Programma

Ruimte voor Economie

Inhoudsopgave
1

Context en analyse

3

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Economie en ruimte onafscheidelijk verbonden
Ruimtevraag voor economische activiteit verandert en neemt toe
Ruimte is schaars vanwege grenzen, grenzen vragen om keuzes
Een programmatische aanpak voor samenhang en verbinding
Positie tussen andere nationale ruimtelijke programma’s 

4
5
5
6
7

2

Doelstellingen

8

2.1 Fysieke ruimte creëren voor slagkracht industriële bedrijven in realisatie van klimaat- en circulaire doelen
2.2 Ontwikkelruimte voor kennisindustrie en kennisclusters 
2.3 Afgewogen keuzes voor ruimtelijke inpassing bij grootschalige bedrijfsvestigingen
2.4 Investeren in toekomstbestendige bedrijventerreinen voor een creatief en slagvaardig mkb 

9
10
10
11

3

14

Wat gaan we doen?

3.1 Ordenende keuzes om ruimte voor economie te waarborgen
3.2 Tempo maken met ruimtelijke inpassing voor clusters van nationaal belang
3.3 Meerdere wegen naar toekomstbestendige bedrijventerreinen
3.4 Sturen op een goede woon-werkbalans in het stedelijk gebied

15
17
20
24

4

27

Monitoring en sturing

4.1 Effectief en efficiënt monitoren door geleidelijke uitbouw van het IBIS 
4.2 Gezamenlijke sturing op basis van commitment op meerdere niveaus 

28
28

Bijlage 1: Planning programma

30

Bijlage 2: Overzicht acties en looptijd

31

Bijlage 3: Clusters van bedrijven van nationaal belang

32

2

1 Context en analyse

3

1.1 Economie en ruimte onafscheidelijk verbonden

parken. Dit zijn ook precies de plekken waarop de overgrote
meerderheid van de toegevoegde waarde van de Nederlandse
economie wordt gerealiseerd.2 Ook de bedrijvigheid in winkelstraten, op kantoren en overige informele locaties (zoals werken vanaf
huis) leveren een bijdrage aan de ambities van een toekomstbestendige economie. Bovendien is de landbouwsector – opererend in het
landelijk gebied - vanzelfsprekend ook een belangrijke economische pijler onder de Nederlandse economie.

Fysieke locaties voor economische activiteiten bronnen van toegevoegde
waarde

Een toekomstbestendige economie maximaliseert brede welvaart,
door innovatief en duurzaam te zijn, met een sterk Nederland in een
weerbaar Europa. Het is een economie waarin de samenleving in
voldoende mate participeert en profiteert van economische groei.
Er is breed besef dat voor de realisatie van deze ambities, die zijn
neergezet en uitgewerkt in de recente brief over het perspectief van
de Nederlandse economie, fysieke ruimte voor bedrijvigheid nodig
is. Om ontwikkelingen in de economische structuur die bijdragen
aan de ambities, ook ruimtelijk te vertalen en te accommoderen.
Economie en ruimte zijn onafscheidelijk verbonden.

Dit programma richt zich op de ruimte die bestemd is voor economische activiteit op voornamelijk de bedrijventerreinen. In het
bestaande stedelijk gebied heeft de economie ruimte nodig voor
retail, voor kantoren en voor bedrijventerreinen. Onze focus richt
zich op bedrijventerreinen, de havengebieden en de campussen
omdat we hier de grootste knelpunten zien en de transities naar een
klimaatneutrale, circulaire en natuurinclusieve economie voor de
grootste opgave zorgen. Voor de retail hebben we een Retailagenda.3
Via het programma Impulsaanpak Winkelgebieden wordt gestimuleerd dat (delen van) binnenstedelijke winkelgebieden omgevormd
worden tot toekomstbestendige gebieden met een stevige, sociale
en economische basis.

Ons land is dichtbevolkt. Elke vierkante centimeter is in feite al
geclaimd. Het aandeel hierin vanuit economisch oogpunt is met
2,6% van de beschikbare ruimte bescheiden te noemen.1 Deze 2,6%
is een optelsom van het ruimtebeslag van verschillende typen
bedrijvigheid dat zich op diverse fysieke locaties manifesteert, zoals
bedrijventerreinen, in havengebieden en op campussen en science

Figuur 1: Focus op bedrijventerreinen, waaronder industrieclusters, campussen, grootschalige bedrijfsvestigingen en reguliere bedrijventerreinen met daarop met name mkb.

1

CBS, Bestand Bodemgebruik 2017, 2022

4

2

Zie CBS, CBS Statline: Productie- en inkomenscomponenten bbp; bedrijfstak;
nationale rekeningen, 2023

3

Retailagenda

1.2 Ruimtevraag voor economische activiteit verandert en
neemt toe

vergt van 2,6% nu naar 3% in 2050.6 Dit is forse opgave voor een
land waarin ruimte schaars is en ook vele andere opgave in de
leefomgeving om meer ruimte vragen.

Toenemende én veranderende ruimtevraag

Naar de toekomst toe is er een combinatie van een andere én
toenemende vraag naar fysieke ruimte voor economische activiteit.
Enkele voorbeelden van opgaven die de toekomstige ruimtevraag
beïnvloeden en van de manier waarop:

1.3 Ruimte is schaars vanwege grenzen, grenzen vragen om
keuzes
Ruimte is schaars, niet alles kan overal

• de transitie naar een duurzaam energiesysteem betekent naast
hergebruik van ruimte (bijv. bestaande gasleidingen voor
transport van waterstof ) ook additionele ruimtevraag voor de
aanlanding, distributie, conversie en opslag van energie.
Denk aan batterijen, elektrolysers, transformatoren, windparken,
hoogspanningslijnen en -stations;
• de ombouw van fossiel naar duurzaam bij bestaande bedrijven en
de vestiging van nieuwe duurzame bedrijven vraagt in elk geval
tijdelijk en mogelijk ook op de langere termijn extra ruimte op
werklocaties;
• de omschakeling naar een circulaire economie vraagt om plek en
milieuruimte voor grondstoffenverwerking en -opslag en voor
het hergebruik van goederen;
• de digitale transitie vraagt ruimte voor de groei van e-commerce,
logistieke processen en ontwikkeling van smart industry;
• het versterken van de weerbaarheid van onze economie (= strategische autonomie) vraagt om additionele ruimte, bijvoorbeeld
om vorm te geven aan intensievere Europese samenwerking op
technologiebeleid, zoals de Nederlandse deelname aan het Chips
Act.

‘Niet alles kan overal’, luidde de titel van het Adviescollege
Stikstofproblematiek (juni 2020). Ruimte wordt namelijk door
grenzen bepaald. Sommige grenzen zijn gerelateerd aan de
bestuurlijke inrichting van ons land en de bevoegdheden en
verantwoordelijkheden die daarmee gepaard gaan. Zoals de
geografische grenzen van provincies en gemeenten, die ergens
beginnen en ergens ophouden. Andere grenzen aan de beschikbaarheid en inrichting van onze ruimte komen voort uit beleidskeuzes.
Zo beschrijft de nationale beleidslijn ‘water en bodem sturend’ dat
(en hoe) we onze ruimtelijke ontwikkeling aanpassen aan water en
bodem, in plaats van andersom. En dan zijn er ook internationale
afspraken over bijvoorbeeld stikstof, natuurherstel, water, duurzame energie, bodem en asielmigratie die zorgen voor claims op de
beschikbare ruimte. En in het verlengde daarvan, voor begrenzing
van de mogelijkheden en het handelingsrepertoire van andere
ruimtevragers.
Regie en ordenende keuzes op basis van integrale overwegingen

Op een klein oppervlak moet dus veel gebeuren. De grenzen aan
mogelijkheden en het handelingsrepertoire van met elkaar
concurrerende ruimtevragers vragen om regie en keuzes van de
overheid. Deze keuzes zijn gebaseerd op integrale afwegingen die
ordening aanbrengen in de fysieke ruimte, gericht op toewijzing
van ruimte aan verschillende ruimtevragers. Vele vragen spelen een
rol: hoeveel ruimte gaat er naar duurzame energieopwekking, naar
woningbouw, naar cultuur, naar natuur en naar mobiliteit? Op
welke plekken moeten deze bestemming komen, en over welke
ruimte (en waar) kan economische activiteit in de toekomst
beschikken? En hoeveel ruimte kan er bespaard worden door
functies te combineren en de beschikbare ruimte beter te benutten? Deze opgave is niet gemakkelijk, maar wel urgent. Want zeker
is dat de ruimte schaars zal blijven. Voor een toekomstbestendige
economie komt het aan op maximale waarde-creatie per vierkante
meter, binnen planetaire grenzen van onze natuur en
biodiversiteit.

