicaties van het consortium
De gepubliceerde werken (inclusief preprint versies die nog niet zijn geaccepteerd voor publicatie)
tot nu toe zijn opgesomd. Veel meer publicaties zijn nog in voorbereiding.
Molenaar RJ, Vreman S, Hakze-van der Honing RW, Zwart R, de Rond J, Weesendorp E, Smit LAM,
Koopmans M, Bouwstra R, Stegeman A, van der Poel WHM. Clinical and Pathological Findings in
SARS-CoV-2 Disease Outbreaks in Farmed Mink (Neovison vison). Veterinary Pathology. 2020,
57 (5), pp. 653-657.
https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0300985820943535
Oreshkova N, Molenaar RJ, Vreman S, Harders F, Oude Munnink BB, Van der Honing RWH,
Gerhards N, Tolsma P, Bouwstra R, Sikkema RS, Tacken MGJ, de Rooij MMT, Weesendorp E,
Engelsma MY, Bruschke CJM, Smit LAM, Koopmans M, van der Poel WHM, Stegeman A. SARSCoV-2 infection in farmed minks, the Netherlands, April and May 2020. Eurosurveillance. 2020,
25 (23), art. no. 2001005.
https://www.eurosurveillance.org/content/10.2807/1560-7917.ES.2020.25.23.2001005
Oude Munnink BB, Sikkema RS, Nieuwenhuijse DF, Molenaar RJ, Munger E, Molenkamp R, van der
Spek A, Tolsma P, Rietveld A, Brouwer M, Bouwmeester-Vincken N, Harders F, Hakze-van der
Honing R, Wegdam-Blans MCA, Bouwstra RJ, Geurts van Kessel C, van der Eijk AA, Velkers FC,
Smit LAM, Stegeman A, van der Poel WHM, Koopmans MPG. Transmission of SARS-CoV-2 on
mink farms between humans and mink and back to humans. Science. 2020, Nov 10:eabe5901.
https://doi.org/10.1126/science.abe5901
de Rooij MMT, Hakze-Van der Honing RW, Hulst MM, Harders F, Engelsma M, van de Hoef W,
Meliefste K, Nieuwenweg S, Oude Munnink BB, van Schothorst I, Sikkema RS, van der Spek AS,
Spierenburg M, Spithoven J, Bouwstra R, Molenaar RJ, Koopmans MPG, Stegeman A, van der
Poel WHM, Smit LAM. Occupational and environmental exposure to SARS-CoV-2 in and around
infected mink farms. medRxiv 2021.01.06.20248760;
https://doi.org/10.1101/2021.01.06.20248760 (preprint, not yet peer-reviewed)
van Aart AE, Velkers FC, Fischer EAJ, Broens EM, Egberink H, Zhao S, Engelsma M, Hakze-van der
Honing RW, Harders F, de Rooij MMT, Radstake C, Meijer PA, Oude Munnink BB, de Rond J,
Sikkema RS, van der Spek AN, Spierenburg M, Wolters WJ, Molenaar RJ, Koopmans MPG, van
der Poel WHM, Stegeman A, Smit LAM. SARS-CoV-2 infection in cats and dogs in infected mink
farms. Authorea. April 12, 2021. https://doi.org/10.22541/au.161821264.49927405/v1
(preprint, submitted to Transboundary and Emerging Diseases, not yet peer-reviewed)

Verwezen literatuur in het rapport
Boklund A, Hammer AS, Quaade ML, Rasmussen TB, Lohse L, Strandbygaard B, Jørgensen CS,
Olesen AS, Hjerpe FB, Petersen HH, Jensen TK, Mortensen S, Calvo-Artavia FF, Lefèvre SK,
Nielsen SS, Halasa T, Belsham GJ, Bøtner A. SARS-CoV-2 in Danish Mink Farms: Course of the
Epidemic and a Descriptive Analysis of the Outbreaks in 2020. Animals (Basel). 2021 Jan
12;11(1):164. https://doi.org/10.3390/ani11010164
Eindrapportage SARS-CoV-2 bij besmette nertsenbedrijven. Bijlage bij ‘Kamerbrief over stand van
zaken SARS-CoV-2 bij nertsen, OMT-Z advies en voorgenomen beleid nertsenhouderij’, 31-072020. Toegankelijk via:
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/07/31/eindrapportage-sars-cov-2bij-besmette-nertsenbedrijven
European Food Safety Authority and European Centre for Disease Prevention and Control, Boklund
A, Gortazar C, Pasquali P, Roberts H, Nielsen SS, Stahl K, Stegeman A, Baldinelli F, Broglia A,
Van Der Stede Y, Adlhoch C, Alm E, Melidou A and Mirinaviciute G, 2021. Scientific Opinion on
the monitoring of SARS-CoV-2 infection in mustelids. EFSA Journal. 2021;19(3):6459, 68 pp.
https://doi.org/10.2903/j.efsa.2021.6459

24

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Hammer AS, Quaade ML, Rasmussen TB, Fonager J, Rasmussen M, Mundbjerg K, Lohse L,
Strandbygaard B, Jørgensen CS, Alfaro-Núñez A, Rosenstierne MW, Boklund A, Halasa T,
Fomsgaard A, Belsham GJ, Bøtner A. SARS-CoV-2 Transmission between Mink (Neovison vison)
and Humans, Denmark. Emerging Infectious Diseases. 2021;27(2), pp. 547-551.
https://dx.doi.org/10.3201/eid2702.203794
Montagutelli X, Prot M, Levillayer L, Baquero Salazar E, Jouvion G, Conquet L, Donati F, Albert M,
Gambaro F, Behillil S, Enouf V, Rousset D, Jaubert J, Rey F, van der Werf S, Simon-Loriere E.
The B1.351 and P.1 variants extend SARS-CoV-2 host range to mice. bioRxiv
2021.03.18.436013; https://doi.org/10.1101/2021.03.18.436013 (preprint, not yet peerreviewed)

25

Eindrapport ‘Onderzoek naar besmettingsroutes van SARS-CoV-2 op nertsenbedrijven’

Dankwoord
Veel dank gaat uit naar de nertsenhouders die op verschillende manieren hebben meegewerkt aan
het onderzoek.
Ook zijn wij erg dankbaar voor de hulp van de Nederlandse federatie van Pelsdierhouders en de
dierenartsen van Pecon B.V.: Cobi Dijkshoorn en Haiko Koenen.
Daarnaast hebben, naast de consortiumleden die in het voorwoord zijn opgesomd, veel andere
medewerkers van de organisaties binnen het consortium, en daarbuiten, continu voor ons klaar
gestaan om steeds op korte termijn veel werk te verrichten of informatie te verstrekken. Een deel
van deze mensen, is hieronder opgesomd.
We willen iedereen hartelijk bedanken voor alle bijdragen aan dit onderzoek.
Universiteit Utrecht

GD

Erasmus MC

Egil Fischer

Ruth Bouwstra

David Nieuwenhuijse

Wendy Wolters

Remco Dijkman

Anne van der Linden

Teun Fabri

Irina Chestakova

NVWA

Harold van der Heijden

Babette Weller

Ingrid Keur

Irene Jorna

Marjan Boter

Geert Eleveld

Rob Nijland

Corine Geurts- van Kessel

Edwin Vries

Sander Schuurman

Harry Rozendaal

Constance Smits

GGD-en

WUR: Mart de Jong

Joost van der Steen

Alle vrijwilligers van de
Zoogdiervereniging en ZITN, Ton
en Anja Popelier, Sjef Demaret,
Jan Jeucken (Stichting de
Laatvlieger) en Chris Driessen

Miranda Brouwer

Naturalis: Peter Lina

Jeannine Hautvast

University of Copenhagen
Anette Boklund, Anette Bøtner
and Tariq Halasa

PAMM: Marjolein Wegdam-Blans

Paul Groot Koerkamp
Suyin Oldenburg

Paulien Tolsma

Vanessa Visser
WBVR
Frank Harders
Sandra Vreman
Marcel Hulst
Marc Engelsma

Ariene Rietveld
Noortje Bouwmeester-Vincken
Luuk Levels
Danielle van Oudheusden
Laura Meddens

Frank Harders
Gert Jan Boender
Peter Hobbelen
Thomas Hagenaars

Sanquin: Marco Koppelman

Phaedra Eble
Erik van Weezep

University of Edinburgh
Lu Lu and Samantha Lycett

Ten slotte danken wij de ministeries van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport voor het mogelijk maken van dit onderzoek.

26