Utrechtseweg 48
3704 HE Zeist
Postbus 360
3700 AJ Zeist

TNO-rapport

www.tno.nl

TNO 2018 R10746 | Eindrapport

T +31 88 866 60 00
F +31 88 866 87 28

Beoordeling van blootstelling aan asbest voor
werknemers (en omwonenden) tijdens en na
toepassing van met asbest verontreinigd straalgrit

Datum

25 oktober 2018

Auteur(s)

S. Spaan
P.C. Tromp
R. de Jong
M.V. Diks
E. Voogd
H.L.M. Verhagen
M.M. Moerman
J.M. Schinkel

Goedgekeurd door

M.A.J. Rennen

Exemplaarnummer
Oplage
Aantal pagina's
Aantal bijlagen

200 (incl. bijlagen)
4

Opdrachtgever
Projectnaam
Projectnummer

Inspectie SZW
Asbest in straalgrit
030.30858

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk,
fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor opdrachten aan
TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.
© 2018 TNO

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

2 / 200

Onderzoek in het kort
Naar aanleiding van het aantreffen van asbest in het straalmiddel Eurogrit
(aluminiumsilicaat smeltgrit), is door TNO een onafhankelijk onderzoek uitgevoerd
naar de blootstelling aan asbest van werknemers en omwonenden tijdens en na het
werken met dit met asbest verontreinigde straalgrit.
Blootstellingsscenario’s
Om de omstandigheden van het gebruik van straalgrit te bepalen is een
inventarisatie uitgevoerd, waarbij een twintigtal verschillende partijen hebben
bijgedragen aan het vaststellen van de werkzaamheden en omstandigheden die
maatgevend waren voor gebruik. Op basis van deze informatie zijn
blootstellingsscenario’s opgesteld.
Toegepaste methode
Vanuit praktische en veiligheidsoverwegingen was het niet mogelijk om metingen
uit te voeren tijdens het werken met het verontreinigde straalgrit. Daarom is
gekozen voor een indirecte aanpak. Door middel van experimenten met
verontreinigd straalgrit onder gecontroleerde omstandigheden is onderzocht wat
de relatie is tussen respirabel stof en asbestvezels tijdens werkzaamheden met
ongebruikt straalgrit (bijv. vullen van straalapparatuur), het stralen zelf en
werkzaamheden met gebruikt straalgrit (bijv. opruimen, inspecteren en afbreken
van steigermateriaal). Daarnaast is respirabel stof gemeten tijdens werkzaamheden
met schoon (asbestvrij) straalgrit (= taakgerichte metingen). Deze metingen zijn
uitgevoerd tijdens die werkzaamheden en omstandigheden waarbij de hoogste
blootstelling mag worden verwacht (= worst-case). Aan de hand van de gemeten
respirabel stofconcentraties en de gevonden relatie tussen respirabel stof en asbest
is een inschatting gemaakt van de blootstelling aan asbest tijdens de diverse
werkzaamheden.
Blootstelling van werknemers
De geschatte concentraties asbestvezels in de ademzone van werknemers wanneer,
in worst-case omstandigheden, werkzaamheden met verontreinigd straalgrit
zouden zijn uitgevoerd, zijn substantieel. De hoogste asbestvezelconcentraties zijn
gevonden tijdens vulwerkzaamheden, gevolgd door opruimwerkzaamheden van
droog (dus niet nat gemaakt) straalgrit, en overige werkzaamheden in verontreinigd
gebied (zoals inspecteren en afbreken steigermateriaal). Ook zijn tijdens stralen
onder de straalkap in een aantal gevallen hoge asbestvezelconcentraties gevonden.
Zoals gezegd zijn tijdens de meetstudie taakgerichte metingen verzameld tijdens
werkzaamheden waarbij op voorhand de hoogste blootstelling mag worden
verwacht. Werknemers betrokken bij straalwerkzaamheden voeren op een
gemiddelde werkdag een combinatie van verschillende werkzaamheden uit, waarbij
zij al dan niet direct met straalgrit in contact komen, en waarbij er variatie is in de
tijd dat werknemers met bepaalde werkzaamheden bezig zijn (zo zijn ketelboys vaak
relatief kort bezig met het daadwerkelijk vullen van straalapparatuur terwijl stralers
over het algemeen een groot deel van de dag stralen). Voor vergelijking van de

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

3 / 200

geschatte asbestblootstelling met de grenswaarde moet daarom eerst de
gemiddelde blootstelling over een werkdag worden berekend. De grenswaarde voor
asbest gaat immers uit van een 8-uurs tijdgewogen gemiddelde (8-uurs TGG)
blootstelling gedurende een arbeidsleven (40 jaar). De 8-uurs TGG blootstelling
wordt berekend op basis van informatie over onder andere de (combinatie van)
werkzaamheden die worden uitgevoerd op een werkdag, de omstandigheden
waaronder deze werkzaamheden worden uitgevoerd en de (gemiddelde) duur van
een werkzaamheid op een werkdag (= blootstellingsprofiel). De conclusie is dat
tijdens de periode waarin het verontreinigde straalgrit in omloop was, de 8-uurs
TGG blootstelling van een deel van de betrokken werknemers boven de
grenswaarde van 2.000 vezels/m³ is uitgekomen.
Wanneer bedrijven specifieke gegevens beschikbaar hebben over stralen en hieraan
gerelateerde werkzaamheden, bijvoorbeeld gemeten concentraties respirabel stof,
wordt in deze rapportage aangegeven hoe deze gegevens kunnen worden gebruikt
om de blootstelling aan asbest voor de eigen werknemers te bepalen.
Blootstelling van omwonenden
Tijdens de werkzaamheden met het verontreinigde straalgrit zijn er ook nietwerknemers in de buurt geweest van deze straalwerkzaamheden (omwonenden).
Door middel van een verspreidingsmodel is op basis van de geschatte emissie van
asbestvezels tijdens stralen en gerelateerde werkzaamheden een inschatting
gemaakt van de blootstelling van deze omwonenden. De blootstelling aan asbest
van omwonenden was laag, maar is in extreme gevallen dichtbij de werkzaamheden
mogelijk kortdurend hoog geweest, ruim boven het verwaarloosbaar risiconiveau
voor asbest. Hierbij moet worden opgemerkt dat verwaarloosbaar risiconiveau
uitgaat van blootstelling aan asbest tijdens een leven (100 jaar).
Gezondheidsrisico’s
Het gezondheidsrisico van asbest wordt naast de hoogte van de blootstelling ook
bepaald door de lengte van de periode waarin en de frequentie waarmee deze
blootstelling voorkomt (cumulatieve blootstelling). Wanneer de grenswaarde dan
wel het verwaarloosbaar risiconiveau niet wordt overschreden, wordt er vanuit
gegaan dat er geen additionele gezondheidsrisico’s zullen optreden. Omdat uit dit
onderzoek blijkt dat deze waarden in sommige gevallen wel zijn overschreden, is het
nodig om het additionele gezondheidsrisico voor werknemers en omwonenden te
bepalen. Deze stap heeft het RIVM uitgevoerd, op basis van een aantal door TNO
opgestelde voorbeelden van blootstellingsprofielen, in combinatie met een
inschatting van de blootstellingsfrequentie en de totale blootgestelde periode, en
staat beschreven in het RIVM rapport “Gezondheidsrisico’s voor werknemers en
omwonenden ten gevolge van blootstelling aan met asbest verontreinigd straalgrit”
(van Engelen et al., 2018).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

4 / 200

Samenvatting
In oktober 2017 werd bekend dat in het straalmiddel Eurogrit aluminiumsilicaat
smeltslak grit, geleverd door het bedrijf Eurogrit B.V. uit Dordrecht, asbest is
aangetroffen. In de periode dat het verontreinigde straalgrit in omloop was, hebben
bijna 600 bedrijven hiermee gewerkt. Nadat bekend werd dat het straalgrit
verontreinigd is met asbest, is er ongerustheid ontstaan over de mogelijke
blootstelling aan asbest van werknemers en omwonenden, en de bijbehorende
gezondheidsrisico’s. Hierbij bepalen de mate, de frequentie en de duur (=periode)
van blootstelling het uiteindelijke gezondheidsrisico dat de betrokkenen hebben
gelopen.
In het najaar van 2017 heeft TNO een onderzoek uitgevoerd naar de blootstelling
aan asbest tijdens het opruimen van het verontreinigde straalgrit (Fase 1). De
conclusie van dit onderzoek was dat het opruimen van het straalgrit zonder
beheersmaatregelen leidt tot een overschrijding van de grenswaarde voor asbest,
maar dat wanneer aan bepaalde voorwaarden wordt voldaan de blootstelling aan
asbest tijdens het opruimen van het straalgrit wel onder de grenswaarde blijft.
Naast potentiële blootstelling aan asbest tijdens het opruimen van het straalgrit is
ook tijdens de andere werkzaamheden die zijn uitgevoerd met of rondom het
verontreinigde straalgrit mogelijk sprake geweest van een verhoogde blootstelling
aan asbest. Daarom is TNO ook gevraagd om onderzoek te doen naar de
blootstelling tijdens en na het gebruik van met asbest verontreinigd straalgrit (Fase
2).
Het doel van deze studie was het uitvoeren van een onafhankelijk onderzoek naar
de blootstelling aan asbest van medewerkers en omwonenden tijdens en na de
toepassing van het verontreinigde straalgrit. Vanuit praktische en
veiligheidsoverwegingen was het niet mogelijk om metingen uit te voeren tijdens
het werken met het verontreinigde straalgrit. Om toch de blootstelling aan asbest
tijdens het werken met het verontreinigde straalgrit in te kunnen schatten is daarom
gekozen voor een indirecte aanpak, namelijk door de blootstelling aan asbest af te
leiden uit gemeten concentraties respirabel stof. Eerst zijn de
werkzaamheden/activiteiten en omstandigheden waarin met straalgrit werd
gewerkt geïnventariseerd. Vervolgens is door middel van simulatie-experimenten
met verontreinigd straalgrit bepaald wat de relatie tussen respirabel stof en asbest
was, en zijn door middel van een meetstudie taakgerichte metingen van respirabel
stof tijdens het uitvoeren van geselecteerde activiteiten in praktijksituaties
verzameld. Uiteindelijk zijn de gemeten concentraties respirabel stof vertaald naar
asbestvezelconcentraties. Deze aanpak staat weergegeven in onderstaand
schematisch overzicht, en de verschillende stappen worden hieronder verder
beschreven. Hierbij moet worden opgemerkt dat het grijze gedeelte van dit schema
geen onderdeel was van het oorspronkelijke onderzoek, maar in een
vervolgonderzoek door RIVM en TNO is uitgewerkt. In dit vervolgonderzoek is
tevens een inschatting gemaakt van de blootstelling aan asbest van omwonenden.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

5 / 200

Inventarisatie van werkzaamheden/activiteiten en omstandigheden
Om antwoord te kunnen geven op de vragen die bij de diverse betrokken partijen
leven omtrent ’de kans op blootstelling aan asbest is het cruciaal om te weten
tijdens welke activiteiten en onder welke omstandigheden met het verontreinigde
straalgrit is gewerkt. Op basis van interactie met betrokken bedrijven zijn zeven
blootstellingsscenario’s opgesteld voor de verschillende betrokken functiegroepen.
Door middel van een inventarisatie is daarna aan verschillende partijen (bedrijven,
brancheorganisatie en vakbond) gevraagd om voor elk blootstellingsscenario aan te
geven welke activiteiten plaatsvinden en onder welke omstandigheden deze
activiteiten worden uitgevoerd. De geïdentificeerde blootstellingsscenario’s zijn:
 het uitvoeren van straalwerkzaamheden (het stralen zelf);
 het vullen van ketels of reservoirs met ongebruikt straalgrit (de ketelboy of
dieselwacht);
 het opruimen van gebruikt straalgrit en schoonmaken van vervuilde
oppervlakken of apparatuur;
 onderhoud van straal(gerelateerde) apparatuur;

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

6 / 200

 omstanders tijdens straalwerkzaamheden in of nabij het werkgebied
(bijvoorbeeld een mangatwacht);
 omstanders na straalwerkzaamheden in het (verontreinigde) werkgebied
(bijvoorbeeld een inspecteur of steigerbouwer);
 transport van straalgrit en straalgrit-houdend materiaal.
Uiteindelijk hebben ruim 20 partijen input geleverd. Uit de inventarisatie blijkt dat
er uiteenlopende activiteiten onder diverse omstandigheden met het
verontreinigde straalgrit zijn uitgevoerd. Deze zijn nauwkeurig in kaart gebracht en
gerapporteerd, en hebben als input gediend voor de experimenten en de
meetstudie zoals uitgevoerd in dit onderzoek.
Relatie respirabel stof en asbest
De relatie tussen respirabel stof en asbest is onderzocht voor drie verschillende type
gebruikssituaties: activiteiten met ongebruikt straalgrit (onder andere storten en
vullen van straalapparatuur), het stralen van grit, en activiteiten met gebruikt
straalgrit (onder andere opruimwerkzaamheden, inspectie en afbreken
steigermateriaal). Dit onderscheid is gemaakt om rekening te houden met de
mogelijkheid dat de relatie tussen respirabel stof en asbest verschillend is tijdens
deze verschillende situaties, bijvoorbeeld wanneer eigenschappen als
deeltjesgrootte-verdelingen en asbestvezeldimensies veranderen wanneer het
straalgrit aan krachten onderhevig is (geweest) tijdens het straalproces.
De relatie tussen respirabel stof en asbest is onderzocht door middel van simulatieexperimenten met verontreinigd straalgrit onder asbest-regime, waarbij parallel de
concentraties respirabel stof en asbest in de lucht gemeten zijn om de relatie tussen
respirabel stof en asbest te kunnen bepalen. Deze experimenten zijn uitgevoerd in
een semi-praktijksituatie (tijdens het vullen van ongebruikt straalgrit en stralen
onder geconditioneerde omstandigheden) of op laboratoriumschaal (tijdens
simulatiehandelingen met gebruikt straalgrit).
De relatie tussen respirabel stof en asbest bleek inderdaad verschillend te zijn in
diverse gebruikssituaties. Met betrekking tot de respirabel stofconcentratie zijn de
volgende parameters van invloed:
 De achtergrondconcentratie respirabel stof, oftewel de hoeveelheid stof die al
aanwezig is in de omgeving;
 Het type straalgrit, dat van invloed is op de hoeveelheid stof dat wordt gevormd
waardoor de verhouding tussen respirabel stof en asbest verandert.
Wanneer de respirabel stofconcentratie is bepaald zijn de volgende parameters van
invloed, waarvoor op basis van de resultaten van de experimenten omreken- dan
wel correctiefactoren zijn afgeleid:
 De hoeveelheid asbest in het straalgrit, die leidt tot hogere of lagere
concentraties asbest in het stof (gemiddelde verontreinigingsgraad is 6 mg/kg
ds);
 De gebruikssituatie waarin met grit wordt gewerkt, waarbij de verhouding
tussen respirabel stof en asbest verschilt:
 Activiteiten met ongebruikt straalgrit: 350.000 vezels/mg respirabel stof;

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

7 / 200

 Straalgrit tijdens stralen: 3.100-48.500 vezels/mg respirabel stof, afhankelijk
van de straalinstellingen;
 Activiteiten met gebruikt straalgrit: 5.100 vezels/mg respirabel stof;
 De straalinstellingen bij het stralen van grit: bij een toename in druk en/of
gebruikte hoeveelheid straalgrit worden meer en dunnere asbestvezels
gevormd.
De fijne (respirabele) stoffractie in ongebruikt straalgrit is kleiner dan in gebruikt
straalgrit. Als het ongebruikte straalgrit een vergelijkbare fijne stoffractie had gehad
als het gebruikte straalgrit zou de asbestvezelconcentratie per mg respirabel stof
vergelijkbaar zijn met stralen bij lage druk en laag verbruik.
Meetstudie
Uit de inventarisatie van werkzaamheden/activiteiten en omstandigheden binnen
de verschillende blootstellingsscenario’s bleek dat er zeer veel variatie is in het
gebruik van aluminiumsilicaat straalgrit en de omstandigheden waarin dit gebeurt.
Hierdoor was het niet mogelijk om voor alle blootstellingsscenario’s voor alle
geïdentificeerde activiteiten onder alle aangegeven omstandigheden metingen te
verrichten. Daarom is ervoor gekozen om tijdens de meetstudie een selectie van
activiteiten te bemeten tijdens omstandigheden waarbij vooraf een hoge
blootstelling werd verwacht en die regelmatig voorkomen in de praktijk. Hierbij is
ook rekening gehouden met mogelijkheden voor extrapolatie van de resultaten naar
andere activiteiten en blootstellingsscenario’s. Deze afwegingen zijn mede gemaakt
op basis van input van diverse bedrijven. Om een representatief beeld te krijgen van
de blootstelling aan respirabel stof tijdens de verschillende activiteiten is zoveel
mogelijk tijdens lopende projecten gemeten.
Om retrospectief de blootstelling aan asbest tijdens het stralen met het
verontreinigde Eurogrit in te kunnen schatten, moest er ook gestraald worden met
een vergelijkbaar type straalgrit. Ondanks de constructieve inzet van zowel
bedrijven als de brancheorganisatie bleek het lastig om geschikte meetlocaties te
vinden waar de geselecteerde activiteiten werden uitgevoerd met aluminiumsilicaat
straalgrit onder praktijk-relevante worst-case omstandigheden. Ten behoeve van de
doorlooptijd van de studie, is er uiteindelijk voor gekozen om naast het bemeten
van activiteiten in praktijksituaties ook bepaalde activiteiten na te bootsen onder
worst-case omstandigheden in een meer experimentele opstelling. Uiteindelijk zijn
de volgende activiteiten bemeten:
 Straalwerkzaamheden zijn op drie locaties bemeten in een besloten ruimte en
op drie locaties in een straaltent;
 Vulwerkzaamheden zijn op twee locaties bemeten bij gebruik van een vulsilo,
op twee locatie bij gebruik van zakken, en op één locatie werden zowel een
vulsilo als zakken gebruikt;
 Opruimwerkzaamheden zijn op drie locaties bemeten tijdens het schoonblazen
van objecten met perslucht en op twee locaties tijdens het scheppen en
verplaatsen van straalgrit;

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

8 / 200



Overige werkzaamheden in verontreinigd gebied zijn op drie locaties bemeten
tijdens het verplaatsen in / inspectie van een ruimte en op één locatie tijdens
het afbreken van steigermateriaal.
Er zijn in totaal 201 metingen op zeven locaties uitgevoerd, waarvan 104
persoonlijke metingen en 97 stationaire metingen. Uiteindelijk waren 15 metingen
niet bruikbaar in verband met te grote afwijkingen in debiet en werden daarnaast
zeven metingen als extreme uitschieter aangemerkt, waardoor er 179 metingen
gebruikt zijn voor het bepalen van de blootstelling aan respirabel stof.
Taakgerichte concentraties respirabel stof
De geometrisch gemiddelde (GM) taakgerichte respirabel stofconcentratie van alle
metingen samen was 2,2 mg/m³ (range <0,02-833 mg/m³) en 90 procent van de
gevallen was de gemeten concentratie minder dan 78 mg/m³. Over het geheel
gezien zijn de hoogste concentraties gemeten tijdens het stralen, gevolgd door
droog opruimen van straalgrit, overige werkzaamheden in verontreinigd gebied en
vullen van straalapparatuur. De resultaten van alleen de persoonlijke metingen
(gemeten in de ademzone van de medewerker) laten eenzelfde beeld zien, waarbij
binnen de verschillende gebruiksstadia de volgende concentraties respirabel stof
zijn gemeten:
- Ongebruikt straalgrit:
o vullen: GM 2,3 mg/m³ (range <0,2-4,1 mg/m³);
- Straalgrit tijdens stralen:
o stralen - buiten de straalkap: GM 78 mg/m³ (range 29-225 mg/m³);
o stralen - onder de straalkap: GM 0,3 mg/m³ (range <0,02-3,2 mg/m³);
- Gebruikt straalgrit:
o opruimwerkzaamheden: GM 10 mg/m³ (range 1,2-80 mg/m³);
o overige werkzaamheden in verontreinigd gebied (inspectie, afbreken
steigermateriaal): GM 2,3 mg/m³ (range 0,7-17 mg/m³).
Inschatting asbestvezelconcentraties
Conform de eerder aangegeven correctiestappen zijn de respirabel stof
concentraties omgerekend naar de verwachte asbestconcentraties, waarbij is
uitgegaan van een gemiddelde verontreinigingsgraad van het asbest. De op basis
van de resultaten van het onderzoek geschatte taakgerichte asbestvezelconcentraties (dus de concentraties die zijn gemeten tijdens het uitvoeren van een
bepaalde activiteit/taak) zijn hoog tot zeer hoog, en er is sprake van een grote
variatie in de geschatte asbestvezelconcentraties. Over alle blootstellingsscenario’s
heen is het geometrisch gemiddelde van de geschatte asbestconcentraties 28.000
vezels/m³ (range 10-20.200.000 vezels/m³). Wanneer alleen wordt uitgegaan van
de resultaten van de persoonlijke metingen, zoals gemeten in de ademzone van de
medewerker, zijn de volgende taakgerichte asbestvezelconcentraties geschat:
- Ongebruikt straalgrit:
o vullen: GM 270.000 vezels/m³ (range 65.000-1.400.000 vezels/m³).
- Straalgrit tijdens stralen:
o stralen - buiten de straalkap: GM 1.100.000 vezels/m³ (range 330.0004.000.000 vezels/m³);

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

9 / 200

o stralen - onder de straalkap: GM 2.000 vezels/m³ (range 40-21.000
vezels/m³);
- Gebruikt straalgrit:
o opruimwerkzaamheden: GM 50.000 vezels/m³ (range 5.900-410.000
vezels/m³);
o overige werkzaamheden in verontreinigd gebied (inspectie, afbreken
steigermateriaal): GM 8.100 vezels/m³ (range 2.200-26.000 vezels/m³);
Taakgericht versus functiegericht
De in dit onderzoek gepresenteerde resultaten zijn gebaseerd op taakgerichte
metingen tijdens activiteiten waarbij op voorhand de hoogste blootstelling werd
verwacht. De grenswaarde voor asbest gaat echter uit van een 8-uurs tijdgewogen
gemiddelde (8-uurs TGG) blootstelling gedurende een arbeidsleven (40 jaar). Om op
basis van de geschatte taakgerichte asbestvezelconcentraties een 8-uurs
tijdgewogen gemiddelde (8-uurs TGG) blootstelling uit te kunnen rekenen voor een
bepaalde werknemer dan wel een bepaalde functiegroep, is informatie over het
bijbehorende blootstellingsprofiel nodig: welke (combinatie van) activiteiten
worden uitgevoerd op een werkdag, de omstandigheden waaronder deze
activiteiten worden uitgevoerd en de (gemiddelde) duur van een activiteit op een
werkdag. Zo is bekend dat er binnen de verschillende blootstellingsscenario’s op een
gemiddelde werkdag vaak een combinatie van activiteiten wordt uitgevoerd,
waarbij de medewerkers al dan niet direct met straalgrit in contact komen, en
waarbij in de tijd dat werknemers met bepaalde activiteiten bezig zijn varieert. Op
basis van de activiteiten die zijn bemeten tijdens de meetstudie zijn ter illustratie
zes blootstellingsprofielen opgesteld voor functies die aansluiten bij de
geïdentificeerde
blootstellingsscenario’s.
Wanneer
informatie
over
blootstellingsprofielen wordt gebruikt om een 8-uurs TGG blootstelling over een
werkdag te berekenen, zal deze voor een substantieel deel van de betrokken
medewerkers boven de grenswaarde van 2.000 vezels/m³ liggen.
Aanpassing op basis van lokale werkomstandigheden
De geschatte asbestvezelconcentraties zoals gepresenteerd in dit onderzoek zijn
niet representatief voor alle situaties die zich in de praktijk hebben voorgedaan.
Bijvoorbeeld wanneer in een bepaald bedrijf gestraalde objecten altijd worden
geïnspecteerd nadat het werkgebied is schoongemaakt, terwijl in dit onderzoek is
gemeten tijdens inspectie in een sterk verontreinigd werkgebied. Of wanneer in een
bepaald bedrijf tijdens het stralen alleen een mondkapje wordt gedragen, terwijl de
geschatte asbestvezelconcentratie voor een straler is gebaseerd op metingen onder
een straalkap. In zulke gevallen zal de geschatte asbestvezelconcentratie moeten
worden gecorrigeerd voor de verwachtte invloed van deze verschillen op de
respirabel stof- dan wel asbestvezelconcentratie. Met betrekking tot het
straalvoorbeeld is de toe te passen correctiefactor gelijk aan het verschil van de
beschermingsfactor van de straalkap gedeeld door de beschermingsfactor van het
mondkapje. Dergelijke factoren zijn beschreven in de literatuur. In hoofdstuk 6
wordt een handreiking gegeven voor het berekenen van de blootstelling van
medewerkers op basis van bedrijfsspecifieke gegevens.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

10 / 200

Toepassing werkwijze op basis van lokale respirabel stofmetingen per bedrijf
Wanneer binnen een bedrijf specifieke gegevens beschikbaar zijn met betrekking
tot blootstelling aan respirabel stof, kan op basis hiervan met behulp van de in dit
onderzoek afgeleide omreken- dan wel correctiefactoren een voor dat bedrijf
specifiekere asbestvezelconcentratie worden geschat. Ook wanneer
bedrijfsspecifieke inhaleerbaar stofconcentraties bekend zijn, kan een inschatting
van de asbestvezelconcentraties op bedrijfsniveau worden gemaakt, op basis van
de vastgestelde relatie tussen respirabel stof en inhaleerbaar stof. Daarnaast is er
uiteraard nog de mogelijkheid voor bedrijven om alsnog zelf respirabel
stofmetingen te laten uitvoeren. Een andere mogelijkheid om te schatten wat de
asbestvezelconcentratie zou zijn geweest onder andere omstandigheden dan
waarbij de metingen binnen dit onderzoek zijn verzameld is door op basis van de
resultaten van dit onderzoek en kennis over determinanten van blootstelling, het
blootstellingsniveau van specifieke medewerkers te schatten. Het schatten van de
asbestvezelconcentratie op basis van bedrijfsspecifieke metingen is het meest
nauwkeurig. Hoe meer aannames en omrekenfactoren worden gebruikt, hoe
onnauwkeuriger de schatting wordt.
Inschatting blootstelling omwonenden
Op basis van de geschatte emissie van asbestvezels tijdens stralen en gerelateerde
werkzaamheden is een inschatting gemaakt van de mogelijke blootstelling van
omwonenden van straalwerkzaamheden. Deze geschatte emissie is gebruikt als
input voor een model dat bij het schatten van asbestvezelconcentraties voor
omwonenden rekening houdt met de afstand tot de bron (de
straalwerkzaamheden) en weersomstandigheden. De resultaten laten zien dat de
gemiddelde blootstelling voor omwonenden laag was, maar dat in extreme gevallen
mogelijk kortdurend sprake is geweest van hoge blootstellingen (rond de 100.000
vezels/m3). De uitkomsten van het model laten ook zien dat de asbestvezels zich erg
snel verspreiden, waardoor bij toenemende afstand tot de werkzaamheden de
concentraties snel afnemen.
Gezondheidsrisico’s asbest
Om het additionele gezondheidsrisico te kunnen berekenen dat mensen
(medewerkers en omwonenden) hebben gelopen door het gebruik van het met
asbest-verontreinigde straalgrit, dient behalve kennis over blootstellingsniveaus
ook kennis over de blootstellingsduur (dagen, maanden) en blootstellingsfrequentie
in acht te worden genomen. Op basis van de resultaten van het onderzoek zijn ter
illustratie zeven blootstellingsprofielen opgesteld. Zes van deze zeven
blootstellingsprofielen betreffen functies die aansluiten bij de geïdentificeerde
blootstellingsscenario’s voor werknemers, namelijk een ketelboy/dieselwacht, een
straler, een mangatwacht, een schoonmaker, een inspecteur van gestraalde
objecten, en een steigerbouwer. Het zevende profiel is een blootstellingsprofiel
voor omwonenden. Deze zeven blootstellingsprofielen zijn weergegeven in bijlage
4. Voor deze blootstellingsprofielen is door het RIVM het additionele
gezondheidsrisico berekend (van Engelen et al., 2018).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

11 / 200

Inhoudsopgave
Onderzoek in het kort ...................................................................................................... 2
Samenvatting ................................................................................................................... 4
1
1.1
1.2
1.3
1.4
1.5
1.6

Inleiding.......................................................................................................... 13
Doel van blootstellingsonderzoek ........................................................................... 14
Onderzoeksvragen blootstellingsonderzoek ........................................................... 14
Algemene aanpak blootstellingsonderzoek ............................................................ 15
Onderzoeksvragen vervolgonderzoek ..................................................................... 16
Opbouw rapportage ................................................................................................ 16
Dankwoord .............................................................................................................. 17

2
2.1
2.2

Inventarisatie van omstandigheden waarin het straalgrit werd toegepast ........ 18
Methode inventarisatie ........................................................................................... 18
Beschrijving blootstellingsscenario’s op basis van resultaten van inventarisatie ... 19

3
3.1
3.2
3.3
3.4

Experimenten voor bepaling relatie respirabel stof vs. asbestvezels ................. 31
Methode simulatie-experimenten op laboratoriumschaal ..................................... 32
Methode simulatie-experimenten in semi-praktijksituatie .................................... 36
Analysemethoden.................................................................................................... 46
Resultaten experimenten ........................................................................................ 48

4
4.1
4.2
4.3
4.4

Meetstudie respirabel stof tijdens praktijksituaties .......................................... 66
Meetstrategie en organisatie meetstudie ............................................................... 66
Meetmethode en bepaling hoeveelheid respirabel stof in luchtmonsters............. 77
Beschrijving meetlocaties ........................................................................................ 78
Gemeten concentraties respirabel stof tijdens taakgerichte metingen ................. 85

5
5.1
5.2

Omrekening van respirabel stofconcentratie naar asbestvezelconcentratie .... 100
Gebruikte omrekenfactoren en correctiefactoren................................................ 100
Geschatte concentratie asbestvezels voor activiteiten die zijn bemeten in de
meetstudie ............................................................................................................ 102

6
6.1

Inschatting van de asbestvezelconcentratie per blootstellingsscenario ........... 107
Inschatting van blootstelling aan asbestvezels op basis van specifieke informatie
over blootstelling aan respirabel stof.................................................................... 109
Inschatting van blootstelling aan asbestvezels op basis van blootstellingsfactoren
............................................................................................................................... 111
Geschatte asbestvezelconcentraties voor geïdentificeerde blootstellingscenario’s
............................................................................................................................... 118

6.2
6.3

7
7.1
7.2
7.3

Discussie ....................................................................................................... 132
Blootstellingsscenario’s ......................................................................................... 132
Gemeten respirabel stofconcentraties.................................................................. 133
Geschatte asbestvezelconcentraties ..................................................................... 135

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

12 / 200

8
8.1
8.2

Conclusies en aanbevelingen ......................................................................... 139
Conclusies .............................................................................................................. 139
Aanbevelingen ....................................................................................................... 140

9

Referenties ................................................................................................... 143

10

Ondertekening .............................................................................................. 145

Bijlage 1: Gedetailleerde resultaten asbestvezeltellingen .............................................. 146
Bijlage 2: Beeldmateriaal van meetlocaties ................................................................... 147
Meetlocatie 1A....................................................................................................................... 147
Meetlocatie 1B ....................................................................................................................... 149
Meetlocatie 1C ....................................................................................................................... 158
Meetlocatie 2A....................................................................................................................... 169
Meetlocatie 2B ....................................................................................................................... 172
Meetlocatie 3 ......................................................................................................................... 173
Meetlocatie 4 ......................................................................................................................... 182
Bijlage 3: Gedetailleerde resultaten respirabel stof ....................................................... 183
Bijlage 4: Uitwerking blootstellingsprofielen ................................................................. 185
Blootstellingsprofiel 1: Ketelboy / dieselwacht ..................................................................... 185
Blootstellingsprofiel 2: Straler ............................................................................................... 186
Blootstellingsprofiel 3: Mangatwacht .................................................................................... 187
Blootstellingsprofiel 4: Opruimwerkzaamheden (schoonmaker) .......................................... 188
Blootstellingsprofiel 5: Inspectie van gestraalde objecten (inspecteur) ............................... 190
Blootstellingsprofiel 6: Afbreken van steigermateriaal (steigerbouwer) .............................. 191
Blootstellingsprofiel 7: Omwonenden van straalproject ....................................................... 193

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

1

13 / 200

Inleiding
Straalgrit wordt gebruikt om roest of verf te verwijderen dan wel roest te
voorkomen. Deze methode wordt onder andere toegepast in de
scheepvaartindustrie en in de petrochemische industrie. Situaties waarin wordt
gestraald zijn onder meer:
- grote objecten in de buitenlucht;
- in besloten ruimtes;
- aan verplaatsbare metalen constructies in een spuithal of loods.
Verder wordt straalgrit onder andere in de bouwsector gebruikt voor gevelreiniging.
In oktober 2017 werd bekend dat in het straalmiddel Eurogrit aluminiumsilicaat
smeltslak grit, geleverd door het bedrijf Eurogrit B.V. uit Dordrecht, asbest is
aangetroffen. Bijna 600 bedrijven hebben gewerkt met dit verontreinigde straalgrit.
Nadat bekend werd dat het straalgrit verontreinigd was met asbest, is er
ongerustheid ontstaan over de mogelijke blootstelling aan asbest van werknemers
en omwonenden, en de bijbehorende risico’s. Hierbij bepalen de mate van
blootstelling, blootstellingsfrequentie en blootstellingsduur samen het uiteindelijke
risico dat de betrokkenen hebben gelopen.
De Inspectie SZW (iSZW), Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) en de
Omgevingsdiensten (ODs) hebben nauw samengewerkt om bovenstaande
problematiek goed in kaart te brengen en de benodigde maatregelen te treffen bij
de bedrijven die hebben gewerkt met dit straalgrit of het straalgrit op de
bedrijfslocatie hebben opgeslagen. iSZW voert in dit kader onder andere een
onderzoek uit naar de blootstellingsrisico’s voor werknemers en omwonenden
tijdens verschillende blootstellingsscenario’s die van toepassing zijn op deze casus.
TNO is gevraagd het onderzoek van iSZW te ondersteunen door middel van een
onafhankelijk onderzoek naar en beoordeling van de blootstelling tijdens en na het
gebruik van met asbest verontreinigd straalgrit. Dit onderzoek wordt gefaseerd
uitgevoerd:
1. Wat was de blootstelling van werknemers bij het opruimen van gebruikt
verontreinigd straalgrit (Fase 1);
2. Wat was de blootstelling van werknemers bij activiteiten in verontreinigd gebied
(lopen, rijden met heftrucks, etc.) (Fase 2);
3. Wat was de blootstelling tijdens straalwerkzaamheden van de stralers en de
omstanders (Fase 2) en omwonenden (Fase 3).
Het onderzoek van Fase 1 is in november 2017 afgerond en beschreven in het
rapport “Blootstelling aan asbest van werknemers bij het opruimen van met asbest
verontreinigd gebruikt straalgrit (fase 1)” (Tromp et al., 2017).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

1.1

14 / 200

Doel van blootstellingsonderzoek
Het doel van deze studie is het uitvoeren van een onafhankelijk onderzoek naar de
blootstelling aan asbest van medewerkers tijdens en na de toepassing van het
verontreinigde straalgrit. Daartoe wordt door TNO de (potentiële) blootstelling aan
asbest van medewerkers voor vijf taakgroepen in kaart gebracht (zie Tabel 1), die
goed aansluiten bij de praktijk.
Tabel 1: Omschrijving van de te beoordelen taakgroepen
Nr.
1
2

1.2

Taakgroep
Handelingen met verontreinigd
straalgrit
Nabijheid tijdens handelingen
met verontreinigd straalgrit

3

Activiteiten in verontreinigd
gebied

4

Stralen

5

Nabijheid tijdens stralen

Omschrijving
De medewerker voert handelingen uit met het
verontreinigde straalgrit, excl. het stralen zelf
De medewerker voert overige taken uit in de
nabijheid van de handelingen met het
verontreinigde straalgrit
De medewerker voert taken uit op locaties die
verontreinigd zijn met asbest uit het
verontreinigde straalgrit
De medewerker voert taken uit in verband met
stralen met verontreinigd straalgrit
De medeweker voert overige taken uit in de
nabijheid van het stralen

Onderzoeksvragen blootstellingsonderzoek
Het onderzoek heeft zich gericht op het beantwoorden van de volgende
onderzoeksvragen:
 Wat is de potentiële blootstelling aan asbest geweest tijdens handelingen met
het verontreinigde straalgrit, exclusief het stralen zelf?
o Bij medewerkers die direct betrokken waren bij de handelingen (taakgroep
1);
o Bij medewerkers die zich in de nabijheid hebben begeven (omstanders)
(taakgroep 2);
 Wat is de potentiële blootstelling aan asbest (geweest) van medewerkers die
hebben gewerkt in of zich hebben begeven in locaties die verontreinigd zijn
(geweest) met asbestvezels uit verontreinigd straalgrit (taakgroep 3)?
 Wat is de potentiële blootstelling aan asbest geweest tijdens het stralen met
verontreinigd straalgrit?
o Bij de stralers zelf (taakgroep 4);
o Bij medewerkers die zich in de nabijheid van het straalproces hebben begeven
(omstanders) (taakgroep 5).
Aan de hand van de resultaten van dit onderzoek wordt tevens een eerste
inschatting gemaakt van de potentiele blootstelling aan asbest van omwonenden
(mensen die in de buurt wonen van locaties waar straalwerkzaamheden zijn
uitgevoerd), zonder dat er daadwerkelijk bij omwonenden metingen zijn uitgevoerd
(Fase 3).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

15 / 200

De resultaten van dit onderzoek kunnen worden ingezet voor het inschatten van de
kans dat de betrokken medewerkers gezondheidsschade hebben opgelopen als
gevolg van de blootstelling. Dit risico is niet alleen afhankelijk van de hoogte van de
blootstelling maar ook van de blootstellingsduur en frequentie van blootstelling. De
werkgerelateerde grenswaarde van 2.000 vezels/m3 geldt immers voor een
dagelijkse blootstelling gedurende een arbeidstijd van 40 jaar. Om dit risico te
kunnen bepalen is naast de inschatting van de concentratie asbestvezels dus ook
informatie over de blootstellingsduur en blootstellingsfrequentie nodig. Omdat in
dit onderzoek niet is vastgesteld wat de blootstellingsduur en frequentie is geweest
valt het inschatten van de gezondheidsschade buiten het kader van dit onderzoek.

1.3

Algemene aanpak blootstellingsonderzoek
Op basis van praktische- en veiligheidsoverwegingen was het niet wenselijk om de
diverse handelingen met het verontreinigde straalgrit uit te voeren. Voor het
beantwoorden van de onderzoeksvragen was het daardoor noodzakelijk een
indirecte methode te gebruiken om de blootstelling aan asbestvezels te bepalen. De
gevolgde aanpak bestond uit twee onderdelen, namelijk:
1. het bepalen van de relatie tussen de asbestvezelconcentratie en de respirabele
stofconcentratie op basis van experimenten met verontreinigd straalgrit;
2. het meten van de blootstelling aan respirabel stof tijdens (realistische worstcase)1 praktijkomstandigheden met niet-verontreinigd straalgrit.
Deze (indirecte) aanpak heeft naast veiligheidsoverwegingen nog meer voordelen
boven het direct meten van de asbestvezelconcentratie tijdens de betreffende
handelingen. Zo is de bepaling van de concentratie respirabel stof eenvoudig,
goedkoop en veel minder gevoelig voor overbelading van filters dan de methodiek
voor het direct meten van de respirabele asbestvezelconcentratie. Het direct meten
van de asbestvezel-concentratie zou sterk zijn gehinderd door de (verwachtte) hoge
respirabele stofconcentraties. Daarnaast konden de metingen hierdoor
plaatsvinden tijdens reguliere (straal)werkzaamheden, wat het logistiek makkelijker
maakte om de metingen te verzamelen. Ook bleek het moeilijk om locaties te vinden
waar nog verontreinigd straalgrit aanwezig was, waar de meetstudie zou kunnen
worden uitgevoerd. Het nadeel van een dergelijke indirecte methode is dat de
resultaten van het onderzoek moeten worden geëxtrapoleerd naar de werkelijke
situatie zoals deze heeft plaatsgevonden in de periode tot het najaar van 2017,
waarin verontreinigd straalgrit is toegepast.

1 Met worst-case omstandigheden worden die omstandigheden bedoeld waarbij de hoogste blootstelling

wordt verwacht. Met realistische worst-case omstandigheden worden die omstandigheden bedoeld waarbij
een hoge blootstelling wordt verwacht, maar die niet zo extreem zijn dat ze in de praktijk (vrijwel) niet
voorkomen.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

1.4

16 / 200

Onderzoeksvragen vervolgonderzoek
In aanvulling op het blootstellingsonderzoek (Fase 2 en 3) heeft iSZW TNO en RIVM
verzocht om als voorbeeld voor een aantal van de betrokken werknemersgroepen
het (eventuele) additionele gezondheidsrisico als gevolg van blootstelling aan
asbest door het werken met het verontreinigde straalgrit in kaart te brengen. De
hierbij gevolgde aanpak kan als leidraad dienen om voor bedrijfsspecifieke
blootstellingsscenario’s het additionele gezondheidsrisico in kaart te brengen.
Binnen dit vervolgonderzoek heeft TNO voor een aantal van de relevante
werknemersgroepen die vallen onder de onderzochte blootstellingsgroepen een
blootstellingsprofiel opgesteld (zoals beschreven in deze rapportage), waarna het
RIVM het additionele gezondheidsrisico heeft bepaald (van Engelen et al., 2018).
Hierbij is TNO gevraagd om:
1. Een zestal blootstellingsprofielen samen te stellen voor werknemersgroepen
die betrokken zijn bij straalwerkzaamheden. Dit betreffen:
 De persoon die straalapparatuur vult;
 De straler die een object straalt;
 De persoon die het gestraalde object inspecteert en zich daarbij verplaatst
in de ruimte waar is gestraald;
 De mangatwacht die de opening van het straalgebied bewaakt;
 De persoon die het gebruikte straalgrit opruimt;
 De persoon die steigers afbreekt.
2. Een zevende blootstellingsprofiel samen te stellen voor omwonenden, op basis
van de resultaten van het blootstellingsonderzoek in combinatie met een
verspreidingsmodel. Hierbij is rekening gehouden met tijdelijke situaties
(bijvoorbeeld straalwerkzaamheden aan objecten in steden), omdat de kans dat
omwonenden zich hierbij in de nabijheid hebben bevonden groter is, en
tegelijkertijd de blootstelling aan asbest vanwege de straalwerkzaamheden
gedurende kortere tijd heeft plaatsgevonden.
Deze blootstellingsprofielen zijn opgesteld op basis van aannamen met betrekking
tot worst-case werkomstandigheden, maar tegelijkertijd zijn realistische taaktijden
en een realistisch worst-case bedrijfstype in acht genomen.

1.5

Opbouw rapportage
In Hoofdstuk 2 wordt allereerst beschreven op welke manier de inventarisatie van
de activiteiten waarbij en omstandigheden waarin met het verontreinigde straalgrit
gewerkt werd is opgezet en wat de uitkomsten van deze inventarisatie waren.
Daarna worden in Hoofdstuk 3 de opzet, uitvoering en resultaten van de
experimenten naar de relatie tussen respirabel stof en asbestvezels beschreven. De
meetstudie naar blootstelling aan respirabel stof wordt beschreven in Hoofdstuk 4,
en is onderverdeeld in de gevolgde meetstrategie en meetmethode, een
beschrijving van de meetlocaties waar is gemeten en de resultaten. Vervolgens
wordt in Hoofdstuk 5 de informatie gegeven om van een concentratie respirabel
stof te komen tot een geschatte asbestvezelconcentratie, en wordt in Hoofdstuk 6

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

17 / 200

voor de geïnventariseerde blootstellingsscenario’s op basis van de resultaten van de
experimenten en de meetstudie en informatie uit externe bronnen handvatten
gegeven voor het maken van een inschatting van de blootstelling aan asbestvezels.
Discussie volgt in Hoofdstuk 7, conclusies en aanbevelingen volgen in Hoofdstuk 8.
In de bijlagen zijn respectievelijk gedetailleerde analyseresultaten, beeldmateriaal
van meetlocaties, gedetailleerde resultaten met betrekking tot gemeten
concentraties respirabel stof, en een aantal voorbeelden van uitgewerkte
blootstellingsprofielen opgenomen.

1.6

Dankwoord
Dit onderzoek was niet tot stand gekomen zonder de hulp van een verscheidenheid
aan partijen. Daarom willen de auteurs KIWA Compliance en KIWA Inspection &
Testing, en met name Hilko Booij en Patrick van Kralingen, hartelijk danken voor het
meedenken over de opzet van het onderzoek en reviewen van het rapport en hun
bijdrage aan de uitvoering van het onderzoek bij zowel de simulatie-experimenten
in een semi-praktijksituatie als de meetstudie. Daarnaast zijn de auteurs zeer veel
dank verschuldigd aan de verschillende partijen die input hebben geleverd tijdens
de inventarisatie-fase, evenals aan de brancheorganisatie OnderhoudNL voor het
faciliteren van meetlocaties, het leveren van input voor de meetstudie en de
communicatie met hun achterban tijdens de organisatie van de meetstudie. Ook
gaat onze hartelijk dank uit naar de straalbedrijven die hun medewerking wilden
verlenen aan het blootstellingsonderzoek en de bedrijven die meetlocaties ter
beschikking wilden stellen voor het uitvoeren van het blootstellingsonderzoek, en
daarmee een onmisbare bijdrage hebben geleverd aan de praktische uitvoering
hiervan. Verder willen de auteurs Cuijpers Services BV en Meuva BV heel hartelijk
danken voor hun bijdrage aan de opzet en uitvoering van de simulatieexperimenten in een semi-praktijksituatie.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

2

18 / 200

Inventarisatie van omstandigheden waarin het straalgrit
werd toegepast
Zoals in de inleiding is beschreven is het doel van deze studie het in kaart brengen
van de blootstelling aan asbest van medewerkers tijdens en na de toepassing van
het verontreinigde straalgrit. Om de blootstelling tijdens en na het toepassen van
het verontreinigde straalgrit in te kunnen schatten is het cruciaal om de wijze
waarop en de omstandigheden waarin het verontreinigde straalgrit werd toegepast
in kaart te brengen. Omdat het hierbij (met name) gaat om de omstandigheden
tijdens de periode voordat bekend was dat het straalgrit was verontreinigd met
asbest, heeft de inventarisatie zich gericht op de omstandigheden waarbij deze
activiteiten normaal gesproken worden uitgevoerd, om zo een goede inschatting te
kunnen maken van hoe met het verontreinigde straalgrit is gewerkt voordat de
verontreiniging bekend werd.

2.1

Methode inventarisatie
Voor het in kaart brengen van de omstandigheden hebben we verschillende
bedrijven gevraagd om aan te geven op welke wijze en onder welke
omstandigheden binnen hun bedrijf in algemene zin met (aluminiumsilicaat)
straalgrit wordt dan wel is gewerkt. Bedrijven die in een eerder stadium contact
hebben opgenomen met iSZW, KIWA Compliance of TNO inzake de problematiek
met verontreinigd straalgrit zijn direct benaderd. Daarnaast is via de
brancheorganisatie OnderhoudNL en de vakbond FNV een uitvraag naar deze
informatie gedaan. De bedrijven werden verzocht om informatie aan te leveren over
de eigenschappen van het gebruikte product, de uitgevoerde werkzaamheden,
toegepaste bron- c.q. beheersmaatregelen, de omgeving waarin de
werkzaamheden werden uitgevoerd en welke (persoonlijke) beschermingsmiddelen
werden toegepast. De benaderde bedrijven kregen een Excel-file toegestuurd,
waarin de gevraagde gegevens op een gestructureerde en uniforme manier konden
worden ingevuld.
De eerste mailing naar betrokken partijen heeft op 12 december 2017
plaatsgevonden. In verband met de relatief beperkte respons, waarbij van 16
bedrijven input is ontvangen, heeft het onderzoeksteam daarnaast actief informatie
opgezocht en opgevraagd. Deze informatie is gecombineerd met de input zoals
verkregen van de bedrijven tot een beschrijving van blootstellingsscenario’s, welke
op 6 februari 2018 in de vorm van een notitie ter toetsing is opgestuurd naar de
verschillende betrokken partijen (onder andere bedrijven, brancheorganisatie en
vakbond).2 Op basis van de aanvullende informatie zoals ontvangen van 15 partijen
en uit gesprekken met enkele bedrijven en een aantal afgevaardigden van
OnderhoudNL zijn de blootstellingsscenario’s verder aangescherpt. Een tweede
2 Schinkel J. Overzicht inventarisatie activiteiten en omstandigheden waarbij werknemers in aanraking

kunnen zijn gekomen met verontreinigd straalgrit (fase 2). TNO-notitie, kenmerk 0100312110, 5 februari
2018.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

19 / 200

versie van de notitie is op 7 maart 2018 opnieuw ter toetsing opgestuurd naar de
betrokken partijen en op 13 maart 2018 nogmaals besproken met enkele bedrijven
en een aantal afgevaardigden van OnderhoudNL.3 Daarnaast zijn tijdens de opzet en
uitvoering van de meetstudie (zie Hoofdstuk 4) nog enkele details naar voren
gekomen over bijvoorbeeld straaltechnieken en omstandigheden, welke zijn
meegenomen in onderstaande beschrijving van de blootstellingsscenario’s.

2.2

Beschrijving blootstellingsscenario’s op basis van resultaten van
inventarisatie
Uitgaande van de taakgroepen zoals weergegeven in Tabel 1 zijn op basis van input
van bedrijven de activiteiten die normaliter plaatsvinden met of in de buurt van
(aluminiumsilicaat) straalgrit onderverdeeld in zeven blootstellingsscenario’s,
namelijk: 1) het stralen zelf, 2) het vullen van ketels of reservoirs met ongebruikt
straalgrit, 3) het opruimen van gebruikt straalgrit en schoonmaken van vervuilde
oppervlakken of apparatuur, 4) onderhoud van straal(gerelateerde) apparatuur, 5)
omstanders tijdens straalwerkzaamheden in of nabij het werkgebied, 6) omstanders
na straalwerkzaamheden in het werkgebied, en 7) transport van straalgrit en
straalgrit-houdend materiaal. In Tabel 2 wordt een overzicht gegeven van de
geïdentificeerde blootstellingsscenario’s, en worden deze gekoppeld aan de
taakgroepen.
Tabel 2: Overzicht van geïdentificeerde blootstellingsscenario’s zoals meegenomen in de
inventarisatie, inclusief koppeling aan de taakgroepen
Blootstellingsscenario
1. Straalwerkzaamheden

Koppeling met
taakgroepen
Stralen (4)

2. Het vullen van ketels
of reservoirs met
ongebruikt straalgrit

Handelingen met
verontreinigd straalgrit (1)
Nabijheid tijdens stralen
(5)

3. Het opruimen van
gebruikt straalgrit en
schoonmaken van
vervuilde oppervlakken
of apparatuur

Handelingen met
verontreinigd straalgrit (1)
Activiteiten in
verontreinigd gebied (3)

4. Onderhoud van
straal(gerelateerde)
apparatuur

Handelingen met
verontreinigd straalgrit (1)

Omschrijving
De medewerker straal met
verontreinigd straalgrit
De medewerker voert direct
aan het stralen gerelateerde
handelingen uit met het
ongebruikte verontreinigde
straalgrit
De medewerker voert na het
stralen handelingen uit met
het verontreinigde gebruikte
straalgrit, welke over het
algemeen worden uitgevoerd
in door het stralen
verontreinigd geraakt
werkgebied
De medewerker voert na het
stralen handelingen uit aan
apparatuur die tijdens het

3 Schinkel J. Overzicht inventarisatie activiteiten en omstandigheden waarbij werknemers in aanraking

kunnen zijn gekomen met verontreinigd straalgrit (fase 2) – versie 2. TNO-notitie, kenmerk 0100312110/v2,
7 maart 2018.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Blootstellingsscenario

Koppeling met
taakgroepen
Activiteiten in
verontreinigd gebied (3)

5. Omstanders tijdens
straalwerkzaamheden in
of nabij het werkgebied

Nabijheid tijdens
handelingen met
verontreinigd straalgrit (2)
Nabijheid tijdens stralen
(5)

6. Omstanders na
straalwerkzaamheden in
het werkgebied

Activiteiten in
verontreinigd gebied (3)

7. Transport van
straalgrit en straalgrithoudend materiaal

Handelingen met
verontreinigd straalgrit (1)
Activiteiten in
verontreinigd gebied (3)

20 / 200

Omschrijving
stralen verontreinigd is
geraakt met ongebruikt dan
wel gebruikt straalgrit, welke
kunnen worden uitgevoerd in
door het stralen verontreinigd
geraakt werkgebied
De medeweker voert taken uit
in de nabijheid van het stralen
en/of andere hieraan
gerelateerde werkzaamheden
met verontreinigd straalgrit
(zoals vullen)
De medewerker voert taken
uit op locaties die
verontreinigd zijn geraakt met
asbest uit het verontreinigde
straalgrit (ongebruikt en
gebruikt)
De medewerker voert
handelingen uit met het
verontreinigde straalgrit
(ongebruikt of gebruikt)

Voor elk van deze blootstellingsscenario’s is aan de betrokken partijen gevraagd
welke activiteiten plaatsvinden en onder welke omstandigheden deze activiteiten
worden uitgevoerd. Daarnaast is deze informatie aangevuld met informatie die door
middel van observaties en gesprekken met medewerkers van verschillende
straalbedrijven tijdens de meetstudie is vergaard. Dit geeft daardoor een
representatieve weergave van hoe de werksituaties op verschillende plaatsen en bij
verschillende activiteiten er in werkelijkheid uit hebben gezien, en zijn dus niet
noodzakelijkerwijs altijd in lijn met de geldende wet- en regelgeving met betrekking
tot arbeidsomstandigheden en/of milieu.

2.2.1

Stralen
De hoeveelheid straalgrit dat wordt verbruikt tijdens het stralen is met name
afhankelijk van de grootte van het te stralen object, en varieert volgens de
respondenten van 0,25 kg/uur tot 1.800 kg/uur. Er wordt door de respondenten
aangegeven dat het gangbare straalmiddelverbruik per straler varieert van 200-250
tot 480-920 kg/uur. Een hoog totaal straalmiddelverbruik is mogelijk indien
meerdere stralers tegelijkertijd aan het werk zijn, waarbij de stralers naast dat ze
worden blootgesteld dat ze zelf ontwikkelen tijdens het stralen (primaire
blootstelling) ook kunnen worden blootgesteld aan stof dat door een andere straler
wordt ontwikkeld (secundaire blootstelling). Een laag totaal straalmiddelverbruik is
normaliter alleen mogelijk door gebruik te maken van alternatieve methoden. Het
is niet uitgesloten dat (al dan niet door sommatie) incidenteel een hoog totaal
verbruik mogelijk is. Tijdens het stralen kan de korrelgrootte, het type straalnozzle

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

21 / 200

(spuitmond), het spuitbeeld, de druk en het bedrijfsmengel (de combinatie van
hoeveelheid lucht en hoeveelheid straalgrit in deze lucht die wordt gehanteerd
tijdens het stralen) variëren. Volgens enkele respondenten zijn met name de
combinatie van gehanteerde (werk)druk, inwendige diameter van de straalnozzle
en afstand tot het object bepalend voor in hoeverre het straalmiddel
'versplinterd/verstoft’.
Er worden verschillende objecten gestraald, die variëren in zowel grootte als in type
materiaal (beton/staal). Situaties waarin wordt gestraald zijn:
- Grote objecten in de buitenlucht (metaal- en betonconstructies zoals offshore
installaties, schepen, bruggen, sluizen e.d.), waarbij de straalwerkzaamheden
over het algemeen plaatvinden in een straaltent
- In besloten ruimtes (tankwanden)
- In vaste straalcabines
- Aan verplaatsbare metalen constructies in een spuithal of loods
- In gesloten straalkabinetten
Volgens de respondenten komt het stralen van beton (beperkt) voor, maar worden
hierbij de straalwerkzaamheden veelal met een lagere druk uitgevoerd dan bij
staalconstructies. Ook geven meerdere respondenten aan dat tijdens het stralen
mogelijk andere gevaarlijke stoffen vrij kunnen komen, bijvoorbeeld afkomstig van
de verf of de walshuid die wordt verwijderd tijdens het stralen (zoals lood, chroom(VI), PAK’s of betonstof). Potentiële blootstelling aan deze stoffen valt echter buiten
de scope van dit project.
De straler maakt gebruik van straalapparatuur die werkt onder hoge druk
(perslucht). Vanaf de straalketel loopt één straalslang die zowel het straalmiddel als
de perslucht bevat. De perslucht dient daarbij als medium om het straalmiddel te
transporteren en snelheid te geven (versnelling in de straalnozzle tot 700 km/uur).
De straler regelt de toevoer van het straalgrit met behulp van een afstandsbediening
(aan/uit). De hoeveelheid te gebruiken straalgrit wordt hierbij meestal aan de ketel
geregeld. Afhankelijk van de grootte van de ruimte en de grootte van het te stralen
object zijn één of meerdere stralers tegelijkertijd aan het werk.
Er worden veelal zogenaamde venturi-nozzles gebruikt, waarvan het uiteinde van
de straalnozzle taps toeloopt waardoor een versnellend effect wordt gegeven aan
het straalmiddel. Daarnaast worden ook meer rechte straalnozzles (bijvoorbeeld
RDW straight bore nozzles) gebruikt. Er zijn straalnozzles leverbaar met een
inwendige diameter van de straalnozzle tussen de 4 en 13 mm. Er treedt tijdens het
straalproces over het algemeen drukverlies op, veelal door lange slanglengtes,
koppelingen, bochten, etc., waardoor in de praktijk de (werk)druk aan de
straalnozzle tussen 6 en 10 bar is. Door slijtage van de straalnozzle (verruiming) kan
een toename van het luchtverbruik en/of een afname van de druk optreden, welke
beide resulteren in een verminderde snelheid van het straalmiddel. Voorbeelden
van straalnozzles die worden gebruikt zijn:

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

22 / 200

- Tungsten Carbide nozzle met een doorstroomopening van 11,0 mm x 200 mm en
een druk van 8-10 bar (droogstralen)
- FBW nozzle met doorstroomopening van 10,0 mm x 200 mm en een druk van 810 bar (natstralen).
Bij het natstralen wordt op het eind van het proces water toegevoegd om
stofoverlast te beperken.
De straalwerkzaamheden worden veelal in een straaltent of afgeschermde ruimte
uitgevoerd, welke zowel in binnen- als in buitensituaties worden opgezet. Er zijn
echter ook enkele uitzonderingen gerapporteerd, waarbij het stralen in de
openlucht plaatsvindt. Ook in geval van offshore werkzaamheden worden zoveel
mogelijk onderdelen afgezet/omsloten door middel van een straaltent voordat
wordt begonnen met stralen, maar wanneer dit niet mogelijk is wordt er in de
openlucht gestraald. In de meeste binnensituaties of (buiten)situaties waarbij
gebruik gemaakt wordt van een straaltent, wordt er gezorgd voor de aanwezigheid
van mechanische ventilatie door de inzet van mobiele (stof)units van verschillende
capaciteit (benodigde capaciteit afhankelijk van de grootte van de ruimte). Tevens
wordt gebruik gemaakt van vaste straalcabines, waarin gedurende langere tijd
(maanden/jaren) straalwerkzaamheden worden uitgevoerd.
Met betrekking tot persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM) wordt er tijdens
straalwerkzaamheden veelal gebruik gemaakt van een straalpak, een aangeblazen
straalkap/luchtkap/straalhelm (onafhankelijke toevoer van verse lucht),
handschoenen (tot de ellenbogen) en werklaarzen. Een van de bedrijven geeft aan
dat binnen dit bedrijf gebruik wordt gemaakt van North Commander (Honeywell)
en Nova 2000 (RPB) straalkappen, waarvoor de nominale protectiefactor (NPF) is
vastgesteld op 1000. Naast bescherming tegen stof voorzien deze PBM in
bescherming tegen rondvliegend/terugkaatsend straalmiddel. Een aantal
respondenten geeft aan dat er in enkele gevallen tijdens straalwerkzaamheden
gebruik wordt gemaakt van een FFP3 masker. Dit betreft waarschijnlijk met name
buitensituaties dan wel situaties waarin een straaltechniek wordt gebruikt waarbij
sprake is van relatief weinig stofemissie. Ook wordt door een aantal respondenten
aangegeven dat er in sommige gevallen tijdens straalwerkzaamheden geen gebruik
wordt gemaakt van adembescherming (bijvoorbeeld bij het gebruik van een
gesloten straalkabinet, of wanneer een zeer lage druk en verbruik wordt toegepast).
Het straalpak, de straalkap en de handschoenen blijven tijdens de pauze over het
algemeen achterblijven op de locatie van de straalwerkzaamheden. Deze worden
veelal buiten de ruimte waar wordt gestraald opgehangen dan wel opgeborgen in
een plastic zak. Bij het uittrekken hiervan wordt met perslucht het grootste gedeelte
van het stof van het pak, de kap en de handschoenen afgeblazen met perslucht
(vaak afkomstig uit een andere slang dan waarmee wordt gestraald). Aan het einde
van de werkdag blaast de straler tevens vaak het werkstuk/object waaraan die dag
is gewerkt schoon. Hierbij worden over het algemeen dezelfde PBM gedragen als
tijdens het stralen.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

23 / 200

Het Eurogrit/Excellent aluminiumsilicaat straalgrit betreft een niet-herbruikbaar
straalmiddel. Daarom is een beschrijving van de werkzaamheden die te maken
hebben met het kunnen hergebruiken van straalmiddel achterwege gelaten.