Groeiverwachting ruimtebeslag van economische activiteiten in 2050

De genoemde voorbeelden van een veranderende vraag verenigen
zich in een grotere behoefte aan fysieke ruimte. Die toenemende
behoefte aan ruimte is voor een deel toe te schrijven aan een
autonome groei van de ruimtevraag door economische ontwikkeling en bevolkingsgroei (tot 2030 zo’n 700 hectare per jaar).
Momenteel telt Nederland in totaal 9,7 miljoen werkenden.
Afgelopen decennium is de werkzame beroepsbevolking met circa
1,3 miljoen mensen gegroeid.4 Deze groei zal zich naar verwachting als gevolg van migratie ook na 2030 in afgevlakte vorm
voortzetten. Een ander deel van de toenemende ruimtebehoefte
wordt verklaard door groei vanwege het ruimtelijk faciliteren van
de opgaven die in het teken staan van de ambities voor onze
economie en van de maatschappelijke opgaven. Deze groeibewegingen versterken elkaar en wijzen één richting uit: dat er beter en
meer ruimte voor economische activiteit nodig is dan de huidige
2,6% van het ruimtebeslag in Nederland.5 Een krachtige boodschap die al eerder in de brief over het perspectief van de
Nederlandse economie is afgegeven. Het is denkbaar dat het
ruimtebeslag voor economische activiteit in ons land een groei

6
4

CBS, Dashboard beroepsbevolking, 2023

5

Kamerbrief over perspectief op de Nederlandse economie | Kamerstuk |
Rijksoverheid.nl

5

Extrapolatie op basis van EIB/ BCI Ruimte voor economische activiteit tot
2030.Na 2030 is geëxtrapoleerd op lager scenario van 570 ha per jaar. De
verwachte ontwikkeling van ruimte voor bedrijvigheid volgt hiermee de
verwachte bevolkginsgroei zoals door het CBS geprognotiseerd voor 2050.

1.4 Een programmatische aanpak voor samenhang en
verbinding

industrie, ontwikkelruimte voor kennisclusters, inpassing van
grootschalige bedrijfsvestigingen en om goede en betaalbare
vestigingsmogelijkheden voor het mkb.

Voor de uitwerking en realisatie van de benodigde ruimte voor
economie zijn in oktober 2022 de contouren geschetst van een
programmatische aanpak.7 Binnen die aanpak worden de ruimtelijke opgaven van de verschillende typen bedrijvigheid tot 2030
vanuit nationale optiek en in hun onderlinge samenhang bezien.
Het nationale programma Ruimte voor Economie is een aanscherping en aanvulling op die eerdere contouren door uitwerkingen van
doelstellingen (hoofdstuk 2) en actielijnen (hoofdstuk 3). De sturing
en monitoring van het programma worden beschreven in hoofdstuk 4.

Realisatie van deze doelstellingen gebeurt op basis van vier
actielijnen: het opbouwen en in stand houden van een betrouwbare
en uniforme kennisbasis met als doel vraag en aanbod van ruimte
voor economie weer in balans te krijgen, het zorgen voor voldoende
ruimte voor clusters van nationaal belang, het realiseren van
toekomstbestendige bedrijventerreinen en sturen op een goede
woon-werk balans in het stedelijk gebied.
Waar we concreet met inrichtingsvraagstukken aan de slag gaan,
wordt de verbinding gelegd met andere relevante ruimtelijke
programma’s, zoals het programma ‘Mooi Nederland’ en het
nationaal milieubeleidsplan, waarin de ruimtelijke kwaliteit
centraal staat en nieuwe concepten worden ontwikkeld voor een
mooi, groen, gezond en leefbaar Nederland.

Vier doelstellingen en vier actielijnen

In de vier doelstellingen staan de verschillende typen bedrijvigheid
en hun specifieke ruimtelijke implicaties centraal. Het gaat dan om
het inrichten en faciliteren van een circulaire en CO₂-neutrale
7

Kamerbrief over contouren programma werklocaties | Kamerstuk |
Rijksoverheid.nl

6

Samenwerking nodig met veel spelers in de ruimtelijke arena’s

Regie op verbinding tussen nationale en regionale programma’s

Binnen het ruimtelijk economisch domein opereren diverse spelers
met eigen verantwoordelijkheden en bevoegdheden, en met eigen
aanpakken en instrumenten. Vooral provincies en gemeenten zijn
bepalend vanwege hun zelfstandige beslissingsbevoegdheden over
hun provinciale en gemeentelijke grondgebieden.
Voor een succesvolle uitvoering van het programma is samenwerking met provincies en gemeenten dan ook hard nodig. Deze
samenwerkingen zijn binnen dit programma al in gang gezet en
worden intensief ingevuld langs ambtelijke en bestuurlijke lijnen.

De regie op de onderlinge verbindingen tussen de nationale
ruimtelijke programma’s wordt met de nieuwe Nota Ruimte en het
programma NOVEX vormgegeven.
De gezamenlijke ‘puzzel’ over de ruimtelijke inpassing van
nationale en regionale opgaven, wordt door provincies uitgewerkt
in een ruimtelijk voorstel. Beoogd is dat Rijk en provincies
vervolgens in ruimtelijke arrangementen (uitvoerings)afspraken
maken. Deze uitvoeringsafspraken kunnen op hun beurt weer van
invloed zijn op de inhoud en koers van de lopende nationale
ruimtelijke programma’s, zo ook op dit programma. De provincies
komen voor het einde van dit jaar met hun integrale ruimtelijke
voorstel. Dat zal voor het nationaal programma Ruimte voor
Economie een belangrijk resultaat zijn om te bezien in hoeverre
inspanningen van regio en Rijk nodig zijn om naar de toekomst toe
te zorgen voor voldoende fysieke ruimte voor economie.

Maar alleen samenwerking met regionale overheden is niet genoeg.
Het samenspel met de partijen die nauw verbonden zijn aan de
fysieke ruimte, bijvoorbeeld als eigenaar of gebruiker, is minstens
zo relevant en daarom noodzakelijk. Te denken valt aan regionale
ontwikkelingsmaatschappijen, parkmanagers, campusorganisaties
en organisaties van logistieke centra en industrieclusters. Voor een
goed beeld over wat er in de praktijk gebeurt en hoe beleidsontwikkelingen worden beleefd, worden vanuit dit programma individuele
relaties met deze partijen onderhouden. Specifiek worden relaties
onderhouden met VNO-NCW, MKB-Nederland en brancheorganisaties die als verenigingen voor (sectoren van) ondernemers een
collectief geluid inbrengen in overlegtafels waar ruimte voor
bedrijvigheid gespreksonderwerp is.

Het ruimtelijke arrangement is een belangrijke bouwsteen voor de
nieuwe Nota Ruimte, die in 2024 gereed is. Met de Nota Ruimte
herneemt het Rijk regie in de ruimtelijke ordening om rechtvaardige keuzes te maken, zodat ook toekomstige generaties verzekerd
zijn van een hoge kwalitet van leven in heel Nederland. Dat vraagt
om een eerlijke verdeling, rekening houdend met toekomstige
generaties en bescherming van wat waardevol en kwetsbaar is. Voor
de korte termijn tot 2030 worden keuzes uit de verschillende
nationale programma’s samengebracht, welke op dit moment door
de provincies ruimtelijk worden vertaald. Daarnaast heeft de Nota
Ruimte een lange-termijn perspectief en worden mogelijke
richtingen voor 2050 en 2100 in beeld gebracht.

1.5 Positie tussen andere nationale ruimtelijke
programma’s
Nationale ruimtelijke programma’s op specifieke beleidsthema’s

Het programma Ruimte voor Economie is één van de Nationale
Programma’s onder de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). Het
programma is ook onderdeel van het zogenaamde ‘Startpakket
Fysieke Leefomgeving’ waarmee het Rijk de provincies heeft
gevraagd de nationale opgaven in de fysieke leefomgeving in
samenhang en met eigen provinciale en regionale opgaven uit te
werken. Er zijn nationale belangen in die geborgd moeten worden,
en zo boven de regionale schaal uitstijgen.
Het nationale belang in dit programma is waarborgen en versterken
van een aantrekkelijk ruimtelijk-economisch vestigingsklimaat
door beschikbaarheid van voldoende en kwalitatief hoogwaardige
fysieke ruimte voor economische activiteit.

Het nationaal programma Ruimte voor Economie draagt eraan bij
dat er in het ruimtelijk beleid voldoende ruimte voor economie en
de transities naar een klimaatneutrale en circulaire samenleving
wordt gewaarborgd. Dit zal nader worden uitgewerkt in de
actielijnen en worden vastgelegd in de ruimtelijke arrangementen
en de Nota Ruimte. Voor de inzichten in de Nota Ruimte over de
ruimtelijke economische ontwikkelingen richting 2050 wordt door
EZK een Ruimtelijk Economische Verkenning 2050 opgesteld, die
begin 2024 gereed is.

