Structureel
vaccinatieprogramma
tegen COVID-19
Aan: de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr. 2023/10, Den Haag, 28 juni 2023

2

Inhoud

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 2 van 71

inhoud
Samenvatting3
01 Inleiding6

03 Mogelijke vaccinatie­scenario’s

30

3.1

Vaccinatiestrategieën

31

3.2

Verschillende scenario’s 

31

1.1

Achtergrond

7

1.2

Adviesaanvraag

7

1.3

Commissie en werkwijze 

7

4.1

Jaarlijkse vaccinatie van risicogroepen 

42

1.4

Leeswijzer 

8

4.2

Beoordelingskader 

43

4.3

Jaarlijkse vaccinatie van zorgpersoneel 

45

02 Stand van zaken

04 Implicaties van de huidige situatie 

41

10
05 Advies49

2.1

SARS-CoV-2 

11

2.2

Vaccinatie tegen COVID-19 

12

5.1

Scenarioanalyses en wendbaarheid

50

2.3

Opbouw van immuniteit

15

5.2

Structureel (re)vaccinatieprogramma 

50

2.4

Ziektelast 

18

5.3

Structurele monitoring en evaluatie

53

2.5

Risicogroepen 

20

2.6

Effectiviteit van vaccinatie 

23

2.7

Veiligheid van vaccinatie

26

2.8

Kosteneffectiviteit van vaccinatie

27

Bijlage67

2.9

Ontwikkeling van nieuwe vaccins

27

A

2.10 Medicamenteuze behandelopties

29

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

Literatuur55

selectiecriteria voor kinderen met een medisch hoog risico

2

68

Samenvatting

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 3 van 71

samenvatting
COVID-19 is nu ruim drie jaar bij ons.

Denken in scenario’s

zaken rond COVID-19 wel elementen uit

Het SARS-CoV-2-virus circuleert nog steeds,

Omdat er nog veel onzekerheden zijn over het

verschillende scenario’s:

maar de ziektelast die het virus veroorzaakt is

verdere verloop van COVID-19, heeft de

• Gedurende het hele jaar verdringen nieuwe

nu lager dan in de eerste jaren van de

commissie aansluiting gezocht bij scenario’s

virusvarianten de bestaande, en de

pandemie. Dat komt onder meer doordat

die eerder onder coördinatie van de WRR zijn

geleidelijke afname van immuniteit en de

­vaccinaties en doorgemaakte infecties hebben

opgesteld. Die scenario’s zijn bedoeld voor de

opkomst van deze nieuwe varianten zorgen

gezorgd voor een bredere immuniteit onder de

overheid om zich te kunnen voorbereiden op

steeds voor een nieuwe besmettingsgolf.

bevolking. Het blijft onzeker hoe COVID-19

mogelijke ontwikkelingen, die variëren van

• Het beloop van de ziekte na besmetting is

verder zal verlopen, maar het is zeer

mild tot zeer ontwrichtend. Zo is er een

doorgaans mild, maar bij iedere

­waarschijnlijk dat het virus blijft circuleren.

­verkoudheidscenario, waarin COVID-19 alleen

besmettingsgolf is een tijdelijke toename te

Duidelijk is dat de immuniteit die wordt

nog milde klachten veroorzaakt, maar

zien in het aantal ziekenhuisopnames en

­opgebouwd na vaccinatie en/of infectie ook

­bijvoorbeeld ook een worstcase-scenario,

IC-opnames.

weer afneemt na verloop van tijd. Ook is

waarin COVID-19 steeds dodelijker wordt.

­duidelijk dat nieuwe (sub)varianten van het

De commissie heeft voor alle scenario’s de

60 jaar en ouder en in medische (hoog)

SARS-CoV-2-virus de opgebouwde immuniteit

implicaties voor een vaccinatieprogramma

risicogroepen.

omzeilen en opnieuw infecties veroorzaken.

tegen COVID-19 doordacht.

• De ziektelast is het hoogst onder mensen van

Structureel vaccinatieprogramma voor

Is een structureel vaccinatieprogramma tegen
COVID-19 nodig en, zo ja, hoe moet dat worden

De commissie kan geen toekomstvoorspelling

­risicogroepen nodig en aanvaardbaar

ingericht? De Subcommissie Vaccinaties

doen. Geen van de scenario’s is precies

Op basis van bovenstaande elementen en de

COVID-19 van de Gezondheidsraad heeft

passend voor de huidige situatie, maar de

actuele wetenschappelijke kennis ziet de

­hierover dit advies opgesteld.

commissie herkent in de huidige stand van

commissie een noodzaak om voor te bereiden

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Samenvatting

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 4 van 71

op een structureel vaccinatieprogramma.

Ook adviseert de commissie om zwangeren te

heeft met patiënten kan ook bijdragen aan dat

Zij adviseert om met ingang van het najaar van

vaccineren, omdat COVID-19 bij hen ernstig kan

doel. Door deze groep te vaccineren tegen

2023 jaarlijks (re)vaccinatie aan te bieden aan

verlopen of kan leiden tot vroeggeboorte.

COVID-19, worden indirect ook de patiënten

mensen met een verhoogd risico op ziekenhuis-

Naar het oordeel van de commissie kan een

voor wie zij zorgen beschermd.

opname of sterfte door COVID-19. Het gaat om:

structureel vaccinatieprogramma voor deze

Daarom adviseert de commissie om ook

• mensen van 60 jaar en ouder;

doelgroepen het aantal ziekenhuisopnames,

­medewerkers in de gezondheidszorg die direct

• volwassenen uit medische risicogroepen die

IC-opnames en sterfgevallen door COVID-19

contact hebben met kwetsbare patiënten

jaarlijks de griepprik krijgen aangeboden;

beperken. De najaarscampagne in 2022 liet bij

­jaarlijks (re)vaccinatie aan te bieden.

• volwassenen en kinderen uit medische

deze groepen een langdurige bescherming

hoogrisicogroepen (onder meer mensen met

tegen ziekenhuisopname zien. Bij zwangeren

Vaccinatiecampagne bij voorkeur in het

een niet goed werkend immuunsysteem).

kan vaccinatie de kans op een ernstig beloop en

najaar

het risico op vroeggeboorte verkleinen.

Hoewel er in de huidige situatie gedurende het

De doelstelling van dit vaccinatieprogramma is

Dat weegt volgens de commissie op tegen de

jaar meerdere besmettingsgolven plaatsvinden,

het voorkomen van ziekenhuisopname,

geringe nadelen van de bijwerkingen van

vindt de vaccinatiecampagne voor risicogroepen

­IC-opname en sterfte door COVID-19.

­vaccinatie: mRNA-vaccins zijn voldoende veilig

bij voorkeur in het najaar plaats, zodat rond de

De commissie is van oordeel dat het voor deze

en ernstige bijwerkingen zijn zeldzaam.

winter de hoogste antistofniveaus worden

groepen aan te raden is om de immuniteit op

bereikt. Naar verwachting is zo de meeste

peil te houden met een jaarlijkse vaccinatie.

Zorgpersoneel vaccineren voor indirecte

gezondheidswinst te behalen voor mensen met

Op die manier zijn ze beschermd tegen de voor

bescherming

het hoogste risico op een ernstig beloop van

hen mogelijk ernstige gevolgen van meerdere

Het belangrijkste doel van het aanbevolen

COVID-19. Tijdens het griepseizoen kunnen

besmettingsgolven per jaar.

­vaccinatieprogramma is om ziekenhuis­

namelijk verschillende epidemische golven van

opnames, IC-opnames en sterfte door

luchtweginfecties samenvallen. De vaccinatie

COVID-19 zoveel mogelijk te beperken.

voor zwangeren kan het beste aangeboden

Vaccinatie van zorgpersoneel dat direct contact

worden rond 22 weken zwangerschap.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Samenvatting

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 5 van 71

Eén dosis mRNA-vaccin, zowel voor primaire

onder risicogroepen nog steeds sprake is van

Daarbij dient rekening gehouden te worden met

vaccinatie als revaccinatie

aanzienlijke ziektelast. Gebleken is dat de

een eventuele aanpassing van COVID-19-­

De commissie adviseert om in het vaccinatie­

­vaccinatiebereidheid onder sommige groepen

vaccins aan de heersende virusvariant(en).

programma zowel voor vaccinatie van mensen

lager is dan in de algemene bevolking.

Ook monitoring van ziekenhuisopnames is

die niet eerder zijn gevaccineerd als voor

Verschillen in vaccinatieopkomst tussen groepen

cruciaal. Een volgsysteem voor ziekenhuis­

­revaccinatie mRNA-vaccins te gebruiken, met bij

kunnen bestaande gezondheidsverschillen

opnames dient dus in stand gehouden te

voorkeur een interval van ten minste 6 maanden

vergroten. Daarom is er in voorlichtings­

worden. Op basis van de verschillende

na de laatste COVID-19-vaccinatie of een

campagnes extra aandacht nodig voor groepen

­monitoringsgegevens kan worden beoordeeld

bekende SARS-CoV-2-infectie. Ook voor

die tot nu toe moeilijk te bereiken bleken.

met welk scenario de situatie op dat moment het

primaire vaccinatie acht de commissie één dosis

meest overeenkomt en wat dat betekent voor

mRNA-vaccin voldoende, omdat vrijwel iedereen

Monitoren, evalueren en blijven denken in

het vaccinatieprogramma. De overwegingen van

in deze groep minimaal één infectie met

scenario’s

de commissie over hoe een vaccinatie­

SARS-CoV-2 heeft doorgemaakt.

Gezien de onzekerheid rond de ontwikkeling

programma eruit kan zien bij verschillende

van de COVID-19 epidemie adviseert de

COVID-19-scenario’s kunnen daarbij helpen.

Extra inspanning nodig voor moeilijk te

commissie deze continu te monitoren en het

bereiken groepen

vaccinatieprogramma ieder jaar te evalueren in

Het is van belang om in de communicatie en

het licht van de actuele kennis en de epidemio-

informatievoorziening over het vaccinatie­

logische situatie. Onafhankelijke monitoring en

programma rekening te houden met factoren die

surveillance gecoördineerd door de WHO en

de vaccinatiebereidheid en -opkomst kunnen

andere betrokken organisaties zal moeten

beïnvloeden. Een van die factoren is de

uitwijzen hoe SARS-CoV-2 verder evolueert en

­mogelijke perceptie dat alles ‘terug naar

wat hiervan de gevolgen zijn voor het beloop

normaal’ is nu er geen coronamaatregelen meer

van de ziekte en voor de effectiviteit en veilig-

gelden. Die perceptie gaat eraan voorbij dat er

heid van de beschikbare COVID-19-vaccins.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 01 | Inleiding

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 6 van 71

01
inleiding

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 01 | Inleiding

1.1

Achtergrond

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 7 van 71

1.2

Adviesaanvraag

Ruim drie jaar geleden begon de COVID-19-pandemie, veroorzaakt

Tegen deze achtergrond is het de vraag hoe een eventueel vaccinatie­

door het coronavirus SARS-CoV-2. Ook in Nederland heeft dit tot een

programma tegen COVID-19 voor de lange termijn, dat wil zeggen voor

­aanmerkelijke ziektelast en sterfte in de bevolking geleid.

de periode vanaf de zomer van 2023, het best kan worden ingericht.

De COVID-19-pandemie heeft daarnaast grote sociale, economische,

Op 15 februari 2022 heeft de minister van VWS de Gezondheidsraad

en maatschappelijke gevolgen gehad. Nederland is een zogeheten

gevraagd hierover voor de zomer van 2023 een advies uit te brengen.1

­endemische fase in gegaan: een fase waarin het SARS-CoV-2-virus zich

De raad heeft op 25 maart 2022 het eerste deel van het advies

onder de bevolking blijft verspreiden, maar waarbij het grootste deel van

­uitgebracht, over de periode tot de zomer van 2023, met het advies

de bevolking immuniteit heeft opgebouwd door vaccinatie, infectie(s), of

Toepassingskader revaccinatie tegen COVID-19.2 In de huidige

een combinatie van beide.

­(aanvullende) adviesvraag wordt de raad verzocht om aandacht te
schenken aan de noodzaak en doelstellingen van een eventueel

Vaccinaties tegen COVID-19 verhogen de afweer en verminderen

­structureel COVID-19-vaccinatieprogramma op de (middel)lange termijn,

daarmee het risico op ernstige ziekte en sterfte. Vaccinaties bieden echter

in hoeverre vaccinatie een bijdrage kan leveren aan het openhouden van

beperkte bescherming tegen besmetting en kunnen daarom ook de

de samenleving en het toegankelijk houden van de zorg, de gezondheids-

verspreiding van SARS-CoV-2 niet volledig stoppen. Daarnaast neemt de

winst die daarmee kan worden behaald, het type vaccin dat in aanmerking

door vaccinatie en/of infectie opgebouwde immuniteit tegen COVID-19

komt, en de samenhang met andere vaccinatieprogramma’s. De volledige

met de tijd weer af. Ook kunnen nieuwe (sub)varianten van het SARS-

adviesaanvraag staat op www.gezondheidsraad.nl.

CoV-2-virus de opgebouwde immuniteit omzeilen en opnieuw infecties
veroorzaken. Ondertussen zijn de medische behandelopties van

1.3

Commissie en werkwijze

(ernstige) COVID-19 nog steeds beperkt. Het is nog niet goed mogelijk

De voorzitter van de Gezondheidsraad heeft de Subcommissie

om te voorspellen hoe het toekomstige beloop van de endemische

­Vaccinaties COVID-19 verzocht om de beantwoording van de advies­

­circulatie van SARS-CoV-2 in Nederland zal zijn.

aanvraag ter hand te nemen. De commissiesamenstelling staat aan het
einde van dit advies.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 01 | Inleiding

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 8 van 71

Bij advisering over vaccinaties hanteert de Gezondheidsraad een vast

(WRR) zijn uitgewerkt.5,6 Soortgelijke scenario’s over het mogelijke

beoordelingskader om te bepalen of een vaccin in aanmerking komt voor

verloop van COVID-19 zijn ontwikkeld door het ECDC.7

gebruik in een (publiek) vaccinatieprogramma, zie tabel 1.3 Het kader is
geen beslismodel, maar bedoeld voor een systematische afweging van

1.4

Leeswijzer

argumenten aan de hand van criteria, zie tekstkader.3 De commissie heeft

Hoofdstuk 2 beschrijft de huidige stand van wetenschap en de huidige

zich bij het opstellen van het voorliggende advies gebaseerd op dat

epidemiologische situatie op hoofdlijnen, en de gezondheidswinst die

beoordelingskader3 en op het Toepassingskader revaccinatie tegen

behaald kan worden door vaccinatie. Op basis van deze kennis

COVID-192 dat zij in aanvulling daarop heeft ontwikkeld voor de periode

­onderbouwt de commissie de noodzaak van een structureel

tot medio 2023. Dat toepassingskader diende als leidraad voor adviezen

COVID-19-vaccinatieprogramma voor de lange termijn met als doel het

van het Outbreak Management Team Vaccinatie COVID-19 (OMT-V) in

verminderen van ernstige ziekte en sterfte als gevolg van COVID-19

2022 en 2023. Ook heeft de commissie gebruikgemaakt van het

onder 60-plussers en medische (hoog)risicogroepen. Hoofdstuk 3

­Gezondheidsraadadvies Strategieën voor COVID-19 vaccinatie uit 2020,4

beschrijft aan de hand van scenario’s voor potentiële toekomstige

opgesteld toen er nog geen vaccinatieprogramma bestond.

­ontwikkelingen van de COVID-19-pandemie mogelijke (combinaties van)

Daarnaast heeft de commissie gebruikgemaakt van de gegevensbasis

vaccinatiestrategieën. In hoofdstuk 3 komen verschillende vaccinatie­

van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en is het

strategieën aan bod en wordt beschreven hoe vaccinatie een bijdrage kan

advies gebaseerd op de internationale wetenschappelijke literatuur en met

leveren aan het openhouden van de samenleving en het toegankelijk

inachtneming van standpunten van de Wereldgezondheidsorganisatie

houden van de zorg wanneer de meest ernstige COVID-19-scenario’s van

(WHO) en het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding

toepassing zijn, waar op dit moment geen sprake van is. De scenario­

(ECDC).

analyses geven weer hoe ook in de huidige epidemiologische situatie
voorbereidingen overwogen kunnen worden in het kader van

De toekomstige ontwikkeling van SARS-CoV-2 kent nog grote

­pandemische paraatheid. In hoofdstuk 4 beschrijft de commissie hoe een

­onzekerheden. Vanwege die onzekerheden heeft de commissie

structureel vaccinatieprogramma op basis van de huidige stand van zaken

­aansluiting gezocht bij de COVID-19-scenario’s die in 2022 onder

en in het licht van de verschillende vaccinatiescenario’s eruit zou moeten

­coördinatie van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

zien en toetst dat aan de criteria uit het beoordelingskader voor

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 01 | Inleiding

­vaccinaties. In hoofdstuk 5 formuleert de commissie haar advies, waarbij
ze zowel naar de korte als lange termijn kijkt, en ook aanbevelingen doet
voor de uitvoering, de samenhang met andere vaccinatieprogramma’s,
het belang van transparante communicatie en continue monitoring en
surveillance.
Tabel 1 Criteria voor opname van een vaccinatie in een publiek programma3
Ernst en omvang van de ziektelast
1. De infectieziekte leidt tot een aanmerkelijke ziektelast in de bevolking:
• de infectieziekte is ernstig voor individuen, en
• de infectieziekte treft (potentieel) een omvangrijke groep.

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 9 van 71

5. De last die een individu ondervindt door het totale vaccinatieprogramma staat
in een redelijke verhouding tot de gezondheidswinst voor de persoon zelf en de
bevolking als geheel.
Doelmatigheid van de vaccinatie*
6. De verhouding tussen kosten en gezondheidswinst is gunstig in vergelijking
met die van andere mogelijkheden om de ziektelast te reduceren.
Prioritering van de vaccinatie*
7. Met de keuze voor de vaccinatie wordt een (potentieel) urgent
volksgezondheidsbelang gediend.
* Deze criteria voor opname in een regulier vaccinatieprogramma maakten tot de zomer van 2023 geen deel uit
van de adviesvragen over COVID-19-vaccinatie, vanwege de epidemische situatie, en het nog ontbreken van
voldoende gegevens om de kosten en de gezondheidswinst te berekenen.

Effectiviteit en veiligheid van de vaccinatie
2. De vaccinatie leidt tot een aanmerkelijke vermindering van de ziektelast in de
bevolking:
• het vaccin is effectief in het voorkomen van ziekte of reduceren van
­symptomen;
• de benodigde vaccinatiegraad (als uitbannen van de ziekte of
­groepsimmuniteit het doel is) wordt gehaald.
3. Eventuele nadelige gezondheidseffecten van de vaccinatie (bijwerkingen) doen
geen belangrijke afbreuk aan de gezondheidswinst in de bevolking.
Aanvaardbaarheid van de vaccinatie
4. De last die een individu ondervindt door de afzonderlijke vaccinatie staat in een
redelijke verhouding tot de gezondheidswinst voor de persoon zelf en de
bevolking als geheel.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 10 van 71

02
stand van zaken

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 11 van 71

De ontwikkeling van toenemende immuniteit tegen het SARS-CoV-2-virus

gepaard met besmettingsgolven, die echter in omvang en impact op zorg

en afnemende ziektelast heeft zich tot nu toe voortgezet ten opzichte van

kleiner zijn.

de eerste jaren van de COVID-19-pandemie, maar er zijn nog steeds
meerdere infectiegolven per jaar die tot ziekenhuis- en IC-opnames leiden

De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) monitort de ontwikkeling en

voornamelijk onder ouderen en medische risicogroepen. Een groot deel

verspreiding van SARS-CoV-2-varianten en de gerelateerde ziektelast en

van de bevolking is door vaccinatie en/of door een eerdere infectie

sterfte op basis van gegevens die worden verzameld door nationale

beschermd tegen ernstige ziekte en sterfte door COVID-19. Maar de

­instituten,11-13 zoals het RIVM, en wetenschappers wereldwijd. Varianten

bescherming neemt met de tijd af. Hierdoor en door het ontstaan van

ontstaan door mutaties in het virus die ervoor zorgen dat deze virussen

nieuwe virusvarianten is er nog steeds sprake van grootschalige circulatie

een evolutionair voordeel hebben, bijvoorbeeld doordat hun verspreiding

van het virus en blijft er onzekerheid over hoe de epidemiologische

minder wordt geremd door antistoffen. In sommige gevallen leiden deze

­situatie zich in de nabije toekomst zal ontwikkelen. Een deel van de

mutaties tot nieuwe eigenschappen die nadelige consequenties kunnen

­bevolking houdt op grond van leeftijd of op medische gronden een

hebben voor de mate van verspreiding, ernst van de ziekte, en/of het

verhoogd risico op ernstige ziekte en sterfte door COVID-19.

effect van vaccinaties, zogenaamde zorgwekkende varianten (variants of

Regelmatige revaccinaties kunnen dat risico verlagen.

concern). Door de opkomst van nieuwe varianten en de geleidelijke
afname van immuniteit vindt er nog steeds grootschalige viruscirculatie

2.1

SARS-CoV-2

Sinds 2019 is SARS-CoV-2 wereldwijd verspreid en is bij ruim 766 miljoen

plaats. De commissie acht het onwaarschijnlijk dat het SARS-CoV-2-virus
in de nabije toekomst zal verdwijnen.

mensen de infectie aangetoond.8 Een opmerkelijk kenmerk van deze
pandemie is de opkomst van nieuwe varianten van het SARS-CoV-2 virus,
waarbij de verdringing van voorgaande varianten gepaard ging met
belangrijke besmettingsgolven, bijvoorbeeld bij de alfa-, delta- en
omikron-variant.9,10 Sinds eind 2021 circuleren subvarianten van omikron,
waaronder XBB-subvarianten, die elkaar ongeveer om de drie maanden
opvolgen, zie figuur 1.10 Ook hier gaat de opkomst van subvarianten

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 12 van 71

onderliggende medische aandoening. Mensen met een gecompromitteerd
immuunsysteem kregen daarnaast nog één extra dosis aangeboden als
onderdeel van de basisreeks, bijvoorbeeld mensen met een nier­
transplantatie.
Vanaf 18 november 2021 kwamen de eerste revaccinaties (boosters)
beschikbaar voor iedereen van 12 jaar en ouder. Revaccinaties waren
bedoeld om de in de tijd afnemende immuniteit weer op niveau te
brengen.
Vanaf 26 februari 2022 kregen mensen van 70 jaar en ouder en medische
risicogroepen een volgende revaccinatie (herhaalprik) aangeboden, in
Figuur 1 Aandeel van de meest frequent gevonden SARS-CoV-2 varianten per week
vanaf december 2020.10

april 2022 uitgebreid met de groep vanaf 60 jaar.
Vanaf 19 september 2022 werd de volgende revaccinatieronde gestart.

2.2

Vaccinatie tegen COVID-19

Iedereen van 12 jaar en ouder die de basisreeks had ontvangen kon deze

2.2.1

Verloop vaccinatieprogramma in Nederland

zogeheten herhaalprik halen, maar deze werd specifiek aanbevolen voor

In Nederland is op 6 januari 2021 gestart met een COVID-19-vaccinatie-

mensen van 60 jaar en ouder en medische risicogroepen (de zogeheten

programma met als doel om door middel van opgebouwde immuniteit

‘griepprikgroep’), omdat daar de ernst van de ziekte het hoogst is.

ernstige ziekte en sterfte te verminderen. Het programma begon met een

Daarnaast werd de prik aangeboden aan zorgpersoneel. Bij deze

basisvaccinatie, die voor de meeste mensen bestond uit twee doses.

­revaccinatieronde zijn bivalente vaccins ingezet, waarin naast de

De basisreeks werd aangeboden aan iedereen boven de 12 jaar, en is

oorspronkelijke Wuhanvariant ook omikron-mRNA was opgenomen.

ook aangeboden aan 5- tot 11-jarigen. Later werd de basisreeks ook
beschikbaar gesteld voor kinderen vanaf 6 maanden met een ernstige

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 13 van 71

In het voorjaar van 2023 vond geen grootschalige revaccinatie plaats,

2.2.2

Vaccinatiegraad

omdat er op dat moment een hoge immuniteit onder de bevolking was en

Tot het voorjaar van 2023 heeft 80,2% van de mensen van 12 jaar en

een relatief lage ziektelast. Wel was er voor hoogrisicogroepen op

ouder de basisserie ontvangen.18 Onder mensen van 18 jaar en ouder is

­verwijzing door een medisch specialist vanaf voorjaar 2023 een extra

de vaccinatiegraad voor de basisserie 82,1%, en onder 60-plussers

herhalingsvaccinatie mogelijk.14

93,3%.18 De vaccinatiegraad tot en met de meest recente revaccinatie
(de herhaalprik die werd aangeboden vanaf 19 september 2022) is 26,9%

Vaccinatie van kinderen tot en met 11 jaar

voor mensen van 12 jaar en ouder, 28,9% voor 18 jaar en ouder, en

Eind 2021 adviseerde de Gezondheidsraad om COVID-19-vaccinatie

61,0% voor 60 jaar en ouder.18

beschikbaar te stellen voor kinderen van 6 tot en met 11 jaar.15 In 2022
adviseerde de raad om vaccinatie voor jonge kinderen, tussen 6 maanden

2.2.3

Vaccinatieopkomst

en 6 jaar, alleen aan te bieden als ze een verhoogd risico lopen op een

Het RIVM heeft de vaccinatieopkomst onderzocht op wijkniveau.

ernstig beloop van COVID-19.16 Vanaf begin 2023 geldt het advies om

Een relatief lagere vaccinatieopkomst was geassocieerd met wijken die in

kinderen alleen vaccinatie aan te bieden als er sprake is van ernstige

verhouding meer bewoners hebben met een migratieachtergrond en

onderliggende medische aandoeningen voor de hele groep van 6

wijken met bewoners met bepaalde politieke of levensbeschouwelijke

maanden tot en met 11 jaar.16,17 Bij de kinderen zonder onderliggende

grondslagen.19 Er zijn ook aanwijzingen uit onderzoek naar vaccinatie­

medische aandoeningen leidt COVID-19 met de omikronvariant tot een

bereidheid in Amsterdam dat er tijdens de eerste epidemische golven een

beperkte ziektelast. Vaccinatie van kinderen had eerder vooral als doel

lagere vaccinatiebereidheid was onder vijf verschillende etnische groepen,

een ernstige complicatie van COVID-19, het multisystem inflammatory

in vergelijking met deelnemers met een oorspronkelijk Nederlandse

syndrome in children (MIS-C) te voorkomen. Inmiddels is bekend dat de

afkomst,20 hoewel onder deze groepen de incidentie van COVID-19 hoger

kans op MIS-C door de omikronvariant beduidend lager is. Daarnaast is

was.21 Groepen zoals daklozen22 en ongedocumenteerde migranten

het aantal kinderen dat risico loopt om MIS-C te krijgen sterk afgenomen,

hadden te maken met barrières voor de toegankelijkheid van vaccinatie.23

doordat het merendeel van de kinderen al een SARS-CoV-2-infectie heeft
doorgemaakt. Vaccinatie van kinderen zal hierdoor nauwelijks gevallen
van MIS-C voorkomen.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

2.2.4

Vaccinatiebereidheid

De vaccinatiebereidheid wordt bijgehouden door de Corona Gedragsunit

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 14 van 71

ervaren nut op dat moment (bijvoorbeeld als men nog recent besmet is
geweest).26,27

van het RIVM. Onder deelnemers aan het vragenlijstonderzoek die in
aanmerking kwamen voor de herhaalprik in het najaar van 2022 gaf 72%

2.2.5

Beschikbare vaccins

aan deze te zullen halen, 12% het nog niet te weten, en 16% geen

Het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA)28 en het College ter

herhaalprik te willen (ronde 21: 7-11 september 2022).24 De vaccinatie­

­Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG)29 hebben op basis van

bereidheid was hoger onder ouderen en hoger opgeleiden, en lager bij

­beoordeling van werkzaamheid, veiligheid, en kwaliteit acht vaccins

mensen die last of bijwerkingen hadden ervaren bij voorgaande

­geautoriseerd voor gebruik tegen COVID-19. Daarvan zijn er momenteel

­vaccinaties.

vier beschikbaar in Nederland voor revaccinatie,30 (zie tabel 2), alle gericht
op het opwekken van immuniteit tegen het spike-eiwit. Inmiddels zijn van

Van de deelnemers die jaarlijks in aanmerking komen voor de griepprik

de mRNA COVID-19 vaccins bivalente versies beschikbaar waarmee

zei 70% van plan te zijn om die te halen met het oog op het najaar van

naast een afweerreactie tegen het spike-eiwit van de oorspronkelijke

2023, 58% gaf aan met het oog op het najaar 2023 een COVID-19-­

SARS-CoV-2-stam ook een afweerreactie tegen spike van de omikron­

vaccinatie te willen, en 62% een eventuele combinatieprik als deze

variant (o.a. BA.4-5) kan worden opgewekt. Het doel van deze bivalente

beschikbaar zou komen (Ronde 35, peildatum tussen 28 februari en

vaccins is om een bredere bescherming te bieden tegen nieuwe

6 maart 2023).25 Uit het onderzoek bleek ook een hogere vaccinatie­

­circulerende varianten. De EMA Emergency Taskforce (ETF)31 en de

bereidheid onder deelnemers die in een medische risicogroep vallen.

United States Food and Drug Administration (FDA)32 concludeerden dat

Informatiebehoefte over hoe lang de laatst verkregen vaccinaties

de bivalente (original/Omikron BA.4-5) vaccins vanwege een gunstig

­bescherming bieden was 27%.25 Deze was gemiddeld hoger onder

effectiviteits- en veiligheidsprofiel ook ingezet kunnen worden voor

mensen met een kwetsbare gezondheid. Hierbij moet aangetekend

mensen die voor het eerst gevaccineerd worden.

worden dat vaccinatiebereidheid in de regel een overschatting geeft van
het aantal mensen dat zich daadwerkelijk laat vaccineren. Dat hangt
namelijk ook af van zaken als nabijheid en gemak van vaccineren, en het

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 15 van 71

Tabel 2 Geautoriseerde COVID-19-vaccins, en hun beschikbaarheid voor
(re)vaccinatie in Nederland.29,30
Producent (merknaam)

Soort vaccin

Momenteel geautoriseerd
en beschikbaar voor
(re)vaccinatie in Nederland

COVID-19 vaccins worden toegediend via een injectie in de spier
­(intramusculair).

2.3

Opbouw van immuniteit

2.3.1

Soorten immuniteit

BioNTech/Pfizer (Comirnaty
Original/Omicron BA.4-5)

mRNA-vaccin

Vanaf 6 maanden

Janssen (Jcovden)

vectorvaccin

Vanaf 18 jaar

Novavax (Nuvaxovid)

subunit-eiwitvaccin met hulpstof

Vanaf 12 jaar

HIPRA (Bimervax)

subunit-eiwitvaccin met hulpstof

Vanaf 16 jaar

infecties, of een combinatie van beide. In de afweerreactie spelen

AstraZeneca (Vaxzevria)

vectorvaccin

nee

Moderna (Spikevax Original/
Omicron BA.4-5))

mRNA-vaccin

nee

­antistoffen tegen SARS-CoV-2 een belangrijke rol, en daarnaast

Valneva (COVID-19 Vaccine
Valneva)

geïnactiveerd virusvaccin

nee

Sanofi Pasteur (VidPrevtyn Beta)

subunit-eiwitvaccin

nee

Bescherming tegen COVID-19 ontstaat zowel door vaccinaties als door

geheugen B- en T-cellen en verschillende cellen van het aangeboren
afweersysteem.
Antistoffen dragen bij aan het neutraliseren van het virus en spelen een

De COVID-19-vaccins zijn ontwikkeld met verschillende zogeheten

rol in het voorkómen dat lichaamscellen geïnfecteerd raken. Met name

­platforms. De mRNA-vaccins (BioNTech/Pfizer, Moderna) zorgen ervoor

antistoffen die specifiek zijn voor het spike-eiwit van het SARS-CoV-2-

dat aan de hand van een instructiecode (het mRNA) de eigen lichaams-

virus correleren met bescherming tegen het oplopen van een infectie en

cellen het spike-eiwit gaan aanmaken. Dit eiwit wordt vervolgens als

daarmee voor een deel ook tegen ziekte en overdracht van het virus (als

lichaamsvreemd herkend en wekt een immuunrespons op. Vectorvaccins

de concentraties hoog genoeg zijn); deze mate van correlatie verschilt per

(Janssen, AstraZeneca) bevatten een onschadelijk gemaakt

virusvariant.33,34 De antistoftiter neemt langzaam af na een laatste

­verkoudheidsvirus (adenovirus) dat zich niet kan vermenigvuldigen maar

­vaccinatie of infectie, door middel van natuurlijke waning en antistoffen

er wel voor zorgt dat het lichaam de spike-eiwitten aanmaakt.

kunnen minder werkzaam worden door veranderingen in het spike-eiwit.

Subunit-eiwitvaccins (Novavax, HIPRA, Sanofi Pasteur) bevatten kleine
deeltjes van het spike-eiwit van het coronavirus en wekken in combinatie

Geheugen B-cellen en geheugen T-cellen bieden een langdurige vorm

met hulpstoffen een immuunreactie op. Alle momenteel beschikbare

van bescherming tegen ernstige ziekte en sterfte en kruisbescherming
tegen verschillende virusvarianten. Geheugen B-cellen zorgen, bij

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 16 van 71

­herstimulatie, voor snelle productie van nieuwe antistoffen, die het virus

­bevolking, werden in het najaar van 2022 bij veruit de meeste deelnemers

kunnen neutraliseren of op andere manieren infectie van lichaamscellen

(>99%) van 12 jaar en ouder IgG-antistoffen tegen het spike-eiwit

kunnen afremmen. Geheugen T-cellen kunnen geïnfecteerde lichaams-

­aangetoond. Dit zijn antistoffen die na vaccinatie en/of infectie door het

cellen herkennen en doden en helpen andere afweercellen bij hun functie

lichaam worden aangemaakt.14

(geheugen B-cellen en verschillende soorten cellen betrokken bij de
aangeboren afweer).35 Omdat T-cel-immuniteit zich richt op meer en

Na meerdere revaccinaties wordt een toename waargenomen van de

andere onderdelen van het SARS-CoV-2-virus dan antistoffen, is deze

hoogte van IgG-antistoffen tot een bepaald plateau werd bereikt.14

vorm van afweer beter bestand tegen mutaties in het spike-eiwit en biedt

De spreiding in afweerrespons is in de groep ouderen echter hoger dan in

het betere kruisbescherming tegen varianten.36,37

de rest van de (jongere) bevolking.14,39 Ook bestaan er grote individuele
verschillen in afweerrespons onder mensen met een gecompromitteerd

De in Nederland beschikbare vaccins wekken een afweerreactie op tegen

immuunsysteem. Bij sommige patiënten in deze groep wordt het virus

het spike-eiwit van SARS-CoV-2, terwijl natuurlijke infecties ook tegen

daardoor minder goed onderdrukt.40,41 Dit maakt dat in specifieke groepen

andere onderdelen van het virus een afweerreactie kunnen opwekken,

herhaalde revaccinaties nodig zijn om de immuniteit op peil te houden.40

zoals het SARS-CoV-2-nucleoproteïne (N-eiwit). Na een combinatie van

Echter, in een klein deel van deze groep patiënten zal vanwege de

vaccinatie en een doorgemaakte infectie is er sprake van hybride

­onderliggende ziekte of behandeling ondanks revaccinatie geen

­immuniteit. Hybride immuniteit geeft de hoogste mate van bescherming

voldoende beschermende immuniteit worden opgebouwd.42

tegen (milde) infectie, ernstige ziekte en sterfte; hoger dan alleen
­vaccinatie of alleen een eerder doorgemaakte infectie.38

2.3.3

Cellulaire afweer

De basisreeks COVID-19-vaccinaties wekt in vrijwel alle volwassen
2.3.2

Antistoffen in de bevolking

­leeftijdsgroepen, waaronder ouderen, een specifieke T-cel respons op

Een groot deel van de algemene Nederlandse bevolking heeft inmiddels

tegen het spike-eiwit. Kinderen hebben na de basisreeks ook een T-cel

specifieke antistoffen tegen het SARS-CoV-2-virus als gevolg van

respons opgebouwd tegen het spike-eiwit.43,44 Naarmate het aantal

­vaccinatie of doorgemaakte infecties. In de PIENTER-corona studie

­revaccinaties en/of (her-)infecties toeneemt wordt ook de T-cel-respons

(PICO), een longitudinaal cohortonderzoek onder de Nederlandse

sterker en breder.37,42 Herhaald revaccineren leidt bij mensen bij wie het

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 17 van 71

immuunsysteem gecompromitteerd is in de meeste gevallen wel tot het
opbouwen cellulaire afweer.
2.3.4

Hybride immuniteit in de bevolking

Vanwege continue verspreiding van het SARS-CoV-2-virus neemt de
bijdrage van infecties aan de immuniteit verder toe en wordt het aantal
mensen met hybride immuniteit steeds groter. Het SARS-CoV-2-­
nucleoproteïne (N-eiwit) is geen onderdeel van de vaccins, en antistoffen
tegen dit N-eiwit kunnen daarmee gebruikt worden als maat voor
­doorgemaakte infectie. In de Vaccinatiestudie Corona (VASCO), een
onderzoek naar de langetermijneffectiviteit van de coronavaccins in
Nederland, werden sinds de opkomst van omikron in toenemende mate
anti-N-eiwit antistoffen vastgesteld onder deelnemers, met name onder
jongeren en jongvolwassenen, figuur 2.14,45 In het najaar van 2022 was dit
het geval bij ongeveer 88% van de 18- tot 40-jarigen en ongeveer 60%
van de 70- tot 85-jarigen.14 Onder oudere deelnemers en onder de
­medische risicogroepen waren er in verhouding minder mensen met
hybride immuniteit ten opzichte van de jongere deelnemers die niet in

Figuur 2 Percentage VASCO-deelnemers met antistoffen tegen het coronavirus.45

een medische risicogroep vallen.14
2.3.5

Duur van bescherming

Hybride immuniteit geeft over een langere tijd een hogere bescherming
dan vaccinatie of infectie alleen, maar ook deze bescherming neemt met
de tijd weer af.46 Recente systematische meta-analyses laten zien dat de
bescherming tegen ernstige ziekte of ziekenhuisopname door eerdere

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 18 van 71

infectie daalde van ongeveer 80% na zes maanden naar ongeveer 75%

veranderd in doorgaans mildere luchtweginfecties en neemt het

na 12 maanden, terwijl bescherming van hybride immuniteit tegen

­overlijdensrisico gestaag verder af.52

ernstige ziekte of ziekenhuisopname nog zo’n 95% was na 6 maanden
(vergeleken met mensen zonder enige eerder opgebouwde immuniteit

In het voorjaar van 2023 is het aantal mensen met ernstige ziekte door

door infectie of vaccinatie).38 Studies bij verpleeghuisbewoners laten zien

COVID-19 afgenomen ten opzichte van de voorgaande jaren. Op basis

dat de daling van IgG-antistoffen relatief sneller plaatsvindt onder ouderen

van data van de Stichting Nationale Intensive Care Evaluatie (NICE),

dan in de rest van de bevolking.39,47

aangevuld met data over vaccinatiestatus, blijkt dat het hoogste risico
voor ziekenhuis- en IC-opnames geldt voor 80-plussers.53 De incidentie is

2.4

Ziektelast

het laagst onder personen die in het najaar de herhaalprik hebben

2.4.1

Ziekenhuisopnames en sterfte

gehad.53

Tijdens de COVID-19-pandemie nam het risico op ziekenhuisopname en
sterfte door COVID-19 toe met de leeftijd. Het was relatief hoger onder

Uit metingen van virusdeeltjes in rioolwater blijkt dat varianten van het

ouderen vanaf 60 jaar in vergelijking met de rest van de bevolking.48

SARS-CoV-2-virus nog steeds circuleren, maar het aantal ziekenhuis­

Vaccinaties tegen COVID-19 hebben tot een belangrijke vermindering van

opnames is lager dan in het begin van de COVID-19-pandemie.9 Ook het

dit risico geleid. Zo heeft COVID-19-vaccinatie naar schatting zo’n

aantal IC-opnames ten opzichte van het aantal ziekenhuisopnames neemt

100.000 ziekenhuisopnames voorkomen in Nederland tussen augustus

af.9 De afnemende correlatie tussen gemeten virusdeeltjes en ziekenhuis-

2021 en augustus 2022.49 In Europa hebben vaccinaties volgens

opnames wijst er volgens de commissie op dat de steeds hogere

­schattingen ongeveer 470.000 sterfgevallen onder mensen van 60 jaar en

­immuniteit in de algemene bevolking steeds beter beschermt tegen

ouder voorkomen.50

ernstige ziekte. Daarnaast zijn (subvarianten van) omikron-virussen

Ook verpleeghuisbewoners met COVID-19 hebben sinds het begin van de

minder ziekmakend dan de voorgaande varianten.54 Toch lijkt iedere

pandemie een sterk verhoogd risico op overlijden gehad,51 gekenmerkt

nieuwe omikronvariant wel weer te zorgen voor een toename van het

door een ziektebeeld met (ernstige) respiratoire verschijnselen. Sinds de

aantal ziekenhuisopnames en IC-opnames. In 2022 zijn er duidelijke

eerste revaccinatieronde (boosterronde) en de verdringing van de

pieken te zien - van tussen de 50 en 200 ziekenhuisopnames per dag,9

­deltavariant door omikron is het ziektebeeld onder verpleeghuisbewoners

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 19 van 71

zie figuur 3 – die lijken overeen te komen met de periodes waarin nieuwe
omikronvarianten de bestaande verdrongen,10 (zie figuur 1).

Figuur 3 Boven: het aantal patiënten met COVID-19 dat per dag nieuw is opgenomen
in de kliniek in Nederland. Onder: het aantal patiënten met COVID-19 dat per dag
nieuw is opgenomen op de Intensive Care in Nederland.55

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

2.4.2

Langdurige klachten na COVID-19

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 20 van 71

Daarnaast spelen de ernst van de acute COVID-19-episode en de

Een deel van de personen die COVID-19 doormaken, houdt klachten of

­vaccinatiestatus een rol, waarbij mensen die niet gevaccineerd waren een

ontwikkelt nieuwe klachten. In de medische literatuur worden

hoger risico hadden op post-COVID-19-syndroom.63

­verschillende termen gebruikt voor langdurige klachten na COVID-19.
De Gezondheidsraad geeft de voorkeur aan de term post-COVID-­

Cardiovasculaire en metabole gevolgen van COVID-19

syndroom.56 De WHO beschrijft post-COVID-syndroom als het aanhouden

Een van de langetermijneffecten van COVID-19 is ook een verhoogd

of ontwikkelen van symptomen 3 maanden na een initiële SARS-CoV-2-

risico op cardiovasculaire complicaties. In verschillende onderzoeken

infectie, waarbij deze symptomen 2 maanden of langer duren en niet

werd een verhoogd risico gevonden op een myocardinfarct (1,7 tot 2 keer

kunnen worden verklaard door een alternatieve diagnose.57 Het syndroom

hoger)64,65 en op een cerebrovasculair accident (1,6 tot 2 keer hoger)64-66

omvat een verscheidenheid aan klachten zoals vermoeidheid of

in het jaar na een SARS-CoV-2 infectie. Studies uit de Verenigde Staten

­kortademigheid, die tot maanden na de infectie kunnen aanhouden. In het

wijzen op een verhoogde cardiovasculaire sterfte gedurende de

Lifelines COVID-19-cohort werd geschat dat er (in een periode vóór de

­COVID-19-pandemie.67 In data uit de VS en Zuid-Korea kwam het beeld

omikronvariant) bij 12,7% van de personen die een SARS-CoV-2-infectie

naar voren dat COVID-19-vaccinaties het aantal cardiovasculaire

hadden doorgemaakt, na 90 tot 150 dagen nog steeds symptomen

­complicaties na COVID-19 hebben gehalveerd.68,69 Het ging onder meer

aanwezig waren die mogelijk toe te schrijven waren aan de eerdere

om myocardinfarcten en cerebrovasculaire accidenten. Er zijn recente

SARS-CoV-2-infectie.58 Uit meerdere studies is ondertussen gebleken dat

aanwijzingen dat COVID-19 mogelijk geassocieerd zou zijn met een

de prevalentie van post-COVID-syndroom na een omikron-infectie lager

verhoogd risico op het ontwikkelen van diabetes.70,71 Er kan meer inzicht

is,59,60 maar er is ook een studie waarin geen significant verschil gevonden

hierin worden verkregen als patiëntengroepen over een langere periode

werd in klachten in het kader van post-COVID-syndroom na infecties met

binnen studieverband worden gevolgd.

omikron en de deltavariant.61 De exacte prevalentie van post-COVID-­
syndroom is nog niet bekend, mede doordat er verschillende definities van

2.5

Risicogroepen

post-COVID-syndroom worden gebruikt in de literatuur. Uit een

Bepaalde mensen lopen een verhoogd risico op een ernstig beloop van

­systematische review blijkt dat post-COVID-syndroom waarschijnlijk vaker

COVID-19 ongeacht eerdere vaccinatie(s). Er kunnen verschillende

voorkomt bij vrouwen, ouderen, mensen met een hoge BMI, en rokers.62

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 21 van 71

groepen worden onderscheiden op basis van onder meer leeftijd en/of

volwassen medische risicogroepen COVID-19-vaccinatiecampagne73

vanwege een medisch risico.

medische risicogroepen in kaart gebracht. Om praktische redenen maken
zij onderscheid tussen 1) medische hoogrisicogroepen en 2) medische

2.5.1

60-plussers

risicogroepen (ook wel de griepprikgroep); zie tabel 3 en 4.

Ouderen lopen met toenemende leeftijd een hoger risico op ernstige
COVID-19, met name vanaf een leeftijd van 60 jaar. Dit blijkt uit een

Medische hoogrisicogroepen

consequent verhoogde ziektelast in deze groep gedurende de COVID-19-

Immuungecompromitteerden hebben een verhoogd risico op een ernstig

pandemie. Het ECDC beschrijft in een recent rapport dat ouderen nog

beloop van COVID-19. Dat komt doordat er door een gecompromitteerd

steeds een verhoogd risico houden op ernstige ziekte en ziekenhuis­

immuunsysteem of een behandeling met immunosuppressiva een

opname door COVID-19.72 Na een periode van meer dan 9 maanden na

­onvoldoende immuunrespons wordt opgewekt na vaccinatie of infectie.40,41

de laatste revaccinatie is het relatieve risico op ziekenhuisopname onder

In deze patiëntengroep zijn er mensen die ondanks vaccinatie een

mensen van 80 jaar en ouder ongeveer 13 keer hoger dan in de

verhoogd risico houden op een ernstig beloop van COVID-19.

­leeftijdsgroep 60-79 jaar.72
Sinds het begin van de COVID-19-pandemie is er ook bij andere
Daar komt bij dat onder mensen van 60 jaar en ouder een grotere

­patiëntgroepen een toename van ernstige ziekte en sterfte vastgesteld.74,75

­spreiding in antistofrespons na vaccinatie wordt vastgesteld en in

Het gaat om bijvoorbeeld patiënten met neurologische aandoeningen

sommige gevallen een snellere daling van antistoffen; en dat kan leiden

waardoor de ademhaling gecompromitteerd is of mensen met het

tot een afname van de beschermende immuniteit. Daarnaast is er

syndroom van Down.75 Ook na vaccinatie is in deze groepen een

momenteel onder mensen van 60 jaar en ouder nog een lager percentage

verhoogd risico op een ernstig beloop van COVID-19 gevonden.

mensen met hybride immuniteit ten opzichte van de algemene bevolking.
Sommige patiënten die (ernstig) immuungecompromitteerd zijn hebben
2.5.2

Medische risicogroepen

baat bij regelmatige revaccinaties binnen het behandeltraject van hun

Het Centrum Infectiebestrijding (CIb) van het RIVM en de Federatie

medisch specialist. Anderen zullen ondanks revaccinaties nog steeds een

Medisch Specialisten (FMS) hebben in de adviesnota Vaststelling

hoger risico op ernstige COVID-19 houden.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 22 van 71

Medische risicogroepen (griepprikgroep)

Tabel 4 Medische risicogroep

Daarnaast zijn er medische risicogroepen die vanwege andere medische

Griepprikgroep volgens de Gezondheidsraad76

aandoeningen een hoger risico hebben op een ernstig beloop van
­COVID-19, vergelijkbaar met het risico van 60-jarigen.74 Het gaat
­bijvoorbeeld om mensen met diabetes mellitus.
Tabel 3 Selectiecriteria van het Centrum Infectiebestrijding (CIb) van het RIVM en de
Federatie Medisch Specialisten (FMS) voor volwassenen met een medisch hoog risico
Hoogrisicogroep
• 70-plussers
• Alle bewoners van instellingen voor langdurige zorg*
• Patiënten met hematologische maligniteit gediagnosticeerd in de laatste 5 jaar of chronisch
• Sikkelcelziekte
• Patiënten met ernstig nierfalen (dialyse of voorbereiding voor dialyse)
• Patiënten na orgaan- of stamcel of beenmergtransplantatie en de personen op de wachtlijst
daarvoor
• Patiënten met een ernstige aangeboren afweerstoornis (primaire immuundeficiëntie) die door de
NIV zijn aangemerkt als risicogroep
• Patiënten met neurologische aandoeningen waardoor de ademhaling gecompromitteerd is
• Patiënten met een solide tumor die in de laatste 6 maanden behandeld zijn met chemotherapie en/
of radiotherapie, die door hun behandelend specialist worden verwezen
• Mensen met het syndroom van Down
• Patiënten die behandeld worden met de volgende immunosuppressiva:
• B-cel-depleterende medicatie: anti-CD20-therapie, zoals Rituximab, Ocrelizumab;
• sterk lymfopenie-inducerende medicatie: Fingolimod (of soortgelijke S1P agonisten),
Cyclofosfamide (zowel pulsen als hoog oraal);
• Mycofenolaat mofetil in combinatie met 1 of meerdere andere immunosuppressiva.
• Mensen met zeer ernstig overgewicht (Body Mass Index ≥40)
* Dit betreft instellingen waar ouderen, verstandelijk gehandicapten en GGZ cliënten wonen met zorg of
begeleiding. De precieze definitie van deze groep behoeft uitdrukkelijke aandacht in de implementatie om een
eenduidige uitvoering te kunnen waarborgen binnen het gevarieerde Nederlandse zorglandschap.

• Mensen van 60 jaar of ouder
• Bewoners van verpleeghuizen
• Patiënten met een chronische stoornis van de hartfunctie
• Patiënten met diabetes mellitus
• Patiënten die recent een beenmergtransplantatie hebben ondergaan
• Patiënten geïnfecteerd met HIV
• Kinderen en adolescenten van 6 maanden tot 18 jaar die langdurig salicylaten gebruiken
• Mensen met verminderde weerstand tegen infecties
• Patiënten met chronische nierinsufficiëntie
• Mensen met een verstandelijke beperking die verblijven in intramurale voorzieningen
• Patiënten met afwijkingen en functiestoornissen van de luchtwegen en longen
• Gezinsleden/huisgenoten van mensen met een zeer hoog risico op ernstige ziekte en sterfte door
griep*
• Mensen met morbide obesitas (BMI ≥40)
• Mensen met dementie (jonger dan 60)
• Mensen met cochleaire implantaten
• Zwangere vrouwen
* Deze groep valt niet onder het Nationaal Programma Grieppreventie, maar werd wel aanbevolen door de
Gezondheidsraad in 2007

2.5.3

Andere risicogroepen

Kinderen met een medisch hoog risico
Kinderen met een medisch hoog risico die in aanmerking komen voor een
COVID-19-vaccinatie zijn door de Nederlandse Vereniging voor
­Kindergeneeskunde (NVK) in samenspraak met het RIVM in kaart
gebracht. Hiervoor verwijst de commissie naar de NVK-selectiecriteria
voor kinderen van 6 maanden tot en met 4 jaar (zie tabel A1 in de bijlage
bij dit advies).77 Daarnaast zijn er selectiecriteria opgesteld voor kinderen
met een medisch hoog risico van 5 tot en met 11 jaar (zie tabel A2 in de
bijlage).78 Deze criteria zouden ook van toepassing kunnen zijn op de

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 23 van 71

leeftijdsgroep 12 tot 18 jaar, maar dit dient nader afgestemd te worden

vaccinaties in een groep van personen die nog nooit een COVID-19

binnen de NVK.

infectie of vaccinatie heeft gehad, wordt steeds minder goed mogelijk,
omdat vrijwel iedereen een infectie heeft doorgemaakt en/of is

Zwangeren

­gevaccineerd. Berekenen van de absolute vaccineffectiviteit (VE) is dan

Zwangeren hebben een grotere kans dat COVID-19 een ernstig verloop

niet meer mogelijk. Daarom onderzoeken de meeste vaccinstudies

heeft dan niet-zwangere personen.79 Daarnaast is er bij zwangere

momenteel het effect van een revaccinatie (zoals met bivalente boosters)

personen die een SARS-CoV-2-besmetting door hebben gemaakt (ten

bovenop de nog aanwezige immuniteit van eerder ontvangen vaccinaties

opzichte van zwangeren die niet besmet zijn geraakt tijdens de zwanger-

of infecties, in de internationale literatuur beschreven als relatieve

schap), een hogere kans op vroeggeboorte.79 Ook in de omikronperiode

­vaccineffectiviteit (rVE).81 De resultaten van studies naar relatieve

was in een grote prospectieve internationale studie in meerdere landen

­vaccineffectiviteit zijn vanwege de veranderde epidemiologische situatie

een associatie gevonden tussen een symptomatische SARS-CoV-2-­

niet altijd direct vergelijkbaar met eerdere studies die de absolute

infectie tijdens de zwangerschap en een ongeveer 30% hogere kans op

vaccin-effectiviteit (VE) rapporteren, en de incrementele effecten zijn vaak

ernstige ziekte en sterfte bij de moeder en de pasgeborene, met een

wat lager vanwege de reeds opgebouwde immuniteit.

­relatief risico (RR) van respectievelijk 1,32 (95%- betrouwbaarheids­
interval (BI): 1,15-1,52) en 1,26 (95%-BI: 1,01-1,59). Ook de kans op

Infectie

premature geboorte was verhoogd (RR 1,20 (95%-BI: 1,00-1,44). De kans

De bescherming door opgebouwde immuniteit tegen infecties is sinds de

op zwangerschapscomplicaties was vooral groter bij zwangeren met

opkomst van omikron (en de subvarianten van omikron) verminderd ten

ernstiger symptomen, in het bijzonder als zij ongevaccineerd waren.80

opzichte van voorgaande varianten. Omikron was de eerste variant
waarbij de toegenomen circulatie vooral gevolg was van het gedeeltelijk

2.6

Effectiviteit van vaccinatie

ontsnappen aan de beschermende werking van neutraliserende

Vaccineffectiviteit is gedefinieerd als het verschil in risico tussen

­antistoffen (antibody escape). Doordat de overige effecten van vaccinatie

­gevaccineerde en ongevaccineerde personen op bijvoorbeeld infectie,

(door niet neutraliserende antistoffen, cellulaire afweer) minder

ziekenhuisopname, of sterfte door COVID-19, uitgedrukt als een

­aangedaan zijn, is de bescherming tegen (ernstige ziekte) nog steeds

­percentage. Het onderzoeken van het beschermende effect van nieuwe

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 24 van 71

hoog. Vanwege deze ontwikkeling zijn sinds de opkomst van omikron de

Ziekenhuisopname en sterfte

trends in infecties en in ziekenhuisopnames uiteen gaan lopen.

Op basis van de beschikbare studies ligt de relatieve bescherming van
revaccinatie met mRNA BA.4-5-vaccins tegen ziekenhuisopname tussen

Het ECDC beschrijft op basis van geaggregeerde gegevens dat de

31% en 81%, vergeleken met mensen die nog een hoge immuniteit

­relatieve vaccineffectiviteit van bivalente BA.4-5-vaccins in volwassenen,

hadden door recente (re)vaccinatie (vanaf 2 maanden sinds de laatste

vergeleken met de nog aanwezige immuniteit van eerder ontvangen

booster dosis).72 In Nederlandse data onder mensen van 60 jaar en ouder

(monovalente) vaccinaties of infecties, een bescherming biedt tussen de

was het risico op ziekenhuisopname na de herhaalprik van najaar 2022

14% en 58% tegen symptomatische infectie, acht maanden sinds de

56% lager vergeleken met de referentiegroep die ten minste éénmaal

laatste dosis.72 Dit komt overeen met recente meta-analyses die in de

gevaccineerd was (95%-BI: 54%-59%).14 Dit relatief risicoverschil daalt

omikronperiode een bescherming van hybride immuniteit rapporteren

enigszins over de tijd. Omdat het totaal aantal ziekenhuisopnames in de

tegen re-infectie van ongeveer 47% (95%-BI: 36%-57%) 6 maanden na

afgelopen winter minder hoog was dan in eerdere golven, was de

de laatste revaccinatie of infectie.38 In Nederlandse studies (VASCO)

bescherming door de herhaalprik in absolute aantallen lager dan

wordt de toename van bescherming tegen alle gerapporteerde positieve

­voorheen. Voor IC-opname was het risico ook 56% lager (44%-65%).86

SARS-CoV-2-testen door de herhaalprik van najaar 2022 (bij mensen die

De verschillen in risico op ziekenhuis- en IC-opname zijn niet volledig aan

al één of twee eerdere boosters hadden ontvangen) bij mensen van 60

de herhaalprik van najaar 2022 toe te schrijven; mogelijk is een deel te

jaar en ouder geschat op 14% (95%-BI: 3%-24%).14 Een eerder

verklaren door een verschil in onderliggende aandoeningen of eerder

­doorgemaakte omikroninfectie (met of zonder herhaalprik) beschermde

doorgemaakte infecties. Informatie hierover is echter niet beschikbaar.

aanzienlijk beter in deze leeftijdsgroep (82% (95%-BI: 79%-85%)).82
Studies uit de VS laten een hogere relatieve vaccineffectiviteit tegen

Schattingen van het effect van de bivalente mRNA-herhaalprik variëren

infectie zien (28% tot 43%), maar de referentiegroepen zijn waarschijnlijk

sterk in internationale studies: van 47% in het Verenigd Koninkrijk tot 74%

niet goed vergelijkbaar met die uit de VASCO-studie.83-85

in de Verenigde Staten.87,88 In een Scandinavische studie met mensen die
als tweede herhaalprik een dosis van het bivalent mRNA BA.4/BA.5vaccin hadden gekregen (na de basisreeks en een eerste booster) werd
een bescherming tegen ziekenhuisopname door omikron-infectie

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 25 van 71

­gerapporteerd van 80,5% (95%-BI: 70%-92%) ten opzichte van drie

­overdragen. Zowel gedurende de delta- als omikronperiode werd

­vaccinaties. Voor bivalente BA.1-revaccinatie was dit 77,8% (95%-BI:

­aangetoond dat COVID-19 vaccinaties tussen de 62% en 64%

48,3%-100%).89 In deze studie werd een vergelijkbaar hoge bescherming

­bescherming boden tegen transmissie van de omikronvariant binnen

gevonden tegen mortaliteit. Recente meta-analyses wijzen op een

­huishoudens.91,92 De beschermingsmechanismen zijn niet eenduidig

bescherming van 95% (95%-BI: 82%-99%) tegen ernstige ziekte door

beschreven. Mogelijke verklaringen zijn een lagere viral load bij personen

COVID-19 in de omikronperiode op 6 maanden na de laatste revaccinatie

met milde klachten, snellere klaring van het virus, of verminderde

of infectie.38

­uitscheiding van infectieus virus door mensen met gedeeltelijke
­immuniteit, zoals aangetoond tijdens de eerste golf.93,94

Bescherming bij zwangerschap
Uit ander onderzoek bleek dat vaccinatie tegen COVID-19 bij zwangeren

Post-COVID-syndroom

in de pre-omikronperiode in de eerste week na vaccinatie het risico op

Vaccinatie met een basisreeks voorafgaand aan het doormaken van

infectie verlaagde met 89,5% (95%-BI: 69,0%-96,4%) en een 15% lagere

COVID-19 werd in een meta-analyse geassocieerd met een verlaagd

kans op vruchtdood gaf en mogelijk een lagere kans op vroeggeboorte.90

risico op het ontwikkelen van post-COVID-syndroom en van onder meer

Vaccinatie in de omikronperiode gaf een goede bescherming tegen een

aanhoudende vermoeidheid en longklachten.95 In een grote

ernstig beloop bij de zwangere (48% (95%-BI: 22%–65%), en 76%

­observationele studie onder ziekenhuismedewerkers in Italië werd een

(95%-BI: 47%–89%) na een booster dosis) en een verlaagd risico op

relatie gezien tussen het aantal vaccinaties en de afname in het risico op

vroeggeboorte (RR 0,81 (95%-BI: 0,68- 0,96)).80

post-COVID-syndroom, met (tijdens de eerste COVID-golf) een incidentie
van 42% van langer bestaande klachten onder ongevaccineerde

Transmissie

personen, 30% onder mensen die één enkele vaccinatie hadden

Ondanks de mindere werking van neutraliserende antistoffen van

gekregen, en 17% onder mensen die twee vaccinaties hadden gekregen

­vaccinatie tegen omikron (sub)variant(en) is er – zeker bij hybride

(odds ratio (OR) 0,25 (95%-BI: 0,07-0,87)).96

­immuniteit – ook een effect op de overdracht (transmissie) van het virus te
verwachten. Allereerst is er een (beperkte) vermindering in de kans op

Op basis van de beschikbare wetenschappelijke literatuur is op dit

infectie en wie niet geïnfecteerd is, kan immers het virus ook niet

moment geen uitsluitsel te geven of vaccinatie al bestaande klachten

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 26 van 71

gerelateerd aan post-COVID-syndroom kan verminderen, of een terugval

Zeldzame ernstige bijwerkingen

kan voorkomen. Drie recente systematische reviews bekeken de relatie

Met name onder jonge mannen kunnen na vaccinatie met de BioNTech/

tussen post-COVID-syndroom en het effect van vaccinatie.97-99

Pfizer- of Moderna-vaccins, maar vooral na infectie met het SARS-CoV-2

Hoewel een deel van de geïncludeerde studies een vermindering van

virus zelf, de zeldzame complicaties myocarditis en/of pericarditis

klachten liet zien na vaccinatie,59 vonden andere studies geen (significant)

optreden.102 In enkele gevallen was een verhoogd risico op myocarditis

effect op klachten.100 De commissie ziet dus vooralsnog geen rol voor

en/of pericarditis geassocieerd met vaccinatie met Novavax.

vaccinatie als therapeutische interventie bij bestaand post-COVID-­

Een zeldzame en ernstige bijwerking van de vaccins AstraZeneca en

syndroom, maar nader onderzoek zal de komende jaren hierover meer

Janssen is trombose met een tekort aan bloedplaatjes (trombocytopenie).

zekerheid moeten verschaffen.

Er is een potentiële associatie tussen het Guillain-Barré syndroom en
AstraZeneca en Janssen.103

2.7

Veiligheid van vaccinatie

Bijwerkingen

Zwangeren

COVID-19-vaccins kunnen, net als alle andere vaccins, lokale of

Internationale studies lieten een lagere vaccinatiegraad onder zwangere

­systemische reacties en bijwerkingen geven. Bij lokale reacties gaat het

personen zien dan in de algemene populatie van dezelfde leeftijd in de

bijvoorbeeld om pijn of roodheid op de plek van de prik. Systemische

periode kort na de introductie van COVID-19-vaccins; dit kon te maken

reacties kunnen in het gehele lichaam aanwezig zijn. Het gaat dan

hebben met twijfel bij zwangeren over de veiligheid van COVID-19-­

­bijvoorbeeld om koorts, spierpijn, of zich niet lekker voelen.

vaccinatie.104 Uit onderzoek is gebleken dat COVID-19-vaccinatie veilig is
voor moeder en kind.80,90 Vaccinatie gaf geen grotere kans op een

In Nederland werd tot 15 mei 2022 een totaal van 36 miljoen vaccins

miskraam vroeg in de zwangerschap.90 Ook een groot retrospectief cohort

toegediend. Ernstige allergische reacties zoals anafylaxie of

uit Zweden en Noorwegen liet zien dat COVID-19-vaccinatie tijdens de

­anafylactische shock werden tot 23 mei 2022 in 90 gevallen ­gerapporteerd

zwangerschap geen verhoogd risico geeft op vroeggeboorte, dysmaturiteit

door het bijwerkingencentrum Lareb.101 Hiervan trad 64,4% binnen 15

en/of doodgeboorte.105 Er werden geen aanwijzingen gevonden dat

minuten op.101

COVID-19-vaccinaties invloed hebben op de fertiliteit van vrouwen of
mannen.106 Wel zijn menstruatiestoornissen van voorbijgaande aard

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 27 van 71

beschreven, maar de relatie met COVID-19-vaccinaties is nog

stammen waartegen ze beschermen, het gebruikte vaccinatieplatform, de

­onduidelijk.107

toedieningsvorm en eventuele combinaties met andere vaccinaties.

2.8

Vanuit de WHO zijn onafhankelijke technische adviesgroepen aangesteld

Kosteneffectiviteit van vaccinatie

Over de kosteneffectiviteit van COVID-19-vaccinaties is op dit moment

om de evolutie van SARS-CoV-2 te monitoren en de implicaties voor de

nog onvoldoende bekend. Vanwege de veranderlijke epidemiologische

compositie van COVID-19-vaccins in kaart te brengen. De virusevolutie-

situatie en introductie van nieuwe varianten is een vergelijking met

groep TAG-VE11 (Technical Advisory Group on SARS-CoV-2 Virus

(eerdere) vaccinatierondes wat betreft kosteneffectiviteit complex.

­Evolution) monitort de effecten van virusevolutie, mutaties, en varianten

­Daarnaast wordt er steeds meer bekend over de indirecte gevolgen en de

op de verspreiding van het virus, op klinische verschijnselen en de ernst

langetermijngevolgen van COVID-19, die van invloed kunnen zijn op de

van de ziekte. TAG-VE doet aan de hand van WHO-criteria een uitspraak

kosteneffectiviteit van een vaccinatieprogramma. De prijs van de vaccins

over de opkomst van zorgwekkende varianten. De vaccinatieadviesgroep

en de toedieningskosten spelen hierin ook een rol. Een systematische

TAG-CO-VAC12 beoordeelt of er op basis van de beschikbare data

review beschrijft dat COVID-19-vaccinatie in andere landen kosten­

­zorgwekkende varianten zijn die de effectiviteit van de beschikbare

effectief is gebleken.108 Recente modelleringsstudies uit het Verenigd

vaccins verlagen en wat hiervan de implicaties zijn voor de compositie van

Koninkrijk suggereren dat een vaccinatiestrategie voor de lange termijn

COVID-19-vaccins. Beide internationale adviesgroepen werken samen

gericht op ouderen kosteneffectief kan zijn door het voorkomen van

om op basis van de wereldwijde data tot een advies te komen voor

ziekenhuisopnames.109

vaccinsamenstelling.13 Het onderzoek naar en de ontwikkeling van nieuwe
COVID-19-vaccins wordt bijgehouden door de WHO.111

2.9

Ontwikkeling van nieuwe vaccins

In de huidige situatie met grootschalige wereldwijde circulatie van het

Updates van de compositie van COVID-19-vaccins

SARS-CoV-2-virus is te verwachten dat er nieuwe varianten zullen

Toekomstige updates van de compositie van COVID-19-vaccins hebben

ontstaan die aan de bescherming van de huidige vaccins kunnen

als doel om de afweer die wordt opgewekt door vaccinatie te verhogen

ontsnappen en dat zal het nodig maken om vaccins aan te passen.110

tegen de op dat moment circulerende varianten. Het voornaamste doel

Die aanpassingen zullen zich naar verwachting onder meer richten op de

blijft om de bescherming tegen ernstige ziekte en sterfte te stimuleren.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 28 van 71

De vaccinatieadviesgroep TAG-CO-VAC bracht onlangs een advies uit

niet zeker of dergelijke vaccins ook een voldoende hoge en langdurige

over aanpassing van de compositie van COVID-19-vaccins.112 Hierin werd

antistofrespons en cellulaire afweerrespons oproepen.

benadrukt dat het onzeker is hoe SARS-CoV-2 zal evolueren in de
komende jaren, maar dat het aannemelijk is dat omikron-varianten

Het doel van andere nieuwe vaccinatieplatforms kan zijn verbreding van

­(waaronder XBB) de voorloper zullen zijn van SARS-CoV-2-varianten in

de basis van met name de T-cel immuniteit tegen SARS-CoV-2. Doordat

de nabije toekomst. Hoewel de huidige beschikbare bivalente vaccins

niet alleen gericht wordt op het spike-eiwit, maar ook op andere eiwitten

effectief zijn tegen ernstige ziekte en sterfte, kan door virale evolutie de

van SARS-CoV-2, hebben veranderingen in het spike-eiwit van het virus

effectiviteit afnemen. De vaccinatieadviesgroep TAG-CO-VAC adviseerde

een minder sterke invloed op de werking van vaccins. Enkele kandidaat

om de toekomstige compositie van COVID-19-vaccins te updaten met het

vaccins van dit type zijn effectief bevonden in diermodellen en worden

oog op specifieke bescherming tegen XBB-varianten, bijvoorbeeld door

momenteel in klinische studies getest op veiligheid en

het ontwikkelen van monovalente vaccins met XBB-antigenen.112 ECDC,

­immunogeniciteit.115,119

EMA, en FDA hebben zich bij dit advies aangesloten.113,114
Toedieningsvormen
Vaccinatieplatforms

Nieuwe generaties vaccins die via de neus worden toegediend kunnen

Nieuwe platforms kunnen in de toekomst ook een rol spelen.115 Er wordt

mogelijk immuniteit opwekken op de plek waar SARS-CoV-2 het lichaam

bijvoorbeeld gewerkt aan een vaccin met een zogeheten mozaïek-­

binnendringt.120 Deze mucosale immuniteit kan mogelijk bijdragen aan

nanodeeltje, een nanodeeltje met verschillende vlakken. Dat nanodeeltje

vroege neutralisatie van SARS-CoV-2. Dit zal waarschijnlijk nog steeds

richt zich tegen een breed spectrum aan zogeheten receptorbindende

niet tot volledige blokkade van de virusoverdracht leiden. De immuniteit

domeinen van het spike-eiwit van de verschillende SARS-CoV-2-­

neemt immers weer af na verloop van tijd. Bovendien kunnen virus­

varianten, of zelfs van andere coronavirussen; hierdoor kan een immuun-

deeltjes zich extreem snel vermenigvuldigen in de luchtwegen.121 Wel zou

respons worden opgewekt die breed beschermend is tegen varianten.116,117

dit tot een reductie van het aantal virusdeeltjes kunnen leiden en daarmee

Een alternatief kan een vaccin zijn dat gericht is op een zeer sterk

tot afzwakking van de ernst van infectie.

­geconserveerd gedeelte van het spike eiwit van SARS-CoV-2.118 Het is

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 02 | Stand van zaken

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 29 van 71

Gelijktijdige of gecombineerde COVID-19 vaccinatie met vaccinatie tegen

2.10 Medicamenteuze behandelopties

influenza

Er bestaan op dit moment geen therapieën die de replicatie van het virus

Het samenvallen van een COVID-19 revaccinatie met de jaarlijkse

na infectie volledig kunnen stoppen. Voor een milde SARS-CoV-2-infectie

­influenzavaccinatie voor de griepprikgroep kan mogelijk tot een hogere

zonder extra zuurstofbehoefte kan therapie gestart worden met de

vaccinatieopkomst leiden. Het zal afhankelijk zijn van de toekomstige

­antivirale middelen nirmatrelvir/ritonavir in tabletvorm, afhankelijk van het

epidemiologische situatie of dit zinvol is. Op dit moment zijn er nog

risico van de patiënt op progressie van de ziekte. Deze therapie wordt

­meerdere epidemische golven van COVID-19 per jaar. Als deze golven

momenteel in Nederland alleen geadviseerd voor de behandeling van

gaan samenvallen met een periode met hogere incidentie voor andere

ambulante hoogrisicopatiënten.129 In sommige gevallen kunnen patiënten

respiratoire virussen kan dit tot een toename van ziekenhuisopnames

in aanmerking komen voor monoklonale antilichamen of convalescent

leiden in de winter. Het gelijktijdig toedienen van de twee vaccins in het

plasma. Er bestaan geen medicamenteuze behandelingen voor personen

najaar als voorbereiding op een wintergolf kan dan overwogen worden.

die post-COVID-syndroom hebben ontwikkeld; voor hen kunnen een

Eerdere studies laten geen toegenomen bijwerkingen (reactogeniciteit)

combinatie van langdurige fysiotherapie en revalidatie130 of andere

zien van het gelijktijdig toedienen van de Moderna122 of Novavax123

­behandelingen131 mogelijk tot een sneller herstel leiden.

vaccins met een quadrivalent influenzavaccin. Er zijn aanwijzingen dat de
titers van SARS-CoV-2 specifieke antistoffen mogelijk lager uitvallen bij
gelijktijdige toediening met influenzavaccin, maar of dit de mate van
bescherming beïnvloedt is onduidelijk.124,125 Een enkel combinatievaccin
dat bestaat uit zowel een vaccin tegen COVID-19 als een multivalent
influenzavaccin lijkt technisch mogelijk,126-128 maar is op dit moment nog
niet beschikbaar.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 30 van 71

03
mogelijke
vaccinatie­scenario’s
Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 31 van 71

Het is onzeker hoe de COVID-19-situatie zich in de (nabije) toekomst zal

eerste helft van 2021 prioritering plaats van risicogroepen. Daarnaast

ontwikkelen. Als handreiking bij de voorbereidingen op mogelijke

kwamen ook zorgmedewerkers met direct patiëntencontact in aanmerking

­ontwikkelingen zijn eerder al scenario’s opgesteld.6 De commissie

omdat ze een verhoogd risico liepen om besmet te raken en ziek te

beschrijft voor elk van de scenario’s welke vaccinatiestrategie of

worden.

­combinatie van vaccinatiestrategieën van toepassing zouden kunnen zijn.
Hoe ernstiger het scenario, hoe groter het deel van de algemene

De raad wees erop dat nieuwe kennis, over onder meer de effectiviteit van

­bevolking dat voor (re)vaccinatie in aanmerking zou komen.

vaccins en de ontwikkelingen in het aantal besmettingen en ziekenhuis­
opnames, aanleiding zou kunnen geven tot andere keuzes of een

3.1

Vaccinatiestrategieën

­combinatie van verschillende strategieën. Ook maatschappelijke

In 2020, toen vaccins tegen COVID-19 nog in ontwikkeling waren,

­overwegingen zouden hierbij een rol kunnen spelen. Tot nu toe is

besprak de Gezondheidsraad drie mogelijke vaccinatiedoelen en

­wereldwijd steeds de eerste strategie leidend geweest.

­bijbehorende strategieën:4
1. Verminderen van (ernstige) ziekte en sterfte als gevolg van COVID-19.

3.2

Verschillende scenario’s

2. Terugdringen van verspreiding van SARS-CoV-2.

Het is onzeker hoe de verspreiding en het ziekmakend vermogen van het

3. Voorkomen van maatschappelijke ontwrichting.

SARS-CoV-2-virus zich in de toekomst zal ontwikkelen. Gegeven deze
onzekerheden heeft de commissie voor mogelijke structurele

Welke strategie het beste ingezet zou kunnen worden hing volgens de

­vaccinatiestrategieën tegen COVID-19 aansluiting gezocht bij de

raad af van de wetenschappelijke gegevens over de eenmaal beschikbare

­scenario’s die onder coördinatie van de WRR zijn uitgewerkt in het rapport

vaccins (zoals de mate van werkzaamheid tegen transmissie) en de

Coronascenario’s doordacht: Handreiking voor noodzakelijke keuzes uit

epidemiologische kenmerken van COVID-19 op dat moment. Destijds

juni 2022. Aan dat rapport werkten verschillende instituten en adviesraden

werd op basis van de toen beschikbare kennis geadviseerd om te kiezen

mee, waaronder de Gezondheidsraad.5

voor de eerste strategie. Het ging daarbij primair om gezondheidskundig
kwetsbare groepen (60-plussers en medische risicogroepen).
In aanvulling daarop vond vanwege schaarste aan vaccins gedurende de

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

De volgende scenario’s worden onderscheiden, met oplopende ernst:
1. verkoudheid
2. griep+
3. externe dreiging
4. continue strijd
5. worst case

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 32 van 71

3.2.1

Scenario 1: Verkoudheid

Verkoudheidscenario volgens WRR
“COVID-19 leidt in dit scenario voor de meeste mensen alleen tot lichte klachten.
Er bestaat onder de bevolking een brede immuniteit
tegen infectie, en de ernst van de heersende corona­
variant is gering. Voor het grootste deel van de
bevolking gaat het leven gewoon door. Maar niet voor

De scenario’s zijn schetsen van verschillende mogelijke ontwikkelingen,
maar geen toekomstvoorspellingen of protocollen. De scenario’s kunnen
de overheid een handreiking bieden om strategische voorbereidingen te

iedereen. Mensen die medisch kwetsbaar zijn voor
het coronavirus zijn nog extra voorzichtig en mensen
met post-COVID ervaren nog dagelijks de gevolgen
van hun eerdere besmetting. Er is ruimte om te werken aan herstel, maar de

treffen op mogelijke ontwikkelingen van de COVID-19-pandemie in de

gezondheid gerelateerde, economische en sociale gevolgen zijn nog lang

(nabije) toekomst.132 De commissie beoogt een bijdrage te leveren aan die

­merkbaar. Vanuit de overheid gelden er in dit scenario geen maatregelen tegen

voorbereidingen door in dit hoofdstuk voor alle vijf de scenario’s te
beschrijven welke vaccinatiestrategie of combinatie van vaccinatie­
strategieën in aanmerking zou kunnen komen. Dat werd in

verspreiding van het virus. Wel gelden er basisadviezen als handen wassen,
hoesten en niezen in de elleboog, thuisblijven en testen bij klachten, en zorgen
voor voldoende frisse lucht.”

Coronascenario’s doordacht al op hoofdlijnen gedaan. In het voorliggend

Overwegingen

advies werkt de commissie dat verder uit, waarbij zij telkens gebruikmaakt

In het verkoudheidsscenario is er sprake van een virusvariant waarvan het

van de epidemiologische kennis tot nu toe (zie hoofdstuk 2) en het

ziekmakend vermogen laag is. Gezien de continue circulatie van het virus

toepassingskader voor revaccinatie van de Gezondheidsraad.2

zal waarschijnlijk een groot deel van de bevolking natuurlijke immuniteit
hebben opgebouwd. In deze situatie is er een laag risico op ernstige
ziekte en sterfte door COVID-19 in de algemene bevolking. Er wordt
binnen dit scenario geen epidemische golf verwacht. In dit scenario is er
geen aanleiding om de algemene bevolking te (blijven) revaccineren.
Natuurlijke infecties die mild verlopen zullen de immuniteit op peil houden

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 33 van 71

bij mensen die verder gezond zijn. Maar zolang het SARS-CoV-2-virus in

miljoen mensen in aanmerking voor vaccinatie. Daarnaast zullen ook ten

dit scenario blijft circuleren onder de bevolking blijven mensen met een

hoogste 10.000 COVID-19 vaccins van een ander vaccintype nodig zijn

verhoogd risico op een ernstig beloop van COVID-19 kwetsbaar. Dat geldt

voor mensen met een contra-indicatie tegen een mRNA-vaccin.

bijvoorbeeld voor 70-plussers en patiënten met een verlaagde immuniteit
door een specifieke medische aandoening of ­behandeling, zoals

Risico’s

beschreven in de groep volwassen met een hoog medisch risico, zie

Continue (wereldwijde) circulatie van SARS-CoV-2 brengt een risico mee

tabel 3.

op nieuwe epidemische golven, waardoor een ander scenario ontstaat.
In een dergelijk geval kan een milde afname in immuniteit onder de

Mogelijke interventies

­algemene bevolking van enkele procentpunten tot een aanzienlijke

In het algemeen wordt ernaar gestreefd om de immuniteit van personen

hoeveelheid ziekenhuisopnames leiden tijdens een epidemische golf.

die binnen medische hoogrisicogroepen vallen hoog te houden. Gezien de
grote individuele verschillen in vaccinrespons ligt het voor de hand om in
dit scenario medische hoogrisicogroepen structureel te revaccineren.
Het doel van deze vaccinatiestrategie is het verminderen van ernstige
ziekte en sterfte als gevolg van COVID-19. De indicatie voor revaccinatie
wordt in individuele programma’s gesteld via de huisarts of medisch
­specialist.
Praktische uitvoering
De indicatiestelling en timing van een revaccinatie voor specifieke patiëntgroepen dienen georganiseerd te worden binnen de richtlijnen van de
beroepsgroepen (o.a. oncologie, hematologie, nefrologie, infectieziekten/
immunologie, longgeneeskunde). Bij een jaarlijks structureel revaccinatieprogramma voor medische ­hoogrisicogroepen komen ongeveer 2,6

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 34 van 71

3.2.2 Scenario 2: Griep +

COVID-19 of door bijvoorbeeld griep) kan dit hoge druk geven op de
acute zorg.

Griep+-scenario volgens WRR
“In dit scenario krijgen we te maken met jaarlijkse oplevingen van COVID-19.
Er zit een zekere regelmaat en voorspelbaarheid in deze oplevingen, hoewel de
piek het ene jaar hoger kan zijn of later kan beginnen
dan in het andere jaar. De reden is dat de ernst van de

2024

Er wordt in dit scenario verder aangenomen dat COVID-19 voor de
meeste gezonde mensen tot een mild tot matig ernstig ziektebeloop leidt.
Het is te verwachten dat na een jaar de immuniteit tegen de huidige of

variant, het gedrag van mensen en de werkzaamheid

een nieuwe variant gedeeltelijk afgenomen is. Enige mate van

van de bestaande immuniteit per jaar kunnen

­kruisbescherming tegen nieuwe varianten zal in de algemene populatie

verschillen. Deze piek komt bovenop of naast de
‘normale’ griepgolf. Bij besmetting hebben de meeste
mensen een mild tot matig ziekteverloop.

bescherming bieden tegen een ernstig beloop van COVID-19.

Door herhaalde blootstelling bouwen zij immuniteit op. Mensen uit kwetsbare

De voorspelbaarheid van een jaarlijkse golf maakt het in dit scenario

groepen (bijvoorbeeld mensen met andere medische aandoeningen of een hoge

mogelijk om tijdig (vooraf aan de volgende golf) een revaccinatie­

leeftijd) hebben een verhoogd risico op een ernstig ziektebeloop van COVID-19,

campagne uit te voeren. Mensen die op grond van leeftijd of onderlig-

met ziekenhuisopname of overlijden tot gevolg.”

gende aandoening tot een medische risicogroep behoren, zullen in dit
scenario baat hebben bij structurele revaccinatie tegen COVID-19. Er is

Overwegingen

binnen deze groep namelijk een hoger risico op een ernstig beloop van

Het ziekmakend vermogen van de variant kan per jaar verschillen, maar

COVID-19. Daarbij kan een grote individuele variatie in immuniteit, een

het is waarschijnlijk hoger dan in het eerste scenario. Er wordt in dit

snellere afname van antilichamen (ten opzichte van de algemene

scenario aangenomen dat er jaarlijks in de winter een COVID-19-golf

­bevolking), en op dit moment nog een lager percentage mensen met

optreedt naast de normale griepgolf. Vaak is de incidentie van andere

hybride immuniteit een rol spelen.

respiratoire virussen in die periode ook hoog (influenza, RSV, rhinovirus,
andere coronavirussen). Dit kan tot een (onverwacht) hoog aantal zieken-

Zorgmedewerkers kunnen in dit scenario baat hebben bij revaccinatie

huisopnames leiden. In combinatie met toegenomen ziekteverzuim (door

omdat zij door hun werk een verhoogd risico hebben op een
­SARS-CoV-2-infectie.133,134 Revaccinatie van deze groep kan ziekte en het

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 35 van 71

daarmee gepaard gaande eventuele verzuim door COVID-19 verlagen.

Praktische uitvoering

Omdat revaccinatie ook (deels) beschermend is tegen het overdragen

In dit scenario zal ieder voorjaar besloten moeten worden over de

van infecties vermindert het de verspreiding van het virus onder zorg­

­acquisitie van vaccins voor de vaccinatiecampagne in het najaar.

medewerkers en besmetting van patiënten en bewoners van

Mensen in de griepprikgroep en zorgmedewerkers komen in dit scenario

­zorginstellingen.135

in aanmerking voor een structurele revaccinatie (ongeveer 6,5 miljoen
mensen). Daarnaast zullen ook zo’n 20.000 COVID-19 vaccins van een

Er dient in dit scenario rekening gehouden te worden met een mogelijk

ander vaccintype nodig zijn voor mensen met een contra-indicatie tegen

ernstiger beloop van COVID-19 voor zwangeren en met perinatale

een mRNA-vaccin. Er dient rekening gehouden te worden met een

­complicaties gerelateerd aan COVID-19. Er kan dus overwogen worden

­doorlooptijd van ongeveer 12 weken voor de GGD’en.

deze doelgroep een revaccinatie tijdens de zwangerschap aan te bieden.
Aandacht moet besteed worden aan de vaccinatieopkomst. Die kan lager
Mogelijke interventies

zijn in groepen die naar verwachting ook moeilijker te bereiken zijn,

In dit scenario zal het van belang zijn voor een volgende golf in de winter

bijvoorbeeld vanwege lagere vaccinatiebereidheid, maar ook vanwege

de immuniteit onder ouderen en de medische (hoog)risicogroepen op peil

een taalbarrière, laaggeletterdheid of beperkte gezondheidsvaardigheden.

te brengen, met als doel bescherming te bieden tegen ernstige ziekte en

Er zal een communicatiestrategie nodig zijn gericht op deze groepen.

sterfte door COVID-19. Er kan besloten worden tot een structureel
­revaccinatieprogramma in het najaar. Vaccinatie van zorgmedewerkers

Het gehele jaar door zal monitoring door de WHO en het RIVM nodig

draagt bij aan het beschermen van de risicogroepen. Om de vaccinatie­

blijven om in elk geval de ontwikkeling van zorgwekkende virusvarianten

opkomst te verhogen kan overwogen worden om COVID-19-vaccinaties

(WHO), infectie-geassocieerde klachten en ernstige ziekte (NICE/RIVM),

samen te laten vallen (of qua compositie te combineren) met de

en de effecten op vaccineffectiviteit (RIVM) te meten.

­influenzavaccinatie, als dat mogelijk is.
Risico’s
Een risico is het nog ontbreken van een duidelijk seizoensgebonden
patroon en de geografische onvoorspelbaarheid: in tegenstelling tot het

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 36 van 71

influenzavirus volgt SARS-CoV-2 niet een voorspelbaar verspreidings­

Overwegingen

patroon. Het zal daarom moeilijk te voorspellen zijn welke variant een

Er kan in dit scenario op elk moment elders een nieuwe epidemische golf

volgende golf zal veroorzaken. Ook is onbekend of dit een zorgwekkende

ontstaan. Het is onzeker hoe ziekmakend de nieuwe variant is en of de

variant is die leidt tot een lagere effectiviteit van de beschikbare vaccins.

opgebouwde immuniteit bescherming biedt tegen ernstige ziekte en

Dit kan de noodzaak oproepen voor een update van de beschikbare

sterfte. Het is onduidelijk hoe de situatie zich verder zal ontwikkelen, maar

vaccins.

er is redelijkerwijs een golf te verwachten door externe introductie.
Dit scenario benadrukt de noodzaak van alertheid en wendbaarheid om

3.2.3

Scenario 3: Externe dreiging

Scenario van externe dreiging volgens WRR
“Het coronavirus is in Nederland en de meeste
­Europese landen redelijk onder controle. Mensen
hebben immuniteit opgebouwd door het doormaken

snel op te kunnen schalen bij de introductie van een ziekmakende variant
met hoge infectiedruk.
Mogelijke interventies
Een eventueel programmatisch aanbod van (re)vaccinaties is in dit

van infectie en/of vaccinatie en er gaan geen nieuwe,

scenario afhankelijk van de internationale ontwikkeling van het virus.

ernstige varianten rond. In een aantal landen buiten de

Daarvoor zal het nodig zijn dat de WHO, het ECDC, het RIVM en de

EU is de verspreidingsgraad van het virus wel hoog en

SARS-CoV-2 referentielaboratoriadie ontwikkelingen nauwlettend

leiden mutaties soms tot nieuwe, besmettelijke en
virulente varianten. Dit heeft ontwrichtende gevolgen voor de samenleving en de
economie in deze landen, die zich ook internationaal doen voelen. Nederland zal

­monitoren en evalueren. Het gaat dan met name om de virusvarianten, de
karakterisering van het fenotype en de bescherming van immuniteit tegen

proberen een nieuwe gevaarlijke variant zo lang mogelijk buiten de deur te

ernstige ziekte en sterfte door COVID-19 (zowel natuurlijke immuniteit als

houden door strenge grensbewaking. Wanneer nodig moet het besluit om

immuniteit na vaccinatie). Dat betekent dat er tijdig voorraden aangelegd

grenzen te sluiten binnen enkele uren genomen kunnen worden. Een snelle

moeten worden om snel een vaccinatiecampagne op te kunnen schalen in

grenssluiting heeft grote gevolgen voor persoonlijke en zakelijke reizen en
­internationale handel. Mensen kunnen familie in het buitenland niet bezoeken.”

geval van een epidemische golf met een nieuwe virulente variant. In dit
scenario is ook van belang dat er van tevoren nagedacht moet worden
over een snel opschaalbare uitvoeringsorganisatie.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

Praktische uitvoering
Politieke en maatschappelijke besluitvorming is nodig of en in hoeverre
voorbereidingen worden getroffen voor dit scenario. In dit scenario komen
naar schatting mensen in de hoogrisicogroep, de griepprikgroep en
­zorgmedewerkers (ongeveer 6,5 miljoen mensen) in aanmerking voor
snelle vaccinatie. Daarnaast zullen ook zo’n 20.000 COVID-19 vaccins

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 37 van 71

3.2.4

Scenario 4: Continue strijd

Scenario van continue strijd volgens WRR
“In dit scenario ontstaan er steeds nieuwe virusvarianten die aan de bestaande
immuniteit (door vaccins of doorgemaakte infectie)
ontsnappen. Er wordt wereldwijd gevaccineerd en er
worden nieuwe vaccins ontwikkeld, maar het is een

van een ander vaccintype nodig zijn voor mensen met een contra-indicatie

kat-en-muisspel. Het virus muteert sneller dan vaccins

tegen een mRNA-vaccin. Er dient in dit scenario rekening gehouden te

ontwikkeld, geproduceerd en toegepast kunnen

worden met een kortere doorlooptijd (enkele weken) voor de GGD’en.
Samenwerking en vaccinvoorraadbeheer in Europees verband kunnen
hierbij helpen.

worden. Hierdoor komt de samenleving steeds weer
voor onvoorspelbare en grote oplevingen van het virus
te staan. De zorg dreigt overspoeld te raken en alle sectoren kampen met een
hoog ziekteverzuim. De hele samenleving wordt steeds opnieuw hard geraakt.”

Risico’s

Overwegingen

Het risico in dit scenario is dat er een ernstige epidemische golf ontstaat

Er is in dit scenario een onvoorspelbare epidemiologische situatie waarin

waarvoor geen voorbereidingen zijn getroffen. De kans bestaat dat een

plotseling grote epidemische golven kunnen ontstaan. Er circuleren

besluit tot een revaccinatiecampagne te laat wordt genomen en dat te laat

­mogelijk ook hoog-virulente varianten. In dit scenario biedt de natuurlijke

wordt begonnen met het inkopen van vaccins. Een nieuwe grootschalige

immuniteit waarschijnlijk onvoldoende bescherming tegen ernstige ziekte

vaccinatiecampagne opstarten zal tijd kosten.

of sterfte door COVID-19. De ziektelast zou daarbij ook onder kinderen
verhoogd kunnen zijn.
Een afname van de bescherming tegen ernstige ziekte met enkele
procentpunten kan al leiden tot een significante toename in ziekenhuis- en
IC-opname en sterfte. In zo’n situatie kan de zorg onder grote druk komen
te staan. Deze situatie kan opnieuw uitmonden in een maatschappelijke

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 38 van 71

crisis als er niet op korte termijn ingrepen wordt om de verspreiding van

Praktische uitvoering

het virus tegen te gaan.

In dit scenario zal er een structuur nodig zijn voor periodieke
(re)vaccinatie van de gehele bevolking, bijvoorbeeld via de GGD.

In dit scenario zal de immuniteit van de gehele populatie continu op peil

Per vaccinatieronde zullen naar schatting 14 tot 15,5 miljoen mensen in

gehouden moeten worden. Van (re)vaccinatie wordt verwacht dat dit tot

aanmerking komen voor vaccinatie. De inkoop van vaccins zal zich voor

een vermindering leidt van de ziektelast en sterfte, met name onder

iedere vaccinatieronde moeten richten op de meest recente vaccins,

ouderen en medische risicogroepen.

aangepast aan nieuwe virusvarianten. Ook in deze situatie zal rekening
gehouden moeten worden met de mogelijkheid om daarnaast met een

Mogelijke interventies

ander vaccintype (dan mRNA) te vaccineren (naar schatting hooguit

Er is in dit scenario een indicatie voor een periodieke revaccinatie­

70.000 mensen). Er zal een communicatiestrategie nodig zijn gericht op

campagne van de bevolking, zodra er aanwijzingen zijn dat de immuniteit

groepen die tijdens eerdere vaccinatierondes moeilijk te bereiken waren

afneemt. Deze vaccinatiestrategie heeft als doel ernstige ziekte en sterfte

en een lagere vaccinatieopkomst hadden.

te verminderen en verspreiding onder de bevolking terug te dringen.
Risico’s
Afhankelijk van hoe ziekmakend de virusvarianten zijn in de verschillende

Een risico in dit scenario is dat de beschikbare vaccins mogelijk minder

leeftijdsgroepen, kan het wenselijk zijn ook kinderen en adolescenten te

goed werken tegen nieuwe virusvarianten. In dat geval zal een update van

(re)vaccineren. Naast het doel van de vaccinatiestrategie om ernstige

de samenstelling van de vaccins nodig zijn, wat tijd en internationale

ziekte en sterfte te voorkomen, kunnen ook het verminderen van

­coördinatie vergt. Ook kan het in zo’n situatie voorkomen dat er

­verspreiding van het virus en het openhouden van de samenleving en het

­internationaal een tekort aan vaccins dreigt te ontstaan, en daarmee ook

toegankelijk houden van de zorg doelstellingen zijn. Dit betreft in het

een schaarste binnen de Nederlandse revaccinatiecampagnes. In geval

bijzonder zorgmedewerkers en mensen in andere vitale beroepen.

van een onverwachte noodzaak tot versnelde revaccinatie bestaat een
risico dat vaccinatielocaties niet snel genoeg worden ingericht en er
­onvoldoende getraind personeel is dat vaccins kan toedienen.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

3.2.5

Scenario 5: Worst case

Worst case-scenario volgens WRR
“Door mutaties van het virus wordt COVID-19
­dodelijker. Het virus circuleert wereldwijd en eist
­jaarlijks meer slachtoffers, in alle leeftijdscategorieën.

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 39 van 71

COVID-19-vaccins kunnen ook worden ingezet om de verspreiding van
SARS-CoV-2-virus tegen te gaan. Als er varianten rondgaan die en zeer
besmettelijk en zeer ziekmakend zijn, is een hoge vaccinatiegraad in alle
bevolkingsgroepen van groot belang om verspreiding van het virus tegen
te gaan en ernstige ziekte en sterfte te verminderen. Het kan in zo’n

Iedereen is potentieel kwetsbaar. Mensen die de

ernstig scenario gerechtvaardigd zijn om ook kinderen vanaf 6 maanden

infectie hebben doorgemaakt of gevaccineerd zijn,

te vaccineren. Het is aan de politiek en de samenleving om de daarvoor

zijn slechts voor beperkte tijd beschermd tegen het

noodzakelijke maatregelen overeen te komen.

­doormaken van ernstige COVID-19 en worden weer
snel vatbaar voor re-infectie.”

Mogelijke interventies
Er bestaat in dit scenario een noodzaak voor vaccinatie van de gehele

Overwegingen

bevolking. De vaccinatiestrategie heeft als doel het verminderen van

In dit scenario heeft de circulerende variant een hoog ziekmakend

ernstige ziekte en sterfte maar ook het terugdringen van verspreiding

vermogen. De aanname is dat eerder opgebouwde bescherming dankzij

onder de bevolking. Daarnaast is in dit scenario het openhouden van de

een doorgemaakte infectie of vaccinatie in dit scenario nog maar in

samenleving en het toegankelijk houden van de zorg een belangrijk doel

beperkte mate bescherming biedt tegen besmetting en tegen ernstige

van een COVID-19-vaccinatiestrategie.

ziekte. In dit scenario is er continue verspreiding en er zullen continu
epidemische golven zijn. In deze situatie kan iedereen (dus ook kinderen

Hierbij is publiekscommunicatie over het effect van vaccinatie op

en jongeren) een risico lopen om ernstig ziek te worden. Deze risico’s

­transmissie en (gedeeltelijke) groepsbescherming van groot belang,

zullen echter nog steeds niet evenredig verdeeld zijn binnen de bevolking.

evenals de laagdrempelige toegang tot vaccinatie in alle bevolkings-

Ouderen en medische risicogroepen zullen in dit scenario wederom de

groepen (denk aan vaccinatielocaties in wijken, apotheken, winkelcentra,

hoogste ziektelast ondervinden. Vaccins waarbij slechts enige

scholen en bedrijven). Er is een risico dat in wijken met een gezondheids-

­bescherming tegen ernstige ziekte te verwachten is, zijn in dit scenario al

achterstand ziekte en sterfte groot zijn, mede vanwege een lagere

voldoende gerechtvaardigd.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 03 | Mogelijke vaccinatie­scenario’s

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 40 van 71

­vaccinatieopkomst, en dat hiermee gezondheidsverschillen worden

Risico’s

vergroot.

In dit scenario is het risico dat er een tekort aan vaccins ontstaat. Door de
urgente situatie waarbij met spoed op grote schaal vaccinatie nodig is,

Vanwege een te verwachten schaarste zullen de vaccinaties via een

kan de uitvoering van de vaccinaties onder druk komen te staan doordat

­prioritering plaatsvinden, te beginnen met ouderen en medische risico-

locaties, personeel en logistiek niet snel genoeg opgeschaald kunnen

groepen en zorgmedewerkers. Primaire vaccinatie van kinderen vanaf 6

worden.

maanden kan in dit scenario overwogen worden om verspreiding zoveel
mogelijk te voorkomen.
Praktische uitvoering
Het verdient aanbeveling om in dit scenario zo snel mogelijk te starten
met (re)vaccinatie zodra er vaccins beschikbaar zijn. Er zullen naar
­schatting minimaal zo’n 15 miljoen mensen in aanmerking komen voor
een vaccinatie met mRNA-vaccins per vaccinatieronde. Daarnaast zal
rekening gehouden moeten worden met de mogelijkheid om een ander
vaccintype in te zetten voor mensen niet geen mRNA mogen of willen
krijgen.
Er zal een communicatiestrategie nodig zijn gericht op groepen die tijdens
eerdere vaccinatierondes moeilijk te bereiken waren en een lagere
­vaccinatieopkomst hadden.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 04 | Implicaties van de huidige situatie

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 41 van 71

04
implicaties van de
huidige situatie
Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 04 | Implicaties van de huidige situatie

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 42 van 71

De huidige situatie kenmerkt zich door meerdere infectiegolven per jaar

­COVID-19.9 De ziektelast was het hoogst onder mensen van 60 jaar en

die vooral onder risicogroepen ziektelast veroorzaken. De commissie

ouder en in de medische risicogroepen.

beveelt aan om risicogroepen jaarlijks (re)vaccinatie aan te bieden.
Aan de hand van het beoordelingskader voor vaccinatie concludeert de

4.2.1

Timing

commissie dat de voordelen van structurele vaccinatie van risicogroepen

Om gedurende het hele jaar, met mogelijk meerdere infectiegolven, een

opwegen tegen de nadelen. Dat geldt volgens haar ook voor vaccinatie

voldoende (hybride) immuniteit te bewerkstelligen onder de risicogroepen,

van zorgmedewerkers ter bescherming van kwetsbare patiënten en

acht de commissie één jaarlijkse revaccinatieronde aangewezen.

cliënten.

­Voorgaande revaccinatiecampagnes, in voor- en najaar van 2022, lieten
een langdurig beschermend effect tegen ernstige ziekte en ziekenhuis­

4.1

Jaarlijkse vaccinatie van risicogroepen

4.1.1

Huidige situatie in het licht van de scenario’s

opname zien.

De scenario’s zijn niet bedoeld als toekomstvoorspellingen en de

De timing van deze jaarlijkse revaccinatie is bij voorkeur in het najaar, te

commissie doet ook geen uitspraak over de waarschijnlijkheid dat het

beginnen in het najaar van 2023, zodat rond de winterperiode de hoogste

ene of het andere scenario’s realiteit wordt. Wel heeft de commissie

antistof-titers bereikt worden. De nieuwe virusvarianten ontstaan tot nu toe

­beoordeeld hoe de huidige situatie zich verhoudt tot de verschillende

weliswaar het hele jaar door – en niet alleen in het najaar – maar naar

scenario’s en wat dat betekent voor het COVID-19-vaccinatieprogramma.

verwachting is met vaccinatie in het najaar de meeste gezondheidswinst
te behalen. De commissie acht het namelijk aannemelijk dat de

De situatie in 2022 bevatte volgens de commissie elementen die

­verspreiding van SARS-CoV-2 in de wintermaanden gemakkelijker kan

­overeenkomen met het scenario van continue strijd: er waren dat jaar

plaatsvinden, zoals dat ook geldt voor andere respiratoire virussen

namelijk meerdere besmettingsgolven door verschillende omikron-­

(influenza, RSV, rhinovirus, andere coronavirussen), en dat de impact van

varianten. Er waren ook overeenkomsten met het griep+-scenario, in die

een COVID-19-golf op de maatschappij en zorgcapaciteit in deze periode

zin dat besmetting bij de meeste mensen leidde tot een mild ziekte­

groter zal zijn in combinatie met andere luchtweginfecties. Sinds het begin

verloop. Toch waren er het afgelopen jaar in verschillende periodes nog

van de pandemie was de impact van de ziekte groter tijdens het

tussen de 50 en 200 ziekenhuisopnames per dag gerelateerd aan

­traditionele griepseizoen.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 04 | Implicaties van de huidige situatie

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 43 van 71

Het ECDC heeft met modelleringsstudies onderzocht welk effect een

daarmee een hoog risico op blootstelling voor risicogroepen.72

campagne in het najaar van 2023 zal hebben, al dan niet voorafgegaan

De overwegingen van het ECDC komen overeen met de recente

door een extra revaccinatieronde begin 2023.72 Op hoofdlijnen ­concludeert

­conclusies die zijn gepresenteerd door de Strategic Advisory Group of

het ECDC dat de incrementele winst in reductie van ziekenhuisopnames

Experts on Immunization (SAGE) van de WHO, die groepen met hoge,

het grootst is bij een najaarscampagne gericht op personen van 60 jaar en

gemiddelde en lage prioriteit heeft gedefinieerd voor COVID-19-­

ouder en de medische risicogroepen.72 Soortgelijke resultaten werden

revaccinatie in het huidige epidemiologische scenario.136 SAGE beveelt

gevonden voor het voorkomen van sterfte en voor invaliditeit

een revaccinatie aan voor de groepen met hoge prioriteit (ouderen en

­gecorrigeerde levensjaren (DALY’s). Een additionele voorjaarsronde in

medische risicogroepen), 6-12 maanden na de laatste dosis, waarbij het

2023 voor de oudste leeftijdsgroepen zou volgens deze modellering op

interval afhangt van factoren zoals leeftijd en gecompromitteerde

populatieniveau nauwelijks toegevoegd effect hebben gehad, tenzij de

afweer.136 Daarnaast adviseert SAGE revaccinatie van zwangeren

opkomst zeer hoog zou zijn geweest.

(volwassenen en adolescenten), en een jaarlijkse revaccinatie voor
­zorgmedewerkers.136

4.1.3

Risicogroepen

De commissie acht het van belang om de (hybride) immuniteit van

4.2

Beoordelingskader

groepen mensen met een verhoogd risico op een ernstig beloop van

De commissie is aan de hand van de criteria uit het beoordelingskader

COVID-19 op peil te houden met een jaarlijkse revaccinatie.

voor vaccinaties nagegaan of een structurele COVID-19-vaccinatie aan

Het gaat om de volgende risicogroepen:

deze doelgroepen zou moeten worden aangeboden. Ze heeft daarbij

• mensen van 60 jaar en ouder;

gekeken naar ziektelast, effectiviteit, veiligheid (zoals beschreven in

• medische risicogroepen (volwassenen, de griepprikgroep);

hoofdstuk 2), aanvaardbaarheid en doelmatigheid.

• medische hoogrisicogroepen (volwassenen en kinderen)
• zwangeren.

4.2.1

Ziektelast

Het eerste criterium uit het beoordelingskader is dat de infectieziekte tot
In een interim-rapport van april 2023 stelt het ECDC dat in de EU nog

aanzienlijke ziektelast leidt. Van januari tot en met maart 2023 zijn nog

steeds een voortdurende circulatie van SARS-CoV-2 plaatsvindt en

tussen 1993 en 2281 nieuwe ziekenhuisopnames per maand

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 04 | Implicaties van de huidige situatie

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 44 van 71

­geregistreerd van patiënten met een SARS-CoV-2-besmetting, waarvan

4.2.2. Effectiviteit

de meerderheid vanwege COVID-19 of een combinatie van COVID-19 en

Gebleken is dat COVID-19-vaccinaties goed beschermen tegen ernstige

andere redenen.137 Metingen van het aantal virusdeeltjes in het rioolwater

ziekte en sterfte. Bovenop de opgebouwde hybride immuniteit door

bevestigen dat er continue verspreiding van het virus plaatsvindt.

­infecties en eerdere revaccinaties leidde de meest recente revaccinatie tot

De commissie concludeert op grond van deze cijfers dat ook in deze fase

een extra toename van bescherming van 14% tot 58% tegen infectie, en

van de endemische verspreiding van SARS-CoV-2 de ziektelast

van 31% tot 81% tegen ziekenhuisopname en sterfte.72 Vaccinatie van

­aanmerkelijk is

zwangeren verlaagt het risico op een ernstig beloop bij de moeder en op
vroeggeboorte door COVID-19.80,90

Ouderen en medische risicogroepen
In 2023 is de ziektelast het hoogst onder mensen van 60 jaar en ouder, in

Zowel voor revaccinatie als voor primaire vaccinatie zijn de mRNA-­

de medische hoogrisicogroepen en in de zogeheten griepprikgroep.

vaccins het meest effectief. Van deze vaccins bieden de meest recente

Het gaat dan zowel om ziekenhuisopnames als om sterfgevallen. In deze

(BA.4-5) bivalente versies bij revaccinatie de hoogste bescherming.

groepen doet zich ook een grotere spreiding in de antistofrespons voor en

Het is aannemelijk dat dit ook geldt bij gebruik voor primaire vaccinatie,

in de oudste leeftijdsgroepen een relatief snellere afname van antistoffen.

wat door EMA31 en FDA32 is beschreven. Het ligt in de verwachting dat de
bivalente vaccins in de nabije toekomst vervangen zullen worden door

Zwangeren

vaccins die specifiek gericht zijn op de dominante omikron-stammen zoals

Tijdens de zwangerschap bestaat er een verhoogd risico op een ernstig

XBB, conform de recente aanbevelingen van de WHO, ECDC/EMA, en

beloop van COVID-19, en daarmee op ziekenhuisopnames en

FDA.112-114

­complicaties tijdens de zwangerschap, en is er een verhoogde kans op
vroeggeboorte. Ook in de omikron-periode was COVID-19 nog steeds

4.2.3

Veiligheid

geassocieerd met een verhoogde ziektelast en sterfte van zwangeren,

De mRNA-vaccins zijn voldoende veilig en worden goed verdragen.

met name bij ongevaccineerde zwangeren.

Dat geldt ook voor zwangeren. De vaccinaties zijn in meerdere studies
veilig gebleken voor moeder en kind, ook in het begin van de
­zwangerschap.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 04 | Implicaties van de huidige situatie

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 45 van 71

Net als alle geneesmiddelen hebben ook vaccins bijwerkingen.

COVID-19 meer aan te bieden aan gezonde kinderen onder de 12 jaar.16,17

De bedoeling van vaccinatie is om een reactie van het immuunsysteem op

In de huidige omstandigheden acht de commissie de voordelen van

te wekken en dat gaat vaak gepaard met tijdelijke symptomen

­jaarlijkse revaccinatie van 60-plussers, medische risicogroepen en

­(reactogeniciteit). Ernstige bijwerkingen van mRNA-vaccins, zoals

­zwangeren opwegen tegen de geringe nadelen van bijwerkingen.

anafylaxie of myocarditis/pericarditis zijn zeldzaam. Voor personen

Daarmee is ook aan het criterium van aanvaardbaarheid voldaan.

met een anafylactische reactie of cardiale bijwerkingen van een eerdere
vaccinatie met een mRNA-vaccin zijn indien nodig alternatieve vaccins

4.2.5

Doelmatigheid

beschikbaar. Internationale monitoring blijft noodzakelijk om eventuele

Net zoals de aanvaardbaarheid kan de kosteneffectiviteit van een

nog onbekende bijwerkingen op het spoor te komen.

­vaccinatieprogramma veranderen, als de ziektelast afneemt door
­opgebouwde immuniteit in de bevolking of door mildere virusvarianten.

4.2.4

Aanvaardbaarheid

Daarbij zal de kosteneffectiviteit steeds relatief groter zijn bij vaccinatie

De aanvaardbaarheid wordt bepaald door de weging van voordelen en

van (hoog)risicogroepen. Omdat de ontwikkeling van de epidemie en de

nadelen van vaccinatie. Voor een revaccinatieprogramma wordt de

immuniteit in de bevolking nog niet stabiel zijn en niet in detail

gezondheidswinst door bescherming tegen COVID-19 voor de

­voorspelbaar, kan de commissie geen kwantitatieve uitspraken doen

­gevaccineerde gewogen tegen de mogelijke bijwerkingen. Deze weging

over kosteneffectiviteit van een structureel (re)vaccinatieprogramma voor

kan veranderen in de loop van de tijd, wanneer de ziektelast, en daarmee

risicogroepen.

de te behalen gezondheidswinst door vaccinatie, afneemt. Ook een
verminderde effectiviteit van de vaccins, bijvoorbeeld tegen nieuwe virus-

4.3

varianten, vereist een nieuwe weging van voordelen ten opzichte van

Naast de groepen die bij besmetting het risico lopen op een ernstig beloop

nadelen. Tijdens de pandemie heeft de commissie deze afweging daarom

van COVID-19, komt naar het oordeel van de commissie ook zorg­

bij ieder advies geactualiseerd, zoals beschreven in het Toepassingskader

personeel dat direct contact heeft met kwetsbare patiënten in aanmerking

voor revaccinatie tegen COVID-19.2 Deze weging van afnemende

voor jaarlijkse (re)vaccinatie. Dat is dan niet vanwege een verhoogd risico

­ziektelast tegen (geringe) kans op bijwerkingen heeft ook geleid tot het

op ernstige COVID-19 van henzelf, maar ter bescherming van kwetsbare

advies in 2023 om geen primaire vaccinatie of revaccinatie tegen

patiënten en cliënten met wie ze in contact komen tijdens hun werk.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

Jaarlijkse vaccinatie van zorgpersoneel

2

hoofdstuk 04 | Implicaties van de huidige situatie

Het eerder genoemde SAGE van de WHO beveelt aan om naast ouderen,
medische risicogroepen en zwangeren ook zorgmedewerkers jaarlijks
revaccinatie aan te bieden.

136

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 46 van 71

Kader ter bescherming van derden138
1. De beroepsmatige blootstelling van de werknemer aan het infectieuze agens
kan via transmissie leiden tot aanmerkelijke ziektelast bij derden.
2. De vaccinatie van de werknemer leidt door afname van de transmissie tot een
aanmerkelijke vermindering van de ziektelast bij derden.

COVID-19-vaccinatie van zorgmedewerkers zal vooral ter bescherming

3. Eventuele nadelige gezondheidseffecten van de vaccinatie (bijwerkingen) bij

zijn van kwetsbare patiënten en cliënten met wie zorgmedewerkers direct

de werknemer staan in een redelijke verhouding tot de gezondheidswinst bij

contact hebben. De mate waarin deze beoogde effecten optreden valt bij
de huidige stand van kennis volgens de commissie nog niet goed te
­voorspellen. Het OMT-V wees daar in zijn adviezen ook al op.14

derden.
4. De last die de werknemer door de vaccinatie ondervindt, staat in een redelijke
verhouding tot de gezondheidswinst voor derden.
5. De verhouding tussen kosten en gezondheidswinst is proportioneel in
vergelijking met andere mogelijkheden om de ziektelast bij derden te

De commissie heeft aan de hand van de criteria uit het beoordelingskader

reduceren

van de Gezondheidsraad over vaccinatie van werknemers (zie kader)138
nagegaan of een structurele COVID-19-vaccinatie aan zorgmedewerkers

4.3.1

Ziektelast bij derden

zou moeten worden aangeboden.

Nederlands onderzoek heeft aangetoond dat, zoals te verwachten valt,
het virus in ziekenhuizen geïntroduceerd wordt vanuit de bevolking,139 en
ook tot transmissie tussen ziekenhuismedewerkers kan leiden.140
Onderzoek naar de transmissie van SARS-CoV-2 door zorgpersoneel is
van beperkter omvang vergeleken met het onderzoek naar de transmissie
van influenza door gezondheidszorgpersoneel.141 Zoals uit genoemde en
andere studies blijkt is het onvermijdelijk dat SARS-CoV-2 ook circuleert
onder zorgmedewerkers.139,140,142,143 Bekend is dat transmissie al kan
plaatsvinden voordat medewerkers klachten hebben. De commissie acht

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 04 | Implicaties van de huidige situatie

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 47 van 71

het zeer aannemelijk dat in deze omstandigheden het risico bestaat dat

4.3.2

Transmissie naar derden

de besmetting wordt overgedragen aan kwetsbare patiënten.

Zoals beschreven (paragraaf 2.6) is er – zeker bij hybride immuniteit – ook
een effect van vaccinatie op de overdracht (transmissie) van het virus te

Risicogroepen kunnen zichzelf beschermen tegen ernstige ziekte en

verwachten. Allereerst is er een (beperkte) vermindering van de kans op

sterfte door zich te laten revaccineren. Deze bescherming is echter niet

infectie en wie niet geïnfecteerd is, kan het virus ook niet overdragen.

volledig, zoals beschreven in paragraaf 2.6. Daarnaast zal, zoals

Zowel gedurende de delta- als omikron-periode werd aangetoond dat

beschreven in 2.3.2, in een klein deel van deze patiënten vanwege de

COVID-19 vaccinaties tussen 62% en 64% bescherming boden tegen

onderliggende ziekte of behandeling ondanks revaccinatie onvoldoende

transmissie van de omikron-variant binnen huishoudens.91,92

beschermende immuniteit worden opgebouwd.42 Juist voor deze groep

De commissie stelt dat het aannemelijk is dat een beschermend effect op

kwetsbare patiënten zijn extra maatregelen nodig.

transmissie door vaccinatie ook in de zorgsetting optreedt.

De kans op transmissie kan worden verkleind door een combinatie van

4.3.3. Veiligheid

technische (o.a. ventilatie en fysieke barrières) en organisatorische (o.a.

Zoals beschreven in hoofdstuk 2, zijn mRNA-vaccins voldoende veilig en

thuiswerken bij klachten, spreiding en afstand houden) maatregelen, en

worden deze goed verdragen. Net als alle geneesmiddelen hebben

maatregelen op individueel niveau (o.a. hand- en hoesthygiëne) en

vaccins bijwerkingen. De bedoeling van vaccinatie is om een reactie

persoonlijke beschermingsmiddelen (mond-neusmaskers, handschoenen

van het immuunsysteem op te wekken en dat gaat vaak gepaard met

en schorten). Transmissie kan echter al plaatsvinden voordat er klachten

tijdelijke (lokale) klachten (reactogeniciteit). Ernstige bijwerkingen van

zijn. Dit geldt des te meer voor SARS-CoV-2, dat tot nu toe gedurende het

­mRNA-vaccins, zoals anafylaxie of myocarditis/pericarditis, zijn zeldzaam.

gehele jaar circuleert, waardoor maatregelen zoals persoonlijke

De commissie is van oordeel dat deze bevindingen ook gelden voor

­beschermingsmiddelen het hele jaar door gehandhaafd zouden moeten

­vaccinatie van zorgwerknemers.

worden.
4.3.4

Aanvaardbaarheid

SARS-CoV-2 blijft voorlopig circuleren, ook onder zorgmedewerkers.
Contact met besmettelijk zorgpersoneel kan leiden tot overdracht van

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 04 | Implicaties van de huidige situatie

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 48 van 71

SARS-CoV-2 naar (kwetsbare) patiënten. Bij hen kan die transmissie

zij wanneer zij 60-plusser zijn of in een medische risicogroep vallen, op

leiden tot een aanmerkelijke ziektelast. Vaccinatie van zorgpersoneel dat

die grond voor revaccinatie in aanmerking komen. Bescherming van

in het reguliere werk direct in contact komt met patiënten vermindert de

kwetsbare derden gaat hier echter niet of veel minder op.

kans op infectie en kan de overdracht naar patiënten terugdringen. In de
huidige omstandigheden acht de commissie de voordelen van jaarlijkse

4.3.6

Kanttekeningen

revaccinatie van zorgmedewerkers die direct contact hebben met

De commissie heeft haar oordeel moeten baseren op de momenteel

­kwetsbare patiënten opwegen tegen de (geringe) nadelen van

beschikbare wetenschappelijke gegevens. De commissie realiseert zich

­bijwerkingen.

dat het opzetten en uitvoeren van dit type onderzoek geen sinecure is,
maar merkt op dat meer onderzoeksgegevens van waarde zouden zijn.

4.3.5

Andere beroepsgroepen

Er zijn beroepen denkbaar waar de kans om in de beroepssfeer met
SARS-CoV-2 in aanraking te komen hoger is dan gemiddeld.
Het belangrijkste doel van het vaccinatieprogramma is echter om ernstige
ziekte en sterfte door COVID-19 te voorkomen bij mensen die door hun
leeftijd of onderliggend lijden een verhoogd risico hebben op een ernstig
beloop van COVID-19. De commissie adviseert vaccinatie van
­zorgmedewerkers met het doel om de kwetsbare patiënten die zij
verzorgen te beschermen. Individuele afwegingen kunnen gemaakt
worden voor andere situaties waarin beroepsmatig een nauw contact is
met kwetsbare patiënten met een verhoogd risico op een ernstig beloop
van COVID-19.
Voor de bescherming van andere beroepsbeoefenaren zelf, ook wanneer
zij in de beroepssfeer met SARS-CoV-2 in aanraking te komen, geldt dat

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 05 | Advies

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 49 van 71

05
advies

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 05 | Advies

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 50 van 71

De commissie adviseert een structureel (re)vaccinatieprogramma tegen

De (re)vaccinaties voor deze groepen hebben dus als doel om ernstige

COVID-19 waarin risicogroepen jaarlijks een COVID-19-vaccinatie

ziekte en sterfte te verminderen.

­aangeboden krijgen. Daarnaast adviseert de commissie om dat
programma en de vaccinsamenstelling voorlopig jaarlijks af te stemmen

Daarnaast adviseert de commissie om zorgpersoneel met direct contact

op de actuele epidemiologische situatie en stand van wetenschap.

met kwetsbare patiënten ook jaarlijks (re)vaccinatie aan te bieden. In dat
geval is vaccinatie primair bedoeld om deze kwetsbare patiënten te

5.1

Scenarioanalyses en wendbaarheid

beschermen.

De commissie adviseert kennis te nemen van de uiteenlopende aard van
de beschreven scenario’s voor het toekomstige epidemiologische beloop

De commissie adviseert geen structurele revaccinatie voor gezonde

van COVID-19. Er zijn verschillende scenario’s mogelijk die verschillende

volwassenen van 18 jaar tot en met 59 jaar en voor kinderen van 6

voorbereidingen vergen, zoals blijkt uit de scenarioanalyses van de

maanden tot en met 17 jaar buiten de medische hoogrisicogroepen.

commissie in hoofdstuk 3. Omdat de scenario’s nogal uiteenlopen, is in de

Op dit moment is er onder de algemene bevolking onder de 60 jaar een

voorbereidingen vooral wendbaarheid vereist. In welke mate de overheid

hoge mate van hybride immuniteit. Revaccinaties zullen op dit moment

daadwerkelijk voorbereidingen treft voor verschillende scenario’s, is

relatief weinig bijdragen aan aanvullende bescherming tegen ernstige

­uiteindelijk ook een politiek-maatschappelijke afweging.

ziekte.

5.2

5.2.1

Structureel (re)vaccinatieprogramma

Kanttekeningen

De commissie adviseert om een structureel (re)vaccinatieprogramma in te

Griepprikgroep

stellen voor mensen van 60 jaar en ouder en medische risicogroepen om

Voor de griepprikgroep, zie tabel 4, geldt dat voor enkele subgroepen niet

een terugloop in bescherming tegen ernstige ziekte en sterfte door

is aangetoond dat er een verhoogd risico is op een ernstig beloop van

COVID-19 op te vangen. Ook adviseert zij om zwangeren vaccinatie aan

COVID-19, omdat precieze data hierover ontbreken. Op pragmatische

te bieden, vanwege een verhoogd risico op ernstige COVID-19 tijdens de

gronden adviseert de commissie om toch de gehele griepprikgroep, zie

zwangerschap en een verhoogd risico op vroeggeboorte.

tabel 4, te indiceren voor revaccinatie tegen COVID-19.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 05 | Advies

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 51 van 71

Aantal revaccinaties voor hoogrisicogroepen

andere mensen op individuele basis een COVID-19-(re)vaccinatie worden

In de medische hoogrisicogroep zullen er patiëntencategorieën zijn die

aangeboden als dit nodig wordt geacht.

vanwege hun onderliggende ziekte of medicatie in mindere mate een
afweerrespons opbouwen na vaccinatie. Over het algemeen zal één

5.2.2

Aanbevelingen voor de uitvoering

revaccinatie per jaar volstaan, maar voor sommige patiëntencategorieën

Timing

kan een korter interval tussen revaccinaties door de beroepsgroepen

De commissie adviseert een jaarlijks revaccinatieprogramma in het najaar

overwogen worden als nieuwe wetenschappelijke inzichten daar

om de immuniteit bij mensen van 60 jaar en ouder en medische risico-

­aanleiding toe geven. Desondanks zullen er patiënten blijven die ondanks

groepen gedurende het jaar op peil te houden, met een optimale

meerdere revaccinaties geen beschermende afweerrespons opbouwen.

­bescherming tegen COVID-19 in de winter. De vaccinatiecampagne kan in
het najaar plaatsvinden maar het hele jaar door zal het mogelijk moeten

Betrokkenheid kinderartsen

zijn een vaccinatie te krijgen, bijvoorbeeld voor zwangeren en voor

Kinderen met een medisch hoog risico die in aanmerking komen voor een

­individuele mensen in de medische hoogrisicogroep.

COVID-19-vaccinatie zijn door de Nederlandse Vereniging voor
­Kindergeneeskunde (NVK) in samenspraak met het RIVM in kaart

De commissie ziet geen bezwaren tegen het samenvallen van

gebracht, tabel A1 en tabel A2 (bijlagen).77,78 Omdat kinderen met ernstige

COVID-19-revaccinatie met andere vaccinaties, zoals de influenza- en

aandoeningen vrijwel altijd onder behandeling van een kinderarts zijn,

pneumokokkenvaccinatie. Gelijktijdige vaccinatie zou voordelen kunnen

adviseert de commissie de kinderarts bij de indicatiestelling voor

hebben in de vorm van een potentieel hogere vaccinatieopkomst. Ook de

­revaccinatie een leidende rol te geven.

WHO en het ECDC bevelen aan om een gecombineerde COVID-19 en
influenza vaccinatie(campagne) te overwegen.72,136 Gelijktijdige toediening

Maatwerk

van vaccinaties heeft naar verwachting geen ongunstig effect op de

Er kunnen altijd individuele situaties bestaan waarin besloten kan

­effectiviteit en veiligheid, maar omdat de empirische evidentie nog beperkt

worden om een revaccinatie aan te bieden aan personen buiten de

is, adviseert de commissie wel om het effect van gelijktijdige toediening te

gespecificeerde doelgroepen, bijvoorbeeld als er een kwetsbaar gezinslid

blijven monitoren. De commissie realiseert zich dat gelijktijdige toediening,

is. Naar inzicht van de behandelend arts kan volgens de commissie ook

naast voordelen zoals vaccinatiebereidheid en communicatie, ook

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 05 | Advies

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 52 van 71

­logistieke uitdagingen met zich mee kan brengen, waardoor afweging en

De commissie adviseert om bij voorkeur een interval van ten minste 6

uitwerking door alle betrokken partijen nodig zullen zijn.

maanden na de laatste COVID-19-vaccinatie of een bekende
­SARS-CoV-2-infectie aan te houden.

De commissie adviseert om alle zwangeren een (éénmalige)
COVID-19-vaccinatie aan te bieden rond 22 weken zwangerschap.

De commissie wijst erop dat het inzetten van de meest recente vaccins

De commissie sluit zich hierbij aan bij advisering van de WHO.136 Dit tijd-

van belang is voor de effectiviteit van de jaarlijkse vaccinatiecampagne, in

stip is waarschijnlijk optimaal om de kans op genoemde complicaties van

het licht van de snelle opeenvolging van nieuwe virusvarianten.

SARS-CoV-2-infectie te verminderen. Denkbaar is deze vaccinatie te laten

Hierbij dient rekening gehouden te worden met aanbevelingen van de

samenvallen met de maternale kinkhoestvaccinatie, de zogeheten 22

WHO vaccinatieadviesgroep (TAG-CO-VAC) en ECDC/EMA over updates

wekenprik.

van de samenstelling van COVID-19-vaccins (paragraaf 2.9).12,112,113
ECDC en EMA voorzien dat jaarlijks in het voorjaar een aanbeveling

Type vaccin, aantal doses, en interval

gedaan kan worden aan de fabrikanten, om de vaccins tijdig voor de

Voor het komende najaar 2023 adviseert de commissie het gebruik van

najaarscampagne aan te passen.113 Zonodig kan het OMT-V jaarlijks in de

een mRNA-vaccin voor zowel primaire vaccinatie als revaccinatie.

aanloop naar de campagne adviseren over de optimale keuze, in het licht
van de meest recente epidemiologische ontwikkelingen en de actuele

Ook wordt één enkele dosis van het mRNA-vaccin voldoende geacht als

beschikbaarheid van verschillende vaccins. Voor mensen die de

primaire vaccinatie voor mensen die niet eerder zijn gevaccineerd.

mRNA-vaccins niet verdragen of deze vaccins om andere redenen niet

Omdat vrijwel iedereen in deze groep minimaal één infectie met

willen, wordt een beschikbaar subunit-eiwitvaccin als alternatief

SARS-CoV-2 heeft doorgemaakt, zal één vaccindosis al tot hybride

­geadviseerd, dat eveneens aangepast moet zijn aan de epidemiologische

­immuniteit leiden. Dit komt overeen met het standpunt van de FDA.144

situatie.

Er zal in individuele gevallen een uitzondering gemaakt kunnen worden
voor mensen die wel een volledige basisreeks nodig hebben vanwege

Vaccinatieronde 2023/2024

bijvoorbeeld hervaccinatie na een stamceltransplantatie of kinderen in de

Momenteel zijn, op advies van WHO, FDA en ECDC/EMA, monovalente

medische hoogrisicogroep die voor het eerst gevaccineerd worden.

vaccins in ontwikkeling gebaseerd op XBB-antigenen van de momenteel

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 05 | Advies

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 53 van 71

circulerende virusvarianten.112-114 Het is op dit moment niet bekend of

houden met eventuele taalbarrières, laaggeletterdheid en beperkte

deze vaccins tijdig beschikbaar komen voor de najaarscampagne.

gezondheidsvaardigheden, en de mate van vertrouwen in de overheid.

De commissie adviseert daarom het OMT-V te raadplegen om de

Omgevingsfactoren kunnen de vaccinatiebereidheid ook bevorderen,

­definitieve vaccinkeuze en de precieze timing van het vaccinatie­

zoals nabijheid en bereikbaarheid van vaccinatielocaties en vrije

programma vast te stellen, zodra de beschikbaarheid van vaccins bekend

inloop.25-27

is.
Extra inspanningen zijn niet alleen nodig voor moeilijk te bereiken
Communicatie en informatie

­doelgroepen. Ook de vaccinatiegraad onder zorgpersoneel vraagt

Een kwestie die apart aandacht verdient in de uitvoering is de vaccinatie-

aandacht. Te denken valt aan vaccinatie op locatie en combinatie met

bereidheid van verschillende doelgroepen. Er bestaan belangrijke

de influenzavaccinatie, waar dat logistiek mogelijk is.

verschillen in vaccinatieopkomst, wat gezondheidsverschillen kan
vergroten. Er is daarom in voorlichtingscampagnes extra aandacht nodig

Het ECDC wijst erop dat de vaccinatiebereidheid mogelijk onder druk

voor groepen die tot nu toe moeilijk te bereiken bleken. Uit een

staat door de algemene perceptie dat alles terug naar normaal is,

­systematische analyse blijkt dat voorlichtingscampagnes en diverse

ondanks dat er onder risicogroepen nog steeds sprake is van aanzienlijke

vormen van informatieverstrekking de meest ingezette maatregelen zijn.145

ziektelast.72 Het ECDC pleit er daarom voor in voorlichtingscampagnes

De effectiviteit van de verschillende interventies voor verschillende

duidelijk te maken dat het van belang is om up-to-date te blijven met

­doelgroepen is nog niet onderzocht. Dat de houding tegenover vaccinatie

vaccinatie, in het bijzonder voor risicogroepen.

van veel factoren afhangt, blijkt bijvoorbeeld uit een overzichtsartikel over
zorgmedewerkers.146 Mensen die twijfelden over vaccinatie waren vooral

5.3

Structurele monitoring en evaluatie

bezorgd over de werkzaamheid en veiligheid van vaccins, en de mogelijke

Het structurele (re)vaccinatieprogramma dat de commissie voorstelt is

effecten op lange termijn.

gebaseerd op wat tot nu toe bekend is over COVID-19 en op de huidige
epidemiologische situatie. De commissie heeft haar oordeel in sommige

Het is van belang om in communicatie en informatievoorziening rekening

gevallen moeten baseren op een beperkte hoeveelheid wetenschappelijke

te houden met die bezorgdheid. Ook is het van belang om rekening te

gegevens. De commissie adviseert om de epidemie continu te monitoren

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

hoofdstuk 05 | Advies

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 54 van 71

en het revaccinatieprogramma vooralsnog minstens jaarlijks te evalueren.
Dan kan beoordeeld worden met welk scenario de situatie op dat moment
het meest overeenkomt. Onafhankelijke monitoring gecoördineerd door de
WHO zal daarbij moeten uitwijzen hoe SARS-CoV-2 verder evolueert11 en
wat hiervan de implicaties zijn voor het beloop van de ziekte, voor de
effectiviteit en veiligheid van de beschikbare COVID-19-vaccins en voor
het vaccinatieprogramma.12 Monitoring van ziekenhuisopnames is daarbij
cruciaal. Een volgsysteem voor ziekenhuisopnames dient dus in stand
gehouden te worden.
Omdat er tot nog toe het hele jaar door epidemische golven van
SARS-CoV-2 plaatsvinden, al dan niet met nieuwe varianten, zal specifiek
bij hoogrisicogroepen de ziektelast gemonitord moeten worden. Indien er
bij hen een toegenomen ziektelast wordt vastgesteld vanwege dalende
immuniteit en afnemende bescherming tegen nieuwe varianten, kan
­overwogen worden om voor deze groepen het vaccin met een interval van
6 maanden aan te bieden binnen het revaccinatieprogramma. Het gaat
om mensen van 80 jaar en ouder, en de medische hoogrisicogroep, zoals
gespecificeerd door het ECDC.72
De commissie adviseert verder om de vaccinatiebereidheid en de effectiviteit van interventies om die te bevorderen mee te nemen in de jaarlijkse
evaluatie. Ook zal naar haar oordeel kosteneffectiviteit expliciet aandacht
moeten krijgen bij toekomstige evaluaties van het vaccinatieprogramma.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 55 van 71

literatuur

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

1

2

3

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn, en Sport. Aanvullende

5

termijn. Den Haag, 2022.

en-zorg (geraadpleegd 29 mei 2023).

Gezondheidsraad. Toepassingskader revaccinatie tegen COVID-19.

10

het coronavirus SARS-CoV-2. 2023. https://www.rivm.nl/coronavirus-

Gezondheidsraad. Het individuele, collectieve en publieke belang van

covid-19/virus/varianten (geraadpleegd 29 mei 2023).
11

World Health Organisation (WHO). Technical Advisory Group on

Gezondheidsraad. Strategieën voor COVID-19 vaccinatie. Den Haag:

SARS-CoV-2 Virus Evolution. 2023. https://www.who.int/groups/

Gezondheidsraad. Publicatie Nr. 2020/23, 2020.

technical-advisory-group-on-sars-cov-2-virus-evolution (geraadpleegd

Gezamenlijke uitgave van de Wetenschappelijke Raad voor het

16 juni 2023).
12

World Health Organisation (WHO). Technical Advisory Group on

Wetenschappen (KNAW). Navigeren en anticiperen in onzekere tijden.

COVID-19 Vaccine Composition. 2023. https://www.who.int/groups/

Den Haag: WRR / KNAW, 2021.

technical-advisory-group-on-covid-19-vaccine-composition-(tag-co-vac)

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Gezondheidsraad,

(geraadpleegd 16 juni 2023).
13

World Health Organisation (WHO). SAGE Working Group on COVID-19

Volksgezondheid & Samenleving. Coronascenario’s doordacht:

vaccines 2023. https://www.who.int/groups/strategic-advisory-group-of-

Handreiking voor noodzakelijke keuzes. Den Haag: WRR, 2022.

experts-on-immunization/working-groups/covid-19 (geraadpleegd 29

European Centre for Disease Prevention and Control. Long-term

mei 2023).

qualitative scenarios and considerations of their implications for

14

preparedness and response to the COVID-19 pandemic in the EU/EEA.
Stockholm: ECDC, 2022.
8

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Varianten van

Den Haag: Gezondheidsraad. Publicatie Nr. 2022/09, 2022.

Raad van State, Raad voor het Openbaar Bestuur en Raad voor

7

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Coronadashboard.
2023. https://coronadashboard.rijksoverheid.nl/landelijk/ziekenhuizen-

Regeringsbeleid (WRR) en de Koninklijke Nederlandse Akademie van

6

9

adviesaanvraag Gezondheidsraad COVID19-vaccinatie (middel)lange

vaccinatie. Den Haag: Gezondheidsraad. Publicatie Nr. 2013/21, 2013.
4

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 56 van 71

Outbreak Management Team Vaccinatie (OMT-V). Advies n.a.v. 2e
OMT-V COVID-19 (24 februari 2023), 2023.

15

Gezondheidsraad. COVID-19-vaccinatie van jonge kinderen met

World Health Organisation (WHO). WHO COVID-19 Dashboard. 2020.

verhoogd medisch risico. Den Haag: Gezondheidsraad. Publicatie Nr.

https://covid19.who.int/ (geraadpleegd 22 mei 2023).

2021/47, 2021.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

16

17

Gezondheidsraad. COVID-19-vaccinatie van kinderen van 6 maanden

20

Gezondheidsraad. COVID-19-vaccinatie 5- tot en met 11-jarigen en

2019: A Qualitative Study on the Impact of Preventive Measures.

inzet bivalente vaccins. Den Haag: Gezondheidsraad. Publicatie Nr.

Frontiers in Communication 2022; 7.
24

Vaccinatie (7-11 september 2022). 2022. https://www.rivm.nl/

COVID-19-vaccinatie in Nederland (9 mei 2023). 2023. https://www.

gedragsonderzoek/maatregelen-welbevinden/resultaten-21e-ronde/

rivm.nl/covid-19-vaccinatie/update-deelname-covid-19-vaccinatie-in-

vaccinatie (geraadpleegd 29 mei 2023).
25

RIVM Corona Gedragsunit. Naleving van en draagvlak voor de basis

Labuschagne LJE, Smorenburg N, van de Kassteele J, et al.

gedragsregels (meting 35) 2023. https://www.rivm.nl/

Determinants of COVID-19 vaccine uptake in the Netherlands: an

gedragsonderzoek/naleving-van-en-draagvlak-voor-basis-

ecological analysis. medRxiv 2023.

gedragsregels/analyses-eerdere-metingen (geraadpleegd 29 mei

Campman SL, van Rossem G, Boyd A, et al. Intent to vaccinate against

2023).
26

Amsterdam, the Netherlands: A cross-sectional analysis of the HELIUS
study. Vaccine 2023; 41(12): 2035-45.

RIVM Corona Gedragsunit. Verkenning factoren van invloed op
deelname aan COVID-19 vaccinatie. Bilthoven: RIVM, 2021.

27

RIVM Corona Gedragsunit. Vaccinatiebereidheid COVID-19 onder

Coyer L, Boyd A, Schinkel J, et al. Differences in SARS-CoV-2

groepen met een migratieachtergrond; verkenning van beïnvloedende

infections during the first and second wave of SARS-CoV-2 between six

factoren en strategieën voor communicatie en beleid. Bilthoven: RIVM

ethnic groups in Amsterdam, the Netherlands: A population-based

2021.

longitudinal serological study. Lancet Reg Health Eur 2022; 13: 100284.
22

RIVM Corona Gedragsunit. Resultaten 21e ronde gedragsonderzoek:

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Deelname

SARS-CoV-2 and its determinants across six ethnic groups living in

21

van den Muijsenbergh M, Torensma M, Skowronek N, de Lange T,
Stronks K. Undocumented Domestic Workers and Coronavirus Disease

nederland (geraadpleegd 29 mei 2023).
19

23

tot 6 jaar. Den Haag: Gezondheidsraad. Publicatie Nr. 2022/09, 2022.

2023/01, 2023.
18

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 57 van 71

28

European Medicines Agency. COVID-19 vaccines: authorised. 29-05-

Van Eijs D, Van Loenen T, van den Muijsenbergh M. Daklozen en

2023 2023. https://www.ema.europa.eu/en/human-regulatory/overview/

Corona. Factsheet 9. Vaccinatiestrategie voor dakloze mensen.

public-health-threats/coronavirus-disease-covid-19/treatments-

Nijmegen: Radboudumc, 2022.

vaccines/vaccines-covid-19/covid-19-vaccines-authorised
(geraadpleegd 29-05-2023 2023).

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

29

College ter Beoordeling van Geneesmiddelen. Coronavaccins. 2023.

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 58 van 71

36

https://www.cbg-meb.nl/onderwerpen/medicijninformatie-vaccinaties/
coronavaccins (geraadpleegd 29 mei 2023).
30

31

38

Bobrovitz N, Ware H, Ma X, et al. Protective effectiveness of previous
and severe disease: a systematic review and meta-regression. Lancet

EMA approved bivalent original/Omicron BA.4-5 mRNA vaccines for

Infect Dis 2023; 23(5): 556-67.
39

Vikström L, Fjällström P, Gwon Y-D, et al. Vaccine-induced correlate of

U.S. Food and Drug Administration (FDA). Coronavirus (COVID-19)

protection against fatal COVID-19 in the old and frail 2 during waves of

Update: FDA Authorizes Changes to Simplify Use of Bivalent mRNA

neutralization resistant variants of concern. medRxiv 2023.
40

Lee A, Wong SY, Chai LYA, et al. Efficacy of covid-19 vaccines in

Regev-Yochay G, Lustig Y, Joseph G, et al. Correlates of protection

immunocompromised patients: systematic review and meta-analysis.

against COVID-19 infection and intensity of symptomatic disease in

BMJ 2022; 376: e068632.
41

Piechotta V, Mellinghoff SC, Hirsch C, et al. Effectiveness,

(ICoFS): a prospective cohort study. Lancet Microbe 2023; 4(5): e309-

immunogenicity, and safety of COVID-19 vaccines for individuals with

e18.

hematological malignancies: a systematic review. Blood Cancer J 2022;

Marking U, Havervall S, Norin NG, et al. Correlates of protection and

12(5): 86.

viral load trajectories in omicron breakthrough infections in triple
35

Rev Immunol 2023; 41: 343-73.

European Medicines Agency (EMA). ETF statement on the use of the

vaccinated individuals exposed to SARS-CoV-2 in households in Israel

34

Sette A, Sidney J, Crotty S. T Cell Responses to SARS-CoV-2. Annu

SARS-CoV-2 infection and hybrid immunity against the omicron variant

COVID-19 Vaccines. 2023.
33

37

vaccinatie (geraadpleegd 29 mei 2023).

primary series. Amsterdam: EMA, 2022.
32

Science 2022; 377(6608): 821-2.

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). COVID-19vaccinatie. 29-05-2023 2023. https://lci.rivm.nl/richtlijnen/covid-19-

Wherry EJ, Barouch DH. T cell immunity to COVID-19 vaccines.

42

Haggenburg S, Hofsink Q, Lissenberg-Witte BI, et al. Antibody

vaccinated healthcare workers. Nat Commun 2023; 14(1): 1577.

Response in Immunocompromised Patients With Hematologic Cancers

Koutsakos M, Reynaldi A, Lee WS, et al. SARS-CoV-2 breakthrough

Who Received a 3-Dose mRNA-1273 Vaccination Schedule for COVID-

infection induces rapid memory and de novo T cell responses.

19. JAMA Oncol 2022; 8(10): 1477-83.

Immunity 2023; 56(4): 879-92 e4.

43

Cinicola BL, Piano Mortari E, Zicari AM, et al. The BNT162b2 vaccine
induces humoral and cellular immune memory to SARS-CoV-2 Wuhan

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

strain and the Omicron variant in children 5 to 11 years of age. Front
44

Gulmez R, Ozbey D, Agbas A, et al. Humoral and cellular immune

vaccination in the WHO European Region, December 2020 to

response to SARS-CoV-2 mRNA BNT162b2 vaccine in pediatric kidney

November 2021. Euro Surveill 2021; 26(47).

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Antistoffen

Factors. J Am Med Dir Assoc 2020; 21(12): 1791-7 e1.
52

Wouters F, van Loon AM, Rutten JJS, Smalbrugge M, Hertogh C, Joling

antistoffen-vasco (geraadpleegd 29 mei 2023).

KJ. Risk of Death in Nursing Home Residents After COVID-19

de Gier B, Huiberts AJ, Hoeve CE, et al. The effect of previous

Vaccination. J Am Med Dir Assoc 2022; 23(10): 1750-3 e2.
53

RIVM COVID-19 epidemiologie en surveillance team. COVID-19

Omicron infection and relation with serological response – a

ziekenhuis en intensive-care-opnames per vaccinatiestatus in

prospective cohort study. medRxiv 2023.

Nederland (opnames 03 oktober 2022 – 01 mei 2023). Bilthoven: RIVM

Tut G, Lancaster T, Krutikov M, et al. Strong peak immunogenicity but

2023.
54

Nyberg T, Ferguson NM, Nash SG, et al. Comparative analysis of the

care homes. Nat Aging 2023; 3(1): 93-104.

risks of hospitalisation and death associated with SARS-CoV-2 omicron

de Boer PT, van de Kassteele J, Vos ERA, et al. Age-specific severity

(B.1.1.529) and delta (B.1.617.2) variants in England: a cohort study.

of SARS-CoV-2 in February 2020 – June 2021 in the Netherlands.

Lancet 2022; 399(10332): 1303-12.

medRxiv 2023.
49

Rutten JJS, van Loon AM, van Kooten J, et al. Clinical Suspicion of
COVID-19 in Nursing Home Residents: Symptoms and Mortality Risk

rapid antibody waning following third vaccine dose in older residents of
48

51

children. Pediatr Nephrol 2023; 38(7): 2199-208.

SARS-CoV-2 infection and COVID-19 vaccination on SARS-CoV-2

47

Mesle MM, Brown J, Mook P, et al. Estimated number of deaths directly
averted in people 60 years and older as a result of COVID-19

binnen VASCO-populatie. 2023. https://www.rivm.nl/vasco/resultaten/
46

50

Immunol 2022; 13: 1094727.

transplant recipients compared with dialysis patients and healthy
45

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 59 van 71

55

Landelijk Coördinatiecentrum Patiënten Spreiding (LCPS). Actuele data

van Iersel S, McDonald SA, de Gier B, et al. Number of COVID-19

COVID-bezetting: Bedbezetting per dag en door de tijd heen. 2023.

hospitalisations averted by vaccination: Estimates for the Netherlands,

https://lcps.nu/datafeed/ (geraadpleegd 29 mei 2023).

January 6, 2021 through August 30, 2022. Vaccine 2023; 41(26): 384754.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

56

Gezondheidsraad. Langdurige klachten na COVID-19. Den Haag:
Gezondheidsraad. Publicatie Nr. 2022/04, 2022.

2

Literatuur

57

Soriano JB, Murthy S, Marshall JC, Relan P, Diaz JV, Condition

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 60 van 71

64

WHOCCDWGoP-C-. A clinical case definition of post-COVID-19
condition by a Delphi consensus. Lancet Infect Dis 2022; 22(4): e10258

62

63

Wang W, Wang CY, Wang SI, Wei JC. Long-term cardiovascular

Ballering AV, van Zon SKR, Olde Hartman TC, Rosmalen JGM,

retrospective cohort study from the TriNetX US collaborative networks.

Lifelines Corona Research I. Persistence of somatic symptoms after

EClinicalMedicine 2022; 53: 101619.
66

DeVries A, Shambhu S, Sloop S, Overhage JM. One-Year Adverse

2022; 400(10350): 452-61.

Outcomes Among US Adults With Post-COVID-19 Condition vs Those

de Bruijn S, van Hoek AJ, Mutubuki EN, et al. Lower prevalence of

Without COVID-19 in a Large Commercial Insurance Database. JAMA

Post-Covid-19 Condition following Omicron SARS-CoV-2 infection.

Health Forum 2023; 4(3): e230010.
67

Han L, Zhao S, Li S, et al. Excess cardiovascular mortality across

Antonelli M, Pujol JC, Spector TD, Ourselin S, Steves CJ. Risk of long

multiple COVID-19 waves in the United States from March 2020 to

COVID associated with delta versus omicron variants of SARS-CoV-2.

March 2022. Nature Cardiovascular Research 2023; 2(3): 322-33.

Lancet 2022; 399(10343): 2263-4.
61

65

outcomes in COVID-19 survivors among non-vaccinated population: A

medRxiv 2023.
60

COVID-19. Nat Med 2022; 28(3): 583-90.

e7.

COVID-19 in the Netherlands: an observational cohort study. Lancet
59

Xie Y, Xu E, Bowe B, Al-Aly Z. Long-term cardiovascular outcomes of

68

Kim Y-E, Huh K, Park Y-J, Peck KR, Jung J. Association

Magnusson K, Kristoffersen DT, Dell’Isola A, et al. Post-covid medical

BetweenVaccination andAcute Myocardial Infarction and Ischemic

complaints following infection with SARS-CoV-2 Omicron vs Delta

Stroke After COVID-19 Infection. JAMA 2022; Volume 328, (Number 9

variants. Nat Commun 2022; 13(1): 7363.

): 867-9.

Tsampasian V, Elghazaly H, Chattopadhyay R, et al. Risk Factors

69

Jiang J, Chan L, Kauffman J, et al. Impact of Vaccination on Major

Associated With Post-COVID-19 Condition: A Systematic Review and

Adverse Cardiovascular Events in Patients With COVID-19 Infection. J

Meta-analysis. JAMA Intern Med 2023.

Am Coll Cardiol 2023; 81(9): 928-30.

Richard SA, Pollett SD, Fries AC, et al. Persistent COVID-19

70

Kwan AC, Ebinger JE, Botting P, Navarrette J, Claggett B, Cheng S.

Symptoms at 6 Months After Onset and the Role of Vaccination Before

Association of COVID-19 Vaccination With Risk for Incident Diabetes

or After SARS-CoV-2 Infection. JAMA Netw Open 2023; 6(1):

After COVID-19 Infection. JAMA Netw Open 2023; 6(2): e2255965.

e2251360.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

71

Naveed Z, Velasquez Garcia HA, Wong S, et al. Association of

komen voor COVID-19 vaccinatie in de leeftijdscategorie 5 t/m 11 jaar,

COVID-19 Infection With Incident Diabetes. JAMA Netw Open 2023;

2023.

6(4): e238866.
72

73

74

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 61 van 71

79

European Centre for Disease Prevention and Control. Interim public

newborn outcomes among pregnant women with SARS-CoV-2

health considerations for COVID-19 vaccination roll-out during 2023.

infection: an individual participant data meta-analysis. BMJ Glob Health

Stockholm: ECDC, 2023.

2023; 8(1).

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Adviesnota:

80

vaccine effectiveness during the period of omicron as the variant of

vaccinatiecampagne. Bilthoven: RIVM, 2023.

concern, INTERCOVID-2022: a multinational, observational study.

Williamson EJ, Walker AJ, Bhaskaran K, et al. Factors associated with

Lancet 2023; 401(10375): 447-57.
81

430-6.

76

77

Hippisley-Cox J, Coupland CA, Mehta N, et al. Risk prediction of

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Nieuwe opzet
rapportage COVID-19 ziekenhuisopnames naar vaccinatiestatus, 2023.

82

Huiberts AJ, de Gier B, Hoeve CE, et al. Effectiveness of bivalent

covid-19 related death and hospital admission in adults after covid-19

mRNA booster vaccination against SARS-CoV-2 Omicron infection, the

vaccination: national prospective cohort study. BMJ 2021; 374: n2244.

Netherlands, September to December 2022. Euro Surveill 2023; 28(7).

Gezondheidsraad. Griepvaccinatie: herziening van de indicatiestelling

83

Link-Gelles R, Ciesla AA, Fleming-Dutra KE, et al. Effectiveness of

2021. Den Haag: Gezondheidsraad. Publicatie Nr. 2021/39, 2021.

Bivalent mRNA Vaccines in Preventing Symptomatic SARS-CoV-2

Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde. Selectiecriteria van

Infection - Increasing Community Access to Testing Program, United

NVK voor kinderen met een medisch hoog risico die in aanmerking

States, September-November 2022. MMWR Morb Mortal Wkly Rep

komen voor COVID-19 vaccinatie in de leeftijdscategorie 6 maanden

2022; 71(48): 1526-30.

t/m 4 jaar, 2023.
78

Villar J, Soto Conti CP, Gunier RB, et al. Pregnancy outcomes and

Vaststelling volwassen medische risicogroepen COVID-19-

COVID-19-related death using OpenSAFELY. Nature 2020; 584(7821):
75

Smith ER, Oakley E, Grandner GW, et al. Adverse maternal, fetal, and

84

Link-Gelles R, Ciesla AA, Roper LE, et al. Early Estimates of Bivalent

Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde. Selectiecriteria van

mRNA Booster Dose Vaccine Effectiveness in Preventing Symptomatic

NVK voor kinderen met een medisch hoog risico die in aanmerking

SARS-CoV-2 Infection Attributable to Omicron BA.5- and XBB/XBB.1.5Related Sublineages Among Immunocompetent Adults - Increasing

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

Community Access to Testing Program, United States, December

85

119-24.

vaccination in pregnancy. Nat Commun 2022; 13(1): 2414.

Johnson AG, Linde L, Ali AR, et al. COVID-19 Incidence and Mortality

Harris RJ, Hall JA, Zaidi A, Andrews NJ, Dunbar JK, Dabrera G. Effect
of Vaccination on Household Transmission of SARS-CoV-2 in England.

Receipt of Bivalent Booster Doses and Time Since Vaccination - 24

N Engl J Med 2021; 385(8): 759-60.
92

Hoeve CE, de Gier B, Huiberts AJ, et al. Vaccine effectiveness against

Mortal Wkly Rep 2023; 72(6): 145-52.

SARS-CoV-2 Delta and Omicron infection and infectiousness within

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). COVID-19

households in the Netherlands between July 2021 and August 2022. J

ziekenhuis en intensive-care-opnames per vaccinatiestatus in

Infect Dis 2023.
93

van Beek J, Igloi Z, Boelsums T, et al. From more testing to smart

RIVM, 2023.

testing: data-guided SARS-CoV-2 testing choices, the Netherlands,

UK Health Security Agency (UKHSA). COVID-19 vaccine surveillance

May to September 2020. Euro Surveill 2022; 27(8).
94

van Kampen JJA, van de Vijver D, Fraaij PLA, et al. Duration and key

Surie D, Bonnell L, Adams K, et al. Effectiveness of Monovalent mRNA

determinants of infectious virus shedding in hospitalized patients with

Vaccines Against COVID-19-Associated Hospitalization Among

coronavirus disease-2019 (COVID-19). Nat Commun 2021; 12(1): 267.

Immunocompetent Adults During BA.1/BA.2 and BA.4/BA.5

95

Watanabe A, Iwagami M, Yasuhara J, Takagi H, Kuno T. Protective

Predominant Periods of SARS-CoV-2 Omicron Variant in the United

effect of COVID-19 vaccination against long COVID syndrome: A

States - IVY Network, 18 States, December 26, 2021-August 31, 2022.

systematic review and meta-analysis. Vaccine 2023; 41(11): 1783-90.

MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2022; 71(42): 1327-34.
89

91

Among Unvaccinated and Vaccinated Persons Aged >/=12 Years by

report - Week 9 (2 March 2023), 2023.
88

Prasad S, Kalafat E, Blakeway H, et al. Systematic review and metaanalysis of the effectiveness and perinatal outcomes of COVID-19

Nederland (opnames 3 oktober 2022 – 6 februari 2023). Bilthoven:
87

90

2022-January 2023. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2023; 72(5):

U.S. Jurisdictions, October 3, 2021-December 24, 2022. MMWR Morb
86

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 62 van 71

96

Azzolini E, Levi R, Sarti R, et al. Association between

Andersson NW, Thiesson EM, Baum U, et al. Comparative

BNT162b2Vaccination and long COVID after infections not requiring

effectiveness of the bivalent BA.4-5 and BA.1 mRNA-booster vaccines

hospitalization in healthcare workers. 2023; 328 (7).

in the Nordic countries. medRxiv 2023.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

97

98

Byambasuren O, Stehlik P, Clark J, Alcorn K, Glasziou P. Effect of

statement-of-the-who-global-advisory-committee-on-vaccine-safety-

covid-19 vaccination on long covid: systematic review. BMJ Med 2023;

(gacvs)-covid-19-subcommittee-on-safety-signals-related-to-the-

2(1): e000385.

astrazeneca-covid-19-vaccine (geraadpleegd 22 mei 2023).

Notarte KI, Catahay JA, Velasco JV, et al. Impact of COVID-19
COVID symptoms: A systematic review. EClinicalMedicine 2022; 53:

2022; 28(3): 504-12.

103

Magnus MC, Ortqvist AK, Dahlqwist E, et al. Association of
SARS-CoV-2 Vaccination During Pregnancy With Pregnancy

for the prevention and treatment of long COVID: A systematic review

Outcomes. JAMA 2022; 327(15): 1469-77.
106

Zace D, La Gatta E, Petrella L, Di Pietro ML. The impact of COVID-19

Spiliopoulos L, Sørensen AIV, Bager P, et al. Post-acute symptoms four

vaccines on fertility-A systematic review and meta-analysis. Vaccine

months after SARS-CoV-2 infection during the Omicron period: a

2022; 40(42): 6023-34.
107

Ljung R, Xu Y, Sundstrom A, et al. Association between SARS-CoV-2

Bijwerkingen centrum Lareb. Allergic reactions after COVID-19

vaccination and healthcare contacts for menstrual disturbance and

vaccination. 14-10-2022 2022. https://www.lareb.nl/en/news/allergic-

bleeding in women before and after menopause: nationwide, register

reactions-after-covid-19-vaccination?year=2022&query= (geraadpleegd

based cohort study. BMJ 2023; 381: e074778.

20 juni 2023).
102

105

Ceban F, Kulzhabayeva D, Rodrigues NB, et al. COVID-19 vaccination

nationwide Danish questionnaire study. medRxiv 2022.
101

Stock SJ, Carruthers J, Calvert C, et al. SARS-CoV-2 infection and
COVID-19 vaccination rates in pregnant women in Scotland. Nat Med

and meta-analysis. Brain Behav Immun 2023; 111: 211-29.
100

104

vaccination on the risk of developing long-COVID and on existing long101624.
99

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 63 van 71

108

Santoli G, Nurchis MC, Calabro GE, Damiani G. Incremental Net

Akhtar Z, Trent M, Moa A, Tan TC, Frobert O, MacIntyre CR. The

Benefit and Incremental Cost-Effectiveness Ratio of COVID-19

impact of COVID-19 and COVID vaccination on cardiovascular

Vaccination Campaigns: Systematic Review of Cost-Effectiveness

outcomes. Eur Heart J Suppl 2023; 25(Suppl A): A42-A9.

Evidence. Vaccines (Basel) 2023; 11(2).

World Health Organisation (WHO). Statement of the WHO Global

109

Hogan AB, Wu SL, Toor J, et al. Long term vaccination strategies to

Advisory Committee on Vaccine Safety (GACVS) COVID-19

mitigate the impact of SARS-CoV-2 transmission: a modelling study.

subcommittee on safety signals related to the AstraZeneca COVID-19

medRxiv 2023.

vaccine. 19-03-2021 https://www.who.int/news/item/19-03-2021-

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

110

Moore KA, Leighton T, Ostrowsky JT, et al. A research and
vaccines: A pandemic preparedness strategy. Vaccine 2023; 41(13):

animal models. Science 2022; 377(6606): eabq0839.

115

Kaabi NA, Yang YK, Liang Y, et al. Safety and immunogenicity of a
mosaic vaccine booster against Omicron and other SARS-CoV-2

landscape compiles detailed information of each COVID-19 vaccine

variants: a randomized phase 2 trial. Signal Transduct Target Ther

candidate in development by closely monitoring their progress through

2023; 8(1): 20.
118

Silva RP, Huang Y, Nguyen AW, et al. Identification of a conserved S2

landscape-of-covid-19-candidate-vaccines (geraadpleegd 16 juni

epitope present on spike proteins from all highly pathogenic

2023).

coronaviruses. Elife 2023; 12.

World Health Organisation (WHO). Statement on the antigen

119

Arieta CM, Xie YJ, Rothenberg DA, et al. The T-cell-directed vaccine

composition of COVID-19 vaccines. 2023. https://www.who.int/news/

BNT162b4 encoding conserved non-spike antigens protects animals

item/18-05-2023-statement-on-the-antigen-composition-of-covid-19-

from severe SARS-CoV-2 infection. Cell 2023; 186(11): 2392-409 e21.
120

European Centre for Disease Prevention and Control & European
Medicines Agency. ECDC-EMA statement on updating COVID-19

114

117

World Health Organisation (WHO). The COVID-19 vaccine tracker and

vaccines (geraadpleegd 18 mei 2023).
113

Cohen AA, van Doremalen N, Greaney AJ, et al. Mosaic RBD
nanoparticles protect against challenge by diverse sarbecoviruses in

the pipeline. 2023. https://www.who.int/publications/m/item/draft-

112

116

development (R&D) roadmap for broadly protective coronavirus
2101-12.
111

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 64 van 71

Alu A, Chen L, Lei H, Wei Y, Tian X, Wei X. Intranasal COVID-19
vaccines: From bench to bed. EBioMedicine 2022; 76: 103841.

121

Morens DM, Taubenberger JK, Fauci AS. Rethinking next-generation

vaccines composition for new SARS-CoV-2 virus variants. Stockholm:

vaccines for coronaviruses, influenzaviruses, and other respiratory

ECDC, 2023.

viruses. Cell Host Microbe 2023; 31(1): 146-57.

U.S. Food and Drug Administration. FDA Briefing Document Vaccines

122

Izikson R, Brune D, Bolduc JS, et al. Safety and immunogenicity of a

and Related Biological Products Advisory Committee Meeting June 15,

high-dose quadrivalent influenza vaccine administered concomitantly

2023. FDA 2023.

with a third dose of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 vaccine in adults

Callaway E. The next generation of coronavirus vaccines: a graphical

aged >/=65 years: a phase 2, randomised, open-label study. Lancet

guide. Nature 2023; 614(7946): 22-5.

Respir Med 2022; 10(4): 392-402.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

123

Toback S, Galiza E, Cosgrove C, et al. Safety, immunogenicity, and

richtlijn/covid-19/behandeling/medicamenteuze_behandeling_voor_

efficacy of a COVID-19 vaccine (NVX-CoV2373) co-administered with

patienten_met_covid-19/addendum_medicamenteuze_behandeling_

seasonal influenza vaccines: an exploratory substudy of a randomised,

voor_pati_nten_met_covid-19_flexibel_deel.html (geraadpleegd 18 juni

observer-blinded, placebo-controlled, phase 3 trial. Lancet Respir Med

2023).

2022; 10(2): 167-79.
124

130

across care pathways up to 12 months after hospitalization for COVID-

vaccination against COVID-19 and influenza (TACTIC): a single-blind,

19: A multicenter prospective cohort study (CO-FLOW). Lancet Reg

placebo-controlled randomized clinical trial. The Lancet Regional

Health Eur 2022; 22: 100485.
131

therapy targeting severe fatigue following COVID-19: results of a

BNT162b2 booster vaccination in combination with a tetravalent

randomized controlled trial. Clin Infect Dis 2023.
132

health workers. Clin Microbiol Infect 2023; 29(5): 635-41.

127

128

129

Kuut TA, Muller F, Csorba I, et al. Efficacy of cognitive behavioral

Radner H, Sieghart D, Jorda A, et al. Reduced immunogenicity of
influenza vaccination: results of a prospective cohort study in 838

126

Berentschot JC, Heijenbrok-Kal MH, Bek LM, et al. Physical recovery

Dulfer EA, Geckin B, Taks EJM, et al. Timing and sequence of

Health - Europe 2023.
125

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 65 van 71

Janssen C, Mosnier A, Gavazzi G, et al. Coadministration of seasonal

Telenti A, Arvin A, Corey L, et al. After the pandemic: perspectives on
the future trajectory of COVID-19. Nature 2021; 596(7873): 495-504.

133

Pilishvili T, Gierke R, Fleming-Dutra KE, et al. Effectiveness of mRNA

influenza and COVID-19 vaccines: A systematic review of clinical

Covid-19 Vaccine among U.S. Health Care Personnel. N Engl J Med

studies. Hum Vaccin Immunother 2022; 18(6): 2131166.

2021; 385(25): e90.

Ye Q, Wu M, Zhou C, et al. Rational development of a combined mRNA

134

Richterman A, Behrman A, Brennan PJ, O’Donnell JA, Snider CK,

vaccine against COVID-19 and influenza. NPJ Vaccines 2022; 7(1): 84.

Chaiyachati KH. Durability of Severe Acute Respiratory Syndrome

Shi R, Zeng J, Xu L, et al. A combination vaccine against SARS-CoV-2

Coronavirus 2 Messenger RNA Booster Vaccine Protection Against

and H1N1 influenza based on receptor binding domain trimerized by

Omicron Among Healthcare Workers With a Vaccine Mandate. Clin

six-helix bundle fusion core. EBioMedicine 2022; 85: 104297.

Infect Dis 2023; 76(3): e319-e26.

Stichting Werkgroep Antibioticabeleid (SWAB) en Federatie Medisch

135

Salo J, Hagg M, Kortelainen M, et al. The indirect effect of mRNA-

Specialisten. Addendum medicamenteuze behandeling voor patiënten

based COVID-19 vaccination on healthcare workers’ unvaccinated

met COVID-19 (flexibel deel). 1-11-2022. https://richtlijnendatabase.nl/

household members. Nat Commun 2022; 13(1): 1162.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Literatuur

136

137

138

139

World Health Organisation (WHO). WHO SAGE roadmap on uses of

144

U.S. Food and Drug Administration. Coronavirus (COVID-19) Update:

COVID-19 vaccines in the context of OMICRON and substantial

FDA Authorizes Changes to Simplify Use of Bivalent mRNA COVID-19

population immunity. Geneva: WHO, 2023.

Vaccines. 18-04-2023. https://www.fda.gov/news-events/press-

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).

announcements/coronavirus-covid-19-update-fda-authorizes-changes-

Epidemiologische situatie SARS-CoV-2 Nederland 21-03-2023.

simplify-use-bivalent-mrna-covid-19-vaccines (geraadpleegd 1 juni

Bilthoven: RIVM, 2023.

2023).

Gezondheidsraad. Werknemers en infectieziekte: Criteria voor

145

Andreas M, Iannizzi C, Bohndorf E, et al. Interventions to increase

vaccinatie. Den Haag: Gezondheidsraad. Publicatie Nr. 2014/30, 2014.

COVID-19 vaccine uptake: a scoping review. Cochrane Database Syst

Sikkema RS, Pas SD, Nieuwenhuijse DF, et al. COVID-19 in health-

Rev 2022; 8(8): CD015270.

care workers in three hospitals in the south of the Netherlands: a cross140

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 66 van 71

146

Willems LD, Dyzel V, Sterkenburg PS. COVID-19 Vaccination

sectional study. Lancet Infect Dis 2020; 20(11): 1273-80.

Intentions amongst Healthcare Workers: A Scoping Review. Int J

Sikkens JJ, Buis DTP, Peters EJG, et al. Serologic Surveillance and

Environ Res Public Health 2022; 19(16).

Phylogenetic Analysis of SARS-CoV-2 Infection Among Hospital Health
Care Workers. JAMA Netw Open 2021; 4(7): e2118554.
141

von Rotz M, Kuehl R, Durovic A, et al. A systematic outbreak
investigation of SARS-CoV-2 transmission clusters in a tertiary
academic care center. Antimicrob Resist Infect Control 2023; 12(1): 38.

142

Alghader MRM, Valvi D, de la Hoz RE. Transmission and Risk Factors
of COVID-19 among Health Care Workers. Semin Respir Crit Care
Med 2023; 44(3): 340-8.

143

Piccoli L, Ferrari P, Piumatti G, et al. Risk assessment and
seroprevalence of SARS-CoV-2 infection in healthcare workers of
COVID-19 and non-COVID-19 hospitals in Southern Switzerland.
Lancet Reg Health Eur 2021; 1: 100013.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Bijlage

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 67 van 71

bijlage

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Bijlage

A

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 68 van 71

selectiecriteria voor kinderen
met een medisch hoog risico

Tabel A1 Selectiecriteria van de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde
(NVK) voor kinderen met een medisch hoog risico die in aanmerking komen voor
COVID-19 vaccinatie in de leeftijdscategorie 6 maanden t/m 4 jaar
Sectie*

Selectiecriteria

Sectie*

Selectiecriteria

Erfelijke en
Aangeboren
aandoeningen

• Syndroom van Down en 22q11-deletiesyndroom
• ZEVMB (Zeer Ernstige Verstandelijke en Meervoudige Beperkingen), EMB
(Ernstige Meervoudige Beperkingen), Cerebrale Parese of neuromusculaire
aandoening obv sputumklaringproblematiek
• Kinderen met syndromale aandoening met zuurstof thuis
• Kinderen met syndromale aandoening met ernstige obesitas
• Kinderen met thuisbeademing (via CTB’s (Centrum voor Thuisbeademing))
Let op: patiënten met Down dienen ook buiten deze sectie geselecteerd te
worden. Niet alle behandelde patiënten vallen onder deze sectie.

Longziekten

Cardiologie

Met name kinderen met een zogenoemde Fontancirculatie (kinderen met een
half hart), kinderen met hartfalen en kinderen met pulmonale hypertensie.

Endocrinologie

n.v.t.

Hematologie

• Asplenie
• Sikkelcelziekte
• Post beenmergtransplantatie
• Beenmergfalen
• Ernstige neutropenie die academische zorg behoeft
• Kinderen die cyclofosfamide, MMF (Mycofenolaat Mofetil) of rituximab
gebruiken
• Vaatmalformaties behandeld met sirolimus, al dan niet gecombineerd met
prednison

• Kinderen met of wachtend op longtransplantatie
• Kinderen met ernstige beperkingen in ophoesten van luchtwegsecreties op
basis van ernstig onderliggend (neuro)musculair lijden. Dit betekent onder
meer kinderen met ernstige neurologische aandoeningen zoals cerebrale
parese, neuromusculaire ziekten, ernstige motorische beperkingen en
kinderen met een ernstige metabole ziekte die leidt tot ernstig neurologisch
lijden
• Kinderen die afhankelijk zijn van ademhalingsondersteuning via
tracheostomie en non-invasieve CPAP (continuous positive airway pressure)
en BiPAP (Bilevel Positive Airway Pressure)
• Kinderen met ernstig obstructief en/of restrictief longlijden die thuis continu
of ‘s nachts zuurstofbehoeftig zijn of afhankelijk van intermitterende nietinvasieve beademing.
• Kinderen met ernstige obstructieve en/of restrictieve en/of interstitiële
longaandoeningen met een voorgeschiedenis van frequente
ziekenhuisopnames door onderste luchtweginfecties.

Kindermaag-darmleverziekten

• Levertransplantatie patiënten.
• Kinderen die cyclofosfamide, MMF (Mycofenolaat Mofetil) en rituximab
gebruiken

Nefrologie

• Chronische nierinsufficiëntie klasse 4/5, hieronder vallen de patiënten op de
wachtlijst voor niertransplantatie
• Patiënten aan hemodialyse of peritoneaal dialyse
• Patiënten na een niertransplantatie
• Patiënten die cyclofosfamide, MMF (Mycofenolaat Mofetil) en rituximab
gebruiken

* N.B.: naar inzicht van de behandelend kinderarts kunnen ook andere kinderen met vergelijkbare diagnoses
uitgenodigd worden.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Bijlage

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 69 van 71

Tabel A2 Selectiecriteria van Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde (NVK)
voor kinderen met een medisch hoog risico die in aanmerking komen voor COVID-19
vaccinatie in de leeftijdscategorie 5 t/m 11 jaar; Tevens van toepassing op de leeftijdscategorie 12 t/m 17 jaar.
Sectie*

Selectiecriteria

Sectie*

Selectiecriteria

Erfelijke en
Aangeboren
aandoeningen

• Syndroom van Down en 22q11-deletiesyndroom
• ZEVMB (Zeer Ernstige Verstandelijke en Meervoudige Beperkingen), EMB
(Ernstige Meervoudige Beperkingen), Cerebrale Parese of neuromusculaire
aandoening obv sputumklaringproblematiek
• Kinderen met syndromale aandoening met zuurstof thuis
• Kinderen met syndromale aandoening met ernstige obesitas
• Kinderen met thuisbeademing (via CTB’s (Centrum voor Thuisbeademing))
Let op: patiënten met Down dienen ook buiten deze sectie geselecteerd te
worden. Niet alle behandelde patiënten vallen onder deze sectie.

Longziekten

Cardiologie

Met name kinderen met een zogenoemde Fontancirculatie (kinderen met een
half hart), kinderen met hartfalen en kinderen met pulmonale hypertensie.

Endocrinologie

n.v.t.

Hematologie

• Asplenie
• Sikkelcelziekte
• Post beenmergtransplantatie
• Beenmergfalen
• Ernstige neutropenie die academische zorg behoeft
• Kinderen die cyclofosfamide, MMF (Mycofenolaat Mofetil) of rituximab
gebruiken
• Vaatmalformaties behandeld met sirolimus, al dan niet gecombineerd met
prednison

• Kinderen met of wachtend op longtransplantatie
• Kinderen met ernstige beperkingen in ophoesten van luchtwegsecreties op
basis van ernstig onderliggend (neuro)musculair lijden. Dit betekent onder
meer kinderen met ernstige neurologische aandoeningen zoals cerebrale
parese, neuromusculaire ziekten, ernstige motorische beperkingen en
kinderen met een ernstige metabole ziekte die leidt tot ernstig neurologisch
lijden
• Kinderen die afhankelijk zijn van ademhalingsondersteuning via tracheostomie
en non-invasieve CPAP (continuous positive airway pressure) en BiPAP
(Bilevel Positive Airway Pressure)
• Kinderen met ernstig obstructief en/of restrictief longlijden die thuis continu of
‘s nachts zuurstofbehoeftig zijn of afhankelijk van intermitterende nietinvasieve beademing.
• Kinderen met ernstige obstructieve en/of restrictieve en/of interstitiële
longaandoeningen met een voorgeschiedenis van frequente
ziekenhuisopnames door onderste luchtweginfecties.

Kindermaag-darmleverziekten

• Levertransplantatie patiënten.
• Kinderen die cyclofosfamide, MMF (Mycofenolaat Mofetil) en rituximab
gebruiken

Nefrologie

• Chronische nierinsufficiëntie klasse 4/5, hieronder vallen de patiënten op de
wachtlijst voor niertransplantatie
• Patiënten aan hemodialyse of peritoneaal dialyse
• Patiënten na een niertransplantatie
• Patiënten die cyclofosfamide, MMF (Mycofenolaat Mofetil) en rituximab
gebruiken

* N.B.: naar inzicht van de behandelend kinderarts kunnen ook andere kinderen met vergelijkbare diagnoses
uitgenodigd worden.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

Commissie

Commissie en geraadpleegd deskundigena

Structureel vaccinatieprogramma tegen COVID-19 | pagina 70 van 71

Geraadpleegd deskundigena
•

prof. dr. C.A.C.M. van Els, hoogleraar vaccinologie, Universiteit Utrecht en RIVM, Bilthoven

Samenstelling Subcommissie Vaccinaties COVID-19 voor het advies Structureel

•

dr. N. Hartwig, kinderarts-infectioloog, Franciscus Gasthuis & Vlietland, Rotterdam

­vaccinatieprogramma tegen COVID-19

•

prof. dr. C.M.P.M. Hertogh, hoogleraar ouderengeneeskunde, Amsterdam UMC, locatie VUmc

•

prof. dr. J.M. Prins, internist-infectioloog, hoogleraar inwendige geneeskunde, hoofd afdeling

•

dr. J.J. Maas, bedrijfsarts-reizigersadviseur, arbodienst en Coronel Instituut, Amsterdam UMC

Inwendige Geneeskunde, Amsterdam UMC, voorzitter

•

dr. S. Schoenmakers, gynaecoloog (perinatoloog), Erasmus MC, Rotterdam

•

drs. M.W.H. van Beek, klinisch geriater, Catharina Ziekenhuis, Eindhoven

•

drs. E. Vlaanderen, arts maatschappij & gezondheid, stafarts, jeugdarts, GGD Hollands Noorden,

•

prof. dr. C.J.P.A. Hoebe, hoogleraar sociale geneeskunde en infectieziektebestrijding,

Alkmaar

Maastricht UMC, GGD Zuid-Limburg
•

prof. dr. M.P.G. Koopmans, hoofd afdeling viroscience, Erasmus MC, Rotterdam

Waarnemersa

•

prof. dr. M.E.T.C. van den Muijsenbergh, hoogleraar gezondheidsverschillen en persoonsgerichte

•

D. van Bentem, MSc, VWS, Den Haag

eerstelijnszorg, afdeling eerstelijnsgeneeskunde, Radboudumc, Nijmegen

•

M.C.W. Gadella, VWS, Den Haag

prof. dr. M.H.N. Schermer, arts niet-praktiserend, hoogleraar filosofie van de geneeskunde,

•

Drs. T.E. Nutma, RIVM, Bilthoven

•

Erasmus MC, Rotterdam
•

•

prof. dr. C. Schultsz, arts-microbioloog, hoogleraar Global Health, afdeling Global Health en

Secretarissen

afdeling Medische Microbiologie, Amsterdam UMC-AMC

•

dr. S.J. Leopold, Gezondheidsraad, Den Haag

prof. dr. M. de Bruin, hoogleraar Behavioural Medicine & Health Psychology, IQ Healthcare,

•

drs. E.J. Schoten, Gezondheidsraad, Den Haag

Radboudumc, Nijmegen, en topwetenschappelijk medewerker, Centrum Gezondheid en
Maatschappij, RIVM, Bilthoven, structureel geraadpleegd deskundige (sinds 14 maart 2023)
•

dr. H.E. de Melker, afdelingshoofd epidemiologie en surveillance RVP, Centrum
Infectieziektebestrijding, RIVM, Bilthoven, structureel geraadpleegd deskundige

a

Geraadpleegd deskundigen worden door de commissie geraadpleegd vanwege hun deskundigheid.
Geraadpleegd deskundigen en waarnemers hebben spreekrecht tijdens de vergadering. Ze hebben geen
stemrecht en dragen geen verantwoordelijkheid voor de inhoud van het advies van de commissie.

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2

De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen,
en ontwikkelingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.

U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Structureel vaccinatieprogramma COVID-19.
Den Haag: Gezondheidsraad 2023; publicatienr. 2023/10.
Auteursrecht voorbehouden

Gezondheidsraad | Nr. 2023/10

2