2.2.2

Vullen van reservoirs/ketels van straalapparatuur
Het ongebruikte straalgrit wordt aangeleverd in silo’s, bigbags, zakken of emmers.
Vanuit een silo (buiten) wordt in een deel van de gevallen het straalgrit in emmers
gestort (ompakken) alvorens het straalgrit verder wordt gedistribueerd. Vervolgens
worden reservoirs/ketels gevuld met het straalgrit, welke qua inhoud kunnen
variëren van 12 liter tot meer dan 200 liter.
Er wordt verder door respondenten aangegeven dat (voor gebruik) grote
hoeveelheden straalgrit worden gezeefd. Een respondent geeft aan dat het zeven
van het materiaal plaatsvindt in een niet-geventileerde ruimte, waarbij slechts een
mondkapje gedragen wordt. Daarnaast zijn veel straalketels uitgerust met een zeef
als onderdeel van de vulopening, om te zorgen dat eventueel aanwezige grotere
deeltjes niet in de straalapparatuur terechtkomen.
De ketelboy (ook wel dieselwacht genoemd) leegt handmatig emmers (25 kg) of
zakken (25 kg) in de reservoirs/ketels, of er wordt gebruik gemaakt van vulsilo’s
(max. ± 2.000 kg) of stortslurven van bigbags (max. ± 1.000 kg). Er zijn ook bulksilo’s
waarin 10.000 tot 60.000 kg straalgrit kan worden opgeslagen. Naast het vullen van
de reservoirs/ketels is de ketelboy verantwoordelijk voor het in de gaten houden
van de straalapparatuur, de communicatie met de straler(s), etc.
Er wordt door de respondenten aangegeven dat de verhouding handmatig vullen
versus automatisch vullen over het algemeen 75/25 of 50/50 zijn. Verder wordt
aangegeven dat in geval van automatisch vullen er wel een medewerker aanwezig
is die hierop toezicht houdt en af en toe handmatig handelingen verricht. In
sommige gevallen wordt gebruik gemaakt van een “straal/zuigunit”, waarbij de
straalapparatuur direct vanuit een vrachtwagen wordt gevuld die tegelijkertijd lucht
uit de ruimte afzuigt en afvangt. Daarnaast komt het ook voor dat de
straalapparatuur direct vanuit een vulsilo wordt gevuld. In deze gevallen is de
ketelboy niet direct betrokken bij het vulproces. Een van de bedrijven geeft aan dat
wanneer er gewerkt wordt met “zakgoed” het vullen handmatig gebeurt (vanuit
zakken in de straalketel), en wanneer er gewerkt wordt met “bulkgoed” het vullen
automatisch gebeurt (straalketel direct onder de vulsilo, hoewel deze wel vaak
handmatig wordt bediend). Een ander bedrijf geeft aan dat in geval van
automatische vulprocessen er over het algemeen een recyclebare variant straalgrit
wordt toegepast. Verschillende bedrijven geven aan dat het vullen van
aluminiumsilicaat straalgrit in de praktijk meestal handmatig gebeurt, hoewel
andere bedrijven aangegeven dat Eurogrit veelal in bulk wordt geleverd waarbij het
vullen automatisch gebeurt.
De respondenten geven aan dat er veelal geen beheersmaatregelen worden
toegepast tijdens het storten/vullen van het straalgrit. In een enkel geval is er op

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

24 / 200

het stortpunt sprake van lokale afzuiging. Het storten/vullen van het straalgrit
gebeurt veelal buiten in de open lucht. Een enkele keer gebeurt dit echter ook
binnen, maar in een andere ruimte dan waar wordt gestraald, waarbij wordt
aangegeven dat er mechanische ventilatie aanwezig is, maar waarbij niet altijd
(aanvullende) beheersmaatregelen zoals lokale afzuiging worden getroffen. Tijdens
het storten/vullen van het straalgrit wordt sporadisch gebruik gemaakt van een
aangeblazen kap als PBM. In de meeste gevallen wordt een FFP3 of P3
halfgelaatsmasker gebruikt of geen adembescherming gedragen. Verder draagt de
ketelboy een overall, handschoenen en werkschoenen/-laarzen.

2.2.3

Opruimen van gebruikt straalgrit en schoonmaken van vervuilde
oppervlakken en apparatuur
Voor het opruimen en schoonmaken van gebruikt straalgrit en verontreinigde
oppervlakken zijn door de respondenten bijna 150 verschillende scenario’s
beschreven. Het is duidelijk dat de manier waarop opgeruimd wordt afhankelijk is
van de op de locatie aanwezige omstandigheden. Zo wordt er met betrekking tot
offshore werkzaamheden aangegeven dat na het stralen (en coaten) het grove
materiaal zoveel mogelijk wordt afgevoerd in big bags, waarna het dek wordt
schoongespoeld met water. In dergelijke gevallen wordt ongeveer 90% van het
gebruikte materiaal afgevoerd en gaat dus ongeveer 10% ‘verloren’ en kan daardoor
mogelijk in de lucht terecht komen en ingeademd worden.
Er worden 8 verschillende taken beschreven:
a. Vegen
i. Bezem
ii. Veegmachine
b. Scheppen
c. Opzuigen
i. Zuigmachine
ii. Stofzuiger
d. Schoonblazen (perslucht)
e. Schoonmaken/vervangen filters/filterunits
f. Legen stofreservoirs/opvangbakken/filterbakken
g. Opslaan/verpakken gebruikt straalgrit
h. Opruimen /schoonmaken apparatuur
De schoonmakers dragen over het algemeen een overall, een helm met
veiligheidsbril, werkschoenen en een P3 halfgelaatsmasker.

2.2.3.1

Vegen
Door een aantal bedrijven wordt aangegeven dat het straalgrit door schoonmakers
wordt opgeruimd door middel van vegen met behulp van een bezem (in combinatie
met scheppen en/of opzuigen). Deze werkzaamheden worden onder andere
uitgevoerd in binnensituaties zonder ventilatie.
Wanneer er gebruikt gemaakt wordt van een veegmachine worden de volgende
handelingen uitgevoerd: algehele controle van de werking van de machine,

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

25 / 200

vaststellen van problemen met de machine, demontage van hoofdborstel en
verwijderen van touw/plastic rondom borstel en lagering. Bij een sterke vervuiling
wordt het filter gedemonteerd (zie paragraaf 2.2.3.5).
2.2.3.2

Scheppen
Het opruimen van straalgrit door middel van scheppen gebeurt in zowel binnen- als
buitensituaties. Er worden hierbij geen beheersmaatregelen toegepast. In
binnensituaties is niet altijd ventilatie aanwezig. In de meeste gevallen wordt
gebruik gemaakt van P3 maskers, maar niet in alle gevallen wordt
adembescherming gedragen. Scheppen wordt in diverse gevallen gecombineerd
met vegen (zie paragraaf 2.2.3.1).

2.2.3.3

Opzuigen
Opzuigen van gebruikt straalgrit gebeurt met behulp van zuigwagens,
vacuümzuigers of handmatig bediende (industriële) stofzuigers en zuigmachines. De
verkregen informatie beschrijft het gebruik van zuigsystemen in binnensituaties,
maar uiteraard kan deze techniek ook worden toegepast in buitensituaties.
Zuigmachines worden veelal ingezet om grote hoeveelheden straalgrit op te zuigen.
Via flexibele slangen komt het straalgrit in het reservoir van de zuigmachine terecht.
Zuigmachines worden elektrisch of via een dieselmotor aangedreven, en kunnen al
dan niet zijn voorzien van een HEPA-filter.

2.2.3.4

Schoonblazen
Een veel voorkomende activiteit is het schoonblazen van bewerkte oppervlakken
met behulp van lucht dat wordt aangevoerd via een compressor (perslucht).
Daarnaast wordt bijvoorbeeld ook apparatuur (zoals veegmachines) schoon
geblazen en blaast de straler regelmatig stof van het straalpak, de straalkap en de
handschoenen af (zie paragraaf 2.2.1). Het schoonblazen gebeurt zowel in de open
lucht als in een gebouw of tent. In binnensituaties is soms ventilatie aanwezig, maar
soms ook niet. Er wordt aangegeven dat tijdens het schoonblazen gebruik wordt
gemaakt van een straalkap of een FFP3 masker, maar er wordt ook aangegeven dat
het voorkomt dat geen adembescherming wordt gebruikt bij deze activiteit.

2.2.3.5

Schoonmaken/vervangen filters/filterunits
Een belangrijke activiteit betreft het schoonmaken dan wel vervangen van
filters/filterunits van verschillende soorten apparatuur, zoals veegmachines,
stofzuigers, zuigmachines en ventilatie- en afzuigsystemen.
Er wordt door de respondenten aangegeven dat bepaalde apparatuur, zoals de
ventilatie-/afzuigsystemen die worden gebruikt tijdens het stralen, veelal een
klopsysteem bevat, waarmee de filters gedurende het gebruik worden leeg geklopt,
en de filters dus min of meer automatisch worden gereinigd (zonder tussenkomst
van personen). Bij onderhoud en/of vervanging van een filter wordt gebruik
gemaakt van (ten minste) een FFP3 masker/ P3 halfgelaatsmasker. Ook wordt
aangegeven dat bij dergelijke activiteiten verder geen specifieke maatregelen worden

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

26 / 200

getroffen. Een van de bedrijven geeft aan dat deze activiteiten meestal in de open lucht
(en dus met voldoende ventilatie) worden uitgevoerd.

Met betrekking tot veegmachines wordt aangegeven dat bij sterke vervuiling het
filter wordt gedemonteerd en dan met een externe stofzuiger wordt uitgezogen.
Meestal is het filter van de stofzuiger na het uitzuigen van 3 á 4 lamellen van het
filter van de veegmachine zodanig dicht komen te zitten dat de stofzuiger bijna niet
meer zuigt. In dat geval wordt het filter uitgeklopt in een vuilcontainer met de deksel
zo dicht mogelijk en wordt de opvangbak van de stofzuiger leeg gemaakt in de
vuilcontainer (zie ook paragraaf 2.2.3.6). Dit wordt een aantal keren herhaald
(ongeveer 3 a 5 keer). Bij het uitkloppen wordt meestal een (simpel) stofmasker
gebruikt, afhankelijk van de vervuiling van het filter. Er wordt echter ook
aangegeven dat in een vergelijkbare situatie de onderhoudsmonteurs bij deze
werkzaamheden geen enkele vorm van adembescherming droegen. De andere
werkzaamheden gebeuren zonder gebruik van adembescherming. Hierna wordt het
filter teruggeplaatst, wordt de schudmotor weer aangesloten en op werking getest.
2.2.3.6

Legen stofreservoirs/opvangbakken/filterbakken
Een andere belangrijke activiteit betreft het legen/schoonmaken van
stofreservoirs/opvangbakken/filterbakken van verschillende apparatuur, zoals
veegmachines, stofzuigers, zuigmachines, ventilatie- en afzuigsystemen,
zuigmachines of compressoren (inclusief voorafscheiders).
Het reservoir/de bak wordt over het algemeen geleegd (gestort) in een
vuilcontainer. Hierbij wordt meestal rekening gehouden met eventuele stofemissie
door het verval (afstand tot het oppervlak) zo laag mogelijk te houden. Bij bepaalde
apparatuur kan vooraf en direct na het zuigen een hoeveelheid water worden
opgezogen om het straalgrit nat te maken en daarmee stofemissie tijdens het legen
tegen te gaan.

2.2.3.7

Opslaan/verpakken van gebruikt straalgrit
Voor het opslaan en het verpakken van het gebruikte straalgrit (afval) dat
bijvoorbeeld wordt opgezogen met een zuigmachine kan onderscheid gemaakt
worden in 1) direct verpakken in bigbags, en 2) tijdelijk opslaan in de tank van de
zuigmachine en daarna overslaan in containers die zijn voorzien van een bigbag.
Wanneer de bigbag vol is moet deze worden losgekoppeld en moet een nieuwe
bigbag worden aangekoppeld. Tijdens het wisselen van de zak wordt soms een extra
losse stofzuiger en/of waterverneveling gebruikt om stofemissie tegen te gaan.
Wanneer er wordt geschept wordt het gebruikte straalgrit (afval) over het algemeen
in een zak (25 kg) of een bigbag geschept, welke worden afgevoerd (zie paragraaf
2.2.7).

2.2.3.8

Opruimen/schoonmaken apparatuur
Naast het opruimen van straalgrit zelf worden ook handelingen beschreven waarbij
materieel dat verontreinigd is wordt opgeruimd. Het gaat hier bijvoorbeeld om het

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

27 / 200

opruimen (inclusief schoonmaken) van met straalgrit verontreinigde apparatuur.
Veelal bestaan deze handelingen uit een combinatie van de hiervoor beschreven
activiteiten schoonblazen, opzuigen en vegen. Tijdens deze activiteiten, die zowel
binnen als buiten kunnen plaatsvinden, wordt of een FFP3 masker of geen
adembescherming gebruikt.

2.2.4

Onderhoud van straalgerelateerde apparatuur
Onderhoudswerkzaamheden aan straalapparatuur wordt ook aangegeven als
activiteit waarbij men mogelijk in aanraking is gekomen met het verontreinigde
straalgrit. De scenario’s beschrijven reparatiewerkzaamheden, het openen van
doorvoeren of het vervangen van filterunits (zie ook paragraaf 2.2.3.5). Tijdens deze
activiteiten, die zowel binnen als buiten kunnen plaatsvinden, wordt of een FFP3
masker of geen adembescherming gebruikt.

2.2.5

Omstanders tijdens straalwerkzaamheden in of nabij het werkgebied
Naast de straler kunnen bij de straalwerkzaamheden ook andere mensen direct
betrokken zijn, zoals de ketelboy en schoonmakers. In sommige gevallen is tijdens
het stralen tevens een mangatwacht of veiligheidsinspecteur aanwezig.
Bijvoorbeeld in geval van straalwerkzaamheden in een besloten ruimte is over het
algemeen een vorm van toezicht betrokken. In het geval van aanwezigheid van een
mangatwacht wordt in diverse gevallen gebruik gemaakt van afdekking van de
entree van de ruimte. Daarnaast bevindt de mangatwacht zich gedurende de
straalwerkzaamheden niet in de besloten ruimte.
De mangatwachten of veiligheidsinspecteurs houden toezicht en verrichten dus zelf
geen handelingen met het straalgrit. Deze mensen bevinden zich buiten de
straalzone en dragen veelal geen adembescherming. In de opgegeven
buitensituaties bevond de veiligheidsinspecteur zich op afstand, bij de opening van
de tent in de buitenlucht. In het geval dat een mangatwacht of veiligheidsinspecteur
aanwezig is tijdens het stralen in een afgesloten of besloten ruimte wordt gebruik
gemaakt van (minimaal) een P3 filter masker.
Daarnaast kan het voorkomen dat tijdens het stralen in dezelfde ruimte personen
andere werkzaamheden verrichten, die niet gerelateerd zijn aan het stralen. Er
wordt echter aangegeven dat dit zelden gebeurt, omdat door de hoge
geluidsbelasting het gescheiden uitvoeren van werkzaamheden de voorkeur heeft.
Er wordt verder aangegeven dat in geval van vacuumstralen, waarbij het straalgrit
direct wordt afgezogen aan de straalnozzle, wel tegelijkertijd andere
werkzaamheden kunnen worden uitgevoerd. Dit vacuumstralen komt echter zelden
voor.
Ook wordt aangegeven dat er situaties kunnen voorkomen waarin de afvoer van het
ventilatiesysteem van de ruimte waar wordt gestraald uitkomt in een andere
ruimte, bijvoorbeeld de werkplaats.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

2.2.6

28 / 200

Omstanders na straalwerkzaamheden in het werkgebied
Niet-straalgerelateerde omstander-scenario’s zijn scenario’s waarbij werknemers
blootgesteld kunnen worden aan straalgrit, doch niet direct zelf bij de
straalwerkzaamheden of de processen die hieraan verbonden zijn betrokken zijn.
Deze omstander-scenario’s zijn in een vijftal groepen te verdelen:
a. Inspectie na stralen
b. Handelingen aan of nabij gestraalde oppervlakken
c. Afbreken van materieel
d. Verplaatsen in een ruimte/gebied waar gestraald is
e. Werken in een ruimte/omgeving waar straalgrit ingesleept is

2.2.6.1

Inspectie na stralen
Het werkgebied wordt vaak geïnspecteerd nadat de straalwerkzaamheden zijn
afgerond. De inspecteur loopt door het gebied waarin gestraald is en inspecteert de
gestraalde oppervlakken. Er wordt door verschillende bedrijven aangegeven dat er
geen vaste procedure wordt gevolgd met betrekking tot wanneer de ruimte mag
worden betreden, hoewel sommige bedrijven aangeven wel een procedure te
hebben. Er is vaak wel sprake van een standaard werkwijze die na het straalproces
gehanteerd wordt.
Er wordt aangegeven dat vaak onderscheid gemaakt wordt tussen het inspecteren
van een tank of een straalloods. Bij de inspectie van een tank wacht men over het
algemeen met de inspectie totdat het straalgrit is opgeruimd, terwijl men in een
straalloods vaak al begint met de inspectie als er nog volop straalgrit in de loods
aanwezig is. Hierbij wordt soms een stofkapje gedragen, maar vaak ook niet.
De meeste procedures geven aan dat gewacht moet worden totdat het stof
neergedaald is, en dat (minimaal) een FFP3 masker gedragen moet worden.
Sommige bedrijven geven aan dat er minimaal 24 uur wordt gewacht alvorens de
ruimte wordt betreden voor inspectie, terwijl andere bedrijven aangeven dat
minimaal 15 minuten gewacht moet worden voor inspectie. In geval van een korte
wachttijd wordt tijdens de inspectie gebruik gemaakt van een FFP3 masker.
In sommige gevallen wordt het werkgebied gereinigd (fijnreiniging) voor inspectie.
Het reinigen van het werkgebied mag direct plaatsvinden na beëindiging van het
straalproces. Hierbij wordt het straalgrit weggezogen en worden voorafgaand aan
de inspectie nog eventuele slijpwerkzaamheden uitgevoerd. Het betreft zowel
binnen- als buitensituaties. Veelal wordt hierbij gebruik gemaakt van een
stofmasker, maar soms ook niet.

2.2.6.2

Handelingen aan of nabij gestraalde oppervlakken
In enkele gevallen is beschreven dat bestraalde oppervlakken na het stralen bewerkt
worden of handelingen plaatsvinden nabij net gestraalde oppervlakken.
Voorbeelden zijn het aanbrengen van een coating/verflaag of laswerkzaamheden.
De bewerking kan plaatsvinden met behulp van powertools, waarbij het stof
ontstaan bij het stralen kan opwervelen. In sommige gevallen wordt het werkgebied

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

29 / 200

eerst schoongemaakt (opruimen gebruikte straalgrit) voordat deze handelingen
worden uitgevoerd, maar in andere gevallen worden deze handelingen (met name
het coaten/verven) zo snel mogelijk na het stralen uitgevoerd om corrosie tegen te
gaan.
Dit scenario kan voorkomen in diverse werksituaties (zowel binnen als buiten). Er
wordt aangegeven dat in het geval van besloten ruimtes gebruik wordt gemaakt van
mechanische ventilatie. Bij de beschrijving van de scenario’s worden diverse soorten
PBM gebruikt, waarbij de adembescherming varieert van geen adembescherming
tot het gebruik van aangeblazen adembescherming.
2.2.6.3

Afbreken van materieel, steigers of schermen in een vervuilde ruimte of met
vervuild materieel
Een veel voorkomend scenario is het afbreken van materieel, zoals steigers en
afschermstructuren, in het werkgebied. Deze objecten en/of de ruimte kunnen nog
verontreinigd zijn met straalgrit, en steigerbuizen kunnen ook inwendig (deels)
verontreinigd zijn geraakt. Het vervuilde materiaal wordt schoon geblazen door
middel van perslucht of door de verontreiniging op de grond te laten vallen
(afkloppen of afvegen). De werkzaamheden worden zowel in binnen- als
buitensituaties uitgevoerd. In binnensituaties wordt veelal gebruik gemaakt van een
FFP3 masker / stofkap met P3 filter, hoewel één van de respondenten aangeeft dit
vaker niet dan wel gebeurt.

2.2.6.4

Verplaatsen in een ruimte/omgeving waar gestraald is
Dit scenario beschrijft de activiteiten van mensen die lopen of rijden (met
bijvoorbeeld heftrucks) in de ruimte/het gebied waar gestraald is. Hierbij kan het
ook om een compleet bedrijfsterrein gaan. Door het verplaatsen van mensen en/of
voertuigen kan stof opwervelen. Door deze mensen wordt veelal geen
adembescherming gedragen.

2.2.6.5

Activiteiten in een ruimte/omgeving waar straalgrit ingesleept is (secundaire
verontreiniging)
Dit scenario beschrijft de activiteiten van mensen die in de ruimte/het gebied
werken waar niet gestraald is, maar waar verontreinigd straalgrit mogelijk is
ingesleept. Inslepen kan worden veroorzaakt doordat gestraalde objecten naar deze
ruimte / dit gebied zijn verplaatst of omdat mensen of voertuigen zich verplaatsen
van gebieden waar gestraald is naar gebieden waar niet gestraald is. In deze
ruimtes/gebieden worden geen adembeschermingsmiddelen gedragen.

2.2.7

Transport van straalgrit en straalgrit-houdend materieel
Het transporteren van zowel ongebruikt als gebruikt straalgrit en materieel dat
verontreinigd is met straalgrit is het laatste scenario dat naar voren is gekomen
tijdens de inventarisatie. Naast het transporteren van straalgrit in
verpakkingsmateriaal wordt straalgrit ook getransporteerd in silo’s en open
reservoirs/bakken. Het transporteren van straalgrit wordt in enkele gevallen

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

30 / 200

gecombineerd met het storten van straalgrit. Het storten van het straalgrit varieert
van 10 tot 6.000 kg/uur. Deze werkzaamheden worden zowel binnen als buiten
uitgevoerd, en is deels afhankelijk van de hoeveelheid te transporteren straalgrit,
aangezien silo’s zich bijvoorbeeld altijd buiten bevinden. Tijdens het lossen van
straalgrit wordt zowel wel als geen adembescherming gedragen, of er wordt
gekozen om bovenwinds te staan om zodoende stof dat eventueel vrijkomt te
ontwijken.
Een van de bedrijven geeft aan dat verschillende partijen/personen betrokken
kunnen zijn bij het transport van ongebruikt en gebruikt straalgrit:
- Aanvoer en lossen van voorraad straalgrit in zak- of bulkgoed door derden
(vervoerders)
- Afvoer van gebruikt straalgrit van bedrijfslocatie naar de stortplaats door derden
(vervoerders)
o Op de stortplaats wordt het gebruikte straalgrit gelost en eventueel verder
verwerkt
- Vervoer van ongebruikt straalgrit in zak- of bulkgoed van de bedrijfslocatie naar
de werkplek door eigen medewerkers
- Vervoer van gebruikt straalgrit van de werkplek naar de bedrijfslocatie
(storten/tijdelijke opslag) door eigen medewerkers.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

3

31 / 200

Experimenten voor bepaling relatie respirabel stof vs.
asbestvezels
Tijdens de meetstudie zijn metingen van respirabel stof verricht tijdens
werkzaamheden met niet-verontreinigd straalgrit (zie Hoofdstuk 4). Om de
resultaten van deze meetstudie te kunnen vertalen naar de blootstelling aan
asbestvezels gedurende de periode dat met verontreinigd straalgrit werd gewerkt
moet de relatie tussen de concentratie respirabel stof en de concentratie
asbestvezels worden bepaald.
Bij de bepaling van de relatie tussen respirabel stof en de asbestvezelconcentratie
is de samenstelling van het product (dat wil zeggen het straalgrit) een belangrijke
factor. Het gaat hierbij niet alleen om de totale asbestconcentratie, maar ook om
het aandeel aan respirabel stof en asbestvezels in het straalgrit. Om een inschatting
te kunnen maken van de mogelijke concentraties in de lucht, is het noodzakelijk om
de spreiding in gehalte aan (respirabel) asbest en respirabel stof in het straalgrit te
bepalen. In Fase 1 van het onderzoek zijn reeds 11 monsters straalgrit, waarvan
bekend was dat ze verontreinigd waren met asbest, in detail onderzocht. Hierbij is
de variatie in asbestsamenstelling tussen batches en partijen en tussen gebruikt en
ongebruikt straalgrit onderzocht. Uit dit onderzoek is onder andere naar voren
gekomen dat zowel het totale asbestgehalte als de respirabele vezelconcentratie in
gebruikt straalgrit lager is dan in ongebruikt straalgrit, dat het asbest veel meer in
de kleinere zeeffracties aanwezig is, en dat tevens de respirabele
asbestvezelconcentratie lager was in gebruikt straalgrit in vergelijking met
ongebruikt straalgrit (circa factor 2 verschil).
Door gesprekken met bedrijven tijdens de het onderzoek is naar voren gekomen dat
waar voorafgaand aan het incident met het verontreinigde straalgrit vooral gebruik
werd gemaakt van aluminiumsilicaat straalgrit van Eurogrit men nu in sommige
gevallen is overgestapt naar andere vormen van straalgrit, bijvoorbeeld op basis van
koper. Wanneer wel gebruik wordt gemaakt van aluminiumsilicaat straalgrit is
veelal van het merk Excellent (afkomstig van Holland Mineraal) of Asilicos
(afkomstig van de Duitse bedrijven Steag Power Minerals of Top Mineral). De
specificaties van deze typen straalgrit met een verschillende herkomst zijn onderling
vergelijkbaar en vergelijkbaar met Eurogrit, maar de bedrijven geven wel aan dat
het straalgrit in het gebruik wel verschillen vertoont (zo lijkt Asilicos zachter en
minder scherp te zijn).
Er wordt aangenomen dat in geval van (secundaire) emissie vanuit gebruikt
straalgrit (bijvoorbeeld tijdens opruimen, schoonmaken of inspectie na stralen) de
asbestvezelconcentratie direct is gekoppeld aan de respirabele stofconcentratie. De
asbestvezels zijn namelijk ook respirabel en er wordt aangenomen dat
opruimwerkzaamheden een lage impact op het gebruikte straalgrit hebben, waarbij
de verwachting is dat geen nieuwe respirabele vezels worden vrijgemaakt uit
aanwezige grote (niet respirabele) vezelstructuren. Verder wordt aangenomen dat
ook in geval van (secundaire) emissie vanuit ongebruikt straalgrit (bijvoorbeeld

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

32 / 200

tijdens transport, overslag of het vullen van straalapparatuur) de
asbestvezelconcentratie ook direct is gekoppeld aan de respirabele
stofconcentratie. De emissie van (asbest)vezels tijdens het stralen zelf wordt
bepaald door zowel de emissie vanuit de straalmachine tijdens het stralen vóór
impact op het object als de emissie als gevolg van de impact van het straalgrit op
het object. Er wordt aangenomen dat het grootste deel van de vezelemissie
afkomstig is van de impact van het straalgrit op het object, waardoor wordt
aangenomen dat de bijdrage van de emissie uit het ongebruikte straalgrit voor
impact aan de totale emissie minimaal zijn. Er kan echter niet op voorhand worden
aangegeven of de concentraties aan respirabel stof en asbestvezels tijdens stralen
vergelijkbaar zijn met de concentraties tijdens activiteiten met ongebruikt straalgrit,
gebruikt straalgrit of een combinatie van beide.
In het kader van dit onderzoek is de relatie tussen respirabel stof en asbestvezels
daarom voor drie verschillende gebruikssituaties in kaart gebracht:
- Tijdens activiteiten met ongebruikt aluminiumsilicaat straalgrit
o Voor werkzaamheden als vullen
- Tijdens het stralen met aluminiumsilicaat straalgrit
o Voor werkzaamheden als stralen en omstanders tijdens stralen
- Tijdens activiteiten met gebruikt aluminiumsilicaat straalgrit
o Voor werkzaamheden als schoonmaken en inspectie
Omdat het voor het onderzoeken van de relatie tussen respirabel stof en
asbestvezels nodig is om gebruik te maken van verontreinigd aluminiumsilicaat
straalgrit, is er voor gekozen een (semi-)experimentele setting toe te passen,
waarbij blootstelling aan / emissie van asbest (zoveel mogelijk) wordt voorkomen,
en mensen en omgeving daardoor niet onnodig worden blootgesteld aan asbest.
Vragen die met de resultaten van de experimenten zullen worden beantwoord zijn:
1) Wat is de verhouding tussen respirabel stof en asbestvezels?
2) Is de verhouding tussen respirabel stof en asbestvezels vergelijkbaar voor de drie
situaties (vullen, stralen en schoonmaken)?
3) Wat zijn de dimensies van de asbestvezels die vrijkomen?
Wanneer de relatie tussen respirabel stof en asbestvezels in kaart is gebracht kan
door middel van een blootstellingsstudie naar respirabel stof retrospectief de
blootstelling aan asbestvezels worden geschat.

3.1

Methode simulatie-experimenten op laboratoriumschaal
De relatie tussen de concentratie respirabel stof en de concentratie asbestvezels
voor de situatie ‘gebruikt straalgrit’ is op basis van simulatie-experimenten in het
laboratorium van TNO onderzocht. Tijdens deze experimenten is op kleine schaal
emissie gecreëerd, waarbij zowel de concentratie respirabel stof als de concentratie
asbestvezels is gemeten. Op basis hiervan is de verhouding tussen respirabel stof en
asbestvezels voor activiteiten met gebruikt straalgrit in kaart gebracht.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

33 / 200

Omdat de samenstelling en verontreiniging van het straalgrit kan variëren, maar wel
bepalend is voor de relatie respirabel stof en asbestvezels is voor deze
experimenten een selectie gemaakt van de verzamelde straalgritmonsters uit Fase
1 zodat inzicht wordt verkregen in de variabiliteit van het gebruikte straalgrit. Er zijn
drie verschillende typen gebruikt straalgrit meegenomen in de experimenten,
namelijk:
1. Gebruikt straalgrit van meetlocatie 1 (totaalgehalte 6,0 mg/kg droge stof (ds),
vezelconcentratie 400x106 vezels/kg ds)
2. Gebruikt straalgrit van meetlocatie 2 (totaalgehalte 3,6 mg/kg ds,
vezelconcentratie 73x106 vezels/kg ds)
3. Gebruikt straalgrit van meetlocatie 3 (totaalgehalte 7,2 mg/kg ds,
vezelconcentratie 950x106 vezels/kg ds)
In Figuur 1 is de zeeffractie verdeling van het aanwezige asbest in het gebruikte
straalgrit op meetlocaties 1-3 weergegeven, waarbij ook is vergeleken met de
gemiddelde fractieverdeling van alle (n=7) door TNO in Fase 1 en 2geanalyseerde
materiaalmonsters.

Figuur 1: Schematische weergave aanwezigheid asbest (in mg/kg ds) per korrelgrootte
fractie in gebruikt straalgrit op meetlocaties 1-3 uit Fase 1, waarvan het materiaal
in de simulatie-experimenten op laboratoriumschaal worden gebruikt.

Met behulp van de simulatie-experimenten in het laboratorium zijn op kleine schaal
stofwolken gecreëerd, waarbij gelijktijdig en naast elkaar de concentratie respirabel
stof en de concentratie asbestvezels is gemeten (zie Figuur 2 en Figuur 3). Tijdens
de simulatie-experimenten in het laboratorium zijn activiteiten gesimuleerd met
behulp van een trilmachine met regelbare amplitude in combinatie met een
luchtstroom (ventilatie). Op deze manier ontstaat in de bovenliggende
blootstellingskamer een stofwolk waarin parallel een respirabele stof en
asbestmeting is uitgevoerd. Het voordeel van deze testen is dat met de regelbare
amplitude de impact (energie) van de activiteit kan worden verhoogd, zodat kan

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

34 / 200

worden onderzocht of de aan deeltjes geadsorbeerde vezels alsnog vrijkomen
tijdens activiteiten waarbij een hogere ‘impact’ wordt verwacht. De
reproduceerbaarheid van deze test is goed en dergelijke testen zijn in het verleden
ook toegepast in onderzoek naar de risico’s van asbest in bodemmonsters.

Figuur 2: Schematische voorstelling van de meetopstelling in het laboratorium.

Figuur 3: De gebruikte meetopstelling in het laboratorium (in kader: twee filterkoppen voor
respirabel stof en asbestvezels, bovenin de blootstellingskamer).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

35 / 200

Bij iedere test is een nieuw deelmonster van 200 gram van het gebruikte straalgrit
gebruikt. Om de geëmitteerde stofwolk iets te dempen en ervoor te zorgen dat er
weinig grof stof wordt bemonsterd is het straalgrit en de blootstellingskamer van
elkaar gescheiden door middel van een zeef met een zeefmaat van 1 mm. Aangezien
de asbestvezels een maximale lengte hebben van 50 µm (gemiddeld 20µm), dus 2050x kleiner zijn dan de zeefmaat, zal deze zeef geen effect hebben op de gemeten
respirabel stofdeeltjes en asbestvezels.
De asbestmetingen zijn uitgevoerd met behulp van 25 mm goudgecoate
polycarbonaat membraanfilters (type NucleporeTM) met een nominale poriegrootte
van 0,8 µm. Deze filters bevonden zich in aluminium filterhouders met een
effectieve diameter van 20 mm. De respirabel stofmetingen zijn uitgevoerd met
behulp van 25 mm Teflon filters met een poriegrootte van 5 µm Millipore PTFE
Mitex membraanfilters (type LSWP)). Deze Teflon filters zijn bevestigd in kunststof
cycloon samplers voor respirabel stof (SKC, type 225-69).
Voor de metingen is gebruik gemaakt van stationaire pompen voorzien van
regelbare naaldventielen voor de instelling van het debiet. De cyclonen waren
ingesteld op een debiet van 2,2 L/min en de aluminium filterhouders op een debiet
van 1-2 L/min afhankelijk van de stofbelading. Zowel voor als na de monsterneming
is het ingestelde debiet gecontroleerd met een debietmeter (Bios Defender 510).
Per type straalgrit zijn 3-4 simulatie-experimenten uitgevoerd, waarbij de intensiteit
van de “activiteit” is gevarieerd door middel van het variëren van de amplitude (0100%) van de trilmachine: lage amplitude (20%), gemiddelde amplitude (50%) en
hoge amplitude (80%). In Tabel 3 wordt een overzicht gegeven van de simulatieexperimenten die zijn uitgevoerd in het laboratorium.
Tabel 3: Overzicht van uitgevoerde simulatie-experimenten
Straalgrit
meetlocatie
1

Amplitude
trilapparaat
50%

1,5

Debiet
(L/min)
1,0

1

20%

3,0

1,0

3,0

1

80%

1,5

1,0

1,5

1

50%

1,5

1,0

1,5

2

50%

5,0

2,0

10,0

2

20%

2,5

2,0

5,0

2

80%

3,0

1,0

3,0

2

50%

1,0

1,0

1,0

3

50%

1,0

1,0

1,0

3

20%

1,0

1,0

1,0

3

80%

1,5

1,0

1,5

Duur (min)

Volume (L)
1,5

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

3.2

Methode simulatie-experimenten in semi-praktijksituatie

3.2.1

Meetstrategie experimenten stralen en vullen

36 / 200

Om de relatie tussen respirabel stof en asbestvezels voor de verschillende relevante
situaties te kunnen onderzoeken was het onder andere nodig te stralen met
verontreinigd straalgrit. Aangezien straalwerkzaamheden niet kunnen worden
nagebootst op laboratoriumschaal is er voor gekozen om de relatie respirabel stof
en asbestvezels voor de situatie ‘tijdens stralen’ te onderzoeken in een semipraktijksituatie. Omdat er ten tijde van dit onderdeel van het onderzoek (vrijwel)
geen locaties beschikbaar waren waar verontreinigd aluminiumsilicaat voorhanden
was, en het de wens was om werknemers niet onnodig bloot te stellen aan asbest,
is er voor gekozen om dit deel van het onderzoek uit te voeren in een experimentele
setting, die speciaal voor dit onderzoek is opgezet. Het doel van dit experiment was
het vaststellen van de relatie tussen respirabel stof en asbestvezels, waarbij de
invloed van bepaalde omstandigheden (met name gerelateerd aan de
straaltechniek) werd meegenomen. Het doel was NIET om een representatieve
dataset met betrekking tot stofblootstelling tijdens straalwerkzaamheden te
verzamelen. Daarvoor is de meetstudie zoals beschreven in Hoofdstuk 4 uitgevoerd.
Op dezelfde proeflocatie is de relatie tussen de concentratie respirabel stof en de
concentratie asbestvezels voor de situatie ‘ongebruikt straalgrit’ in kaart gebracht
door middel van metingen tijdens het vullen van een straalketel (of vergelijkbaar).
Bij het opstellen van de meetstrategie voor de uitvoering van de straal- en
vulexperimenten zijn de volgende aspecten meegenomen:
 Mensen en omgeving niet onnodig blootstellen aan asbest, en dus emissie en/of
verspreiding van asbest (zoveel mogelijk) voorkomen.
o Experimenten uitvoeren onder asbestcondities;
o Gebruik maken van een opstelling van straalapparatuur, waarbij geen
personen aanwezig hoeven te zijn in de ruimte waar het daadwerkelijke
stralen plaatsvindt;
o Uitvoeren van de experimenten in een afgesloten ruimte (zeecontainers in
combinatie met een containment), om te zorgen dat de verontreiniging met
asbest die ontstaat tijdens de experimenten goed te beheersen en op te
ruimen is, en verspreiding naar de omgeving wordt voorkomen;
o Aanwezigheid van een krachtig afzuig/ventilatiesysteem noodzakelijk om
tijdens de straalexperimenten de stofvorming enigszins onder controle te
houden. Hierbij is in acht genomen dat bij een sterke ventilatie tijdens het
stralen een groot deel van het respirabel stof (inclusief asbestvezels) direct
zal worden afgezogen. Op basis van informatie uit Fase 1, waaruit blijkt dat
de asbestvezels een aerodynamische diameter hebben die vergelijkbaar is
met respirabel stof, wordt aangenomen dat asbestvezels in dezelfde mate
worden afgezogen als het respirabele stof, en het afzuig/ventilatiesysteem
daardoor geen invloed heeft op de relatie respirabel stof / asbestvezels.
 Er moet zekerheid zijn dat het aluminiumsilicaat straalgrit dat wordt gebruikt
tijdens de experimenten daadwerkelijk verontreinigd is met asbest, zodat tijdens

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

37 / 200

de straal- en vulexperimenten de situatie zoals tijdens de periode dat is gewerkt
met verontreinigd straalgrit kan worden nagebootst.
 De omstandigheden tijdens de experimenten moeten zoveel mogelijk
overeenkomen met de praktijk, waarbij de voorkeur uitgaat naar verschillende
omstandigheden om na te gaan welke invloed dit heeft op de relatie respirabel
stof / asbestvezels. Hierbij is op voorhand de verwachting dat deze relatie
hetzelfde blijft onder wisselende omstandigheden. Op basis van informatie uit de
inventarisatie (zie Hoofdstuk 2) en gesprekken met het straalbedrijf dat betrokken
was bij de uitvoering van de experimenten kwam voren dat met name variatie in
de druk en het verbruik van invloed zijn op de stofemissie (en dus van invloed
zouden kunnen zijn op de verhouding respirabel stof en asbestvezels). Daarnaast
zijn bijvoorbeeld ook het oppervlak dat wordt gestraald en het bedrijfsmengel (de
combinatie van hoeveelheid lucht en hoeveelheid straalgrit in deze lucht die
wordt gehanteerd tijdens het stralen) parameters die in acht moeten worden
genomen.
 Voor het bepalen van de concentratie respirabel stof is gebruik gemaakt van
cyclonen die specifiek de respirabele stoffractie op een filter afvangen. Deze filters
zijn echter niet geschikt voor asbestvezeltellingen omdat door de cycloon de
filters niet homogeen worden beladen. Daarom zijn voor het in kaart brengen van
de relatie respirabel stof / asbestvezels parallel twee type metingen uitgevoerd:
o Meten respirabel stof met behulp van respirabele cyclonen met teflonfilters
(cut-off diameter 4 µm) om het grove stof af te scheiden (voorafscheiding) in
verband met de hoge verwachtte stofbelasting;
o Meten asbestvezels met behulp van standaard wegwerpfilterhouders met
goudgecoate filters.
 Tijdens de experimenten worden monsters van het verontreinigde ongebruikte
en gebruikte straalgrit verzameld om op basis van onder andere de
zeeffractieverdeling een vergelijking met de in Fase 1 verzamelde bulkmonsters
te kunnen maken. Zo kan worden nagegaan of de omstandigheden tijdens de
straalexperimenten (met name de impact) ongeveer vergelijkbaar waren aan de
omstandigheden in de praktijk toen het verontreinigde straalgrit in omloop was.
 Tijdens de voorbereiding van de experimenten is door gesprekken met
verschillende straalbedrijven duidelijk geworden dat hoewel de specificaties van
het verontreinigde aluminiumsilicaat straalgrit en het aluminiumsilicaat straalgrit
dat op dit moment wordt gebruikt vergelijkbaar zijn, er in de praktijk toch sprake
is van verschillen, bijvoorbeeld qua vorm van het straalgrit en de inslagkracht.
Daarom is besloten om ook een aantal straalexperimenten uit te voeren waarbij
in plaats van het verontreinigde aluminiumsilicaat straalgrit gebruik is gemaakt
van aluminiumsilicaat straalgrit van twee verschillende leveranciers dat op dit
moment wordt gebruikt.

3.2.2

Voorbereiding, meetlocatie en meetopstelling
Hoewel het verontreinigde straalgrit op het moment van de organisatie van de
experimenten veelal was opgeruimd en afgevoerd, is het na contact met
verschillende partijen gelukt om te beschikken over een partij asbestverdacht
aluminiumsilicaat straalgrit, welke na laboratorium onderzoek ook daadwerkelijk

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

38 / 200

asbest bleek te bevatten. Deze verontreinigde partij en het niet-verontreinigde
aluminiumsilicaat straalgrit zijn naar de meetlocatie gebracht.
In samenwerking met Cuijpers Services BV, Meuva BV en Kiwa Compliance is de
onderzoeksopzet, inclusief de meetstrategie, opgesteld en besproken, waarbij
specifiek aandacht is besteed aan de gezondheid en veiligheid van alle betrokkenen.
Na het opbouwen van het containment is voorafgaand aan de start van de
experimenten een kick-off meeting gehouden met alle betrokkenen om het plan
door te spreken en aan te passen dan wel aan te scherpen waar nodig.
De experimenten zijn uitgevoerd op het terrein van het straalbedrijf dat betrokken
was bij de opzet en uitvoering van de straalexperimenten. In een loods heeft het
straalbedrijf in samenwerking met het betrokken asbestsaneringsbedrijf een
containment opgebouwd om de experimenten uit te kunnen voeren onder streng
asbestregime. Zo is bijvoorbeeld rekening gehouden met mogelijke uitval van
onderdrukmachines (ODMs) door meerdere ODMs in te zetten. Tevens is een vorm
van tweederingsbeveiliging toegepast door de vier containers (2,3 m diep, 2,1 m
breed en 2,0 m hoog; inhoud 9,7 m³) waarin de straal- dan wel vulexperimenten zijn
uitgevoerd (testruimtes) te verbinden aan een voorportaal, welke eveneens is
voorzien van een ODM (zie Figuur 4).

Figuur 4: Schematische weergave opstelling voor de uitvoering van de straal- en
vulexperimenten.

Zowel de straalcontainers als het voorportaal zijn voorzien van raampartijen zodat
toezicht gehouden kon worden op de metingen en zicht was op de werkzaamheden
om zodoende te kunnen reageren op mogelijke calamiteiten.
De ODMs waren regelbaar en voorzien van een HEPA-filter. In verband met de
verwachte hoeveelheid stof is voor het HEPA-filter tevens een filter voor het
afvangen van grof en fijn stof geplaats. Daarnaast is op basis van de pilot (zie
paragraaf 3.2.3) besloten om in elke straalcontainer voor de filterunit een

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

39 / 200

constructie te plaatsen, om de aangezogen lucht een langere weg af te laten leggen,
en tevens het grove stof al neer te laten slaan voordat deze bij de filterunit aankwam
(zie Figuur 5 en Figuur 6).

Luchtbeweging

Filterunit

Figuur 5: Schematische weergave van de constructie voor het laten neerslaan van (grof) stof
tijdens de straalexperimenten.

Figuur 6: Opstelling in straalcontainer, met de filterunit (links) en de constructie voor laten
neerslaan van (grof) stof voor de filterunit (rechts).

Om het imploderen van het containment (door te veel afzuigen en te weinig
luchttoevoer) te voorkomen zijn voorwanden van de straalcontainers voorzien van
een valklep/luik (zie Figuur 7 links). Door de onderdruk in de straalcontainer is
sprake van een luchtflow die van de personen in het voorportaal af gaat. Bij uitval
van de onderdruk in de straalcontainers wordt het stralen direct afgebroken. Door
het automatisch dichtklappen van het luik (zwaartekracht) wordt eventuele emissie
naar het voorportaal voorkomen. Daarnaast is de straalopstelling zo gemaakt dat
het te stralen object en de straalapparatuur zich in de straalcontainer bevinden (zie
Figuur 6) terwijl de straler deze vanuit het voorportaal bedient (zie Figuur 7 rechts).
Tijdens de straalexperimenten is de deur van de straalcontainer gesloten en bevindt
de straler zich dus buiten de straalcontainer, zodat deze zo min mogelijk direct met
het verontreinigde straalgrit in aanraking komt. Daarnaast zijn de straalcontainers
voorzien van kleine openingen die groot genoeg waren om de pompslangen naar
binnen te kunnen brengen, terwijl de pompen zelf tijdens de straalexperimenten
buiten de vuile ruimte konden blijven, en die zijn afgeplakt om verontreiniging van
het voorportaal te voorkomen.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

40 / 200

Figuur 7: Luik in de straalcontainer (links) en positie straler tijdens straalexperimenten
(rechts).

Tussen de metingen zijn de ruimtes schoongemaakt door de asbestsaneerder om
kruisbesmetting te voorkomen. Tevens werden de filters voor grof en fijn stof
vervangen zodra de onderdruk in de container daalde (wat tevens resulteerde in het
dichtvallen van het luik). Hierbij is gebruik gemaakt van een stofzuiger met HEPA
filter.
Voorafgaand aan de experimenten en dus het daadwerkelijk in gebruik nemen van
het containment is een rooktest uitgevoerd op het op de juiste wijze functioneren
van de afzuiging en de aanwezigheid van een juiste luchtstroming na te gaan. Hierbij
is tevens het functioneren van de ODMs van de straalcontainers en het functioneren
van de tweederingsbeveiliging gecontroleerd.

3.2.3

Pilot-fase
Voorafgaand aan de daadwerkelijke experimenten zijn in de pilot-fase een aantal
testen uitgevoerd, onder andere om na te gaan of het containment goed
functioneerde en of de meetopstelling nog moest worden aangepast om tot een
beter meetresultaat te komen. Het doel van deze testen was:
- Het bepalen van de optimale combinatie van debiet en meetduur om te komen
tot een optimale belading van de filters voor zowel respirabel stof als
asbestvezels;
- Het bepalen van de plaatsing van de monsternameapparatuur in de
straalcontainers, onder andere met het oog op afstand tot de straalapparatuur,
richting van de monsternamekop. Deze richting is belangrijk gezien de
turbulentie en luchtwervelingen die in de straalcabine ontstaan en mogelijke
impact van korrels straalgrit die vanaf het te stralen oppervlak wegketsen en op
het filteroppervlak terecht komen met beschadiging als gevolg;
- Nagaan of het afzuig/ventilatiesysteem in de containers afdoende functioneert
om de stofontwikkeling tijdens de straalexperimenten onder controle te houden
en zo nodig bijstellen;
- Het bepalen van de benodigde schoonmaakprocedure tussen experimenten
(bestaande uit het verwijderen van het aanwezig gebruikte straalgrit en
vervangen van filtermateriaal) en de minimale tijd tussen experimenten in
combinatie met benodigde afzuiging/ventilatie. Dit om te zorgen dat de lucht in

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

41 / 200

de ruimte weer ‘schoon’ is voorafgaand aan een volgend experiment en de
emissie tijdens het eerdere experiment de resultaten van dit experiment niet
beïnvloedt;
- Het bepalen van de precieze combinaties van omstandigheden die al dan niet
worden meegenomen tijdens de experimenten. Opties die zijn overwogen zijn:
o Stralen:
 Druk (hoog / midden / laag)
 Verbruik (hoog / midden / laag)
 Te stralen oppervlak (vlak / rond)
 Bedrijfsmengsel (standaard / fijn / grof)4
o Vullen:
 Hoeveelheid per tijdseenheid
 Valhoogte
 Vulopening
Op basis van de pilottesten, en het aantal experimenten dat kon worden uitgevoerd
is ervoor gekozen om tijdens de straalexperimenten te variëren in druk en verbruik,
en de overige parameters constant te houden. Dit wil zeggen dat tijdens alle
straalexperimenten op een vlak oppervlak is gestraald, en gebruik is gemaakt van
het standaard bedrijfsmengel.
Omdat het te gebruiken straalgrit werd aangeleverd in zakken in plaats van in bulk
in een vulsilo of bigbag is er voor gekozen om met betrekking tot de
vulexperimenten slechts één scenario te bemeten, dat vergelijkbaar is met een
veelvoorkomende situatie in de praktijk, namelijk het vullen van de straalketel door
middel van het legen van 25 kg zakken. Eénmaal is in plaats van een straalketel een
ton gevuld, welke een grotere opening had en door het ontbreken van een zeef het
vullen een stuk sneller ging. De vulexperimenten zijn uitgevoerd in een container
die direct in verbinding stond met het voorportaal, waarbij geen aanvullende
ventilatie is toegepast.
De eerste twee testen tijdens stralen zijn uitgevoerd met niet-verontreinigd
aluminiumsilicaat straalgrit, omdat hierdoor in geval van problemen met de
integriteit van het containment er niet direct sprake is van een veiligheidsrisico voor
omstanders en de omgeving.
In verband met de analyse van asbestvezels mag de stofbelasting van de filters niet
te hoog zijn (voorkomen overbelading), maar tegelijkertijd zorgt een lage belading
van de filters weer voor een extra benodigde analyse-inspanning (aantal te tellen
beeldvelden). Tijdens de pilotfase is daarom, door variatie aan te brengen in het
debiet en de meetduur, bepaald wat de meest optimale combinatie van debiet en
4

In geval van een standaard bedrijfsmengsel is er sprake van een gelijkmatige stroom van
lucht/straalgrit (het mengsel), waarbij de uittrede snelheid van het straalgrit het hoogste is
en de gritkorrel optimaal gebruikt wordt. Wanneer er in verhouding teveel straalgrit in het
mengsel zit, is er sprake van een onregelmatige gritstroom waardoor de uittredesnelheid
lager wordt en de gritkorrel niet geheel stuk slaat op het oppervlak.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

42 / 200

meetduur is voor met name de straalexperimenten. Voor respirabel stofmetingen
is de filterbelading minder gevoelig, en staat door het gebruik van de cyclonen het
debiet vast, omdat deze voor een optimale werking moeten worden gebruikt bij een
vast debiet (namelijk 2,2 L/min).
Met behulp van een mobiele SEM van Kiwa Inspection & Testing is op locatie ook de
belading van enkele goudgecoate filters beoordeeld. Op basis van deze screening
en de getroffen voorzorgsmaatregelen is besloten om de asbestmetingen tijdens de
straalexperimenten uit te voeren bij een debiet van 2 L/min en een meetduur van 5
minuten, en tijdens de vulexperimenten bij een debiet van 4 L/min (meetduur
afhankelijk van aantal zakken dat werd geleegd).
Op basis van de screening van de goudfilters met de mobiele SEM kwam ook aan
het licht dat tijdens de straaltesten de goudfilters beschadigd raakten. Er waren
putjes dan wel scheuren te zien op het filteroppervlak, wat deed vermoeden dat er
sprake was van inslag van wegketsende straalgritkorrels tijdens het stralen. Op basis
hiervan is besloten om een houten paneel aan het plafond van de containers te
bevestigen, zodanig dat deze zich tussen het te stralen object en de
monsternamekoppen bevindt, om impact van de straalgritkorrels op de filters te
voorkomen (zie Figuur 8 hieronder). Door de hoge luchtcirculatie tijdens het stralen
kan worden aangenomen dat het vrijkomende stof zich snel homogeen verdeelt in
de ruimte. Hierdoor heeft de plaatsing van de monsternamekoppen geen (negatief)
effect op de resultaten van de experimenten, dat wil zeggen op de relatie tussen
respirabel stof en respirabel asbest. Afgezien daarvan is het niet de doelstelling om
een representatieve concentratie in de ruimte te bepalen, maar de relatie tussen
respirabel stof en asbestvezels vast te stellen. Hiervoor is het nodig dat de cycloon
voor respirabel stof en de monsternamekop voor asbestvezels dicht bij elkaar
geplaatst worden.
Tijdens de straalexperimenten van de pilot-fase bleek ook dat de filters voor het
afvangen van grof en fijn stof, die voor het HEPA-filter van de ODMs waren
geplaatst, snel volliepen, waardoor de onderdruk en de capaciteit van het
ventilatiesysteem tijdens de experimenten terugliep. Daarom is besloten om in elke
straalcontainer voor de filterunit een constructie te plaatsen om het grove stof neer
te laten slaan voordat deze bij de filterunit aankomt (zie Figuur 5 en Figuur 6). Deze
constructie bleek effectief en zorgde ervoor dat er minimaal 5 minuten kon worden
gestraald zonder dat de filters te vol kwamen te zitten en dus niet tussendoor
verwisseld hoefden te worden. Deze constructie heeft geen negatief effect gehad
op de resultaten van de experimenten, dat wil zeggen op de relatie tussen respirabel
stof en respirabel asbest.

3.2.4

Meetmethode
Tijdens de experimenten waarbij met verontreinigd straalgrit is gewerkt zijn per
experiment 4 stationaire metingen verzameld, namelijk een duplo-meting voor het
bepalen van de respirabel stofconcentratie en een duplo-meting voor het bepalen

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

43 / 200

van de asbestconcentratie. De metingen zijn in duplo uitgevoerd om inzicht te
krijgen in de variantie als gevolg van de monsterneming en de analyse.
De asbestmetingen zijn uitgevoerd met behulp van 25 mm goudgecoate
polycarbonaat membraanfilters (type NucleporeTM) met een nominale poriegrootte
van 0,8 µm. Deze filters bevonden zich in wegwerpfiltercassettes (type
CSG25080PC, lotnummer 2018-0001967-9, fabrikant TJ Environmental; effectieve
diameter filter 22 mm).
De respirabel stofmetingen zijn uitgevoerd met behulp van 25 mm Teflon filters met
een poriegrootte van 5 µm (Millipore PTFE Mitex membraanfilters (type LSWP)).
Deze Teflon filters zijn bevestigd in kunststof cycloon samplers voor respirabel stof
(SKC, type 225-69; Casella, Higgins-Dewell cycloon 116000B).
Voor de metingen is gebruik gemaakt van draagbare accupompjes (Casella APEX 2),
welke waren ingesteld op een debiet van 2,2 L/min in geval van de respirabel
stofmetingen en 2 L/min in geval van de asbestmetingen. Zowel voor als na de
monsterneming is het ingestelde debiet gecontroleerd met een debietmeter (Bios
Defender 510). De draagbare Personal Air Sampling (PAS) pompen zijn uitgelezen
via de bijbehorende software (Gilian Connect) om de stabiliteit van de flow
gedurende de metingen te controleren. Tussen de pomp en de monsternamekop
werd een filter aangebracht om te voorkomen dat in geval van overbelading van het
filter er stof in de pomp terecht zou komen (zie Figuur 8). Tijdens de
straalexperimenten bevonden de pompen zich buiten het containment (zie Figuur
9) en waren door middel van lange slangen verbonden aan de monsternamekoppen
die in de straalcontainers waren geplaatst (zie Figuur 8). Het debiet werd
voorafgaand aan en na de experimenten gemeten door het plaatsen van de
debietmeter op de monsternamekoppen in het containment. Tijdens de
vulexperimenten bevonden zowel de monsternamekoppen en de pompen zich in
het containment (zie Figuur 9 rechts), en werd het debiet voorafgaand aan en na de
experimenten gecheckt buiten het containment (na een schoonmaakprocedure).

Figuur 8: Opstelling monsternamekoppen voor het meten van asbest en respirabel stof
tijdens straalexperimenten.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

44 / 200

Figuur 9: Opstelling pompen buiten containment tijdens straalexperimenten (links), en
meetopstelling in containment tijdens vulexperimenten (rechts).

Daarnaast is tijdens de uitvoering van de experimenten een stationaire
asbestmeting uitgevoerd in het voorportaal van het containment, ter controle of
alle veiligheidsmaatregelen het gewenste effect hadden. Hiervoor is eenzelfde
goudgecoat filter gebruikt als hierboven is beschreven in combinatie met een
accupomp (type JD8T, merk airbox sampling products LTD) (debiet ± 8 L/min,
meetduur ± 60 minuten). Op dit filter zijn tijdens de analyse geen asbestvezels
aangetroffen, op basis waarvan kan worden aangenomen dat de toegepaste
veiligheidsmaatregelen het gewenste effect hadden.

3.2.5

Verzamelen monsters straalgrit
De monsterneming is conform met NEN 5897. Van zowel het verontreinigde
straalgrit als het schone straalgrit zijn door KIWA Compliance representatieve
(meng)monsters van rond de 10 kg verzameld (zie Tabel 4).
Tabel 4: Overzicht van verzamelde monsters van aluminiumsilicaat straalgrit
Details
experiment **

Nr Soort straalgrit
01

Excellent
(0,2-2,0 mm)

Verontreinigd

Ongebruikt *

02

Excellent
(0,2-2,0 mm)

Verontreinigd

Gebruikt

Hoge druk /
hoog verbruik

03

Excellent
(0,2-2,0 mm)

Verontreinigd

Gebruikt

Hoge druk /
laag verbruik

04

Excellent
(0,2-2,0 mm)

Verontreinigd

Gebruikt

Lage druk /
laag verbruik

05

Asilicos
(0,2-0,5 mm)

Niet-verontreinigd Ongebruikt *

06

Asilicos
(0,2-0,5 mm)

Niet-verontreinigd Gebruikt

Opmerkingen
Analyse op
asbest

Lage druk /
laag verbruik

Analyse op
asbest

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

45 / 200

Details
experiment **

Nr Soort straalgrit
07

Asilicos
(0,2-0,5 mm)

Niet-verontreinigd Gebruikt

08

Excellent
(0,2-0,8 mm)

Niet-verontreinigd Ongebruikt *

09

Excellent
(0,2-0,8 mm)

Niet-verontreinigd Gebruikt

10

3.2.6

Opmerkingen

Hoge druk /
hoog verbruik

Hoge druk /
hoog verbruik

Excellent
Lage druk /
Niet-verontreinigd Gebruikt
(0,2-0,8 mm)
laag verbruik
* Aangeleverd in 25 kg zakken.
** Hoge druk = 8 bar, lage druk = 4 bar; hoog verbruik = 12 mm straalnozzle, laag verbruik =
8 mm straalnozzle.

Overzicht uitgevoerde experimenten
In Tabel 5 wordt een overzicht gegeven van de testen die zijn uitgevoerd tijdens
zowel de pilot-fase (test 1 t/m 6) als tijdens de uitvoering van de daadwerkelijke
experimenten (run 0 t/m 13), waarbij onder andere de variatie in omstandigheden
tijdens de experimenten is weergegeven.
Tabel 5: Overzicht van uitgevoerde straal- en vulexperimenten
Datum

Run *

Soort straalgrit

Druk
**

Verbruik Ventilatie Meetduur Debiet
(min)
(L/min)
***
****

STRALEN
07-05-18 test 1
07-05-18 test 2
07-05-18 test 3
07-05-18 test 4
07-05-18 test 5
07-05-18 test 6
08-05-18 1
08-05-18 2
08-05-18 3
08-05-18 4
08-05-18 5
08-05-18 6

Schoon grit
Hoog
Excellent (0,2-0,8 mm)
Schoon grit
Hoog
Excellent (0,2-0,8 mm)
Verontreinigd grit
Hoog
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
Hoog
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
Hoog
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
hoog
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
Hoog
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
Hoog
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
Hoog 1
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
Hoog 2
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
Laag
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
Laag 3
Excellent (0,2-2,0 mm)

Hoog

5

1

Hoog

5

1

Midden

5

1

Midden

10

1

Hoog

5

1

Hoog

10

1

5

2

5

2

5

2

5

2

5

2

5

2

Hoog
Laag
Hoog
Laag
Laag
Laag

90%, 99
Pa
90%, 105
Pa
90%, 115
Pa
90%, 147
Pa
95%, 80
Pa
90%, 140
Pa

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

46 / 200

Druk
**

Verbruik Ventilatie Meetduur Debiet
(min)
(L/min)
***
****
90%, 138
Laag
5
Pa
90%, 90
Hoog
5
Pa

Datum

Run *

08-05-18 9
08-05-18 10
08-05-18 12
08-05-18 13

Datum

Run *

Soort straalgrit

Schoon grit
Laag
Asilicos (0,2-0,5 mm)
Schoon grit
Hoog 4
Asilicos (0,2-0,5 mm)
Schoon grit
Hoog Hoog
Excellent (0,2-0,8 mm)
Schoon grit
Laag 3 Laag
Excellent (0,2-0,8 mm)
Soort straalgrit

5
5

Meetduur Debiet Opmerkingen
(min)
(L/min) *****

VULLEN
Verontreinigd grit
3
8
zakken in straalketel
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
08-05-18 7
9
4
zakken in straalketel
Excellent (0,2-2,0 mm)
Verontreinigd grit
08-05-18 8
5
4
7 zakken in ton
Excellent (0,2-2,0 mm)
Schoon grit
08-05-18 11
5
4
zakken in straalketel
Excellent (0,2-0,8 mm)
* Tijdens de testen van de pilot-fase zijn in plaats van duplometingen enkelvoudige metingen
van respirabel stof en asbestvezels uitgevoerd.
** Druk: Hoog = 8 bar, Laag = 4 bar.
*** Verbruik: Hoog = 12 mm straalnozzle, Midden = 9,5 mm straalnozzle, Laag = 8 mm
straalnozzle.
**** Ventilatie/onderdruk aan begin van experiment, zoals weergegeven op betreffende
ODM, uitgedrukt als % van capaciteit en onderdruk in Pa; niet geregisteerd tijdens test-runs.
***** Debiet in geval van meten respirabel stof altijd 2,2 L/min.
1
Druk gemeten bij straalnozzle 6 bar; 2 Druk gemeten bij straalnozzle 7,5 bar; 3 Druk gemeten
bij straalnozzle 4,5 bar; 4 Druk gemeten bij straalnozzle 6,5 bar.
07-05-18

0

3.3

Analysemethoden

3.3.1

Bepaling hoeveelheid respirabel stof in luchtmonsters
De stofconcentratie op elk Teflon-filter is gravimetrisch bepaald door de filters
zowel voor als na monstername te wegen op een microbalans in een
geconditioneerde weegkamer.
Bij de Teflon filters die bij de semi-praktijkmetingen zijn bemonsterd bleek bij het
verwijderen van het Teflon-filter uit de filterhouder van de cycloon (insert) dat er bij
13 monsters ook stof op de filterhouder achterbleef (een teken dat het filter zwaar
beladen was). In deze gevallen is de hoeveelheid stof op de filterhouder bepaald
door deze eerst met stof te wegen, daarna de filterhouder schoon te maken en

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

47 / 200

nogmaals te wegen op een analytische balans. Deze (indicatieve) hoeveelheid stof
op de filterhouder is opgeteld bij de hoeveelheid stof op het filter.5

3.3.2

Bepaling hoeveelheid asbestvezels in luchtmonsters
De Nuclepore filters die zijn bemonsterd tijdens de simulatie-experimenten in het
laboratorium zijn direct geanalyseerd met SEM/RMA volgens NEN-ISO 14966. Om
te zorgen voor een hogere betrouwbaarheid (95% betrouwbaarheidsinterval
volgens de Poissonverdeling) zijn per filter minimaal 5 asbestvezels geteld. Per type
straalgrit (meetlocaties 1-3) zijn 3 Nuclepore filters volledig geanalyseerd op
asbestvezels.
Ondanks de minimaal aangezogen volumina tijdens de straal- en vul-experimenten
(7-24 L) bleken de meeste bemonsterde Nuclepore filters overbeladen met stof en
konden niet direct worden geanalyseerd conform NEN-ISO-14966. Het stof op de
filters en de filters zelf zijn daarom kwantitatief overgebracht in 100 mL stofvrij
water. Aan deze suspensies is circa 1,5 mL azijnzuur toegevoegd als dispergeer
middel, waarna de suspensies 5 minuten (bij lage energie) ultrasoon zijn getrild.
Hierna is een deel van de suspensie (1-10 mL) gefiltreerd over een nieuw
goudgecoat Nuclepore filter (poriediameter 0,4 µm). De filters zijn daarna in een
plasma verasser (5 min, 40 W) behandeld voor de verwijdering van eventueel
organisch materiaal. De gevolgde monstervoorbewerking is in analogie aan de NENISO 13794. De resulterende filters zijn geanalyseerd conform NEN-ISO-14966. Ter
controle zijn tevens de originele bemonsterde filters met de elektronenmicroscoop
beoordeeld op de aanwezigheid van stof en vezels. Op géén van deze filters is asbest
aangetroffen, wat betekent dat alle asbestvezels volledig zijn overgebracht in de
suspensie.
Tijdens de vulexperimenten is een beperkt aantal metingen uitgevoerd. Enkele van
de tijdens het vullen bemonsterde Nuclepore filters zijn gescreend met de mobiele
SEM op locatie. Deze filters waren niet meer bruikbaar voor de analyse conform
NEN-ISO 14966. Om toch voldoende metingen te hebben is daarom besloten om
een tweetal bemonsterde Teflonfilters te gebruiken voor de asbestvezeltelling.
Hiervoor is dezelfde monstervoorbewerking uitgevoerd als hierboven beschreven in
analogie aan de NEN-ISO 13794.
Per straalactiviteit (hoge druk/hoog verbruik, hoge druk/laag verbruik, lage
druk/laag verbruik) en bij vullen zijn minimaal 2 experimenten uitgevoerd met
duplometingen voor respirabel stof en asbestvezels. Van deze experimenten is
iedere keer één van de duplo’s geanalyseerd op asbestvezels. Daarnaast zijn van
drie experimenten (2x bij stralen en 1x bij vullen) beide Nuclepore filters (duplo)
geanalyseerd om inzicht te krijgen in de variantie als gevolg van de monsterneming
en analyse.
5 Bij vijf filters was daarnaast sprake van een kleine hoeveelheid los stof op het filter, dat tijdens het wegen

los in de petrischaal terecht is gekomen. De hoeveelheid los stof van deze monsters is indicatief bepaald met
behulp van een analytische balans, waaruit bleek dat de relatieve bijdrage van dit stof ten opzichte van het
monster als geheel zeer klein was. Daarom is besloten om de hoeveelheid los stof niet verder te
kwantificeren, en is dus buiten beschouwing gelaten bij het bepalen van het stofgewicht van deze monster.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

48 / 200

In Bijlage 1 zijn de gedetailleerde resultaten van de uitgevoerde asbestvezeltellingen
voor de binnen dit onderzoek geanalyseerde monsters weergegeven.

3.3.3

Analyse monsters straalgrit

3.3.3.1

Bepaling korrelgrootteverdeling straalgrit
De zeeffracties van de verzamelde straalgritmonsters (zie Tabel 7) zijn door Kiwa
Compliance bepaald volgens NEN 5898. Naast de standaard zeven (maaswijdte 20
mm, 8 mm, 4 mm, 2 mm, 1 mm en 0,5 mm) zijn ook een aantal extra zeeffracties
bepaald (maaswijdte 0,4 mm, 0,25 mm, 0,12 mm, 0,04 mm) om inzicht te krijgen in
de fijne korrelgrootte fractie. Voor de standaard zeeffracties is het totale
verzamelde monster gebruikt, terwijl voor de kleinere zeeffracties een deelmonster
van 500 gram is gebruikt.

3.3.3.2

Bepaling asbest in verontreinigd straalgrit
De analyse van het bulkmateriaal is uitgevoerd door TNO conform NEN 5898,
waarbij is uitgegaan van de matrix grond, omdat de korrelgrootteverdeling van het
straalgrit meer overeenkomt met grond dan met granulaat. Na het zeven van het
materiaal zijn de volgende zeeffracties geanalyseerd:
 Fracties >2 mm: 100%
 Fractie 1-2 mm: 20% met een maximum van 0,5 kg
 Fractie 0,5-1 mm: 5% met een maximum van 0,2 kg
 Fracties <0,5 mm: 10-50 gram
De fractie <0,5 mm is kwantitatief onderzocht op asbeststructuren >100 µm, door
van alle aangetroffen stukjes asbest (voornamelijk vezelbundels) de lengte en
diameter op te meten en op basis van deze dimensies de massa te berekenen. Deze
analyse betreft een aanvulling op de methodiek zoals beschreven in de NEN 5898,
en is uitgevoerd omdat bleek dat een belangrijk deel van het totale asbestgehalte
onderdeel uitmaakte van de fractie <0,5 mm. Van deze zeeffractie is ook de
respirabele fractie asbest <100 µm geanalyseerd met behulp van scanning
electronenmicroscopie in combinatie met röntgenmicroanalyse (SEM/RMA)
conform NEN 5898.

3.4

Resultaten experimenten

3.4.1

Resultaten simulatie-experimenten
laboratoriumschaal

met

gebruikt

straalgrit

op

De resultaten van de simulatie-experimenten zijn samengevat in Tabel 6, inclusief
de belangrijkste karakteristieken van de gebruikte typen straalgrit. Uit de resultaten
blijkt dat de amplitude van de trilmachine (= mate van activiteit) geen duidelijke
invloed heeft op de relatie tussen asbestvezels en respirabel stof. Voor alle type
straalgrit geldt dat er geen significante verschillen zijn gerelateerd aan de amplitude
van de trilmachine. Per type straalgrit vallen de individuele nominale concentraties
(vezels/mg) namelijk binnen de betrouwbaarheidsintervallen van de overige 2

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

49 / 200

metingen. Dit betekent ook dat per type straalgrit de individuele resultaten
‘gepooled’ kunnen worden (bijlage E NEN-ISO 14966) om de betrouwbaarheid van
de relatie tussen asbestvezels en respirabel stof te verhogen. Per type straalgrit is
de gewogen gemiddelde concentratie (vezels/mg) berekend, door van de 3
experimenten alle getelde vezels op te tellen en te delen door de som van de
doorgezogen volumina lucht.
Op basis van de resultaten in Tabel 6 blijkt dat de vezelconcentratie in vezels/mg
respirabel stof tussen het gebruikte straalgrit afkomstig van meetlocatie 1 en 2 (Fase
1) niet significant verschillend zijn op basis van het 95% betrouwbaarheidsinterval
conform de Poisson-statistiek. Echter, met het gebruikte straalgrit afkomstig van
meetlocatie 3 wordt wel een significant verhoogde vezelconcentratie gemeten dan
met het gebruikte straalgrit van locatie 1 en 2.
Tabel 6: Resultaten simulatie-experimenten met de typen gebruikt straalgrit afkomstig van
de drie meetlocaties in Fase 1 van het onderzoek
Asbestgehalte 1

Stof (mg/m3)
Asbestvezelconcentratie 2
Trillen
Code Beschrijving
vezels/mg
mg/kg vezels/kg (amplitude) totaal respirabel vezels/m3
respirabel stof
430.000
9.500
Gemiddeld 121
45
(210.000-790.000)
(4.600-17.400)
Gebruikt
190.000
5.600
Laag
68
34
straalgrit
6,0
400
(62.000-450.000)
(1.800-13.200)
13
locatie 1,
(3,2(200-670)
460.000
7.600
20/23-1011)
x 106
Hoog
61
45
(150.000-1100.000) (2.500-18.200)
2017
7.500
Gewogen gemiddelde straalgrit locatie 1:
(4.600-11.700)
69.000
5.100
Gemiddeld 18
14
(35000-120000)
(2.600-8.800)
Gebruikt
260.000
4.000
Laag
64
36
straalgrit
3,6
73
(83.000-600.000)
(1.300-9.200)
29
locatie 2,
(1,8(20-200)
180000
7.200
23-106,7)
x 106
Hoog
55
45
(58.000-420.000)
(2.300-16.500)
2017
5.400
Gewogen gemiddelde straalgrit locatie 2:
(3.300-8.200)
1.900.000
25.100
Gemiddeld 182
76
(920.000-3.500.000) (12.100-46.200)
Gebruikt
1.300.000
17.200
950
Laag
182
76
straalgrit
7,0
(440.000-3.100.000) (5.800-40.900)
(54074
locatie 3,
(5,31500)
620.000
13.600
24-109,0)
Hoog
91
45
x 106
(300.000-1.100.000) (6.600-24.200)
2017
19.000
Gewogen gemiddelde straalgrit locatie 3:
(12.000-27.000)
1
Asbestgehalten zijn weergegeven als gemiddelde waarde (ondergrens-bovengrens 95%betrouwbaarheidsinterval).
2
Asbestvezelconcentraties zijn weergegeven als nominale waarde (ondergrens-bovengrens
95% betrouwbaarheidsinterval van de Poisson-verdeling).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

50 / 200

De verhouding tussen respirabel stof en asbestvezels is afhankelijk van de
verontreinigingsgraad van het straalgrit, waarbij naast het totale asbestgehalte in
het straalgrit (mg/kg ds) vooral de respirabele vezelconcentratie (vezels/kg ds) een
rol speelt. Om te komen tot een gemiddelde (genormaliseerde) relatie tussen
respirabel stof en asbestvezels, die representatief is voor het gebruikte
verontreinigde straalgrit in heel Nederland, wordt op basis van het gemiddeld
asbestgehalte en de gemiddelde respirabele vezelconcentratie van de monsters
straalgrit die TNO heeft geanalyseerd een correctie toegepast. TNO heeft zeven
monsters gebruikt straalgrit geanalyseerd met een gemiddeld totaalgehalte van 4,0
± 2,3 mg/kg ds en een respirabele vezelconcentratie van 2,4 ± 3,2 x 108 vezels/kg
ds). Het asbestgehalte van de in Fase 1 door TNO geanalyseerde monsters
ongebruikt straalgrit (n=5) is vergelijkbaar met het gemiddelde asbestgehalte van
de 160 monsters straalgrit afkomstig van de diverse partijen op de locatie van
Eurogrit (p>>0,05), namelijk circa 6 mg/kg ds (zie
Tabel 9). Daarom wordt aangenomen dat de door TNO berekende gemiddelde
waarde voor gebruikt straalgrit tevens een representatief beeld geeft van de
gemiddelde verontreinigingsgraad van gebruikt straalgrit in Nederland.

Figuur 10: Correlatiediagram van de asbestvezelconcentratie (vezels/m³) en de concentratie
respirabel stof (mg/m³) op basis van de simulatie-experimenten in het
laboratorium, genormaliseerd naar een gemiddelde verontreinigingsgraad (4,0
mg/kg ds) van het onderzochte (gebruikte) straalgrit in Nederland.

Wanneer het asbestgehalte van de drie typen straalgrit die zijn gebruikt tijdens de
simulatie-experimenten wordt
genormaliseerd
naar
de
gemiddelde
verontreinigingsgraad van het gebruikte straalgrit in Nederland, zijn de

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

51 / 200

(gecorrigeerde) vezelconcentraties van de experimenten met de drie typen
straalgrit vergelijkbaar, zonder significante verschillen.
In Figuur 10 is een correlatiediagram weergegeven van de asbestvezelconcentraties
uitgezet tegen de respirabel stofconcentraties. De asbestvezelconcentraties zijn
genormaliseerd naar een gemiddelde verontreinigingsgraad van het onderzochte
gebruikte straalgrit in Nederland.

3.4.2

Beperkte validatie van de relatie tussen respirabel stof en asbestvezels met
behulp van meetresultaten uit de praktijk (Fase 1)
De omstandigheden tijdens de experimenten hebben geresulteerd in relatief hoge
stof- en asbestconcentraties. Omdat in het geval van blootstellingsscenario’s
waarbij werknemers in aanraking komen met gebruikt straalgrit (zoals
opruimwerkzaamheden of werkzaamheden in verontreinigd gebied) er in de
praktijk waarschijnlijk ook lagere concentraties zullen optreden is het belangrijk om
te beoordelen of de relatie tussen respirabel stof en asbest zoals afgeleid voor
gebruikt straalgrit ook zal gelden in de lagere range van concentraties. Om te
kunnen beoordelen of de verhouding tussen respirabel stof en asbestvezels ook in
de lage range kan worden gebruikt, worden de resultaten getoetst aan de
asbestvezel concentraties die in Fase 1 van het onderzoek zijn gemeten tijdens de
opruimwerkzaamheden. Tijdens deze metingen zijn echter geen concentraties
respirabel stof gemeten. De respirabele stofconcentratie kan echter wel worden
geschat op basis van de bezettingsgraad van respirabele stofdeeltjes op de
Nuclepore filters (uitgedrukt in percentage filterbelading). Hiervoor wordt eerst op
basis van de simulatie-experimenten op het laboratorium de relatie bepaald tussen
de gewogen hoeveelheid respirabel stof en de filterbelading met respirabel stof.

Figuur 11: SEM foto van de deeltjesbezetting op een bemonsterd Nuclepore filter tijdens de
simulatie-experimenten (links) en de afgeleide respirabele stoffractie op basis
van de deeltjesgrootte verdeling (rechts). De rode lijn geeft het percentage
respirabel stof (50%).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

52 / 200

De filterbelading is bepaald door met behulp van SEM foto’s van het filteroppervlak
te maken, in combinatie met automatische beeldanalyse (Scandium SIS software
pakket). Op drie willekeurige plekken op het filter zijn foto’s gemaakt van de
stofbelading bij een standaardvergroting van 1000x. Met automatische
beeldanalyse is het percentage bezet filteroppervlak bepaald en zijn de diameters
van de deeltjes gemeten. Aan de hand van de gemeten diameters is een
deeltjesgrootteverdeling gemaakt, op basis waarvan het percentage respirabelstof
(<4 µm) is afgeleid (zie Figuur 11). De belading van het filter met respirabel stof
wordt dan berekend door de totale deeltjesbelading te vermenigvuldigen met het
percentage respirabel stof.
Van alle bemonsterde Nuclepore filters tijdens de simulatie-experimenten (n=15) is
op de bovengenoemde wijze de filterbelading met respirabel stof bepaald. De
resulterende correlatie tussen de gewogen massa respirabel stof en de stofbelading
met respirabel stof is weergegeven in Figuur 12.

Figuur 12: Correlatiediagram van de gewogen massa’s respirabel stof en de stofbelading met
respirabel stof (in percentage filterbelading) op basis van de laboratorium
simulatie-experimenten.

Ook van de Nuclepore filters zoals verzameld op de drie meetlocaties uit het Fase 1
onderzoek is op dezelfde wijze de stofbelading met respirabel stof bepaald. Deze
stofbelading is daarna doorvertaald naar de massa respirabel stof op basis van de
hierboven experimenteel bepaalde correlatiefactor (zie Figuur 12), waarna het
aantal asbestvezels per mg respirabel stof is berekend voor de metingen in Fase 1
(zie Tabel 7). Per meetlocatie is de gewogen gemiddelde vezelconcentratie per mg

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

53 / 200

respirabel stof bepaald (vezels/mg) en zijn ze vergeleken met de gewogen
concentraties op basis van de simulatie-experimenten. Hieruit blijkt dat de
resultaten, in asbestvezels per mg respirabel stof, vergelijkbaar zijn (zie Tabel 7). De
gewogen concentraties per meetlocatie vallen, op een enkele uitzondering na,
binnen elkaars betrouwbaarheidsintervallen. Ook de rekenkundig gemiddelde
waarden van alle metingen zijn vergelijkbaar (simulatie-experimenten: 5200 ± 1600
vezels/mg en locatiemetingen Fase 1 onderzoek: 4300 ± 1800 vezels/mg) en zijn
statistisch niet afwijkend van elkaar (p>>0,05).
Tabel 7: Omgerekende resultaten asbestvezels per mg respirabel stof tijdens de
blootstellingsmetingen in Fase 1 van het onderzoek
Type
Code
meting

Belading
filter (%)

56

STAT

4, 6 ± 0,4

57

STAT

12,6 ± 1,0

60

PAS

13,1 ± 1,7

65

STAT

66

STAT

Asbestvezelconcentratie
(vezels/m³) 1
800 (260-1.900)
480 (100-1.400)

Concentratie stof
(mg/m³)
totaal

respirabel

Vezels / mg respirabel
stof 2

0,24

0,09

8.700 (2.800-20.600)

0,65

0,06

8.200 (1.700-23.800)

1,44

0,13

8.200 (1.700-24.600)

11,5 ± 0,3

1.000 (210-3.000)
960 (350-2.100)

0,59

0,08

11.800 (4.300-25.900)

11,9 ± 1,1

160 (4-890)

0,61

0,08

1900 (50-10.600)

Gewogen gemiddelde van de blootstellingsmetingen op locatie 1:

7.700 (4.600-12.200)

30

2.000 (50-11.400)

PAS

12,2 ± 0,7

320 (8,2-1.800)

1,20

0,16

Gewogen gemiddelde van de blootstellingsmetingen op locatie 2:

2.000 (50-11.400)

69

PAS

23,0 ± 1,6

70

PAS

2,01

0,12

22.900 (9.300-44.100)

1,3 ± 0,7

2.700 (1.100-5.200)
690 (83-2.500)

0,13

0,06

11.400 (4.800-22.800)

0,81

0,12

22.500 (8.800-44.900)

0,48

0,09

13.200 (1.600-47.900)

72

PAS

8,8 ± 1,2

2.600 (1.100-5.200)

73

STAT

16,8 ± 2,2

1.100 (430-2.200)

Gewogen gemiddelde van de blootstellingsmetingen op locatie 3:
17.500 (11.300-25.800)
1
Asbestvezelconcentraties zijn weergegeven als nominale waarde (ondergrens-bovengrens
95% betrouwbaarheidsinterval van de Poisson-verdeling).
2
Asbestgehalten zijn weergegeven als gemiddelde waarde (ondergrens-bovengrens 95%betrouwbaarheidsinterval).

De asbestvezelconcentratie (vezels/m3) uitgezet tegen de afgeleide concentratie
respirabel stof (mg/m3) op basis van locatiemetingen in Fase 1 is vergeleken met de
trendlijn op basis van de experimenteel bepaalde correlatiefactor zoals gebaseerd
op de simulatie-experimenten (zie Figuur 13). Hieruit blijkt tevens dat de trendlijn
tussen de onder- en bovengrenzen (95% betrouwbaarheidsinterval) van alle
meetpunten loopt. Ook hier bevestigen de locatiemetingen van Fase 1 de
experimenteel bepaalde correlatiefactor (5.121 vezels/mg) op basis van de
simulatie-experimenten. Dit betekent ook dat de correlatiefactor voor het gehele
respirabel stof bereik van 0-100 mg/m3 te gebruiken is.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

54 / 200

Figuur 13: De asbestvezelconcentratie (vezels/m³) uitgezet tegen de concentratie respirabel
stof op basis van meetresultaten in Fase 1. De respirabel stofconcentraties zijn
afgeleide concentraties op basis van de experimenteel bepaalde correlatiefactor
aan de hand van de simulatie-experimenten op laboratoriumschaal. Ook de
trendlijn is gebaseerd op dezelfde correlatiefactor. De asbestvezelconcentraties
zijn voorzien van een onder- en bovengrens op basis van het 95%
betrouwbaarheidsinterval volgens de Poisson-verdeling.

3.4.3

Resultaten simulatie-experimenten tijdens stralen en vullen in semipraktijksituatie
De resultaten van de metingen tijdens het stralen en vullen zijn weergegeven in
Tabel 8. Bij ieder experiment zijn respirabel stof en asbestvezels in duplo gemeten.
Per experiment is van beide respirabel stof filters de massa respirabel stof in mg/m3
bepaald en is één van de twee Nuclepore filters geanalyseerd op asbest. Om inzicht
te krijgen in de variantie tussen de duplo filters binnen een experiment is voor drie
experimenten (run 1, 3 en 8) ook het duplo-filter geanalyseerd op asbest. De
variantie binnen de duplometingen per experiment is circa 30% en daarmee kleiner
dan de verschillen in asbestconcentraties (in vezels/mg) tussen de verschillende
typen experimenten (factor 3-130). Dit betekent dat de asbestconcentraties per
type experiment (met variatie in stralen en vullen en straalinstellingen) significant
verschillend zijn en apart beoordeeld moeten worden op de relatie tussen de
respirabele stofconcentratie en de asbestvezelconcentratie. In Tabel 8 zijn daarom
de gewogen gemiddelde asbestconcentraties gegeven per type experiment: stralen
hoge druk/hoog verbruik, stralen hoge druk/laag verbruik, stralen lage druk/laag
verbruik en vullen. Deze gewogen gemiddelde waarden zijn schematisch
weergegeven in Figuur 14, waarin ook een vergelijking is gemaakt met de

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

55 / 200

experimenteel bepaalde asbestconcentratie (in vezels/mg) tijdens het opruimen
van gebruikt straalgrit.
Tabel 8: Resultaten van de simulatie-experimenten met het stralen en vullen van asbestverontreinigd straalgrit
Straalinstelling
Beschrijving
TNO
Druk
Nozzle
Activiteit
Code
(bar)
(mm)
Stralen
(lage druk/
laag
verbruik)

Stralen
(hoge druk/
8
laag
verbruik)

Stralen
(hoge
druk/ hoog
verbruik)

Vullen
(3 zakken
25kg in
straalketel)
Vullen
(7 zakken
25kg in
ton)
Vullen

0,61
(0,22-1,3)
0,29
93
6
129,2
(0,10-0,68)
Gewogen gemiddelde stralen
(laag/laag)
2,0
85
2
273,4
(0,59-5,6)
2,1
89
4
199,6
(0,59-5,7)
Gewogen gemiddelde stralen
(hoog/laag)
34
83
1
486,9
(14-70)
16
84
1(d) 398,3
(6,0-35)
16
87
3
559,5
(4,9-37)
46
88
3(d) 704,9
(15-110)
Gewogen gemiddelde stralen
(hoog/hoog)
15
101
1
52,7
(7,5-26)
24
100
7
103,0
(13-38)
80
97
8
173,8
(52-120)
41
98
8(d) 97,3
(22-73)

8

-

-

-

Vezeldimensies 2
L (µm) D (µm) L/D

3.100
12,9
0,23
70
(1.100-6.700)
2.200
8
12,6
0,20
99
(730-5.300)
2.700
12,8
0,22
82
(640-1.300)
7.400
11,4
0,16
70
(2.100-20.500)
10.300
8
22,6
0,14
180
(2.900-28.600)
8.900
17,5
0,15
130
(4.300-16.300)
70.100
19,5
0,07
260
(28.800-143.000)
40.300
10,5
0,11
113
(15100-88700)
28.100
12
21,7
0,12
178
(8.700-66.300)
65.600
12,8
0,09
137
(21.300-15.800)
51000
16,2
0,10
175
(32300-76500)
285.000
15,6
0,16
190
(142.000-493.000)
233.000
17,9
0,17
116
(126.000-369.000)
462.000
9,0
0,14
95
(300.000-695.000)
419.000
16,3
0,18
116
(226.000-754.000)
350.000
Gewogen gemiddelde vullen
15,3
0,16
140
(269.000-447.000)
1
Asbestvezelconcentraties zijn weergegeven als nominale waarde (ondergrens-bovengrens
95% betrouwbaarheidsinterval van de Poisson-verdeling).
2
L = lengte, D = diameter.
92

4

Run

Respirabel Asbestvezelconcentratie 1
stof
106
vezels/mg
(mg/m3) vezels/m3
respirabel stof

5

194,1

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

56 / 200

Figuur 14: Gewogen asbestvezelconcentraties per mg respirabel stof per activiteit en per
straalinstelling, inclusief bovengrenzen van het 95% betrouwbaarheidsinterval.6

Uit de resultaten blijkt dat tijdens het vullen extreem hoge asbestvezelconcentraties
per mg respirabel stof worden gevonden. Hierbij moet worden opgemerkt dat de
fijne stoffractie (inclusief respirabele fractie) in het ongebruikte verontreinigde
straalgrit een factor 100-200 lager is dan in het gebruikte straalgrit na stralen (zie
Tabel 11). Dit geldt voor alle typen straalgrit. Als het ongebruikte straalgrit een
vergelijkbare fijne stoffractie had gehad als het gebruikte straalgrit zou de
asbestvezelconcentratie per mg respirabel stof uitkomen op circa 2.500 vezels per
mg respirabel stof, wat vergelijkbaar is met stralen bij lage druk en laag verbruik.
Uit de resultaten komt een duidelijk verschil tussen de type activiteiten naar voren,
vullen en stralen, en blijkt ook dat de straalinstelling een grote invloed heeft op de
relatie tussen respirabel stof en asbestvezels. Zowel bij een hogere druk als bij meer
verbruik (grotere diameter van de straalnozzle (=spuitmond)) neemt de
asbestconcentratie in vezels per mg respirabel stof toe. De toename in
asbestvezelconcentratie (vezels/m3) is hierbij veel sterker dan de toename in
respirabel stofconcentratie (mg/m3). Het lijkt erop dat bij toenemende impact op
het straaloppervlak de asbestvezelstructuren meer de neiging hebben om te splijten
in dunnere asbestvezels dan dat de straalgritkorrels de neiging hebben om te
breken: bij een toename in druk en verbruik neemt de respirabel stofconcentratie
6 NB: Voor het afleiden deze gewogen asbestvezelconcentraties (hierna ook wel omrekenfactoren genoemd)

is uitgegaan van de nominale waarden van de individuele meetresultaten, omdat de kans op een gemeten
concentratie vergelijkbaar met de nominale waarde het grootst is en daardoor op basis hiervan de meest
realistische relatie tussen respirabel stofconcentraties en asbestvezelconcentraties kan worden bepaald. Dit
in tegenstelling tot de bovengrens van het 95% betrouwbaarheidsinterval rond de nominale waarde op basis
van de Poissonverdeling (waarbij rekening wordt gehouden met de analyseonzekerheid), welke als
uitgangswaarde wordt gebruikt wanneer wordt getoetst aan een grenswaarde (compliance testing), vanuit
de optiek dat er met voldoende zekerheid moet kunnen worden aangenomen dat een situatie veilig is (dat
wil zeggen: de blootstelling aan asbestvezels in een bepaalde situatie is beneden de grenswaarde).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

57 / 200

namelijk ongeveer lineair toe, maar de toename in asbestvezelconcentratie lijkt
kwadratisch te zijn.
De kwadratische toename in vezelconcentratie kan worden verklaard op basis van
de gemiddelde vezeldimensies per straalexperiment (zie Tabel 8). De vezeldiameter
neemt duidelijk af bij hogere druk en meer verbruik. Omdat het volume van een
vezel kwadratisch afneemt bij een afname in vezeldiameter (V = L x 3,14/4 x D2) zal
de vezelconcentratie kwadratisch toenemen. De individuele resultaten binnen een
experiment laten dit ook zien, een hogere asbestconcentratie gaat namelijk gepaard
met een kleinere gemiddelde vezeldiameter.

Figuur 15: Correlatiediagram van de asbestvezelconcentratie per mg respirabel stof uitgezet
tegen de gemiddelde vezeldiameter bepaald op basis van de aangetroffen
asbestvezels per straalexperiment.

Ter illustratie van dit fenomeen is in Figuur 15 een correlatiediagram weergegeven
waarin, de asbestvezel concentratie per mg respirabel stof is uitgezet tegen de
vezeldiameter. Hieruit blijkt ook dat de vezelconcentratie ongeveer kwadratisch
toeneemt met afnemende vezeldiameter.
Voor het vullen gaat bovenstaande relatie tussen de vezeldiameter en de
asbestvezelconcentratie niet op. Deze vezels zijn het resultaat van het
productieproces van het straalgrit, namelijk fijnmalen en uitzeven, en zijn niet als
gevolg van het straalproces vrijgemaakt. Daarom kunnen de vezeldimensies bij het
vullen ook niet worden vergeleken met de vezeldimensies tijdens het stralen. Het
merendeel van de vezels die tijdens het stralen worden gemeten zijn afkomstig van
de grotere plukjes asbestmateriaal en vezelbundels in het straalgrit die door de

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

58 / 200

impact van het stralen splijten in fijne asbestvezels en zodoende in de lucht
terechtkomen.
Als de vezeldimensies tijdens het stralen worden vergeleken met de vezeldimensies
tijdens het opruimen op de drie meetlocaties in het Fase 1 onderzoek valt op dat de
gemeten vezeldiameters tijdens het opruimen veel groter zijn, met een gemiddelde
van 0,35 µm. Ook tijdens de simulatie-experimenten in het laboratorium met het
gebruikte straalgrit zijn vergelijkbare vezeldiameters aangetroffen. Dunne vezels
met een diameter kleiner dan 0,2 µm worden zelden aangetroffen. Dit betekent dat
het merendeel van de dunne vezels die tijdens het gritstralen worden vrijgemaakt
niet sedimenteren en dus niet in het gebruikte straalgrit terecht komen, maar met
de ventilatielucht worden afgevoerd naar buiten of naar het aanwezige
filtersysteem.
Tijdens de straalexperimenten is beperkt gevarieerd met de straalinstellingen: voor
de druk is 4 en 8 bar toegepast en voor het verbruik is een straalnozzle van 8 en 12
mm gebruikt. De straalinstellingen die tijdens de respirabel stofmetingen op locatie
zijn gebruikt zijn in de meeste gevallen niet goed vergelijkbaar met deze
straalinstellingen. Per locatiemeting (meetsessie) is vrijwel iedere keer een andere
druk (6,75-10 bar) en andere straalnozzle-diameter (6,5-12 mm) toegepast.
Aangezien de straalinstellingen een grote invloed hebben op de relatie tussen
asbestvezels en respirabel stof, is het voor de omrekening naar een
asbestvezelconcentratie van belang om zo goed mogelijk aan te sluiten bij de juiste
straalinstellingen zoals gehanteerd tijdens de experimenten. Er was echter sprake
van grote verschillen in de straalinstellingen zoals die zijn toegepast tijdens de
experimenten en zoals deze werden toegepast op de verschillende meetlocaties,
waardoor het niet mogelijk was om deze 1-op-1 op elkaar aan te laten sluiten. In
plaats van een directe vergelijking van de straalinstellingen tijdens de meetsessies
en de experimenten is het beter om eerst een goede correlatie te vinden tussen de
straalinstellingen en de asbestvezelconcentratie per mg respirabel stof en daarna
op basis van interpolatie de meest geschikte omrekeningsfactor (asbestvezels/mg
respirabel stof) te bepalen. Voor deze correlatie zijn eerst de twee parameters, druk
(bar) en straalnozzle-oppervlak (mm²), met elkaar vermenigvuldigd, zodat de
asbestvezelconcentratie per mg respirabel stof kan worden uitgezet tegen één
algemene straalinstelling, waar zowel druk en verbruik is inbegrepen. In Figuur 16 is
het resulterende correlatiediagram weergegeven.
Uit de resultaten blijkt dat de beste correlatie (hoogste correlatiefactor) een vrijwel
kwadratisch verband is tussen de straalinstelling en de asbestvezelconcentratie per
mg respirabel stof (zie Figuur 16). Dit is volledig in overeenstemming met het
splijtgedrag van de asbestvezels bij toenemende druk en verbruik (zie Figuur 15). Uit
gegevens in Tabel 8 blijkt namelijk dat bij een verhoging van de druk met een factor
2 de vezels 2x kleiner worden en bij een verhoging van het verbruik (straalnozzleoppervlak) met een factor 2 geldt hetzelfde. Dus de kwadratische correlatie is op

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

59 / 200

basis van het fysische proces goed te verklaren. Op basis van de correlatie in Figuur
16 kan voor elke gewenste straalinstelling (druk en straalnozzle-diameter) de
omrekeningsfactor (asbestvezels/mg respirabel stof) worden bepaald.

Figuur 16: Correlatiediagram van de asbestvezelconcentratie per mg respirabel stof uitgezet
tegen de straalinstellingen, waarbij de druk (bar) is vermenigvuldigd met het
oppervlak van de straalnozzle (mm²).

3.4.4

Resultaten straalgrit

3.4.4.1

Verontreinigingsgraad van het straalgrit
De verhouding tussen respirabel stof en asbestvezels is niet alleen afhankelijk van
de activiteit maar ook van de verontreinigingsgraad van het straalgrit. Hierbij speelt
zowel het totale asbestgehalte als ook de respirabele vezelconcentratie (vezels/kg
ds) een rol. Net zoals voor de laboratorium simulatie-experimenten is het de
bedoeling om te komen tot een gemiddelde (genormaliseerde) relatie tussen
respirabel stof en asbestvezels, die representatief is voor het gebruikte
verontreinigde straalgrit in heel Nederland. Om inzicht te krijgen in de
representativiteit van de gebruikte partij verontreinigd straalgrit in de
experimenten is zowel het ongebruikte straalgrit als het gebruikte straalgrit
geanalyseerd op asbest conform NEN 5898 (zie Figuur 17 en
Tabel 9). Uit de resultaten blijkt dat het straalgrit dat is gebruikt voor de
experimenten een representatief beeld geeft van de gemiddelde
verontreinigingsgraad van ongebruikt en gebruikt straalgrit in Nederland. Er kan dan
ook geconcludeerd worden dat de verkregen correlatie tussen respirabel stof en
asbest in de experimenten niet hoeft toe worden gecorrigeerd (genormaliseerd).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

60 / 200

Figuur 17: Schematische weergave aanwezigheid asbest (in mg/kg ds) per korrelgrootte
fractie in ongebruikt en gebruikt straalgrit zoals gebruikt voor de simulatieexperimenten tijdens vullen en stralen, vergeleken met de gemiddelde verdeling
op basis van de door TNO geanalyseerde monsters straalgrit en de
analysecertificaten aangeleverd door ILT.
Tabel 9: Analyseresultaten straalgrit zoals gebruikt in de simulatie-experimenten tijdens
stralen en vullen, vergeleken met het gemiddelde asbestgehalte van het
straalgrit wat in Nederland is onderzocht door TNO en door een extern
laboratorium onderzocht in opdracht van ILT op het terrein van Eurogrit
Code Beschrijving

Asbestgehalte 1
mg/kg

01
02
-

-

-

vezels/kg

Asbestgehalte per zeeffractie (mm)
(in mg/kg)
<0,1
<0,5
0,5-1 1-2
>2

Ongebruikt straalgrit 0,26,0 (2,6-12)
4,0 (2,5-12) x 108
0,2
0,3
2,0
3,0
0,5
2mm straalexperimenten
Gebruikt straalgrit 0,24,6 (1,5-11)
2,4 (1,3-3,9) x 108 0,1
0,9
3,0
0,6
2mm straalexperimenten
Gemiddeld verontreinigd
ongebruikt straalgrit
6,3 ± 2,6
4,4 ± 2,9 x 108
0,3
1,7
2,0
2,1
0,1
TNO analyses (n=5)
Gemiddeld verontreinigd
gebruikt straalgrit
4,6 ± 2,3
2,4 ± 3,2 x 108
0,1
2,7
0,8
0,3
TNO analyses (n=7)
Gemiddeld verontreinigd
ongebruikt straalgrit,
6,0 ± 4,2 2
diverse partijen locatie
Min.: 0,8
n.a.
n.a.
n.a.
2,3
2,0
0,1
Eurogrit
Max.: 20
ILT analyses (n=160)
1
Gemeten asbestgehalten zijn weergegeven als nominale waarde (ondergrens-bovengrens
betrouwbaarheidsinterval). Gemiddelde asbestgehalten zijn weergegeven als rekenkundig
gemiddelde waarden, inclusief standaarddeviatie.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

61 / 200

2

Gecorrigeerd asbestgehalte voor de niet-geanalyseerde fracties <0,1 mm (respirabele
fractie) en <0,5 mm op basis van de analyseresultaten van TNO (correctiefactor 1,33).
Min./Max. = minimaal/maximaal gemeten gecorrigeerde gehalte; n.a. = niet geanalyseerd.

Uit de resultaten kan worden opgemaakt dat de gevolgde analysemethodiek ook
van invloed is op het uiteindelijke asbestgehalte. Bij een standaard analyse volgens
de NEN 5898 wordt de fractie kleiner dan 500 µm en de fijne fractie (<100 µm) niet
meegenomen. Dit betekent dat de in opdracht van ILT uitgevoerde analyses een
onderschatting geven van de werkelijke concentratie. Om een goede vergelijking te
kunnen maken tussen de door TNO uitgevoerde analyses en de analyses van ILT is
een correctiefactor toegepast van 1,33 op de resultaten van ILT. Wanneer in een
later stadium per bedrijf/locatie blootstellingsscenario’s worden uitgewerkt dient
hier ook rekening mee te worden gehouden. Het kan zijn dat er bij bedrijven
analysegegevens van het straalgrit beschikbaar zijn op basis waarvan het mogelijk is
om een correctie toe te passen op de omrekeningsfactor van respirabel stof naar de
asbestvezelconcentratie. Hierbij moet echter wel dezelfde correctiefactor van 1,33
eerst worden toegepast om het werkelijke totale asbestgehalte (mg/kg ds) te
verkrijgen.

Figuur 18: Correlatiediagram van de respirabele vezelconcentratie uitgezet tegen het totale
asbestgehalte voor ongebruikt straalgrit (rode kleur) en gebruikt straalgrit
(groene kleur). De blauwe trendlijn en de correlatieformule is gebaseerd op het
totaal aantal analyses van gebruikt en ongebruikt straalgrit.

Aanvullend moet ook worden opgemerkt dat, in tegenstelling tot het stralen, bij het
vullen en tijdens de (opruim)activiteiten na het stralen de asbestvezelconcentratie
in de lucht voornamelijk wordt bepaald door de respirabele vezelconcentratie in het
straalgrit, en niet zozeer door het totale asbestgehalte. Om de respirabele
vezelconcentratie te kunnen afleiden op basis van het totale asbestgehalte zijn aan

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

62 / 200

de hand van alle door TNO uitgevoerde analyses het totale asbestgehalte en de
respirabele vezelconcentratie met elkaar vergeleken (zie Figuur 18). Hierbij is
onderscheid gemaakt tussen ongebruikt straalgrit en gebruikt straalgrit. Gezien het
feit dat de correlatie voor gebruikt en ongebruikt straalgrit vergelijkbaar is, is op
basis van de resultaten van alle geanalyseerde monsters een lineair verband
afgeleid tussen het totale asbestgehalte en de respirabele vezelconcentratie. Bij het
uitwerken van blootstellingsscenario’s kan deze correlatie gebruikt worden om de
respirabele vezelconcentratie in het straalgrit te bepalen.
3.4.4.2

Korrelgrootte en stoffigheid van het straalgrit
Het asbest-verontreinigde aluminiumsilicaat straalgrit dat is gebruikt in de
experimenten wordt inmiddels niet meer toegepast bij de huidige
straalwerkzaamheden. De meest gebruikte alternatieven, onder andere Asilicos en
Excellent, zijn vergelijkbare straalmiddelen op basis van aluminiumsilicaat met
vergelijkbare hardheid. Ondanks dat kunnen de diverse straalmiddelen toch een
afwijkende stoffigheid hebben. Dit heeft ook effect op de relatie tussen respirabel
stof en asbestvezels. Om meer inzicht te krijgen in de stoffigheid van deze
alternatieve straalmiddelen ten opzichte van het verontreinigde straalgrit zijn een
aantal experimenten/activiteiten ook uitgevoerd met de alternatieve
straalmiddelen: stralen hoge druk/hoog verbruik, stralen lage druk/laag verbruik en
vullen.
Bij de experimenten is per activiteit de respirabele stofconcentratie minimaal in
duplo gemeten (zie Tabel 10). Uit de resultaten van het respirabel stof blijkt dat
Excellent straalgrit een zelfde stoffigheid heeft als het verontreinigde straalgrit: er
blijkt geen significant verschil te zijn tussen de gemeten respirabel stofconcentraties
(p>0,05). Asilicos straalgrit blijkt significant meer stoffig te zijn dan het
verontreinigde Eurogrit straalgrit en Excellent straalgrit (p<0,05). De stoffigheid
tijdens het stralen van Asilicos neemt ook significant toe bij toenemende druk en
verbruik (p<0,05): bij hoge druk en hoog verbruik is de respirabele stofconcentratie
circa 2x hoger en bij lage druk en laag verbruik is dit een factor 1,6. Dit betekent dat
voor de locatiemetingen waarbij Asilicos als straalmiddel is gebruikt een
correctiefactor op de respirabele stofconcentratie moet worden toegepast, die
afhankelijk is van de straalinstellingen.
Aangezien uit de experimenten niet kan worden opgemaakt welke factor (druk of
verbruik) het meeste effect heeft op de stoffigheid, wordt de correctiefactor
bepaald op basis van het ‘worst-case’ principe. Alleen wanneer de druk (in bar)
vermenigvuldigd met het verbruik (in mm2 straalnozzle-oppervlak) groter is dan
1000 wordt voor Asilicos een correctiefactor van 2,0 toegepast. In de andere
gevallen wordt een correctiefactor van 1,6 gebruikt. Bij het uitwerken van de
blootstellingsscenario’s door bedrijven hoeft hier geen rekening mee te worden
gehouden aangezien dit een retrospectieve beoordeling als gevolg van het
verontreinigde straalgrit.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

63 / 200

Tabel 10: Gemeten respirabele stofconcentraties (mg/m3) tijdens het vullen en stralen, bij
verschillende typen straalgrit die zijn gebruikt in de experimenten
Activiteit/
experiment

% respirabel stof t.o.v.
verontreinigd straalgrit
103%

Type straalgrit

N

AM

SD

Excellent

3

515

290

Verontreinigd grit

6

498

117

Asilicos

2

1263

15

Verontreinigd grit

2

632

103

Excellent
Stralen
lage druk / laag Asilicos
verbruik
Verontreinigd grit

2

152

15

94%

2

257

39

159%

4

162

42

Stralen
hoge druk /
hoog verbruik

Vullen

Excellent

2

60

11

Verontreinigd grit

3

110

62

200%

55%

Uit de resultaten in Tabel 10 lijkt de stoffigheid bij het vullen van het verontreinigde
straalgrit hoger dan bij het vullen van Excellent. Echter, de omstandigheden zijn niet
1 op 1 te vergelijken: het aantal zakken straalgrit was niet hetzelfde en ook de
manier van vullen was deels anders (in straalketel of in ton). Daarnaast is de
variantie (standaard deviatie) van de respirabele stofconcentratie bij het
verontreinigde straalgrit groot, waardoor het verschil in respirabele
stofconcentratie tussen Excellent en verontreinigd straalgrit niet statistisch
significant verschilt (p>>0,05).
Ter controle van de gemeten respirabele stofconcentraties bij de activiteiten met
zowel verontreinigd straalgrit, Excellent straalgrit als Asilicos straalgrit, is per type
straalgrit tevens de korrelgrootteverdeling bepaald van het ongebruikte straalgrit
en het gebruikte straalgrit na stralen bij hoge druk/hoog verbruik (h/h) en lage
druk/laag verbruik (l/l) (zie Tabel 10). Ter vergelijking zijn tevens de respirabele
stofconcentraties onderaan de tabel genoteerd. De stofconcentraties voor
verontreinigd straalgrit wijken iets af van de in Tabel 10 gepresenteerde resultaten.
Dit komt omdat in Tabel 10 is uitgegaan van gemiddelde waarden en in Tabel 11 is
de stofconcentratie weergegeven van hetzelfde experiment als het bemonsterde
straalgrit.
Uit de resultaten in de tabel kan worden opgemaakt dat de gemeten respirabele
stofconcentraties een duidelijk verband vertonen met de korrelgrootteverdeling
van het gebruikte straalgrit na stralen. Dit wordt vooral zichtbaar door de
percentages fijne fractie <60 µm met elkaar te vergelijken (zie Figuur 19). Hierbij valt
op dat het percentage fijne fractie in ongebruikt straalgrit een factor 100-200 lager
is dan in gebruikt straalgrit na stralen. Daarnaast is het percentage fijne fractie
gemiddeld 2-3x hoger (op basis van een enkelvoudige meting) wanneer er onder
hoge druk en bij hoog verbruik wordt gestraald in vergelijking met lage druk en laag
verbruik. Dit is in overeenstemming met de gemeten stoffigheid tijdens het stralen.
Op basis van de resultaten kan worden geconcludeerd dat in algemene zin de

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

64 / 200

korrelgrootteverdelingen een bevestiging zijn van de gemeten respirabele
stofconcentraties.
Tabel 11: Korrelgrootteverdelingen van drie typen straalgrit gebruikt in de experimenten,
zowel ongebruikt als gebruikt na het stralen, waarbij tevens is vergeleken met
het gemiddelde straalgrit afkomstig van de drie meetlocaties in het Fase 1
onderzoek
Fractie
(mm)
Straalgrit

Verontreinigd straalgrit
0,2-2 mm
ongebruikt
gebruikt

Excellent straalgrit
0,2-0,8 mm
ongebruikt
gebruikt

Asilicos straalgrit
0,2-1,4 mm
ongebruikt
gebruikt

Activiteit

vullen

h/h

l/l

vullen

h/h

l/l

vullen

h/h

>2

81%

0,5% 3,0%

0,0%

0,1%

0,0%

0,1%

1-2

12%

25%

55%

37%

1,0%

0,1%

0.5-1

2,7%

34%

12%

42%

23%

0,25-0,5

4,0%

19%

14%

19%

0,12-0,25

0,1%

13%

13%

1,2%

0,06-0,12

0,03%

5,5% 3,0%

<0,06
respirabel
stof-mg/m3

0,01%

2,0% 1,2%

110

443

162

-

-

0,2% 0,0%

0,0%

1%

77%

0,7% 5,6%

45%

6%

32%

13%

9,0% 21%

41%

18%

23%

22%

8,9%

24%

33%

13%

27%

28%

36%

1,2%

45%

34%

1,0%

24%

0,07%

21%

8%

0,3%

16% 4,9%

0,14%

7,7%

0,04%

4,6%

2,4%

0,08%

4,9% 1,6%

0,05%

4,7%

60

515

153

1263

l/l

Straalgrit Fase 1
onderzoek
ongebruikt gebruikt

257

Figuur 19: Het percentage fijne fractie (<60 µm) afkomstig van de korrelgrootteverdelingen
van het gebruikte en ongebruikte straalgrit.

Er is geen experiment uitgevoerd tijdens het vullen van Asilicos straalgrit. Er kunnen
daarom ook geen uitspraken gedaan worden over de stoffigheid tijdens het vullen
van dit type straalgrit. Er is echter geen reden om aan te nemen dat de stoffigheid
van ongebruikt Asilicos straalgrit afwijkt van Excellent straalgrit en verontreinigd
straalgrit, omdat aluminiumsilicaat straalgrit over het algemeen afkomstig is van
smeltslakken dat op dezelfde manier wordt geproduceerd: fijnmalen en uitzeven tot

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

65 / 200

de gewenste range in korrelgrootte. Bij het uitzeven wordt het grootste deel van de
fijne fractie (inclusief respirabel stof) uit het straalgrit gehaald. De verschillen in
stoffigheid zijn veel eerder het resultaat van verschillen binnen een aangeleverde
batch of partij, doordat er vaak onderop meer fijn materiaal zit dan bovenin. Gezien
de resultaten en bovenstaande overwegingen zal bij het vullen niet worden
gecorrigeerd voor het type straalgrit dat is toegepast.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

4

66 / 200

Meetstudie respirabel stof tijdens praktijksituaties
In Hoofdstuk 3 zijn de experimenten beschreven die als doel hadden de relatie
tussen respirabel stof en asbestvezels te bepalen. Naast deze experimenten zijn
door TNO in samenwerking met KIWA Compliance en bedrijven voor de
geselecteerde blootstellingsscenario’s blootstellingsmetingen uitgevoerd. Indien
mogelijk zijn voor elk blootstellingsscenario op meerdere locaties metingen
uitgevoerd, waarbij naast de nodige stationaire metingen op toenemende afstand
van bepaalde handelingen (bijvoorbeeld het stralen) ook diverse personen bij
verschillende handelingen gelijktijdig en herhaaldelijk zijn bemeten, om zo een
representatief beeld te krijgen van de blootstelling respirabel stof (en op basis
daarvan asbestvezels) tijdens en na de toepassing van het straalgrit.
Deze metingen zijn verricht op locaties waar is gewerkt met asbestvrij
aluminiumsilicaat straalgrit tijdens reguliere (ingeplande) werkzaamheden,
waardoor de meetstudie niet onder asbestcondities hoefde te worden uitgevoerd.

4.1

Meetstrategie en organisatie meetstudie
Op basis van de informatie zoals verkregen tijdens de inventarisatie is een
meetstrategie opgesteld. Hiervoor is een overzicht gemaakt van de variatie in
voorkomende omstandigheden voor de parameters waarvan op voorhand werd
aangenomen dat deze van invloed kunnen zijn op de mate van blootstelling tijdens
de
activiteiten
die
onderdeel
uitmaken
van
de
verschillende
blootstellingsscenario’s, op basis waarvan de realistische worst-case
omstandigheden zijn bepaald. Op basis van overeenkomsten en verschillen tussen
de verschillende activiteiten die zijn geïdentificeerd binnen de verschillende
blootstellingsscenario’s zijn daarna de relevante ’ activiteiten geselecteerd om mee
te nemen in de meetstudie. Hierbij is ook rekening gehouden met het al dan niet
kunnen meenemen van specifieke activiteiten binnen de blootstellingsscenario’s in
de meetstudie en mogelijkheden voor extrapolatie van gegevens tussen activiteiten
en blootstellingsscenario’s. In Tabel 12 wordt per blootstellingsscenario een
overzicht gegeven van de belangrijkste parameters met betrekking tot het ontstaan
van blootstelling en de overwegingen die hebben geleid tot het al dan niet
selecteren van bepaalde activiteiten voor de meetstudie.
Tabel 12: Per blootstellingsscenario een overzicht van de belangrijkste parameters met
betrekking tot het ontstaan van blootstelling en overwegingen met betrekking
tot de meetstrategie

BlootstellingsVariatie in parameters in relatie tot
scenario
blootstelling
1. Stralen
a. Besloten ruimte  droog of vochtig straalgrit
(droogstralen vs. natstralen)
(tank,
 korrelgrootte
straalcabine)
 type straalnozzle / inwendige
b. Straaltent
straalnozzlediameter
(buiten)

Overwegingen met betrekking tot
meetstrategie
Geselecteerd voor meetstudie.
Inschatting worst-case
omstandigheden:
- Droog straalgrit

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Blootstellingsscenario

Variatie in parameters in relatie tot
blootstelling
 spuitbeeld
 druk
 hoeveelheid per tijdseenheid (use
rate)
 type object (beton/metaal)
 afstand tot het object
 situatie (binnen/buiten)
 al dan niet afzuiging / mechanische
ventilatie

67 / 200

Overwegingen met betrekking tot
meetstrategie
- Kleine korrelgrootte
- Grote straalnozzle (10-13 mm)
- Hoge druk (7-8 bar) (werken met
korte slangen/weinig koppelstukken
voor minimalisatie van drukverlies)
- Use rate 250 kg/uur
- Metalen oppervlak
- Binnensituatie met beperkte
afzuiging / mechanische ventilatie
(zonder dat het zicht zodanig
afneemt dat men niet meer veilig
kan werken
Maximaal verbruik in combinatie met
minimaal noodzakelijke ventilatie (kan
ook maximale ventilatie zijn), maar er
wel voor zorgen dat er met het stralen
minder lucht naar binnen wordt
gebracht dan de lucht die naar buiten
gaat m.b.v. de ventilatie

2. Vullen van reservoirs/ketels en/of straalapparatuur
a. Vullen / storten - droog of vochtig straalgrit
vanuit vulsilo
- hoeveelheid per tijdseenheid (use
b. Vullen vanuit
rate, vulsnelheid)
emmers /
- valhoogte (drop height)
zakken
- grootte / inhoud van de
straalketel/reservoir
- grootte van de vulopening
- buiten of binnen
- al dan niet lokale afzuiging
- al dan niet mechanische ventilatie
(indien binnen)
Specifiek voor vulsilo:
- grootte / inhoud vulsilo
- open of gesloten systeem
- handmatig of mechanische bediening
- al dan niet gebruik maken van een
stortslurf
Specifiek voor zakken/emmers:
- grootte zak / emmer
- manier van werken (manier van
openen zak, manier van leegstorten,
al dan niet leegschudden zak, manier
van met afval (lege zak) omgaan

Geselecteerd voor meetstudie.
Inschatting worst-case
omstandigheden:
- droog straalgrit
- hoge use rate
- hoge valhoogte
- grote straalketel
- grote vulopening
- binnensituatie
- geen lokale afzuiging
- geen mechanische ventilatie
Specifieke informatie m.b.t. vulsilo:
- buiten (alleen in grote loodsen
wordt wel eens een (kleine) silo
binnen geplaatst)
- de hoeveelheid stof is het meest aan
het begin en het eind van het legen
van de silo.
- open systeem wordt als worst-case
gezien. Er is echter altijd minimaal
sprake van een semi-gesloten
vulsysteem (een volledig gesloten
systeem wordt dus niet toegepast),
want er moet lucht kunnen
ontsnappen uit de straalketel tijdens
het vullen
- een volledig mechanisch vulsysteem
komt nauwelijks voor. Meestal

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Blootstellingsscenario

c. Zeefwerkzaamheden

Variatie in parameters in relatie tot
blootstelling

68 / 200

Overwegingen met betrekking tot
meetstrategie
handmatig door een schuif open te
trekken. Vulsnelheid wordt
gereguleerd door schuif verder open
of dicht te zetten
- er wordt gebruik gemaakt van
(provisorische) stortslurven (niet
worst-case).
- de valhoogte kan meestal niet
worden gereguleerd; een opstelling
is van de leverancier waaraan weinig
kan worden ingesteld
Specifiek voor zakken/emmers:
- binnen (echter, in geval van het
stralen van de binnenkant van
bijvoorbeeld tanks staat de
straalketel over het algemeen buiten
de tank)
- grote zak / emmer
- ruige manier van werken (niet
voorzichtig leegstorten,
leegschudden, zak in elkaar
proppen)
Niet geselecteerd voor meetstudie.

Er wordt aangenomen dat deze
activiteit niet zozeer als aparte
activiteit wordt uitgevoerd door de
straalbedrijven (m.u.v. als onderdeel
van het vullen) met de betrekking tot
het soort straalgrit waar het onderzoek
zich op richt (aluminiumsilicaat is
bedoeld voor eenmalig gebruik), maar
wel veelvuldig voorkomt in het proces
van de leverancier.
3. Opruimen van gebruikt straalgrit en schoonmaken van vervuilde oppervlakken
a. Vegen
Niet geselecteerd voor meetstudie
- Bezem
(onderzocht in Fase 1 tijdens absolute
- Veegmachine
worst-case omstandigheden en
realistische worst-case
omstandigheden).

b. Scheppen

Aangenomen wordt dat het gebruik
van een veegmachine minder
blootstelling veroorzaakt dan vegen
met een bezem (is wel afhankelijk van
het soort filter dat wordt gebruikt in
de veegmachine)
Geselecteerd voor meetstudie (hoewel
onderzocht in Fase 1)

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Blootstellingsscenario

Variatie in parameters in relatie tot
blootstelling

c. Opzuigen
- zuigmachine
- (stofzuiger)

d. Schoonblazen
(perslucht)

e. Vervangen /
schoonmaken
filterunits van:
- Veegmachine
- Stofzuiger
- Lokaal
afzuigsysteem
- Mechanisch
ventilatiesysteem
f. Legen van
reservoir /
opvangzak /
bak van:
- Veegmachine
- Stofzuiger

69 / 200

Overwegingen met betrekking tot
meetstrategie
Op basis van resultaten Fase 1
geconcludeerd dat tijdens deze
werkzaamheden de blootstelling aan
asbest rond de grenswaarde ligt
wanneer weinig tot geen
beheersmaatregelen worden
toegepast. Ter vergelijking nog een
aantal metingen verzameld.
Niet geselecteerd voor meetstudie.
Meestal wordt gebruik gemaakt van
zuigmachines die werken volgens het
principe van een voorafscheider met
daarna een cycloon.
Aangenomen wordt dat het gebruik
van een zuigwagen of stofzuiger
minder blootstelling veroorzaakt dan
scheppen.

-

Grootte oppervlak
Hoeveelheid verontreiniging
Droge / vochtige verontreiniging
Afstand tot oppervlak
Druk compressor
Buiten / binnen / straaltent
Al dan niet mechanische ventilatie (in
geval van binnensituatie)

-

Grootte filterunits
Mate van verontreiniging filterunits
Binnen / buiten
Handmatig / geautomatiseerd
(leegkloppen filters)
Al dan niet mechanische ventilatie
(indien binnen)

-

-

Grootte reservoir
Mate van vulling reservoir
Binnen / buiten (wordt voornamelijk
buiten gedaan)
Frequentie (wordt niet vaak gedaan)
Handmatig / geautomatiseerd

Inschatting blootstelling d.m.v.
extrapolatie van resultaten uit Fase 1,
eventueel aangevuld met info uit
externe bronnen
Geselecteerd voor meetstudie.
Inschatting worst-case
omstandigheden:
- Groot oppervlak
- Veel verontreiniging
- Droge verontreiniging
- Korte afstand tot oppervlak
- Hoge compressor druk
- Binnen
- Geen mechanische ventilatie
Geselecteerd voor meetstudie.
Inschatting worst-case
omstandigheden:
- Grote filterunits
- Veel verontreiniging
- Handmatig leegkloppen filters
(straalcabines, stofzuigers)
- Binnen
- Geen mechanische ventilatie
Geselecteerd voor meetstudie.
Inschatting worst-case
omstandigheden:
- Groot reservoir

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Blootstellingsscenario
- Zuigmachine
- Lokaal
afzuigsysteem
- Mechanisch
ventilatiesysteem

Variatie in parameters in relatie tot
blootstelling
- Handmatig: manier van werken
(manier van leegstorten, al dan
niet leegschudden, manier van
met afval omgaan)
- Grootte (vuil)container waarin wordt
geleegd
- Grootte opening (vuil)container waar
in wordt geleegd
- Valhoogte (drop height)
- Al dan niet lokale afzuiging
- Al dan niet mechanische ventilatie
(indien binnen)
- Storten van gebruikt straalgrit,
storten van opgevangen stof

g. Opslaan /
verpakken
gebruikt
straalgrit

h. Opruimen /
schoonmaken
apparatuur

70 / 200

Overwegingen met betrekking tot
meetstrategie
- Vol reservoir / grote hoeveelheid
(legen van big bags gebruikt straalgrit
in container)
- Handmatig
- Binnen
- Kleine container waarin wordt
geleegd
- Grote opening container
- Grote valhoogte
- Geen lokale afzuiging
- Geen mechanische ventilatie

Niet geselecteerd voor meetstudie.
Aangenomen wordt dat de activiteiten
vullen (2), vervangen / schoonmaken
filterunits (3e) en legen van
reservoirs/opvangbakken/-zakken (3f)
meer worst-case zijn. Inschatting
blootstelling d.m.v. extrapolatie van
resultaten van deze activiteiten.
Niet geselecteerd voor meetstudie.
Afhankelijk van de omstandigheden
bestaat dit subscenario over het
algemeen uit een combinatie van de
activiteiten vegen (3a), scheppen (3b),
opzuigen (3c) en schoonblazen (3d).
Daarom is besloten om dit niet als
aparte activiteit mee te nemen in de
meetstudie.
Inschatting
blootstelling
d.m.v.
extrapolatie van resultaten van deze
activiteiten, eventueel aangevuld met
info uit externe bronnen

4. Onderhoud van (straal-) apparatuur
Onderhoud van
(straal-)
apparatuur

Niet geselecteerd voor meetstudie.

Aangenomen wordt dat eventuele
blootstelling met name plaatsvindt
tijdens schoonmaakwerkzaamheden
(3). Inschatting blootstelling d.m.v.
extrapolatie van resultaten van deze
activiteiten, eventueel aangevuld met
info uit externe bronnen.
5. Omstanders (tijdens straalwerkzaamheden in het werkgebied)

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Blootstellingsscenario
Omstanders
(tijdens straalwerkzaamheden
in het
werkgebied)

Variatie in parameters in relatie tot
blootstelling
Mangatwacht of veiligheidsinspecteur
- Buiten de straalzone, bij de opening
van de straaltent (buiten) of de entree
van de tank (mangat) (buiten)
- Buiten de straalzone, in de ruimte
- Buiten de straalzone, in een andere
ruimte (afvoer van de
ventilatiesysteem van de ruimte waar
wordt gestraald uitkomt in een andere
ruimte, bijvoorbeeld de werkplaats
Omstanders van straalwerkzaamheden
van objecten buiten / in woongebied
(straalwerkzaamheden worden over het
algemeen in een straaltent uitgevoerd)

71 / 200

Overwegingen met betrekking tot
meetstrategie
Geselecteerd voor meetstudie door
middel van stationaire metingen bij
uitvoering van stralen (1) en vullen (2)
op verschillende afstanden (binnen en
buiten)
Het mangat is altijd open tijdens
stralen. Over het algemeen is er sprake
van een inwaartse luchtstroom
(onderdruk) in verband met het
aanwezige ventilatiesysteem.

Er wordt aangegeven dat zelden
personen in dezelfde ruimte aan het
werk zijn i.v.m. de hoge
geluidsbelasting.
6. Werkers in verontreinigd gebied waar gestraald is (na straalwerkzaamheden in het werkgebied)
a. Inspectie na
- Binnen / buiten
Geselecteerd voor meetstudie (in
stralen
- Mate van verontreiniging van de
combinatie met verplaatsen (6d)).
ruimte
- Tijd tussen stralen en inspectie
Inschatting worst-case
- Grootte van de ruimte
omstandigheden:
- In hoeverre de omgeving is
- Binnen
schoongemaakt voordat deze
- Niet schoongemaakt
werkzaamheden worden uitgevoerd
- Kleine ruimte
- Al dan niet mechanische ventilatie
- Korte tijdtijd na stralen (15
(indien binnensituatie)
minuten)
- Geen mechanische ventilatie
Een tank wordt vaak snel
schoongemaakt, omdat het oppervlak
zo snel mogelijk moet worden gecoat
om corrosie tegen te gaan. Het kan zo
zijn dat er na het stralen even wordt
gewacht tot het meeste stof weg is
d.m.v. ventilatie, er dan wordt
geïnspecteerd en daarna het oppervlak
meteen wordt gecoat, en pas daarna
het straalgrit wordt opgeruimd. In
geval van een tankbodem moet het
straalgrit sowieso worden opgeruimd
voordat kan worden gecoat.
Bij constructies blijft het straalgrit
vaker langer liggen en lopen
werknemers vaker en langer in
verontreinigd gebied.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Blootstellingsscenario

Variatie in parameters in relatie tot
blootstelling

b. Handelingen
aan of nabij
gestraalde
oppervlakken

- Mate van verontreiniging van
oppervlakken
- In hoeverre de omgeving is
schoongemaakt voordat deze
werkzaamheden worden uitgevoerd
- Tijd tussen stralen en handelingen
- Grootte van de ruimte
- Welke tools worden gebruikt
- Afstand tot het oppervlak
- Grootte van het oppervlak
- Binnen / buiten
- Al dan niet mechanische ventilatie
(indien binnen)
- Mate van verontreiniging
- In hoeverre de omgeving is
schoongemaakt voordat deze
werkzaamheden worden uitgevoerd
- Tijd tussen stralen en handelingen
- Grootte van de ruimte
- Hoogte van de steiger
- Grootte van het materieel / steiger
- Binnen / buiten
- Al dan niet mechanische ventilatie
(indien binnen)

c. Afbreken van
materieel,
steigers, of
schermen in
een vervuilde
ruimte of met
vervuild
materieel

d. Verplaatsen in
een ruimte /
omgeving waar
gestraald is

-

-

-

Mate van verontreiniging van de
ruimte (vloer, steigerdelen)  of er
vooraf al dan niet (een deel van het)
straalgrit is opgeruimd
Mate van activiteit in de ruimte
(lopen of rijden met bijvoorbeeld
heftrucks, verplaatsen van slangen
over de vloer)
Grootte van de ruimte
Binnen / buiten
Al dan niet mechanische ventilatie
(indien binnen)

72 / 200

Overwegingen met betrekking tot
meetstrategie
Vaak wordt op basis van een visuele
inschatting (zicht) besloten of de
ruimte kan worden betreden voor
inspectie (vaak na een tijdje
ventileren). Hierbij moet worden
opgemerkt dat respirabel stof minder
goed zichtbaar is en langer in de lucht
blijft hangen voordat het neerslaat
Geselecteerd voor meetstudie.
Inschatting worst-case
omstandigheden:
- Veel verontreiniging
- Omgeving niet schoongemaakt
- Korte tijd na stralen
- Kleine ruimte
- Powertools met hoge energie
- Korte afstand tot oppervlak
- Groot oppervlak
- Binnen
- Geen mechanische ventilatie
Geselecteerd voor meetstudie.
Inschatting worst-case
omstandigheden:
- Legen van pijpen die vol zitten met
straalgrit
- Wegnemen en schoon tikken van de
loopdelen (zit vaak veel fijn stof in
de delen waarmee het loopdeel
wordt bevestigd aan de steiger
- Veel verontreiniging
- Niet schoongemaakt
- Korte tijd na stralen
- Binnen
- Kleine ruimte
- Beneden in de ruimte (onderste
deel steiger dan wel op vloerniveau)
- Geen mechanische ventilatie
Geselecteerd voor meetstudie (in
combinatie met inspectie (6a)).
Inschatting worst-case
omstandigheden:
- Veel verontreiniging
- Veel activiteit
- Binnen
- Kleine ruimte
- Geen mechanische ventilatie

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Blootstellingsscenario
e. Activiteiten in
een ruimte /
omgeving waar
straalgrit
ingesleept is
(secundaire
verontreiniging)

Variatie in parameters in relatie tot
blootstelling
- Mate van verontreiniging van de
ruimte
- Mate van activiteit in de ruimte
- Grootte van de ruimte
- Binnen / buiten
- Al dan niet mechanische ventilatie
(indien binnen)

73 / 200

Overwegingen met betrekking tot
meetstrategie
Niet geselecteerd voor meetstudie.
Niet als aparte activiteit meenemen in
meetstudie; gecovered door activiteit
6d.
Wordt
aangenomen
dat
de
blootstelling tijdens deze activiteiten
(veel) lager is dan bij bijvoorbeeld
inspectie (6a) of verplaatsen (6d)
omdat het secundaire verontreiniging
betreft, en er dus (veel) minder
gebruikt straalgrit dan wel stof in deze
ruimtes ligt.
Inschatting
blootstelling
d.m.v.
extrapolatie van resultaten inspectie
(6a) en/of verplaatsen (6d), wat als
meer worst-case wordt ingeschat,
eventueel aangevuld met info uit
externe bronnen.

7. Transport van straalgrit en straalgrit-houdend materieel
Transport van
- Transport in verpakkingsmateriaal
(zakken) / in silo’s / in open
straalgrit en
reservoirs/bakken
straalgrit- Wordt soms gecombineerd met het
houdend
storten van straalgrit (10 tot 6.000
materieel
kg/uur
- Binnen / buiten

Niet geselecteerd voor meetstudie.
Wordt aangenomen dat eventuele
blootstelling met name tijdens het
storten plaatsvindt, maar dat dit
voornamelijk geautomatiseerd
gebeurt, waarbij de chauffeur zich op
enige afstand dan wel in de cabine
bevindt.
Inschatting blootstelling d.m.v.
extrapolatie van resultaten vullen (2),
wat als meer worst-case wordt
ingeschat

De meetstrategie zoals toegepast tijdens deze meetstudie richtte zich in eerste
instantie op het verzamelen van persoonlijke taakgerichte metingen tijdens de
uitvoering van bepaalde activiteiten, om zo inzicht te verkrijgen in de blootstelling
aan respirabel stof (en afgeleid daarvan de blootstelling aan asbestvezels) tijdens
deze activiteiten. Wanneer informatie over de mate van blootstelling tijdens
verschillende activiteiten wordt gecombineerd met informatie over
blootstellingsprofielen 7 en informatie over de duur en frequentie van blootstelling
7 Binnen dit onderzoek wordt met de term blootstellingsprofiel een representatieve weergave/invulling van

een werkdag (of verschillende soorten werkdagen) bedoeld. Onderdelen die hierbij een rol spelen zijn

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

74 / 200

kunnen risicoprofielen worden opgesteld, op basis waarvan de kans dat de
betrokken (groepen) medewerkers gezondheidsschade zullen hebben opgelopen
kan worden ingeschat. Naast persoonlijke metingen zullen voor sommige
blootstellingsscenario’s ook stationaire metingen worden ingezet om een idee te
krijgen van de mate van verspreiding. Daarnaast is in een aantal gevallen parallel
zowel binnen als buiten de straalkap de stofconcentratie gemeten, om een idee te
krijgen van de effectiviteit van deze vorm van adembescherming.
Bij de opzet van de meetstrategie is gekozen voor een (realistische) worst-case
aanpak op basis van de aanname dat wanneer deze activiteit of een vergelijkbare
activiteit onder minder worst-case omstandigheden wordt uitgevoerd, de
blootstelling lager zal zijn. Voorbeelden van minder worst-case omstandigheden
zijn:
- Werkzaamheden buiten dan wel in een grotere ruimte;
- Werkzaamheden waarbij gebruik wordt gemaakt van mechanische ventilatie dan
wel afzuiging;
- Werkzaamheden met vochtig materiaal dan wel het bevochtigen van de lucht in
de werkomgeving tijdens het uitvoeren van de werkzaamheden;
- Werkzaamheden met kleinere hoeveelheden materiaal;
- Werkzaamheden waarbij de mate van verontreiniging kleiner is.
Om voldoende inzicht te verkrijgen in de variatie binnen en tussen locaties en
binnen en tussen personen was het uitgangspunt van de meetstrategie om elke
geselecteerde activiteit op minimaal 3 verschillende locaties te bemeten, waarbij
per locatie minimaal 3 persoonlijke metingen zouden moeten worden verzameld
om zo per activiteit minimaal 9 persoonlijke metingen te verzamelen. Daarnaast was
het uitgangspunt om per locatie per activiteit minimaal 2 personen te bemeten, en
zoveel mogelijk herhaalde metingen te verzamelen.
Ten behoeve van het blootstellingsonderzoek is per meetlocatie een gedetailleerd
meetprotocol opgesteld, waarbij is uitgegaan van arbeidshygiënische principes.
Hierbij is zoveel mogelijk rekening gehouden met de omstandigheden op de
betreffende meetlocatie, bijvoorbeeld met betrekking tot de volgorde van de te
bemeten activiteiten per meetsessie. Zo werden metingen tijdens inspectie dan wel
verplaatsen altijd uitgevoerd aan het begin van de meetdag dan wel na een pauze,
zodat er voldoende tijd tussen deze en de voorafgaande activiteit zat en het stof dat
mogelijk was ontstaan tijdens de voorgaande activiteit voldoende tijd had om
afgezogen te worden dan wel neer te slaan. Een samenvatting van dit meetprotocol
per geselecteerde activiteit is opgenomen in Tabel 13.

bijvoorbeeld de activiteit die wordt of combinatie van activiteiten die worden uitgevoerd op een werkdag,
de omstandigheden waaronder deze activiteit(en) word(t)(en) uitgevoerd, de (gemiddelde) duur van een
activiteit op een werkdag, hoeveel medewerkers tegelijkertijd bij elkaar in de buurt dezelfde activiteit
uitvoeren (in verband met secundaire blootstelling), en welke andere activiteiten er wellicht door andere
medewerkers in de buurt worden uitgevoerd (in verband met secundaire blootstelling). Een
blootstellingsprofiel kan zowel een individuele medewerker als een groep medewerkers (bijv. voor een
bepaalde functiegroep) betreffen.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

75 / 200

Tabel 13: Samenvatting van het meetprotocol per geselecteerde activiteit
Geselecteerde activiteiten per
blootstellingsscenario
1. Stralen
a. Besloten ruimte (tank,
straalcabine)
b. Straaltent (buiten)

Meetprotocol per activiteit

Tijdens het stralen worden zeer hoge concentraties respirabel
stof verwacht. Het is derhalve relevant om tijdens de metingen
ook de effectiviteit van de ademhalingsbescherming die
stralers veelal gebruiken (straalkap) mee te nemen. Daarnaast
wordt het relevant geacht om zowel in binnensituaties (tank
of straalcabine) als in buitensituaties (straaltent) te meten, om
hier onderscheid tussen te kunnen maken. Naast de
persoonlijke metingen zullen ook stationaire metingen
worden uitgevoerd op toenemende afstand van de
straalwerkzaamheden, om zodoende inzicht te krijgen in de
blootstelling van personen die zich in de nabijheid van het
straalproces hebben bevonden.
Meetduur PAS-meting minimaal 15 minuten (bij voorkeur
langer, maximaal duur van een shift).
Minimaal PAS-meting binnen de straalkap, indien mogelijk
parallelle PAS-metingen binnen en buiten straalkap.
Indien meerdere personen tegelijkertijd aan het werk zijn deze
ook tegelijkertijd bemeten.
Per meetsessie verschillende stationaire metingen:
- 1 binnen, 15 min
- 1 binnen, duur PAS-meting straler(s)
- 1 buiten, bij mangat/opening (<1 meter)
- 1 buiten, verder van mangat/opening (>5 meter), waarbij
het meetpunt benedenwinds van mangat/opening wordt
geplaatst

NB1: stationaire metingen in tank naast elkaar plaatsen
NB2: stationaire metingen in de tank dienen als proxi voor
concentratie respirabel stof buiten straalkap
NB3: variatie in meetduur stationaire metingen binnen in
verband met mate van belading filters
NB3: stationaire metingen buiten de tank dienen als proxi voor
zowel omstanders als omwonenden
2. Vullen van reservoirs/ketels en/of straalapparatuur
a. Vullen / storten vanuit vulsilo
In verband met mogelijke verschillen in blootstelling tussen
b. Vullen vanuit emmers / zakken
het vullen van een straalketel vanuit een vulsilo en vanuit
zakken wordt het relevant geacht om beide activiteiten te
bemeten.
Meetduur PAS-meting zo lang mogelijk, bij voorkeur minimaal
5-10 minuten per shift.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Geselecteerde activiteiten per
blootstellingsscenario

76 / 200

Meetprotocol per activiteit
De tijd dat een ketelboy / dieselwacht per shift (van 1,5-2 uur)
daadwerkelijk bezig is met vullen is relatief kort. Daarom
alleen het daadwerkelijke vullen bemeten (en dus de pompen
van zowel de PAS als de STAT-metingen alleen aanzetten als er
daadwerkelijk wordt gevuld).
Indien meerdere personen tegelijkertijd aan het werk zijn deze
ook tegelijkertijd bemeten.
Per meetsessie 1 stationaire meting nabij het stortpunt (± 3
meter), waarbij het meetpunt in de windrichting) wordt
geplaatst.

NB: stationaire meting nabij stortpunt dient als proxi voor
zowel omstanders als omwonenden
3. Opruimen van gebruikt straalgrit en schoonmaken van vervuilde oppervlakken
b. Scheppen
Meetduur PAS-meting minimaal 10 minuten per activiteit.
d. Schoonblazen (perslucht)
e. Vervangen / schoonmaken
Indien de werknemer gebruik maakt van een straalkap tijdens
filterunits
de uitvoering van de activiteit dan wordt de cycloon buiten
f. Legen van reservoir / opvangzak
de straalkap geplaatst.
/ bak
Indien meerdere personen tegelijkertijd aan het werk zijn deze
ook tegelijkertijd bemeten.
NB: Bij deze activiteiten worden geen stationaire metingen
verzameld.
6. Werkers in verontreinigd gebied waar gestraald is (na straalwerkzaamheden in het
werkgebied)
a. Inspectie na stralen / d.
Meetduur PAS-meting minimaal 10 minuten per activiteit.
Verplaatsen in een ruimte /
omgeving waar gestraald is
Indien meerdere personen tegelijkertijd aan het werk zijn deze
b. Handelingen aan of nabij
ook tegelijkertijd bemeten.
gestraalde oppervlakken
c. Afbreken van materieel, steigers, Per meetsessie 1 stationaire meting, op enige afstand van
of schermen in een vervuilde
waar gewerkt wordt. Indien per meetsessie meer dan twee
ruimte of met vervuild materieel
PAS-metingen worden verzameld ook meerdere STATd. Verplaatsen in een ruimte /
metingen uitvoeren.
omgeving waar gestraald is

Tijdens de eerste meetdag (de pilot) zijn een aantal zaken, zoals meetduur en
positionering van de monsternameapparatuur, uitgeprobeerd om te komen tot een
goed monsternameprotocol.
Tijdens de organisatie van de meetstudie bleek het lastig om geschikte meetlocaties
te vinden waar aluminiumsilicaat straalgrit zou worden toegepast, onder andere
omdat de straalbedrijven voor een groot deel zijn overgestapt naar het gebruik van
andere soorten straalgrit voor de straalwerkzaamheden waar eerder

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

77 / 200

aluminiumsilicaat straalgrit voor werd gebruikt. Daarnaast waren er soms
problemen met de levering van het aluminiumsilicaat straalgrit, waardoor geplande
werkzaamheden werden uitgesteld. Door middel van intensief contact met een
aantal straalbedrijven waarvan bekend was dat zij gebruik maken van
aluminiumsilicaat straalgrit is het gelukt om op verschillende locaties metingen te
verzamelen tijdens reguliere geplande werkzaamheden onder in de praktijk
veelvuldig voorkomende omstandigheden. Daarnaast waren twee straalbedrijven
bereid om op een van hun eigen bedrijfslocaties bepaalde praktijksituaties onder
zoveel mogelijk worst-case omstandigheden na te bootsen, zodat er voor bepaalde
activiteiten voldoende metingen konden worden verzameld.
Tijdens de organisatie van de meetstudie bleek dat sommige van de geselecteerde
activiteiten in de praktijk sporadisch worden uitgevoerd, waardoor het niet mogelijk
was om deze mee te nemen in de meetstudie. Daarnaast bleek dat voor de
verschillende activiteiten de worst-case omstandigheden zoals bepaald tijdens het
opstellen van de meetstrategie in de praktijk niet altijd konden worden gerealiseerd.
Zo lag de toegepaste druk en grootte van de straalnozzle vast aangezien deze
samenhangt met het te stralen object en was het in verband met de veiligheid van
de stralers niet mogelijk om de ventilatie te reduceren. Daarnaast kon bijvoorbeeld
over het algemeen ook de vulhoogte, vulopening en vulsnelheid niet worden
bepaald. Er wordt echter aangenomen dat de omstandigheden waaronder de
metingen zijn uitgevoerd over het algemeen kunnen worden gezien als realistische
worst-case omstandigheden, en dat de resultaten daarom representatief zijn voor
de doel van het onderzoek.

4.2

Meetmethode en bepaling hoeveelheid respirabel stof in
luchtmonsters
Er zijn zowel persoonlijke metingen uitgevoerd in de ademzone van werknemers,
als ook stationaire metingen op een aanzuighoogte van circa 1,5 meter, welke op
verschillende posities ten opzichte van de werkzaamheden (en dus de locatie van
de persoonlijke metingen) zijn geplaatst.
De respirabel stofmetingen zijn uitgevoerd met behulp van 25 mm Teflon filters met
een poriegrootte van 5 µm (Millipore PTFE membraanfilters (type LS) en Millipore
PTFE Mitex membraanfilters (type LSWP)). Deze Teflon filters zijn bevestigd in
kunststof cycloon samplers voor respirabel stof (SKC, type 225-69; Casella, HigginsDewell cycloon 116000B).
Voor zowel de persoonsgebonden als de stationaire metingen is gebruik gemaakt
van draagbare accupompjes (Casella APEX 2), welke waren ingesteld op een debiet
van 2,2 L/min. Zowel voor als na de monsterneming is het ingestelde debiet
gecontroleerd met een debietmeter (Bios Defender 510).
De stofconcentratie op elk Teflon-filter is gravimetrisch bepaald door de filters
zowel voor als na monstername te wegen tot constant gewicht op een microbalans

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

78 / 200

in een geconditioneerde weegkamer. Alle metingen met een niet-detecteerbare
waarde kregen een waarde van 2/3 van de detectielimiet van de bepaling
toegekend.8 De detectielimiet was 5 µg/filter. Indien bij het verwijderen van het
Teflon-filter uit de filterhouder van de cycloon (insert) bleek dat er ook stof op de
filterhouder achterbleef (een teken dat het filter zwaar beladen is), is de
hoeveelheid stof op de filterhouder bepaald door deze eerst met stof te wegen,
daarna de filterhouder schoon te maken en nogmaals te wegen op dezelfde
microbalans. Daarnaast is indien van toepassing de hoeveelheid stof dat los op het
filter lag en dat door de handelingen tijdens het wegen los in de petrischaal terecht
is gekomen, bepaald met behulp van de microbalans. De (indicatief) bepaalde
hoeveelheden stof op de filterhouder dan wel in de petrischaal zijn opgeteld bij de
hoeveelheid stof op het filter.

4.3

Beschrijving meetlocaties
In onderstaande tabellen wordt per bemeten activiteit een samenvatting gegeven
van de omstandigheden (contextuele informatie) waarbij de metingen zijn
uitgevoerd op de verschillende meetlocaties, inclusief het aantal uitgevoerde
meetsessie en verzamelde metingen. In Bijlage 2 is beeldmateriaal van de
meetsessies op de verschillende meetlocaties opgenomen, om een indruk te geven
van de uitgevoerde werkmethode en de omstandigheden in de ruimte tijdens de
metingen. Helaas was het niet op alle meetlocaties toegestaan om foto’s te nemen,
en konden in verband met veiligheidsoverwegingen niet tijdens alle activiteiten
foto’s worden genomen (bijvoorbeeld gedurende het stralen). Daarnaast worden de
foto’s in zwart-wit weergegeven en zijn de foto’s bewerkt om te zorgen dat
herkenbare personen en items niet langer herkenbaar zijn, om te zorgen dat de
deelnemende bedrijven en meetlocaties niet herleidbaar zijn.
De metingen die zijn verzameld op 17 mei en 24 mei betreffen meetlocaties waar
bepaalde praktijksituaties onder realistische worst-case omstandigheden zijn
nagebootst (semi-praktijksituatie), terwijl de rest van de metingen is verzameld
tijdens reguliere geplande werkzaamheden onder in de praktijk voorkomende
omstandigheden.
Er is op zeven verschillende locaties gemeten tijdens straalwerkzaamheden (zie
Tabel 14), waarbij de eerste meetlocatie de pilot betrof. Daarnaast is op drie locaties
tijdens straalwerkzaamheden in een besloten ruimte gemeten en is op drie locaties
tijdens straalwerkzaamheden in een straaltent gemeten. De diameter van de
gebruikte straalnozzles varieerde van 8 tot 12 mm, en de druk waarbij werd
gestraald varieerde tussen de 6,75 en 8 bar. De grootte van de ruimte waarin werd
8 Hoewel er op verschillende manieren kan worden omgegaan met waarden onder de detectiegrens van een

bepaalde bepaling, welke veelal zijn gebaseerd op de distributie van de meetset als geheel (CEN, 2018),
wordt gezien het relatief kleine aantal monsters met een stofconcentratie onder de detectielimiet (8%) en
feit dat deze monsters verspreid over de dataset voorkomen aangenomen dat in dit geval de eenvoudige
manier van omgaan met waarden onder de detectielimiet, namelijk het toekennen van een waarde van 2/3
van de detectielimiet, volstaat, zeker ook omdat we binnen dit onderzoek met name geïnteresseerd zijn in
de bovenkant van de blootstellingsdistributie.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

79 / 200

gestraald varieerde tussen de 40 en de 5500 m³, waarbij de inhoud van de
straaltenten duidelijk kleiner was dan de inhoud van de besloten ruimtes. Er waren
wisselend één of twee stralers tegelijkertijd aan het werk in dezelfde ruimte. Op vijf
meetlocaties is gebruik gemaakt van Asilicos aluminiumsilicaat straalgrit
(korrelgrootte 0,5-0,8 of 0,2-1,4 mm) en op twee meetlocaties is gebruik gemaakt
van Excellent aluminiumsilicaat straalgrit (korrelgrootte 0,5-0,8 of 0,25-1,4 mm). De
capaciteit van de in de ruimtes gehanteerde ventilatiesystemen varieerde tussen de
3.600 en 21.000 m³ lucht/uur. Helaas bleek het vaak lastig om de tijdens de
metingen de gebruikte hoeveelheid straalgrit en het gestraalde oppervlakte te
bepalen, dus deze informatie is niet voor alle metingen voorhanden.
Tabel 14: Overzicht van omstandigheden op de verschillende meetlocaties waar is gemeten
tijdens straalwerkzaamheden
Datum
23-03

Straalbedrijf
Bedrijf A

Locatie
1A
(pilot)

Activiteit
Binnen stralen
stalen wand
opslagtank, op
een steiger
(±6 meter
hoog)

12-04
en
13-04

Bedrijf A

1B

30-04
en
01-05

Bedrijf A

1C

Buiten in
straaltent
stralen stalen
buitenkant
tank (39m²)
en buitenkant
vat (55.2m²),
op een steiger
Binnen stralen
stalen wand
opslagtank, op
een steiger

17-05

Bedrijf B

2A

Binnen in
straalcabine
stralen stalen
wand
container en
H-balk

17-05

Bedrijf B

2B

Buiten in
straaltent,

Omstandigheden
Ruimte 8 m hoog, diameter 5
m, inhoud 157 m³
Straalgrit Asilicos 0,2-1,4 mm
Diameter straalnozzle 10 mm
Druk (compressor) 10 bar
Use rate 200 kg/uur
Gestraald oppervlak 10 m²
Ventilatie 6.000 m³/uur
Verversing 8,5 x/uur
Straaltent bestaat uit twee
delen, inhoud 480 m³ en 650 m³
Straalgrit Asilicos 0,2-1,4 mm
Diameter straalnozzle 6,5 mm
Druk (compressor) 6,75 bar /
druk (nozzle) 6,25 bar
Ventilatie 6.000/10.000 m³/uur
Verversing 12,5/15,4 x/uur
Ruimte 18,42 m hoog, diameter
19,5 m, inhoud 5.503 m³
Straalgrit Asilicos 0,2-1,4 mm
Diameter straalnozzle 8 mm
Druk (compressor) 8-8,4 bar
Ventilatie 6.000 m³/uur
Verversing 1,6 x/uur
Ruimte 28x15x7 m, inhoud
2.940 m³
Straalgrit Excellent 0,5-0,8 mm
Diameter straalnozzle 12 mm
Druk (compressor) 8 bar / druk
(nozzle) 6,5 bar
Ventilatie 21.000 m³/uur 3
Verversing 7,1x/uur
Inhoud straaltent 40 m³
Straalgrit Asilicos 0,5-0,8 mm

Metingen
1 meetsessie, 1 persoon:
- 1 PAS - onder straalkap
- 1 STAT - binnen 15 min

4 meetsessies, 2 personen
tegelijkertijd:
- 8 PAS - onder straalkap
- 3 STAT - binnen 15 min
- STAT - binnen duur PAS
- STAT - buiten (<1 m)
- 1 STAT - buiten (>5 m)
5 meetsessies, 2 personen
tegelijkertijd:1
- 8 PAS - onder straalkap
- 2 PAS - buiten straalkap
- 8 STAT - binnen duur PAS
- STAT - buiten (<1 m)
- 5 STAT - buiten (>5 m)
3 meetsessies, 1 persoon:2
- 3 PAS - onder straalkap
- 3 PAS - buiten straalkap
- 3 STAT - binnen duur PAS
- 3 STAT - buiten (<1 m)

3 meetsessies, 1 persoon:2
- 3 PAS - onder straalkap
- 3 PAS - buiten straalkap

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Datum

24-05

29-05

Straalbedrijf

Locatie

Activiteit
stralen stalen
H-balk

Omstandigheden
Diameter straalnozzle 8-12 mm
4

80 / 200

Metingen
- 3 STAT - binnen duur PAS
- 3 STAT - buiten (<1 m)

Druk (compressor) 8-8,25 bar
Ventilatie 3.600 m³/uur 5
Verversing 90 x/uur
Bedrijf C
3
Binnen in
Ruimte 10x5x5,35 m, inhoud
3 meetsessies, 2 personen
straalcabine
267,5 m³
wisselend:2
stralen stalen
Straalgrit Excellent 0,25-1,4 mm - 3 PAS - onder straalkap
wand
Diameter straalnozzle 10 mm
- 3 PAS - buiten straalkap
container
Druk (compressor) 8 bar
- 3 STAT - binnen duur PAS
Use rate 80-100 L/sessie
- 3 STAT - buiten (<1 m)
Gestraald oppervlak 3,2-6,5
m²/sessie
Ventilatie 19.500 m³/uur 6
Verversing 73x/uur
Bedrijf B
4
Buiten in
Inhoud straaltent 160 m³
2 meetsessies,1 persoon:7
straaltent
Straalgrit Asilicos 0,5-0,8 mm
- 1 PAS - onder straalkap
stralen
Diameter straalnozzle 8 mm
- 2 PAS - buiten straalkap
onderkant
Druk (compressor) 8,5 bar
- 2 STAT - binnen duur PAS
stalen tank
Gestraald oppervlak 2 m²/
- 1 STAT - buiten (<1 m)
(pootjes)
sessie
- 1 STAT - buiten (>5 m)
Ventilatie 3.600 m³/uur 5
Verversing 22,5 x/uur
1
Tijdens 1 van de 5 meetsessies zijn alleen stationaire metingen uitgevoerd, tijdens 1 van de
5 meetsessies is zowel binnen als buiten de straalkap gemeten.
2
Omdat de straalcabine deel uitmaakt van een grotere loods, is besloten om alleen in de
buurt van de ingang van de straalcabine een stationair meetpunt op te stellen.
3
Om de ventilatiecapaciteit iets meer in overeenstemming te brengen met de situatie
tijdens straalwerkzaamheden op locatie stond slechts 1 van de 2 ventilatoren aan tijdens het
stralen (capaciteit 350 m³/min per afzuigunit, normaliter 42.000 m³/uur).
4
Gezien de grote stofontwikkeling is na de eerste meetsessie besloten om over te stappen
naar een kleinere straalnozzle.
5
Ventilatie straaltent via straal/zuig unit (vrachtauto).
6
Ventilatiesysteem van straalcabine niet regelbaar (29.000 m³/uur). Om de ventilatie iets
terug te brengen tijdens het stralen is besloten om de eerste 5 minuten na het beginnen van
het stralen de ventilatie uit te zetten, en daarna de laatste 10 minuten de ventilatie weer
aan te zetten.
7
In verband met de korte duur van de activiteiten is er voor gekozen om de PAS-metingen
binnen de straalkap en de twee stationaire metingen buiten de straaltent gedurende de duur
van de twee achtereenvolgende meetsessies te laten lopen.

Er is op zes verschillende locaties gemeten tijdens vulwerkzaamheden (zie Tabel 15),
waarvan de werkzaamheden op vier meetlocaties buiten en op twee meetlocaties
binnen zijn uitgevoerd. Op één meetlocatie is gevuld met behulp van zowel een
vulsilo als zakken, op twee meetlocaties is gevuld met behulp van of alleen zakken
of alleen een vulsilo, en op één meetlocatie is gevuld vanuit een straal/zuig unit. Op
vier meetlocaties is gebruik gemaakt van Asilicos aluminiumsilicaat straalgrit
(korrelgrootte 0,5-0,8 of 0,2-1,4 mm) en op twee meetlocaties is gebruik gemaakt
van Excellent aluminiumsilicaat straalgrit (korrelgrootte 0,25-1,4 mm). Indien de

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

81 / 200

hoeveelheid straalgrit die werd gevuld bekend was, varieerde deze tussen de 25 en
1.000 kg per meetsessie.
Tabel 15: Overzicht van omstandigheden op de verschillende meetlocaties waar is gemeten
tijdens vulwerkzaamheden
Datum
12-04
en
13-04

Straalbedrijf
Bedrijf A

Locatie
1B

Activiteit
Buiten vullen
straalketel
vanuit
wisselend een
vulsilo (2.000
kg) en zakken
(25 kg)

30-04
en
01-05

Bedrijf A

1C

Buiten vullen
straalketel
vanuit 25
zakken (25 kg)

17-05

Bedrijf B

2B

Buiten vullen
bigbag vanuit
vulsilo (30.000
kg)

24-05

Bedrijf C

3

Binnen vullen
van een
vulsilo met
zakken (25 kg)

24-05

Bedrijf C

3

Binnen vullen
van een
bigbag (2x) of

Omstandigheden
Straalgrit Asilicos 0,2-1,4 mm
Grootte straalketel 300 kg
Grootte vulopening 80-100 cm 1
Valhoogte straalketel (0,5-1,5 m) +
trechter (0,3 m)
3x vullen per sessie
Hoeveelheid onbekend 2
Open vulsysteem
Handmatig zakken leggen met
beleid 3 of handmatige bediening
Straalgrit Asilicos 0,2-1,4 mm
Grootte straalketel 300 kg
Grootte vulopening 80-100 cm 1
Valhoogte straalketel (0,5-1,5 m) +
trechter (0,3 m)
1x vullen per sessie
Hoeveelheid 50-550 kg per sessie
met 2 personen
Open vulsysteem
Handmatig zakken leggen, met
beleid 2
Straalgrit Asilicos 0,5-0,8 mm
Grootte bigbag 1.000 kg
Grootte vulopening 2,25 m²
(opening bigbag)
Valhoogte slang (3 m) + bigbag (11,5 m)
1x vullen per sessie
Hoeveelheid 330 kg per sessie
Semi-open vulsysteem 4
Handmatige bediening
Straalgrit Excellent 0,25-1,4 mm
Grootte vulsilo 1.000 kg
Grootte vulopening 2,25 m²
(bovenkant bigbag)
Valhoogte vulsilo (0,1-1,5 m)
1x vullen per sessie
Hoeveelheid 325-350 kg per sessie
Open vulsysteem
Handmatig zakken legen, met
minder beleid
Straalgrit Excellent 0,25-1,4 mm
Grootte vulsilo/bigbag 1.000 kg

Metingen
4 meetsessies, 2
personen wisselend:
- 4 PAS - op revers
- 4 STAT - op enige
afstand van
vulopening (3-5 m)

4 meetsessies, 2
personen tegelijkertijd:
- 8 PAS - op revers
- 4 STAT - op enige
afstand van
vulopening (3-5 m)

3 meetsessies, 1
persoon:
- 3 semi-PAS 5
- 3 STAT - op enige
afstand van
vulopening (3-5 m)

3 meetsessies 2
personen, wisselend:
- 3 PAS - op revers
- 3 STAT - op enige
afstand van
vulopening (3-5 m)

3 meetsessies, 2
personen, wisselend:
- 3 PAS - op revers

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Datum

Straalbedrijf

Locatie

29-05

Bedrijf B

4

Activiteit
een vulsilo
(1x) vanuit
vulsilo (2x 500
kg) of een
bigbag (1x
1.000 kg)

Omstandigheden
Grootte vulopening 2,25 m²
(bovenkant vulsilo/bigbag)
Valhoogte vulsilo/bigbag (0,1-1,5
m)
1x vullen per sessie
Hoeveelheid 500-1000 kg per
sessie
Open vulsysteem
Handmatige bediening
Straalgrit Asilicos 0,5-0,8 mm
Continue proces, operator niet
direct betrokken bij het vullen

82 / 200

Metingen
- 3 STAT - op enige
afstand van
vulopening (3-5 m)

Buiten,
1 meetsessie, 1
operator van
persoon:
de straal/
- 1 PAS - op revers
zuigunit
1
De straalketel is voorzien met een taps toelopende trechter met onderin (op het smalste
punt) een zeef. Hierdoor zakt het straalgrit vrij langzaam in de straalketel en worden de
zakken redelijk met beleid geleegd, omdat deze niet in 1x in z’n geheel in de trechter past.
2
Hoeveelheid onbekend, omdat per meetsessie 1 of 2x een onbekende hoeveelheid werd
gevuld vanuit de vulsilo. Per meetsessie werd echter ook 1 of 2x een bekende hoeveelheid
met behulp van zakken gevuld, wat varieerde tussen de 1 en 10 zakken (25-250 kg).
3
De zak wordt of op de stapel met zakken opengesneden en dan op de rand van de trechter
van de straalketel gelegd om ook vanaf de rand te worden geleegd, of de zak wordt op de
rand van de trechter van de straalketel gelegd en opengesneden en dan ook van de rand af
geleegd.
4
Semi-open wil hier zeggen dat het straalgrit eerst via een dicht systeem via een slang uit de
vulsilo wordt geleid, maar uiteindelijk wel in een bigbag valt die van boven open is.
5
Omdat de bediening van de vulsilo zich op enige afstand van de vulopening bevond zijn
dichtbij de vulopening stationaire metingen uitgevoerd om een idee te krijgen van de mate
van emissie op deze positie. Deze stationaire metingen worden gezien als proxi voor de
persoonlijke blootstelling en zijn in de berekeningen verder meegenomen als PAS-meting.

Er is op drie verschillende locaties gemeten tijdens opruimwerkzaamheden, waarbij
op drie locaties is gemeten tijdens het schoonblazen van gestraalde objecten en op
twee locaties is gemeten tijdens het opscheppen en verplaatsen van gebruikt
straalgrit (zie Tabel 16). De metingen zijn allemaal verzameld in een besloten ruimte,
waarbij tijdens vier van de vijf activiteiten geen sprake was van ventilatie. De
diameter van de gebruikte straalnozzles tijdens het schoonblazen varieerde van 8
tot 12 mm, en de druk tijdens schoonblazen varieerde tussen de 8 en 8,5 bar. Tijdens
alle metingen was slechts één persoon aanwezig in de betreffende ruimte. Op één
meetlocatie is voorafgaand aan de bemeten activiteiten gestraald met Asilicos
aluminiumsilicaat straalgrit (korrelgrootte 0,5-0,8 mm) en op twee meetlocaties is
voorafgaand aan de bemeten activiteiten gestraald met Excellent aluminiumsilicaat
straalgrit (korrelgrootte 0,5-0,8 of 0,25-1,4 mm).
Tabel 16: Overzicht van omstandigheden op de verschillende meetlocaties waar is gemeten
tijdens opruimwerkzaamheden
Datum
17-05

Straalbedrijf
Bedrijf B

Locatie
2A

Activiteit
Schoonblazen van
gestraalde stalen

Omstandigheden
Ruimte 28x15x7 m, inhoud
2.940 m³

Metingen
3 meetsessies, 2
personen wisselend:

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Datum

Straalbedrijf

17-05

Bedrijf B

24-05

Bedrijf C

24-05

Bedrijf C

29-05

Bedrijf B

Locatie

83 / 200

Activiteit
container / H-balk
in straalcabine

Omstandigheden
Metingen
- 3 PAS - buiten
Straalgrit Excellent 0,5-0,8 mm
straalkap (op revers)
Diameter straalnozzle 12 mm
Druk (compressor) 8 bar
Geen ventilatie 1
2A
Opscheppen /
Ruimte 28x15x7 m, inhoud
3 meetsessies, 1
verplaatsen van
2.940 m³
persoon:
laagje gebruikt op Straalgrit Excellent 0,5-0,8 mm
- 3 PAS - op revers
1
de vloer van de
Geen ventilatie
straalcabine
Geen emissiebeperkende
maatregelen (droog materiaal)
3
Schoonblazen van Ruimte 10x5x5,35 m, inhoud
3 meetsessies, 2
gestraalde stalen
267,5 m³
personen wisselend:
container in
Straalgrit Excellent 0,25-1,4 mm - 3 PAS - buiten straalkap
straalcabine
Diameter straalnozzle 10 mm
(op revers)
Druk (compressor) 8 bar
Geen ventilatie 1
3
Opscheppen /
Ruimte 10x5x5,35 m, inhoud
3 meetsessies, 2
verplaatsen van
267,5 m³
personen wisselend:
laagje gebruikt op Straalgrit Excellent 0,25-1,4 mm - 3 PAS - op revers
de vloer van de
Geen ventilatie 1
straalcabine
Geen emissiebeperkende
maatregelen (droog materiaal)
4
Schoonblazen van Inhoud straaltent 160 m³
1 meetsessie,1 persoon:
tank (pootjes) in
Straalgrit Asilicos 0,5-0,8 mm
- 1 PAS - onder straalkap
straaltent vanaf
Diameter straalnozzle 8 mm
- 1 PAS - buiten straalkap
een steiger
Druk (compressor) 8,5 bar
- 1 STAT - binnen duur
Schoongeblazen oppervlak 16
PAS
m² per sessie
- 1 STAT - buiten (<1 m)
Ventilatie 3.600 m³/uur 5
- 1 STAT - buiten (>5 m)
Verversing 22,5 x/uur
1
Tijdens de uitvoering van de activiteit en dus de meting stond de ventilatie in de
straalcabine uit, voorafgaand stond de ventilatie wel aan om de ontstane hoeveelheid stof
van de voorgaande activiteit in de ruimte naar beneden te brengen.

Er is op vier verschillende locaties gemeten tijdens werkzaamheden in verontreinigd
gebied, waarbij op drie locaties is gemeten tijdens het verplaatsen in / inspectie van
een ruimte waar is gestraald en op één locatie is gemeten tijdens het afbreken van
steigermateriaal (zie Tabel 17). De metingen zijn allemaal verzameld in een besloten
ruimte, waarbij tijdens drie van de vier activiteiten geen sprake was van
(mechanische) ventilatie. Op twee meetlocaties is voorafgaand aan de bemeten
activiteiten gestraald met Asilicos aluminiumsilicaat straalgrit (korrelgrootte 0,2-1,4
mm) en op twee meetlocaties is voorafgaand aan de bemeten activiteiten gestraald
met Excellent aluminiumsilicaat straalgrit (korrelgrootte 0,5-0,8 of 0,25-1,4 mm).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

84 / 200

Tabel 17: Overzicht van omstandigheden op de verschillende meetlocaties waar is gemeten
tijdens werkzaamheden in verontreinigd gebied
Datum
30-04
en
01-05

Straalbedrijf
Bedrijf A

Locatie
1C

17-05

Bedrijf B

2A

24-05

Bedrijf C

3

04-06

Bedrijf A

1C

Activiteit
Verplaatsen /
inspectie, in de
vorm van
rondlopen door
de ruimte 1
Verplaatsen /
inspectie, in de
vorm van
rondlopen door
de ruimte 3
Verplaatsen /
inspectie, in de
vorm van
rondlopen door
de ruimte 3
Afbreken van
steiger-materiaal
na stralen

Omstandigheden
Ruimte 18,42 m hoog, diameter
19,5 m, inhoud 5.503 m³
Straalgrit Asilicos 0,2-1,4 mm
Ventilatie 6.000 m³/uur
Verversing 1,6 x/uur
Ruimte 28x15x7 m, inhoud
2.940 m³
Straalgrit Excellent 0,5-0,8 mm
Geen ventilatie 4

Metingen
4 meetsessies, 2
personen tegelijkertijd:2
- PAS - op revers
- 4 STAT binnen - op
enige afstand
3 meetsessies, 2
personen wisselend:
- 3 PAS - op revers
- 3 STAT binnen - op
enige afstand

Ruimte 10x5x5,35 m, inhoud
267,5 m³
Straalgrit Excellent 0,25-1,4 mm
Geen ventilatie 4

3 meetsessies, 2
personen wisselend:
- 3 PAS - buiten
straalkap (op revers)
- 3 STAT binnen - op
enige afstand
3 meetsessies, 4-6
personen tegelijkertijd:
- 16 PAS - op revers
- 5 STAT binnen - op
enige afstand
- 3 STAT buiten (<1 m)

Ruimte 18,42 m hoog, diameter
19,5 m, inhoud 5.503 m³
Straalgrit Asilicos 0,2-1,4 mm
Voorafgaand aan het afbreken
is de ruimte schoongemaakt, er
ligt dan ook weinig gebruikt
straalgrit op de vloer.
Tijdens elke meetsessie waren
de personen op verschillende
hoogtes in de ruimte aan het
werk.
Geen mechanische ventilatie,
wel natuurlijke ventilatie door 2
open mangaten tegenover
elkaar
1
Op de vloer van de ruimte ligt een laagje gebruikt straalgrit.
2
Tijdens 1 van de 4 meetsessies is alleen een stationaire meting genomen, in de pauze
tussen twee shifts van straalwerkzaamheden, terwijl er in de ruimte verder geen activiteiten
plaatsvonden.
3
Op de vloer van de ruimte ligt op sommige plekken een laagje dan wel hoopjes gebruikt
straalgrit en op sommige plekken een laagje stof.
4
Tijdens de uitvoering van de activiteit en dus de meting stond de ventilatie in de
straalcabine uit, voorafgaand stond de ventilatie wel aan om de ontstane hoeveelheid stof
van de voorgaande activiteit in de ruimte naar beneden te brengen.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

85 / 200

4.4

Gemeten concentraties respirabel stof tijdens taakgerichte
metingen

4.4.1

Kwaliteitscontrole
Tijdens de meetstudie zijn in totaal 201 metingen verzameld, waarvan 101
persoonlijke metingen, drie stationaire metingen als proxi voor persoonlijke
blootstelling en 97 stationaire metingen. De (rekenkundig) gemiddelde meetduur
was 34 minuten, en varieerde van 1,5 tot 134 minuten. Op 17 filters is een
stofgewicht beneden de detectielimiet van de microbalans aangetroffen. Dit
betroffen metingen die of in buitensituaties zijn genomen (n=14), of tijdens stralen
onder de straalkap (n=2), of tijdens vullen in een binnensituatie op de revers (n=1).
Verder is op 12 van de 24 inserts afkomstig van een meetlocatie waar is gemeten
tijdens het stralen in een straaltent stof aangetroffen.
Het debiet van de gebruikte cyclonen voor het meten van respirabel stof zijn aan
het begin van de meting ingesteld op een debiet van 2,2 L/min. Bij dit debiet is de
afscheiding van respirabel stof optimaal (50% van de deeltjes kleiner dan 4,0 µm).
Voor 15 van de 201 metingen is geconstateerd dat het gemeten debiet aan het eind
van de meting meer dan 10% afweek van het debiet zoals ingesteld aan het begin
van de meting. Deze afwijkingen bleken geen directe relatie met de stofbelasting
van het bijbehorende filter te hebben, en op basis van de observaties die zijn gedaan
tijdens de metingen zijn er voor deze metingen geen aanwijzingen waardoor dit
verschil wordt veroorzaakt. Daarom is besloten om deze metingen buiten
beschouwing te laten bij de verdere analyse van de beschikbare gegevens.
De rekenkundig gemiddelde (AM) gemeten concentratie respirabel stof van de
gehele dataset is 34,5 mg/m³ (standaard deviatie (SD) 115, range 0,01-1303 mg/m³),
met een bijbehorend geometrisch gemiddelde (GM) concentratie respirabel stof
van 2,3 mg/m³ (geometrische standaard deviatie (GSD) 10,9). Omdat de distributie
van zowel de gehele dataset als voor de subsets behorend bij de verschillende
blootstellingsscenario’s lognormaal verdeeld bleek te zijn, en omdat er een aantal
onverklaarbaar hoge concentraties werden gevonden binnen de subsets van de
verschillende blootstellingsscenario’s, is besloten om allereerst mogelijke
uitschieters te identificeren. Met behulp van SAS software (v9.4) is een
distributieanalyse en uitschieteridentificatie uitgevoerd op basis van de lognormaal
getransformeerde concentraties respirabel stof, waarbij deze werden gegroepeerd
op blootstellingsscenario en soort meting. Uitschieters werden geïdentificeerd met
behulp van de PROC BOXPLOT functie. Metingen werden aangemerkt als een
uitschieter als de gemeten concentratie 1,5x (uitschieter) en 3x (zware uitschieter)
groter was dan de interkwartielafstand (IKA, P75-P25) vanaf het meest nabije kwartiel
(FIKA) op basis van de distributie van de bijbehorende subset. Op basis van deze
analyse zijn acht metingen aangemerkt als uitschieter, waarvan drie zijn aangemerkt
als zware uitschieter. Onder de uitschieters zijn 5 persoonlijke metingen (waarvan 2
onder de straalkap tijdens stralen) en 2 stationaire metingen (zie Tabel B3.1 in
Bijlage 3). De twee hoge concentraties die zijn gemeten tijdens de twee
opeenvolgende metingen onder de straalkap van een straler op één dag op locatie

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

86 / 200

1B zijn niet in lijn met de verwachtingen en doen vermoeden dat het straalpak,
inclusief straalkap, die dag niet goed functioneerde en de aanvoer van
onafhankelijke lucht daardoor niet optimaal was. Ook waren de omstandigheden
tijdens het vullen met een vulsilo op meetlocatie 3 en het schoonblazen op
meetlocatie 4 behoorlijk afwijkend van de omstandigheden tijdens de overige
metingen binnen dit blootstellingsscenario. Daarom is besloten om de resultaten
van deze metingen apart te beschrijven, en buiten beschouwing te laten bij de
weergave van de beschrijvende statistiek.
Om er zeker van te zijn dat de gemeten stofconcentraties een representatieve
weergave zijn van de voorkomende stofconcentraties tijdens de verschillende
activiteiten is ervoor gekozen om voor de verdere descriptieve (beschrijvende) dataanalyse de metingen met een te grote afwijking met betrekking tot het gehanteerde
debiet (n=15) en de metingen die als uitschieter zijn gekwalificeerd (n=7) buiten
beschouwing te laten. De hieronder beschreven resultaten zijn daarom gebaseerd
op een dataset met 179 metingen, met een GM van 2,2 mg/m³ respirabel stof (GSD
10,6, range 0,02-833 mg/m³).

4.4.2

Gemeten concentraties respirabel stof op basis van taakgerichte metingen

4.4.2.1

Alle taakgerichte metingen
Zoals blijkt uit het overzicht in Tabel 18 waren er een aantal activiteiten geselecteerd
op basis van de inventarisatie om te worden meegenomen in de meetstudie
waarvoor het helaas niet is gelukt om metingen te verzamelen. Dit betreft de
activiteiten ‘vervangen / schoonmaken filterunits’ en ‘legen van reservoir /
opvangzak / bak’ binnen het blootstellingsscenario ‘opruimwerkzaamheden’ en de
activiteit ‘handelingen aan of nabij gestraalde oppervlakken’ binnen het
blootstellingsscenario ‘werkzaamheden in verontreinigd gebied’. Over het
algemeen zijn de verschillende activiteiten op drie verschillende meetlocaties
bemeten. Uitzonderingen hierop zijn de activiteiten vullen met behulp van een
vulsilo (twee locaties), scheppen (twee locaties), en afbreken steigermateriaal (één
meetlocatie).
Om een vergelijking van de verschillende groepen mogelijk te maken worden de
resultaten ook grafisch in de vorm van boxplots (zie hieronder) weergegeven. In het
geval van de boxplots wordt de gevonden distributie voor een gevonden groep
weergegeven aan de hand van het 25ste, 50ste (de mediaan) en 75ste percentiel (de
‘box’), het 10de en 90ste percentiel (de ‘streepjes’ aan de buitenkant van de box), en
de uitschieters (de ‘dots’) (zie Figuur 20 ter illustratie).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

87 / 200

Figuur 20: Voorbeeld van een boxplot.

Hierbij moet worden opgemerkt dat de uitschieters over het algemeen niet in de
boxplot worden getoond als er slechts een kleine set datapunten beschikbaar is,
omdat in deze gevallen niet voldoende informatie beschikbaar is om met zekerheid
de onderliggende distributie te bepalen. In deze gevallen wordt dus alleen een
indicatie van de distributie gegeven. Verder worden de resultaten van de acht
metingen die op basis van de blootstellingsdistributie ook als uitschieter zijn
aangemerkt (zie paragraaf 4.4.1) buiten beschouwing gelaten in de boxplots zoals
hieronder worden gepresenteerd.

Figuur 21: Overzicht van taakgericht gemeten concentraties respirabel stof (in mg/m³)
onderverdeeld naar blootstellingsscenario en soort meting.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

88 / 200

In Tabel 18 en Figuur 21 9 wordt een overzicht gegeven van de gemeten
concentraties respirabel stof (in mg/m³) tijdens de verschillende
blootstellingsscenario’s. Daarnaast wordt in Tabel 18 ook een overzicht gegeven van
de gemeten concentraties respirabel stof tijdens de verschillende activiteiten die als
onderdeel van een bepaald blootstellingsscenario zijn gemeten. De geometrisch
gemiddelde (GM) taakgerichte respirabel stofconcentratie was 2,2 mg/m³ (range
<0,02-833 mg/m³) en 90 procent van de gevallen was de gemeten concentratie
minder dan 78 mg/m³. Over het geheel gezien zijn de hoogste concentraties
gemeten tijdens het blootstellingscenario stralen, gevolgd door opruimen,
werkzaamheden in verontreinigd gebied en vullen. De resultaten van alleen de
persoonlijke metingen laten eenzelfde beeld zien, waarbij de volgende
concentraties respirabel stof zijn gemeten:
- stralen - buiten de straalkap: GM 78 mg/m³ (range 29-225 mg/m³);
- stralen - binnen de straalkap: GM 0,3 mg/m³ (range <0,02-3,2 mg/m³);
- opruimwerkzaamheden (op revers): GM 10 mg/m³ (range 1,2-80 mg/m³);
- werkzaamheden in verontreinigd gebied (op revers): GM 2,3 (mg/m³range 0,717 mg/m³);
- vullen (op revers): GM 2,3 mg/m³ (range <0,2-4,1 mg/m³).
Hoewel de grenswaarde voor hinderlijk respirabel stof (dat wil zeggen stof zonder
specifieke toxische eigenschappen) in Nederland in 2007 is komen te vervallen (was
5 mg/m³ op basis van een 8-uurs tijdgewogen gemiddelde (TGG)) variëren de
grenswaarden die in het buitenland voor respirabel stof worden gehanteerd over
het algemeen tussen de 3 en 6 mg/m³, en is in Duitsland zelfs 1,5 mg/m³).10
Ongeveer 50% van alle gemeten concentraties respirabel stof liggen boven de
grenswaarde van 1,5 mg/m³ die in Duitsland wordt gehanteerd, en ongeveer 35%
van alle gemeten concentraties respirabel stof ligt boven de vroeger in Nederland
gehanteerde grenswaarde van 5 mg/m³). Hierbij moet wel worden opgemerkt dat
deze concentraties zijn gemeten tijdens taakgerichte metingen, terwijl de
grenswaarden zijn gebaseerd op een 8-uurs TGG over een werkdag, uitgaande van
blootstelling tijdens een werkend leven (40 jaar).
Tabel 18: Overzicht van taakgericht gemeten concentraties respirabel stof (in mg/m³), per
blootstellingsscenario en specifieke activiteiten
Activiteit

Soort meting

N

AM

GM

GSD

Min. 1 P50

P75

P90

Max.

1.Stralen

Totaal

89

42,6

2,92

19,4

<0,02

1,38

54,1

113

833

PAS - buiten kap

11

90,2

77,7

1,76

29,0

68,1

110

142

225

PAS - onder kap

22

0,52

0,28

3,19

<0,02

0,26

0,53

1,21

3,20

2

28

98,7

59,9

2,52

13,4

54,4

112

179

833

20

0,94

0,30

5,02

<0,02

0,21

1,11

3,08

6,04

STAT – binnen

STAT - buiten (<1 m)

9 In Figuur 21 zijn de metingen waarvan er slechts 1 per soort meting per activiteit beschikbaar zijn voor het

overzicht achterwege gelaten. Dit betreffen vier metingen die zijn gedaan tijdens de activiteit schoonblazen
op meetlocatie 4.
10 GESTIS: Information system on hazardous substances of the German Social Accident Insurance,
beschikbaar via het Institut fur Arbeidsschultz der Deutschen Gesetzlichen Unfallversicherung (IFA), met als
onderdeel de database ‘International limit values for chemical agents’ (http://limitvalue.ifa.dguv.de/).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Activiteit
1a. besloten ruimte

1b. straaltent

2. Vullen

89 / 200

Soort meting

N

AM

GM

GSD

Min. 1 P50

P75

P90

Max.

STAT - buiten (>5 m)

8

0,18

0,16

1,81

<0,06

0,19

0,26

0,29

0,29

Totaal

53

17,9

1,78

15,2

<0,02

0,55

32,0

54,6

81,9

PAS - buiten kap

7

58,3

55,8

1,41

29,0

64,4

68,1

81,9

81,9

PAS - onder kap

15

0,32

0,23

2,54

<0,02

0,21

0,49

0,55

1,21

STAT - binnen

15

35,4

31,4

1,67

13,4

32,0

53,4

54,6

77,6

STAT - buiten (<1 m)

11

0,39

0,20

3,40

<0,04

0,16

0,57

1,22

1,38

STAT - buiten (>5 m)

5

0,18

0,16

1,66

0,08

0,15

0,25

0,26

0,26

Totaal

36

78,9

6,07

24,4

<0,02

4,62

112

179

833

PAS - buiten kap

4

146

139

1,41

106

126

184

225

225

PAS - onder kap

7

0,96

0,41

4,70

<0,04

0,40

2,03

3,20

3,20

STAT - binnen

13

172

127

2,00

48,0

113

156

200

833

STAT - buiten (<1 m)

9

1,62

0,51

6,92

<0,02

0,89

3,03

6,04

6,04

STAT - buiten (>5 m)

3

0,19

0,16

2,34

<0,06

0,22

0,29

0,29

0,29

Totaal

34

0,98

0,68

2,53

<0,08

0,67

1,39

1,86

4,07

PAS - op revers

18

1,08

0,79

2,29

<0,20

0,84

1,50

1,94

4,07

STAT - nabij stortpunt

16

0,87

0,58

2,80

<0,08

0,67

1,01

1,85

3,33

Totaal

9

1,25

1,01

1,86

0,56

0,86

1,16

4,07

4,07

PAS - op revers

4

1,82

1,42

2,21

0,62

1,30

2,80

4,07

4,07

STAT - nabij stortpunt

5

0,80

0,77

1,35

0,56

0,83

0,86

1,16

1,16

2a/b. vulsilo en

Totaal

7

0,35

0,23

2,60

<0,08

0,20

0,59

1,10

1,10

zakken

PAS - op revers

3

0,63

0,51

2,36

<0,20

0,59

1,10

1,10

1,10

STAT - nabij stortpunt

4

0,14

0,13

1,69

<0,08

0,14

0,21

0,22

0,22

Totaal

17

1,12

0,86

2,16

<0,21

0,76

1,50

1,94

3,33

PAS - op revers

10

0,97

0,73

2,30

<0,21

0,84

1,50

1,90

1,94

STAT - nabij stortpunt

7

1,34

1,09

1,94

0,59

0,76

1,85

3,33

3,33

2x. operator
vrachtwagen

PAS - op revers

1

0,57

3. Opruimen

Totaal

16

25,1

6,80

5,71

0,41

8,22

18,5

79,7

205

PAS - onder kap

1

0,66

PAS - op revers

12

16,2

9,78

2,86

1,18

10,5

18,5

19,8

79,7

STAT - binnen

1

205

STAT - buiten (<1 m)

1

0,41

STAT - buiten (>5 m)

1

0,49

3b. scheppen

PAS - op revers

6

6,31

4,94

2,33

1,18

5,56

8,59

13,2

13,2

3d. schoonblazen

Totaal

10

36,3

8,23

8,46

0,41

14,9

19,8

142

205

1

0,66

PAS - op revers

6

26,1

19,3

2,18

7,84

18,5

19,8

79,7

79,7

STAT - binnen

1

205

STAT - buiten (<1 m)

1

0,41

STAT - buiten (>5 m)

1

0,49

6. Verontreinigd

Totaal

40

3,83

2,02

3,64

<0,03

2,03

4,69

11,0

17,3

gebied

PAS - op revers

24

3,62

2,29

2,51

0,71

1,97

4,72

6,24

16,9

2a. vulsilo

2b. zakken

PAS - onder kap

3

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

90 / 200

Soort meting

N

AM

GM

GSD

Min. 1 P50

P75

P90

Max.

STAT - binnen

14

4,74

2,78

2,93

0,48

4,98

16,7

17,3

STAT - buiten (<1 m)

2

0,05

6 a/d. verplaatsen /

Totaal

22

4,77

2,37

3,29

0,48

1,67

5,19

16,7

17,3

inspectie

PAS - op revers

12

4,12

2,03

3,16

0,71

1,15

4,13

15,3

16,9

STAT - binnen

10

5,56

2,86

3,58

0,48

3,24

6,71

17,0

17,3

6c. afbreken

Totaal

18

2,69

1,66

4,11

<0,03

2,09

3,66

6,02

6,24

steigermateriaal

PAS - op revers

12

3,12

2,58

1,91

0,88

2,09

5,09

6,02

6,24

STAT - binnen

4

2,71

2,60

1,40

1,66

2,75

3,33

3,66

3,66

Activiteit

2,75

<0,03

0,07

STAT - buiten (<1 m)
2
0,05
<0,03
0,07
N = aantal metingen, AM = rekenkundig gemiddelde, GM = geometrisch gemiddelde, GSD =
geometrische standaarddeviatie, Min. = minimum, P50 = 50 percentiel (mediaan), P75 = 75
percentiel, P90 = 90 percentiel, Max = maximum.
1
< = stofgewicht van filter onder de detectielimiet.
2
4 stationaire metingen met een meetduur van 15 min samengevoegd met 24 stationaire
metingen met een even lange meetduur als de parallelle PAS-meting.
3
Op één praktijklocatie is één meting verricht tijdens het schoonblazen, waarbij zowel
binnen als buiten de straalkap is gemeten. De parallelle meting buiten de straalkap is echter
aangemerkt als uitschieter, en is dus niet meegenomen in dit overzicht bij PAS - op revers.

4.4.2.2

Taakgerichte metingen tijdens stralen
In Figuur 22 wordt een overzicht gegeven van de gemeten concentraties respirabel
stof tijdens straalwerkzaamheden (let op: weergegeven op logaritmische schaal),
waarbij op basis van de totale dataset (n=89) een GM van 2,92 mg respirabel stof/m³
is gemeten (range <0,02-833 mg/m³). De concentraties zoals gemeten tijdens
stralen in een straaltent (buiten) liggen over het algemeen iets hoger dan de
gemeten concentraties tijdens stralen in een besloten ruimte (tank of straalcabine).
De gemeten concentraties van persoonlijke metingen buiten de straalkap en
stationaire metingen in dezelfde ruimte zijn (zeer) hoog tijdens beide activiteiten,
maar wel redelijk vergelijkbaar. De spreiding in gemeten concentraties onder de
straalkap is veel groter tijdens stralen in een straaltent vergeleken met stralen in
een besloten ruimte.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

91 / 200

Figuur 22: Overzicht taakgericht gemeten concentraties respirabel stof tijdens
straalwerkzaamheden, onderverdeeld naar soort activiteit en soort meting.

De gemeten concentraties van de stationaire metingen buiten de straaltent liggen
veel lager dan de metingen binnen in de ruimte, en liggen in de range van die van
de persoonlijke metingen onder de straalkap. Hierbij moet worden opgemerkt dat
de geometrisch gemiddelde concentratie zoals gemeten vlakbij het mangat (<1
meter) wel iets hoger is maar niet veel verschilt van de concentratie zoals gemeten
op grotere afstand van het mangat (>5 meter). De spreiding in gemeten
concentraties dichtbij het mangat is echter wel groter dan op grotere afstand van
het mangat, en op basis van deze gegevens kan worden aangenomen dat de
concentratie respirabel stof (zoals verwacht) afneemt met toenemende afstand,
ook in de windrichting.
Wanneer per activiteit een verdere onderverdeling wordt gemaakt naar meetlocatie
(zie Tabel B3.2 in Bijlage 3), dan zijn ondanks de relatief grote verschillen in
omstandigheden tijdens stralen in besloten ruimtes (zie Tabel 14) de gemeten
concentraties tussen de drie verschillende meetlocaties vergelijkbaar. Tijdens het
stralen in een straaltent zijn er wel verschillen in gemeten concentraties waar te
nemen. Dit komt onder andere doordat tijdens de eerste meetsessie op meetlocatie
2B is gemeten onder worst-case omstandigheden (straalnozzle 12 mm, 8 bar druk),
welke na de eerste meetsessie zijn aangepast op basis van de geobserveerde
stofontwikkeling (straalnozzle 8 mm, 8 bar druk). De resultaten van twee van de vijf
metingen uit deze eerste meetsessie zijn aangemerkt als uitschieter (PAS – buiten
straalkap en STAT – buiten (>5 m), één meting is buiten beschouwing gelaten

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

92 / 200

wegens een te grote afwijking in het debiet (PAS - onder kap) en het resultaat van
twee metingen betreffen de maximale waarde voor de betreffende groep metingen
(STAT binnen en STAT buiten <1 m). Wanneer deze eerste meetsessie niet wordt
meegenomen liggen gemiddeld genomen de gemeten concentraties op meetlocatie
2B hoger dan op meetlocatie 1B. Er wordt aangenomen dat dit met name te maken
heeft met de instellingen waarbij is gestraald (namelijk een hogere druk en een
hoger verbruik op locatie 2B ten opzichte van locatie 1B), hoewel de grootte van de
straaltent ook van invloed zal zijn geweest (kleinere straaltent op locatie 2B ten
opzichte van 1B). Daarentegen was er op locatie 2B juist weer sprake van meer
mechanische ventilatie. Hoewel er op meetlocatie 4 slechts een beperkt aantal
metingen is uitgevoerd, zijn de resultaten hiervan relatief laag. Dit heeft er
waarschijnlijk mee te maken dat tijdens deze metingen een relatief klein oppervlak
is gestraald waarvoor een straalnozzle met relatief kleine diameter (8 mm) is
gebruikt.
4.4.2.3

Taakgerichte metingen tijdens vullen
In Figuur 23 wordt een overzicht gegeven van de gemeten concentraties respirabel
stof tijdens vulwerkzaamheden, waarbij op basis van de totale dataset (n=34) een
GM van 0,68 mg respirabel stof/m³ is gemeten (range 0,08-4,1 mg/m³). Hierbij moet
worden opgemerkt dat er twee metingen tijdens vullen, en meer specifiek bij het
vullen met behulp van een vulsilo, als uitschieter zijn aangemerkt en dus niet zijn
meegenomen in de presentatie van de resultaten (zie Tabel B3.1 in Bijlage 3). Twee
daarvan (1 PAS en 1 STAT) betreffen één sessie waarin een bigbag in één keer in een
vulsilo is geleegd. Deze situatie is slechts eenmaal bemeten, en wijkt qua
omstandigheden af van de andere bemeten activiteiten binnen dit
blootstellingsscenario, onder andere omdat binnen zeer korte tijd (1,5 minuut) een
zeer grote hoeveelheid (1.000 kg) straalgrit van relatief grote hoogte (een grotere
valafstand dan bij de andere bemeten activiteiten) in een vulsilo met een relatief
grote vulopening is gestort. Onder dergelijke omstandigheden wordt op basis van
de theorie ook een hogere blootstelling verwacht.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

93 / 200

Figuur 23: Overzicht taakgericht gemeten concentraties respirabel stof tijdens
vulwerkzaamheden, onderverdeeld naar soort activiteit en soort meting.

Helaas zijn er in ieder geval voor twee van de drie activiteiten (vullen met behulp
van een vulsilo, en een combinatie van een vulsilo en zakken) relatief weinig
metingen beschikbaar, en is elke activiteit op slechts één (combinatie vulsilo en
zakken) of twee meetlocaties (vulsilo en zakken) bemeten, en variëren de
omstandigheden waaronder de activiteiten zijn uitgevoerd (zie Tabel 15). In
algemene zin liggen de gemeten concentraties van de persoonlijke metingen
structureel hoger dan die van de parallel gemeten stationaire metingen, met
uitzondering van het vullen met behulp van zakken (waarbij het geometrisch
gemiddelde en de spreiding in gemeten concentraties hoger is voor de stationaire
metingen). Hierbij moet worden opgemerkt dat de stationaire metingen
benedenwinds zijn geplaatst, terwijl de personen als dat enigszins mogelijk is
bovenwinds gaan staan tijdens het vullen.
Verder lijken de gemeten concentraties tijdens het vullen vanuit een vulsilo hoger
te liggen dan tijdens de andere twee activiteiten, maar dit beeld wordt voornamelijk
gedreven door het relatief hoge meetresultaat van één van de semi-PAS metingen
(stationaire meting dichtbij de vulopening als proxi voor de persoonlijke
blootstelling omdat de bediening van de vulsilo zich op enige afstand van de
vulopening bevond). Er wordt aangenomen dat dit verschil in soort meting (semiPAS versus PAS) de belangrijkste reden is dat de gemeten concentraties tijdens
vullen vanuit een vulsilo op meetlocatie 2B hoger zijn dan op meetlocatie 3B, onder
andere omdat op basis van de omstandigheden tijdens de metingen op locatie 3B

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

94 / 200

(binnensituatie, grotere hoeveelheid gestort binnen vergelijkbare tijdsduur,
vergelijkbare vulopening) het tegenovergestelde zou worden verwacht (zie Tabel
B3.2 in Bijlage 3). Wanneer de resultaten van het vullen vanuit zakken van de twee
meetlocaties (1C en 3A) met elkaar worden vergeleken, dan kwamen de
omstandigheden op meetlocatie 1C (buitensituatie, kleinere vulopening, kleinere
valhoogte, kleinere hoeveelheid gestort binnen een vergelijkbare tijdsduur,
voorzichtigere manier van werken) overeen met de lagere gemeten concentraties
ten opzichte van meetlocatie 3A.
4.4.2.4

Taakgerichte metingen tijdens opruimwerkzaamheden
In Figuur 24 wordt een overzicht gegeven van de gemeten concentraties respirabel
stof tijdens opruimwerkzaamheden, waarbij op basis van de totale dataset (n=16)
een GM van 6,8 mg respirabel stof/m³ is gemeten (range 0,41-205 mg/m³). De
gemeten concentraties tijdens de activiteit scheppen (n=6, GM=4,94 mg respirabel
stof/m³, range 1,18-13,3 mg/m³) zijn een stuk lager dan tijdens het schoonblazen
met perslucht (n=10, GM = 8,23 mg respirabel stof/m³, range 0,41-205 mg/m³).
De metingen tijdens de activiteit scheppen zijn op twee meetlocaties uitgevoerd,
beide tijdens een semi-praktijksituatie. De gemeten concentraties op beide locaties
zijn redelijk vergelijkbaar (zie Tabel 16), hoewel de variatie in gemeten concentraties
voor meetlocatie 3 iets groter was (zie Tabel B3.2 in Bijlage 3). Dit zou samen kunnen
hangen met het feit dat de ruimte waarin is geschept op meetlocatie 3 een factor
10 kleiner was dan de ruimte op meetlocatie 2A, want verder waren de
omstandigheden min of meer vergelijkbaar (binnensituatie, geen ventilatie,
vergelijkbare laag gebruikt straalgrit op de vloer, vergelijkbaar gereedschap, verder
geen emissiebeperkende maatregelen toegepast).
De metingen tijdens de activiteit schoonblazen zijn op drie meetlocaties uitgevoerd,
waarvan op twee meetlocaties tijdens een semi-praktijksituatie en één tijdens een
praktijksituatie, en waarbij de omstandigheden varieerden (zie Tabel 16). De
gemeten concentraties tijdens de praktijksituatie (meetlocatie 4) liggen een stuk
hoger (PAS op revers 189 mg/m³ (aangemerkt als uitschieter), STAT in de straaltent
205 mg/m³ (geen vergelijkbare metingen gedaan binnen blootstellingsscenario, dus
identificatie voor uitschieters niet mogelijk) dan de gemeten concentraties op de
andere twee meetlocaties (range 7,4-80 mg/m³). Waar deze verschillen precies door
worden veroorzaakt is onbekend, maar verschillen in omstandigheden zullen hier in
ieder geval deels mee te maken hebben. Zo zijn tijdens de praktijksituatie in de
straaltent staand op de steiger steigerdelen schoon geblazen, waarbij zowel op de
steigerdelen als op de vloer gebruikt straalgrit aanwezig was (grote mate van
verontreiniging). Hierbij was de luchtstraal naar beneden gericht, waardoor er
waarschijnlijk stof van het gestraalde object en de vloer in de lucht is gebracht. Op
de andere twee meetlocaties is een vierkant object vanaf de vloer schoon geblazen,
en kregen de personen de instructie om zo min mogelijk op de vloer te blazen.
Daarentegen was in de straaltent sprake van mechanische ventilatie, terwijl op de
andere twee meetlocaties er geen sprake was van mechanische ventilatie tijdens
het schoonblazen. Verder moet worden opgemerkt dat er slechts één meetsessie in

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

95 / 200

een dergelijke praktijksituatie is uitgevoerd, waardoor deze resultaten slechts als
indicatief kunnen worden gezien. Daarom is besloten om het resultaat van de
stationaire meting tijdens schoonblazen in een straaltent niet weer te geven in
Figuur 24.

Figuur 24: Overzicht taakgericht gemeten concentraties respirabel stof tijdens
opruimwerkzaamheden, onderverdeeld naar soort activiteit en soort meting
(resultaat stationaire meting in straaltent tijdens schoonblazen niet
weergegeven).

Wanneer de gemeten concentraties tijdens schoonblazen op de andere twee
meetlocaties met elkaar worden vergeleken, zijn deze qua gemiddelde concentratie
vergelijkbaar (19-20 mg/m³), maar is er voor meetlocatie 3 (relatief kleine ruimte)
sprake van een grote spreiding in gemeten concentraties (8-80 mg/m³), terwijl de
gemeten concentraties op meetlocatie 2A (relatief grote ruimte) vrij constant zijn
(17-20 mg/m³). Omdat de omstandigheden tijdens het schoonblazen verder vrijwel
vergelijkbaar waren, wordt aangenomen dat tijdens het schoonblazen op locatie 3
in ieder geval tijdens het schoonblazen van één van de drie metingen ook de vloer
(deels) is meegenomen, maar dit is echter niet meer te achterhalen. Op basis van
deze gegevens is het duidelijk dat tijdens schoonblazen de variatie aan
concentraties respirabel stof groot is, en duidelijk afhangt van de omstandigheden.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

96 / 200

Tijdens Fase 1 is op basis van de belading van de filters die zijn verzameld met behulp
van de cyclonen de respirabele stofconcentraties van een aantal van de metingen
bepaald (Tromp et al., 2017). Wanneer geen emissiebeperkende maatregelen
werden toegepast en de saneerders op verzoek hun werkzaamheden zodanig
hebben uitgevoerd dat er extra stofontwikkeling plaatsvond was een gemiddelde
persoonlijke respirabele stofconcentratie van 115 mg/m³ (range 110-120 mg/m³)
gemeten, terwijl de gemiddelde stofconcentratie van de stationaire metingen 50
mg/m³ (range 45-55 mg/m³) bedroeg. Wanneer geen emissiebeperkende
maatregelen werden toegepast maar de saneerders de opruimwerkzaamheden op
de gebruikelijke manier uitvoerden (en dus geen extra stofontwikkeling hebben
veroorzaakt) was de gemiddelde persoonlijke respirabele stofconcentratie 7,4
mg/m³ (range 3,7-11 mg/m³), terwijl de gemiddelde stofconcentratie van de
stationaire metingen 3,7 mg/m³ (range 2,0-5,3 mg/m³) bedroeg. De
omstandigheden tijdens de tweede situatie van Fase 1 (geen emissiebeperkende
maatregelen tijdens normale manier van werken) komen overeen met de
omstandigheden tijdens de activiteit scheppen in deze meetstudie, en hetzelfde
geldt voor de gemeten concentraties respirabel stof (range 1,2-13,3 mg/m³).
4.4.2.5

Taakgerichte metingen tijdens werkzaamheden in verontreinigd gebied
In Figuur 25 wordt een overzicht gegeven van de gemeten concentraties respirabel
stof tijdens werkzaamheden in verontreinigd gebied, waarbij op basis van de totale
dataset (n=40) een GM van 2,02 mg respirabel stof/m³ is gemeten (range 0,03-17,3
mg/m³). De gemeten concentraties tijdens de activiteit verplaatsen/inspectie (n=22,
GM=2,37 mg respirabel stof/m³, range 0,48-17,3 mg/m³) liggen iets hoger dan
tijdens het afbreken van steigermateriaal (n=18, GM = 1,66 mg respirabel stof/m³,
range <0,03-6,24 mg/m³). Opvallend is dat de gemeten gemiddelde concentratie
van de stationaire metingen tijdens beide activiteiten hoger is dan die van de
persoonlijke metingen.
De metingen tijdens de activiteit verplaatsen/inspectie zijn op drie meetlocaties
uitgevoerd, waarvan twee tijdens een semi-praktijksituatie en één tijdens een
praktijksituatie, waarbij ook sprake was van variatie qua omstandigheden (zie Tabel
17). De gemeten concentraties tijdens de praktijksituatie op meetlocatie 1C liggen
hoger (range 0,71-16,9 mg/m³) dan de gemeten concentraties op de andere twee
meetlocaties (range 0,48-6,71 mg/m³), terwijl de ruimte van meetlocatie 1C groter
was dan op de andere twee meetlocaties. Ook was er tijdens de metingen op
meetlocatie 1C sprake van mechanische ventilatie, terwijl het ventilatiesysteem
tijdens de metingen op de andere twee meetlocaties uit stond (zie Tabel B3.2 in
Bijlage 3). Daarentegen waren er tijdens de metingen op meetlocatie 1C twee
mensen tegelijkertijd door de tank aan het rondlopen, terwijl er op de andere twee
meetlocaties slechts één persoon in de ruimte aanwezig was tijdens de uitvoering
van de activiteit.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

97 / 200

Figuur 25: Overzicht taakgericht gemeten concentraties respirabel stof tijdens
werkzaamheden in verontreinigd gebied, onderverdeeld naar soort activiteit en
soort meting

Het afbreken van steigermateriaal is slechts op één meetlocatie bemeten, maar
omdat de ploeg steigerbouwers die in de betreffende tank aan het werk was vrij
groot was, konden wel relatief veel metingen worden verzameld en konden mensen
ook herhaald worden bemeten. Hierbij is ook gevraagd op welke hoogte men
ongeveer aan het werk was tijdens de verschillende meetsessies, wat varieerde van
4 tot 18 meter hoog tijdens de eerste meetsessie, van 6 tot 14 meter tijdens de
tweede meetsessie, en van 4 tot 10 meter tijdens de derde meetsessie. Er lijkt geen
duidelijke relatie te zijn tussen de hoogte waarop men voornamelijk heeft gewerkt
tijdens een bepaalde meetsessie en de gemeten stofconcentratie (zie Figuur 26),
wat wellicht ook deels is veroorzaakt doordat twee personen gedurende de tweede
en derde meetsessie ook deels buiten de tank aan het werk waren, terwijl ze in de
tank op 4 a 6 meter hoogte aan het werk waren. Wel lijkt het er op dat gedurende
de dag de concentratie in de tank in algemene zin omhoog gaat. Dit beeld ontstaat
ook op basis van de resultaten van de stationaire metingen die zijn uitgevoerd op
de vloer van de tank waarin de steiger werd afgebouwd, waarbij de gemeten
concentraties iedere meetsessie iets hoger zijn dan de voorafgaande meetsessie. Dit
wordt hoogstwaarschijnlijk veroorzaakt doordat er tijdens het afbreken van het
steigermateriaal steeds kleine hoeveelheden gebruikt straalgrit en stof dat zich
(nog) in en op het steigermateriaal bevindt naar beneden vallen, waarbij ook stof in
de lucht terecht komt. In de tank was alleen sprake van natuurlijke ventilatie,
waardoor de stofconcentratie in de tank steeds een beetje op lijkt te lopen. En dit is

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

98 / 200

zeker het geval onderin de tank, aangezien de werkzaamheden zich gedurende de
dag steeds meer naar beneden verplaatsen, en er op de vloer van de tank gelopen
wordt waardoor het aanwezig stof op de vloer resuspendeert.

Figuur 26: Overzicht van variatie in gemeten respirabele stofconcentraties per meetsessie
tijdens het afbreken van steigermateriaal, waarbij de PAS-metingen zijn
onderverdeeld op basis van de werkhoogte waarop gemiddeld genomen is
gewerkt.

4.4.3

Effectiviteit straalkap
Met het oog op de hoge gemeten concentraties respirabel stof buiten de straalkap
tijdens stralen, is het relevant om te weten wat de effectiviteit van de straalkap is.
Op basis van de beschikbare meetgegevens binnen en buiten de straalkap is de
effectiviteit van de straalkap als adembeschermingsmiddel binnen deze meetstudie
onderzocht.
Binnen de meetstudie zijn 28 sets van parallelle metingen binnen en buiten de
straalkap beschikbaar, waarvan 12 sets van persoonlijke metingen binnen en buiten
de straalkap bij dezelfde persoon en 16 sets van een combinatie van een
persoonlijke meting onder de straalkap en een stationaire meting in dezelfde
ruimte. Echter, op basis van de hierboven beschreven kwaliteitscriteria (zie
paragraaf 4.4.1) vielen er zeven sets metingen af, onder andere doordat twee PASmetingen onder de straalkap en twee PAS-metingen buiten de straalkap (zie Tabel
B3.1 in Bijlage 3) als uitschieters zijn aangemerkt. Daarnaast is besloten om vier sets
metingen buiten beschouwing te laten, omdat de stationaire meting relatief ver was
gepositioneerd van waar de betreffende persoon op dat moment aan het werk was

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

99 / 200

(bijvoorbeeld onder in de straaltank terwijl de persoon op een steiger aan het werk
is), waardoor de concentraties van deze stationaire metingen minder representatief
worden geacht als proxi voor een persoonlijke meting. Daarom is deze analyse
uiteindelijk uitgevoerd op basis van 17 sets van parallelle metingen.
De mate van door de straalkap geboden bescherming is op twee manieren
berekend, namelijk:
- De werkplek protectie factor (WPF) = Cbuiten / Cbinnen
- De effectiviteit van de straalkap = (Cbuiten - Cbinnen) / Cbuiten) *100%
Waarbij Cbuiten de gemeten concentratie respirabel stof (in mg/m³) buiten de
straalkap is, en Cbinnen de gemeten concentratie respirabel stof (in mg/m³) binnen de
straalkap is.
In Tabel 19 wordt een overzicht gegeven van de berekende WPFs en effectiviteit van
de straalkap op basis van de beschikbare gegevens. Omdat er slechts een beperkt
aantal metingen beschikbaar is kunnen deze resultaten alleen als een indicatie
worden gezien van de werkelijke effectiviteit van de straalkap in de praktijk. Binnen
de dataset als geheel is er een factor 100 verschil tussen de laagste en de hoogste
berekende WPF (range 30-3.950). Wanneer alleen naar de sets met parallelle
persoonlijke metingen wordt gekeken is deze variatie minder (44-458), maar liggen
de WPFs wel ruim onder de nominale protectiefactor van 1000 die door fabrikanten
wordt aangegeven voor in ieder geval een aantal typen straalkappen die in de
praktijk worden toegepast (zie paragraaf 2.2.1).
Tabel 19: Indicatie van mate van bescherming geboden door straalkap
N

AM

SD

Min.

P10

P25

P50

P75

P90

Max.

Werkplek protectie factor (WPF) straalkap
Totaal
17
538
PAS onder en
9
262
PAS buiten
PAS onder en
8
850
STAT buiten
Effectiviteit straalkap (%)

995

30

44

128

215

372

2.058

3.950

143

44

44

136

264

372

458

458

1.424

30

30

84

173

1.151

3.950

3.950

Totaal
17
99,21 0,88
96,68 97,75 99,22 99,53 99,73 99,95 99,97
PAS onder en
9
99,37 0,64
97,75 97,75 99,26 99,62 99,73 99,78 99,78
PAS buiten
PAS onder en
8
99,03 1,11
96,68 96,68 98,64 99,39 99,77 99,97 99,97
STAT buiten
N = aantal metingen, AM = rekenkundig gemiddelde, SD = standaarddeviatie, Min. =
minimum, P10 = 10 percentiel, P25 = 25 percentiel, P50 = 50 percentiel (mediaan), P75 = 75
percentiel, P90 = 90 percentiel, Max. = maximum.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

5

Omrekening van respirabel stofconcentratie naar
asbestvezelconcentratie

5.1

Gebruikte omrekenfactoren en correctiefactoren

100 / 200

Met behulp van de uitgevoerde experimenten (beschreven in Hoofdstuk 3) zijn een
aantal correctiefactoren en omrekeningsfactoren (asbestvezels per mg respirabel
stof) bepaald op basis waarvan asbestvezelconcentraties kunnen worden afgeleid
voor diverse activiteiten met straalgrit. Hieronder zijn de diverse factoren
samengevat die (deels) moeten worden toegepast voor een juiste inschatting van
de asbestvezelconcentratie tijdens het uitvoeren van een specifieke activiteit.
Hoewel er tijdens de meetstudie geen achtergrondmetingen naar respirabel stof
zijn uitgevoerd, is het bekend dat er een achtergrondconcentratie aan fijn stof in de
buitenlucht aanwezig is, waaronder ook respirabel stof. Voor de metingen tijdens
activiteiten is dit niet van belang aangezien de respirabel stofconcentraties dermate
hoog zijn dat de achtergrondconcentratie geen significante bijdrage levert. Voor de
stationaire metingen buiten kan de achtergrondconcentratie echter wel relevant
zijn. Om inzicht te krijgen in de achtergrondniveaus zijn op basis van het Landelijk
Meetnet Luchtkwaliteit van het RIVM meetpunten geselecteerd waarin zowel
PM2.5 (ultrafijn stof <2,5 µm) en PM10 (fijn stof <10 µm) wordt gemeten zo dicht
mogelijk bij de diverse locatiemetingen. De PM2.5 en PM10 stofconcentraties
varieerden hierbij tussen de 10-12 µg/m³ voor PM2.5 en tussen de 20-25 µg/m³ voor
PM10. Voor respirabel stof geldt dat 50% van de deeltjes kleiner is dan 4 µm. Op
basis van interpolatie tussen PM10 en PM2.5 is een achtergrondconcentratie
afgeleid van circa 0,015 mg/m³. Op basis van deze gegevens zijn de gemeten
concentraties respirabel stof van alle metingen gecorrigeerd voor een landelijke
achtergrondconcentratie van 0,015 mg/m³.
Voor elk blootstellingscenario moeten de volgende factoren achtereenvolgens
worden toegepast:
 Correctie voor de achtergrondconcentratie aan respirabel stof;
 Correctie voor de stoffigheid van het type aluminiumsilicaat straalgrit dat nu
wordt toegepast (alleen in geval van Asilicos);
 Vertaling van de gecorrigeerde respirabel stofconcentratie naar een
asbestvezelconcentratie op basis van de afgeleide omrekenfactoren voor de
verschillende situaties (werkzaamheden met ongebruikt straalgrit, stralen,
werkzaamheden met gebruikt straalgrit) en straalinstelling (druk en verbruik);
 Correctie voor de mate van asbestverontreiniging ten opzichte van een
gemiddelde asbestverontreiniging van 6 mg/kg ds (indien gegevens over de mate
van asbestverontreiniging van het straalgrit voorhanden zijn).
In Tabel 20 worden de in dit onderzoek (Hoofdstuk 3) afgeleide
omrekeningsfactoren weergegeven zoals die zijn toegepast om op basis van de
gemeten concentraties respirabel stof een inschatting te maken van de
asbestvezelconcentratie voor de diverse activiteiten zoals bemeten op de

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

101 / 200

verschillende meetlocaties op basis van de specifieke omstandigheden tijdens de
metingen (zie Hoofdstuk 4). Omdat de correctie voor de achtergrondconcentratie
voor alle metingen hetzelfde is, is deze niet opgenomen in de tabel. Verder is bij de
berekeningen van de asbestvezelconcentratie voor alle metingen uitgegaan van een
gemiddelde verontreinigingsgraad van het straalgrit, en is hier dus geen aparte
correctiefactor voor toegepast. Er zijn verschillende omrekeningsfactoren afgeleid
voor de verschillende situaties (handelingen met ongebruikt straalgrit, stralen of
handelingen met gebruikt straalgrit) om te komen van concentratie respirabel stof
(in mg/m3) naar een concentratie asbestvezels (in vezels/m3), en bovendien is de
omrekeningsfactor tijdens stralen afhankelijk van de gebruikte druk en grootte van
de straalnozzle.
Tabel 20: Afgeleide omrekeningsfactoren, in vezels/mg respirabel stof, en correctiefactoren
voor stoffigheid op basis van de experimenten met straalgrit
Correctie- StraalDruk x
Omrekening
Druk
factor
nozzle
nozzle opp.
vezels/mg
(bar)
stoffigheid (mm)
(bar x mm2) respirabel stof
2
10
10
1.000
36.700

Locatie

Type
activiteit

Type
straalgrit

Locatie 1A

Stralen

Asilicos

Locatie 1B

Stralen

Asilicos

1,6

Locatie 1B

Vullen

Asilicos

1

Locatie 1C

Stralen

Asilicos

1,6

8

8

512

9.900

Locatie 1C

Stralen

Asilicos

1,6

8

8,4

538

10.900

Locatie 1C

Vullen
Verontreinigd
gebied
Stralen

Asilicos

1

350.000

Asilicos

1,6

5.100

Excellent

1

Excellent

1

5.100

Excellent

1

5.100

Locatie 2B

Opruimen
Verontreinigd
gebied
Stralen

Asilicos

1,6

8

8

512

9.900

Locatie 2B

Stralen

Asilicos

2

12

8

1.152

48.500

Locatie 2B

Stralen

Asilicos

1,6

8

8,25

528

10.500

Locatie 2B

Vullen

Asilicos

1

Locatie 3

Stralen

Excellent

1

Locatie 3

Vullen

Excellent

1

35.0000

Locatie 3

Excellent

1

5.100

Excellent

1

5.100

Locatie 4

Opruimen
Verontreinigd
gebied
Stralen

Asilicos

1,6

Locatie 4

Vullen

Asilicos

1

350.000

Locatie 4

Opruimen

Asilicos

1,6

5.100

Locatie 1C
Locatie 2A
Locatie 2A
Locatie 2A

Locatie 3

6,5

6,75

285

3.100
350.000

12

8

1.152

48.500

350.000
10

8

8

8,5

800

544

23.700

11.100

Een fictief voorbeeld ter illustratie. De gemeten concentratie respirabel stof van
persoon X op locatie 1C tijdens straalwerkzaamheden (inwendige diameter van de
gebruikte straalnozzle was 8 mm, druk tijdens stralen was 8,4 bar) was 100 mg/m³.
Wanneer wordt uitgegaan van een gemiddelde verontreinigingsgraad (6 mg /kg ds)

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

102 / 200

van het straalgrit wordt de bijbehorende geschatte asbestvezelconcentratie dan
((100-correctiefactor achtergrondconcentratie) / correctiefactor stoffigheid) *
omrekeningsfactor asbestvezels/mg respirabel stof op basis van straalinstellingen =
((100 – 0,015) / 1,6 ) * 10.900 = 681.148 vezels/m³.

5.2

Geschatte concentratie asbestvezels voor activiteiten die zijn
bemeten in de meetstudie
Zoals is beschreven in paragraaf 4.1 zijn op basis van overeenkomsten en verschillen
tussen de verschillende activiteiten die zijn geïdentificeerd tijdens de inventarisatie
(zie Hoofdstuk 2) relevante (worst-case) activiteiten geselecteerd voor de
meetstudie, waarbij rekening is gehouden met mogelijkheden voor extrapolatie van
gegevens tussen activiteiten. De resultaten van dit onderzoek geven een beeld van
de blootstelling aan respirabel stof en asbestvezels tijdens de bemeten activiteiten
uitgaande van de omstandigheden zoals die van toepassing waren tijdens de
metingen. Tijdens de meetstudie zijn de metingen voor zover mogelijk onder worstcase omstandigheden uitgevoerd, en zijn taakgerichte metingen uitgevoerd tijdens
activiteiten waarbij op voorhand emissie van (respirabel) stof en dus blootstelling
wordt verwacht. Daarom is er bijvoorbeeld alleen gemeten tijdens daadwerkelijke
vulwerkzaamheden, terwijl een ketelboy over het algemeen maar een deel van een
werkdag een straalketel aan het vullen is. Dit geldt ook voor de metingen tijdens
straalwerkzaamheden (een straler is over het algemeen niet de gehele werkdag aan
het stralen) en opruimwerkzaamheden (er wordt over het algemeen niet gedurende
de gehele werkdag perslucht gebruikt om dingen schoon te blazen). Dit betekent
dat voor het kunnen schatten van de gemiddelde blootstelling gedurende een
werkdag aan zowel respirabel stof als asbestvezels voor de verschillende
taakgroepen zoals weergegeven in Tabel 1 aanvullende informatie nodig is over
bijvoorbeeld de omstandigheden waarin werkzaamheden worden uitgevoerd,
inclusief gegevens over de (gemiddelde) duur van activiteiten gedurende een
werkdag en welke (andere) activiteiten de verschillende groepen werknemers
(gemiddeld) tijdens een werkdag uitvoeren. Ook voor vergelijking met een
grenswaarde is het berekenen van een 8-uurs TGG blootstelling noodzakelijk. Dit lag
echter buiten de scope van het huidige onderzoek.
Met betrekking tot de dataset die is gebruikt voor het inschatten van de
asbestvezelconcentraties zijn dezelfde criteria in acht genomen als bij het
berekenen van de gemeten concentraties respirabel stof, en zijn dus de metingen
die zijn aangemerkt als uitschieter en de metingen met een afwijking in het debiet
groter dan 10% buiten beschouwing gelaten. Daarnaast zijn de metingen waarvan
er per activiteit slechts één binnen de verschillende soorten metingen zijn
verzameld ook buiten beschouwing gelaten. Deze laatste groep betreffen vier
metingen die zijn gedaan tijdens de activiteit schoonblazen op meetlocatie 4. De
beschikbare dataset bestaat daardoor uit 174 van de 201 verzamelde metingen.
In Figuur 27 is een overzicht gegeven van de geschatte taakgerichte concentraties
asbestvezels (in vezels/m³) voor de verschillende blootstellingsscenario’s zoals zijn

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

103 / 200

meegenomen in de meetstudie. In Figuur 28 wordt onderscheid gemaakt in
geschatte taakgerichte concentraties asbestvezels tijdens de uitvoering van de
verschillende activiteiten. Meer gedetailleerde informatie over de bijbehorende
niveaus is gegeven in Tabel 21.

Figuur 27: Overzicht van geschatte taakgerichte concentraties asbest (in vezels/m³) op basis
van de gecorrigeerde concentraties respirabel stof per blootstellingsscenario.

Zoals kan worden opgemaakt uit de beide figuren zijn de geschatte
asbestvezelconcentraties hoog tot zeer hoog, en is er net als bij de gemeten
concentraties respirabel stof sprake van een grote spreiding (variatie) in de
geschatte asbestvezelconcentraties. Over alle blootstellingsscenario’s heen is het
geometrisch gemiddelde van de geschatte asbestconcentraties 28.000 vezels/m³
(GSD 15, range 10-20.200.000 vezels/m³). Op basis van de geschatte
asbestvezelconcentraties, die voor 80-85% van de taakgerichte metingen ver boven
de grenswaarde liggen, kan worden verwacht dat wanneer deze gegevens worden
gebruikt om een 8-uurs TGG blootstelling over een werkdag te berekenen, een
substantieel deel hiervan boven de grenswaarde zal eindigen.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

104 / 200

Figuur 28: Overzicht van geschatte taakgerichte concentraties asbest (in vezels/m³) op basis
van de gecorrigeerde concentraties respirabel stof per activiteit.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

105 / 200

Tabel 21: Overzicht geschatte taakgerichte asbestvezelconcentraties (in vezels/m³) tijdens uitgevoerde activiteiten op basis van gemeten concentraties respirabel stof
Activiteit

Soort meting *

N

AM

GM

GSD

Min.

P10

P25

P50

P75

Totaal
1. Stralen

Totaal

174

360.000

28.000

15

10

880

3.900

28.000

260.000

Totaal

89

570.000

22.000

26

10

290

1.500

12.000

370.000 1.300.000 20.200.000

PAS - buiten kap

11 1.300.000 1.100.000

2,1

330.000

350.000

660.000

PAS - onder kap

22

4.600

2.000

4,9

40

190

880

STAT - binnen

28 1.300.000

420.000

3,4

83.000

93.000

180.000

STAT - buiten (<1 m)

20

12.000

2.100

9,6

10

130

590

2.300

9.500

47.000

75.000

STAT - buiten (>5 m)

8

1.000

770

2,7

90

90

570

1.100

1.600

1.700

1.700

1a.besloten

Totaal

53

400.000

22.000

22

40

660

1.600

11.000

350.000 1.400.000

4.000.000

ruimte

PAS - buiten kap

7 1.500.000 1.100.000

2,5

330.000

330.000

350.000 1.500.000 1.600.000 4.000.000

4.000.000

PAS - onder kap

15

4.800

2.600

4,5

40

660

1.400

STAT - binnen

15

670.000

420.000

2,9

83.000

92.000

200.000

STAT - buiten (<1 m)

11

13.000

2.700

7,9

190

240

290

2.600

27.000

29.000

66.000

STAT - buiten (>5 m)

5

1.000

910

1,8

420

420

710

860

1.500

1.700

1.700

48.000

520.000

1b. straaltent

2. Vullen

2a. vulsilo

P90

930.000 20.200.000

1400.000 1.600.000 1.600.000
2.500

7.400

Max.

11.000

4.000.000
21.000

320.000 1.100.000 1.300.000 20.200.000

3.300

8.800

11.000

12.000

370.000 1.300.000 1.300.000

1.800.000

Totaal

36

820.000

21.000

34

10

150

1.300

PAS - buiten kap

4

980.000

920.000

1,5

660.000

660.000

710.000

960.000 20.200.000

PAS - onder kap

7

4.200

1.200

5,7

150

150

190

1.200

STAT - binnen

13 2.000.000

430.000

4,2

93.000

130.000

160.000

260.000

STAT - buiten (<1 m)

9

11.000

1.600

13

10

10

1.100

1.900

5.800

75.000

75.000

STAT - buiten (>5 m)

3

1.000

570

5,2

90

90

90

1.300

1.700

1.700

1.700

Totaal

33

340.000

230.000

2,7

22.000

65.000

170.000

240.000

480.000

650.000

1.400.000

PAS - op revers

17

380.000

270.000

2,4

65.000

68.000

170.000

370.000

520.000

670.000

1.400.000

STAT - nabij stortpunt

16

300.000

190.000

3,0

22.000

26.000

130.000

230.000

350.000

640.000

1.200.000

Totaal

9

430.000

350.000

1,9

190.000

190.000

210.000

300.000

400.000 1.400.000

1.400.000

850.000 1.200.000 1.600.000
3.900

21.000

1.600.000
21.000

820.000 1.200.000 20.200.000

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Activiteit

106 / 200

Soort meting *

N

AM

GM

GSD

Min.

P10

P25

P50

PAS - op revers

4

630.000

490.000

2,2

210.000

210.000

290.000

P90

Max.

450.000

970.000 1.400.000

1.400.000

STAT - nabij stortpunt

5

270.000

260.000

1,4

190.000

190.000

Totaal

17

390.000

300.000

2,2

68.000

100.000

200.000

290.000

300.000

400.000

400.000

170.000

260.000

520.000

670.000

1.200.000

PAS - op revers

10

330.000

250.000

2,3

68.000

86.000

110.000

290.000

520.000

660.000

670.000

STAT - nabij stortpunt

7

460.000

380.000

2,0

200.000

200.000

210.000

260.000

640.000 1.200.000

1.200.000

2c.vulsilo

Totaal

7

120.000

74.000

2,8

22.000

22.000

26.000

65.000

200.000

380.000

380.000

en zakken

PAS - op revers

3

220.000

170.000

2,4

65.000

65.000

65.000

200.000

380.000

380.000

380.000

STAT - nabij stortpunt

4

45.000

40.000

1,8

22.000

22.000

24.000

43.000

67.000

73.000

73.000

3. Opruimen

PAS - op revers

12

83.000

50.000

2,9

5.900

19.000

28.000

54.000

94.000

100.000

410.000

3b. scheppen

PAS - op revers

6

32.000

25.000

2,3

5.900

5.900

19.000

28.000

44.000

67.000

67.000

3d. schoonblazen

PAS - op revers

6

130.000

99.000

2,2

40.000

40.000

63.000

94.000

100.000

410.000

410.000

6. Verontreinigd

Totaal

40

14.000

7.200

4,0

50

2.300

4.000

6.700

19.000

41.000

55.000

gebied

PAS - op revers

24

13.000

8.100

2,5

2.200

2.800

4.300

6.200

17.000

26.000

54.000

STAT - binnen

14

18.000

11.000

2,9

2.400

2.400

5.200

10.000

25.000

53.000

55.000

STAT - buiten (<1 m)

2

110

100

2,4

50

6a/d. verplaatsen

Totaal

22

18.000

9.700

3,3

2.200

2.400

2.900

8.400

26.000

53.000

55.000

/ inspectie

PAS - op revers

12

15.000

8.100

3,2

2.200

2.300

3.400

5.000

21.000

49.000

54.000

STAT - binnen

10

21.000

12.000

3,5

2.400

2.400

2.800

16.000

34.000

54.000

55.000

6c.afbreken

Totaal

18

8.500

5.000

4,7

50

180

5.000

6.600

12.000

19.000

20.000

steigermateriaal

PAS - op revers

12

9.900

8.200

1,9

2.800

4.500

5.100

6.600

16.000

19.000

20.000

STAT - binnen

4

8.600

8.200

1,4

5.200

5.200

6.600

8.700

11.000

12.000

12.000

2b. zakken

P75

180

STAT - buiten (<1 m)
2
110
100
2,4
50
180
N = aantal metingen, AM = rekenkundig gemiddelde, GM = geometrisch gemiddelde, GSD = geometrische standaarddeviatie, Min. = minimum, P10 = 10 percentiel, P25
= 25 percentiel, P50 = 50 percentiel (mediaan), P75 = 75 percentiel, P90 = 90 percentiel, Max = maximum.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

6

Inschatting van de
blootstellingsscenario

asbestvezelconcentratie

107 / 200

per

Op basis van de resultaten van de experimenten (zie Hoofdstuk 3), waaruit de relatie
respirabel stof versus respirabel asbest is bepaald, en de resultaten van de
meetstudie (zie Hoofdstuk 4), waarbij de blootstelling aan respirabel stof is gemeten
tijdens het uitvoeren van verschillende activiteiten, zijn asbestvezelconcentraties
geschat voor de verschillende activiteiten binnen de blootstellingsscenario’s die zijn
bemeten in de meetstudie (zie Tabel 21).
De getallen zoals gepresenteerd in Tabel 21 geven de geschatte taakgerichte
blootstelling aan asbestvezels weer wanneer gewerkt zou zijn met het
verontreinigde aluminiumsilicaat van Eurogrit met een verontreinigingsgraad van 6
mg/kg ds, onder de omstandigheden zoals van toepassing waren tijdens de
metingen. Deze waarden kunnen gebruikt worden om taakgerichte
asbestvezelconcentraties te schatten binnen de blootstellingsscenario’s. Daarnaast
kunnen verschillende omrekenfactoren gebruikt worden om te extrapoleren naar
andere omstandigheden. Denk daarbij aan tijdsduur per dag dat een activiteit wordt
uitgevoerd of het verschil tussen werken in een grote geventileerde ruimte of
werken in een niet geventileerde kleine ruimte. Ook is er tijdens de experimenten
zoals uitgevoerd binnen dit onderzoek een lineaire relatie tussen de hoeveelheid
asbest in het product en de hoeveelheid vezels in de lucht gevonden. Wanneer de
daadwerkelijke verontreinigingsgraad van het verontreinigde straalgrit dat binnen
een bedrijf is gebruikt bekend is, kan de genormaliseerde schatting op basis van 6
mg/kg ds gecorrigeerd worden naar het werkelijke asbestgehalte.
Uit de inventarisatie van omstandigheden van gebruik van het straalgrit bleek echter
dat er veel meer activiteiten in variërende omstandigheden hebben plaatsgevonden
binnen de geïdentificeerde blootstellingsscenario’s dan bemeten konden worden in
de meetstudie. Daarom wordt in dit hoofdstuk tevens een aanpak gepresenteerd
waarbij op basis van de resultaten van dit onderzoek voor verschillende situaties
een inschatting van de blootstelling aan asbest kan worden gemaakt. Hierbij wordt
onderscheid gemaakt tussen situaties waarbij bedrijfsspecifieke informatie met
betrekking tot blootstellingsgegevens voorhanden is en situaties waarin een meer
generieke aanpak wordt gevolgd. Deze aanpak is schematisch weergegeven in Figuur
29, en wordt in onderstaande paragrafen verder uitgewerkt. Wanneer de
asbestvezelconcentraties worden afgeleid van specifieke gegevens zijn de
schattingen het meest nauwkeurig. De methoden in Figuur 29 geven van links naar
rechts steeds meer onzekerheid. De meest accurate methode staat links
weergegeven en de meest onnauwkeurige methode rechts. Daarnaast zijn in Bijlage
4 een aantal voorbeelden van uitgewerkte blootstellingsprofielen opgenomen.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

108 / 200

Figuur 29: Schematisch overzicht aanpak voor in kaart brengen blootstelling aan asbest voor specifieke blootstellingsscenario’s

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

109 / 200

6.1

Inschatting van blootstelling aan asbestvezels op basis van
specifieke informatie over blootstelling aan respirabel stof

6.1.1

Beschikbaarheid respirabel stofmetingen
Binnen de meetstudie hebben we voor een aantal blootstellingsscenario’s de
respirabele stofconcentratie tijdens de uitvoering van specifieke activiteiten
bemeten. Blootstelling aan stof, waaronder respirabel stof, is een bekend
gezondheidsrisico bij straalactiviteiten. Hierdoor is het waarschijnlijk dat bedrijven
in het kader van de Risico Inventarisatie en Evaluatie (RI&E) zelf al de blootstelling
aan respirabel stof van hun werknemers in kaart hebben gebracht. Wanneer deze
specifieke gegevens beschikbaar zijn, kan de blootstelling aan asbest (voor bedrijven
die mogelijk hebben gewerkt met asbest-verontreinigd straalgrit) worden geschat
met behulp van de relevante omrekenfactoren die in dit onderzoek zijn bepaald (zie
Tabel 20 in paragraaf 5.2). Wanneer deze gegevens niet beschikbaar zijn is het
natuurlijk ook nog mogelijk om de blootstelling aan respirabel stof in specifieke
bedrijfssituaties te meten. Hierbij moet dan wel rekening gehouden worden met de
eigenschappen van het aluminiumsilicaat ten opzichte van de eigenschappen van
het gebruikte verontreinigde Eurogrit aluminiumsilicaat. Experimenten in dit
onderzoek hebben bijvoorbeeld aangetoond dat aluminiumsilicaat straalgrit van
Excellent en Eurogrit een vergelijkbare stoffigheid geven, terwijl Asilicos stoffiger is
tijdens stralen.

6.1.2

Beschikbaarheid inhaleerbaar stofmetingen als indicator voor respirabel
stof
Wanneer bedrijven, bijvoorbeeld in het kader van de RI&E, geen gegevens hebben
over de blootstelling aan respirabel stof, maar in plaats daarvan wel de blootstelling
aan inhaleerbaar stof van hun werknemers in kaart hebben gebracht, kunnen deze
blootstellingsgegevens ook worden gebruikt om een inschatting van de blootstelling
aan asbestvezels te maken. Hierbij dient echter eerst een omrekening plaats te
vinden van inhaleerbaar stof naar respirabel stof, omdat er anders sprake zou
kunnen zijn van een overschatting van de blootstelling aan asbestvezels. Een
dergelijke omrekening is in principe mogelijk, maar gaat wel gepaard met
onzekerheid. De relatie respirabel / inhaleerbaar stof is namelijk afhankelijk van het
soort activiteit, de mate van ventilatie en de afstand van de meting tot de activiteit
(bron). Hoe meer activiteit (en luchtwerveling), hoe meer grof stof er in de lucht
wordt gebracht. Er kan worden aangenomen dat op grotere afstand van de bron het
grove inhaleerbare stof meestal al is neergeslagen (gesedimenteerd), terwijl het
veel fijnere respirabele stof nog steeds in de lucht aanwezig is.
Echter, zowel tijdens Fase 1 (meetstudie tijdens opruimwerkzaamheden) als tijdens
Fase 2 (simulatie-experimenten tijdens stralen en vullen) zijn gelijktijdig
inhaleerbaar en respirabel stof gemeten. Voor de bepaling van de concentratie
inhaleerbaar stof kan namelijk gebruik worden gemaakt van dezelfde Nuclepore
filters die zijn gebruikt voor de analyse op asbestvezels. De beladen Nuclepore filters

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

110 / 200

zijn hiervoor eerst gewogen op een microbalans, waarna het aanwezige
inhaleerbaar stof van de filters is gespoeld. Na drogen bij kamertemperatuur zijn de
filters opnieuw gewogen. Op basis van deze set metingen is gekeken naar de relatie
tussen gemeten concentraties inhaleerbaar stof en respirabel stof over een groot
concentratiebereik (0,1-10.000 mg/m3) (zie Figuur 30). De omstandigheden van de
metingen waren iedere keer anders. Zo zijn de metingen uitgevoerd bij drie
verschillende activiteiten: vullen in een experimentele setting, stralen (hoge
druk/hoog verbruik, hoge druk/laag verbruik en lage druk/laag verbruik) in een
experimentele setting, en opruimactiviteiten (scheppen en vegen) onder
praktijkomstandigheden. Daarnaast zijn de vulexperimenten uitgevoerd met
ongebruikt straalgrit, en zijn de opruimwerkzaamheden uitgevoerd met gebruikt
straalgrit. De verhouding tussen de gemeten concentraties inhaleerbaar stof en
respirabel stof blijkt redelijk constant te zijn over de verschillende situaties,
waardoor de regressievergelijking in Figuur 30 kan worden gebruikt om voor deze
blootstellingsscenario’s op basis van een bekende concentratie inhaleerbaar stof de
bijbehorende concentratie respirabel stof te schatten. Deze geschatte concentratie
respirabel stof kan dan weer worden gebruikt om op basis van de omrekenfactoren
zoals weergegeven in Tabel 20 (zie paragraaf 5.2) een inschatting te maken van de
concentratie asbestvezels.

Figuur 30: Respirabele stofconcentratie uitgezet tegen de inhaleerbare stofconcentratie.

6.1.3

Inschatting blootstelling aan inhaleerbaar stof als indicator voor respirabel
stof
Als voor een bepaald blootstellingscenario zowel de concentratie inhaleerbaar stof
als de concentratie respirabel stof niet bekend is, kan als laatste optie voor in ieder

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

111 / 200

geval een aantal activiteiten met bijvoorbeeld behulp van de Advanced REACH Tool
(ART) de blootstelling aan inhaleerbaar stof worden ingeschat (Fransman et al.,
2011). ART is een blootstellingsmodel dat in de Europese wetgeving is geaccepteerd
als model voor het schatten van blootstelling aan onder andere (inhaleerbaar) stof
(ECHA, 2008).
Het gebruik van ART voor het schatten van blootstelling aan inhaleerbaar stof (dat
omgerekend kan worden naar respirabel stof) is met name relevant voor situaties
waarbij men geïnteresseerd is in het schatten van blootstelling dichtbij de bron
(‘near field’), omdat in deze situaties kan worden aangenomen dat de verhouding
inhaleerbaar stof versus respirabel stof vergelijkbaar is (zie hierboven). Er wordt
aangenomen dat dichtbij de bron voldoende luchtwerveling aanwezig is zodat ook
het inhaleerbare stof dat vrijkomt in de lucht blijft en niet meteen neerslaat. Op
grotere afstand van de bron zal, afhankelijk van de omstandigheden (zoals mate van
ventilatie dan wel mate van luchtwerveling), de verhouding inhaleerbaar stof versus
respirabel stof (over het algemeen) anders worden. Oftewel: op grotere afstand van
de bron neemt de concentratie respirabel stof in vergelijking tot de concentratie
inhaleerbaar stof over het algemeen toe.

6.2

Inschatting van blootstelling aan asbestvezels op basis van
blootstellingsfactoren
Wanneer de specifieke bedrijfssituatie niet is onderzocht in deze studie, en er voor
deze bedrijfssituatie ook geen gegevens over blootstelling aan respirabel stof (of
inhaleerbaar stof) voorhanden zijn, is de enige andere mogelijkheid om een
inschatting te maken van de blootstelling aan de hand van extrapolatie met behulp
van kennis over de invloed van determinanten van blootstelling (factoren die een
effect hebben op blootstelling). Deze methode gaat echter gepaard met
onzekerheid en dient alleen te worden ingezet als geen van bovenstaande
methodes te gebruiken zijn. Hieronder staan een aantal relevante
blootstellingsfactoren en hun effecten beschreven. Hierbij moet wel worden
opgemerkt dat de kennis over het effect van deze factoren met name is gebaseerd
op informatie met betrekking tot blootstelling aan inhaleerbaar stof. Er wordt
echter aangenomen dat, met name met betrekking tot blootstellingssituaties dicht
bij de bron (<1 meter, near field), het effect van blootstellingsfactoren op de
aanwezige concentratie respirabel stof vergelijkbaar zal zijn.

6.2.1

Tijdsduur
De beschreven concentraties in dit onderzoek betreffen taakgerichte metingen. De
gemeten concentraties zijn daardoor van toepassing op omstandigheden waarin de
activiteit gedurende de gehele werkdag wordt uitgevoerd. Wanneer een bepaalde
activiteit in plaats van acht uur per dag slechts één uur per dag wordt uitgevoerd,
zal de gemiddelde concentratie gedurende de werkdag 1/8e zijn ten opzichte van de
gemeten taakgerichte concentratie. Hierbij wordt er vanuit gegaan dat gedurende

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

112 / 200

de resterende zeven uur geen sprake is van blootstelling aan respirabel stof (op
niveaus boven de achtergrondconcentratie).

6.2.2

Factoren gerelateerd aan de manier van uitvoeren van de activiteit
Vaak is niet zozeer de activiteit die wordt uitgevoerd bepalend voor de mate van
blootstelling, maar bepaalt met name de manier waarop of de omstandigheden
waarbij de activiteit wordt uitgevoerd de mate van blootstelling tijdens een
activiteit.

6.2.2.1

Straalwerkzaamheden
Binnen het ART-model is geen activiteit-categorie (binnen ART ‘activity class’ (AC)
genoemd) beschikbaar waarmee direct de blootstelling aan het straalmiddel tijdens
stralen kan worden ingeschat, omdat met de betreffende activiteit-categorie
(namelijk ‘abrasive blasting’) ontwikkeld is voor het schatten van de blootstelling
aan (stoffen in) de verwijderde coating in plaats van blootstelling aan het
straalmiddel. De invloed van de onderliggende parameters die van invloed zijn op
de blootstelling worden echter vergelijkbaar geacht. Deze parameters betreffen:
- de grootte van het bewerkte oppervlak per tijdseenheid, waarbij ten opzichte
van een klein oppervlak een groot oppervlak resulteert in een factor 3 hogere
blootstelling en een zeer groot oppervlak in een factor 10 hogere blootstelling;
- droog of nat stralen, waarbij nat stralen in een factor 3 lagere blootstelling
resulteert;
- de straalrichting, waarbij ten opzichte van een combinatie van horizontaal en
neerwaarts (naar beneden gericht) stralen het in alle richtingen stralen in een
factor 3 hogere blootstelling resulteert, en alleen neerwaarts stralen in een
factor 3 lagere blootstelling.
Verder blijkt uit de resultaten van de simulatie-experimenten dat zowel bij een
toename van de druk waarmee het straalgrit wordt gestraald als bij een toename
van de inwendige diameter van de straalnozzle (als maat voor verbruik) de
hoeveelheid stof dat vrijkomt toeneemt. Daarnaast wordt aangenomen dat ook de
verhouding perslucht/straalgrit waarmee wordt gestraald (het bedrijfsmengsel) en
de vorm van het object dat wordt gestraald (ook wel spuitbeeld genoemd),
bijvoorbeeld een vlak oppervlak ten opzichte van een object met een zekere ronding
(zoals een tankwand), van invloed zijn op de mate dat stof vrijkomt tijdens stralen.

6.2.2.2

Vulwerkzaamheden dan wel storten als onderdeel van transport
Het vullen van reservoirs/straalketels met dan wel het storten van straalgrit komt
het meest overeen met de activiteit-categorie transfer van poeders (‘transfer of
powders, granules, or pelletized material’) (Fransman et al., 2011). De parameters
waarvan wordt aangenomen dat deze van invloed zijn op de mate van blootstelling
bij het uitvoeren van dergelijke werkzaamheden zijn:
- de hoeveelheid materiaal per tijdseenheid, waarbij het storten van grote
hoeveelheden (via bigbags) tot hogere blootstelling leidt dan het storten van
kleinere hoeveelheden.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

113 / 200

- de manier van omgang met het materiaal, waarbij een voorzichtige manier van
vullen/storten resulteert in een factor 3 lagere blootstelling ten opzichte van
routinematig storten;
- de valhoogte, waarbij een valhoogte van 0,5 meter of meer resulteert in een
factor 3 hogere blootstelling dan een valhoogte van minder dan 0,5 meter;
- de mate van afscherming van het proces (bijvoorbeeld via een stortslurf), waarbij
afscherming resulteert in een factor 3 lagere blootstelling ten opzichte van een
open proces.
6.2.2.3

Opruimwerkzaamheden
Zowel het (op)scheppen van straalgrit als het opzuigen van straalgrit worden binnen
het ART-model gezien als een vorm van verplaatsen van poeders (‘transfer of
powders) (zie paragraaf 6.2.2.2).
De hoeveelheid straalgrit die wordt opgeruimd is van invloed op de blootstelling.
Hoe meer straalgrit per tijdseenheid wordt opgeruimd hoe hoger de blootstelling.
Daarnaast is de manier van opruimen ook belangrijk. Wanneer eenzelfde
hoeveelheid straalgrit wordt opgezogen in plaats van opgeschept wordt een factor
30 lagere blootstelling verwacht.
Met betrekking tot het in beweging brengen dan wel agiteren van een aanwezige
verontreiniging (vegen of schoonblazen) in de vorm van (gebruikt) straalgrit of stof
waardoor stofdeeltjes in de lucht worden gebracht (AC ‘movement and agitation of
powders, granules or pelletized material’), worden de volgende parameters
meegenomen bij het schatten van de blootstelling:
- de hoeveelheid van het materiaal, waarbij ten opzichte van het in beweging
brengen van 1-10 kg per tijdseenheid het in beweging brengen van 10-100 kg per
tijdseenheid resulteert in een factor 3 hogere blootstelling, en het in beweging
brengen van 0,1-1 kg resulteert in een factor 3 lagere blootstelling;
- de mate van in beweging brengen van het materiaal, waarbij ten opzichte van
vegen (matig agitatieniveau) het toepassen van perslucht (hoog agitatieniveau)
resulteert in een factor 30 hogere blootstelling.
- de mate van afscherming van het proces, waarbij het tegengaan van het in
contact komen van het materiaal met de aangrenzende lucht ten opzichte van
een open proces resulteert in een factor 3 lagere blootstelling.
Voor het transporteren van objecten die aan de buitenkant verontreinigd zijn met
straalgritstof, bijvoorbeeld het verplaatsen van apparatuur of het vervoer van
zakken/silo’s (‘handling of contaminated solid objects’), worden de volgende
parameters meegenomen bij het schatten van de blootstelling:
- de mate van verontreiniging, waarbij ten opzichte van het hanteren van zwaar
verontreinigde objecten (een dikke laag zichtbaar stof) het hanteren van
zichtbaar verontreinigde objecten (bedekt met een laagje gesedimenteerd stof
afkomstig van stoffige activiteiten in de omgeving) in een factor 3 lagere
blootstelling resulteert, het hanteren van objecten met een beperkte
verontreiniging (een laag zichtbaar stof) in een factor 10 lagere blootstelling

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

114 / 200

resulteert, en het hanteren van objecten met een lichte verontreiniging (een dun
laagje zichtbaar stof) in een factor 30 lagere blootstelling resulteert;
- de manier van werken, waarbij voorzichtig werken in een factor 3 lagere
blootstelling resulteert ten opzichte van een normale manier van werken, en
werken op een manier die afwijkt van reguliere werkprocedures en waar grote
hoeveelheden energie aan te pas komen in een factor 3 hogere blootstelling
resulteert.
6.2.2.4

Werkzaamheden in verontreinigd gebied
Binnen het ART-model zijn verschillende activiteit-categorieën relevant met
betrekking tot het identificeren van parameters die van invloed zijn op de mate van
blootstelling tijdens werkzaamheden die kunnen worden uitgevoerd in
verontreinigd gebied (Fransman et al., 2011).
Met betrekking tot het hanteren van objecten die aan de buitenkant verontreinigd
zijn (AC ‘handling of contaminated solid objects’) wordt aangenomen dat de mate
van verontreiniging van deze objecten over het algemeen minder zal zijn dan tijdens
opruimwerkzaamheden, maar worden verder ook de parameters mate van
verontreiniging en manier van werken relevant geacht voor het schatten van de
blootstelling (zie paragraaf 6.2.2.3).
Bij activiteiten waarbij door het in beweging brengen dan wel agiteren van een
aanwezige verontreiniging in de vorm van (ongebruikt of gebruikt) straalgrit of stof
stofdeeltjes in de lucht worden gebracht (AC ‘movement and agitation of powders,
granules or pelletized material’) worden de parameters hoeveelheid van het
materiaal, mate van in beweging brengen van het materiaal en mate van
afscherming van het proces relevant geacht voor het schatten van de blootstelling
(zie paragraaf 6.2.2.3). Het verschil in mate van stofemissie tussen inspectiewerk en
opruimwerkzaamheden wordt met name veroorzaakt door de hoeveelheid
materiaal dat in beweging wordt gebracht.

6.2.3

Bronmaatregelen
Bronmaatregelen beschrijven technische beheersmaatregelen die dichtbij de bron
worden toegepast om de emissie van stoffen aan de bron en daarmee de
blootstelling te reduceren. Bronmaatregelen die relevant zijn voor de activiteiten
rondom straalgrit zijn onder andere bevochtigen van het materiaal, lokale
beheersmaatregelen en afschermen van de bron.

6.2.3.1

Bevochtigen
Bij het schatten van blootstelling aan (inhaleerbaar) stof gaat het ART-model er
vanuit dat wanneer het vochtgehalte van het product groter is dan 5%, de potentie
voor stofemissie met 90% wordt gereduceerd (factor 10 lager) in vergelijking tot het
werken met een droog product. Wanneer het vochtgehalte van het product >10%
is, wordt deze reductie zelfs 99% (factor 100 lager).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

115 / 200

Resultaten van een eerdere oriënterende studie laten zien dat met een geringe
bodemvochtigheid (5-10%, normaal voor veldvochtige grond) de asbestvezelemissie
met minstens een factor 10-20 wordt gereduceerd ten opzichte van droge grond
(Tromp, 2002; Swartjes & Tromp 2008). Daarnaast werd in een studie in de
wegenbouw bij een vochtgehalte van 5-10% een reductie van de concentratie
respirabel stof van minimaal een factor 10 waargenomen (Spoelstra, Tempelman &
Arzoni, 2001).
Het voorkomen dan wel beheersen van stofemissie door middel van bevochtigen
door bijvoorbeeld een waternevel toe te passen is in de praktijk, zeker tijdens
straalwerkzaamheden, veelal geen optie in verband met corrosie.
6.2.3.2

Lokale beheersmaatregelen
Voor verschillende vormen van lokale beheersmaatregelen is de mate van
blootstellingsreductie die het toepassen van deze beheersmaatregelen ten opzichte
van een situatie waarin geen lokale beheersmaatregelen worden toegepast afgeleid
(Fransman et al., 2011).
In paragraaf 6.2.3.1. is al beschreven dat het bevochtigen van het product voordat
de activiteit wordt uitgevoerd een goede methode is om blootstelling te verlagen.
Daarnaast is het ook mogelijk om tijdens het uitvoeren van een activiteit het
materiaal op het punt waar de stofemissie ontstaat te bevochtigen. In dat geval
wordt een reductiefactor van 10 toegepast.
Voor het toepassen van een eenvoudige afscherming (insluiting of omhulling van de
bron zonder ventilatie, bijvoorbeeld door middel van een klep of deksel of een zak
rond een overdrachtspunt, die niet luchtdicht is afgesloten maar ook niet wordt
geopend tijdens de activiteit), wordt een reductiefactor van 10 toegepast, terwijl
voor een zeer geavanceerde afscherming (een volledig gesloten systeem) een
reductiefactor van 1000 wordt toegepast.
Met betrekking tot lokale afzuiging zijn er verschillende opties mogelijk. Wanneer
een beweegbare / flexibele lokale afzuiging wordt toegepast, waarbij niet kan
worden voorkomen dat er werkzaamheden worden uitgevoerd buiten het bereik
van het systeem en het gedrag van de werknemer de effectiviteit van het systeem
kan beïnvloeden wordt uitgegaan van een reductiefactor van 2. Wanneer een vaste
opvangkap in de nabijheid van en gericht op de emissiebron wordt toegepast,
waarbij het ontwerp zodanig is dat het werk wordt uitgevoerd binnen het bereik van
het systeem wordt uitgegaan van een reductiefactor van 10. Ook in geval van ‘ontool’ extractie, waarbij de afzuiging is geïntegreerd in een proces of apparatuur die
niet kunnen worden gescheiden van de primaire emissiebron, wordt ook uitgegaan
van een reductiefactor van 10.
Bij gebruik van een ‘glove box’ zonder verdere specificaties wordt uitgegaan van een
reductiefactor van 1000. Er wordt aangenomen dat een straalkabinet, waarbij de
straalnozzle en het te stralen object zich in het kabinet bevinden en de straler zich

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

116 / 200

buiten het kabinet bevindt en met behulp van handschoenen de straalnozzle kan
bedienen, vergelijkbaar is met een laag specificatie ’glove box’.
6.2.3.3

Afscherming
Wanneer een bron gedeeltelijk wordt gescheiden van de werkomgeving door de
bron in een aparte ruimte te isoleren (bijvoorbeeld met open deuren en / of ramen
naar het aangrenzende gebied) (in ART ‘segregation’ genoemd), deze ruimte niet
wordt betreden door de werknemer en deze ruimte niet actief wordt geventileerd,
wordt uitgegaan van een reductiefactor van 3 van de concentratie ten opzichte van
een situatie zonder afscheiding. Wanneer de bron echter compleet wordt
afgescheiden zonder verdere ventilatie of de afgescheiden ruimte gedeeltelijk
wordt geventileerd wordt uitgegaan van een reductiefactor van 3. Wanneer de bron
compleet wordt afgeschermd, deze ruimte wordt geventileerd en recirculerende
lucht wordt gefiltreerd wordt uitgegaan van een reductiefactor van 10.
Naast dat de bron kan worden gescheiden van de werkomgeving, kan er ook (of in
aanvulling op de segregatie) voor worden gekozen om de persoon af te schermen
van de bron. In geval van een gedeeltelijke afscherming van de persoon zonder
actieve ventilatie, bijvoorbeeld doordat de persoon zich in een cabine of ruimte
bevindt die door middel van open ramen of een deur in contact staat met de
werkomgeving waar de bron zich bevindt, wordt uitgegaan van een reductiefactor
3 van de concentratie ten opzichte van een situatie zonder afscheiding. Wanneer de
persoon volledig is afgescheiden van de bron en de ruimte waar de persoon zich in
bevindt wordt geventileerd wordt uitgegaan van een reductiefactor van 10.

6.2.4

Verdunning van de concentratie in de lucht
De mate van verdunning van de concentratie asbestvezels in de lucht is onder
andere afhankelijk van de grootte van de ruimte, de mate van ventilatie, de afstand
tot de bron en of het een binnen- of een buitensituatie betreft.
Verdunningsfactoren op basis van grootte van de ruimte, ventilatievoud, afstand tot
de bron (near-field (NF) ≤1 meter, far field (FF) >1 meter) en buitensituaties zijn in
detail beschreven door Cherrie et al. (2011) en samengevat door Fransman et al.
(2011), en worden hier daarom beperkt toegelicht.

6.2.4.1 Ventilatie
6.2.4.1.1 (Ruimte)ventilatie
Met ventileren wordt in deze casus het verversen van de lucht in de ruimte bedoeld,
en niet het forceren van ventilatie door het plaatsen van bijvoorbeeld ventilatoren.
Het plaatsen van ventilatoren zal namelijk zorgen voor opwerveling van stof (met
daarin de asbestvezels) en is onwenselijk. In de literatuur zijn simulatiestudies
beschreven waarbij werd gevarieerd met het volume van en het ventilatievoud in
de ruimte. Uit deze studies blijkt dat met name in kleine ruimtes de blootstelling
met ongeveer een factor 5 verminderd wanneer er wordt geventileerd ten opzichte
van een situatie zonder ventilatie (Fransman et al., 2011).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

117 / 200

6.2.4.1.2 Buitensituaties
Het is bekend dat de concentratie asbestvezels snel lager wordt in een
buitensituatie. De mate van verdunning is onder andere afhankelijk van de afstand
tot de bron (zie 6.2.4.2), de windsnelheid, en de mate van beschutting. In het open
veld zal de invloed van wind groter zijn dan op een beschutte plek.
6.2.4.2

Afstand tot de bron
Respirabele asbestvezels verspreiden zich relatief snel en vermengen zich met de
omgevingslucht, waardoor verdunning ontstaat. Dat betekent dat de concentraties
snel zullen verminderen wanneer de afstand ten opzichte van de uitgevoerde
activiteit toeneemt. Dit blijkt ook uit de resultaten van de metingen die zijn verricht
tijdens de meetstudie. De stationaire meetpunten die zich op iets grotere afstand
van de activiteiten bevonden laten duidelijk lagere waarden zien dan de stationaire
meetpunten op kleinere afstand tot de bron. Verder is een duidelijke trend zichtbaar
tussen persoonlijke metingen (dicht bij de bron), stationaire metingen iets verder
van de bron maar in dezelfde ruimte als de bron, en stationaire metingen buiten de
ruimte op kleiner dan 1 meter en meer dan 5 meter afstand van de opening van die
ruimte. Hoe verder van de bron, hoe lager de blootstelling.

6.2.5

Adembescherming en andere persoonlijke beschermingsmiddelen
De asbestvezels zoals onderzocht in deze studie zijn potentieel schadelijk via
inademing en komen dus het lichaam binnen via de longen. In eerste instantie moet
de concentratie in de lucht zoveel mogelijk worden beperkt door het gebruik van
bronmaatregelen (zoals hierboven beschreven), maar indien dat niet mogelijk is
kunnen werknemers zich beschermen tegen inademing van asbestvezels door het
dragen van adembeschermingsmiddelen. Er zijn veel verschillende typen
adembeschermingsmiddelen en deze middelen hebben allemaal verschillende
beschermingsfactoren. Deze beschermingsfactoren worden uitgedrukt in nominale
beschermingsfactoren (‘nominal protection factors’ (NPF), welke onder
experimentele omstandigheden worden bepaald), ‘workplace protection factors’
(WPF, die onder werkplekomstandigheden worden bepaald), en toegekende
beschermingsfactoren (‘assigned protection factors’ (APF), waarbij rekening wordt
gehouden met variatie in gebruik en onderhoud van de middelen). De toegekende
beschermingsfactoren (APF) zijn hier het meest relevant, omdat deze de
beschermingsfactoren
in
praktijksituaties
weergeven.
Of
deze
beschermingsfactoren daadwerkelijk bereikt worden is weer afhankelijk van onder
andere het gebruik en onderhoud van de betreffende middelen.
In paragraaf 4.4.3 is beschreven welke beschermingsfactoren er gevonden zijn voor
de straalkappen die veelvuldig worden gebruikt tijdens straalwerkzaamheden. Deze
factoren zijn gebaseerd op gegevens die in de praktijk zijn verzameld, en worden
daarom werkplek beschermingsfactoren genoemd (‘workplace protection factors’
(WPF). De gevonden gemiddelde beschermingsfactor van de straalkap is vele malen
lager dan de nominale beschermingsfactor van 1000.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

118 / 200

Uit de inventarisatie blijkt dat ook mondkapjes dan wel halfgelaatsmasker (FFP3 /
P3) veelvuldig worden gebruikt in situaties waar met ongebruikt of gebruikt
straalgrit gewerkt wordt. Het op een goede manier dragen van een goed
onderhouden (halfgelaats)masker met P3-filter zorgt potentieel al voor een reductie
van minimaal een factor 10 (APF), en biedt dus 90% bescherming tegen stof en
asbestvezels (Fransman et al., 2011). Hiermee beschermt de werknemer zich niet
alleen tegen asbest, maar ook tegen inhaleerbaar / respirabel stof en andere type
vezels.
Wanneer wegwerpkleding wordt gedragen zal hierdoor verspreiding van de
verontreiniging naar andere plekken dan de werkplek waar bepaalde
werkzaamheden worden verricht worden voorkomen.

6.3

Geschatte asbestvezelconcentraties
blootstellingscenario’s

voor

geïdentificeerde

Zoals al eerder beschreven is het binnen dit onderzoek niet mogelijk gebleken alle
geïnventariseerde blootstellingscenario’s mee te nemen in de meetstudie. Enerzijds
waren er teveel verschillende blootstellingscenario’s en anderzijds bleken sommige
activiteiten met een verwachte hoge blootstelling binnen bepaalde
blootstellingsscenario’s zo sporadisch voor te komen dat het niet mogelijk bleek
deze in de periode van de meetstudie te bemeten. Hieronder volgt een overzicht
van de geschatte blootstelling aan asbest voor elk van de blootstellingsscenario’s op
basis van enkele veel voorkomende combinaties van activiteiten en
omstandigheden, waarbij de geschatte asbestvezelconcentraties zoals
weergegeven in Tabel 21 als uitgangspunt zijn genomen. Met behulp van experts op
het gebied van arbeidshygiëne en de beschreven aanpak (zie Figuur 29) zouden
bedrijven in staat moeten zijn om voor de specifieke situaties die zich in het bedrijf
hebben voorgedaan een blootstellingsschatting te maken.
Voor sommige activiteiten is aanvullende informatie uit externe bronnen
beschikbaar. Tijdens de inventarisatie is namelijk aan bedrijven gevraagd of zij
bestaande gegevens met betrekking tot blootstelling aan respirabel stof en/of
asbest ten tijde van of voor het incident met het verontreinigde straalgrit zouden
willen delen. Deze uitvraag heeft een groot aantal gegevens opgeleverd met
betrekking tot het in kaart brengen van asbestverontreinigingen in verschillende
situaties. De verkregen gegevens zijn geëvalueerd op relevantie, en zijn indien
mogelijk gebruikt ter ondersteuning van de schatting van de blootstelling aan asbest
voor een aantal blootstellingsscenario’s. De informatie uit deze (vaak
vertrouwelijke) bronnen is meegenomen in de inschatting van de
asbestvezelconcentraties voor de verschillende blootstellingsscenario’s.
Bij het weergeven van de geschatte taakgerichte asbestvezelconcentraties in de
paragrafen hieronder ligt de nadruk op de geschatte persoonlijke
asbestvezelconcentraties (op basis van de PAS-metingen). Hierbij worden met name
de geometrisch gemiddelde geschatte asbestvezelconcentratie en het 90-percentiel

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

119 / 200

van de geschatte distributie voor een bepaalde meetset (per blootstellingsscenario
dan wel activiteit) weergegeven. Deze gegevens worden het meest relevant geacht
voor het in kaart brengen van de blootstelling aan asbestvezels tijdens
werkzaamheden met verontreinigd straalgrit met het oog op het bepalen van
eventuele gezondheidsrisico’s.
Daarnaast moet worden opgemerkt dat de weergegeven geschatte
asbestvezelconcentraties niet zijn gecorrigeerd voor de achtergrondconcentratie.
Deze correctie is niet uitgevoerd omdat een (zeer klein) aantal van de geschatte
asbestvezelconcentraties onder de indicatieve maximale achtergrondconcentratie
van 57 vezels/m³ voor asbestvezels groter dan 5 μm ligt, welke is afgeleid op basis
van door TNO in 2016 uitgevoerde asbestvezelconcentratiemetingen in de
buitenlucht (Tromp & Spaan, 2018).

6.3.1

Stralen
De geschatte persoonlijke asbestvezelconcentraties tijdens stralen zijn hoog en
variëren sterk. De geschatte concentraties buiten de straalkap variëren tussen
330.000 en 4.000.000 vezels/m³. Tijdens straalwerkzaamheden wordt een straalpak
inclusief straalkap met onafhankelijke lucht gedragen. De geschatte
asbestvezelconcentraties tijdens persoonlijke metingen onder de straalkap liggen
tussen de 40 en 21.000 vezels/m³.
De geschatte asbestvezelconcentratie op basis van taakgerichte metingen naar
respirabel stof onder de straalkap van stralers die werkten onder verschillende
omstandigheden, waaronder worst-case omstandigheden waarbij werd gestraald
met hoge druk en hoog verbruik, was gemiddeld (GM) rond 2.000 vezels/m3 en in
90% van de gevallen minder dan ongeveer 11.000 vezels/m3. De geschatte
gemiddelde asbestvezelconcentratie voor personen die aan het werk waren in
besloten ruimtes (een straalcabine dan wel een tank) was over het algemeen iets
hoger dan die voor personen die aan het werk waren in een straaltent (GM 2.600
versus 1.200 vezels/m³), maar de spreiding in geschatte asbestvezelconcentraties
was kleiner voor personen werkzaam in een besloten ruimte in vergelijking met een
straaltent (90-percentiel 11.000 versus 21.000 vezels/m³). Dit hangt waarschijnlijk
samen met de grootte van de ruimte (de besloten ruimtes waren over het algemeen
groter dan de straaltenten) en de mate van ventilatie van de ruimte, waarbij in het
geval van de straaltenten meer sprake is van natuurlijke ventilatie (verspreiding naar
buiten) omdat deze minder hermetisch afgesloten zijn.
Wanneer gestraald zou zijn in buitensituaties of in straalcabines met optimale
ventilatie (want deze was tijdens de meetstudie in de straalcabines verlaagd om de
worst-case omstandigheden na te bootsen) zouden de geschatte
asbestvezelconcentraties onder de straalkap waarschijnlijk enkele factoren lager
zijn.
Bovenstaande schattingen zijn gebaseerd op taakgerichte metingen. Wanneer er
vanuit wordt gegaan dat stralers gemiddeld zes uur per dag onder deze

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

120 / 200

omstandigheden aan het werk zijn, en wordt aangenomen dat zij gedurende de rest
van de dag geen activiteiten hebben uitgevoerd waarbij blootstelling aan asbest
plaats heeft gevonden, zal de geschatte 8-urige tijdgewogen blootstelling van de
straler onder de straalkap gemiddeld (GM) 1.500 vezels/m³ en in 90% van de
gevallen minder dan 8.300 vezels/m³ bedragen.
Tijdens de meetstudie droegen enkele stralers een mondkapje onder hun straalkap
voor extra bescherming. Uitgaande van maximaal zes uur effectief stralen en een
P3-masker met een APF van 10 zal de geschatte 8-urige tijdgewogen blootstelling
van de straler onder de straalkap in dat geval gemiddeld (GM) 150 vezels/m³ en in
90% van de gevallen minder dan 830 vezels/m³ bedragen.
Tijdens zowel de simulatie-experimenten als de meetstudie zijn alleen situaties
waarbij stalen objecten werden gestraald bemeten. Bij de inventarisatie is
aangegeven dat het stralen van beton beperkt voorkomt, en dat bij het stralen van
beton veelal een lagere druk wordt toegepast dan bij staalconstructies. In verband
met de lagere toegepaste druk tijdens stralen, wordt op basis van de experimenten
zoals beschreven in hoofdstuk 3 aangenomen dat tijdens het stralen van beton over
het algemeen minder blootstelling aan asbestvezels zal optreden dan tijdens het
stralen van staal. Daarnaast wordt verwacht dat er tijdens het stralen van beton
relatief meer stof zal ontstaan doordat tijdens het stralen ook het beton deels kapot
zal gaan. Hoeveel extra stof dit betreft kan niet worden aangegeven, dus er kan geen
extra factor voor de mate van stoffigheid tijdens het stralen van beton worden
afgeleid. Wanneer op basis van de omrekenfactoren zoals verkregen door middel
van dit onderzoek de asbestvezelconcentratie tijdens het stralen van beton wordt
ingeschat zal dit een overschatting van de blootstelling opleveren.
In Bijlage 4 is een voorbeeld van een blootstellingsprofiel voor een straler
uitgewerkt.

6.3.2

Vullen van reservoirs/ketels van straalapparatuur
Uit de inventarisatie blijkt dat de omstandigheden tijdens het vullen van
reservoirs/straalketels enorm kunnen verschillen. Denk hierbij aan variaties in duur
van de werkzaamheden (van enkele minuten tot enkele uren), hoeveelheid gebruikt
straalgrit (vullen van emmers, ketels tot ruim 200 kg of silo’s of bulkvrachtauto’s tot
10.000 kg), manier van vullen (handmatig uit zakken, handmatig vanuit een vulsilo
of automatisch vanuit een vulsilo), het toepassen van afzuiging of een stortslurf bij
de vulmond/opening, de locatie (binnen in een kleine niet-geventileerde ruimte of
buiten in de open lucht) en het gebruik van adembescherming (geen
adembescherming, een masker met (FF)P3 filter of een halfgelaatsmasker). Al deze
factoren zullen van invloed zijn op de uiteindelijke geschatte blootstelling.
In deze studie is het vullen vooral onder worst-case omstandigheden bemeten. De
gemeten concentraties respirabel stof waren vergeleken met de concentraties
tijdens stralen relatief beperkt. Het gehalte asbestvezels per mg respirabel stof is
echter vele malen hoger in geval van het vullen van ongebruikt straalgrit versus het

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

121 / 200

respirabel stof dat vrijkomt tijdens stralen. De gemiddelde (GM) geschatte
taakgerichte asbestconcentratie tijdens het vullen vanuit een vulsilo in een
binnensituatie was ongeveer 490.000 vezels/m3 en in 90% van de gevallen was de
geschatte concentratie minder dan 1.400.000 vezels/m3. De hoogste geschatte
asbestvezelconcentratie tijdens vulwerkzaamheden is 8.600.000 vezels/m³. Hierbij
moet vermeld worden dat dit gemeten is tijdens worst-case omstandigheden
(binnen is in zeer korte tijd (1,5 minuut) een zeer grote hoeveelheid (1.000 kg)
straalgrit van relatief grote hoogte in een vulsilo met een relatief grote vulopening
gestort). Omdat deze meting als uitschieter is aangemerkt en daarom niet is
meegenomen in de gepresenteerde geschatte asbestvezelconcentraties, en deze
situatie ook slechts eenmaal is bemeten, is deze asbestvezelconcentratie slechts
indicatief.
Bij het handmatig storten van zakken, waarbij de hoeveelheid gestort product vaak
al minder is in vergelijking met storten uit een vulsilo, was de gemiddelde (GM)
geschatte asbestconcentratie ongeveer 250.000 vezels/m3 en in 90% van de
gevallen was de geschatte concentratie minder dan 660.000 vezels/m3. Wanneer de
omstandigheden tijdens het handmatig vullen met zakken in ogenschouw worden
genomen, komt de meest gunstige situatie (buitensituatie, kleinere vulopening,
kleinere valhoogte, kleinere hoeveelheid gestort straalgrit binnen een vergelijkbare
tijdsduur, voorzichtigere manier van werken) overeen met de lagere geschatte
asbestvezelconcentraties ten opzichte van metingen tijdens minder gunstige
omstandigheden.
Op slechts één meetlocatie was één ketelboy verantwoordelijk voor het vullen van
twee straalketels (en daarmee het tegelijkertijd bedienen van twee stralers),
waarvan er een straalketel werd gevuld vanuit een vulsilo en een straalketel met
zakken in een buitensituatie. Elke meting bestond uit drie vulmomenten, verdeeld
over de vulsilo en de zakken, waarvoor de gemiddelde (GM) geschatte
asbestvezelconcentratie 170.000 vezels/m³ bedraagt en in 90% van de gevallen de
geschatte asbestvezelconcentratie minder dan 380.000 vezels/m³ was.
De werknemers die de reservoirs vullen zullen dit slechts een beperkt deel van hun
tijd doen. Uit de inventarisatie blijkt dat de duur van deze activiteiten tussen de 5
en 60 minuten bedraagt. Tijdens de metingen in praktijksituaties varieerde de
meetduur voor vulwerkzaamheden tijdens een shift van 2,5 tot 36,5 minuten, en
was gemiddeld 10 minuten, dus gemiddeld 30 minuten gedurende een werkdag.
Wanneer wordt aangenomen dat deze werknemers gedurende de rest van de dag
geen activiteiten hebben uitgevoerd waarbij blootstelling aan asbest plaats heeft
gevonden zal de gemiddelde dagblootstelling tijdens het vullen vanuit een vulsilo
onder worst-case omstandigheden dan ook een factor 8 tot 100 lager liggen dan de
geschatte taakgerichte blootstellingen. De geschatte asbestvezelconcentraties op
basis van de bemeten situaties waar het vullen buiten plaatsvond bevinden zich
meer aan de onderkant van de geschatte blootstellingsdistributie, en in goed
geventileerde ruimtes zal de blootstelling ook aanzienlijk minder zijn. Daarnaast zal
het toepassen van lokale afzuiging of een semi-gesloten vulopening door middel van

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

122 / 200

het gebruik van een stortslurf ook in lagere geschatte blootstellingen resulteren.
Ook beschermen de werknemers zich regelmatig (maar niet altijd) met een
stofkapje, wat ook zorgt voor een reductie van de blootstelling met een factor 10.
Desalniettemin zijn de geschatte blootstellingen tijdens het vullen hoog en is er
mogelijk ook sprake geweest van een verhoogde blootstelling in de directe
omgeving van vulplaatsen.
In Bijlage 4 is een voorbeeld van een blootstellingsprofiel voor een ketelboy /
dieselwacht uitgewerkt.

6.3.3

Opruimen van gebruikt straalgrit en schoonmaken van vervuilde
oppervlakken en apparatuur
Net als bij het blootstellingsscenario vullen blijken ook bij het opruimen enorme
variaties in werkmethoden te worden toegepast. Denk hierbij aan variaties in duur
van de werkzaamheden (van enkele minuten tot een hele dag), hoeveelheid
opgeruimd straalgrit (schoonmaken van kleine hoeveelheden ingesleept stof
(secundaire verontreinigingen) tot het opruimen van tonnen straalgrit), manier van
schoonmaken (vegen/scheppen, zuigen, schoonblazen met behulp van perslucht)
het al dan niet bevochtigen van het straalgrit, de locatie (binnen in een kleine nietgeventileerde ruimte of buiten in de open lucht) en het gebruik van
adembescherming (geen adembescherming, een masker met (FF)P3 filter of een
halfgelaatsmasker). Al deze factoren zullen van invloed zijn op de uiteindelijke
geschatte blootstelling.
Op basis van de resultaten van de meetstudie blijkt dat de geschatte taakgerichte
asbestvezelconcentraties sterk afhankelijk zijn van de gebruikte techniek en de
mate van verontreiniging. Het schoonblazen van gestraalde objecten in zwaar
verontreinigde situaties resulteert in een gemiddelde (GM) geschatte
asbestvezelconcentratie van 99.000 vezels/m3 en maximaal ongeveer 410.000
vezels/m³. De hoogste geschatte asbestvezelconcentratie tijdens het schoonblazen
(gemeten op de revers buiten de straalkap) is 1.600.000 vezels/m³. Hierbij is
gemeten tijdens worst-case omstandigheden, namelijk het van bovenaf
schoonblazen van steigerdelen waar straalgrit op ligt en waarbij waarschijnlijk ook
stof van het gestraalde object en de vloer in de lucht is gebracht. Omdat deze meting
als uitschieter is aangemerkt en daarom niet is meegenomen in de gepresenteerde
geschatte asbestvezelconcentratie, en deze situatie ook slechts eenmaal is
bemeten, is de geschatte asbestvezelconcentratie slechts indicatief.
Tijdens het schoonblazen met perslucht wordt veelal een straalkap gedragen, en de
geschatte asbestvezelconcentratie van de parallelle meting onder de straalkap is
5.700 vezels/m³). Wordt er niet schoon geblazen maar wordt droog straalgrit
geschept dan is deze gemiddelde (GM) concentratie ongeveer 25.000 vezels/m3 en
maximaal ongeveer 67.000 vezels/m³. Wanneer tijdens het vegen en scheppen
beperkte emissiebeperkende maatregelen worden toegepast (namelijk het
bevochtigen van het materiaal tot een vochtgehalte van <2%), zoals is onderzocht
in Fase 1), is een taakgerichte blootstelling van maximaal 5.200 vezels/m³ gemeten,

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

123 / 200

waarbij de omstandigheden verder bestonden uit het handmatig opruimen van
grote hoeveelheden droog uitgangsmateriaal in een binnensituatie zonder
geforceerde ventilatie. Op basis van de eigenschappen van het straalgrit resulteert
het bevochtigen van het materiaal met >5% water in een reductiefactor 10. Ook het
opruimen van kleinere hoeveelheden straalgrit per tijdseenheid zal leiden tot lagere
blootstellingen. In geval van het opzuigen van straalgrit met een zuigmachine wordt
ingeschat dat de stofblootstelling en daarmee de asbestblootstelling een factor 10
lager zal liggen ten opzichte van het relatief voorzichtig scheppen van vochtig
materiaal (<2 %) en een factor 30 lager ten opzichte van normaal scheppen.
Afgezien van de onderhavige worst-case meetstudie zijn er ook door externe
bureaus en laboratoria validatiestudies uitgevoerd tijdens het opruimen van
asbesthoudend straalgrit onder stringentere omstandigheden. Eén van de externe
bronnen betreft een validatiestudie waarbij asbesthoudend straalgrit eerst is
bevochtigd door middel van een nevel, het straalgrit vervolgens is opgeschept dan
wel opgeveegd van de vloer dan wel steigerdelen, restanten straalgrit zijn
opgezogen met een stofzuiger, en tijdens elke meting een stofzuigerzak is
verwisseld. Hierbij zijn geen asbestvezels aangetroffen op de verzamelde monsters.
Tijdens een andere validatiestudie, waarbij met name in het trappenhuis van de
steiger in een grote straaltent droog verontreinigd straalgrit is opgezogen met
behulp van een stofzuiger, nat straalgrit is opgeschept, tijdens elke meting minimaal
één stofzuigerzak is gewisseld, en in één meetsessie ook is gestampt op de steiger,
is op slechts één van de verzamelde monsters een asbestvezel aangetroffen
(gemeten concentratie <2.000 vezels/m³). Tijdens een derde validatiestudie,
waarbij verontreinigd straalgrit is opgeruimd in een grote hal door middel van het
opzuigen van het straalgrit met behulp van een vacuüm zuigwagen en het los
schrapen van een vastgekoekte laag straalgrit met behulp van een schraper zijn op
de monsters van de persoonlijke metingen geen asbestvezels aangetroffen tijdens
de analyse. Op ongeveer de helft van de monsters van de stationaire metingen zijn
echter wel asbestvezels aangetroffen (gemeten concentraties <2.000 vezels/m³),
wat lijkt te duiden op emissie van asbestvezels in de hal tijdens het uitvoeren van
deze werkzaamheden.
Bij gebruik van een veegmachine voor het opruimen van gebruikt straalgrit en
gesedimenteerd stof in plaats van scheppen en vegen wordt ook aangenomen dat
de blootstelling lager zal zijn. Vergelijkbaar als bij vulwerkzaamheden zijn ook voor
dit blootstellingsscenario de duur van deze werkzaamheden en of er gedurende de
werkdag nog andere activiteiten zijn uitgevoerd waarbij blootstelling aan asbest
plaats kan hebben gevonden belangrijke parameters bij het schatten van de
uiteindelijke blootstelling aan asbestvezels gedurende een werkdag. Zo wordt
bijvoorbeeld aangenomen dat de asbestvezelconcentratie tijdens het vervangen of
schoonmaken van filterunits van een veegmachine, stofzuiger, lokaal afzuigsysteem
of mechanisch ventilatiesysteem kan leiden tot kortdurende hoge piekconcentraties
waarvan wordt aangenomen dat de potentie voor blootstelling ligt tussen het droog
scheppen van straalgrit en het schoonblazen van oppervlakken met perslucht.
Dergelijke werkzaamheden worden echter slechts sporadisch uitgevoerd, en als ze

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

124 / 200

worden uitgevoerd dan betreft dit over het algemeen een kortdurende activiteit
(van een aantal minuten). Ook het legen van reservoirs dan wel opvangzakken of
bakken van veegmachines, stofzuigers, zuigmachines, lokale afzuigsystemen of
mechanische ventilatiesystemen komt niet heel vaak voor en duurt niet zo lang. Bij
dit soort activiteiten wordt een blootstelling aan respirabel stof verwacht die
vergelijkbaar is aan de stofconcentraties zoals gemeten tijdens het vullen, aangezien
tijdens vullen onder vergelijkbare omstandigheden dergelijke hoeveelheden
product worden gestort. Voor het schatten van de asbestvezelconcentratie zou dan
echter een omrekeningsfactor van 5.100 vezels/mg respirabel stof in plaats van
350.000 vezels/mg respirabel stof moeten worden toegepast, omdat er tijdens dit
blootstellingsscenario geen sprake meer is van ongebruikt straalgrit. Ook het
opslaan dan wel verpakken van gebruikt straalgrit heeft overeenkomsten met
vulwerkzaamheden, hoewel wordt aangenomen dat de omstandigheden tijdens het
vullen over het algemeen worst-case zullen zijn, en ook in dit geval de
omrekeningsfactor voor het hanteren van gebruikt straalgrit (van 5.100 vezels/mg
respirabel stof) zou moeten worden toegepast. Met betrekking tot het opruimen
dan wel schoonmaken van apparatuur die is gebruikt in verband met stralen wordt
een geschatte asbestvezelconcentratie verwacht die afhankelijk van de precieze
werkzaamheden vergelijkbaar zal zijn met de geschatte dan wel gemeten
asbestvezelconcentratie tijdens vegen, scheppen, opzuigen en/of schoonblazen.
Met betrekking tot bijvoorbeeld het vervangen/schoonmaken van filterunits, het
legen van reservoirs/opvangbakken/zakken, het schoonmaken van apparatuur die
is gebruikt tijdens straalwerkzaamheden is geen directe informatie uit externe
bronnen beschikbaar. Wel is indirecte informatie beschikbaar met betrekking tot
bijvoorbeeld de mate van verontreiniging. Zo zijn materiaalmonsters genomen van
het stof uit filterunits (zowel uit de bigbag die wordt gebruikt om het afgevangen
stof op te vangen als uit het doekenfilter) van een loods waar is gewerkt met
verontreinigd straalgrit. Het materiaal uit de filterunits bleek niet verontreinigd te
zijn met asbest. Daarnaast zijn tijdens NEN 2991-onderzoek lucht- en kleefmonsters
genomen bij de uitlaat van het ventilatiesysteem van de straalloods (buiten), waarin
ook geen asbest is aangetroffen. Tijdens het inventariseren van verschillende
apparatuur die is gebruikt tijdens straalwerkzaamheden is echter in een aantal
(maar niet alle) verzamelde monsters van materiaal uit (straal)ketels, doekenfilters,
grit- en stofbakken wel asbest aangetroffen. Met betrekking tot de resultaten van
deze externe onderzoeken moet wel worden opgemerkt deze als indicatief
beschouwd moeten worden. De analyse van het soort asbestvezels dat aanwezig is
in het verontreinigde straalgrit is namelijk zeer lastig, omdat dit dunne vezels betreft
die moeilijk zijn waar te nemen tijdens de analyse bij een standaard vergroting.
Wanneer de opruimwerkzaamheden buiten hebben plaatsgevonden zal de
blootstelling aan asbestvezels over het algemeen lager zijn dan wanneer de
werkzaamheden binnen hebben plaatsgevonden. In binnensituaties zijn de grootte
van de ruimte en de mate van ventilatie van invloed op de uiteindelijke geschatte
blootstelling aan asbestvezels. Daarnaast zijn het al dan niet toepassen van
bronmaatregelen (zoals bevochtigen van het materiaal of het toepassen van een

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

125 / 200

nevel om stof dat vrijkomt eerder neer te laten slaan) en het al dan niet dragen van
adembescherming tijdens de uitvoering van deze werkzaamheden ook van belang
bij het bepalen van de uiteindelijke blootstelling.
In Bijlage 4 is een voorbeeld van een blootstellingsprofiel met betrekking tot
opruimwerkzaamheden uitgewerkt.

6.3.4

Onderhoud van straalgerelateerde apparatuur
Vaak wordt voordat wordt begonnen met het onderhoud van straalgerelateerde
apparatuur, deze apparatuur eerst schoongemaakt door middel van zuigen,
vegen/afstoffen of schoonblazen met behulp van perslucht. Deze activiteiten zijn
vergelijkbaar met de activiteiten zoals beschreven als onderdeel van het
blootstellingsscenario opruimen (zie paragraaf 6.3.3). Het verschil met
opruimwerkzaamheden is echter dat het schoon te maken oppervlak en de mate
van verontreiniging (de hoeveelheid aanwezig stof dan wel gebruikt straalgrit) over
het algemeen veel kleiner zullen zijn. Hierdoor zijn ook de potentieel aanwezige
hoeveelheden asbestvezels vele male kleiner. Deze inschatting van de relatief lage
mate van verontreiniging wordt bevestigd door informatie uit externe bronnen,
waaruit naar voren komt dat de gebruikte apparatuur veelal niet verontreinigd was
(zie paragraaf 6.3.3).
Er wordt daarom verwacht dat de blootstelling aan asbestvezels tijdens
onderhoudswerkzaamheden aan straalgerelateerde apparatuur vanwege de
veronderstelde beperkte mate van verontreiniging laag zal zijn geweest.

6.3.5

Omstanders tijdens straalwerkzaamheden in het werkgebied
Tijdens straalwerkzaamheden kunnen ook omstanders zijn blootgesteld aan
asbestvezels, zoals de ketelboy, schoonmakers, steigerbouwers, mangatwachten /
veiligheidsinspecteurs en passanten. Deze omstanders kunnen over het algemeen
niet dichtbij het straalproces in de buurt komen, omdat deze in een besloten ruimte
plaatsvinden dan wel worden afgeschermd door een straaltent. De omstanders
zullen zich dus dikwijls op enige afstand van de straalwerkzaamheden bevinden.
Daarnaast wordt door middel van de instellingen van de straalapparatuur en het
ventilatiesysteem altijd gestreefd naar onderdruk in de ruimte waar wordt
gestraald, om ervoor te zorgen dat het stof dat ontstaat zoveel mogelijk in de ruimte
blijft, en wordt de afgezogen lucht door een filtersysteem geleid om te zorgen dat
zo min mogelijk stof in de buitenlucht terecht komt.
Tijdens deze studie zijn stationaire metingen verricht op verschillende posities van
de straalwerkzaamheden. De worst-case positie was direct in de opening van een
besloten ruimte of tent waarin gestraald werd. De geschatte
asbestvezelconcentratie op basis van die stationaire worst-case positie was
gemiddeld (GM) ongeveer 2.100 vezels/m3 en in 90% van de gevallen was de
geschatte concentratie minder dan 47.000 vezels/m3. Dit betrof in alle gevallen
buitensituaties. Werknemers die zich regelmatig op deze positie bevinden zijn

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

126 / 200

mangatwachten. Deze mensen staan vaak gedurende langere tijd op deze positie,
en bevinden zich over het algemeen tijdens een shift binnen een straal van 5 meter
van het mangat dan wel de opening van de tent. Wanneer de afstand tot het mangat
of de opening van de tent groter wordt, neemt de geschatte
asbestvezelconcentratie al snel af. Voor de meetpunten op iets grotere afstand van
de opening van de ruimte waarin op hetzelfde moment een activiteit werd
uitgevoerd (tijdens stralen op >5 meter afstand van het mangat / de opening, en
tijdens werkzaamheden in verontreinigd gebied op <1 meter afstand van het
mangat / de opening) waren de geschatte asbestconcentraties maximaal 1.700
vezels/m³. Op basis hiervan kan worden aangenomen dat tijdens deze activiteiten
de verspreiding van asbestvezels naar de omgeving gering zal zijn geweest, zeker
ook gezien het feit dat de respirabele asbestvezels snel verspreiden, en voor een
groot deel via het ventilatiesysteem met stoffilters zullen worden afgevangen.
Omstanders van straalwerkzaamheden, die niet werk-gerelateerd aanwezig waren,
zullen naar alle waarschijnlijkheid geen verhoogde blootstelling aan asbestvezels
hebben gehad.
Echter, de geschatte asbestconcentraties tijdens het vullen in de buurt van het
stortpunt (afstand 3-5 meter, geplaatst benedenwinds) zijn, net als de geschatte
persoonlijke asbestvezelconcentraties tijdens vullen, wel zeer hoog (GM 190.000
(range 22.000-1.200.000) vezels/m³). Op basis hiervan kan worden aangenomen dat
tijdens vulactiviteiten er wel sprake is geweest van verspreiding van asbestvezels
naar de omgeving. De mate van verspreiding is hierbij onder andere afhankelijk van
de omgevingsomstandigheden (zoals windsnelheid, windrichting, luchtvochtigheid,
neerslag), of deze binnen of buiten plaatvonden (in binnensituaties is er minder
verspreiding naar de omgeving), of er beheersmaatregelen zijn toegepast (zoals
afzuiging of een stortslurf) en de duur van de vulwerkzaamheden. Met betrekking
tot de eventuele blootstelling van omstanders tijdens vulwerkzaamheden is verder
de afstand van de omstanders ten opzichte van de bron (het stortpunt) van belang.
In Bijlage 4 is een voorbeeld van een blootstellingsprofiel voor een mangatwacht
uitgewerkt.

6.3.6

Omstanders na straalwerkzaamheden in het werkgebied
Werknemers die zich bevonden in gebieden waar straalwerkzaamheden hebben
plaatsgevonden kunnen ook blootgesteld zijn geweest aan asbestvezels. De mate
van blootstelling is hierbij vooral afhankelijk van de activiteiten die zijn verricht en
de mate van verontreiniging van het gebied. Zo zal tijdens het uitvoeren van
inspectiewerk in een gebied dat al is schoongemaakt in potentie minder
blootstelling optreden dan tijdens inspectiewerk dat direct na
straalwerkzaamheden wordt uitgevoerd en een laag gebruikt straalgrit op de vloer
en/of de steigers ligt (zoals bemeten in deze studie). Ook zal bij een vergelijkbare
mate van verontreiniging van het werkgebied het uitvoeren van inspectiewerk,
waarbij relatief weinig werveling op zal treden, in potentie minder blootstelling
veroorzaken dan wanneer steigers worden afgebroken, waarbij relatief veel

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

127 / 200

werveling zal optreden omdat gebruikt straalgrit vanaf en vanuit het
steigermateriaal soms meters naar beneden valt.
Tijdens de meetstudie zijn twee activiteiten binnen dit blootstellingsscenario
bemeten, namelijk het uitvoeren van inspectiewerk in een zwaar verontreinigde
omgeving (direct na stralen) en het afbreken van steigermateriaal nadat de ruimte
(en de steiger) was schoongemaakt. De tijd tussen (het nabootsen van)
inspectiewerkzaamheden en de voorafgaande activiteit in de ruimte (allemaal
activiteiten waarbij veel sprake was van stofemissie, zoals stralen, schoonblazen of
scheppen) was over het algemeen relatief kort (van enkele minuten tot een paar
uur, en in een enkel geval een dag), en in de tussenliggende tijd werd de ruimte
altijd geventileerd zodat de hoeveelheid stof in de lucht zo laag mogelijk was. Beide
activiteiten zijn uitgevoerd in een besloten ruimte.
De geschatte taakgerichte asbestvezelconcentratie tijdens het inspecteren /
verplaatsen in een zwaar verontreinigde omgeving was gemiddeld (GM) 8.100
vezels/m3 en in 90% van de gevallen minder dan ongeveer 49.000 vezels/m3. Tijdens
deze metingen liep(en) de werknemer(s) gedurende enkele minuten in een besloten
ruimte door een (dikke) laag gebruikt straalgrit afkomstig van eerder uitgevoerde
straalwerkzaamheden. De uiteindelijk geschatte dagblootstelling aan asbestvezels
zal hoogstwaarschijnlijk een stuk lager zijn, omdat wordt aangenomen dat
activiteiten als inspectiewerkzaamheden of verplaatsen in een ruimte waar is
gestraald niet 8 uur per dag plaatsvinden, maar hangt ook af van welke andere
activiteiten gedurende een werkdag worden uitgevoerd. Ook was tijdens de
metingen geen tot beperkte mechanische ventilatie aanwezig. De geschatte
asbestvezelconcentraties zal lager zijn voor binnensituaties waarbij wel sprake was
van (goede) mechanische ventilatie of inspectiewerkzaamheden die buiten plaats
hebben
gevonden.
Ook
wordt
aangenomen
dat
de
geschatte
asbestvezelconcentratie lager zal zijn tijdens inspectiewerkzaamheden op locaties
waarbij de mate van verontreiniging minder is, bijvoorbeeld omdat de locatie eerst
is schoongemaakt. Het dragen van een P3 stofkapje tijdens
inspectiewerkzaamheden zorgt voor een reductie van de geschatte blootstelling
met een factor 10.
Het afbreken van steigermateriaal is bemeten in een besloten ruimte nadat deze
was schoongemaakt. De lucht in deze ruimte werd door middel van natuurlijke
ventilatie ververst. De geschatte asbestvezelconcentratie tijdens het afbreken van
steigermateriaal was gemiddeld (GM) 8.200 vezels/m3 en in 90% van de gevallen
minder dan ongeveer 19.000 vezels/m3. Deze geschatte asbestvezelconcentratie
komt overeen met blootstelling aan asbest gedurende een werkdag wanneer
gedurende een hele dag steigermateriaal wordt afgebroken, en zal dus lager zijn
wanneer deze werkzaamheden gedurende een deel van de dag worden uitgevoerd.
De mate van verontreiniging van het werkgebied, inclusief het steigermateriaal,
tijdens de metingen was realistisch, en dus niet worst-case, omdat er vooraf al was
schoongemaakt. De geschatte concentratie asbestvezels zal daarom hoger zijn
indien de mate van verontreiniging van het werkgebied groter is. Aan de andere
kant zal de geschatte asbestvezelconcentratie lager zijn wanneer er sprake zou zijn

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

128 / 200

van meer ventilatie in de ruimte of wanneer de werkzaamheden in een
buitensituatie zouden zijn uitgevoerd. Het dragen van een P3 stofkapje tijdens
dergelijke werkzaamheden zorgt voor een reductie van de geschatte blootstelling
met een factor 10.
De door insleping ontstane verontreiniging wordt ook wel een secundaire
verontreiniging genoemd, en wordt veroorzaakt door transfer van een (deel van de)
aanwezige verontreiniging van de ene ruimte/werkomgeving naar de andere door
middel van bijvoorbeeld (de onderkant van) schoenen, banden van voertuigen of
het verplaatsen van verontreinigde objecten van de ene naar de andere ruimte.
Tijdens dit onderzoek zijn geen metingen uitgevoerd tijdens activiteiten in een
ruimte dan wel werkomgeving waar straalgrit is ingesleept vanuit een andere
(verontreinigde) ruimte, en zijn ook geen gegevens verzameld op basis waarvan een
kwantitatieve inschatting kan worden gemaakt van de mate van verontreiniging van
een ruimte die hierdoor kan ontstaan. De respirabele stofconcentraties en
bijbehorende geschatte asbestvezelconcentraties zoals gemeten tijdens de
activiteit inspectie/verplaatsen zouden kunnen worden gebruikt als startpunt om
door middel van extrapolatie toch een inschatting te kunnen maken van de
potentiële blootstelling aan asbest tijdens activiteiten in een ruimte waar sprake is
van secundaire verontreiniging. Hierbij moet in acht worden genomen dat de
omstandigheden waarbij is gemeten tijdens inspectie/verplaatsen veel meer worstcase zijn geweest dan waar sprake van zal zijn tijdens activiteiten in ruimtes met
secundaire verontreiniging, met name omdat de mate van verontreiniging van de
ruimte in het laatste geval over het algemeen gering zal zijn, en in ieder geval vele
malen minder dan tijdens de metingen tijdens inspectie/verplaatsen, waarbij er een
laag gebruikt straalgrit op de vloer lag waarop werd gelopen. Dat de mate van
secundaire verontreiniging van ruimtes door middel van insleping over het
algemeen gering zal zijn wordt bevestigd door informatie uit externe bronnen.
Hierbij moet wel worden opgemerkt dat deze informatie vaak is gebaseerd op de
analyse van kleefmonsters (en soms materiaal- en/of luchtmonsters) van
gesedimenteerd stof van oppervlakken, waarbij de kanttekening moet worden
geplaatst dat vooral de kleine asbestvezels / asbestvezelstructuren (<100 µm),
waarvan de aanwezigheid is aangetoond tijdens de straalexperimenten en in het
gebruikte straalgrit, niet zichtbaar zijn op kleefmonsters wanneer deze worden
geanalyseerd met SEM/RMA bij een vergroting van 300x zoals die normaliter wordt
toegepast (hierbij zijn voornamelijk vezelbundels zichtbaar). De informatie uit deze
externe bronnen wordt daarom als indicatief beschouwd. Veel informatie uit
externe bronnen betreffen asbestinventarisatie-rapporten, waarbij tegelijkertijd
materiaalmonsters van asbestverdacht straalgrit (verpakt straalgrit dan wel los
achtergebleven straalgrit in de ruimte/omgeving waar is gestraald) en
kleefmonsters van stof in de omgeving van het veelal verpakte straalgrit zijn
genomen. Over het algemeen wordt er in de materiaalmonsters wel asbest
aangetroffen, maar wordt er (op een aantal uitzonderingen na) op de kleefmonsters
geen asbest aangetroffen, wat een indicatie is dat het werkgebied waar het
straalgrit is opgeslagen verder niet verontreinigd is geraakt. In één geval is daarnaast
ook een materiaalmonster van los stof genomen, waarin geen asbest is

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

129 / 200

aangetroffen. Daarnaast zijn op verschillende locaties naast de kleefmonsters in de
buurt van verpakt straalgrit ook kleefmonsters genomen van gesedimenteerd stof
op oppervlakken in werkbusjes, een heftruck, containers waarin straalapparatuur is
opgeslagen, een keet/kantine, een kleedruimte, kantoorruimte en slaapverblijven,
waarbij op geen van verzamelde kleefmonsters asbest is aangetroffen. Een andere
bron betreft een risicobeoordeling conform NEN 2991 die is uitgevoerd in
gebouwen die mogelijk verontreinigd zijn geraakt doordat werknemers met
verontreinigd schoeisel en/of kleding de ruimte c.q. het gebouw hebben betreden.
Hierbij is op geen van de verzamelde lucht- en kleefmonsters asbest aangetroffen.
Tijdens een vergelijkbare risicobeoordeling op een andere bedrijfslocatie zijn in
verschillende (kantoor)ruimtes lucht- en kleefmonsters verzameld tijdens
gebruikssituaties. Ook op deze monsters is geen asbest aangetroffen. Het wordt uit
deze rapportage echter niet duidelijk of er op deze bedrijfslocatie überhaupt
verontreinigd straalgrit aanwezig is geweest (in ieder geval niet ten tijde van het
onderzoek).
Waterman Legal Consultancy heeft, namens Koninklijke OnderhoudNL, opdracht
gegeven voor de uitvoering van een onderzoek naar de mogelijke risico’s met
betrekking tot voorkomende handelingen in relatie tot het verontreinigde
aluminiumsilicaat straalgrit. Het onderzoek heeft zich gericht op de handelingen
statische opslag, gebruikt product in de buitenlucht, en gebruikt product in een
afgesloten ruimte, en is uitgevoerd op basis van de resultaten van door de leden
reeds uitgevoerde onderzoeken (Kosters, 2017). 25 leden hebben in totaal 60
onderzoeksrapporten gedeeld, waaronder losse analysecertificaten (n=38),
asbestinventarisatierapporten (n=19) en NEN 2991 onderzoeken (n=3). Op basis van
de verkregen gegevens wordt geconcludeerd dat in geval van statische opslag (open
en onverpakte opslag op buitenterrein, verpakte opslag op buitenterrein of
verpakte opslag in een afgesloten ruimte) tijdens statische opslag in een afgesloten
ruimte geen verontreiniging van de omgeving ontstaat en dat bij het verplaatsen
van het product in de onaangetaste originele verpakking ook geen verontreiniging
van de omgeving optreedt. Met betrekking tot de blootstelling tijdens gebruik van
het verontreinigde straalgrit in de buitenlucht (tijdens stralen) wordt geconcludeerd
dat onder andere in verband met een snelle verspreiding en het lage percentage
asbestvezels in het product geen verhoogde concentratie asbestvezels worden
aangetroffen in de directe omgeving van het gebied waar het verontreinigde
product is toegepast. Met betrekking tot blootstelling aan gebruikt product in
afgesloten ruimtes worden geen uitspraken gedaan.
In Bijlage 4 is zowel een voorbeeld uitgewerkt van een blootstellingsprofiel voor
iemand die gestraalde oppervlakken inspecteert als een voorbeeld van een
blootstellingsprofiel voor iemand die steigers opbouwt dan wel afbreekt.

6.3.7

Transport van straalgrit en straalgrit-houdend materiaal
Op basis van de resultaten van de meetstudie blijkt dat verhoogde geschatte
asbestvezelconcentraties voornamelijk plaatsvinden bij activiteiten waarbij
langdurig aanzienlijke hoeveelheden verontreinigd straalgrit worden gehanteerd.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

130 / 200

Wanneer tijdens het transport (inclusief laden en lossen) van straalgrit en/of
straalgrit-houdend materiaal het straalgrit goed verpakt is dan wel zich in een
afgesloten vervoersmiddel (zoals een vulsilo) bevond, zal potentiële blootstelling
met name plaats hebben gevonden door de aanwezigheid van verontreinigingen
aan de buitenkant van het middel waarin het straalgrit werd vervoerd of gedurende
incidentele kortdurende handelingen. Met betrekking tot transport van (goed)
verpakt straalgrit of straalgrit-houdend materiaal wordt daarom een lage geschatte
asbestvezelconcentratie verwacht. Wanneer het straalgrit echter in grote open
reservoirs / bakken / vulsilo’s werd vervoerd, is de kans iets groter dat er potentiële
blootstelling heeft plaatsgevonden. De mate van deze blootstelling zal onder andere
afhangen van de weersomstandigheden, de afstand tussen het straalgrit en de
persoon die het transport verzorgt, de mate van afscherming van de persoon die
het transport verzorgt (bijvoorbeeld een cabine van een vrachtwagen die al dan niet
is voorzien van een airco/luchtfilteringssysteem) en de frequentie en duur van
eventuele incidentele kortdurende handelingen die werden uitgevoerd tijdens het
transport. Over het algemeen wordt echter aangenomen dat ook tijdens deze vorm
van transport de geschatte asbestvezelconcentratie laag zal zijn.
Tijdens de inventarisatie kwam naar voren dat het transporteren van straalgrit ook
wel wordt gecombineerd met het storten van straalgrit, waarbij de hoeveelheid
straalgrit die wordt gestort per tijdseenheid kan variëren van 10 tot 6.000 kg/uur.
Hoewel de uitvoering van dit soort werkzaamheden niet is meegenomen in de
meetstudie, en daarom de asbestvezelconcentratie tijdens het storten van straalgrit
niet direct kan worden ingeschat, zijn er wel veel overeenkomsten met
vulwerkzaamheden, waardoor de resultaten van dat blootstellingsscenario als
uitgangspunt genomen kunnen worden voor het schatten van de
asbestvezelconcentratie tijdens het storten van straalgrit als onderdeel van
transport. Hierbij wordt aangenomen in vergelijking met de hiervoor besproken
vulwerkzaamheden tijdens het storten als onderdeel van transport er vaker gebruik
gemaakt wordt van een geautomatiseerd systeem, waardoor de persoon zich over
het algemeen verder van de bron (de vulopening) zal bevinden, en dat er ook vaker
gebruik gemaakt zal worden van een (semi-)gesloten systeem, bijvoorbeeld door
gebruik te maken van een vulslang. Daarentegen zal tijdens het storten van straalgrit
vaak een grotere hoeveelheid straalgrit per tijdseenheid worden gestort dan het
geval is tijdens vulwerkzaamheden, en zullen in geval van een open stortsysteem de
valhoogte en de stort- en de vulopening vaak groter zijn. De geschatte
dagblootstelling aan asbestvezels tijdens het storten van straalgrit hangt daarom,
net als tijdens vulwerkzaamheden, af van de precieze omstandigheden waarbij deze
werkzaamheden zijn uitgevoerd, zoals de duur en de frequentie van de
werkzaamheden, de weersomstandigheden, de hoeveelheid straalgrit die is gestort,
de afstand van de persoon tot de bron, eventuele afscherming van de persoon en/of
de bron, of de werkzaamheden binnen dan wel buiten zijn uitgevoerd (en indien
binnen, in welke mate de ruimte werd geventileerd), en het al dan niet dragen van
adembescherming tijdens deze werkzaamheden. Daarnaast is het soort straalgrit
dat wordt gestort van belang, want indien dit gebruikt straalgrit betreft zou voor het
schatten van de asbestvezelconcentratie op basis van een concentratie respirabel

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

131 / 200

stof een omrekeningsfactor van 5.100 vezels/mg respirabel stof in plaats van
350.000 vezels/mg respirabel stof (voor ongebruikt straalgrit) moeten worden
toegepast.

6.3.8

Omwonenden van een straalproject
Naast dat omstanders tijdens of na straalwerkzaamheden werkgerelateerd kunnen
zijn blootgesteld aan asbestvezels afkomstig van het gebruikte verontreinigde
aluminiumsilicaat straalgrit, is het ook mogelijk dat straalprojecten in een
bebouwde omgeving zijn uitgevoerd, waardoor ook passanten en/of omwonenden
kunnen zijn blootgesteld aan asbestvezels.
Met betrekking tot de potentiële blootstelling van omwonenden wordt
aangenomen dat de mate van vrijkomen (emissie) van asbestvezels tijdens straalen vulwerkzaamheden, welke over het algemeen in combinatie met elkaar worden
uitgevoerd, de belangrijkste bronnen zijn geweest. De resultaten van zowel de
stationaire metingen die op verschillende afstanden van de emissiebron tijdens
stralen als de stationaire metingen die nabij het vulpunt tijdens vulwerkzaamheden
zijn verricht kunnen als schatting worden gebruikt voor het inschatten van de
blootstelling van omwonenden. Hierbij wordt aangenomen dat vrijgekomen
respirabele asbestvezels zich relatief snel verspreiden en vermengen met de
omgevingslucht. Op basis van deze geschatte asbestvezelconcentraties wordt
aangenomen dat op afstanden groter dan 5 meter van de straalwerkzaamheden de
asbestvezelconcentraties over het algemeen (zeer) laag zullen zijn geweest. De
mate van verspreiding naar de omgeving is uiteindelijk afhankelijk van de precieze
omstandigheden waarbij deze werkzaamheden zijn uitgevoerd in een bepaalde
periode (zoals windsnelheid, windrichting, duur van de werkzaamheden, mate van
afsluiting van de straalwerkzaamheden met behulp van een straaltent, manier van
vullen, hoeveelheid gevuld materiaal, en afstand en positie van omwonenden tot de
locatie waar deze werkzaamheden werden uitgevoerd).
In Bijlage 4 is een voorbeeld van een blootstellingsprofiel voor omwonenden van
een straalproject uitgewerkt, waarbij met behulp van een verspreidingsmodel en op
basis van de resultaten van de meetstudie geschatte emissies voor straal- en
vulwerkzaamheden een inschatting van de blootstelling van omwonenden is
gemaakt.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

7

132 / 200

Discussie
Toen het straalmiddel Eurogrit aluminiumsilicaat smeltslak grit verontreinigd bleek
te zijn met asbest is er ongerustheid ontstaan bij betrokkenen van de
straalwerkzaamheden en omwonenden over de mogelijke blootstelling aan asbest
en de bijbehorende gezondheidsrisico’s. Na het onderzoek naar de (potentiële)
blootstelling aan asbest tijdens het opruimen van het verontreinigde straalgrit (Fase
1), is in dit onderzoek (Fase 2) de blootstelling aan asbest van medewerkers tijdens
en na de toepassing van het verontreinigde straalgrit in kaart gebracht. Omdat het
door praktische en veiligheidsredenen niet mogelijk was om een
blootstellingsstudie tijdens het werken met asbest-verontreinigde straalgrit uit te
voeren (directe methode), is in plaats daarvan een indirecte methode toegepast om
blootstelling aan asbestvezels te bepalen. Deze indirecte retrospectieve methode
bestond uit een aantal onderdelen, namelijk:
1. een inventarisatie van de omstandigheden waarin het aluminiumsilicaat
straalgrit werd toegepast voordat bekend werd dat dit straalgrit was
verontreinigd met asbest;
2. het bepalen van de relatie tussen de respirabele stofconcentratie en de
asbestvezelconcentratie op basis van experimenten met verontreinigd straalgrit;
3. het meten van de blootstelling aan respirabel stof tijdens (realistische worstcase) praktijkomstandigheden met niet-verontreinigd straalgrit;
4. het schatten van de asbestvezelconcentratie op basis van de gemeten respirabel
stofconcentratie.
Omdat dit een retrospectief onderzoek betreft is het niet mogelijk de
asbestvezelconcentratie voor iedere situatie exact vast te stellen, maar kan deze
alleen worden ingeschat op basis van een inventarisatie van activiteiten en
omstandigheden die toen hebben plaatsgevonden.

7.1

Blootstellingsscenario’s
De inventarisatie met betrekking tot activiteiten en omstandigheden zoals
voorgekomen met het verontreinigde straalgrit is uitgezet onder ongeveer 30
bedrijven waarmee contact was via het netwerk van TNO, KIWA Compliance of
iSZW. Hieronder waren ook de brancheorganisatie OnderhoudNL en vakbond FNV.
Iedere benaderde partij is gevraagd om de inventarisatie verder uit te zetten bij
betrokkenen, bijvoorbeeld de leden van de brancheorganisatie. Het is daardoor niet
bekend onder hoeveel partijen de inventarisatie is uitgezet, en dus wat het
responspercentage is. Het is hierdoor niet zeker of de verkregen input volledig is en
afkomstig is van een representatieve groep partijen. Het is bijvoorbeeld mogelijk
dat de grotere straalbedrijven over-gerepresenteerd zijn, en dat hierdoor een vorm
van selectie-bias is opgetreden. Hoewel het lastig is om te achterhalen of dit
daadwerkelijk het geval is, hebben wel alle bedrijven de gelegenheid gehad om te
reageren, en om aan te geven als iets niet klopte, dus er wordt aangenomen dat de
invloed hiervan op de resultaten beperkt zal zijn. Daarnaast is de informatie
afkomstig van de inventarisatie aangevuld met informatie uit observaties en

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

133 / 200

gesprekken met medewerkers van verschillende straalbedrijven tijdens de
meetstudie. Deze additionele informatie bevestigd het beeld van de inventarisatie.
Daarom wordt aangenomen dat op deze manier tot een representatieve weergave
van de werkelijke werksituaties op verschillende plaatsen en bij verschillende
activiteiten is gekomen. Dit wordt tevens bevestigd door het feit dat de situaties
zoals beschreven door de respondenten niet noodzakelijkerwijs overeenkomen met
geldende wet- en regelgeving met betrekking tot arbeidsomstandigheden en/of
milieu, waaruit blijkt dat in ieder geval niet alleen sociaal-wenselijke informatie is
verstrekt.
Uit de inventarisatie blijkt dat er veel verschillende activiteiten worden uitgevoerd
met aluminiumsilicaat straalgrit. Deze verschillende activiteiten worden ook nog
eens uitgevoerd onder verschillende omstandigheden (zowel met betrekking tot de
gevolgde werkprocedures als de toegepaste technieken). Hierdoor is er sprake van
een grote verscheidenheid aan potentiële blootstellingsscenario’s met betrekking
tot het gebruik van verontreinigd aluminiumsilicaat straalgrit. Hierdoor was het
binnen de context van dit onderzoek niet mogelijk om elk geïnventariseerd
blootstellingsscenario een meetstudie te verrichten. In plaats daarvan is gekozen
om een aantal geselecteerde activiteiten realistisch worst-case te bemeten, om
zodoende inzicht te krijgen in de asbestvezelconcentraties zoals deze plaatsvonden
tijdens relatief ongunstige omstandigheden. Daarnaast is gebruik gemaakt van
informatie uit externe bronnen als aanvulling op de resultaten uit dit onderzoek.
Omdat TNO niet betrokken is geweest bij de uitvoering van deze onderzoeken en
daardoor geen zicht heeft op de precieze omstandigheden waarbij deze zijn
uitgevoerd worden deze gegevens als indicatief beschouwd.
Op basis van de resultaten uit deze meetstudie is het lastig om uitspraken te doen
over de mogelijke asbestvezelconcentraties in specifieke situaties. In deze studie
zijn hoge asbestvezelconcentraties geschat onder relatief ongunstige situaties. Uit
de inventarisatie blijken situaties echter enorm te variëren. Daarom wordt bedrijven
geadviseerd om voor hun eigen situatie een inschatting te maken van de
blootstelling aan respirabel stof. De uitkomsten van dit onderzoek bieden
handvatten voor bedrijven om voor de verschillende blootstellingsscenario’s en
specifieke activiteiten binnen deze blootstellingsscenario’s, die van toepassing zijn
voor een bepaald bedrijf, een inschatting te maken van de blootstelling aan asbest
van de werknemers. Deze inschatting van de taakgerichte concentratieniveaus
moet worden gecombineerd met een inschatting van het blootstellingsprofiel
gedurende een (gemiddelde) werkdag (bijvoorbeeld met betrekking tot de duur van
activiteiten op een werkdag en het al dan niet gebruiken van
adembeschermingsmiddelen) om de uiteindelijke daggemiddelde blootstelling te
kunnen bepalen.

7.2

Gemeten respirabel stofconcentraties
Het is bekend dat tijdens straalwerkzaamheden hoge stofconcentraties voor kunnen
komen. Zo rapporteert een Amerikaanse studie geometrisch gemiddelde

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

134 / 200

concentraties totaal stof van 1739 (range 1080-2810) mg/m³ tijdens het stralen van
‘specular hematite’, 4215 (range 1716-9989) mg/m³ tijdens het stralen van
koolslakken en 1686 (range 879-9490) mg/m³ tijdens het stralen van staalgrit. De
geometrisch gemiddelde concentraties respirabel stof bedroegen 238 (range 621841) mg/m³ tijdens het stralen van ‘specular hematite’, 1000 (range 232-5652)
mg/m³ tijdens het stralen van koolslakken en 193 (range 31-1400) mg/m³ tijdens
het stralen van staalgrit (Meeker, Susi & Pellegrino, 2006). Ook in dit onderzoek
worden hoge concentraties respirabel stof gemeten, niet alleen tijdens
straalwerkzaamheden, maar ook tijdens andere activiteiten waarbij men met het
straalgrit in aanraking komt, zoals tijdens vulwerkzaamheden en
opruimwerkzaamheden. Een groot deel van de gemeten respirabel
stofconcentraties bevindt zich boven de grenswaarden zoals deze in het buitenland
worden gehanteerd. Naast sec hoge respirabel stofconcentraties is er ook een erg
grote spreiding in de gemeten taakgerichte stofconcentraties geconstateerd, welke
in ieder geval deels kan worden verklaard door de variatie in omstandigheden
waarin met aluminiumsilicaat straalgrit wordt gewerkt in de praktijk.
Bij de opzet van de meetstudie is uitgegaan van het uitvoeren van de stofmetingen
tijdens ongunstige omstandigheden. Dit bleek in de praktijk helaas niet altijd
realiseerbaar te zijn, bijvoorbeeld omdat het in verband met de veiligheid van de
betrokken werknemers niet verantwoord was. Daarnaast is het door praktische
omstandigheden niet voor alle activiteiten gelukt om de vooraf bepaalde
hoeveelheid metingen op drie verschillende meetlocaties te verzamelen. Het
beschikbare aantal metingen per activiteit wordt echter wel voldoende geacht, en
de metingen zijn over het algemeen onder zodanige omstandigheden uitgevoerd
dat op basis van de resultaten van de meetstudie een inschatting kan worden
gegeven van taakgerichte blootstelling aan respirabel stof tijdens straal- en daaraan
gerelateerde werkzaamheden onder realistische worst-case omstandigheden.
Zoals is beschreven in paragraaf 4.4.1 zijn de resultaten van een aantal metingen
niet meegenomen in het uitvoeren van de beschrijvende statistiek omdat deze niet
aan de vooraf bepaalde kwaliteitsstandaarden voldeden (een te grote afwijking van
het debiet tijdens de meting). De resultaten van deze 15 metingen laten wel een
vergelijkbaar beeld zien, wat betreft gemeten concentraties respirabel stof, als de
rest van de metingen.
De op dit moment in het buitenland gehanteerde grenswaarden voor respirabel stof
zijn geënt op blootstelling aan ‘hinderlijk stof’, dat wil zeggen stof zonder specifieke
schadelijke of giftige bestanddelen. Tijdens de vorige fase van het onderzoek (Fase
1) is aangegeven dat de respirabele stoffractie vezelvormige aluminiumsilicaten
(naaldvormig) met sporen magnesium, kalium, calcium en ijzer bevat. Deze minerale
vezels kwamen toen in zeer hoge concentraties voor in zowel de luchtmonsters
(tijdens opruimen van gebruikt straalgrit) als de respirabele fractie van het gebruikte
straalgrit. Omdat in het ongebruikte straalgrit de concentraties minerale vezels
beduidend lager waren werd aangenomen dat deze minerale vezels waarschijnlijk
worden gevormd tijdens het straalproces. In het huidige onderzoek (Fase 2) zijn in

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

135 / 200

de monsters die zijn verzameld tijdens de experimenten ook weer aluminiumsilicaat
naalden aangetroffen. De bijbehorende minerale vezelconcentraties zijn echter wel
lager dan tijdens Fase 1, wat er op duidt dat de vorming van naalden afhankelijk is
van het gritstraalproces en/of het type straalgrit. De gevonden naaldvormige
minerale vezels zijn wat betreft vorm en samenstelling vergelijkbaar met minerale
wolvezels (zoals glaswol, steenwol en superfijne glasvezels (SPF)), waarvoor in het
buitenland grenswaarden worden gehanteerd van 1.000.000 vezels/m3.11 Of, en zo
ja in welke situaties, deze grenswaarde voor minerale vezels wordt overschreden
valt op basis van de resultaten van dit onderzoek niet goed te beoordelen. Wel is
duidelijk dat het respirabel stof dat ontstaat tijdens straalwerkzaamheden en aan
stralen gerelateerde werkzaamheden niet alleen hinderlijk is, maar ook voor een
deel bestaat uit schadelijke bestanddelen.
Zowel tijdens de inventarisatie als tijdens de meetstudie kwam naar voren dat
bronmaatregelen om stofvorming te voorkomen weinig worden toegepast. De
meest voorkomende maatregelen zijn het toepassen van ruimteventilatie en het
dragen van adembescherming, waarbij tijdens veel activiteiten mondkapjes of
(FF)P3 (halfgelaats)maskers wisselend wel en niet worden gedragen. Tijdens
straalwerkzaamheden (en schoonblazen) wordt wel altijd een straalkap gedragen,
maar uit de resultaten van de metingen blijkt dat de straalkap weliswaar een
behoorlijke bescherming biedt, maar over het algemeen niet de nominale
beschermingsfactor 1000 die in de praktijk wordt gehanteerd. Door de hoge
(respirabel) stofconcentraties die tijdens het stralen zijn gemeten zal de straalkap in
de praktijk niet altijd de benodigde bescherming bieden om blootstellingsrisico’s
volledig uit te sluiten.
Met behulp van het ventilatiesysteem wordt een inwaartse luchtstroom
(onderdruk) in de betreffende ruimte gecreëerd, om te zorgen dat van het stof dat
vrijkomt tijdens het stralen zo min mogelijk emissie naar buiten optreedt
(milieumaatregel). En hoewel op basis van de resultaten van de respirabel
stofmetingen blijkt dat het overgrote deel van het stof wordt afgevoerd via het
ventilatie/filtersysteem, blijkt ook dat een klein deel van dit stof toch buiten de
betreffende ruimte terechtkomt, en er dus wel sprake is van emissie naar de
omgeving. De bedrijven geven aan dat het neerslaan van of het voorkomen van stof
dat vrijkomt door middel van het toepassen van bevochtigingstechnieken vaak niet
mogelijk is omdat corrosie moet worden voorkomen.

7.3

Geschatte asbestvezelconcentraties
Uit de resultaten van het onderzoek blijkt dat de relatie tussen respirabel stof en
asbestvezels afhankelijk is van de activiteit die wordt uitgevoerd in combinatie met
het soort straalgrit waarmee deze activiteit wordt uitgevoerd. Zo zijn voor
activiteiten met ongebruikt straalgrit (vullen), stralen en activiteiten met gebruikt
straalgrit (opruimen en werkzaamheden in verontreinigd gebied) aparte
11 GESTIS database ‘International limit values for chemical agents’ (http://limitvalue.ifa.dguv.de/).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

136 / 200

omrekenfactoren afgeleid, waarbij in geval van stralen deze omrekenfactor tevens
afhangt van de toegepaste druk en verbruik tijdens stralen.
Tijdens de experimenten voor het afleiden van de relatie tussen respirabel stof en
asbest zijn enorme hoeveelheden stof gemeten, waardoor de analyses op asbest
bijzonder moeilijk zijn (zeer arbeidsintensief). Om toch analyses op asbestvezels uit
te kunnen voeren moesten de filters niet te zwaar beladen worden. Hierdoor kon er
relatief kort gemeten worden, wat effect kan hebben op de betrouwbaarheid
(representativiteit) van het meetresultaat voor bepaalde langdurige
(onregelmatige) taakgerichte activiteiten. Daarnaast zijn deze monsters verzameld
met behulp van experimenten in een testopstelling waarin praktijksituaties zijn
gesimuleerd. Dit is gedaan om mensen niet onnodig bloot te stellen aan
asbestvezels en anderzijds om te voorkomen dat praktijklocaties worden besmet.
Daarnaast bleek dit ook de enige werkbare oplossing te zijn vanwege het feit dat
asbesthoudend straalgrit nagenoeg niet meer beschikbaar was. Dit houdt in dat het
aantal omstandigheden waarin de monsters zijn verzameld beperkt is. Daarnaast is
slechts een beperkt aantal van de genomen monsters geanalyseerd vanwege de
zeer arbeidsintensieve analyse. Het aantal monsters waarop de relatie tussen
respirabel stof en asbest kon worden gebaseerd en de variatie in omstandigheid is
dus relatief beperkt. De relatie voor activiteiten met ongebruikt straalgrit is
gebaseerd op vier sets parallelle metingen, de relatie tijdens stralen op acht sets
parallelle metingen en de relatie tijdens activiteiten met gebruikt straalgrit op 11
sets parallelle metingen. De retrospectief afgeleide relaties tussen respirabel stof en
asbest voor de verschillende situaties moeten dan ook worden gezien als een
schatting met een zekere spreiding. Hierbij is de relatie bij activiteiten met
ongebruikt straalgrit de meest onzekere relatie. De relatie tijdens stralen is
gebaseerd op meerdere sets metingen, maar deze zijn wel verdeeld over meerdere
combinaties van omstandigheden. Ondanks het relatief beperkte aantal
waarnemingen wordt echter aangenomen dat de afgeleide relaties tussen
respirabel stof en asbest representatief zijn, omdat de geobserveerde relaties
worden onderschreven door de theorie en samen een coherent geheel vormen.
Daarnaast zijn diverse duplomonsters geanalyseerd, waaruit blijkt dat spreiding in
analyseresultaat gering is. Ook kon de relatie voor activiteiten met gebruikt
straalgrit worden gevalideerd met gegevens zoals verzameld tijdens Fase 1.
Voor het afleiden van de relaties tussen respirabel stof en asbest is ondanks de
brede 95%-betrouwbaarheidsintervallen 12 rond de nominale waarde uitgegaan van
de nominale waarden van de individuele meetresultaten, omdat de kans op een
gemeten concentratie vergelijkbaar met de nominale waarde het grootst is. Op
basis van de nominale waarde kan dus de meest realistische relatie tussen
respirabel stof en asbest worden bepaald. Dit betreft daarom een andere situatie
dan wanneer op basis van de bovengrens wordt getoetst aan een grenswaarde, om
met voldoende zekerheid aan te kunnen nemen dat een situatie veilig is.
12 Voor elk filter zijn tussen de 5 en 20 vezels geteld om de betrouwbaarheidsintervallen zo smal mogelijk te

krijgen, resulterend in een relatieve variantie van ca. 30-100%, wat normaal is voor een dergelijke
asbestanalyse.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

137 / 200

Met betrekking tot de geschatte (taakgerichte) asbestvezelconcentraties op basis
van gemeten respirabel stofconcentraties kan het volgende worden opgemerkt:
 Activiteiten met ongebruikt straalgrit, zoals het vullen van straalketels, leidt (in
verhouding met straalwerkzaamheden) tot beperkte blootstelling aan
respirabel stof. Maar door het hoge aandeel asbestvezels in de respirabele
fractie van het ongebruikte straalgrit zijn de geschatte taakgerichte
asbestvezelconcentraties tijdens vullen wel aanzienlijk, met een gemiddelde
(GM) geschatte asbestconcentratie tijdens worst-case omstandigheden van
270.000 vezels/m3. Omdat de duur van de activiteit vullen gedurende een
werkdag relatief beperkt is (van enkele minuten tot een uur) zal de uiteindelijke
dagblootstelling vele malen lager liggen. Dat neemt niet weg dat werknemers
tijdens het vullen van reservoirs/ketels potentieel een blootstelling aan
asbestvezels hebben gehad die boven de grenswaarde uitkomt.
 Zoals bekend is de stofconcentratie tijdens straalwerkzaamheden erg hoog,
waardoor de geschatte asbestvezelconcentratie ook erg hoog is. In de ruimte
waar gestraald wordt kan de asbestvezelconcentratie oplopen tot boven de
miljoen vezels/m3. Op basis van de resultaten van de metingen onder de
straalkap blijkt dat de straalkap een behoorlijke bescherming biedt, maar dat in
veel gevallen de geschatte asbestvezelconcentratie onder de straalkap rondom
de grenswaarde van 2.000 vezels/m3 ligt.
 Ook tijdens activiteiten in werkgebieden waar gestraald is en waar sprake is van
een aanzienlijke mate van verontreiniging kunnen verhoogde
asbestvezelconcentraties optreden. Denk hierbij aan het schoonspuiten van
oppervlakken met perslucht, het opscheppen van grote hoeveelheden droog
straalgrit, het afbreken van verontreinigd steigermateriaal of het lopen door
sterk verontreinigd gebied. Hierbij kunnen de geschatte taakgerichte
asbestvezelconcentraties oplopen tot enkele tienduizenden vezels/m3.
 De vrijgekomen respirabele asbestvezels verspreiden zich relatief snel en
vermengen zich met de omgevingslucht. De resultaten van stationaire metingen
op verschillende afstanden van de emissiebron laten zien dat tijdens
straalwerkzaamheden of werkzaamheden in verontreinigd gebied op afstanden
groter dan 5 meter van de bron de asbestvezelconcentraties over het algemeen
(zeer) laag zullen zijn geweest. Personen die zich op korte afstand van de
activiteiten hebben bevonden, bijvoorbeeld direct bij het mangat of bij de
opening van een straaltent, zijn waarschijnlijk wel blootgesteld aan
asbestvezels, waarbij de grenswaarde mogelijk is overschreden. Ook de
geschatte asbestvezelconcentraties tijdens het vullen in de buurt van het
stortpunt (benedenwinds) zijn hoog tot zeer hoog. Daarom kan worden
aangenomen dat er tijdens vulwerkzaamheden wel sprake is geweest van
verspreiding van asbestvezels naar de omgeving. De mate van uiteindelijke
verspreiding naar de omgeving is afhankelijk van de omstandigheden waarbij de
werkzaamheden zijn uitgevoerd (zoals windsnelheid, windrichting, duur van de
werkzaamheden, manier van vullen, hoeveelheid gevuld materiaal, binnen
versus buiten en de afstand van omstanders en omwonenden tot de locatie
waar deze werkzaamheden werden uitgevoerd). Daarom kan op voorhand niet

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

138 / 200

worden uitgesloten dat er tijdens straalwerkzaamheden (die gepaard gaan met
vulwerkzaamheden) op afstanden groter dan 5 meter geen verhoogde
blootstelling aan asbestvezels is opgetreden, wat ook blijkt uit het uitgewerkte
blootstellingsprofiel voor omwonenden (zie paragraaf 6.3.8 en bijlage 4).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

8

139 / 200

Conclusies en aanbevelingen
Het doel van het onderzoek zoals beschreven in deze rapportage betreft het
uitvoeren van een onafhankelijk retrospectief onderzoek naar de blootstelling aan
asbest van medewerkers en omstanders tijdens en na het werken met
verontreinigde straalgrit. Om te kunnen reproduceren wat de blootstelling aan
asbest is geweest tijdens de periode dat met verontreinigd straalgrit is gewerkt is
eerst een inventarisatie uitgevoerd onder bedrijven naar de omstandigheden
waarin met dit straalgrit is gewerkt. Vervolgens is door middel van experimenten
onderzocht wat de relatie is tussen respirabel stof en asbestvezels. Dit is gedaan
voor de volgende processen: activiteiten met ongebruikt straalgrit, stralen en
activiteiten met gebruikt straalgrit. Parallel zijn op basis van de inventarisatie door
middel van een meetstudie in praktijksituaties respirabel stofmetingen verricht
onder realistische worst-case omstandigheden. Aan de hand van tijdens de
meetstudie gemeten respirabel stofconcentraties is een inschatting gemaakt van
asbestvezelconcentraties aan de hand van de gevonden relatie tussen respirabel
stof en asbest.

8.1

Conclusies
De volgende conclusies kunnen worden getrokken uit dit onderzoek:
 Uit de inventarisatie blijkt dat er veel verschillende activiteiten onder
verschillende omstandigheden (zowel met betrekking tot de gevolgde
werkprocedures als de toegepaste technieken) zijn uitgevoerd met het
verontreinigde aluminiumsilicaat straalgrit. Hierdoor is er sprake van een grote
verscheidenheid aan potentiële blootstellingsscenario’s met betrekking tot het
gebruik van verontreinigd aluminiumsilicaat straalgrit.
 De relatie tussen respirabel stof en asbestvezels hangt af van de activiteit die
wordt uitgevoerd in combinatie met het soort straalgrit waarmee deze activiteit
wordt uitgevoerd, wat heeft geresulteerd in aparte omrekenfactoren voor de
verschillende situaties (activiteiten met ongebruikt straalgrit, stralen en
activiteiten met gebruikt straalgrit. In geval van stralen hangt deze
omrekenfactor tevens af van de toegepaste druk en verbruik tijdens stralen.
Verder wordt de mate van stofvorming mede bepaald door het gebruikte
straalmiddel.
 Er zijn over het algemeen hoge concentraties respirabel stof gemeten tijdens de
verschillende taakgerichte activiteiten, met uitzondering van een aantal
stationaire meetpunten die op enige afstand van de werkzaamheden waren
opgesteld. Verder is er sprake van een grote spreiding in gemeten concentraties
respirabel stof.
 Op basis van de resultaten van de experimenten en de meetstudie zijn
asbestvezelconcentraties geschat, waarbij is gecorrigeerd voor de
achtergrondconcentratie aan respirabel stof en is uitgegaan van een gemiddeld
asbestgehalte in het verontreinigde straalgrit van 6 mg/kg ds. De geschatte
asbestvezelconcentraties zijn hoog tot zeer hoog, en er is sprake van een grote
spreiding in de geschatte asbestvezelconcentraties. Er wordt aangenomen dat

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018









8.2

140 / 200

wanneer deze gegevens worden gebruikt om een 8-uurs TGG blootstelling over
een werkdag te berekenen, een substantieel deel boven de grenswaarde zal
uitkomen.
o Wanneer werknemers grote hoeveelheden ongebruikt straalgrit hanteren is
een hoge blootstelling aan asbestvezels waarschijnlijk;
o Ook tijdens stralen en tijdens bepaalde opruimwerkzaamheden waarbij
weinig tot geen stofbeheersing wordt toegepast is een hoge blootstelling aan
asbestvezels waarschijnlijk;
o Bij secundaire verontreinigingen (door inloop, insleep) zijn de aanwezige
hoeveelheden straalgrit zo beperkt dat de kans op een blootstelling aan
asbest boven de grenswaarde zeer onwaarschijnlijk lijkt.
o Voor omwonenden is de kans op een verhoogde asbestblootstelling
onwaarschijnlijk.
De blootstelling aan asbest voor omstanders die zich op enkele meters afstand
van de werkzaamheden bevinden is beperkt geweest, met uitzondering van de
vulwerkzaamheden. Tijdens deze werkzaamheden zijn de geschatte
asbestvezelconcentraties zo hoog dat verhoogde blootstelling aan asbest in de
nabijheid van vulwerkzaamheden reëel lijkt.
Uitgaande van de arbeidshygiënische strategie dient in eerste instantie de
concentratie aan (respirabel) stof zoveel mogelijk te worden beperkt door het
gebruik van bronmaatregelen. Indien dat niet mogelijk is kunnen werknemers
zich beschermen tegen inademing van stof door het dragen van
adembeschermingsmiddelen. Het blijkt echter dat bronmaatregelen om
stofvorming te voorkomen dan wel tegen te gaan weinig worden toegepast
tijdens straal- en daaraan gerelateerde werkzaamheden. De meest
voorkomende maatregelen zijn het toepassen van ruimteventilatie en het
dragen van adembescherming. In veel situaties is het toepassen van
bevochtigingstechnieken niet mogelijk in verband met corrosievorming.
De straalkap die wordt gedragen tijdens straalwerkzaamheden biedt een
behoorlijke bescherming, maar blijkt in de praktijk lang niet zo effectief te zijn
als door de fabrikant wordt aangegeven. Ook onder de straalkap worden
detecteerbare hoeveelheden respirabel stof gemeten, en de geschatte
asbestvezelconcentratie onder de straalkap tijdens stralen ligt gemiddeld rond
de grenswaarde.
De resultaten van dit onderzoek geven de geschatte asbestvezelconcentraties
onder relatief ongunstige (worst-case) omstandigheden weer. Uit de
inventarisatie blijkt dat er zeer veel verschillende omstandigheden zijn waarin
met straalgrit is gewerkt. Dit onderzoek biedt bedrijven handvatten om voor
specifieke bedrijfssituaties de blootstelling aan asbestvezels in te schatten.

Aanbevelingen
Het risico op asbest gerelateerde gezondheidseffecten wordt niet alleen bepaald
door de hoogte van de taakgerichte blootstelling. Dit risico wordt ook bepaald door
de blootstellingsperiode en blootstellingsfrequentie. De inventarisatie laat zien dat
omstandigheden waarin gewerkt wordt enorm variëren. Daarnaast bevestigd de

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

141 / 200

meetstudie naar respirabel stof dat de blootstelling erg varieert. Dit maakt het
onmogelijk om generieke uitspraken te doen over het mogelijke blootstellingsrisico
(en het daaraan gerelateerde gezondheidsrisico).
Daarom adviseren wij om per bedrijf de blootstellingsrisico’s voor de (verschillende
groepen) werknemers in te schatten. Dit kan op de volgende manieren:
i) Maak gebruik van bedrijfsspecifiek verzamelde gegevens over blootstelling aan
asbest tijdens relevante werkzaamheden en informatie over bedrijfsspecifieke
blootstellingsprofielen;
ii) Maak gebruik van bedrijfsspecifiek verzamelde gegevens over blootstelling aan
respirabel stof tijdens relevante werkzaamheden, en maak op basis hiervan een
inschatting van de blootstelling aan asbestvezels door middel van de in dit
onderzoek gepresenteerde correctie- en omrekenfactoren en informatie over
bedrijfsspecifieke blootstellingsprofielen;
iii) Maak gebruik van bedrijfsspecifiek verzamelde gegevens over blootstelling aan
inhaleerbaar stof en extrapoleer deze naar blootstelling naar respirabel stof.
Maak op basis hiervan een inschatting van de blootstelling aan asbestvezels door
middel van de in dit onderzoek gepresenteerde correctie- en omrekenfactoren
en informatie over bedrijfsspecifieke blootstellingsprofielen;
iv) Maak op basis van de meetgegevens uit dit rapport en specifieke informatie over
blootstellingsfactoren, zoals duur van de activiteiten, mate van ventilatie,
hoeveelheden gebruikt product, toepassing van bronmaatregelen en gebruik van
adembescherming, een inschatting van wat de daggemiddelde blootstelling aan
asbestvezels van de werknemers is geweest.
Dergelijke blootstellingsschattingen kunnen eventueel samen met (externe)
Arbodeskundigen met kennis op het gebied van blootstellingsonderzoek worden
uitgevoerd. De onzekerheid van de schattingen neemt toe naarmate een meer
generieke methode gevolgd wordt.
Daarnaast wordt aanbevolen om een inschatting te (laten) maken van de kans dat
medewerkers die tijdens de periode dat het verontreinigde straalgrit in omloop was
(potentieel) zijn blootgesteld aan asbest als gevolg van deze blootstelling
gezondheidsschade hebben opgelopen. Hiervoor is naast informatie over
blootstellingsniveaus ook informatie over de periode van blootstelling en de
frequentie van blootstelling relevant. Ter illustratie heeft het RIVM voor een aantal
generieke blootstellingsprofielen, zoals weergegevens in Bijlage 4, het additionele
gezondheidsrisico bepaald, waarbij ook de gehanteerde aanpak is beschreven (van
Engelen et al., 2018). Dit geeft de bedrijven de mogelijkheid om zich te identificeren
met één van de uitgewerkte generieke opties, of voor een bedrijfsspecifieke situatie
dit additionele gezondheidsrisico te bepalen.
Gezien de (relatief) hoge blootstelling aan respirabel stof tijdens werkzaamheden
die worden uitgevoerd voor, tijdens en na het stralen met aluminiumsilicaat
straalgrit wordt aanbevolen om te werken aan een structurele verlaging van de
blootstelling aan respirabel stof en de mogelijke bestanddelen van dit stof tijdens
deze werkzaamheden. Het wordt aanbevolen om hier een combinatie van

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

142 / 200

technische (onder andere bronmaatregelen) en organisatorische maatregelen
(onder andere het opstellen en opvolgen van vaste procedures) in te zetten.
Daarnaast is meer inzicht in de effectiviteit van de verschillende straalkappen die
worden gebruikt tijdens praktijksituaties van belang, zodat duidelijk wordt welke
straalkappen in welke situaties moeten worden gebruikt om de werknemers
voldoende te beschermen, dan wel op zoek te gaan naar alternatieven die meer
bescherming bieden.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

9

143 / 200

Referenties
Cherrie JW, Maccalman L, Fransman W, Tielemans E, Tischer M, Van Tongeren M.
Revisiting the effect of room size and general ventilation on the relationship
between near- and far-field air concentrations. Ann. Occup. Hyg. 2011; 55 (9):10061015.
ECHA. Guidance on information requirements and chemical safety assessment;
chapter R.14: occupational exposure estimation. Helsinki, Finland, European
Chemicals Agency (ECHA), 2008.
Fransman W, Cherrie J, van Tongeren M, Cherrie J, Tischer M, Schneider T, Schinkel
J, Kromhout H, Warren N, Goede H, Tielemans E. The Advanced REACH Tool (ART):
Development of the mechanistic model. Ann. Occup. Hyg. 2011; 55 (9): 957-979.
Kosters JHP. Onderzoeksrapport Eurogrit V1.0. 27 oktober 2017. Admanstars,
Hellevoetsluis, 26 oktober 2017.
Meeker JD, Susi P, Pellegrino A. Comparison of Occupational Exposures Among
Painters Using Three Alternative Blasting Abrasives. J. Occup. Environ. Hyg. 2006; 3
(9): D80-D84.
NEN 2991. Lucht - Bepaling van de asbestconcentraties in de binnenlucht en
risicobeoordeling in en rondom bouwwerken, constructies of objecten waarbij
asbesthoudende materialen zijn verwerkt. Nederlands normalisatie instituut (NEN),
Delft, 1 september 2015.
NEN 5896. Kwalitatieve analyse van asbest in materialen met
polarisatiemicroscopie. Nederlands normalisatie instituut (NEN), Delft, 1 mei 2003.
NEN 5897+C1. Inspectie en monsterneming van asbest in bouw- en sloopafval en
recyclinggranulaat. Nederlands normalisatie instituut (NEN), Delft, 1 augustus 2016.
NEN 5898+C1: Bepaling van het gehalte aan asbest in grond, waterbodem, bouwen sloopafval en granulaat. Nederlands normalisatie instituut (NEN), Delft, 1
augustus 2016.
NEN-EN 689. Workplace exposure - Measurement of exposure by inhalation to
chemical agents - Strategy for testing compliance with occupational exposure limit
values. Nederlands normalisatie instituut (NEN), Delft, 1 mei 2018.
NEN-ISO 13794. Ambient air - Determination of asbestos fibres - Indirect-transfer
transmission electron microscopy method. Nederlands normalisatie instituut (NEN),
Delft, 1 september 1999.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

144 / 200

NEN-ISO 14966. Ambient air - Determination of numerical concentration of
inorganic fibrous particles - Scanning electron microscopy method. Nederlands
normalisatie instituut (NEN), Delft, 1 januari 2003, inclusief correctieblad C1
(gepubliceerd op 1 juli 2007).
Spoelstra H, Tempelman J, Arzoni RJ. Stofbestrijding bij werkzaamheden in de
wegenbouw, TNO-rapport R 2001/564, 2001.
Swartjes FA, Tromp PC. A tiered approach for the assessment of the human health
risks of asbestos in soils. Soil & Sediment Contamination 2008; 17: 137-149.
Tromp PC. Oriënterende studie naar blootstellingsrisico’s door met asbest
verontreinigde bodem. TNO rapport R2002/078, februari 2002.
Tromp P, Spaan S, Diks M, de Jong R, Schinkel J. Blootstelling aan asbest van
werknemers bij het opruimen van met asbest verontreinigd gebruikt straalgrit (fase
1). TNO rapport TNO 2017 R11273, 13 november 2017.
Tromp P, Spaan S. Afleiden algemene achtergrondconcentratie asbestvezels in
Nederland. TNO-notitie, referentienummer 0100305345, TNO, Utrecht, 28 februari
2018.
van Engelen J, van de Weijgert V, Beetstra R. Gezondheidsrisico’s voor werknemers
en omwonenden ten gevolge van blootstelling aan met asbest verontreinigd
straalgrit. Opdrachtnummer Z/110037/03, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu (RIVM), Bilthoven, 2018.
Van Ham J, Pulles MPJ. HET NIEUWE NATIONAAL MODEL. Model voor de
verspreiding van luchtverontreiniging uit bronnen over korte afstanden. Rapportage
over het onderzoek Revisie Nationaal Model en de besluitvorming daarover in de
begeleidingscommissie. TNO rapport MEP R 98/306, 1998.
Veenstra SJ, Brouwer D, Hendrix JMH, Kerkhoff R, Leeuw JCR, Liemburg J, Lumens
MEGL, Remijn AP. Selectie en gebruik van adembeschermingsmiddelen.
Nederlandse Vereniging voor Arbeidshygiëne, Werkgroep
Ademhalingsbescherming, maart 2001.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

10

145 / 200

Ondertekening
Naam en adres van de opdrachtgever:

Dr. L.M.N Kroon, Directeur Inspectie SZW
Parnassusplein 5, 2511 VX Den Haag, B10.13
Postbus 90801 | 2509 LV | Den Haag

Naam en functies van medewerkers:

S. Spaan, Research Scientist
P.C. Tromp, Senior Research Scientist
R. de Jong, Research assistant
M.V. Diks, Research assistant
E. Voogd, Research Scientist
H.L.M. Verhagen, Research assistant
M.M. Moerman, Research assistant
J.M. Schinkel, Senior Research Scientist
Naam van de instellingen waaraan een deel van het onderzoek is uitbesteed:

KIWA Compliance en KIWA Inspection & Testing - Blootstellingsmetingen
Kwaliteitsborging

Het onderzoek is uitgevoerd onder een kwaliteitssysteem dat voldoet aan ISO9001.
Datum waarop of tijdsbestek waarin het onderzoek heeft plaatsgehad:

November 2017 - Oktober 2018
Naam en paraaf tweede lezer:

Autorisatie vrijgave:

W. Fransman

M.A.J. Rennen
Research Manager

Ondertekening:

S. Spaan
Auteur

Autorisatie vrijgave:

J. Schinkel
Auteur

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

146 / 200

Bijlage 1: Gedetailleerde resultaten asbestvezeltellingen
Tabel B1.1: Gedetailleerde meet- en analysegegevens laboratorium simulatieexperimenten
Code

amplitude duur
trilapparaat (min)

debiet
(L/min)

volume
(L)

beeld
velden

getelde
vezels

asbestvezelconcentratie
(vezels/m3)

Loc1/B13

50%

1,5

1,0

1,5

187

C5 / A0

460.000 (150.000 – 1.100.000)

Loc1/B9

20%

3,0

1,0

3,0

225

C5 / A0

190.000 (62.000 – 450.000)

Loc1/B11

80%

1,5

1,0

1,5

400

C10 / A0 430.000 (210.000 – 790.000)

Loc1/B12

50%

1,5

1,0

1,5

100

C0 / A0

Loc2/A1

50%

5,0

2,0

10,0

410

C11 / A0 69.000 (35.000 – 120.000)

Loc2/A4

20%

2,5

2,0

5,0

101

C5 / A0

260.000 (83.000 – 600.000)

Loc2/A5

80%

3,0

1,0

3,0

291

C5 / A0

180.000 (58.000 – 420.000)

Loc2/A8

50%

1,0

1,0

1,0

135

C0 / A0

< 580.000

Loc3/C15

50%

1,0

1,0

1,0

180

C10 / A0 1.900.000 (920.000 – 3.500.000)

Loc3/C16

20%

1,0

1,0

1,0

128

C5 / A0

Loc3/C19

80%
1,5
1,0
C= chrysotiel, A=amfibool

1,5

280

C10 / A0 620.000 (300.000 – 1.100.000)

< 520.000

1.300.000 (440.000 – 3.100.000)

Tabel B1.2: Gedetailleerde meet- en analysegegevens straal en vulexperimenten

83

duur
(min)
Stralen run 1
2,0

84

Stralen run 1

2,0

6,1

12,1

87

Stralen run 3

2,0

6,0

11,9

40x

28

12,0

100x

23

C5 / A0 16 (4,9-37)
C5 / A0 46 (15-110)

148

C5 / A0

Code

88

beschrijving

Stralen run 3

2,0

debiet
(L/min)
12,0

volume
(L)
24,0

6,0

verbeeld
dunning velden
100x
22
40x
31

getelde asbestconcentratie
vezels
(106 vezels/m3)
C7 / A0 34 (14-70)
C6 / A0 16 (6,0-35)

85

Stralen run 2

2,0

5,8

11,7

20x

89

Stralen run 4

2,0

5,8

11,6

10x

61

C5 / A0 2,1 (0,59-5,7)

92

Stralen run 5

2,0

6,3

12,5

-

20

93

Stralen run 6

2,0

5,7

11,5

-

46

C6 / A0 0,61 (0,22-1,3)
C5 / A0 0,29 (0,10-0,68)

101

Vullen run 1

2,2

3,1

6,8

5x

15

C12 / A0 15 (7,5-26)

2,0 (0,59-5,6)

100

Vullen run 7

2,2

10,0

22,0

20x

15

C15 / A0 24 (13-38)

97

Vullen run 8

4,0

4,9

19,8

40x

15

C24 / A0 80 (52-120)

98

Vullen run 8
4,0
4,9
C= chrysotiel, A=amfibool

19,5

40x

15

C12 / A0 41 (22-73)

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

147 / 200

Bijlage 2: Beeldmateriaal van meetlocaties
Locatie
1A
1B
1C
2A
2B
3
4

Bemeten activiteiten tijdens meetstudie
Stralen
Stralen, vullen
Stralen, vullen, verplaatsen/inspectie, afbreken steigermateriaal
Stralen, schoonblazen, scheppen/schuiven, verplaatsen/inspectie
Stralen, vullen
Stralen, vullen, schoonblazen, scheppen/schuiven, verplaatsen/inspectie
Stralen, verplaatsen/inspectie

Meetlocatie 1A

Meetlocatie 1A: Overzichtsfoto meetlocatie

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

148 / 200

Meetlocatie 1A: Positie stationair meetpunt in tank tijdens stralen

Meetlocatie 1A: Persoonlijke meting bij straler in tank, inclusief beschermende
kleding en straalkap

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

149 / 200

Meetlocatie 1B

Meetlocatie 1B: Overzichtsfoto meetlocatie (linkerkant straaltent)

Meetlocatie 1B: Positie stationair meetpunt bij opening linkerkant straaltent

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

150 / 200

Meetlocatie 1B: Opening rechterkant straaltent

Meetlocatie 1B: Positie stationair meetpunt bij opening rechterkant straaltent

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Meetlocatie 1B: Te stralen stalen object linkerkant straaltent

Meetlocatie 1B: Te stralen stalen object rechterkant straaltent

151 / 200

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Meetlocatie 1B: Gebruikt straalgrit op steiger in straaltent

Meetlocatie 1B: Gebruikt straalgrit op lagere niveaus in straaltent

152 / 200

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

153 / 200

Meetlocatie 1B: Positie stationaire meetpunten in linkerkant straaltent tijdens
stralen

Meetlocatie 1B: Positie stationair meetpunt in rechterkant straaltent tijdens stralen

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

154 / 200

Meetlocatie 1B: Voorbereiding persoonlijke meting onder de straalkap bij straler

Meetlocatie 1B: Beschermende kleding, inclusief straalkap, zoals gedragen door
straler tijdens straalwerkzaamheden

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

155 / 200

Meetlocatie 1B: Asilicos aluminiumsilicaat straalgrit in zakken, zoals gebruikt tijdens
deel van de vulwerkzaamheden

Meetlocatie 1B: Vullen van straalketel vanuit de vulsilo, handmatige bediening

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

156 / 200

Meetlocatie 1B: Vullen van de straalketel met zakken

Meetlocatie 1B: Overzichtsfoto van opstellen tijdens vullen (links vullen vanuit
vulsilo, rechts vullen vanuit zakken, positie stationair meetpunt, en positie straaltent
ten opzichte van vulwerkzaamheden

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

157 / 200

Meetlocatie 1B: Overzichtsfoto van opstellen tijdens vullen (links vullen vanuit
vulsilo, rechts vullen vanuit zakken, positie stationair meetpunt, en positie straaltent
ten opzichte van vulwerkzaamheden

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

158 / 200

Meetlocatie 1C

Meetlocatie 1C: Overzichtsfoto, met vulopstelling op de voorgrond en tank waarin
wordt gestraald op de achtergrond in het midden

Meetlocatie 1C: Positie stationair meetpunt bij mangat (<1 m)

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Meetlocatie 1C: Positie stationair meetpunt bij mangat (>5 m)

Meetlocatie 1C: Posities stationaire meetpunten bij mangat (<1 en >5 m)

159 / 200

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

160 / 200

Meetlocatie 1C: Opstelling straalketels voor vulwerkzaamheden, met op de
achtergrond onder andere de ventilatie-unit met klopperfilter en compressor voor
toevoer straalgrit en toevoer verse lucht voor straalkap

Meetlocatie 1C: Vullen van de straalketels met zakken, inclusief positie stationair
meetpunt

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

161 / 200

Meetlocatie 1C: Ongebruikt straalgrit op de rand van de straalketel na het vullen
van de straalketel met zakken

Meetlocatie 1C: Beschermende kleding, inclusief straalkap, zoals gedragen door
straler tijdens straalwerkzaamheden

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

162 / 200

Meetlocatie 1C: Betreden van tank via mangat

Meetlocatie 1C: Overzicht van binnenkant tank, inclusief aanwezigheid
verontreinigd straalgrit op de vloer van de tank

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

163 / 200

Meetlocatie 1C: Aanwezigheid verontreinigd straalgrit op de vloer van de tank
(doorheen gelopen tijdens activiteit ‘verplaatsen/inspectie’)

Meetlocatie 1C: Overzicht van steiger aan binnenkant van de tank

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Meetlocatie 1C: Positie stationair meetpunt tijdens verplaatsen/inspectie

Meetlocatie 1C: Positie stationair meetpunt tijdens verplaatsen/inspectie

164 / 200

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

165 / 200

Meetlocatie 1C: Overzichtsfoto van omstandigheden tijdens afbreken
steigermateriaal (5 weken na straalwerkzaamheden, vooraf is de tank
schoongemaakt)

Meetlocatie 1C: Buiten aannamen van steigermateriaal vanuit de tank

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

166 / 200

Meetlocatie 1C: Aannemen en opstapelen steigermateriaal

Meetlocatie 1C: Aannemen en opstapelen steigermateriaal, inclusief positie
stationair meetpunt (vlakbij mangat)

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

167 / 200

Meetlocatie 1C: Aannemen en opstapelen steigermateriaal, inclusief positie
stationair meetpunt (vlakbij mangat)

Meetlocatie 1C: Verontreiniging op de vloer van de tank nadat deel van de steiger
is afgebroken, inclusief positie stationair meetpunt in de tank tijdens
werkzaamheden

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

168 / 200

Meetlocatie 1C: Verontreiniging op de vloer van de tank nadat deel van de steiger
is afgebroken

Meetlocatie 1C: Verontreiniging op de vloer van de tank nadat deel van de steiger
is afgebroken

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

169 / 200

Meetlocatie 2A

Meetlocatie 2A: Overzicht binnenkant straalcabine, inclusief positie stationair
meetpunt

Meetlocatie 2A: Overzicht binnenkant straalcabine, inclusief positie stationair
meetpunt

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

170 / 200

Meetlocatie 2A: Overzicht binnenkant straalcabine, inclusief positie stationair
meetpunt

Meetlocatie 2A: Gestraalde objecten (H-balk + zijkant container) binnenin
straalcabine

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

171 / 200

Meetlocatie 2A: Verontreiniging van de vloer van de straalcabine met gebruikt
straalgrit

Meetlocatie 2A: Positie stationair meetpunt buiten de opening van de straalcabine

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

172 / 200

Meetlocatie 2B

Meetlocatie 2B: Overzichtsfoto straaltent, inclusief posities stationaire meetpunten
(<1 meter en >5 meter van opening) en positie straal/zuig unit (vrachtauto)

Meetlocatie 2B: Overzichtsfoto vullen van een bigbag vanuit een grote vulsilo,
inclusief positie stationaire meetpunten dichtbij vulopening (proxi voor persoonlijke
meting) en verder vanaf de vulopening. De vulsilo wordt van bovenaf bediend.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Meetlocatie 3

Meetlocatie 3: Vullen van bigbag vanuit vulsilo (handmatige bediening)

Meetlocatie 3: Vullen van bigbag vanuit vulsilo (handmatige bediening)

173 / 200

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Meetlocatie 3: Vullen van vulsilo met zakken

Meetlocatie 3: Vullen van vulsilo met zakken

174 / 200

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

175 / 200

Meetlocatie 3: Storten van bigbag in vulsilo

Meetlocatie 3: Binnenzijde straalcabine, aanvoer straalgrit (onder) en ventilatiesysteem (boven)

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

176 / 200

Meetlocatie 3: Straalapparatuur (inclusief straalnozzle) in straalcabine

Meetlocatie 3: Stalen object (container) die is gestraald en schoongeblazen in
straalcabine

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

177 / 200

Meetlocatie 3: Gebruikt straalgrit op de vloer van de straalcabine

Meetlocatie 3: Positie stationair meetpunt bij ingang straalcabine, rechts straalketel
met daarboven een vulsilo

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

178 / 200

Meetlocatie 3: Persoonlijke meting bij straler (buiten de straalkap), inclusief
beschermende kleding en straalkap

Meetlocatie 3: Scheppen / schuiven van gebruikt straalgrit in straalcabine

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Meetlocatie 3: Scheppen / schuiven van gebruikt straalgrit in straalcabine

Meetlocatie 3: Scheppen / schuiven van gebruikt straalgrit in straalcabine

179 / 200

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

180 / 200

Meetlocatie 3: Hoop opgeschept gebruikt straalgrit achterin de straalcabine

Meetlocatie 3: Hoopjes opgeschept gebruikt straalgrit achterin de straalcabine

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

181 / 200

Meetlocatie 3: Nabootsen verplaatsen / inspectie in de straalcabine (lopen door
gebruikt straalgrit op de vloer van de straalcabine

Meetlocatie 3: Voetstappen door laagje gebruikt straalgrit op de vloer van de
straalcabine na nabootsen verplaatsen / inspectie

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Meetlocatie 4

Meetlocatie 4: Overzichtsfoto meetlocatie met straaltent

182 / 200

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

183 / 200

Bijlage 3: Gedetailleerde resultaten respirabel stof
Tabel B3.1: Overzicht van geïdentificeerde uitschieters

Stralen - straaltent PAS - onder kap

Respirabel stof
Soort uitschieter
(mg/m³)
68,4
Zware uitschieter

1B

Stralen - straaltent PAS - onder kap

80,1

Zware uitschieter

2B

Stralen - straaltent PAS - buiten kap

1303

Zware uitschieter

B

2B

Stralen - straaltent STAT - buiten (>5 m)

0,78

Uitschieter

24-05

C

3

Vullen - vulsilo

PAS - op revers

24,5

Uitschieter

24-05

C

3

STAT - nabij stortpunt

6,4

Uitschieter

29-05

B

4

Vullen - vulsilo
Opruimen schoonblazen

PAS - op revers

189

Uitschieter

Datum Bedrijf Locatie Activiteit
13-04

A

1B

13-04

A

17-05

B

17-05

Soort meting

Tabel B3.2: Overzicht van gemeten concentraties respirabel stof (in mg/m³),
onderverdeeld naar activiteit en meetlocatie (niet gecorrigeerd voor
achtergrondconcentratie)
Activiteit

Locatie

Soort meting

N

AM

GM

GSD

Min.

Max.

Bedrijf A, locatie 1C
Bedrijf A, locatie 1C
(+1x 1A)
Bedrijf A, locatie 1C
(+1x 1A)
Bedrijf A, locatie 1C

PAS - buiten kap

2

49,5

49,5 1,04 47,9

51,0

PAS - onder kap

9

0,34

0,21 3,13 <0,02 1,21

STAT - binnen

9

30,2

27,4 1,63 13,4

STAT - buiten (<1 m)

5

0,09

0,08 1,85 <0,04 0,16

Bedrijf A, locatie 1C

STAT - buiten (>5 m)

5

0,18

0,16 1,66 0,08

0,26

Bedrijf B, locatie 2A

PAS - buiten kap

2

55,4

48,7 2,08 29,0

81,9

Bedrijf B, locatie 2A

PAS - onder kap

3

0,18

0,18 1,24 0,14

0,21

Bedrijf B, locatie 2A

STAT - binnen

3

24,4

24,3 1,06 22,9

25,8

Bedrijf B, locatie 2A

STAT - buiten (<1 m)

3

0,67

0,38 4,65 0,07

1,38

Bedrijf C, locatie 3

PAS - buiten kap

3

66,1

66,1 1,03 64,4

68,1

Bedrijf C, locatie 3

PAS - onder kap

3

0,40

0,36 1,86 0,17

0,53

Bedrijf C, locatie 3

STAT - binnen

3

61,9

60,9 1,23 53,4

77,6

Bedrijf C, locatie 3

STAT - buiten (<1 m)

3

0,59

0,44 2,49 0,21

1,22

Bedrijf A, locatie 1B

PAS - onder kap

4

0,77

0,44 3,61 0,09

2,03

Bedrijf A, locatie 1B

STAT - binnen

8

103

94,1 1,55 48,0

200

Bedrijf A, locatie 1B

STAT - buiten (<1 m)

5

2,03

0,46 11,9 0,02

6,04

Bedrijf A, locatie 1B

STAT - buiten (>5 m)

1

0,06

Bedrijf B, locatie 2B

PAS - buiten kap

2

124

123

1,23 106

142

Bedrijf B, locatie 2B

PAS - onder kap

2

1,80

1,14 4,33 0,40

3,20

Bedrijf B, locatie 2B

STAT - binnen

3

374

258

2,77 132

833

Bedrijf B, locatie 2B

STAT - buiten (<1 m)

3

1,40

0,82 3,97 0,20

3,13

Bedrijf B, locatie 2B

STAT - buiten (>5 m)

2

0,26

0,25 1,22 0,22

0,29

Bedrijf B, locatie 4

PAS - buiten kap

2

168

157

225

Bedrijf B, locatie 4

PAS - onder kap

1

0,04

STRALEN
Besloten
ruimte

Straaltent

1,66 110

54,1

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Activiteit

184 / 200

Locatie

Soort meting

N

AM

GM

GSD

Min.

Max.

Bedrijf B, locatie 4

STAT - binnen

2

146

142

1,38 113

179

Bedrijf B, locatie 4

STAT - buiten (<1 m)

1

0,20

Bedrijf B, locatie 2B

semi-PAS - op revers

2

2,57

2,08 2,58 1,07

4,07

Bedrijf B, locatie 2B

STAT - nabij stortpunt

3

0,66

0,65 1,24 0,56

0,83

Bedrijf C, locatie 3B

PAS - op revers

2

1,07

0,97 1,90 0,62

1,53

Bedrijf C, locatie 3B

STAT - nabij stortpunt

2

1,01

1,00 1,23 0,86

1,16

Vulsilo en

Bedrijf A, locatie 1B

PAS - op revers

3

0,63

0,51 2,36 0,20

1,10

zakken

Bedrijf A, locatie 1B

STAT - nabij stortpunt

4

0,14

0,13 1,69 0,08

0,22

Zakken

Bedrijf A, locatie 1C

PAS - op revers

7

0,81

0,67 1,98 0,31

1,50

Bedrijf A, locatie 1C

STAT - nabij stortpunt

4

1,17

1,05 1,73 0,59

1,85

Bedrijf C, locatie 3A

PAS - op revers

3

1,34

0,91 3,57 0,21

1,94

Bedrijf C, locatie 3A

STAT - nabij stortpunt

3

1,55

1,14 2,54 0,63

3,33

Bedrijf B, locatie 4

PAS - op revers

1

0,57

Bedrijf B, locatie 2A

PAS - op revers

3

4,98

4,78 1,41 3,82

7,08

Bedrijf C, locatie 3

PAS - op revers

3

7,65

5,11 3,63 1,18

13,2

Bedrijf B, locatie 2A

PAS - op revers

3

18,9

18,9 1,08 17,3

19,8

Bedrijf C, locatie 3

PAS - op revers

3

33,3

19,8 3,41 7,84

79,7

Bedrijf B, locatie 4

PAS - onder kap

1

0,66

Bedrijf B, locatie 4

STAT - binnen

1

205

Bedrijf B, locatie 4

STAT - buiten (<1 m)

1

0,41

Bedrijf B, locatie 4

STAT - buiten (>5 m)

1

0,49

VULLEN
Vulsilo

Operator
vrachtwagen
OPRUIMEN
Scheppen
Schoonblazen

VERONTREINIGD GEBIED
Verplaatsen /

Bedrijf A, locatie 1C

PAS - op revers

6

5,97

2,31 4,57 0,71

16,9

inspectie

Bedrijf A, locatie 1C

STAT - binnen

4

8,92

3,75 5,73 0,77

17,3

Bedrijf B, locatie 2A

PAS - op revers

3

3,57

3,40 1,47 2,47

5,19

Bedrijf B, locatie 2A

STAT - binnen

3

5,36

5,28 1,24 4,40

6,71

Bedrijf C, locatie 3

PAS - op revers

3

0,94

0,94 1,15 0,83

1,09

Bedrijf C, locatie 3

STAT - binnen

3

1,27

1,08 2,11 0,48

2,08

Afbreken

Bedrijf A, locatie 1C

PAS - op revers

12

3,12

2,58 1,91 0,88

6,24

steigers

Bedrijf A, locatie 1C

STAT - binnen

4

2,71

2,60 1,40 1,66

3,66

Bedrijf A, locatie 1C STAT - buiten (<1 m)
2
0,05 0,05 1,79 0,03 0,07
N = aantal metingen, AM = rekenkundig gemiddelde, GM = geometrisch gemiddelde, GSD =
geometrische standaarddeviatie, Min. = minimum, Max. = maximum.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

185 / 200

Bijlage 4: Uitwerking blootstellingsprofielen
Bij het opstellen van onderstaande voorbeelden van blootstellingsprofielen voor
een aantal van de betrokken werknemersgroepen zijn de volgende algemene
uitgangspunten in acht genomen:
 De blootstellingsprofielen zijn zoveel mogelijk gebaseerd op de omstandigheden
waarbij is gemeten tijdens de meetstudie, zodat gebruik gemaakt kon worden
van de geschatte asbestvezelconcentraties op basis van de gemeten respirabel
stofconcentraties. Deze metingen zijn verricht onder worst-case
omstandigheden;
 Waar mogelijk is bij het opstellen van de blootstellingsprofielen uitgegaan van
de resultaten voor persoonlijke blootstelling;
 Per blootstellingsprofiel is een berekening gemaakt van de daggemiddelde
blootstelling op basis van zowel het geometrisch gemiddelde (GM) als het 90percentiel (p90) van de bijbehorende distributie;
 Per blootstellingsprofiel een berekening van de daggemiddelde blootstelling
waarbij voor de periode van een werkdag waarvan wordt aangenomen dat er
geen sprake is van blootstelling aan asbest in relatie tot werk zowel niet als wel
is uitgaan van een achtergrondconcentratie voor asbest.
Op basis van deze illustratieve generieke blootstellingsprofielen heeft het RIVM het
additionele gezondheidsrisico bepaald, waarbij ook de gehanteerde aanpak is
beschreven (van Engelen et al., 2018).

Blootstellingsprofiel 1: Ketelboy / dieselwacht
Beschrijving blootstellingsscenario:
Bij het opstellen van dit blootstellingprofiel is er vanuit gegaan dat een ketelboy
gedurende een werkdag meerdere malen een grote straalketel vult met zakken
aluminiumsilicaat straalgrit van 25 kg. Tijdens het vullen wordt de zak op de rand
van de straalketel gelegd, en vandaar geleegd in de straalketel. Wanneer de zak leeg
is wordt deze nog voorzichtig leeggeschud boven de straalketel, en daarna in een
afvalzak gepropt. De straalketel staat buiten op een relatief open terrein, en dient
voor de aanvoer van straalgrit dat wordt gebruikt door straler die op 20 meter
afstand in een besloten ruimte aan het stralen is. De ketelboy staat in contact met
de straler, houdt toezicht op het functioneren van alle apparatuur (compressor
straalgrit, compressor onafhankelijke lucht, ventilatiesysteem, straalketel, etc.), en
grijpt in als dat nodig is. Zowel tijdens de vulwerkzaamheden als tijdens het toezicht
draagt de ketelboy geen adembescherming.
Er wordt vanuit gegaan dat tijdens een gemiddelde werkdag de ketelboy één uur
bezig is met het vullen van de straalketel, en vijf uur buiten toezicht houdt op de
apparatuur en communiceert met de straler die binnen bezig is. De andere twee uur
is de ketelboy bezig met voorbereidende werkzaamheden bij de loods/opslag van
het bedrijf en pauzeert in de kantine van het bedrijf, waarbij wordt uitgegaan van
een achtergrondconcentratie.

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

186 / 200

Berekening daggemiddelde blootstelling (8-uurs TGG):
Uitgangspunten:
- Geometrisch gemiddelde geschatte taakgerichte asbestvezelconcentratie tijdens
vullen met zakken (op basis van 10 persoonlijke respirabel stofmetingen):
250.000 vezels/m³;
- 90-percentiel
van
de
distributie
van
geschatte
taakgerichte
asbestvezelconcentraties tijdens vullen met zakken (op basis van 10 persoonlijke
respirabel stofmetingen): 660.000 vezels/m³;
- Geometrisch gemiddelde geschatte taakgerichte asbestvezelconcentratie tijdens
vullen door straalwerkzaamheden (op basis van 5 stationaire respirabel
stofmetingen >5 meter van de opening van de ruimte tijdens stralen in een
besloten ruimte): 910 vezels/m³;
- 90-percentiel
van
de
distributie
van
geschatte
taakgerichte
asbestvezelconcentraties tijdens vullen door straalwerkzaamheden (op basis van
5 stationaire respirabel stofmetingen >5 meter van de opening van de ruimte
tijdens stralen in een besloten ruimte): 1.700 vezels/m³;
- Achtergrondconcentratie asbest zoals deze voor Nederland is bepaald: 57
vezels/m³ (Tromp & Spaan, 2018).
Daggemiddelde blootstelling op basis van GM-en en achtergrondconcentratie:
((250.000*1) + (910*5) + (57*2)) / 8 = (250.000 + 4.550 + 114) / 8 = 31.833 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling op basis van P90-en en achtergrondconcentratie:
((660.000*1) + (1.700*5) + (57*2)) / 8 = (660.000 + 8.500 + 114) / 8 = 83.577
vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling op basis van GM-en, zonder achtergrondconcentratie:
((250.000*1) + (910*5)) / 8 = (250.000 + 4550) / 8 = 31.819 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling op basis van P90-en, zonder achtergrondconcentratie:
((660.000*1) + (1.700*5)) / 8 = (660.000 + 8.500) / 8 = 83.563 vezels/m³

Blootstellingsprofiel 2: Straler
Beschrijving blootstellingsscenario:
Bij het opstellen van dit blootstellingprofiel is er vanuit gegaan dat de wand van een
stalen opslagtank (hoogte 18,5 meter, inhoud 5.503 m³) aan de binnenkant wordt
gestraald met aluminiumsilicaat straalgrit (besloten ruimte). Er zijn tegelijkertijd
twee stralers aan het werk in de tank, die beiden grotendeels vanaf een steiger aan
het stralen zijn. Beide stralers maken gebruik van een straalnozzle met een
inwendige diameter van 8 mm en stralen bij een druk van 8-8,4 bar. Tijdens het
stralen dragen de stralers een straalkap met onafhankelijke lucht. De lucht in de
besloten ruimte wordt mechanisch geventileerd (6.000 m³ lucht per uur,
ventilatievoud 1,6 maal per uur).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

187 / 200

Er wordt vanuit gegaan dat tijdens een gemiddelde werkdag een straler zes uur
bezig is met straalwerkzaamheden, en de andere twee uur bezig is met
voorbereidende werkzaamheden bij de loods/opslag van het bedrijf en pauzeert in
de kantine van het bedrijf, waarbij wordt uitgegaan van een
achtergrondconcentratie.
Berekening daggemiddelde blootstelling (8-uurs TGG):
Uitgangspunten:
- Geometrisch gemiddelde geschatte taakgerichte asbestvezelconcentratie (op
basis van 8 persoonlijke respirabel stofmetingen onder de straalkap): 1.100
vezels/m³;
- 90-percentiel
van
de
distributie
van
geschatte
taakgerichte
asbestvezelconcentraties (op basis van 8 persoonlijke respirabel stofmetingen
onder de straalkap): 7.400 vezels/m³;
- Achtergrondconcentratie asbest zoals deze voor Nederland is bepaald: 57
vezels/m³ (Tromp & Spaan, 2018);
- Op basis van de resultaten van parallel genomen persoonlijke metingen onder
en buiten de straalkap is de berekende rekenkundig gemiddelde werkplek
protectiefactor (WPF) van de straalkap 262 (range 44-458).
Daggemiddelde blootstelling op basis van GM en achtergrondconcentratie:
((1.100*6) + (57*2)) / 8 = (6.600 + 114) / 8 = 839 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling op basis van P90 en achtergrondconcentratie:
((7.400*6) + (57*2)) / 8 = (44.400 + 114) / 8 = 5.564 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling op basis van GM, zonder achtergrondconcentratie:
(1.100*6) / 8 = 825 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling op basis van P90, zonder achtergrondconcentratie:
(7.400*6) / 8 = 5.550 vezels/m³

Blootstellingsprofiel 3: Mangatwacht
Beschrijving blootstellingsscenario:
Bij het opstellen van dit blootstellingprofiel is er vanuit gegaan dat een
mangatwacht zich tijdens de straalwerkzaamheden in een besloten ruimte binnen
1 meter van de entree van deze ruimte bevindt om toezicht te houden op de
situatie. De entree is open, de mangatwacht bevindt zich buiten, en draagt geen
adembescherming. Gedurende dit toezicht wordt er op 20 meter afstand buiten op
open terrein de bijbehorende straalketel gevuld met zakken door een ketelboy.
Er wordt vanuit gegaan dat tijdens een gemiddelde werkdag de mangatwacht
gedurende zes uur toezicht houdt op straalwerkzaamheden in en besloten ruimte,
en de andere twee uur bezig is met voorbereidende werkzaamheden bij de
loods/opslag van het bedrijf en pauzeert in de kantine van het bedrijf, waarbij wordt

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

188 / 200

uitgegaan van een achtergrondconcentratie. Gedurende één van die zes uur wordt
er op relatief grote afstand buiten een straalketel gevuld met zakken.
Berekening daggemiddelde blootstelling (8-uurs TGG):
Uitgangspunten:
- Geometrisch gemiddelde geschatte taakgerichte asbestvezelconcentratie tijdens
toezicht door straalwerkzaamheden (op basis van 11 stationaire respirabel
stofmetingen <1 meter van de opening van de ruimte tijdens stralen in een
besloten ruimte): 2.700 vezels/m³;
- 90-percentiel
van
de
distributie
van
geschatte
taakgerichte
asbestvezelconcentraties tijdens toezicht door straalwerkzaamheden (op basis
van 11 stationaire respirabel stofmetingen <1 meter van de opening van de
ruimte tijdens stralen in een besloten ruimte): 29.000 vezels/m³;
- Geometrisch gemiddelde geschatte taakgerichte asbestvezelconcentratie tijdens
toezicht door vulwerkzaamheden (op basis van 10 persoonlijke respirabel
stofmetingen tijdens buiten vullen van een straalketel met zakken): 250.000
vezels/m³ (proxi voor emissie);
- 90-percentiel
van
de
distributie
van
geschatte
taakgerichte
asbestvezelconcentraties tijdens toezicht door vulwerkzaamheden (op basis van
10 respirabel persoonlijke stofmetingen tijdens buiten vullen van een straalketel
met zakken): 660.000 vezels/m³ (proxi voor emissie);
- Dispersie-multiplier (verspreiding) voor een bron in een buitensituatie die zich
ver van gebouwen bevindt, en waarbij de persoon zich ver (>4 meter) van de
bron bevindt: 0,00167 (Fransman et al., 2011);
- Achtergrondconcentratie asbest zoals deze voor Nederland is bepaald: 57
vezels/m³ (Tromp & Spaan, 2018).
Daggemiddelde blootstelling op basis van GM-en en achtergrondconcentratie:
((2.700*6) + (250.000*1*0,00167) + (57*2)) / 8 = (16.200 + 418 + 114) / 8 = 2.091
vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling op basis van P90-en en achtergrondconcentratie:
((29.000*6) + (660.000*1*0,00167) + (57*2)) / 8 = (174.000 + 1102 + 114) / 8 =
21.902 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling op basis van GM-en, zonder achtergrondconcentratie:
((2.700*6) + (250.000*1*0,00167)) / 8 = (16.200 + 418) / 8 = 2.077 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling op basis van P90-en, zonder achtergrondconcentratie:
((29.000*6) + (660.000*1*0,00167)) / 8 = (174.000 + 1102) / 8 = 21.888 vezels/m³

Blootstellingsprofiel 4: Opruimwerkzaamheden (schoonmaker)
Beschrijving blootstellingsscenario:
Bij het opstellen van dit blootstellingprofiel is er vanuit gegaan dat een
schoonmaker, als onderdeel van een schoonmaakploeg, in een besloten ruimte

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

189 / 200

(binnen) gebruikt straalgrit aan het opruimen is, waarbij eerst het grootste deel van
het gebruikte straalgrit wordt opgeruimd met behulp van een zuigwagen en daarna
de restanten gebruikt straalgrit bij elkaar bij elkaar worden geveegd en opgeschept
om te worden afgevoerd. Tijdens de schoonmaakwerkzaamheden is er geen sprake
van mechanische ventilatie, maar is er wel sprake van natuurlijke ventilatie. De
schoonmaker draagt een P3-masker wanneer deze in de besloten ruimte aan het
werk is.
Omdat er wisselend droog en vochtig materiaal wordt opgeruimd is er voor gekozen
om twee opties door te rekenen, namelijk:
- Het opruimen van droog gebruikt straalgrit
- Het opruimen van gebruikt straalgrit dat voor het wordt opgeruimd is bevochtigd
met water tot 5% van het totale gewicht
Er wordt vanuit gegaan dat tijdens een gemiddelde werkdag een schoonmaker 3,5
uur bezig is met de zuigwagen, 3,5 uur bezig is met vegen en scheppen, en 1 uur
bezig is met voorbereidende werkzaamheden bij de loods/opslag van het bedrijf en
pauzeert in de kantine van het bedrijf, waarbij wordt uitgegaan van een
achtergrondconcentratie.
Berekening daggemiddelde blootstelling (8-uurs TGG):
Uitgangspunten:
- Geometrisch gemiddelde geschatte taakgerichte asbestvezelconcentratie tijdens
droog scheppen (op basis van 6 persoonlijke respirabel stofmetingen): 25.000
vezels/m³;
- 90-percentiel
van
de
distributie
van
geschatte
taakgerichte
asbestvezelconcentraties tijdens droog scheppen (op basis van 6 persoonlijke
respirabel stofmetingen): 67.000 vezels/m³;
- Er wordt aangenomen dat de stofblootstelling en daarmee de asbestblootstelling
tijdens het opzuigen van straalgrit met een zuigmachine ten opzichte van
normaal scheppen van droog materiaal een factor 30 lager zal liggen (Fransman
et al., 2011);
- Er wordt aangenomen dat wanneer het gebruikte straalgrit tot 5% wordt
bevochtigd de stofblootstelling en daarmee de asbestblootstelling een factor 10
lager zal liggen ten opzichte van het opruimen van droog materiaal (Fransman et
al., 2011; Tromp, 2002; Swartjes & Tromp 2008; Spoelstra, Tempelman & Arzoni,
2001; Tromp et al., 2017);
- Toegekende beschermingsfactor (APF) P3-masker is een factor 20 (Veenstra et
al., 2001), maar in dit geval gaan we worst-case uit van een factor 10;
- Achtergrondconcentratie asbest zoals deze voor Nederland is bepaald: 57
vezels/m³ (Tromp & Spaan, 2018).
Optie 1: Opruimen van droog materiaal:
Daggemiddelde blootstelling aan asbest
achtergrondconcentratie:

op

basis

van

GM

en

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

190 / 200

((((25.000/30)*3,5)/10) + ((25.000*3,5)/10) + (57*1)) / 8 = (292 + 8.750 + 57) / 8 =
1.137 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van P90 en
achtergrondconcentratie:
((((67.000/30)*3,5)/10) + ((67.000*3,5)/10) + (57*1)) / 8 = (782 + 23.450 + 57) / 8 =
3.036 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van GM, zonder
achtergrondconcentratie:
((((25.000/30)*3,5)/10) + ((25.000*3,5)/10)) / 8 = (292 + 8.750) / 8 = 1.130 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van P90, zonder
achtergrondconcentratie:
((((67.000/30)*3,5)/10) + ((67.000*3,5)/10)) / 8 = (782 + 23.450) / 8 = 3.029
vezels/m³
Optie 2: Opruimen van bevochtigd materiaal:
Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van GM en
achtergrondconcentratie:
(((((25.000/30)*3,5)/10)/10) + (((25.000*3,5)/10)/10) + (57*1)) / 8 = (29 + 875 + 57)
/ 8 = 120 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van P90 en
achtergrondconcentratie:
(((((67.000/30)*3,5)/10)/10) + (((67.000*3,5)/10)/10) + (57*1)) / 8 = (78 + 2.345 +
57) / 8 = 310 vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van GM, zonder
achtergrondconcentratie:
(((((25.000/30)*3,5)/10)/10) + (((25.000*3,5)/10)/10)) / 8 = (29 + 875) / 8 = 113
vezels/m³
Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van P90, zonder
achtergrondconcentratie:
(((((67.000/30)*3,5)/10)/10) + (((67.000*3,5)/10)/10)) / 8 = (78 + 2.345) / 8 = 303
vezels/m³

Blootstellingsprofiel 5: Inspectie van gestraalde objecten
(inspecteur)
Beschrijving blootstellingsscenario:
Bij het opstellen van dit blootstellingprofiel is er vanuit gegaan dat een inspecteur
gestraalde oppervlakken in een besloten ruimte inspecteert na afloop van de
straalwerkzaamheden. Deze inspectie vindt een halfuur na afronding van de
straalwerkzaamheden plaats. In de tussentijd is de ruimte geventileerd, en is het

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

191 / 200

vrijgekomen stof neergeslagen (stof zichtbaar aanwezig in de lucht). De ruimte is
tussendoor niet schoongemaakt, en de inspecteur loopt dus door een zwaar
verontreinigde omgeving (een laag gebruikt straalgrit op de grond van de ruimte en
op de steiger). Tijdens de inspectie wordt de ruimte niet of nauwelijks geventileerd,
en de inspecteur draagt tijdens de inspectie geen adembescherming.
Er wordt vanuit gegaan dat tijdens een gemiddelde werkdag de inspecteur één keer
een inspectie van een half uur uitvoert, en de rest van de werkdag doorbrengt op
het kantoor van het bedrijf, waarbij wordt uitgegaan van een
achtergrondconcentratie.
Berekening daggemiddelde blootstelling (8-uurs TGG):
Uitgangspunten:
- Geometrisch gemiddelde geschatte taakgerichte asbestvezelconcentratie (op
basis van 12 persoonlijke respirabel stofmetingen): 8.100 vezels/m³;
- 90-percentiel
van
de
distributie
van
geschatte
taakgerichte
asbestvezelconcentraties (op basis van 12 persoonlijke respirabel stofmetingen):
49.000 vezels/m³;
- Achtergrondconcentratie asbest zoals deze voor Nederland is bepaald: 57
vezels/m³ (Tromp & Spaan, 2018).
Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van
achtergrondconcentratie:
((8.100*0,5) + (57*7,5)) / 8 = (4.050 + 427,5) / 8 = 560 vezels/m³

GM

en

Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van
achtergrondconcentratie:
((49.000*0,5) + (57*7,5)) / 8 = (24.500 + 427,5) / 8 = 3.116 vezels/m³

P90

en

Daggemiddelde blootstelling
achtergrondconcentratie:
(8.100*0,5) / 8 = 506 vezels/m³

aan

asbest

op

basis

van

GM,

zonder

Daggemiddelde blootstelling aan
achtergrondconcentratie:
(49.000*0,5) / 8 = 3063 vezels/m³

asbest

op

basis

van

P90,

zonder

Blootstellingsprofiel
(steigerbouwer)

6:

Afbreken

van

steigermateriaal

Beschrijving blootstellingsscenario:
Bij het opstellen van dit blootstellingprofiel is er vanuit gegaan dat de steiger, die is
opgebouwd in een stalen opslagtank met een inhoud van 5.503 m³ (18,5 meter
hoog) om de wand van de tank aan de binnenkant te kunnen stralen, wordt
afgebroken door een ploeg van steigerbouwers, die op verschillende hoogtes aan
het werk zijn. Ook wordt het steigermateriaal door één van de twee mangaten naar

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

192 / 200

buiten getild (doorgegeven) en daar opgestapeld om te worden afgevoerd. De
tankwand is een aantal weken daarvoor gestraald met aluminiumsilicaat straalgrit
(0,2-1,4 mm), en in de tussentijd is de ruimte schoongemaakt, waarbij het gebruikte
straalgrit van de vloer en de steiger is verwijderd. In/tussen de steigerdelen is tijdens
het stralen gebruikt straalgrit terecht gekomen, dat tijdens het afbreken eruit en
naar beneden valt. Tijdens het afbreken van de steigers is er geen sprake van
mechanische ventilatie, maar is er wel sprake van natuurlijke ventilatie door middel
van de twee open mangaten, die zich tegenover elkaar aan de onderkant van de
tank bevinden. De steigerbouwers dragen een P3-masker wanneer ze in de tank aan
het werk zijn.
Er wordt vanuit gegaan dat tijdens een gemiddelde werkdag een steigerbouwer 6,5
uur bezig is met het afbreken van de steiger, en de andere 1,5 uur bezig is met
voorbereidende werkzaamheden bij de loods/opslag van het bedrijf en pauzeert in
de kantine van het bedrijf, waarbij wordt uitgegaan van een
achtergrondconcentratie.
Er wordt verder vanuit gegaan dat een steigerbouwer gemiddeld gezien de helft van
de tijd bezig is met het opbouwen van steigers (waarbij wordt verondersteld dat er
geen sprake is van blootstelling aan stof en asbest) en de helft van de tijd bezig is
met het afbreken van steigers.
Berekening daggemiddelde blootstelling (8-uurs TGG):
Uitgangspunten:
- Geometrisch gemiddelde geschatte taakgerichte asbestvezelconcentratie (op
basis van 12 persoonlijke respirabel stofmetingen): 8.200 vezels/m³;
- 90-percentiel
van
de
distributie
van
geschatte
taakgerichte
asbestvezelconcentraties (op basis van 12 persoonlijke respirabel stofmetingen):
19.000 vezels/m³;
- Toegekende beschermingsfactor (APF) P3-masker masker is een factor 20
(Veenstra et al., 2001), maar in dit geval gaan we worst-case uit van een factor
10;
- Achtergrondconcentratie asbest zoals deze voor Nederland is bepaald: 57
vezels/m³ (Tromp & Spaan, 2018).
Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van
achtergrondconcentratie:
(((8.200*6,5)/10) + (57*1,5)) / 8 = (5.330 + 85,5) / 8 = 677 vezels/m³

GM

en

Daggemiddelde blootstelling aan asbest op basis van P90
achtergrondconcentratie:
(((19.000*6,5)/10) + (57*1,5)) / 8 = (12.350 + 85,5) / 8 = 1.554 vezels/m³

en

Daggemiddelde blootstelling aan
achtergrondconcentratie:
((8.200*6,5)/10) / 8 = 666 vezels/m³

asbest

op

basis

van

GM,

zonder

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

Daggemiddelde blootstelling aan asbest
achtergrondconcentratie:
((19.000*6,5)/10) / 8 = 1.544 vezels/m³

193 / 200

op

basis

van

P90,

zonder

Blootstellingsprofiel 7: Omwonenden van straalproject
Beschrijving blootstellingsscenario’s
Scenario A: langdurige straalwerkzaamheden
Bij het opstellen van dit blootstellingprofiel is uitgegaan van een situatie waarbij een
metalen constructie wordt gestraald met aluminiumsilicaat straalgrit in een
straaltent. De constructie bevindt zich in een open omgeving, met op enige afstand
bebouwing.
De straalwerkzaamheden zijn uitgevoerd over een periode van twee maanden,
waarbij elke dag 6 uur is gestraald in de straaltent, en in totaal 1 uur van deze 6 uur
(verdeeld over 6x 10 minuten) ook vulwerkzaamheden werden uitgevoerd. Hierbij
wordt een straalketel handmatig gevuld met zakken van 25 kg, en is de straalketel
naast de straaltent opgesteld.
Er wordt aangenomen dat gedurende deze twee maanden elke dag
straalwerkzaamheden zijn uitgevoerd, en dat de omwonenden gedurende deze
twee maanden zich 24 uur per dag steeds buiten in de buurt van de
straalwerkzaamheden bevonden (worst-case aanname).
Scenario B: kortdurende straalwerkzaamheden (worst case)
Bij het opstellen van dit blootstellingprofiel is uitgegaan van een situatie waarbij
straalwerkzaamheden worden uitgevoerd aan een metalen constructie in een
woonwijk. Er wordt gestraald met aluminiumsilicaat straalgrit, en de
straalwerkzaamheden worden uitgevoerd in de open lucht (zonder straaltent). Het
stralen zonder straaltent is een worst case aanname: het bouwen van een straaltent
is verplicht. Uit de inventarisatie (zie hoofdstuk 2) bleek dat stralen zonder straaltent
af en toe voorkomt, maar dan waarschijnlijk wel slechts kortdurend.
De straalwerkzaamheden zijn uitgevoerd over een periode van 2 dagen waarbij elke
dag 6 uur is gestraald zonder straaltent, en in totaal 1 uur van deze 6 uur (verdeeld
over 6x 10 minuten) ook vulwerkzaamheden werden uitgevoerd. Hierbij wordt een
straalketel handmatig gevuld met zakken van 25 kg, en is de straalketel naast de
straalwerkzaamheden opgesteld.
Er wordt aangenomen dat de omwonenden zich gedurende de betreffende twee
dagen steeds 24 uur per dag buiten in de buurt van de straalwerkzaamheden
bevonden (worst-case aanname).

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

194 / 200

Secundaire verontreiniging
Omdat de mate van insleping (secundaire verontreiniging) op de werkplek minimaal
lijkt te zijn geweest (Kosters, 2017), wordt aangenomen dat ook de mate insleping
bij de omliggende woningen ook zeer klein zal zijn geweest. Daarnaast is ook de
mogelijke contaminatie vanuit de buitenlucht naar een binnensituatie niet
meegenomen. Daarom wordt aangenomen dat alleen gedurende de zes uur per dag
dat er activiteiten met het straalgrit worden uitgevoerd, emissie plaatsvindt, die kan
leiden tot blootstelling van de omwonenden.
Berekening uursgemiddelde blootstelling op basis van bronsterkte en
meteorologische omstandigheden
Het verspreidingsmodel
De atmosferische verspreiding van asbestdeeltjes is een fysisch proces dat afhangt
van meteorologische omstandigheden, de grootte van de deeltjes en de ruimtelijke
eigenschappen van de omgeving waarin de verspreiding plaatsvindt. De
blootstelling aan asbestdeeltjes van omwonenden als gevolg van de
straalwerkzaamheden aan de constructie die zich in de buurt van hun huis bevindt
is geschat met behulp van het verspreidingsmodel genaamd het Nieuw Nationaal
Model (NNM) (van Ham & Pulles, 1998). Dit is een zogenaamd Gaussisch
verspreidingsmodel. Dit modeltype is relatief simpel, maar zeer gangbaar voor de
berekening van verspreiding in de nabijheid van emissiebronnen. De verspreiding
wordt berekend aan de hand van informatie over de windrichting, de windsnelheid
en de atmosferische stabiliteit die gelden voor Nederland. Daarnaast wordt ook het
verwijderen van de deeltjes uit de lucht ten gevolge van de regen, zwaartekracht en
willekeurige beweging van de deeltjes meegenomen. De wiskundige beschrijving
van het model (Gaussische pluim formulering) is hieronder weergegeven, waaruit
kan worden opgemaakt dat de concentratie recht evenredig is met de
emissiesterkte en omgekeerd evenredig met de windsnelheid:

Met daarin:
C Concentratie
Q Emissie sterkte
U Wind snelheid
y Horizontale afstand tot het midden van de pluim
z Verticale afstand tot het midden van de pluim
σ Turbulentie parameter, afhankelijk van onder andere de atmosferische
stabiliteit
De straal- en vulwerkzaamheden worden gezien als één bron van emissie, en de
concentratie nabij deze werkzaamheden is berekend op verschillende afstanden tot
deze bron, namelijk 5, 10, 25, 50 en 100 meter. Omdat wind van invloed is op de
mate van blootstelling, is de positie van de blootgestelden ten opzichte van bron

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

195 / 200

daarom relevant. Omdat wordt aangenomen dat de omwonenden zich in alle
richtingen rond de constructie kunnen bevinden, is hier in de berekening rekening
mee gehouden door zowel ten noorden, westen, oosten en zuiden van de bron de
blootstelling te berekenen en deze te middelen (realistisch scenario wat betreft
locatie).
De bronsterkte (hoeveelheid vrijkomende respirabele asbestvezels)
De input van het verspreidingsmodel is emissie als massa (aantal vrijkomende
deeltjes) per tijdseenheid. Bij de modelberekeningen is er vanuit gegaan dat alle
asbestvezels respirabel zijn, met een aerodynamische diameter kleiner dan 4 µm,
op basis waarvan is uitgegaan van deeltjes van 4 µm, wat overeenkomt met de
deeltjesgrootteverdeling van het asbest in het onderzochte straalgrit. De emissies
zoals gebruikt in de modelberekeningen zijn op de volgende manier berekend:
 Emissie van asbestvezels tijdens straalwerkzaamheden in straaltent: Hiervoor
zijn de geschatte asbestconcentraties tijdens straalwerkzaamheden in een
straaltent op basis van de meetstudie naar respirabel stof als uitgangspunt
genomen. Allereerst is de potentiële emissie van asbestvezels (in vezels/uur)
tijdens het stralen geschat door de gemeten asbestconcentraties (in vezels/m³)
te vermenigvuldigen met de hoeveelheid afgezogen lucht in de tent tijdens de
metingen (in m³/uur).
o In geval van een situatie zonder straaltent wordt er vanuit gegaan dat alle
asbestvezels die tijdens het stralen in de lucht komen zich volledig naar buiten
verspreiden. Op basis van de distributie van 17 geschatte emissies voor
stralen in een straaltent (4 persoonlijke metingen buiten de straalkap en 13
stationaire metingen) zijn de volgende emissiewaarden meegenomen in de
berekeningen:
 GM: 2,8E+9 vezels/uur
 P90: 4,9E+9 vezels/uur
o In geval dat er wel gebruik gemaakt wordt van een straaltent wordt er vanuit
gegaan dat er wel afzuiging aanwezig is in de straaltent en dat slechts een
deel van de asbestvezels die tijdens het stralen in de straaltent in de lucht
komen ook buiten de tent terecht komen. De emissiewaarde is bepaald door
de verhouding (percentage) tussen de parallel gemeten asbestconcentraties
(in asbestvezels/m³) van de stationaire metingen op <1 meter van de opening
van de tent (positie mangatwacht) en de stationaire metingen in de tent te
bepalen en deze te vermenigvuldigen met de emissiewaarden tijdens het
stralen. Om voldoende gegevens te hebben zijn hiervoor de metingen tijdens
stralen in een besloten ruimte en in een straaltent gecombineerd. Op basis
van 26 paar parallel gemeten concentraties asbestvezels in de ruimte en in
het mangat tijdens straalwerkzaamheden is een gemiddeld percentage van
1,5% met een 90-percentiel van 4,6% bepaald. Dat betekent dat de metingen
laten zien dat er gemiddeld 1,5% van de asbestvezels die worden gevormd
tijdens stralen ook daadwerkelijk buiten de straaltent terechtkomen. In 90%
van de gevallen kwam minder dan 4,6% van de gevormde asbestvezels buiten

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

196 / 200

de tent terecht. Wanneer deze percentages worden vermenigvuldigd met de
hoeveelheid asbestvezels welke tijdens stralen worden gevormd, resulteert
dit in de volgende emissiewaarden, die zijn meegenomen in de berekeningen:
 GM: 2.8E+9 * 1,5% = 4,3E+7 vezels/uur
 P90: 4.9E+9 * 4,6% = 2,3E+8 vezels/uur
 Emissie van asbestvezels tijdens vullen van straalketel met 25 kg zakken:
Hiervoor zijn de hoeveelheden straalgrit die per meetsessie tijdens vullen met
zakken zijn geregistreerd gebruikt als uitgangspunt. Tijdens 13 persoonlijke
metingen verzameld tijdens vullen met zakken is tussen de 25 (1 zak) en 350 kg
(14 zakken) gedurende 3 tot 11,5 minuut per meetsessie gevuld. De
hoeveelheden (in kg) zijn vermenigvuldigd met de in eerder onderzoek (Fase 1)
bepaalde gemiddelde hoeveelheid respirabele asbestvezels per kg ongebruikt
straalgrit, te weten 2.40E+08 asbestvezels/kg ds.
o In geval van een worst-case scenario wat betreft emissiesterkte wordt er
vanuit gegaan dat alle asbestvezels die in het aluminiumsilicaat aanwezig zijn
in de lucht komen tijdens het vullen. Op basis van de distributie van de 13
geschatte emissies voor vullen met zakken zijn de volgende emissiewaarden
meegenomen in de berekeningen:
 GM: 3,3E+10 vezels/uur
 P90: 7,8E+10 vezels/uur
o In geval van een meer realistisch scenario wat betreft emissiesterkte wordt er
vanuit gegaan dat slechts een deel van de in het ongebruikte straalgrit
aanwezig asbestvezels tijdens het vullen in de lucht komen. Helaas zijn er
geen precieze gegevens bekend over wat dit percentage in werkelijkheid is.
Echter, op basis van de resultaten van de simulatie-experimenten die op
laboratoriumschaal met gebruikt straalgrit zijn uitgevoerd is berekend dat
0,3-1,0% van de in het gebruikte straalgrit aanwezig asbestvezels vrijkomen
in de lucht tijdens de experimenten. Omdat de omstandigheden tijdens deze
experimenten niet volledig overeenkomen met de omstandigheden tijdens
praktijksituaties en deze experimenten zijn uitgevoerd met gebruikt straalgrit
in plaats van ongebruikt straalgrit van een meer conservatieve benadering
uitgegaan en is daarom aangenomen dat 10% (in plaats van 1%) van de
aanwezige respirabele asbestvezels in de lucht komen tijdens het vullen. De
volgende emissiewaarden zijn meegenomen in de berekeningen:
 GM: 3,3E+10 * 10% = 3,3E+9 vezels/uur
 P90: 7,8E+10 * 10% = 7,8E+9 vezels/uur
Voor het verspreidingsmodel is onder andere een emissiesterkte nodig om de
blootstelling voor omwonenden te kunnen schatten. Omdat de emissiesterkte
afhankelijk is van verschillende factoren kiezen wij ervoor om de blootstellingen te
schatten op basis van verschillende emissiescenario’s, die zijn gebaseerd op
wisselende factoren en daarom ook wisselende emissiesterktes toegekend hebben
gekregen. Voor het bepalen van de emissiesterkte wordt er bij alle vier de
emissiescenario’s uitgegaan dat er per dag 6 uur gestraald wordt en gedurende die

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

197 / 200

periode ook in totaal 1 uur gevuld wordt. De totale emissie duur per dag is daarom
6 uur. Hieronder is voor elk van de 4 emissiescenario’s beschreven hoe de
emissiesterkte is bepaald:
 Stralen zonder tent / GM worst-case emissiesterkte: ((6*2.8 E+9) + (1*3.3E+10))
/ 6 = 8.30E+09 vezels/uur;
 Stralen zonder tent / P90 worst-case emissiesterkte: ((6*4.9 E+9) + (1*7.8E+10))
/ 6 = 1.79E+10 vezels/uur;
 Stralen met tent / GM realistisch emissiesterkte: ((6*4.3 E+7) + (1*3.3E+9)) / 6 =
5.93E+08 vezels/uur;
 Stralen met tent / P90 realistisch emissiesterkte: ((6*2.3 E+8) + (1*7.8E+9)) / 6 =
1.53E+09 vezels/uur.
Berekeningen
Per scenario is voor de verschillende afstanden tot de bron (5, 10, 25, 50 en 100
meter) de concentratie asbestvezels in de lucht berekend. Hierbij is aangenomen
dat op elke dag van het jaar de emissie gedurende zes uur per dag plaatsvindt, en
er gedurende de rest van de dag geen emissie van asbestvezels plaatsvindt. De
berekening is vervolgens uitgevoerd op basis van de meteorologische
omstandigheden die in 2017 in Nederland zijn geregistreerd. Omdat de
weersomstandigheden wisselen is voor elk uur in 2017 een berekening uitgevoerd,
resulterend in 8760 uurgemiddelde concentraties per locatie ten opzichte van de
emissiebron (noord, oost, zuid, west), dus 35040 uurgemiddelde concentraties in
totaal. Per tijdserie is het gemiddelde en de verdeling over de tijd bepaald, op basis
waarvan een inschatting is gemaakt van de blootstelling. Er wordt hierbij
aangenomen
dat
de
temporele
variabiliteit
in
de
berekende
asbestvezelconcentraties voldoende wordt gerepresenteerd doordat de
berekeningen voor elk afzonderlijk uur zijn uitgevoerd.
Resultaten
In Tabel B4.1 worden de resultaten van de berekende (additionele)
asbestvezelconcentraties op verschillende afstanden van de bron (combinatie van
stralen en vullen) weergegeven. Hieruit blijkt dat meer dan 90% van de berekende
uurgemiddelde asbestvezelconcentraties binnen een jaar nagenoeg 0 vezels/m³ is.
De berekeningen laten tevens zien dat er in ongunstige omstandigheden, wanneer
de omwonenden zich benedenwinds van de bron bevinden, er sprake kan zijn van
hoge (uurgemiddelde) piekconcentraties. De resultaten laten een duidelijke daling
van de asbestvezelconcentratie zien met een toenemende afstand tot de bron.
Wanneer op basis van deze uurgemiddelde concentraties een jaargemiddelde
concentratie wordt berekend op basis van het rekenkundig gemiddelde (AM), is de
jaargemiddelde concentratie op vijf meter afstand van de bron voor drie van de vier
scenario’s hoger dan 500 vezels/m³ (range 410-12.300 vezels/m³), en op 10 meter
afstand voor twee van de vier scenario’s hoger dan 500 vezels/m³ (range 140-4.300
vezels/m³). Oftewel: voor de meest realistische scenario’s ligt het rekenkundig
jaargemiddelde onder de 500 vezels/m³. Omdat de distributie van de
uurgemiddelde concentraties geen normale verdeling heeft, waardoor de zeer hoge
concentraties voor een groot deel dit gemiddelde bepalen, is ook het geometrisch

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

198 / 200

gemiddelde (GM) weergegeven (welke uitgaat van een lognormale verdeling).
Aangezien het verspreidingsmodel gemiddelde concentraties over een uur berekent
en niet over een dag, wordt het geometrisch gemiddelde gezien als een meer
representatieve maat voor de concentratie asbestvezels in de lucht tijdens de
blootgestelde periode. Zoals in Tabel B4.1 te zien is, zijn voor alle vier de scenario’s
op vijf afstanden van de emissiebron de jaargemiddelde asbestvezelconcentraties
op basis van het GM zeer laag, variërend van 1,1 tot 2,9 vezels/m³. Dit geldt ook
voor de twee scenario’s waarbij wordt uitgegaan van worst-case omstandigheden,
waarbij alle respirabele asbestvezels in het straalgrit vrijkomen tijdens vullen en
waarbij alle respirabele asbestvezels tijdens stralen niet worden afgezogen maar
zich verspreiden naar de omgeving.
De rekenkundig gemiddelde asbestvezelconcentratie van de stationaire metingen in
de meetstudie tijdens straalwerkzaamheden op meer dan 5 meter van de
straalcabine dan wel straaltent is 1.000 vezels/m³ (GM 770 vezels/m³, range 901.700 vezels/m³. Deze meetpunten zijn benedenwinds gepositioneerd en daarom
worst-case. Dit komt redelijk goed overeen met de geschatte gemiddelde
asbestvezelconcentratie op vijf meter van de bron in een realistisch scenario.
Tabel B4.1: Distributie van de berekende uurgemiddelde asbestvezelconcentraties
(in vezels/m³) over een jaar op verschillende afstanden tot de emissiebron voor de
verschillende emissie-scenario’s
Emissiescenario

Afstand
(m)
5

N

AM

GM

GSD Min. P50 P75 P90 P95

562.600

0

0

0

2.040

10.900

44.000

0

0

0

320

3.170

15.700

0

0

0

0

40

870

5.700

2,9 29,0

0

0

0

4.340

2,6 20,3

0

0

0

0 103.000 244.500 1.213.300
0 32.900 97.300 371.100

900
240
60

2,1 11,2
1,7 7,1
1,4 4,9

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

4.400
690
90

23.400
6.800
1.880

95.000
33.800
12.300

35040

410

2,1 10,8

0

0

0

0

3.410

8.100

40.200

10

35040

140

1,9

7,6

0

0

0

0

1.090

3.200

12.300

25

35040

30

1,5

4,4

0

0

0

0

150

780

3.100

50

35040

8

1,3

3,3

0

0

0

0

20

230

1.100

100

35040

2

1,1

3,1

0

0

0

0

3

62

410

5
Stralen met
tent / P90 10
realistische
25
emissie50
sterkte
100

35040

1.050

2,3 14,2

0

0

0

0

8.800

20.900

103.700

35040

370

2,1 10,0

0

0

0

0

2.800

8.300

31.700

35040

80

1,7

5,7

0

0

0

0

380

2.000

8.100

35040

20

1,4

4,0

0

0

0

0

60

580

2.900

35040

5

1,1

3,3

0

0

0

0

8

160

1.050

Stralen
zonder tent /
P90 worstcase emissiesterkte
Stralen met
tent / GM
realistische
emissiesterkte

5.700

2,7 23,2

0

0

0

0

10

35040

2.010

2,4 16,2

0

0

0

25

35040

420

2,0

9,0

0

0

50

35040

110

1,6

5,9

0

100

35040

30

1,3

4,2

5

35040

12.300

10

35040

25
50
100

35040
35040
35040

5

Max.

47.700 113.400
15.200 45.000

Stralen
zonder tent /
GM worstcase emissiesterkte

35040

P99

172.100

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

199 / 200

N = aantal berekende uurgemiddelde concentraties, AM = rekenkundig jaargemiddelde, GM
= geometrisch jaargemiddelde, GSD = geometrische standaarddeviatie, Min. = minimaal
uurgemiddelde, P50 = 50-percentiel (mediaan), P75 = 75-percentiel, P90 = 90-percentiel,
P95= 95-percentiel, P99= 99-percentiel, Max. = maximaal uurgemiddelde

Het model schat de concentratie aan asbestvezels voor elk uur per dag over een
periode van een jaar. Omdat uitgegaan wordt van zes uur werkzaamheden per dag
zal er 18 uur per dag geen emissie van asbestvezels plaatsvinden. Daarom zijn de
meeste uursgemiddelde geschatte concentraties 0. Wanneer de ongeveer 9% van
de berekende uurgemiddelde concentraties met een concentratie > 0 vezels/m³ in
meer detail worden bekeken, blijkt dat de spreiding in deze uurgemiddelde
concentraties groot is. Dit wil ook zeggen tijdens de perioden van de dag dat er aan
de constructie gewerkt werd, op locaties benedenwinds van de
straalwerkzaamheden, de omwonenden tijdelijk aan hoge concentraties kunnen zijn
blootgesteld, met name op korte afstanden van de bron (5 tot 10 meter). Omdat dit
echter slechts een beperkte tijd van de dag het geval is (namelijk de tijd dat er ook
daadwerkelijk emissie is (6 uur per dag), en ook alleen op de benedenwindse
locaties rond de bron, ligt zowel het geschatte rekenkundig gemiddelde als het
geometrisch gemiddelde van de berekende uurgemiddelde concentraties veel lager.
Conclusie voor blootstelling van omwonenden
Scenario A: Langdurige straalwerkzaamheden
Omdat het risico op gezondheidseffecten wordt bepaald op basis van cumulatieve
blootstelling aan asbestvezels wordt het rekenkundig gemiddelde gezien als de
meest relevante maat voor blootstelling. Immers dit geeft de gemiddelde
blootstelling gedurende een periode van een jaar weer. In het geval van scenario A,
waarbij er vanuit wordt gegaan dat gedurende twee maanden
straalwerkzaamheden plaatsvinden in een straaltent (emissie-scenario P90 met
straaltent, afstand 5 meter), wordt daarom aangenomen dat de concentratie 1.050
vezels/m3 het beste de blootstelling aan asbestvezels van omwonenden afkomstig
van de straalwerkzaamheden gedurende deze periode beschrijft. Deze concentratie
geeft de gemiddelde concentratie weer gedurende de langdurige periode (in dit
geval 2 maanden). Omdat deze gemiddelde concentratie is bepaald aan de hand van
uren waarbij wel en geen emissie was, hoeft deze concentratie niet gecorrigeerd te
worden voor blootstellingsduur. Bij het schatten van deze blootstelling is
gecorrigeerd voor weersomstandigheden en locatie ten opzichte van de bron, wordt
er vanuit gegaan dat 4,6% van alle vezels die tijdens de straalwerkzaamheden in de
straaltent worden gevormd in extreme situaties (P90 emissiesterkte) ook
daadwerkelijk in de lucht buiten de straaltent terecht komen en 10% van alle
respirabele asbestvezels die in het ongebruikte straalgrit tijdens het vullen aanwezig
zijn in extreme situaties (P90 emissiesterkte, grote hoeveelheden straatgrit
gehanteerd) in de lucht terecht komen. Daarnaast wordt aangenomen dat dagelijks
straalwerkzaamheden zijn uitgevoerd, terwijl dit in de praktijk bij langdurige
onderhoudswerkzaamheden niet het geval is. Nadat een gedeelte is afgerond wordt
dit oppervlak over het algemeen eerst opnieuw gecoat voordat de
staalwerkzaamheden worden hervat, op te zorgen dat omgevingsomstandigheden

TNO-rapport | TNO 2018 R10746 | Eindrapport | 25 oktober 2018

200 / 200

het gestraalde oppervlak niet negatief beïnvloeden (bijv. voorkomen corrosie). De
ervaring leert dat er twee dagen wordt gestraald en de derde dag niet. Verder wordt
aangenomen dat de omwonenden zich 2 maanden lang elk uur van de dag
buitenshuis in de buurt van de straalwerkzaamheden hebben begeven. In vele
opzichten is dit dus een worst-case benadering.
Scenario B: Kortdurende straalwerkzaamheden (worst case)
Scenario B beschrijft de mogelijkheid dat omwonenden zich gedurende kortdurende
straalwerkzaamheden in de open lucht op een kleine afstand van de bron (de locatie
van de straalwerkzaamheden) bevonden, en de weersomstandigheden gedurende
deze korte periode zodanig ongunstig waren dat alle vrijgekomen asbestvezels zich
in de richting van deze omwonende hebben verspreid, waardoor deze
omwonenden tijdelijk (tijdens de straalwerkzaamheden) aan hoge
piekconcentraties zijn blootgesteld. Wanneer wordt uitgegaan van het meest
conservatieve worst-case scenario (emissie-sterkte P90, geen gebruik van een
straaltent, afstand 5 meter van de bron, benedenwinds van de bron
(overeenkomend met 99-percentiel van de distributie van de berekende
uurgemiddelde concentraties), dan is een uursgemiddelde piekconcentratie van
244.500 vezels/m3 volgens de schattingen mogelijk. Logischerwijs gelden deze
uursgemiddelde piekconcentraties alleen wanneer er ongunstige omstandigheden
zijn tijdens de straalwerkzaamheden. Wanneer er rekening wordt gehouden met de
duur van de straalwerkzaamheden op een dag, en er dus sprake is van 6 in plaats
van 24 uur emissie van asbestvezels, wordt de daggemiddelde blootstelling van de
omwonenden geschat op 61.100 vezels/m³ (244.500 vezels/m³ * (6/24)).
Logischerwijs laten de modelberekeningen zien dat de blootstelling afneemt met
toenemende afstand tot de bron. Het verspreidingsmodel gaat ervan uit dat zich in
de omgeving van de bron geen obstakels (zoals bebouwing of bomen) bevinden die
van invloed kunnen zijn op verspreiding van de vezels. Het is bekend dat de
aanwezigheid van bijv. bebouwing binnen een straal van 5 meter van de bron
resulteert in een minder snelle verspreiding van de ontstane deeltjes, en daardoor
resulteert in een hogere concentratie. De aanwezigheid van obstakels op grotere
afstand van de bron resulteert juist in meer verticale werveling en daardoor lagere
concentraties. Wanneer de straalwerkzaamheden zouden hebben plaatsgevonden
in de nabijheid van gebouwen in plaats van in een open ruimte mag worden
aangenomen dat de vrijgekomen asbestvezels zich minder snel hebben verspreid
wat resulteert in hogere asbestvezelconcentraties nabij de bron. In dat geval zullen
de gepresenteerde getallen een onderschatting geven van de blootstelling voor
omwonenden. Er wordt echter aangenomen dat dit effect niet erg groot zal zijn
geweest.