7

2 Doelstellingen

8

De recente brief over het perspectief op de economie benoemt vier
dominante kenmerken: die economie is innovatief, duurzaam,
heeft een sterke positie in een weerbaar Europa en laat de
Nederlandse samenleving meedoen en meeprofiteren van de brede
welvaart die wordt gecreëerd.8
De doelstellingen in het programma Ruimte voor Economie staan
in relatie tot deze dominante kenmerken. De doelstellingen van het
programma richten zich op de vier speerpunten die ik in de
contourenbrief van oktober 2022 heb geschetst: passende ruimte
voor een circulaire en CO2-neutrale industrie, ontwikkelruimte voor
kennisclusters, inpassing van grootschalige bedrijfsvestigingen en
om goede en betaalbare vestigingsmogelijkheden voor het mkb. In
de uitwerkingen wordt geredeneerd vanuit toekomstperspectieven
over met name innovatie en duurzaamheid.

faciliteiten zal op de langere termijn weliswaar in de plaats komen
van bestaande fossiele installaties, maar zorgen tot die tijd voor
extra ruimtevraag. Ook zal er meer ‘maak’-ruimte nodig zijn om de
energietransitie te kunnen realiseren. Voor de realisatie van grote
windparken op zee bijvoorbeeld is er in de nabijheid van die parken
op land ruimte nodig om deze windmolens te assembleren en te
onderhouden. Per saldo zal de verduurzaming van de maatschappij
en de industrie naar verwachting om meer ruimte vragen.
Deze ruimtelijke inpassingsvraagstukken zijn vooral geconcentreerd
in vijf geografische industrieclusters: het Noordzeekanaalgebied,
Rotterdam-Moerdijk, North Seaport District, Groningen Eemshaven
en Chemelot. Het zesde cluster vertegenwoordigt de industriële
bedrijven met soortgelijke ruimtelijke vraagstukken, maar die
geografische gezien buiten de vijf geografische clusters vallen. Deze
bedrijven, verspreid over heel Nederland, bevinden zich in sectoren
als chemie, levensmiddelen, papier, glas, keramische industrie,
afval- en recycling, ICT en metallurgische industrie.

2.1 Fysieke ruimte creëren voor slagkracht industriële
bedrijven in realisatie van klimaat- en circulaire doelen
Een sterke industriële basis is van belang voor het vernieuwingsvermogen en de veerkracht van de Nederlandse economie. De industrie
is een bron van directe en indirecte werkgelegenheid en drijvende
kracht achter R&D-investeringen.9 Daardoor is het een belangrijke
aanjager van de productiviteitsgroei die nodig is voor de borging
van brede welvaart in Nederland op lange termijn.
Tegelijkertijd heeft de industrie een belangrijke opgave bij de
verduurzaming, het verlagen van het energieverbruik en het
circulair maken van het grondstoffengebruik. Om gericht en
effectief bij te dragen aan het behalen van de klimaat-, natuur- en
circulaire doelen.

Maritieme maakindustrie
De maritieme maakindustrie levert een belangrijke bijdrage
aan de energietransitie en de economische weerbaarheid
van Nederland. Voor aanleg, onderhoud en bescherming
van de offshore windparken en elektriciteits- en waterstofnetwerken zijn specialistische (al dan niet onbemande)
schepen nodig, die in belangrijke mate nationaal ontworpen
en gebouwd moeten zijn. Daarnaast zijn bedrijven binnen
de maritieme maakindustrie in samenwerking met de
Koninklijke Marine en het Deltaprogramma belangrijk voor
respectievelijk de militaire zekerheid en de weerbaarheid
tegen wateroverlast. Maar, ondanks dit belang voor
Nederland, is de watergebonden ruimte die de maritieme
maakindustrie nodig heeft schaars of staat veelal onder
druk van andere ruimteclaims. Daarom is het wenselijk om,
de ruimte die minimaal nodig is voor (het behoud van) de
maritieme maakindustrie, in het omgevingsbeleid van
provincies en gemeenten te borgen. Voor het najaar 2023 is
een sectoragenda maritieme maakindustrie voorzien waarin
het strategische belang van de sector en het maatwerkindustriebeleid zal worden toegelicht. In samenwerking met
dit programma zullen belangrijke locaties in beeld worden
gebracht, waarbij niet alleen de ruimtebehoefte van belang
is, maar ook de contouren op het gebied van veiligheid en
gezondheid en de relatie met het water.

De overheid reguleert, stimuleert en ondersteunt de industrie om in
Nederland haar processen te verduurzamen en daarmee bij te
dragen aan de klimaatdoelstellingen en te voorkomen dat bedrijven
uit Nederland vertrekken. Eén van de middelen om dat te doen, zijn
de maatwerkafspraken in het kader van het Nationaal Programma
Verduurzaming Industrie. Hiermee kunnen de grootste industriële
CO₂-uitstoters een extra stap zetten bovenop de bestaande
verplichtingen.
Om die stappen naar CO₂-neutraliteit en circulariteit ook daadwerkelijk te kunnen zetten, heeft de industrie ruimte nodig. Te denken
valt aan aanleg van energie-infrastructuur (wind op zee, hoogspanningsleidingen, waterstofbackbone), de realisatie van nieuwe
groene installaties bij bedrijven of de vestiging van nieuwe groene
bedrijven, ruimte voor elektrolysers, etc. Een deel van deze

8

Perspectief op de Nederlandse economie: Innovatief, duurzaam, sterk en
welvarend | Rapport | Rijksoverheid.nl

9

Zie: TNO, De waarde van de Nederlandse industrie, 2023

9

2.2 Ontwikkelruimte voor kennisindustrie en kennisclusters

2.3 Afgewogen keuzes voor ruimtelijke inpassing bij
grootschalige bedrijfsvestigingen

De strategie voor investeringen van het Rijk in een innovatieve
economie moet resulteren in een versnelling van realisatie van
transities (digitaal en verduurzaming), behoud van economische
weerbaarheid en versterking van innovatieve ecosystemen. Door in
te zetten op groeimarkten, het bevorderen van het startup- en
scale-up klimaat en te investeren in deeptech lopen de transities
naar duurzaamheid en het innoveren van producten, processen en
diensten synchroon.
Voor een innovatieve economie zijn vooral hogere private R&Dinvesteringen nodig. Een speerpunt in de realisatie van die
verhoging is de verdere ontwikkeling van innovatieve ecosystemen,
waarin bedrijven, kennisinstellingen en overheden samenwerken
en investeren. De randvoorwaarden zijn gunstig; Nederland is
namelijk rijk aan innovatieve ecosystemen, waarvan een belangrijk
deel clustert in bijvoorbeeld Eindhoven, Amsterdam, RotterdamDelft-Leiden en Wageningen.

Bedrijfsvestigingen met een omvang van meer dan 5 hectare worden
gekwalificeerd als grootschalig. Het gaat dan niet alleen om
grootschalige distributiecentra, maar ook om nieuwe vestigingen
van grootschalige (circulaire) productiebedrijven, bouw- en
maakindustrie en fabrieken voor hernieuwbare energieproductie.
Grootschalige bedrijfsvestigingen hebben een essentiële functie
voor het functioneren van onze samenleving en economie. Zij
geven werk aan mensen, hebben een aandeel in het BBP en zorgen
voor welvaart. Ze maken onderdeel uit van economische waardeketens, zorgen voor bevoorrading van de supermarkten en bezorgen
onze pakketjes. Maar dat niet alleen.
Grootschalige bedrijfsvestigingen bieden ook mogelijkheden voor
de vormgeving van de energietransitie in de zin van energie-opwek
en onderlinge energie-uitwisseling.

In Amsterdam-Utrecht (zakelijke dienstverlening zoals digitale
platforms) en Eindhoven (kennis/ tech-industrie) is een sterke groei
van economie en werkgelegenheid zichtbaar, waardoor die gebieden
een aantrekkende werking hebben op hoogopgeleid talent,
nationaal en internationaal. Het absorberen van nieuw talent komt
echter in het gedrang wanneer deze gebieden ruimtelijk vastlopen.
Er zijn ook kleinere concentraties van innovatieve bedrijvigheid.
Campussen functioneren daarin doorgaans als brandpunten in
onderzoeks- en innovatie ecosystemen.10 Brandpunten met een
focus op R&D of technologie-gedreven activiteiten, waar veel
startups landen en valorisatie van onderzoek plaatsvindt. Daarnaast
zijn campussen fysieke plekken die hoogwaardige vestigingsmogelijkheden bieden voor kennisintensieve bedrijvigheid en voor (het
gezamenlijk gebruik van) onderzoeksfaciliteiten, zoals lab-, clean
room en testfaciliteiten.
De campussen in Nederland zijn verspreid over het hele land. De
fysieke uitbreiding van een campus vergt een lange planvormingsfase
en vraagt om een integrale blik op de ruimtelijke opgaven die in of in
de nabijheid van de campus spelen. Om zo de economische kracht
ook in de toekomst verder te ontplooien. Deze ontplooiingsmogelijkheden komen meer en meer onder druk te staan, aangezien er weinig
ruimte beschikbaar is op of nabij campussen voor onder andere
doorgroei van startups en scale-ups. Een aantal campussen aan de
rand van de stad loopt tegen zijn grenzen aan en moet op zoek naar
extra ruimte om het innovatie-ecosysteem verder te versterken. Ook
het gebrek aan goede infrastructurele (OV)-ontsluiting en voldoende
huisvestingsmogelijkheden voor werknemers zijn belemmerende
factoren voor de ontwikkeling van campussen.

10

In de toekomst blijven grootschalige bedrijfsvestigingen nodig voor
productie, optimalisering van goederenstromen, het voorkomen
van onnodige voertuigkilometers en voor het nabij en duurzaam
bevoorraden van mensen en bedrijven in dorpen en steden.
Deze economische en maatschappelijke functies zijn blijvend en
zeer afhankelijk van de bevolkingsgroei en bestendigen daarmee de
vraag naar fysieke ruimte. Logistieke complexen op snelweglocaties
bijvoorbeeld worden vooral met vrachtwagens bevoorraad met een
zichtbare groei van de binnenlands georiënteerde vervoersstromen.
In 2021 was ongeveer 85% van het vrachtverkeer op Nederland
gericht.11 Een factor achter deze binnenlandse groei, zijn de
pakketten die we in Nederland gezamenlijk bestellen. Tussen 2017
en 2021 is het aantal pakketten voor consumenten gegroeid van
200 mln. naar 500 mln.12 En op termijn zal het online koopgedrag

Meer inhoudelijke duiding van de bredere functie van Onderzoeks- en
innovatie- ecosystemen treft u aan in de OCW/ EZK Kabinetsstrategie
Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen , 2020 kamerstuk
33009, nr. 36

10

11

CBS, Hoeveel vracht gaat er over de Nederlandse wegen?

12

ACM, Post en Pakket Monitor 2021, 2022

2.4 Investeren in toekomstbestendige bedrijventerreinen
voor een creatief en slagvaardig mkb

van de maatschappij naar verwachting doorgroeien, onder andere
door de bevolkingsgroei. Ook circulariteit heeft een opwaarts effect
op de vraag naar logistieke ruimte, dat nodig is voor het bundelen
en scheiden van grondstofstromen en voor op- en overslag. Een
andere drijvende kracht achter toekomstige groei is de trend om
meer voorraden aan te leggen in verband met kwetsbaar gebleken
aanvoer en vanuit overwegingen van strategische autonomie.

Bedrijventerreinen zijn de ruggengraat voor het mkb

Ondernemers opereren in een samenleving waarin complexe
ontwikkelingen en maatschappelijke opgaven aan de orde van de
dag zijn. Het betekent voor hen dat ze voortdurend alert zijn om
creatief en slagvaardig op die ontwikkelingen en opgaven in te
spelen. En durf en bereidheid te tonen om te experimenteren en
nieuwe wegen in te slaan. Zo kunnen ze meester blijven over de
eigen dagelijkse bedrijfsvoering.

Naast een groeivraag spelen ook andere vraagstukken een rol in
relatie tot de logistieke functie. Zo leidt het toenemende beroep van
grote distributiebedrijven op de inzet van arbeidsmigranten tot
opgaven op het gebied van huisvesting en sociale voorzieningen.

Met die proactieve houding leveren mkb-ondernemers ook als
collectief hun bijdragen aan de dominante pijlers voor een
economie met perspectief. De optelsom van hun acties en de
interactie ertussen stimuleren de innovatiekracht en de duurzaamheid van onze economie. En juist de lokale schaal waarop mkbondernemers opereren heeft effect op het door alle mensen kunnen
meedoen en meeprofiteren van economische groei. Het mkb
moeten we koesteren, niet door betutteling of ‘pampering’ maar
door een ondernemingsklimaat te creëren en in stand te houden
waarin creativiteit, lef en vernieuwing zich volop kunnen ontplooien. In zo’n ondernemingsklimaat speelt de beschikbaarheid van
fysieke ruimte een essentiële rol.

Het kabinet heeft kaders gesteld aan de bouw van hyperscale
datacenters. Daarnaast worden de toelatingscriteria voor de
vergunningverlening strenger. Het kabinet kiest ervoor om de groei
van hyperscale datacenters te beperken tot gebieden waar relatief
veel hernieuwbare energie en ruimte beschikbaar is. 13
De toekomstige vraag naar fysieke ruimte voor grootschalige
bedrijfsvestigingen is niet direct in te willigen. Op termijn zal die
vraag niet volledig op de geplande locaties gefaciliteerd kunnen
worden. De ruimte is daar niet altijd voor beschikbaar. Er ontstaat
dan een beroep op nieuwe plekken, waarbij ruimtelijke kwaliteit en
het voorkomen van negatieve impact op de omgeving (vanwege
uiterlijke kenmerken) gewenst is.14 Deze ruimtelijke inpassingsopgave vraagt om afgewogen keuzes op basis van onderbouwde
inzichten over meervoudige ruimtebenutting, multimodale
ontsluiting langs belangrijke logistieke hubs en vervoerscorridors,
innovatietoepassing, klimaatadaptief en bereikbaarheid. Alleen met
die integrale blik en met die zorgvuldigheid in het afwegingsproces
ontstaat er grip op de aanpak van grootschalige bedrijfsvestigingen.
Gezamenlijk door rijk en medeoverheden wordt gewerkt aan een
invulling voor het realiseren van grootschalige bedrijfsvestigingen.

13

Ontwerpbesluit met en Nota van toelichting over regels voor vestiging
hyperscale datacentra

14

Kamerbrief over grip op grootschalige bedrijfsvestigingen | Kamerstuk |
Rijksoverheid.nl

Veel mkb-bedrijven zijn gevestigd op bedrijventerreinen, waarvan
Nederland er 3800 telt, verspreid over het land. Deze bedrijventerreinen bieden de mkb’er niet alleen een geschikte bedrijfsruimte
maar ook de nabijheid van met name praktisch geschoold personeel en een lokale afzetmarkt. Deze unieke combinatie van
nabijheid van locatie, arbeid en afzetmogelijkheden maakt
bedrijventerreinen tot de ruggengraat voor het mkb. Een logische
conclusie die hieruit voortvloeit, is om zuinig met deze bedrijventerreinen om te gaan. Echter, de praktijk geeft een ander beeld. Een
groot deel van de bestaande bedrijventerreinen kampt met
veroudering, waarbij de symptomen niet alleen de leeftijd van de
bedrijfsgebouwen betreffen, ook is slijtage zichtbaar op de kwaliteit
en het onderhoud van de publieke ruimte. Verder is de infrastructuur voor de ontsluiting en bereikbaarheid van het terrein vaak
ontoereikend, zijn er locatievreemde functies, is er ondermijning in
verhuurde panden en zijn ook de aanpassingen -voor zover
gedaan- vanwege klimaatverandering ontoereikend, met wateroverlast en hittestress als gevolg.

11

Toekomstbestendig door beter benutten én verduurzamen

Voor het toekomstbestendig maken van bestaande bedrijventerreinen is een forse inhaalslag nodig, waarbij de herontwikkelingsopgave wordt ingeschat tussen de 10.000 en 15.000 hectare in de
periode tot 2030 (op basis van verouderd vastgoed van voor 1980).18
Om de omvang van deze inhaalslag in het hedendaagse perspectief
te plaatsen: het totaal aantal hectare bedrijventerreinen laat juist
een dalende tendens zien: een afname van 4.600 hectare aan
binnenstedelijke bedrijventerreinen in de periode van 2016 tot
2021.19

Innovatiedistricten
De afgelopen jaren is er een nieuw type werkmilieu
ontstaan: het innovatiedistrict. Een innovatiedistrict15 is een
plek waar toonaangevende bedrijven en/of kennisinstellingen clusteren en netwerken vormen met startups, broedplaatsen en aanjagers. Een innovatiedistrict is compact,
gelegen in nabijheid van openbaar vervoer en stedelijke
voorzieningen, heeft goede ICT-voorzieningen en een hoge
mate van functiemenging, met ontmoetingsplekken aan
hoogwaardige openbare ruimten. Het zijn gebieden die
aantrekkelijk zijn voor talent en open innovatie aanmoedigen. Bij innovatiedistricten16 draait het dus om een combinatie van bouwstenen met een economisch, fysiek en
netwerk karakter. Innovatie districten zijn verwant aan
innovatie campussen maar niet gelijk. Innovatie campussen17 bezien we sterker vanuit de (open) innovatie activiteiten rond manifeste kennisdragers en innovatieve bedrijven.
Innovatiedistricten kunnen een belangrijke rol spelen in het
versterken van het innovatieve vermogen van het mkb. Een
interessante ontwikkeling en goed voorbeeld van een
integrale binnen stedelijke ontwikkeling. Het Leiden Bio
Science Park ontwikkelt zich bijvoorbeeld tot een volwaardig innovatiedistrict op het gebied van Life Sciences &
Health.

15

Gemeente Amsterdam, Strategie Innovatiedistricten Amsterdam, 2023

16

Brookings, The Rise of Innovation District, 2014

17

BCI, Inventarisatie en meerwaarde van campussen in Nederland, 2018

Beter benutten van bestaande bedrijventerreinen is dus urgent en
noodzakelijk om te voorkomen dat er onvoldoende ruimte voor
bedrijven dreigt te ontstaan. Rond 2030 bestaat het areaal aan
bedrijventerreinen namelijk voor ca. 90% uit bedrijventerreinen die
er nu zijn. Het ontwikkelen van nieuwe bedrijventerreinen vraagt
om meerdere redenen een lange adem. De dialoog erover bevindt
zich enerzijds middenin de nationale en regionale ruimtelijke
arena’s met verschillende ruimtevragers en anderzijds is de
ontwikkeling ervan ook nog eens een langdurig proces met
ontwikkeltijden van tussen de twintig en dertig jaar.
Het begrip ‘toekomstbestendig’ is breed op te vatten, het gaat niet
alleen om het beter benutten van bestaande terreinen door
bijvoorbeeld het opknappen van gebouwen of het wegnemen van

12

18

Berekening op basis van: IBIS; BAG; BCI, Kansen voor herontwikkelen
bedrijventerreinen, 2022 en Ecorys, Intensivering en verduurzaming van
werklocaties in provincie Utrecht, 2021

19

https://www.skbn.nu/event/83 / ‘Economische functie binnensteden moet
weer voorop staan’ - Stadszaken.nl

andere genoemde knelpunten. Op deze bestaande locaties liggen
ook grote kansen/mogelijkheden voor energietransitie, circulariteit, klimaatadaptatie en stikstofreductie. En liggen er kansen voor
slimme functiecombinaties en meervoudig ruimtegebruik: zo
vangen groene daken niet alleen water op, ze koelen ook de
omgeving en maken daarmee zonnepanelen efficiënter. En door
hergebruik van lokaal (rest)materiaal wordt energie bespaard en
uitstoot van CO₂ en stikstof voorkomen, bijvoorbeeld omdat er
minder vervoersbewegingen nodig zijn. Met slimme oplossingen
impact hebben op meerdere thema’s. Het is dus een ‘en-en’ verhaal:
beter benutten én verduurzamen op weg naar
toekomstbestendigheid.

Er is in steeds meer (stedelijke) regio’s een tekort aan voldoende
beschikbare en betaalbare bedrijfsruimte ontstaan – en onder druk
van andere ruimtelijke ontwikkelingen dreigen de tekorten op te
lopen. Zowel binnenstedelijke bedrijventerreinen als locaties met
watergebonden bedrijvigheid staan onder druk. Daarnaast is er in
veel regio’s ook te weinig geschikte ruimte om herontwikkeling van
bedrijventerreinen mogelijk te maken (gebrek aan ‘schuifruimte’).
Met name in steden, met als extreem voorbeeld de vier grote steden
en hun stedelijke regio’s, lopen bedrijventerreinen hierdoor tegen
de ruimtelijke grenzen aan. De fysieke ruimte voor bedrijven op
bedrijventerreinen is daar vrijwel op en bedrijventerreinen in de
stad zijn van belang voor een juiste woon-werk balans. Er is dus alle
reden toe om op deze binnenstedelijke bedrijventerreinen focus te
houden, aandacht te vragen voor het gedegen borgen van economisch programma bij functiemenging en te sturen op een goede
woon-werk balans.

Op diverse locaties lukt het private partijen om hun verantwoordelijkheden in de herontwikkelingsopgaven op te pakken en concreet
in te vullen. Er zijn ook situaties waarin de omstandigheden voor
private partijen te complex of onrendabel zijn, waardoor overheidsinterventie in de rede ligt. Kernelementen daarin zijn versnellen en
opschalen van bestaande initiatieven, gebiedsgerichte samenwerking tussen Rijk, provincies, gemeenten en private partijen en het
verkennen van andere vormen van organisatie en financiering van
onrendabele plannen voor betere benutting en verduurzaming van
bedrijventerreinen.

Voor het landelijk gebied en dorpen is er een gedifferentieerder
beeld. Ook daar zien we de ruimte voor economie, waaronder de
bedrijventerreinen, schaarser worden. Wel is daar meer fysieke
ruimte om de woningbouwbehoefte en werkbehoefte op elkaar af
te stemmen. Het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG)
brengt de opgaven op het gebied van water, natuur, stikstof en
klimaat samen en zorgt voor een gecombineerde aanpak voor een
gezond landelijk gebied. De transitie die het NPLG voor ogen heeft
zal ook de economische (traditionele) structuren van het landelijk
gebied sterk kunnen veranderen. Naast de transitie van de landbouw zelf zullen mogelijk ook nieuwe alternatieve economische
activiteiten ontwikkeld moeten waardoor de werkgelegenheids- en
inkomensbasis van het gebied zoveel mogelijk in tact blijft en
daarmee ook de brede welvaart in het landelijk gebied.

Sturen op een goede woon-werk balans

Naast dit generieke beeld zijn er ook bedrijventerreinen met een
specifieke problematiek. De binnenstedelijke bedrijventerreinen
zijn daar een voorbeeld van. Door de woningbouwopgave wordt er
door gemeenten soms voor gekozen om bedrijventerreinen te
transformeren naar nieuwe woon-werkgebieden. Vanwege de
hogere rendementen op het ontwikkelen van woningen, gaat die
transformatie gepaard met stijging van de grondprijzen waardoor
het in die gebieden niet meer mogelijk is om bedrijfsruimtes aan te
bieden tegen acceptabele huurprijzen.20 Bijkomend nadeel is dat
het steeds moeilijker wordt om aan geschikte (lager opgeleide)
arbeiders te komen. Dit heeft als gevolg dat mkb-ondernemers en
praktisch opgeleide banen uit de stad worden weggedrukt. Vaak is
ook niet voorzien in alternatieve (betaalbare) ruimte voor bedrijven
in een stad. Ook verliezen ondernemers hiermee ruimte die naar
verwachting nodig is voor het realiseren van de energie- en
ciruclaire transities in het stedelijk gebied.21

20

Platform31, De markt voor bedrijventerreinen: uitkomsten van onderzoek en
beleid, februari 2015 / De_grondmarkt_voor_woningbouwlocaties.pdf (pbl.nl)

21

Circulaire economie vraagt ruimtelijke keuzes | PBL Planbureau voor de
Leefomgeving, 2023

13

3 Wat gaan we doen?

14

Het nationaal programma Ruimte voor Economie bevat een viertal
doelstellingen. Deze doelstellingen zijn in het vorige hoofdstuk
uitgewerkt door vanuit een brede beleidscontext de stap te zetten
naar te realiseren opgaven op het fysieke domein.
Na het ‘wat moet gebeuren?’ volgt het ‘wat en hoe gaan we dat
doen?’. Daar gaat dit hoofdstuk over. Er worden vier centrale
actielijnen uitgewerkt, namelijk het opbouwen en in stand houden
van een betrouwbare en uniforme kennisbasis met als doel vraag en
aanbod van ruimte voor economie weer in balans te krijgen, het
zorgen voor voldoende fysieke ruimte voor clusters van nationaal
belang, het realiseren van toekomstbestendige bedrijventerreinen en
het sturen op een goede woon-werk balans in stedelijke gebieden.

van de verschillende ruimtevragers er uit, kwantitatief én
kwalitatief.
Naast een kennisbasis is ook een juridische basis nodig. Voor het
borgen van de belangen en de zorgvuldigheid van afwegingen. Voor
de afweging of nieuw te ontwikkelen bedrijventerreinen nodig zijn,
ligt de juridische basis in de Ladder voor duurzame verstedelijking
(hierna Ladder). De basisgedachte is zorgvuldig ruimtegebruik,
waarbij de confrontatie van geraamde ruimtevraag met het
beschikbare aanbod van ruimte inzicht geeft of er (kwalitatief ) nog
extra ruimte noodzakelijk is. De voorkeur hierin is om waar
mogelijk in te zetten op verdichting – maar naar verwachting zal
ook uitbreiding nodig zijn.
In samenwerking met provincies gaan we daarom bezien in
hoeverre de huidige Ladder duurzame verstedelijking hierop
aansluit en hoe we hiermee in het ruimtelijk beleid kunnen omgaan
in aansluiting op de toekomstige behoefte. De uiteindelijke keuzes
worden vastgelegd in bijvoorbeeld (lokale) omgevingsplannen of
(regionale) programmeringsafspraken. Dat kunnen afspraken zijn
tussen Rijk en medeoverheden of tussen decentrale overheden
onderling. Toepassing van de Ladder duurzame verstedelijking
veronderstelt dat inzichten over zowel ruimtevraag als -aanbod
beschikbaar zijn.

3.1 Ordenende keuzes om ruimte voor economie te
waarborgen
Op een beperkt oppervlak moet veel gebeuren, waarbij verschillende ruimtevragers met elkaar concurreren om een deel van dat
oppervlak. Elk met een eigen verhaal, een eigen inzet en eigen
ruimteclaim, die zonder uitzondering onderbouwd zijn en aandacht
verdienen. Maar de oppervlakte van Nederland is begrensd, de
beschikbare fysieke ruimte is schaars.
Ordenende keuzes vragen om zorgvuldigheid en een brede, integrale blik

Omdat de ruimteclaims de beschikbare ruimte overstijgen, zijn
keuzes nodig die gebaseerd zijn op integrale afwegingen en die
ordening aanbrengen in de fysieke ruimte. Deze keuzes zijn gericht
op inrichten, verdelen en combineren van ruimte aan verschillende
ruimtevragers, rekening houdend met de (toekomstige) draagkracht
van het water- en bodemsysteem en de infrastructurele en energienetwerken. De vraag die dan rijst, is hoe we de ruimtevraag naar
duurzame energieopwekking, naar woningbouw, naar cultuur, naar
natuur, naar mobiliteit, naar economische activiteit zo goed
mogelijk kunnen combineren, op welke locatie en wat dat betekent
voor een veilige en gezonde leefomgeving.
Bij het maken van ruimtelijke analyses en keuzes zijn we er ons
bewust van hoe de drie lagen van het water- en bodemsysteem, de
infrastructuur-netwerken en het ruimtegebruik op elkaar inwerken.
De eerste laag (ondergrond) bestaat uit de fysieke ondergrond, het
watersysteem en het biotisch systeem. De volgende laag (netwerken) bevat netwerken van infrastructuur met onder meer energieleidingen, wegen, spoorlijnen en waterwegen. De derde laag, tot slot,
bevat de menselijke activiteiten (occupatie) zoals wonen, werken en
recreëren en de historisch gegroeide fysieke neerslag daarvan. In het
ruimtelijk beleid maken we een goede afweging tussen de drie
lagen, waarbij water en bodem sturend zijn in wat qua ruimtelijke
ontwikkeling en ruimtegebruik mogelijk is. Maar andersom zullen
ook de bestaande stedelijke structuur en de ontwikkelopgaven in
stad en landschap elkaar en de keuzes ten aanzien van het water­
systeem en de infrastructuurnetwerken blijven beïnvloeden.
Om die ordenende keuzes zorgvuldig te maken, moet de kennis­
basis op orde zijn. Ook op het gebied van ruimtelijke economie:
hoe ziet de huidige en de toekomstige ruimtevraag en het -aanbod

Bronnen met generieke kennis

Voor de uitvoering van dit programma is kennis nodig over de
ruimtelijke impact van demografische en macro-economische
ontwikkelingen en van de grote transities op ruimtelijke economie.
Op basis van publiek beschikbare data en kaartmateriaal van
onderzoeks-en adviesorganisaties als CBS, CPB, PBL, SCP, Kadaster
en RLI weten we al veel en ligt er een stevig kennisfundament onder
het programma.
Dat fundament wordt ook periodiek verstevigd door resultaten uit
verschillende onderzoeken. Zo heeft het EIB vorig jaar een actualisa15

tie en regionalisatie van bedrijfstakramingen uitgevoerd. Hierin zijn
voor achttien bedrijfstakken op basis van eenzelfde systematiek de
structurele ontwikkelingen van de toegevoegde waarde en de
werkgelegenheid voor de periode 2020-2032 in beeld gebracht, op
nationaal niveau én voor de veertig afzonderlijke COROP-gebieden.
Begin 2024 zal het WLO een actualisatie uitbrengen van de toekomstverkenning Welvaart en Leefomgeving (WLO) uit 2015.
Daarmee komen omgevingsscenario’s beschikbaar die gebruikt
kunnen worden voor ex-ante beoordeling en doorrekening van
beleidsmaatregelen, onder andere op het terrein van regionale
ontwikkelingen, economie en verstedelijking.

Onlangs heeft het college van Rijksadviseurs zestien adviezen
gestuurd met ruimtelijke impact naar de toekomst. Ook omdat
ruimtelijke keuzes met elkaar verknoopt zijn. Het college adviseert
om ruimte te scheppen voor de circulaire economie, om de
betekenis van de logistieke functie te herijken en om ruimtelijke
innovaties toe te passen, zoals meervoudig ruimtegebruik.22
Een aandachtspunt is de koppeling van de beschikbare datasets en
ander informatiemateriaal. Door versnippering is de onderlinge
aansluiting en vergelijkbaarheid nu nog te beperkt. Om die
aansluiting en vergelijkbaarheid te verbeteren, wordt vanuit het
programma het gesprek gestart met de relevante onderzoeks-en
adviesorganisaties.

Het RLI werkt aan een advies over het versnellen van de verduurzaming van bedrijventerreinen en wat dit betekent voor de rollen,
verantwoordelijkheden en instrumenten van de rijksoverheid,
decentrale overheden, marktpartijen en de samenleving. Naar
verwachting komt dit advies in oktober 2023 beschikbaar.

22

16

Zestien adviezen voor een waardevolle leefomgeving | Nieuwsbericht |
College van Rijksadviseurs

ruimte voor aansluitingen op hoogspanningsstations e.d.). Zo
ontstaat er een optelsom van energieprojecten in deze industrieclusters met een bijbehorende ruimtelijke impact.
In het PEH zijn per industriecluster kaarten opgenomen, die
zichtbaar maken dat de ruimtevraag kan oplopen tot honderden
hectares.24

Specifieke kennis op de actielijnen van het programma

Inhoudelijke verdieping van de actielijnen in dit programma vraagt
om aanvullende beleidsinformatie of -data. Hiertoe zijn diverse
onderzoeken uitgezet, waarvan enkele inmiddels beschikbaar.
Hiervoor werken we samen met kennisorganisaties als SKBN, Clok,
Platform31 en hogescholen en universiteiten.
Op het kennisniveau over de impact van circulaire economie op de
fysieke ruimte zijn nog weinig harde feiten en data bekend. Wat we
weten, is dat in de transitieperiode naar meer circulariteit er locaties
voor lineaire en circulaire systemen naast elkaar nodig zijn. Ook
weten we dat er ruimtelijk gezien een aanpak van continue
verschuiving nodig is om sanering en verbouwing mogelijk te
maken. En om bedrijven te kunnen clusteren in een circulair
ecosysteem, waarin voorzieningen gedeeld worden en elkaars
reststromen worden gebruikt.

Met periodieke inventarisaties is door Buck Consultants
International inzicht ontwikkeld over de omvang en locaties van
diverse campussen in Nederland. In die inventarisaties zijn campussen afgebakend tot fysieke concentraties van innovatieve bedrijven,
kennisinstellingen en voorzieningen die in elkaar nabijheid
opereren en zich in een actief open innovatiesysteem kunnen
ontwikkelen onder regie van substantiële manifeste kennisdragers.
De laatste inventarisatie dateert van 2018 en behoeft een geactualiseerd beeld, dat eind 2023 beschikbaar komt. Van de grotere
campussen worden daarna de ruimtelijke opgaven in beeld
gebracht op basis van aspecten als de fysieke doorontwikkelingsmogelijkheden, betaalbaarheid van ruimte voor jonge innovatieve
bedrijven en de ontsluiting van de campuslocatie.

Vaak wordt gedacht dat circulaire economie ruimtebesparend zal
zijn, maar het PBL stelt in de Ruimtelijke Verkenning 2023 vast dat
in elk van de vier scenario’s in deze verkenning meer ruimte nodig is
voor een duurzame en circulaire economie.23 Ook in de overgangsfase van de lineaire naar een circulaire economie zal tijdelijk extra
ruimte nodig zijn. Om de transitie succesvol te realiseren én om de
ruimtelijke kwaliteit te waarborgen is een proactief ruimtelijk
beleid nodig. Voor de verdere kennisopbouw over de ruimtevraag
lopen diverse onderzoekstrajecten (kennismontage Circulaire
Economie en Ruimte van de ministeries IenW en BZK (gereed
november 2023), een policy paper van het PBL over de ruimtelijke
implicaties van een circulaire economie rondom woonomgeving,
bedrijventerreinen en haven- en industriegebieden (gereed
september 2023); een verdiepende studie van het PBL over het
toekomstige ruimtebeslag van circulaire economie).

Voor de ruimtevraag naar bedrijventerreinen wordt ten slotte vooral
samen opgetrokken met provincies. Er is inzicht in het aanbod aan
bedrijventerreinen per provincie (de plancapaciteit). De vraag naar
bedrijventerreinen en de vraag per provincie is een prognose (tot
2030). Op basis van deze onderzoeken is er goed zicht op de
ruimtebehoefte tot 2030. Deze inzichten zijn relevant voor de
uitvoering van dit programma maar ook breder. Ze zijn bijvoorbeeld
al onderdeel van de gezamenlijke puzzel over de samenhang tussen
de nationale en regionale programmering, onder regie van het
Ministerie van BZK, waarvan de resultaten door het Rijk en de
provincies worden vastgelegd in een ‘ruimtelijk arrangement’.

Voor meer inzicht in de toekomstige ruimtevraag van de industriële
clusters voert TNO op dit moment een onderzoek uit. We weten dat
de energieopgaven in deze clusters een grote impact hebben op het
ruimtegebruik. Deels staat de ruimtevraag in relatie tot Rijksbeleid
en deels komt die voort uit marktvraag, zoals nieuwe groene
installaties bij bestaande bedrijven of vestiging van groene
bedrijven. TNO brengt in kaart welke ruimte nodig is om de
ruimtevraag van Rijk en marktpartijen in onderlinge samenhang te
kunnen accommoderen.

3.2 Tempo maken met ruimtelijke inpassing voor clusters
van nationaal belang
Voor de ruimtevraag van clusters van nationaal belang is onderscheid gemaakt in drie soorten clusters: industriële clusters,
campussen en grootschalige bedrijfsvestigingen. Dat onderscheid is
niet toevallig. Elke van deze clusters heeft karakteristieke kenmerken, die zorgen voor differentiatie in te realiseren opgaven en
beleidsbijdragen. Industriële clusters zijn met name energie-intensief en staan dicht bij opgaven en bijdragen aan verduurzaming,
energietransitie en circulaire economie. Campussen zijn R&Dintensief en daarmee nauw verbonden aan opgaven en bijdragen
aan kennisontwikkeling, valorisatie en innovatiestimulering. Het
unieke kenmerk van grootschalige bedrijfsvestigingen is de grootte
ervan. Dit type bedrijfsvestigingen bedient meerdere economische
sectoren, waardoor meerdere beleidsdoelstellingen aan de orde
zijn. Gelet op het economisch belang moeten we voorkomen

In het zeer recent (juli 2023) gepubliceerde Ontwerp Programma
Energiehoofdstructuur (PEH) is nader ingezoomd op de industrieclusters, waarvan we weten dat daarin de vraag naar energie hoog is
en geconcentreerd op één plek. Voor een belangrijk deel wordt die
energie opgewekt met wind op zee. De aanlanding van wind op zee
vraagt ruimte voor elektriciteitskabels en bijvoorbeeld converterstations. Door de grote fluctuaties van de energieproductie, is er naar
verwachting ook flexibiliteit nodig in de vorm van elektrolysers,
batterijen en grootschalig regelbaar vermogen (met bijbehorende

24
23

Vier scenario’s voor de inrichting van Nederland in 2050 | PBL Planbureau
voor de Leefomgeving

17

Deze kaarten zijn opgesteld op basis van de informatie uit de Integrale
Effectenanalyse door Pondera en CE Delft, bijlage XIa Beoordeling M&R
(robuuste) ontwikkelingen.

besluiten over vestiging van grootschalige bedrijven primair op de
uiterlijke kenmerken te beoordelen. De ruimtelijke inpassing kan
wel zorgvuldiger en beter. In samenwerking met het programma
Mooi Nederland zorgen we ervoor dat we de ruimte in Nederland zo
goed en mooi mogelijk benutten.25

lige energieproductie en grootschalige batterijen, waterstofopslag,
elektrolyse en regelbaar vermogen. Het ontwerp programma
besteedt ook specifieke aandacht aan de industrieclusters. Vanuit
een algemeen beeld dat het energiesysteem in heel Nederland meer
ruimte zal vragen, maar dat in bepaalde gebieden de vraag groter zal
zijn. En dat die grotere energievraag in het bijzonder zal gelden voor
de industrieclusters die voor grote verduurzamingsopgaven staan
maar ook te maken hebben met ruimtedruk in de omgeving vanuit
andere opgaven zoals verstedelijking of landbouw.

Drie nationale programma’s bepalend voor ruimtelijke inpassing
industriële clusters

De ruimtelijke inpassingsvraagstukken in de industriële clusters
staan in relatie tot een gerichte en effectieve bijdragen van de
industriële bedrijven aan het behalen van de klimaat-, natuur- en
circulaire doelen. Enkele mogelijke bijdragen aan die doelen zijn in
het vorige hoofdstuk verwoord. Met het programma Ruimte voor
Economie zorgen we ervoor dat het belang van deze inpassingsvraagstukken nadrukkelijk in beeld is bij programma’s die op de
ontwikkeling van industriële clusters zijn gericht of waarin deze
clusters nadrukkelijk in beeld zijn. Dat zijn er drie: het Nationaal
Programma Verduurzaming Industrie (NPVI), het NOVEXprogramma en het Programma Energiehoofdstructuur (PEH).

Door te zorgen voor robuuste, vergelijkbare en actuele beleidsinformatie leveren we met het programma Ruimte voor Economie
onderbouwde, inhoudelijke bijdragen aan het NPVI, de NOVEX en
het PEH over de ruimtelijke inpassingsvraagstukken van de
industriële clusters. De resultaten van de eerder genoemde
TNO-studie, die eind 2023 gereed is, zijn daar een voorbeeld van.
Ruimtelijk programmeren voor de kennisindustrie in Nederland

De (hightech) kennisregio’s kunnen floreren als de functies voor
wonen op orde zijn, werknemers in een groene, gezonde en klimaat
adaptieve omgeving kunnen werken, de bereikbaarheid goed is,
talent beschikbaar is en voldoende fysieke ruimte voor bedrijven
om zich te vestigen en uit te breiden.
De huidige praktijk is dat de kennisregio’s zich niet in deze situatie
bevinden. Er zijn knelpunten, vaak meerdere met een op elkaar
versterkend negatief effect voor de ontwikkeling van deze regio’s.
Gemeenschappelijke delers zijn een toenemend tekort aan jong
talent en beperkte investeringsmogelijkheden door netcongestie en
stikstofopgaven. In Brainport-Eindhoven, Amsterdam, Utrecht en
Zuid-Holland neemt door de verdichting in de omgeving ook de
beschikbaarheid van fysieke ruimte voor innovatieve bedrijven af. Het
noopt bedrijven in deze kennisregio’s om afwegingen te maken voor
vestiging in het buitenland, wat in scherp contrast staat met een
gewenst beeld dat bijvoorbeeld de scale-up van een fabriek ook
daadwerkelijk in Nederland gebouwd kan worden. Met het programma Ruimte voor Economie nemen we initiatief om onder de noemer
van ‘ruimtelijk programmeren’ op bestaande bedrijventerreinen te
verkennen welke ruimtelijke mogelijkheden er voor de high tech
maakindustrie zijn in andere regio’s, zoals Zuidelijk Flevoland
(Almere-Lelystad), de Regio Zwolle, Noord-Limburg, etc. om de
ruimtebehoeften van zowel de Brainportregio, de Metropoolregio’s
Amsterdam en Rotterdam-Den Haag als van de innovatieve ecosystemen in de andere regio’s te verbinden en te faciliteren.

Het onderliggend beleidsmotief van het NPVI is dat de producten
uit de industrie nu en in de toekomst hard nodig zijn, maar de
productie drastisch anders moet worden ingericht, namelijk
duurzaam, circulair en minder belastend voor de leefomgeving.
Het NPVI versterkt de regie op de verduurzaming van de industrie
met als doel om daarin een versnelling te realiseren. Door op basis
van een uitvoeringsprogramma toe te werken naar gezamenlijk
door overheid, publieke en private partijen te nemen besluiten en
te boeken resultaten in de verduurzaming in de komende tien jaar.
De recent gepubliceerde Routekaart voor het NPVI benoemt
onderdelen waarop die besluiten nodig zijn, zoals clusters, markt,
infrastructuur en opslag, vraag en toepassing, productie en import.
De oriëntatie van het NPVI is niet ruimtelijk aangevlogen, maar de
routekaart benoemt wel de fysieke ruimtelijke inpassing als een te
realiseren randvoorwaarde inclusief reservering van grond voor de
benodigde locaties voor en na 2030. Daarnaast benadrukt de
routekaart het belang van de nauwe samenwerking en de samenhang met ruimtelijke ordeningstrajecten, met name de NOVEX.
NOVEX is een tweede relevant programma. In tegenstelling tot het
NPVI heeft dit nationale programma wél een ruimtelijke oriëntatie.
In de NOVEX zijn 16 gebieden benoemd waar ruimtelijke inpassingsvraagstukken via de weg van gebiedsprocessen worden ingevuld.
De vijf industrieclusters zijn daar onderdeel van, waarbij hun
ruimtevraag wordt afgestemd met die van andere ruimtevragers.

Ruimtelijke koers voor grootschalige bedrijfsvestigingen onder regie
van dit programma

Ook het derde nationale programma, het Ontwerp Programma
Energiehoofdstructuur (PEH), is ruimtelijk georiënteerd. Dit ontwerp programma omvat alle onderdelen van het energiesysteem die
ruimtelijk gezien van nationaal belang zijn voor een klimaatneutraal energiesysteem. Het gaat dan over hoogspanningsverbindingen, buisleidingen van nationaal belang, locaties voor grootscha25

Bij de grootschalige bedrijfsvestigingen werken we vanuit dit
programma in samenspraak met provincies en met de ministeries
van BZK en IenW aan een gezamenlijke landelijke beleidslijn over
hoe daarop grip te krijgen. De eerste gedachten daarbij zijn dit
voorjaar in contouren vastgelegd. In de eerst contouren zijn het
doel, de scope en de uitgangspunten bestuurlijk vastgesteld. Er is
sprake van een tweeledige doelstelling. Allereerst willen we
realisatie van een duurzaam en economisch vestigingsbeleid voor
grote bedrijfsvestigingen dat bijdraagt aan de economische en

Kamerbrief over voortgang landelijke beleidslijn Grip op grootschalige
bedrijfsvestigingen | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

18

ruimtelijke kwaliteit en rekening houdt met mobiliteitseffecten.
Ten tweede willen we zorgen voor zorgvuldig ruimtegebruik, het
behoud van openheid van het landschap en een veilige en gezonde
leefomgeving en kwalitatief en kwantitatief voldoende, multimodaal ontsloten bedrijventerreinen.

Vanuit kennisopbouw komen tot een beleidsaanpak voor campussen

Met het programma Ruimte voor Economie voeren we regie op de
ruimtelijke vraagstukken voor campussen. De inzet is gericht op het
in samenspraak met andere departementen, provincies, gemeenten
en campusorganisaties ontwikkelen van een beleidsaanpak voor het
faciliteren van de ruimtelijke opgaven van dit type kennisclusters.
In die aanpak is specifiek aandacht voor de fysieke mogelijkheden
voor doorgroei van startups en scale-ups, goede infrastructurele
(OV)-ontsluiting en voldoende huisvestingsmogelijkheden voor
werknemers.

Momenteel werken de provincies aan uitvoeringsafspraken met
daarin concretisering van de wijze van samenwerking boven
provinciaal, tussen Rijk en provincies, tussen gemeenten en
provincie en het betrekken van bedrijfsleven met daarbij passend
ruimtelijk instrumentarium. De provincies nemen als bevoegd
gezag het voortouw in de uitwerking van deze interprovinciale en
interbestuurlijke samenwerking. De bestuurlijke afspraken daarover
worden vastgesteld in een bestuurlijk overleg GRIP. Het monitoren
van de afspraken en of dat de toekomstige beleidslijn effect sorteert
wordt in samenwerking met provincies en als onderdeel van dit
programma uitgevoerd.

We werken in een aantal stappen naar deze beleidsaanpak toe.
De eerste stappen zijn gericht op kennisopbouw over campussen,
zoals over het aantal campussen en hun locaties, de omvang ervan
en het type activiteiten maar ook kennis over de ruimtelijke
opgaven van vooral de grotere campussen. Elementen waarop
wordt ingezoomd zijn onder meer de fysieke doorontwikkelingsmogelijkheden, betaalbaarheid van ruimte voor jonge innovatieve
bedrijven en de ontsluiting van de campuslocatie.
De beschikbare kennis wordt ingebracht in een projectgroep
‘campussen’ met deelnemers vanuit Rijk, regionale overheden,
bedrijfsleven en campusorganisaties. Deze projectgroep die direct
gelieerd is aan dit programma zal voorstellen ontwikkelen voor de
beleidsaanpak, die medio 2024 beschikbaar is.

Of de te verwachten vraag naar grootschalige bedrijfsvestigingen kan
worden gefaciliteerd met het nog aanwezige aanbod zal duidelijk
worden als de provinciale voorstellen zijn ingediend. Hierin staan
eventuele zoekgebieden opgenomen, die verder uitgewerkt kunnen
worden tot locaties ten behoeve van grootschalige bedrijfsvestigingen. We stemmen de provinciale voorstellen af met de Ruimtelijk
Economische Verkenning, zodat ook de nationale opgaven met een
economisch-ruimtelijk perspectief geborgd worden. In de provinciale
arrangementen kan hier verdere invulling aan gegeven worden.
19

3.3 Meerdere wegen naar toekomstbestendige
bedrijventerreinen

Beter benutten door herontwikkeling op basis van reguleren en
stimuleren

In het spoor van beter benutten zetten we met name in op herontwikkeling als ingreep in de fysieke ruimte. Dit vraagt om investeringen in bijvoorbeeld revitalisering van panden, renovatie van gevels,
versterking van dakconstructies, sloop of nieuwbouw, andere
inrichtingsconcepten en het verleggen van infrastructuur. Met deze
activiteiten worden meerdere doelstellingen bediend. Ten eerste
leiden ze tot optimale benutting van bestaande bedrijventerreinen,
zodat de ruimte voor bedrijven van nu en in de toekomst zo goed
mogelijk wordt ingevuld. Ten tweede zorgen ze voor intensivering
van het ruimtegebruik, omdat door het vrijspelen van ruimte andere
ruimtevraag kan worden gefaciliteerd, bijvoorbeeld voor vernieuwde
energie-infrastructuur. Ten derde geven ze een kwaliteitsimpuls aan
het bedrijventerrein door het vizier te houden op het vitaal houden
van het terrein en op het op orde krijgen en houden van de basis.

Binnen de ruimtelijke ordening is zorgvuldig ruimtegebruik het
uitgangspunt. Cijfers wijzen erop dat dat zeker voor de huidige
bedrijventerreinen geldt. Ze vormen namelijk 90% van het areaal
dat in 2030 aan bedrijventerreinen nodig is. Bovendien liggen deze
bedrijventerreinen veelal op goed ontsloten locaties in het bestaand
stedelijk gebied. Ook liggen ze in de nabijheid van de beschikbare
arbeidsmarkt en de afzetmarkt. Alle reden dus om met die bestaande bedrijventerreinen niet alleen zorgvuldig maar ook strategisch
om te gaan. En in het verlengde hiervan, ook alle reden om ze
toekomstbestendig te maken door ze optimaal door te ontwikkelen
en te herstructureren vanuit een fossielvrij en circulair perspectief.
We richten ons op twee sporen die bijdragen aan toekomstbestendige bedrijventerreinen: beter benutten en verduurzamen.
De route naar toekomstbestendigheid is overigens niet alleen een
weg die de overheid alleen moet bewandelen. Ondernemers
hebben hierin eigen verantwoordelijkheden, die vaak ook al
worden ingevuld. Wel kan de overheid ondernemers bewegen tot
een gezamenlijke aanpak om de werkomgeving te verbeteren en het
bedrijventerrein van levensverlenging te verzekeren.

Bij herontwikkeling gaat het vooral om de bedrijventerreinen die
zich bevinden in de fase van veroudering, ontwikkeld zijn vanaf de
jaren 60 tot en met de jaren 80. Hierbij past wel een nuancering,
want ouderdom bepaalt niet met zekerheid de mate van neergang.
Als er door de jaren heen is geïnvesteerd in panden op het bedrijventerrein is er niet per se aanleiding om tot herontwikkeling over
te gaan. Herontwikkeling is ook niet nodig als de panden en
omgeving goed passen bij het ondernemerschap. De mate van
ouderdom is dan ook beter te beschouwen als signalerend.

20

Essentiële elementen in het handelingsperspectief van de overheid
in het spoor van beter benutten zijn reguleren en stimuleren.
In het kader van reguleren beschikken zowel het Rijk als de provincies over instructieregels of omgevingswaarden als mogelijk
instrument van regelgeving onder de Omgevingswet. Het Rijk kan
instructieregels stellen over onder andere omgevingsplannen en
omgevingsverordeningen. Maar niet zomaar, er moet sprake zijn
van een nationaal belang dat niet op een doelmatige of doeltreffende wijze door decentrale overheden kan worden behartigd, of
van de uitvoering van een internationaalrechtelijke verplichting.
Ook provincies kunnen vanuit hun (wettelijke) taken en bovenregionale belangen instructieregels opstellen. De komst van de
Omgevingswet en bijbehorende instrumenten biedt de mogelijkheid voor dialoog en afweging over wat vast te leggen in regelgeving
(en wat niet) en op welke schaal: landelijk, provinciaal of lokaal.
Marktpartijen spreken vaak de voorkeur uit voor landelijke
uniformiteit. Vergelijkbare regels geven namelijk een gelijk
speelveld. Als belangrijk uitgangspunt van de Omgevingswet geldt
echter ook dat ruimte wordt geboden voor lokaal maatwerk en
gebiedseigen ontwikkelingen; de integrale zorg van de overheid
voor de fysieke leefomgeving ligt in eerste instantie bij gemeenten
en vervolgens bij provincies en het Rijk. Dit is het
subsidiariteitsbeginsel.

De huidige praktijkervaringen van regionale herontwikkelingsmaatschappijen in Den Bosch, Rijswijk/Den Haag, Drechtsteden en in de
provincies Overijssel en Utrecht duiden op kansrijke afstemmingsresultaten, maar de omvang tot dusver is bescheiden. Opschaling is
nodig onder meer om te kunnen komen tot robuuste onderbouwing
van de juist mix van éénmalige bijdragen en langjarige leningen.
Ten slotte kan het Rijk stimulerend bijdragen aan ontwikkelingen
door het geven van duidelijkheid. Door als overheden gezamenlijk
(Rijk, provincie, gemeente) klare taal te spreken kan risicomijdend
gedrag van partijen worden omgebogen naar een innovatieve
houding. De toekomst van een bedrijventerrein is vaak omgeven
met onzekerheid waardoor private partijen niet instappen om
geplande investeringen te realiseren. De onzekerheid kan worden
verminderd of zelfs helemaal weggenomen door duidelijkheid te
geven dat een bedrijventerrein als bedrijventerrein bestemd blijft.

Voorbeeld: Zuid-Holland wijst bedrijventerreinen aan die
behouden worden
Bij de herziening van haar omgevingsbeleid heeft de provincie
Zuid-Holland opgenomen dat er een minimale milieucategorie komt: een ondergrens voor milieucategorie op een hoge
milieucategorie bedrijventerrein; en dat bedrijventerreinen
worden aangewezen die nooit getransformeerd zullen worden
naar woningbouw. Tevens is het instrument functiemenging
(bijv. wonen/werken) hieraan toegevoegd. Deze instrumenten
dragen bij aan een optimale en duurzame benutting van de
schaarse ruimte in Zuid-Holland.
Het doel van het aanwijzen van de categorie ‘niet te transformeren bedrijventerrein’ is voldoende ruimte voor werkgelegenheid op strategische plekken te behouden en investeringszekerheid voor het bedrijfsleven te garanderen.
Bedrijventerreinen met de aanduiding ‘niet te transformeren
bedrijventerrein’ mogen voor onbepaalde tijd niet getransformeerd worden. Indien, bijvoorbeeld door gewijzigde
(markt)inzichten, een dwingende noodzaak tot aanpassing
hiervan aangetoond kan worden, kan een als zodanig
aangeduid bedrijventerrein weer in aanmerking komen voor
transformatie. