Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof
renovatie

Datum

13 oktober 2023

1. Ridderzaal, dag van de Bouw

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

Inhoud
Deze rapportage is als volgt opgebouwd:
1. Stand van zaken renovatie
2. Projectbeheersing en risicomanagement
3. Financiën
4. Overig

Pagina 2 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

1. Stand van zaken renovatie
1.1.

Algemeen

Deze tiende voortgangsrapportage geeft inzicht in de stand van zaken van het
renovatieprogramma van het Binnenhof over de periode van maart tot en met
augustus 2023.
In deze periode is er weer belangrijke voortgang geboekt met de ontwerpen. Zo is
het voorlopig ontwerp voor de publieksentree van de Tweede Kamer vastgesteld en
is het ontwerp voor de buitenruimte vergevorderd.
In de vorige - negende - voortgangsrapportage (Kamerstuk 34293, nr. 129) is de
Kamer geïnformeerd over het bij de omgevingsdienst Zuid Holland ingediende
handhavingsverzoek inzake voorbereidende werkzaamheden die tot en met de
zomer van 2023 plaatsvonden, evenals de door het Rijksvastgoedbedrijf (RVB)
aangevraagde natuurvergunning.
Meerdere werkzaamheden wachten op de afhandeling van de aangevraagde
natuurvergunning. Desalniettemin hebben in de rapportageperiode van deze tiende
voortgangsrapportage de eerste werkzaamheden al plaats kunnen vinden.
In verband met de vergunningen konden sommige werkzaamheden dus nog niet
worden uitgevoerd. Het programmateam heeft daarom ingezet op het eerder
uitvoeren van werkzaamheden waarvoor de noodzakelijke vergunningen al waren
afgegeven. Dit geldt ook voor de werkzaamheden die emissievrij konden worden
uitgevoerd. Dit zijn bijvoorbeeld werkzaamheden aan de kelderbak op het Opperhof,
het klaarzetten van materieel, het verder inrichten van de bouwplaats, het
opbouwen van steigers en het gereed maken van de Stadhouderspoort als logistieke
aanvoerroute.
Over de werkzaamheden die in afwachting van de natuurvergunning emissievrij
worden uitgevoerd is de Kamer geïnformeerd in de brief van 24 augustus inzake de
start voorbereidende werkzaamheden Binnenhofrenovatie (Kamerstuk 34293, nr.
131). Het bij de omgevingsdienst ingediende handhavingsverzoek heeft niet geleid
tot maatregelen.
Op 29 september 2023 heeft de omgevingsdienst Zuid-Holland inzake de aanvraag
Wet natuurbescherming een positief ontwerpbesluit genomen. De zienswijze periode
loopt tot 14 november 2023 De komende maanden zullen de voorbereidende
werkzaamheden emissievrij worden voortgezet. Of, en zo ja, wat de gevolgen zijn
van de intensievere inzet van emissievrij materieel, zal pas later in het programma
inzichtelijk worden. Denk hierbij aan de lagere productiesnelheden en schaarste van
elektrisch bouwmaterieel.
Daarnaast is het mogelijk gemaakt het archeologisch onderzoek naar de Hofkapel
grotendeels in juli en augustus uit te voeren. Via diverse media is het publiek op de
hoogte gehouden van de vondsten. Ook was het mogelijk om mee te kijken met de
werkzaamheden, dankzij het verplaatsen van de bouwhekken voor het ministerie
van Algemene Zaken. Hiernaast hebben meer dan 3900 bezoekers tijdens de Dag
van de Bouw de bouwplaats van het Binnenhof kunnen zien.

Pagina 3 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

Naast de onderzoeksfase die tot begin 2024 duurt, is ook de uitvoering gestart. Dit
betekent extra aandacht voor veiligheid. Dit komt terug in zaken zoals veilige bouw
en het volgen van wettelijke RVB en programmarichtlijnen op het gebied van
veiligheid. Hierbij zijn diverse experts betrokken.

1.2.

Gebouwdeel Tweede Kamer (TK)

Werkzaamheden
In het complexdeel TK zijn in de afgelopen rapportageperiode meerdere
onderzoeken uitgevoerd om uitvoeringsrisico’s te beperken. Deze onderzoeken
zorgen er ook voor dat tijdig en adequaat kan worden ingespeeld op eventuele
risico’s. De uitkomsten van alle uitgevoerde onderzoeken zijn, of worden verwerkt in
de technische ontwerpen voor de diverse gebouwdelen.
In de gebouwen van de TK zijn onderzoeken gedaan naar de bestaande
schoorstenen en naar balkafstanden ten behoeve van de inpassing van toekomstige
leiding-/kanalen tracés. Ook is er historisch kleurenonderzoek in de monumentale
gebouwen uitgevoerd. Zo is als onderdeel van het kleurenonderzoek, onder meer
onderzoek uitgevoerd naar de plafondschilderingen in het voormalig Ministerie van
Justitie. Ook is er onderzoek gedaan naar het behoud van de bomen op de Hofplaats
ter plaatse en rond de toekomstige publieksentree.
Daarnaast is in deze rapportageperiode verder gewerkt aan diverse voorbereidingen.
Ter bescherming zijn alle deuren in de TK inmiddels uitgenomen en opgeslagen.
Achterblijvende kwetsbare delen van de gebouwen zijn verder beschermd. Ook is
het bouwkundig deel van de werkzaamheden voor de nieuwe energievoorziening in
deze rapportageperiode afgerond.
Ontwerp
In de afgelopen periode zijn de technisch ontwerpen voor de eerste gebouwdelen
conform de planning in concept opgeleverd. Deze worden op dit moment
gezamenlijk door RVB en TK getoetst. De komende periode zullen de bevindingen
worden verwerkt in het definitief technisch ontwerp.
In de vorige rapportage is toegelicht dat er historische plafonds zijn aangetroffen en
dat dit aanleiding is voor nadere afstemming met onder andere de Rijksdienst voor
Cultureel Erfgoed (RCE). Deze extra afstemming heeft plaatsgevonden en extra
ontwerpinspanningen worden nu verricht om te zorgen dat dat de historische
plafonds behouden kunnen worden.
Inmiddels is in samenwerking met de gebruiker TK en de gemeente Den Haag het
voorlopig ontwerp van de nieuwe publieksentree van de TK onder voorbehoud van
financiering vastgesteld. In dit ontwerp zijn zowel de input vanuit de gemeente als
de uitkomsten van het participatietraject verwerkt. Op 4 september is de Kamer
geïnformeerd over het ontwerp (Kamerstuk 34293, nr. 132). Met diverse
belanghebbenden zal het voorlopige ontwerp verder worden uitgewerkt tot een
definitief ontwerp. Dit zal naar verwachting begin 2024 gereed zijn.

Pagina 4 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

2. Publieksentree Tweede Kamer. Beeld: RVB / Absent Matter

Zoals in de vorige rapportage aangegeven zal eind 2023 de voor de entree
benodigde omgevingsvergunning worden aangevraagd. De omgevingsvergunningen
van de bestaande gebouwdelen waren al aangevraagd. De vergunning voor de niet
monumentale gebouwdelen is op 17 april 2023 afgegeven en die voor de
monumentale gebouwdelen is 21 augustus 2023 verleend. Voor de laatste loopt de
beroep- en bezwaartermijn tot begin oktober.
1.3.

Gebouwdeel Eerste Kamer (EK)

Werkzaamheden
In de negende voortgangsrapportage is toegelicht dat in dit gebouwdeel meer asbest
aanwezig is dan kon worden voorzien. De sanering van deze asbest is gestart.
Daarnaast hebben de benodigde funderingsinspecties en onderzoeken voor het
realiseren van funderingsversterkingen plaatsgevonden. Deze onderzoeken gaven
belangrijk inzicht in de funderingen die op sommige plekken zelfs stammen uit de
14de eeuw.
De voorbereidingen zijn getroffen om onderzoek te doen naar het dak en de
kapconstructie van de plenaire zaal. Daarnaast is uit onderzoek gebleken dat de
kelders van het Eerste Kamergebouw niet volledig waterdicht zijn. Dit heeft lekkages
en vochtproblemen als gevolg. In de rapportageperiode zijn aanvullende
maatregelen voorzien en verwerkt in de verbouwingsplannen van dit complex.
Ontwerp
In de vorige voortgangsrapportage had het ontwerpteam onder leiding van architect
Bierman Henket de eerste fase van het definitief ontwerp nagenoeg afgerond. Dit
ontwerp is in deze rapportageperiode in overleg met de gebruiker EK onder
voorbehoud van financiering vastgesteld. De tweede fase van het definitief ontwerp
is van start gegaan en de afronding hiervan staat begin volgend jaar gepland. De
aanvraag van de omgevingsvergunning voor dit gebouwdeel loopt.

Pagina 5 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

1.4.

Gebouwdeel Raad van State (RvS)

Werkzaamheden
In de vorige voortgangsrapportage is toegelicht dat onder de voormalige Volle
Raadzaal een kademuur uit de 13e/14e eeuw en een kelder uit de 16e/17e eeuw zijn
aangetroffen. In deze rapportageperiode is met de afdeling Monumentenzorg van de
Gemeente Den Haag en de RCE afgestemd over de mogelijkheden en wijze van
(gedeeltelijke) inpassing van de vondsten in het ontwerp van het souterrain.
Gebleken is dat het mogelijk is om voldoende werkplekken te realiseren in het
souterrain met grotendeels behoud van deze archeologische vondsten. De gevolgen
van dit extra onderzoek en de extra ontwerpinspanningen zullen op een later
moment inzichtelijk worden.
Ontwerp
Momenteel wordt gewerkt aan een aangepast ontwerp voor het souterrain gevolgd
door vaststelling van het DO als geheel begin volgend jaar.

1.5.

Gebouwdeel Algemene Zaken (AZ)

Werkzaamheden
Terwijl het complex nog steeds in gebruik is, zijn in goed overleg met de gebruiker
voorbereidende onderzoeken uitgevoerd. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het inmeten
van het gebouw en onderzoek naar de staat van de gevels en het dak. Vanaf de
uithuizing van AZ zal zo snel mogelijk worden gestart met overige
onderzoekswerkzaamheden.
Ontwerp
Voor het gebouwdeel AZ is in overleg met AZ het ontwerpteam naast de
renovatiearchitect Rappange & Partners versterkt met een architect i29, vanwege
hun specifieke kennis op het gebied van interieurarchitectuur. In nauwe
samenwerking wordt het definitief ontwerp uitgewerkt. Het vaststellen van het
definitief ontwerp wordt begin 2024 verwacht. Met de huidige inzichten past dit
binnen het bestaande budget en de bestaande planning. Na vaststelling van het
definitief ontwerp wordt het vergunningstraject voor de omgevingsvergunning
opgestart.

1.6.

Technische Hoofdinfrastructuur (THI)

Werkzaamheden
In deze rapportageperiode zijn de werkzaamheden zoals het verleggen van kabels
en leidingen voortgezet, evenals de onderzoekswerkzaamheden naar de funderingen
en archeologie. Dit soort werkzaamheden zorgen ervoor dat de bouwplaats in de
komende fase gereed is voor het maken van de kelderbak. Ook in de komende
periode zullen deze werkzaamheden worden voortgezet met als doel begin volgend
jaar te starten met de graafwerkzaamheden.

Pagina 6 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

Ontwerp
Zoals eerder gemeld is het integraal voorlopig ontwerp voor de THI in december
2022 vastgesteld. De uitwerking van het definitief ontwerp wordt nu samen met de
gebruikers en aannemer verder vormgegeven.

1.7.

Buitenruimten

Werkzaamheden
De werkzaamheden voor de buitenruimten van het Binnenhof zullen pas in de
laatste fase van de renovatie worden uitgevoerd. Dit zal gebeuren nadat
complexdelen aan de buitenkant volledig gerenoveerd zijn.
Ontwerp
De ontwerpwerkzaamheden voor de buitenruimten van het binnenhofcomplex zijn in
volle gang. Er wordt gewerkt aan het definitieve ontwerp van de onderdelen;
Binnenhof rondom de Grafelijke Zalen (Ridderzaal), de Hofplaats en de voormalige
Hofgracht aan de Buitenhofzijde, Binnentuinen van de Tweede Kamer, en de
Hofvijverterrassen.
Waar mogelijk worden in het ontwerp van de buitenruimten zo veel mogelijk
materialen hergebruikt. Dit zijn bijvoorbeeld de bakstenen straatklinkers, de
granietkeien en de natuurstenen afwerking onder de galerijen van EK, TK en RvS. In
het definitieve ontwerp zal de fontein weer teruggeplaatst worden op de
oorspronkelijke historische positie, centraal op het Opperhof. Ook komen de
bestaande bankjes van Berlage terug op een nieuwe positie rondom de fontein.
In samenwerking met de architect van gebouwdeel TK wordt gewerkt aan het
definitieve ontwerp voor de Hofplaats rondom de nieuwe publieksentree. Het
ontwerp is een ensemble van nieuwe en bestaande bomen, groene eilanden met
gevarieerde beplanting en zitelementen.

3. Concept ontwerp Opperhof. Beeld: Karres en Brands

4. Publieksentree Tweede Kamer. Beeld: RVB / Absent Matter

Pagina 7 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

In deze rapportageperiode is het ontwerp voor verlichting van de gevel aan
Hofvijverzijde verder uitgewerkt. Ook is het verlichtingsplan voor alle andere delen
van het Binnenhof verder ontwikkeld. In de plannen wordt rekening gehouden met
de openbare verlichting rondom het Binnenhof en de lichtvisie van de gemeente Den
Haag voor het Museumkwartier.
Voor het gedeelte Binnenzijde Binnenhof is een onderzoek gestart naar de manier
waarop bestaande wandlantaarns met historisch uiterlijk voorzien kunnen worden
van eigentijdse lichtbronnen. Medio 2024 zal in afstemming met de gebruikers het
voorlopig ontwerp voor dit deel worden afgerond.

2. Projectbeheersing en risicomanagement

2.1.

Integrale planning

Ontwikkeling mijlpalen
In 2015 heeft het kabinet besloten tot een renovatie waarbij het Binnenhof in één
keer wordt gerenoveerd gedurende een periode van 5,5 jaar. Na de verhuizing van
EK, TK en RvS, zijn de voorbereidende werkzaamheden in de zomer van 2021 van
start gegaan. De oorspronkelijke planning ging uit van een renovatie in één keer,
deze is met de latere verhuizing van AZ naar de tijdelijke huisvesting losgelaten.
Vooralsnog is het uitgangspunt dat AZ 5,5 jaar na vertrek terugkeert.
In de negende voortgangsrapportage is gemeld dat extra tijd nodig is als gevolg van
toenemende veiligheidseisen en stikstof. Niet eerder dan eind 2028 is voorzien dat
de eerste delen van de complexen opgeleverd kunnen worden aan de bewoners.
Voor specifieke onderdelen geldt dat binnen de beschikbare fysieke ruimte voor
bouwlogistiek naar optimalisaties wordt gezocht om eind 2028 klaar te zijn.
Dit is ook nodig om de gevolgen van risico’s die zich zouden kunnen manifesteren op
te vangen, zoals vertragingen in het vergunningentraject en de uitkomsten van de
onderzoeksfase die naar verwachting eind dit jaar gereed zal zijn.
In de rapportageperiode zijn aanvullende activiteiten in gang gezet om samen met
de aannemers versnellingsmogelijkheden te onderzoeken en optimalisaties in de
planning te kunnen doorvoeren. Dit heeft geleid tot optimalisaties maar deze
activiteiten zullen ook de komende periode moeten doorlopen.
Waar de ontwerpen van de verschillende complexdelen al vergevorderd zijn, is
verdere uitwerking nodig om de exacte effecten op de planning te kunnen
vaststellen en ook verdere optimalisaties te kunnen doorvoeren.
Medio 2025 volgt na afronding van alle ontwerpstappen en het contracteren van de
marktpartijen een belangrijk ijkmoment waarin met meer zekerheid een meer
exacte bandbreedte is af te geven waarbinnen de complexdelen opgeleverd zullen
worden. In de afgelopen periode is de integrale planning gereviewd door externe
experts. De review bevestigt dat de planning een logische opbouw kent en met
draagvlak tot stand is gekomen maar nog in ontwikkeling is. Onderkend wordt dat er
te grote onzekerheden zijn om nu harde eindmijlpalen vast te stellen.

Pagina 8 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

In bijlage 1 is een overzicht opgenomen van de integrale planning met een
toelichting.
Toelichting op de planning
•

De planning laat mijlpalen van de ontwerp- en uitvoeringsfase per complexdeel
zien. De rode lijnen betreffen activiteiten en werkzaamheden die kritiek zijn voor
de einddatum van de complexdelen. In lijn met de vorige voortgangsrapportage
loopt het zogenaamde kritieke pad nu over de werkzaamheden van de THI,
waarbij het tijdig beschikbaar krijgen van de installaties voorwaardelijk is om
gebouwdelen te kunnen gaan opleveren.

•

De planning is opgebouwd in volgorde van te starten
uitvoeringswerkzaamheden, dus eerst de THI en daarna TK, later de EK en RvS
en als laatste AZ. De mate van uitwerking en detaillering zijn eveneens
volgordelijk. De uitvoeringsplanning van EK, RvS en AZ zijn geel omdat deze
minder ver zijn uitgewerkt, gegeven nog lopende onderzoeken en
ontwerpstappen.

•

In de planning van de EK en RvS moeten nog optimalisaties worden
doorgevoerd. Met name vanwege de volgordelijkheid van uit te voeren
werkzaamheden zijn er nog aanpassingen nodig om deze uit te laten komen op
2028. Aan deze aanpassingen wordt de komende periode verder gewerkt. Dit
betreft vooral het creëren van voldoende ruimte op de bouwplaats om
werkzaamheden aan dak en gevels eerder te kunnen starten. Daarnaast is de
aard en omvang van deze uit te voeren werkzaamheden nog afhankelijk van de
uitkomsten van lopende bouwkundige onderzoeken. Deze onderzoeken verlopen
volgens planning.

•

De renovatie van complexdeel AZ heeft een doorlooptijd van maximaal 5,5 jaar,
vanaf het moment dat het ministerie naar de tijdelijke huisvesting is vertrokken.

Voortgang in verslagperiode
De voortgang per complexdeel is toegelicht bij de complexdelen. De voorbereidende
werkzaamheden en de start van de uitvoeringswerkzaamheden van de THI begin
2024 liggen op het kritieke pad.
Zoals toegelicht in paragraaf 1.1 zijn de voorbereidende werkzaamheden van start
gegaan. Hierbij wordt prioriteit gegeven aan kritieke werkzaamheden voor de
planning zoals onder andere het verlagen van de Stadhouderspoort en de
funderingsversterkingen. In afwachting van de natuurvergunning zijn in overleg met
de aannemers aanvullende maatregelen genomen om de komende maanden de
werkzaamheden emissievrij uit te voeren. De intensievere inzet van emissievrij
materieel brengt risico’s met zich mee door lagere productiesnelheden, hogere
kosten en schaarste van dit materieel. In paragraaf 2.2 wordt hier bij de risico’s
nader op in gegaan.
2.2.

Risico’s

Een goede beheersing van het project en de risico’s, en het verder ontwikkelen van
de rapportages daarover is in lijn met de toezegging aan de Kamer hierover. De
afgelopen voortgangsrapportages is inzicht gegeven in de toprisico’s en de
ontwikkeling daarvan. In deze voortgangsrapportage is dit verder gebracht om nog
beter inzicht te geven in de ontwikkeling en de duiding van de verschillende risico’s.

Pagina 9 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

In onderstaande tabel zijn de toprisico’s gerangschikt op basis van actuele scores
zoals deze uit het risicodossier volgen. Daarbij is ook de trend in de verslagperiode
(stijgend, gelijk of dalend) toegevoegd.
In de toelichting wordt achtereenvolgens stilgestaan bij de:
Top 3 risico’s
Risico’s die nieuw zijn in de top-10
Risico’s die in de verslagperiode groter zijn geworden
Risico’s die nu buiten de top-10 vallen ten opzichte van de vorige
rapportage.
De overige risico’s zijn gelijk gebleven en kennen geen noemenswaardige
ontwikkeling in de verslagperiode.
Tabel Top 10 risico’s programma
Positie

Top 10 Risico’s

1

Het ontwerp van de complexdelen is niet passend te krijgen binnen
het budgettaire kader

2

Doorlopend gebruik van het Binnenhof hindert de voorgang van de
renovatie Binnenhof

3

RVB en opdrachtnemers bereiken geen overeenstemming over de
aanbieding gedurende de prijsvormingsfase

4

De geringe beschikbaarheid van bouwplaatsruimte op en rondom
het Binnenhof leidt tot bouwlogistieke knelpunten

5

De uitkomsten van de archeologische en/of bouwkundige
onderzoeken leiden tot noodzakelijke aanpassingen in het ontwerp
en/of uitvoeringwerkzaamheden

6

Verzoeken tot uitbreiding van de scope hebben impact op kosten
en doorlooptijd van het ontwerpproces

7

Vergunningen (omgevingsvergunningen en natuurvergunning) zijn
niet tijdig onherroepelijk / Het lukt niet tijdig een
natuurvergunning te verkrijgen

8

Integraliteit van de renovatie Binnenhof is onvoldoende geborgd
(veiligheidsrisico, onderhoudsrisico, bedrijfsvoeringrisico)

9

Besluitvorming en tegenvallers tijdens voorbereiding en uitvoering
technische hoofdinfrastructuur (THI) leiden tot hinder voor de
renovatie

10

Gedurende de renovatie ontstaat brand met onherstelbare schade

Buiten top 10

De benodigde besluitvorming voor faseovergangen verloopt
moeizaam

Buiten top 10

Uitval en/of vertrek van medewerkers (op sleutelposities) bij het
programma Binnenhof Renovatie

Trend

Nieuw

Pagina 10 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

Top-drie risico’s
Risico 1: Het ontwerp van de complexdelen is niet passend te krijgen binnen het
budgettair kader.
-

-

Het risico heeft zich voor verschillende complexdelen in eerdere
ontwerpfasen geopenbaard. Ter beheersing van risico’s wordt bij de
faseafrondingen inzichtelijk gemaakt of, en zo ja waar de verschillen in
de kosten vandaan komen, om vervolgens besluitvorming te kunnen
organiseren. Gedurende de ontwerpfase worden kosten gemonitord,
zodat tussentijds eventuele versoberingen overwogen kunnen worden
indien het budget niet toereikend is en/of geen financiering
beschikbaar is. Daarnaast wordt vastgesteld, of een beroep gedaan op
een disclaimer indien oorzaken van kostenstijgingen liggen op het
gebied van marktspanning, veiligheid, duurzaamheid of onvoorziene
uitvoeringsrisico’s.
Met de nadere ontwerp-concretisering en de afronding van de
onderzoeksfase in 2024 zal meer duidelijk worden over de werkelijke
staat van de panden. In combinatie met de voortgang in de
prijsvorming ontstaat hiermee meer duidelijkheid en zekerheid over het
benodigde budget.

Risico 2: Doorlopend gebruik van het Binnenhof hindert de voorgang van de
renovatie Binnenhof
-

-

Het risico op een eventueel latere verhuizing blijft bestaan totdat ook
het laatste complexdeel is overgedragen aan de aannemer en de
werkzaamheden in de gebouwen kunnen starten. Mogelijk is ook sprake
van een overgangsperiode in 2024 waarbij werkzaamheden voor
(geluids-) overlast kunnen zorgen en daarom stil moeten worden
gelegd. Het risico scoort ook hoog omdat de langere aanwezigheid van
AZ risico’s introduceert met betrekking tot o.a. de instandhouding van
installaties, brandveiligheid en toegankelijkheid en beschikbaarheid van
te onderzoeken onderdelen (input voor het ontwerpproces). Daarin
bestaan eveneens raakvlakken met andere complexdelen.
Ter beheersing van het risico zijn afspraken met het ministerie
gemaakt.

Risico 3: RVB en opdrachtnemers bereiken geen overeenstemming over de
aanbieding gedurende prijsvormingsfase
-

-

In de huidige overspannen bouwmarkt met sterke prijsstijgingen is het
voor de uitvoerende partijen moeilijker (passende) capaciteit en
materialen beschikbaar te krijgen. Daarnaast richten de huidige signalen
zich met name op fors hogere bouwplaatskosten in de uitvoeringsfase
als gevolg van de complexe situatie qua (fysieke) bouwruimte en
beveiliging. De komende maanden worden de eerste prijsopgaven voor
de THI en TK verwacht en zal zicht komen op de daadwerkelijke
marktspanning. Het uitblijven van overeenstemming over de
prijsvorming is ook een tijdsrisico.
Met de aannemers is afgesproken om te werken op basis van ‘open
boek’. De standaard werkwijze is dat voor kostenramingen en toetsing
meerdere referenties worden vergelijken; de kostenbureaus van

Pagina 11 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

ontwerpers, second opinions en de raming van de aannemers. Voor de
beheersing van de tijdsrisico’s kan overwogen worden om
deelopdrachten te verstrekken voor urgent uit te voeren
werkzaamheden.
Nieuw(e) risico(‘s) binnen de Top-10
Risico 4 De geringe beschikbaarheid van bouwplaatsruimte op en rondom het
Binnenhof leidt tot bouwlogistieke knelpunten
-

-

Dit risico is opgenomen in de top 10 op basis van de inzichten uit het
proces om tot een herijkte planning te komen. Met het vaststellen van
de ontwerpen is in samenwerking met de aannemers meer zicht
gekomen in de benodigde fysieke ruimte in en om het Binnenhof. Het
grote ruimtebeslag van de THI en de nieuwe publieksentree van de TK
levert een beperking op voor de bouwlogistiek. In de huidige planning
zijn optimalisaties in het ruimtegebruik doorgevoerd, daarbovenop zijn
nog optimalisaties uit te werken (zie ook toelichting planning).
Daarnaast kunnen vanuit de afronding van de bouwkundige
onderzoeken en ontwerpen nog restrisico’s optreden die gevolgen
kunnen hebben voor de integrale planning.
Voor de beheersing wordt gezocht naar optimalisaties in het
ruimtegebruik door de bouwlogistiek zo efficiënt mogelijk in te richten.
Daarnaast is complex-overstijgend een 4D Building Information Model
(BIM) ontwikkeld. Dat geeft inzicht in de bouwfasering gedurende de
renovatie en onderlinge afhankelijkheden tussen projecten/aannemers.

Toegenomen risico’s binnen de Top-10
Risico 5 De uitkomsten van de archeologische en/of bouwkundige onderzoeken
leiden tot noodzakelijke aanpassingen in het ontwerp en/of
uitvoeringwerkzaamheden
-

-

Dit risico omvat nu ook de uitkomsten van nog lopende bouwkundigeen asbest onderzoeken, omdat deze in gelijke mate kunnen leiden tot
verstoring van de ontwerpprocessen. Dit risico is gestegen omdat uit de
lopende onderzoeken tot op heden blijkt dat de werkelijke staat van de
monumentale delen van met name de EK in sommige gevallen tegenvalt
en meer asbest wordt gevonden dan eerder was voorzien.
Het vooraf uitvoeren van (destructieve) onderzoeken is een
beheersmaatregel om zo vroeg mogelijk inzicht te verkrijgen in de staat
van de gebouwen en om aannames binnen de renovatieplannen te
toetsen. Onderzoeken worden risico-gestuurd uitgevoerd en zijn medio
2024 afgerond, met uitzondering van gebouwdeel AZ, daar lopen de
onderzoeken door tot in 2025.

Risico 7 Vergunningen (omgevingsvergunningen en natuurvergunning) zijn niet
tijdig onherroepelijk
-

-

Vergunningsaanvragen benodigd voor de start van de uitvoering waren
vanaf oktober 2022 voorzien en wachten op de afhandeling van de
aanvraag van de natuurvergunning voor de renovatie. De aanvraag voor
de natuurvergunning is in maart 2023 ingediend.
Voor beheersing is in het kader van de aanvraag van de
natuurvergunning maximaal ingezet op het gebruik van emissievrij

Pagina 12 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

materieel. Naast de natuurvergunning staat de aanvraag van de
omgevingsvergunning voor de publieksentree gepland voor eind 2023.
Risico 9 Besluitvorming en tegenvallers tijdens voorbereiding en uitvoering van de
THI leiden tot hinder voor de renovatie.
-

-

De uitvoering van de THI-werkzaamheden ligt op het kritieke pad. De
start van de funderings- en voorbereidende werkzaamheden staat
gepland voor het najaar van 2023. Om de voortgang van de THI te
borgen vindt opdrachtverlening van de ruwbouw vooruitlopend op
opdrachtverlening voor de verdere inrichting plaats.
Indien aanvullende veiligheidseisen een effect hebben op de werkwijze
kan dit tot vertragingen leiden in de ontwerp- en uitvoeringsfase.
Aanvullende eisen kunnen leiden tot extra ontwerpinspanningen en een
extra beroep op de disclaimer veiligheid.

Toelichting risico’s die uit de top-10 vallen
De benodigde besluitvorming voor faseovergangen verloopt moeizaam
-

Het risico is gelijk gebleven, maar is door de stijging van andere risico’s
buiten de top 10 gekomen. Het grote aantal belanghebbenden die
invloed hebben op de scope van het programma blijven een
aandachtspunt.

Uitval en/of vertrek van medewerkers (op sleutelposities) bij het programma
Binnenhof Renovatie
-

Binnen het programma is de bezetting op sleutelposities gestabiliseerd
en daarom is het risico gedaald. De krapte op de arbeidsmarkt voor het
tijdig vinden van eventuele vervanging of extra inzet van capaciteit
blijven zowel binnen het programma als bij betrokken stakeholders en
marktpartijen een aandachtspunt.

De ontwikkeling van de scores van de toprisico’s is mede gebaseerd op
onderliggende risico’s die hun effect kunnen hebben op de financiën, op tijd, op
reputatie en/of op de kwaliteit van de renovatie. Deze worden regelmatig
geactualiseerd en “gescoord” op kans van optreden en effect, waarbij
beheersmaatregelen worden doorgevoerd en gemonitord.

3. Financiën

3.1.

Budget mutaties

Zoals eerder in de voortgangsrapportages is aangegeven, is het uitgangspunt in de
renovatie van het Binnenhofcomplex dat het project binnen de afgesproken
randvoorwaarden gerealiseerd zal worden: sober en doelmatig en binnen de
vastgestelde kaders, inclusief prijspeilcorrectie met inbegrip van vier disclaimers.
Deze zijn relevant voor het moeten bijstellen van tijd en geld als gevolg van: 1.
Marktspanning 2. Extra eisen beveiliging 3. Extra eisen duurzaamheid 4.
Onvoorziene technische uitvoeringsrisico’s.

Pagina 13 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

Zoals aangekondigd in de negende voortgangsrapportage zijn in deze rapportage de
uitkomsten van de voorjaarsbesluitvorming 2023 verwerkt. Ten opzichte van de
vorige rapportage zijn toegevoegd:
1. Een beroep op de disclaimer veiligheid voor het project THI (+ € 68,1 mln);
het voorlopige ontwerp van de THI is in 2023 vastgesteld. De THI moet door
hogere veiligheidseisen 70% groter zijn dan het oorspronkelijke ontwerp.
2. Extra budget voor advieskosten via een beroep op de disclaimers veiligheid
en duurzaamheid (+ € 18,4 mln). Het RVB heeft de afgelopen jaren een
intensief ontwerp- en besluitvormingstraject doorlopen om aanvullende
eisen op het gebied van veiligheid en duurzaamheid door te voeren.
Hierdoor is het programma geconfronteerd met hogere advieskosten voor de
renovatie.
Daarnaast is naar aanleiding van de actualisatie van de kostenramingen de
financieringsrente herijkt op basis van de budgetreeks. Dit betreft een technische
herziening die passend is binnen de budgetreeks van gebruiksvergoedingen en er
tevens voor zorgt dat het projectbudget (€ + 7,3 mln) aansluit op de bestaande
reeks in de begroting.
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de totale toename van de budget ten
opzichte van de vorige voortgangsrapportage.
Budget ultimo 2023
Renovatie
Budget Renovatie (9e Voortgangsrapportage)
+ Disclaimers veiligheid THI
+ Correcties advieskosten disclaimer
veiligheid/ duurzaamheid 2021
+ Toerekenen financieringsrente
Totaal toegevoegd
Totaal renovatie
Budget Tijdelijke Huisvestingen (ultimo 2020)
+ O.a. Covid – 19 maatregelen
Totaal tijdelijke huisvestingen
TOTAAL

(€ mln)

(€ mln)
€638,7 mln

€ 68,0 mln
€ 18,4 mln
€ 7,3 mln
€93,7 mln
€ 732,4 mln
€ 110,1 mln
€ 1,1 mln
€ 111,2 mln
€ 843,6 mln

De ontwerpen passen tot nu toe binnen de afgesproken budgettaire kaders. Waarbij
wel, zoals in de vorige voortgangsrapportage gemeld, de komende jaren op de
voorjaarsbesluitvormingsmomenten een aanzienlijk beroep op de disclaimers
marktspanning, veiligheid en onvoorziene technische uitvoeringsrisico’s moet
worden gedaan. Dit is conform de afspraak. Deze componenten zijn immers door het
RVB niet te beïnvloeden.
Voor de komende verslagperiode staan bijvoorbeeld de afronding van de ontwerpen
van de TK en de publieksentree TK gepland. Voor deze complexdelen zal additioneel
een beroep op de disclaimers veiligheid en marktspanning nodig zijn om de
prijsvorming en contractvorming in 2024 te kunnen afronden.

Pagina 14 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

3.2.

Ontwikkeling budget 2015-2023

Om meer inzicht te geven in de ontwikkeling van het budget is in deze rapportage
ook een overzicht opgenomen van de ontwikkeling van het budget vanaf de start
van de renovatie in 2015.

Overzicht ontwikkeling budget 2015-2023
Uitgesplitst naar oorzaken zijn de volgende mutaties van het budget te
onderscheiden:
Indexatie: Jaarlijkse indexatie van het budget 2,5%
Disclaimers: Dit zijn toevoegingen aan het budget als gevolg van een
beroep op de 4 disclaimers in de periode 2021-2023
Overige mutaties: De versobering van de Grafelijke Zalen en de herijking
van de financieringsrente.

Pagina 15 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

3.3.

Gerealiseerde Uitgaven

Onderstaande tabel toont de geactiveerde uitgaven tot nu toe, uitgesplitst voor het
deel gerelateerd aan de renovatie en de tijdelijke huisvestingen.
Uitgaven projectbudget (€)
Renovatie
Tijdelijke huisvesting
B67 (TK) + LV34 (EK/RVS)
B73 (AZ)
Totaal tijdelijke huisvestingen
TOTAAL

Tot medio
2023
€ 192,8 mln

Nog te
besteden
593,6 mln

€ 39,1 mln
€ 0,0 mln
€ 39.1 mln
€ 231,9 mln

Toelichting uitgaven tijdelijke huisvestingen
De uitgaven voor de tijdelijke huisvestingen sluiten aan bij de gebruiksvergoeding
die het Rijksvastgoedbedrijf voor het gebruik van deze panden in rekening brengt.
Het betreft met name afschrijvings- en rentekosten.
Toelichting realisatie renovatie
De gerealiseerde renovatiekosten tot nu toe hebben vooral betrekking op advies- en
ontwerpkosten.

Pagina 16 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

4. Overig

4.1.

Tijdelijke huisvesting AZ

Momenteel huist het ministerie van AZ nog op het Binnenhof. In overleg met de
brandweer zijn er aanvullende maatregelen getroffen om een veilig verblijf tot
uiterlijk 31 juli mogelijk te maken. Na die datum is verblijf van AZ op het Binnenhof
niet meer mogelijk. In nauwe samenwerking met de gebruiker AZ wordt de tijdelijke
huisvesting voor het ministerie gereed gemaakt voor inhuizing.
4.2 Archeologie
In de rapportageperiode zijn werkzaamheden zowel binnen als buiten, archeologisch
begeleid. Op het Voorhof zijn milieuboringen uitgevoerd waarbij verschillende oude
riolen zijn aangetroffen. Ook zijn er veel kabels en leidingen opgezocht en
verwijderd. Tijdens het rooien van kabels en leidingen zijn archeologen gestuit op
een fundering van een tot nu toe nog onbekende muur in de Stadhouderspoort. Ook
is de oude kademuur van de in 1862 gedempte gracht verder blootgelegd.
In het gebouwdeel TK zijn op verschillende plekken funderingsinspectieputjes
gegraven. Deze werkzaamheden zijn ook onder toezicht van archeologen
uitgevoerd. Hierbij is een kelder herontdekt onder de vloer en zijn een oud
rioolstelsel en waterput gevonden onder het gebouw van de Tweede Kamer.
Daarnaast was het mogelijk om het archeologisch onderzoek naar de bodem onder
het gesloopte deel van de Hofkapel uit 1879 naar voren te halen in de planning. Dit
onderzoek is begin juli gestart. Het betreft de aanbouw uit de vijftiende eeuw
(zijkapel) en een galerij uit de zestiende eeuw. Het project is dankzij het gebruik
elektrische hulpmiddelen emissievrij uitgevoerd.

5. Archeologische opgravingen Opperhof

Pagina 17 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

Door dit onderzoek is er meer geleerd over hoe het gebied eruit zag in de late
prehistorie en is er meer inzicht verkregen in de opbouw van de zuidgevel van de
voormalige Hofkapel en de skeletten die gevonden zijn. Het publiek kon door de
plaatsing van een tijdelijke bouwschutting meekijken met het werk van de
archeologen. Hierdoor werd mede invulling gegeven aan de motie Beckermann
(kamerstuk 34293-87) inzake publieksparticipatie.
Via publicaties in landelijk- en regionale media, zowel tv, radio als in dagbladen was
het onderzoek goed te volgen. Tevens werd de voortgang van het project via diverse
informatievideo’s op de website van de Binnenhofrenovatie getoond
De meest aansprekende vondsten zullen worden verwerkt in een virtueel museum
dat beschikbaar wordt gesteld in het informatiecentrum. Alle sporen en vondsten uit
dit onderzoek zullen samen met alle andere vondsten op en rondom het Binnenhof
over twee jaar worden gepresenteerd. Dit uiteraard na zorgvuldige analyse. Het
onderzoek naar de grafkelder van de Hofkapel binnen vindt de eerste helft van
september 2023 plaats.

4.3 Communicatie en omgeving

In het kader van omgevingsmanagement zijn ook in deze rapportageperiode vaste
overlegmomenten met de gebruikers, bewonersorganisaties,
ondernemersverenigingen en andere belangenorganisaties. Daarnaast hebben er ook
incidentele overleggen plaatsgevonden en is regelmatig contact onderhouden met
ondernemers in de nabijheid van de bouwplaats.
In mei heeft er een informatiemarkt plaatsgevonden waar bezoekers zijn
meegenomen in de ontwerpen van de Tweede Kamer. Ook heeft de gemeente Den
Haag een presentatie gegeven over de ontwikkeling van de openbare ruimte rondom
het Binnenhof. De volgende informatiemarkt staat gepland op 7 november van dit
jaar. Hiernaast zijn speciale bijeenkomsten georganiseerd over de uitstraling van de
nog te plaatsen bouwschuttingen op het Plein en de Lange Poten. De gesprekken in
het kader van participatie over bouwschuttingen, de nieuwe publieksentree Tweede
Kamer en de inrichting van de Hofplaats zullen ook de komende periode worden
voortgezet.
Omgevingsonderzoek
Tweemaal per jaar vindt een omgevingsonderzoek rond het Binnenhof plaats. Uit het
in februari uitgevoerde omgevingsonderzoek blijkt dat het aantal mensen dat
tevreden of neutraal tegen de renovatie aankijkt terugloopt. Deze groep
vertegenwoordigt twee-derde van het aantal respondenten. Gevraagd naar het
gevoel bij de renovatie blijkt de noodzaak ervan bij een merendeel van de
respondenten duidelijk. Iets meer dan 40% geeft aan dat het hen te langzaam gaat.
Ook geeft een deel aan dat zij zorgen hebben over een minder aantrekkelijk horecaen winkelgebied. Naast de werkzaamheden rondom het Binnenhof voeren ook
andere partijen werkzaamheden uit in de binnenstad van Den Haag.
Programmering
Zoals in eerdere voortgangsrapportages toegelicht, is de gezamenlijke ambitie van
de gemeente en het RVB om eraan bij te dragen de bezoekersaantallen in de directe
omgeving van het Binnenhof tijdens de renovatieperiode op peil te houden. Dit is
ook vastgelegd in de publicatie “Renovatie Binnenhof, met oog voor de omgeving”.

Pagina 18 van 19

Definitief | Tiende Voortgangsrapportage Binnenhof renovatie | 13 oktober 2023

Ruim 3900 bezoekers waren aanwezig toen de bouwplaats van het Binnenhof tijdens
de Dag van de Bouw op 17 juni open ging. Speciale aandacht ging uit naar het
betrekken van de omliggende ondernemers. Gedurende de rapportageperiode is een
augmented reality wandelroute ontwikkeld en deze is eind augustus gelanceerd voor
het publiek.
Om ervoor te zorgen dat het Binnenhof ook tijdens de renovatie een belangrijke
trekpleister voor bezoekers van Den Haag blijft wordt een uitzichtpunt gerealiseerd
dat bezoekers de komende jaren een ander perspectief zal bieden op het hart van
onze democratie. Het ontwerp voor nieuwe uitzichtpunt en de bouwketen die op de
Hofvijver noodzakelijk zijn is in goed overleg met de omgeving vastgesteld.
Op het Buitenhof is niet genoeg ruimte voor alle benodigde bouwketen. Extra keten
zijn daarom als één geheel op een hoek in de Hofvijver geplaatst. Doordat het
waterpeil van de Hofvijver lager ligt dan het Buitenhof komt de bouwkeet minder
opvallend in beeld. De positie van de keet is zorgvuldig gekozen om het zicht op de
kenmerkende gevel aan de Hofvijver zo min mogelijk te verstoren. Vanwege de
prominente locatie is er ook veel aandacht besteed aan het uiterlijk. Rondom de
gevel is een spiegelende tweede wand opgetrokken en op het dak van de keet komt
een gras-/duinlandschap.
De realisatie van het uitzichtpunt en de bouwketen kan, zoals gemeld in de negende
voortgangsrapportage, pas starten na verlening van de natuurvergunning. De
verwachting is daarom dat de bouwkeet eind dit jaar wordt gerealiseerd en dat
begin 2024 de eerste bezoekers op het uitzichtpunt verwelkomd kunnen worden.
Ook zijn in de rapportageperiode de werkzaamheden aan de expositie in het
informatiecentrum uitgevoerd. Het informatiecentrum is nu nagenoeg gereed en zal
in november opengaan voor publiek.
Daarnaast heeft in het kader van de percentageregeling kunst onder leiding van het
Rijksatelier de eerste Kunstparade Binnenhofrenovatie plaatsgevonden. Op 27 mei
vond de eerste editie van de Kunstparade plaats. Dit was een samenwerking tussen
de Eerste Kamer en kunstenaar Tirzo Martha. De parade was een kleurrijke optocht
met muziek en performance van het Lange Voorhout naar het Plein, waar Martha
een tijdelijke sculptuur van 100 stoelen creëerde.

6. Impressie van de bouwkeet. Beeld: RVB / Ben Boon

7. Impressie van het uitzichtpunt. Beeld: Arcadis

Pagina 19 van 19