Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2013–2014

31 839

Jeugdzorg

Nr. 357

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARISSEN VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN SPORT EN VAN VEILIGHEID EN
JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 31 maart 2014
Naar aanleiding van de motie Bergkamp en Ypma1 over het stimuleren
van de transformatie hebben we de afgelopen maanden uitgebreid
gesproken met de VNG, gemeenten en landelijke en lokale organisaties
(bijlage 1). Onderwerp van gesprek was de gewenste transformatie van de
brede zorg voor jeugd2 en de wijze waarop de inhoudelijke zorgvernieuwing landelijk en door partijen op lokaal en regionaal niveau
gestimuleerd en gefaciliteerd wordt. Met deze brief informeren wij u over
de uitkomsten van de gevoerde gesprekken en de wijze waarop we het
transformatieproces vanuit het landelijke niveau ondersteunen.
1. Doelen van de transformatie
Uit de gevoerde gesprekken met de VNG, gemeenten, branche- en
beroepsorganisaties, taakorganisaties justitie, cliëntenorganisaties en
lokale partijen blijkt dat er bij alle betrokken partijen een breed draagvlak
bestaat voor de transformatiedoelen van de stelselwijziging jeugd3:
a. Preventie en uitgaan van eigen verantwoordelijkheid en eigen
mogelijkheden (eigen kracht) van jeugdigen en hun ouders, met inzet
van hun sociale netwerk;
b. Demedicaliseren, ontzorgen en normaliseren door onder meer het
opvoedkundig klimaat te versterken in gezinnen, wijken, scholen en in
voorzieningen als kinderopvang en peuterspeelzalen;
c. Eerder de juiste hulp op maat te bieden om het beroep op dure
gespecialiseerde hulp te verminderen;

1

Kamerstuk 31 839, nr. 278.
Het gaat om inhoudelijke vernieuwing van pedagogische basisinfrastructuur, preventie,
jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering.
3
De transformatiedoelen zijn in artikel 2.1 van de Jeugdwet verankerd als doelen waarop het
gemeentelijk jeugdbeleid gericht dient te zijn.
2

kst-31839-357
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

1

d. Integrale hulp aan gezinnen volgens het uitgangspunt «één gezin, één
plan, één regisseur»; door ontschotting van budgetten ontstaan meer
mogelijkheden voor betere samenwerking en innovaties in ondersteuning, hulp en zorg aan jeugdigen en gezinnen;
e. Meer ruimte voor professionals om de juiste hulp te bieden door
vermindering van regeldruk; betrokken professionals die sociale
netwerken in de omgeving van het gezin weten in te schakelen en die
kunnen samenwerken met vrijwilligers en familieleden en hun kracht
weten te benutten.
Deze transformatiedoelen zijn de pijlers van de Jeugdwet en vormen een
inhoudelijke basis voor gemeenten en hun lokale partners voor het
uitvoeren van de Jeugdwet. Doel is een integraal jeugdbeleid voor
preventie, opvoed- en opgroeiondersteuning, hulp, behandeling,
bescherming en het voorkomen van recidive. Een sterke pedagogische
basisstructuur, een stevige eerste lijn en een effectieve hulp en
bescherming die goed aansluiten bij wat ouders en jeugdigen nodig
hebben, dragen daaraan bij. Gemeenten zijn bij uitstek de partij om deze
doelen te realiseren. Zij staan dicht bij hun burgers en krijgen met de
Jeugdwet de regie over alle preventie, jeugdhulp, jeugdbescherming en
jeugdreclassering.
Operationaliseren doelen transformatie
De TSJ merkt in haar derde rapportage van februari 2014 op: «Gemeenten
moeten zelf bepalen welke effecten zij met jeugdhulp beogen, zodat ze
aan de basis kunnen liggen van veel relevante maatregelen om de
transitie te realiseren. Voorts moeten bestaande (wetenschappelijke)
inzichten worden gebruikt en is het nodig om het «leervermogen» lokaal
en landelijk te verstevigen».
Om de transformatie zo goed mogelijk bij de lokale en regionale situatie te
laten aansluiten, is het inderdaad van belang dat gemeenten de transformatiedoelen uit de Jeugdwet samen met ouders en jongeren en andere
lokale samenwerkings-partners « doorvertalen» cq. operationaliseren naar
de lokale of regionale situatie. Dat neemt niet weg dat we ten behoeve
van de evaluatie van de Jeugdwet, de doelen uit de wet dit jaar operationaliseren in een evaluatiekader. Dit kader bestaat uit zowel kwantitatieve
indicatoren als kwalitatieve indicatoren, inclusief indicatoren op outcome.
Daarbij wordt de beleving van zowel ouders en jongeren en ook de
beleving van professionals betrokken. Het zal gaan om indicatoren
waarmee landelijke trends in beeld komen, die iets zeggen over de
werking van de wet.
Transitie en transformatie
Bij de decentralisatie van de jeugdhulp worden twee processen onderscheiden, die nauw met elkaar samenhangen: transitie en transformatie
(zie bijlage 2). De transitie betreft de structuurverandering van het stelsel.
Bij de transformatie gaat het om de inhoudelijke zorgvernieuwing. Het
transformatieproces heeft geen duidelijke start- en einddatum, maar is
een geleidelijk proces. Deels is deze transformatie al aan de gang, deels
zullen gemeenten dat als onderdeel van de transitie doen – bijvoorbeeld
door de toegang tot hulp op lokaal niveau vorm te geven. En deels is het
een proces van verandering van cultuur en werkwijze dat zich na 1 januari
2015 verder voltrekt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

2

2. Voortgang en ondersteuning van het transformatieproces
2.1. Voortgang
De gemeenten, professionals en jeugdhulpaanbieders staan voor de
opgave om samen met jeugdigen en ouders invulling te geven aan de
nieuwe taken en andere werkwijzen. Op grond van de gevoerde
gesprekken en informatie uit de regio’s concluderen wij dat partijen op
zowel landelijk, regionaal als lokaal niveau, in de aanloop naar 1 januari
2015, al zijn gestart met de transformatie van de jeugdhulp. Naast het
regelen van al het nodige voor het borgen van de continuïteit van de
jeugdhulp (de transitie). De TSJ concludeert in haar derde rapportage van
februari 2014 dat de transformatie een gedifferentieerd beeld laat zien.
Overal in het land vinden pilots en projecten plaats om jeugdhulp op een
andere manier vorm te geven, aanbieders zijn hun werkwijzen aan het
veranderen en gemeenten stellen visies en doelen vast voor jeugdhulp.
Een overzicht van vernieuwende initiatieven is opgenomen in bijlage 3 bij
deze brief.
In het vervolg van deze brief wordt aangegeven op welke wijze de
transformatie vanuit het landelijke niveau (Rijk, VNG en landelijke
organisaties) wordt ondersteund.
2.2. Algemene landelijke transformatieondersteuning
a. Jeugdbakens
De VNG en het Rijk hebben in overleg met landelijke en lokale partijen
bakens voor de transformatie geformuleerd. Deze Jeugdbakens4 zijn naar
voorbeeld van de bakens voor Welzijn Nieuwe Stijl ontwikkeld, met als
basis de transformatie-doelen uit paragraaf 1 van deze brief. De bakens
zijn bedoeld om de samenhang en samenwerking tussen de partners
binnen de jeugdsector en tussen relevante sectoren te verkennen, te
stimuleren en te verdiepen. Maar ook om lokale partijen inhoudelijk
houvast te geven voor de transformatie en het transformatieproces te
stimuleren en faciliteren. De Jeugdbakens worden al actief gebruikt door
de Netherlands School of Public & Occupational Health (NSPOH) als
«ijkpunten» voor hun opleidingen. De Stichting Actief Ouderschap heeft
de Jeugdbakens gebruikt bij de stadsdeelconferenties in Almere. Om zo
met gemengde groepen van uitvoe-rende professionals5 in gesprek te
gaan over partnerschap met ouders. Bij enkele kleine gemeenten en hun
lokale samenwerkingspartners zijn de Jeugdbakens gebruikt als middel
om met lokale/regionale samenwerkingspartners in gesprek te gaan over
het transformatieproces. Om een structurele dialoog te blijven faciliteren
en stimuleren bij gemeenten en hun lokale samenwerkingspartners over
de inhoudelijke zorgvernieuwing, wordt deze vorm van ondersteuning in
2014 vraaggericht ingezet vanuit het Transitiebureau Jeugd.
b. Integraal en outreachend werken in de wijken
De TSJ merkt in haar derde rapportage6 op dat diverse pilots en experimenten laten zien dat wijkteams in potentie een belangrijke bijdrage
leveren aan de gewenste transformatie in het jeugdstelsel. Om de
wijkteams een centrale rol te geven in het gemeentelijke toegangssysteem
acht de TSJ het nodig dat de wijkteams wel beter worden «gefundeerd»
4

http://www.voordejeugd.nl/images/pdf/Jeugdbakens.pdf.
Onder anderen professionals uit het onderwijs, de jeugdgezondheidszorg, jeugdzorg en de
kinderopvang.
6
Februari 2014.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

3

en «gericht». Funderen door de inbreng van bestaande (wetenschappelijke) inzichten en het «leervermogen» lokaal en landelijk te verstevigen
(opzetten gestructureerde evaluaties). Richten door wijkteams nadrukkelijker in te bedden in de gehele lokale sociale infrastructuur op basis van
een analyse van maatschappelijke vraagstukken, doelgroepen en de
beoogde resultaten.
De integrale, outreachend werkende teams zijn nog volop in ontwikkeling.
Hoewel over de uiteindelijke effectiviteit van de teams nog weinig te
zeggen is, zijn de eerste ervaringen van gemeenten positief. Om deze
ontwikkelingen kracht bij te zetten, verkennen de Ministeries van VWS,
BZK, SZW en OCW samen met de VNG en gemeenten hoe integraal
werken in de wijk verder ondersteund kan worden.
c. Verbinding met het (passend) onderwijs
Om tot een geïntegreerde en doelmatige ondersteuning van kind, gezin en
professionals te komen, is het van belang dat gemeenten en onderwijs
samen en in samenhang de zorg voor jeugd en passend onderwijs
realiseren. Daartoe voeren gemeenten en samenwerkingsverbanden
passend onderwijs een op overeenstemming gerichte overleg (OOGO)
over het ondersteuningsplan van het samenwerkingsverband en het
beleidsplan jeugd van de gemeenten. Maar ook op de werkvloer wordt de
transformatie in gezamenlijkheid vormgegeven. De VNG, PO-Raad en
VO-raad hebben daartoe samen met VWS en OCW een werkagenda voor
de verbinding van passend onderwijs en de zorg voor jeugd opgesteld.
Doel van de agenda is om beide transformatieprocessen op de
raakvlakken te ondersteunen.
Hierin zijn de volgende acties opgenomen:
• Handreiking verbinding passend onderwijs en zorg voor jeugd
• Vraagbaakfunctie, regionale bestuurlijke ronde tafels en modelprocedure OOGO
• Signaleren van knelpunten en verspreiden van goede voorbeelden via
onder andere de websites passendonderwijs.nl, voordejeugd.nl en
kennisnetjeugd.nl
• Regionale maatwerkbijeenkomsten over de aansluiting van jeugdhulpmedewerkers op de school en andersom
• (Boven-) regionale ontwikkelbijeenkomsten passend onderwijs en
jeugdhulp, zowel op bestuurlijk als meer uitvoerend niveau.
• Sluitende aanpak van thuiszittende leer- en kwalificatieplichtige
jongeren.
• Online brochure over onderwijs-AWBZ.
• Het NJi gaat in 2014 de werkagenda verbinding passend onderwijs en
jeugd met onderzoek en activiteiten ondersteunen. En zij gaan een
monitor over de samenhang van beide domeinen uitvoeren.
Passend onderwijs wordt ingevoerd per 1 augustus 2014, maar is dan nog
niet afgerond. In de doorontwikkeling van passend onderwijs wordt ook
na 1 augustus steeds de verbinding met de zorg voor jeugd gelegd.
d. Versterken positie van de cliënt.
Gemeenten, het Rijk en cliëntenorganisaties werken aan het versterken
van de positie van cliënten binnen de gemeente en binnen de hulpverlening. Het gaat hierbij om het benutten van cliëntervaringen als
kwaliteitsinstrument. Activiteiten richten zich op de beïnvloeding van
gemeentelijk beleid door burgers, de invulling van het cliënt ervaringsonderzoek, en het regionaal monitoren van de transitie en transformatie
vanuit het cliëntperspectief.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

4

e. Transitiebureau Jeugd
Het Transitiebureau Jeugd, onder de verantwoordelijkheid van de VNG en
de Ministeries van VWS en VenJ, ondersteunt gemeenten en veldpartijen
bij het transitie- én transformatieproces. Het Transitiebureau beantwoordt
vragen, maakt producten, verzamelt en verspreidt inspirerende
voorbeelden van nieuwe werkwijzen, organiseert bijeenkomsten en
ondersteunt gemeenten en hun lokale partners vraaggericht. Deze
ondersteuningsactiviteiten worden in 2014 voortgezet. De behoeften van
gemeenten, hun lokale samenwerkingspartners en de fase van het lokale
en regionale transitie- en transformatieproces zijn leidend. Net als in 2013
organiseert het Transitiebureau in 2014 het «Voor de Jeugd Festival», om
het jeugdveld te inspireren voor de inhoudelijke vernieuwing in de
jeugdhulp.
2.3. Stimuleren zorgvernieuwing
De inhoudelijke zorgvernieuwing wordt langs verschillende wegen
gestimuleerd:
a. Inzet van de landelijke kennisinfrastructuur
Het Rijk stimuleert en faciliteert de transformatie door het financieren van
de landelijke kennisinfrastructuur. Verschillende kennisinstituten (ZonMw,
het Nederlands Jeugdinstituut (NJi), het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ), het RIVM/Centrum Gezond Leven (CGL), het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie Centrum (WODC), het Landelijk
Kenniscentrum LVB, het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie,
Trimbos, Movisie en Vilans) doen onderzoek naar de effectiviteit van
interventies, de mogelijkheden van het gebruik van eigen kracht van
gezinnen en hun netwerken, de rol en invloed van de professional als het
gaat om het bevorderen van de psychosociale ontwikkeling van de jeugd,
en effectieve organisaties. Veel van deze programma’s lopen door na
1 januari 2015.
Met het programma Effectief werken in de jeugdsector – dat in 2012 is
gestart – ondersteunt ZonMw de gewenste omslag in de jeugdsector.
Binnen dit programma wordt kennis ontwikkeld over (innovatieve)
methodieken die bijdragen aan het versterken van de eigen kracht van
kinderen en gezinnen. De missie van het programma Effectief werken in
de jeugdsector is: het vergroten, bundelen en uitdragen van kennis over
het bevorderen van de psychosociale ontwikkeling van jeugdigen. Het
vervolgprogramma Academische werkplaatsen Jeugd van ZonMw is
momenteel in voorbereiding. Doel van dit vervolgprogramma is om met
de inmiddels beproefde werkplaatsformule ondersteuning te bieden aan
de transformatie en transitie jeugd, zowel lokaal als ook inter- en
bovengemeentelijk. De vijf transformatiedoelen uit de Jeugdwet zijn
leidende principes voor de werkplaatsen.
Via het Nederlands Jeugdinstituut (NJi) en het ZonMw-programma Zorg
voor jeugd7 is een databank voor bewezen effectieve jeugdinterventies tot
stand gebracht. Dit is een grote winst voor de sector omdat professionals,
instellingen en financiers hiermee betere keuzes kunnen maken hoe zij
jongeren de beste zorg en ondersteuning kunnen bieden. Net als het Nji
heeft VenJ een erkenningencommissie voor het beoordelen van interventies in het domein van jeugdbescherming en -reclassering.

7

2007 tot 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

5

Het Nederlands Jeugdinstituut (NJi)8 stimuleert door kennisopbouw en
kennisuitwisseling een duurzame vernieuwing van het jeugdstelsel.
Relevante kennis over allerlei voor de transitie en transformatie relevante
onderwerpen wordt verzameld en verspreid via de website9 en de
nieuwsbrief. Met gerichte adviezen en kennispraktijknetwerken over
relevante onderwerpen krijgen gemeenten en instellingen ondersteuning
bij de herinrichting en vernieuwing van de zorg voor jeugd. En worden
gemeenten en jeugdhulpaanbieders op diverse manieren sturingsinformatie geboden: feiten en cijfers en de mogelijkheid om via benchmarking
de eigen prestaties te vergelijken met andere gemeenten en instellingen.
Het NJi werkt nauw samen met het Transitiebureau Jeugd. Meer over het
ondersteuningsaanbod van het Nji staat in bijlage 3.
b. Kwaliteitsimpulsen
Professionalisering – Kwaliteitskader jeugd. De VNG en het Rijk faciliteren
een traject dat leidt tot de ontwikkeling van een kwaliteitskader jeugd. Dit
biedt instellingen handvatten bij het beantwoorden van de vraag wanneer
de inzet van een geregistreerde professional nodig is. Dit is onderdeel van
een proces van professionalisering met als doel het vergroten van de
ruimte voor professionals. Immers, een goed opgeleide hulpverlener, die
durft te vertrouwen op zijn professionele kennis en oordeel, zal meer
ruimte durven nemen en krijgen.
Zorginstituut Nederland. Per 1 april 2014 is het Zorginstituut Nederland
een feit. Onderdeel hiervan is het Kwaliteitsinstituut, dat het stimuleren
van de permanente verbetering van kwaliteit van zorg tot taak krijgt. Met
het Kwaliteitsinstituut en de VNG zal worden onderzocht welke rol het
Kwaliteitsinstituut kan spelen in de jeugdsector.
Outcome indicatoren. Het bij de behandeling van de Jeugdwet aangenomen amendement Van der Burg en Ypma vraagt van gemeenten om
met jeugdhulpaanbieders afspraken te maken over het hanteren van
outcomecriteria10. VNG en KING nemen, samen met het Rijk, het
voortouw voor een plan van aanpak in overleg met veldpartijen. Het ligt
voor de hand om te komen tot een handreiking aan gemeenten. Zo kan er
uiteindelijk een uniform beeld ontstaan. Op de website
www.voordejeugd.nl zal een overzicht van beschikbare outcomecriteria
komen.
Advies RMO en RVZ. Veldpartijen die betrokken zijn bij de decentralisatie
van AWBZ- en jeugdhulp naar gemeenten hebben behoefte aan meer
duidelijkheid over de toegang tot tweedelijns voorzieningen voor kinderen
en gezinnen met zware problematiek. De RMO en RVZ zijn voornemens
om, in de aanloop naar hun fusie, dit onderwerp gezamenlijk op te pakken
en hierover in de loop van 2014 een verkenning uit te brengen. Onderdeel
hiervan is de vraag naar de kansen en beperkingen van de inzetbaarheid
van eigen kracht en sociale netwerken voor deze doelgroep.
c. Vernieuwing hulp in het gedwongen kader
Een belangrijk doel van de transformatie is om – waar mogelijk –
jeugdigen en hun ouders/opvoeders zoveel mogelijk de regie te laten
behouden. Ook binnen de jeugdbescherming en jeugdreclassering vinden
innovaties plaats om hulp in het gedwongen kader te voorkomen en
recidive terug te dringen.

8

Meer informatie: www.nji.nl en www.kennisnetjeugd.nl.
Databanken en kennisdossiers.
10
Kamerstuk 33 684, nr. 46.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

6

Relevantie acties:
• De bestaande samenwerking met de ketenpartners zoals de raad voor
de kinderbescherming, het Openbaar Ministerie, de Rechtspraak wordt
bevorderd.
• De lessen van de Vliegwielprojecten worden actief, via werkateliers,
bijeenkomsten en conferenties, gedeeld met gemeenten. Zo heeft op
28 januari 2013 een landelijke bijeenkomst plaatsgevonden met
450 deelnemers, waaronder gemeenteambtenaren, over diverse
innovatieve (Vliegwiel)projecten in de jeugdbescherming.
• De samenwerking tussen gemeenten en de raad voor de kinderbescherming bij de toeleiding naar jeugdbescherming en de uitvoering
van jeugdbescherming en jeugdreclassering is vastgelegd in afspraken. Waarbij meer en meer wordt ingezet op de doelen van de
Jeugdwet, namelijk versterking van eigen kracht van ouders en
jeugdigen en het inschakelen van het netwerk.
• Project Inzet op schoolverzuim: de instroom van schoolverzuimzaken
bij de jeugdreclassering neemt toe. Als na de stelselherziening de inzet
van jeugdreclassering ook voor rekening komt voor het budget van
gemeenten, vormt dit een kans om eerder schoolverzuim aan te
pakken: naar een meer integrale aanpak in het voorveld.
• In overleg met de VNG wordt gewerkt aan landelijke inkoopafspraken
voor erkende gedragsinterventies, die kunnen worden ingezet als
bijzondere voorwaarde bij voorwaardelijke veroordeling of in het kader
van een gedragsbeïnvloedende maatregel.
• De nazorg aan minderjarigen die tot jeugddetentie zijn veroordeeld
wordt versterkt. In de netwerk- en trajectberaden zorgen gemeenten
samen met de Justitiële Jeugdinrichting, de raad voor de kinderbescherming en de jeugdreclassering ervoor dat de kans op recidive tot
een minimum wordt beperkt. Geregeld wordt dat bij vrijlating de
minderjarigen onder andere beschikken over onderwijs of werk en een
woongelegenheid. De transitie biedt gemeenten de kans de nazorg aan
deze jeugdigen een extra verdieping te geven.
d. Demedicaliseren, ontzorgen en normaliseren
Demedicalisering is op verzoek van uw Kamer toegevoegd als hoofddoelstelling van de Jeugdwet11. Farmaceutische en specialistische zorg
hebben onmiskenbaar bijgedragen aan een betere kwaliteit van leven van
onze kinderen. Wij hebben wel zorgen over het onnodig diagnosticeren
van kinderen en het toenemend gebruik van psychofarmaca onder de
jeugd. In 2013 zijn twee ronde tafelgesprekken georganiseerd met
betrokken beroepsgroepen, oudervereniging Balans en professionals uit
het onderwijsveld. Afgesproken is dat de beroepsgroepen gezamenlijk
– met onafhankelijke begeleiding – praktische handvatten uitwerken om
vanuit de positie van het kind te bepalen hoe en met welke professional
wordt samengewerkt bij problematisch gedrag om zo onnodige medicalisering te voorkomen.
Andere landelijke acties:
• De Argumentenfabriek heeft op basis van een aantal denksessies met
deskundigen uit de jeugdhulp en het onderwijs mogelijke oorzaken
van onnodige medicalisering en manieren om onnodige medicalisering te voorkomen in kaart gebracht. De resultaten worden gebruikt in
de discussie met betrokkenen beroepsgroepen en belangenverenigingen;
• In mei 2014 vindt een internationale expertmeeting over demedicalisering jeugd plaats in Den Haag;

11

Kamerstuk 33 000 XVI, nr. 154 motie Dille-van der Burg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

7

•

In de eerste helft van 2014 verschijnt het advies van de Gezondheidsraad over de stand van de wetenschap m.b.t. ADHD.

Versterken pedagogische basiskwaliteit
Door onder meer het opvoedkundig klimaat te versterken in gezinnen,
wijken, scholen en in voorzieningen als jeugdwelzijnswerk, kinderopvang
en peuterspeelzalen, kunnen gemeenten een bijdrage leveren aan
ontzorgen en normaliseren. Deze zogenoemde pedagogische civil society
is de afgelopen jaren vanuit het landelijk niveau gestimuleerd met
verschillende adviezen van de Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) en de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg(RvZ) en de
ZonMw-programma’s Vrijwillige inzet voor en door jeugd en gezin
(inclusief handreiking Allemaal Opvoeders) en Diversiteit in het Jeugdbeleid.
Andere landelijke acties:
• In oktober 2014 vindt voor de vierde maal met steun van VWS de Week
van de Opvoeding plaats.12 Tijdens deze week spreken ouders,
medeopvoeders, jongeren en kinderen over allerhande opvoedkwesties.
• Stichting Opvoeden.nl is met meerdere partners (waaronder Pharos en
de Universiteit van Utrecht) bezig om beeldmateriaal toe te voegen
aan de online bron met gevalideerde informatie over opvoeden,
opgroeien en gezondheid om ook de minder talige ouders te bereiken.
Deze bron van online informatie wordt onder meer beschikbaar
gesteld via gemeenten voor de websites voor de Centra voor Jeugd en
Gezin, maar ook ontsloten via scholenwebsites en andere online
platforms in gemeenten.
• Voor de mediarisico’s voor kinderen en de impact van opgroeien in een
mediarijke omgeving is een Deltaplan mediaopvoeding ontwikkeld dat
de komende jaren met steun van VWS wordt uitgevoerd.13
• Voortdurende attendering van gemeenten en jeugdhulpaanbieders op
beschikbare kennis en vernieuwende initiatieven is een rol van de
kennisinstituten (o.a. ZonMw, NCJ, RIVM en NJi).
3. Slot
De transformatie van de pedagogische basisinfrastructuur, de preventie,
jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering krijgt vooral op lokaal
en regionaal niveau vorm. Gemeenten en hun samenwerkingspartners,
jeugdhulpaanbieders én ouders en jongeren zijn hiervoor – gegeven de
decentralisatie – primair aan zet. Partijen zijn daar in de aanloop naar
1 januari 2015 ook al mee gestart. In paragraaf 2 van deze brief is
aangegeven op welke wijze het Rijk, de VNG en landelijke organisaties het
transformatieproces met landelijke acties ondersteunen. Na 1 januari 2015
zullen we met betrokken partijen bezien hoe de transformatie verloopt en
op welke punten mogelijk aanvullende ondersteuning nodig is.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M.J. van Rijn
De Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven

12
13

http://www.weekvandeopvoeding.nl/wo/Over-de-Week-van-de-Opvoeding.html.
http://www.nji.nl/nl/Mediaopvoeding_in_Nederland_samenvatting_Deltaplan.pdf.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

8

Bijlage 1

Bijeenkomsten over transformatie
•
•
•

•
•

•

•
•

Inspiratiebijeenkomst «Naar een duurzame vernieuwing van de zorg
voor jeugd», d.d. 20 augustus 2013 (Drift).
De Tafel van Vijf met Staatssecretaris van Rijn op een Brede Bossche
school in Den Bosch over «De Transformatie van de zorg voor jeugd».
De Transformatiespecial Jeugd met o.a. leden van het Ambtelijk
Afstemmingsoverleg Veldpartijen (AAV), van het ambtelijk netwerk en
de subcommissie jeugd, cliënten- en jeugdorganisaties.
Veertien inspiratiesessies over transformatie in de zorg voor jeugd met
regionale en lokale partijen tijdens de Jeugdwet bijeenkomsten.
Bijeenkomst Transformatie jeugd-GGZ, d.d. 27 september 2013 met
Staatssecretaris van Rijn, leden van de VNG subcommissie jeugd en
vertegenwoordigers uit de Jeugd.
Bijeenkomst Transformatie Jeugd d.d. 5 november 2013, met
dwarskijkers en frisdenkers (gemeenten, professionals en ouders en
jongeren).
Bestuurlijk Afstemmingsoverleg Veldpartijen Jeugd (BAV) d.d.
13 november 2013.
Voor de Jeugdfestival, oktober 2013. Met meer dan 1000 enthousiaste
deelnemers en sprekers. Wegens het succes wordt eind 2014 weer een
Jeugdfestival georganiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

9

Bijlage 2

Transitie en transformatie
Bij de decentralisatie van de jeugdhulp worden twee processen14
onderscheiden, die nauw met elkaar samenhangen. Beide processen zijn
nodig om de beoogde transformatiedoelen te bereiken.
De transitie betreft het proces van het veranderen van het stelsel, de
structuur voor de jeugdhulp, en van wetten en financiële verhoudingen.
Daarbij gaat het zowel om wijzigingen van de bestuurlijke verhoudingen,
met name de overheveling van taken en verantwoordelijkheden naar
gemeenten (decentralisatie), als wijzigingen van de organisatiestructuur
voor de uitvoering van de jeugdhulp. Het transitieproces kent een
duidelijke start- en einddatum en verbetert de bestuurlijke en organisatorische randvoorwaarden waarbinnen de zorginhoudelijke transformatie
verder vorm krijgt. Over de voortgang van de transitie naar aanleiding van
het derde rapport van de Transitiecommissie Stelselherziening Jeugd
(TSJ) hebben wij uw Kamer op 4 maart jl. geïnformeerd.
Het veranderen van de structuur van de jeugdhulp (transitie) draagt bij
aan de gewenste inhoudelijke jeugdhulpvernieuwing, de transformatie.
Het transformatieproces heeft geen duidelijke start- en einddatum, maar is
een geleidelijk proces van vernieuwing. Deels is deze transformatie al aan
de gang, deels zullen gemeenten dat als onderdeel van de transitie doen –
bijvoorbeeld door de toegang tot hulp op lokaal niveau vorm te geven. En
deels is het een proces van verandering van cultuur en werkwijze dat zich
na 1 januari 2015 verder zal gaan voltrekken.
Samenhang en samenwerking in het brede jeugdveld is van cruciaal
belang bij het verwezenlijken van de transformatiedoelen. Dat betekent
een gerichtheid op de transformatie van de hele jeugdketen, van
algemene voorzieningen tot aan de zwaar gespecialiseerde zorg. De
transformatie in het brede jeugdveld staat niet op zichzelf. Een soortgelijke ontwikkeling is te zien in het hele sociale domein. Denk bijvoorbeeld
aan de invoering van Welzijn Nieuwe Stijl, de invoering van passend
onderwijs en de veranderingen in de jeugdgezondheidszorg. Al deze
ontwikkelingen gaan uit van dezelfde principes: een stevige pedagogische
basisinfrastructuur, meer preventie en vroege interventies, ondersteuning
op maat, uitgaan van de mogelijkheden van mensen en niet van hun
beperkingen en het dichterbij de burgers organiseren van de hulp- en
ondersteuning. Het belang van de samenhang met de andere velden van
het sociale domein komt nog eens extra tot uitdrukking in de doelstelling
om integrale ondersteuning en hulp te bieden aan jongeren en gezinnen
met meerdere hulpvragen. Er liggen dus niet alleen kansen in de
verbinding tussen de huidige kokers en deelterreinen binnen de brede
jeugdsector, maar ook in de samenwerking met andere sectoren, zoals het
onderwijs, de sport, de gezondheidszorg, welzijn en de sociale zekerheid
(Participatiewet).
Op het gebied van het gemeentelijk welzijnsbeleid hebben gemeenten al
ervaring opgedaan met De Kanteling en Welzijn Nieuwe Stijl. Voor een
effectieve transformatie blijken vier lokale opgaven15 van belang te zijn,
die gelijktijdig aandacht vragen. Het succesvol doorlopen van deze lokale
opgaven is cruciaal voor het slagen van het transformatieproces:

14

15

Bondgenoten in de decentralisaties, invulling geven aan het transformatieproces en de
coalitieaanpak, januari 2013.
Deze vier lokale opgaven worden beschreven in de handreiking: Decentraliseren betekent
transitie en transformatie, Nieuwe verantwoordelijkheden, rollen en opgaven in maatschappelijke ondersteuning. Transitiebureau WMO. Den Haag 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

10

1. Visievorming van de gemeente én hun lokale/regionale partners (Wat
is de stip op de horizon, wat zijn de ambities, welke maatschappelijke
effecten worden nagestreefd?).
2. Het vormgeven van een nieuw lokaal samenspel (Welke maatschappelijke effecten gaan hoe bereikt worden, welke partijen worden
betrokken en in welke vorm, hoe worden de verschillende partijen en
sectoren verbonden, hoe wordt burger-, jongeren- en ouderparticipatie
vormgegeven, hoe wordt getoetst of de goede weg wordt gevolgd,
hoe wordt ervaringsleren vorm gegeven?).
3. Heroriëntatie op het aanbod (Welke middelen, voorzieningen en welk
aanbod wordt ingezet, hoe ziet de samenhang er uit?).
4. De implementatie van nieuwe werkwijzen (Op welke manier, wat wordt
verwacht van de nieuwe werkwijze van professionals, wat wordt
verwacht van vrijwilligers, sociale- en familiale netwerken en ouders
en jongeren zelf?).
Figuur 1 laat deze vier lokale opgaven zien, evenals hoe deze met elkaar
zijn verbonden, elkaar deels overlappen en hoe complex een transformatieproces is. Kenmerkend voor het transformatieproces is dat het niet als
een blauwdruk vooraf vastligt. De concretisering en betekenisgeving vindt
geleidelijk, gedurende het proces plaats.
Figuur 1: Samenhang tussen de lokale opgaven in het transformatieproces1

1
Gebaseerd op het schema van de lokale opgaven in het kader van de transformatie van de
Wmo (Bron: Decentraliseren betekent transitie en transformatie, Nieuwe verantwoordelijkheden,
rollen en opgaven in maatschappelijke ondersteuning. Transitiebureau WMO, Den Haag 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

11

Bijlage 3

Voorbeelden van vernieuwende initiatieven
In deze wordt wordt ter inspiratie een aantal vernieuwende initiatieven in
de brede jeugdsector belicht. Op de website www.voordejeugd.nl én de
website van het Nji (www.nji.nl) zijn meer vernieuwende initiatieven
opgenomen. Op het brede terrein van de jeugdhulp (van een stevige
pedagogische basisinfrastructuur en preventie tot gespecialiseerde
interventies) wordt overigens al langere tijd gewerkt aan verbeteringen en
vernieuwingen. Zo hebben de provincies een belangrijke bijdrage
geleverd aan het meer thuis bieden van jeugdzorg en aan het vergroten
van het aantal pleegzorgplaatsen. Hierdoor kon de opvang in de residentiële 24-uurszorg worden teruggebracht.
a. Inzet eigen kracht en sociaal netwerk
ICT- toepassingen versterken eigen kracht
Het uitgangspunt van één gezin, één plan is «eigen regie» voor ouders en
jongeren. ICT- toepassingen maken het mogelijk dat ouders en jongeren
veel meer het beheer krijgen over hun eigen «gezinsplan» en over de
gegevens die anderen over hen registreren. In steeds meer regio’s wordt
gestart met pilots waarin de burger zelf het gezinsplan, of zelfs het dossier
beheert. Zo ook in de regio Ommen-Hardenberg. Groot voordeel is dat
alle betrokkenen via het gezin elkaars informatie kunnen inzien, zonder dat
de privacy in het geding komt. Evaluatie van de proeftuin liet zien dat het
transparant delen van informatie ook de eigen kracht van het gezin
vergroot. Een succesvolle proeftuin in de Gemeente Amsterdam met
gezinsdossiers in de jeugdzorg heeft er toe geleid dat Amsterdam de
mogelijkheden onderzoekt een dergelijke gezinsdossier standaard voor
iedereen aan te bieden.
Jongeren- en ouderbetrokkenheid in het gemeentelijk beleid
De verschillende ouder- en jeugdorganisaties zoals NJR (nationale
jeugdraad), SJN (samenwerkende jongerenraden), LOC/LCFJ (cliëntenorganisatie op terrein van de jeugdhulp) en de Stichting Actief Ouderschap
ondersteunen en bevorderen de actieve participatie van jongeren en
ouders in het gemeentelijk jeugdbeleid en in de instellingen in het brede
jeugdbeleid. Het gaat over participatie in de zin van meedoen,
meedenken, zeggenschap en inspraak. Zo organiseert NJR samen met
studenten pedagogiek van de Hogeschool Utrecht al een aantal jaren de
uitreiking van de Jong Lokaal Bokaal. Gemeenten met een beleid dat
wordt ontwikkeld in samenspraak met jongeren worden voorgedragen
voor de prijs. Dat zijn er intussen enkele tientallen.
De gemeente Assen, die hoge ogen scoorde bij de Jong Lokaal Bokaal,
heeft in het gemeentelijke beleid geborgd dat jongeren altijd betrokken
worden en dat «meepraten steeds vaker meebeslissen wordt». Jongeren16
hebben bijvoorbeeld zelf meegeschreven aan de visie op Zorg en Welzijn
en de Veranderagenda voor de stad Assen. Ook hebben in het voorjaar
van 2013 250 jongeren meegeschreven aan het advies» Centrum voor
Jeugd en Gezin12+».
Vraagbaak, advies en hulp zonder drempels
In het land worden op verschillende plekken initiatieven ontwikkeld die er
voor zorgen dat er weinig of geen drempels zijn voor kinderen, jongeren
en ouders, om advies of hulp te vragen en te regelen.

16

samen met 300 inwoners, professionals, directeuren en bestuurders.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

12

Zo is op 25 januari 2014 is het netwerk «Social Brokers» gelanceerd.
Social Brokers zijn burgers die een vertrouwd persoon voor jongeren
(willen) zijn, die met een vraag of een probleem zitten. Het is een
laagdrempelige match tussen vraag en aanbod met gebruikmaking van
sociale media. Dit initiatief is in Zaanstad onder regie van de gemeente
uitgeprobeerd en gaat nu het hele land door. Er zijn nu bijna 1000 social
brokers (www.socialbrokers.nl).
De regio West-Brabant West heeft «Het Jeugdbos voor de jeugd» in haar
visie opgenomen. Centraal hierin staat een online omgeving waarin
burgers zelf hulpvragen kunnen stellen en de matching met zelfhulptoepassingen, vrijwilligers of professionele hulp plaatsvindt.
In Amsterdam zijn de zorgaanbieders het project «SAM – Klik met jouw
hulpverlener» gestart. Doel is om laagdrempelig online hulp te kunnen
bieden, onafhankelijk van instellingen en hiermee de instroom van
duurdere zorg te beperken. «Sam» is er voor alle opvoeders, kinderen en
jongeren in Amsterdam. Ook Den Haag organiseert de lichte vormen van
hulp deels online. In het project «Harry Helpt» melden professionals van
welzijn- en zorgorganisaties zich aan als onafhankelijke «Harry» op een
soort «datingsite». Mensen die dat willen kunnen zo zelf kiezen voor een
vertrouwd en neutraal gezicht.
Opvoedondersteuning en diversiteit
Kwetsbare gezinnen, veelal met een migratieachtergrond, kampen relatief
vaak met opvoedingsproblemen. Hulp zoeken bij de reguliere opvoedingsondersteuning gebeurt niet zo snel, omdat dit niet goed bekend is, de
drempels te hoog zijn en het wantrouwen groot. Uit eerder onderzoek van
FORUM bleek dat de tussenkomst van intermediairs uit eigen kring sterk
drempelverlagend werkt. FORUM deed in vijf middelgrote gemeenten een
pilot. Doel was steeds de vorming van een duurzaam samenwerkingsverband tussen jeugdvoorzieningen en migrantenorganisaties. De
effecten waren direct merkbaar: migrantengezinnen komen hierdoor
sneller over de drempel en opgroei- en opvoedvraagstukken kunnen in
een vroegtijdig stadium worden aangepakt. In de FORUM brochure
«Opvoeden doen we samen» staan tal van praktische tips om de werelden
van jeugdhulpverlening en migrantenorganisaties duurzaam tot elkaar te
brengen. Dit sluit goed aan bij de transformatiedoelen, zoals aansluiten op
de eigen kracht van gezinnen, het mobiliseren hun netwerken en het
verminderen van de vraag naar specialistische zorg.
b. Preventie
JOGG-gemeenten
In JOGG-gemeenten (Jongeren Op Gezond Gewicht) zien we verschillende voorbeelden waarin de koppeling gemaakt wordt tussen jeugdgezondheidszorg, opvoeding, welzijn en leefstijlthema’s zoals gezond
gewicht. De gemeente Amsterdam (Amsterdamse Aanpak Gezond
Gewicht (AAGG)) heeft bijvoorbeeld samen met Achmea, in het kader van
het domein «zorg» in relatie tot kinderen met overgewicht, in 2013 het
Pact Gezond Gewicht ontwikkeld. Dit Pact is vervolgens getekend door
ruim twintig (koepel)organisaties van welzijn, zorg, civil society en sport.
Ook zijn samen met Achmea de eerste stappen gezet om de huidige
inkoop van ondersteuning en zorg op elkaar aan te laten sluiten en te
verbeteren om zo Gecombineerde Leefstijl Interventies te realiseren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

13

Vroegtijdige preventie
M@ZL (Medische Advisering van de Ziekgemelde Leerling; spreek uit:
mazzel) is een methodiek voor scholen om samen met de jeugdarts goede
zorg en begeleiding voor leerlingen met ziekteverzuim te realiseren. Het
doel van M@ZL is het optimaliseren van onderwijskansen, ook voor de
leerling met ziekteverzuim. Op termijn levert dat gezondheidswinst op en
worden sociaaleconomische gezondheidsverschillen teruggedrongen.
Doordat ziekteverzuim gerelateerd is aan gezondheidsproblemen en
psychosociale problematiek, biedt het hebben van aandacht voor
ziekteverzuim de kans om te «demedicaliseren» en te normaliseren. Het
gebruik maken van de eigen kracht van jongeren maakt een essentieel
onderdeel uit van de aanpak volgens M@ZL. De interventie is voor de
jeugdgezondheidszorg een nieuwe manier om vroegtijdig preventieve
gezondheidszorg aan jongeren aan te bieden, en zo hun ontwikkel- en
onderwijskansen te optimaliseren.
Verbinding jeugdgezondheidszorg en onderwijs
In het Nationaal Programma Preventie is (in het domein Opvoeding en
Onderwijs) het thema «Jeugdgezondheidszorg meer verbinden aan
scholen» opgenomen, met als doel de samenwerking tussen de jeugdgezondheidszorg (JGZ) en het onderwijs te versterken. In dat kader is ook
het Extra contactmoment jeugdgezondheidszorg voor adolescenten van
belang. Door de relatie tussen de JGZ en scholen te versterken wordt
bijgedragen aan een gezonde start en leefstijl, en aan het vroegtijdig
signaleren van opvoed- en opgroeivraagstukken bij kinderen, jongeren en
ouders. Vanuit het Rijk ondersteunt en stimuleert het NCJ (Nederlands
Centrum Jeugdgezondheid) de JGZ hierbij.
Tevens zullen in 2014 vanuit de #Jeugdimpuls Gezonde Leefstijl voorbeeld
projecten gefinancierd worden voor de versterking van de JGZ op en met
scholen. Het gaat om projecten die door een extra financiële impuls in
staat gesteld worden om betere resultaten te boeken en daarmee als
voorbeeld en inspiratie kunnen dienen. De coördinatie hiervan ligt bij het
RIVM Centrum Gezond Leven. Ook kunnen JGZ-professionals vanuit de
#Jeugdimpuls extra scholing en training krijgen rond collectieve preventie
(Gezonde School aanpak).
c. Integrale hulpverlening
Centra voor Jeugd en Gezin
In veel gemeenten is een Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) ingericht,
waar ondersteuning aan jongeren en hun ouders wordt geboden bij
vragen rond gezondheid, ontwikkeling, opgroeien en opvoeden. Een
voorbeeld van een CJG waar naast preventie ook ambulante hulp wordt
aangeboden is het CJG in Apeldoorn: CJG4kracht. CJG4kracht is een
vorm van ambulante hulp thuis voor gezinnen met vragen op meerdere
levensgebieden. De interventie is in Apeldoorn ontwikkeld door professionals uit elf verschillende instellingen (Jeugdhulp, jeugd-GGZ en
jeugd-LVB) onder leiding van het CJG. Deze pilot voltrok zich in het kader
van de voorbereiding op de transitie van de jeugdzorg in de provincie
Gelderland. Het is een antwoord op versnipperde zorgverlening met
teveel zorgverleners in het gezin en verschillende financieringsbronnen.
Het resultaat is onder meer dat de hulp sneller start, het gezin de regie
heeft en de hulpverleners als een team rondom het gezin functioneren.
Op 1 juli 2012 is de pilot officieel beëindigd, waarna de gemeente en
provincie hebben besloten CJG4kracht verder te borgen en door te
ontwikkelen in de regio (www.cjgapeldoorn.nl).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

14

Integrale, outreachende teams voor jeugd
Veel gemeenten werken al met sociale wijkteams en of jeugd- en
gezinsteams, waarin ervaring wordt opgedaan met de nieuwe manier van
werken: vroegtijdig, laagdrempelig, integraal en in de wijk hulp
aanbieden.
Er zijn diverse vormen en modellen waarin integraal werken in de wijk
wordt vormgegeven. Via het programma Sociaal Werken in de Wijk van
Movisie, via Platform 31 en de website van het NJi zijn veel praktijkvoorbeelden te vinden. Zoals in Zeeland met het project Intensieve Pedagogische thuishulp, in Friesland met het project «ieder kind telt» en in
Drenthe met het project «positief opvoeden Drenthe», waarbij de focus
ligt op het ondersteunen van de autonomie en regie van het gezin.
Hetzelfde geldt voor de werkwijze in Overijssel waarbij eerst wordt
gekeken wat er nog aan mogelijkheden aanwezig is in de directe
omgeving van het gezin om ondersteuning te bieden. In de gemeente
Utrecht wordt sinds maart 2012 geëxperimenteerd met de buurtteams
Jeugd & Gezin in de wijken Ondiep en Overvecht-Noord. Deze teams
sluiten aan bij de algemene voorzieningen (welzijnswerk, scholen en
jeugdgezondheidszorg) en hebben als uitgangspunt: het vergroten van de
autonomie en regie van het gezin en het waarborgen van een veilige en
gezonde ontwikkeling van het kind.
Eén gezin, één plan, één regisseur
Op landelijk niveau ondersteunt het Ministerie van BZK het werken vanuit
één gezin, één plan, één regisseur door effectmeting en doorontwikkeling
via het project Integrale Aanpak. Kern van het project vormt het
leernetwerk van zo’n 60 gemeenten, verspreid over het hele land.
Deelnemers zijn afkomstig uit verschillende domeinen, opereren op
uitvoerings- en op beleidsniveau en werken doorgaans samen binnen
sociale wijkteams. Gezamenlijk is een Maatschappelijke Kosten Baten
Analyse van sociale wijkteams opgesteld, is een competentieprofiel
ontwikkeld van de generalist en is een ebook gemaakt waarin de
ervaringen met één gezin, één plan, één regisseur worden beschreven
vanuit het perspectief van de decentralisaties in het sociale domein. Alle
verzamelde kennis, ervaringen en goede voorbeelden zijn gebundeld op
de website www.integrale-aanpak.nl.
De gemeenten in Midden-Limburg17 bijvoorbeeld hebben samen met
jeugd(hulp)instellingen en de provincie Limburg, de afgelopen jaren
ingezet op een integrale aanpak in de jeugdketen, vanuit de werkwijze
«één gezin, één plan». Ook hier is het uitgangspunt dat gezinnen samen
met hulpverleners werken aan een eigen «gezinsplan». Hoewel één gezin,
één plan geen onbekende werkwijze is, blijkt het voor de betrokken
hulpverleners een hele omslag.
d. Passende hulp
Vroeghulp bij kinderen met een verstandelijke beperking
De Integrale Vroeghulp bestaat uit landelijk dekkende regionale
netwerken. In deze netwerken werken ieder in geval de regionale
MEE-organisatie, de sector kinderrevalidatie, de sector voor zorg voor
kinderen met een verstandelijke handicap en veelal ook de jeugdgezondheidszorg samen. De netwerken kijken vanuit verschillende disciplines en
hun eigen expertise naar jonge kinderen (0–7 jaar) met een (dreigende)
ontwikkelingsachterstand. En richten zich op vroege signalering,
diagnostiek, trajectbegeleiding, preventieve gezinsondersteuning en
17

Echt-Susteren, Leudal, Nederweert, Maasgouw, Roerdalen, Roermond en Weert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

15

samenhangende arrangementen van onderwijs en zorg. Door een goede
en brede samenwerking komen kinderen eerder en beter op de juiste plek,
waardoor veel problemen en extra kosten worden voorkomen. De
samenwerking in de regionale netwerken wordt gecoördineerd door de
MEE-organisaties.
Passende hulp jeugd-GGZ
Samenwerking tussen jeugdzorg en jeugd-GGZ is van grote meerwaarde.
Projecten waarbij methodisch samengewerkt wordt tussen jeugdzorg en
jeugd-GGZ leveren betere zorg op voor ouders en jongeren. Binnen de
jeugd-GGZ zijn verschillende lokale initiatieven van succesvolle integrale
samenwerking te noemen. Bijvoorbeeld, het project Eureka-ggz in
Enschede, de projecten «Alle hens aan dek», «ketenzorg overleg ADHD»
uit Katwijk, de proeftuin multifocale zorg in Amsterdam en de FACT
Jeugd-teams. Verschillende jeugd-GGZ instellingen hebben inmiddels
samenwerkingsverbanden met jeugdzorginstellingen en soms worden
hulpverleners vanuit beide instellingen bij elkaar gedetacheerd, om
optimaal van elkaars expertise gebruik te maken.
Ook zijn er diverse voorbeelden waarbij zorgverzekeraars vooruitlopend
op het nieuwe stelsel samenwerken met gemeenten. Bijvoorbeeld
zorgverzekeraar Menzis en de gemeenten Enschede die samen werken
aan een keten voor jeugdhulp die het gehele gebied beslaat van preventie
tot zware zorgtaken. Hiertoe worden taken rondom jeugd overgeheveld
naar een samenhangende Enschedese structuur voor ondersteuning,
zorg, onderwijs en veiligheid. Door samen op te trekken bij de decentralisaties kunnen Menzis en de gemeente Enschede leren van elkaars
ervaringen en innovatieve werkwijzen ontwikkelen. Een ander voorbeeld
zijn de samenwerkingsafspraken tussen VGZ en de Drechtsteden, met als
doel een betere koppeling tussen zorg en welzijn. In de Drechtsteden
worden wijknetwerken gevormd, die bestaande netwerken in de wijk met
elkaar verbinden (zorg, vrijwilligerswerk, onderwijs, veiligheid, actieve
wijkbewoners). Professionals en hulpverleners kunnen zo eerder op de
wensen van burgers inspelen en betere inspelen op de eigen kracht van
mensen en hun sociale omgeving.
e. Innovatie in de jeugdbescherming en jeugdreclassering
Op verschillende plaatsen in Nederland werkt de jeugdbescherming aan
innovatieve projecten, de zogenaamde Vliegwielprojecten. Bij enkele
Vliegwielprojecten is ook de jeugdreclassering aangesloten. Daarnaast
zijn er provinciale en regionale initiatieven die innovatie binnen de
jeugdbescherming stimuleren. De projecten zijn doorgaans gericht op het
eerder inzetten van een jeugdbeschermingsaanpak (liefst al in het
vrijwillig kader), op het verrijken van de Deltamethode met nieuwe
inzichten en het eerder afsluiten van lopende maatregelen. In meer of
mindere mate komen de volgende kernbegrippen in de projecten naar
voren: stel het kind centraal, organiseer eerder een veilige omgeving,
betrek ouders, buren, leerkrachten en anderen, organiseer minder
administratie, zorg (indien toch nodig) voor een naadloze overgang naar
het gedwongen kader, breng verschillende disciplines in teams samen,
beperk de overdracht van jeugdigen, voorkom ondertoezichtstellingen of
uithuisplaatsingen en (als toch verstandig) houd dan de jeugdbeschermingsinterventies kort en krachtig.
Meer concreet wordt bijvoorbeeld geëxperimenteerd met het werken
volgens innovatieve methoden, benaderingswijzen en samenwerkingsvormen, zoals GGW (Generiek Gezinsgericht Werken), Jeugdbeschermingsplein, SAVE (wijkgericht werken in Utrecht), Signs of Safety en
Verve (Veiligheid en Regie voor Elk). Het doel hiervan is het hele netwerk
van de jongere te betrekken bij het voorkomen van recidive. In Overijssel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

16

bijvoorbeeld werken Bureau jeugdzorg, de William Schrikkergroep, de
Eigen kracht Centrale en de raad voor de kinderbescherming samen in
Verve. Enschede wil deze werkwijze aan laten sluiten bij de werkwijze van
de sociale wijkteams in relatie tot de jeugdbescherming en de jeugdReclassering. En werkt dit uit in een aantal pilots, waaronder een pilot
specifiek gericht op de doelgroep met licht verstandelijk beperkte
jongeren. Een rechtstreekse verbinding met de raad voor de kinderbescherming (vanuit het wijkteam melden aan de raad) vormt een belangrijk
onderdeel van de pilots, om een vloeiende overgang naar het gedwongen
kader te realiseren.
Resultaat van de projecten is dat een jongere in de drangfase effectiever
beschermd en geholpen wordt: een gedwongen maatregel kan worden
voorkomen. Het goede nieuws hiervan is dat dit geld oplevert voor
gemeenten om structureel meer in te zetten op preventieve maatregelen.
Tegelijkertijd is er altijd een kleine groep waarvoor dit niet opgaat en waar
justitiële dwang altijd weer om de hoek komt kijken, soms van generatie
op generatie. Ook in deze fase is een verrijkte jeugdbeschermingsinterventie van belang: effectiever en efficiënter voor de jongere en zijn directe
omgeving. Tenslotte is een belangrijk resultaat dat een aantal projecten
als concreet voorbeeld kan dienen voor gemeenten die hun jeugdbeschermingsketen willen vormgeven. De projecten tonen aan op welke manier
justitiële ketenpartners naadloos op de lokale partners kunnen worden
aangesloten, onder een (beoogde) regie van gemeenten.
Jeugdzorg plus
Ook in de jeugdzorgplus vinden ontwikkelingen plaats die passen bij de
benodigde transformatie. Belangrijkste daarvan is de invoering van
trajectmatig werken. Uitgangspunt hierbij is dat op het moment dat een
jongere gesloten geplaatst wordt er een trajectplan wordt opgesteld. Dit
plan betreft niet alleen de periode dat de jongere gesloten zit, maar gaat
uit van het uiteindelijk te behalen duurzame perspectief.
Een traject biedt jongeren aaneengesloten schakels van zorg en onderwijs
met zachte overgangen en een helder eindperspectief. Er wordt ingezet op
directe betrokkenheid van de ouders en eigen verantwoordelijkheid van
de jongere voor het plan. Met de invoering van trajectmatig werken wordt
beproefd of een verkorting van de verblijfsduur in geslotenheid mogelijk
is. Het is nog te vroeg om hier harde conclusies over te trekken, maar de
eerste signalen wijzen erop dat de trajectaanpak verkorting van de
verblijfsduur in geslotenheid tot gevolg heeft.
VWS heeft deze aanpak financieel mogelijk gemaakt en gestimuleerd. De
betrokkenheid van gemeenten is essentieel om kinderen zo kort mogelijk
in geslotenheid te behandelen en weer zo snel als het kan al dan niet
zelfstandig thuis te laten wonen en naar school te laten gaan.
Integrale aanpak jeugdcriminaliteit en jeugdgroepen
Om te voorkomen dat minderjarige kinderen op het criminele pad terecht
komen, wordt risicogedrag tijdig gesignaleerd en wordt waar nodig
ingegrepen. Van belang is dat zorgsignalen, die lokaal18 bekend, zijn met
elkaar gedeeld worden. Op deze wijze wordt ingezet op preventie. Dit
wordt momenteel door gemeenten nader vormgegeven. Hierbij wordt ook
de samenwerking gezocht met het veiligheidsdomein. Indien minderjarigen daadwerkelijk één of meerdere delicten hebben gepleegd, is
samenwerking nodig tussen de justitiepartners, de gemeenten en de zorgen onderwijspartners. De Centra voor Jeugd en Gezin en de Veiligheids-

18

bijvoorbeeld bij school, sport, politie, in de wijk, etc.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

17

huizen spelen hierin een belangrijke rol. Ook de raad voor de kinderbescherming kan gezien worden als een belangrijke schakel.
Daarnaast is binnen de Veiligheidshuizen is sprake van een intensieve
samenwerking tussen justitiepartners, onderwijs, zorg en gemeente. Zo
kunnen zorgsignalen uit verschillende vindplaatsen worden verbonden en
interventies tijdig worden afgestemd.
Relevante acties:
•

•

•

•

Betere toepassing VerwijsIndex Risicojongeren (VIR). Samenwerkend
Toezicht Jeugd (STJ) beveelt in haar rapport over minderjarige
kinderen aan meer/beter gebruik te maken van de VIR en ProKid
(methodiek voor het vroegtijdig signaleren van recidiverisico bij
kinderen jonger dan twaalf jaar met politiecontacten). De landelijke
uitrol van ProKid is nu in volle gang.
Best practices aansluiting onderwijs en veiligheid en justitie. Om het
delen van signalen verder te bevorderen is het NJi gevraagd best
practices met betrekking tot de aansluiting van onderwijs en veiligheid
en justitie in kaart brengen. Deze worden gedeeld met gemeenten en
andere lokale partners.
Jongeren die delicten plegen en regelmatig verzuimen van school,
worden verplicht onderwijs te volgen. Het wetsvoorstel voor de
invoering van de (strafrechtelijke)maatregel ter beschikkingstelling aan
onderwijs (tbo-maatregel) heeft tot doel een veroordeelde onderwijs te
laten volgen passend bij de ontwikkeling en intellectuele capaciteiten.
Het gaat om jongeren van wie wordt verwacht dat, wanneer eenmaal
de juiste motivatie wordt gevonden, van het deelnemen aan onderwijs
een gunstig effect op het voorkomen van recidive kan worden
verwacht. Het wetsvoorstel wordt voor de zomer bij de Tweede Kamer
ingediend.
Jeugd Preventie Team (JPT) 12-min. Voor kinderen jonger dan twaalf
jaar, die vanwege het plegen van delicten in aanraking zijn gekomen
met de politie, is onder andere JPT 12-min ontwikkeld. Deze interventie
biedt opvoedingsondersteuning aan ouders, om te voorkomen dat het
gedrag van het kind verder escaleert richting criminaliteit. Inmiddels is
JPT door het NJI opgenomen in haar databank effectieve interventies.

f. Kwaliteitswaarden vanuit kinderen en jongeren
De Q4C-Kwaliteitsstandaarden Zorg voor Jeugd (http://www.q4c.nl) is een
onafhankelijke lijst van kwaliteitswaarden, die vanuit het perspectief van
kinderen en jongeren (en hun ouders) een visie geven op de kwaliteit van
de zorg voor de jeugd19. Met het initiatief Toolbox Q4C willen Stichting
Alexander, Defence for Children, LCFJ/LOC en Stichting Kinderpostzegels
en met medewerking van de Stichting Q4C Nederland een impuls geven
aan de bekendmaking en de implementatie van Q4C in de zorg voor
jeugd. De afgelopen maanden organiseerden zij inspiratiesessies met
diverse betrokkenen20. Alle deelnemers onderschrijven het belang van de
standaarden: Q4C brengt bestuurders, professionals en cliënten bij elkaar
in het proces van transformatie en transitie; het biedt de kans om
gezamenlijk vanuit het perspectief van cliënten invulling te geven aan de
kwaliteit van de zorg en de beoordeling daarvan. De sessies brachten ook
vele nieuwe inzichten in wat nodig is voor een werkelijke integrale
inbedding van Q4C in de zorg voor de jeugd, op alle niveaus. Met vele
partners wordt er nu gewerkt aan de implementatie.

19
20

Beek, van/Rutjes, 2009, Rutjes/Sarti, 2010.
jongeren, ouders, onderzoekers, beleidsmakers bij de Rijksoverheid en gemeenten en
kwaliteitsmedewerkers van zorginstellingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

18

g. Ondersteuningsaanbod NJi
Naast het ondersteuningsaanbod genoemd in onderhavige brief brengt
het NJi – met de Denktank Transformatie Jeugdstelsel en het congres
Transformeren doe je samen (juni 2014) – bestuurders uit verschillende
werkvelden van de jeugdsector, brancheorganisaties, professionals,
cliënten en gemeenten bijeen. Op grond van kennis en praktijkervaringen
doet de Denktank aanbevelingen voor een breed gedragen transformatieproces dat kan bijdragen aan de ontwikkeling van een (kosten)effectiever
stelsel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, 31 839, nr. 357

19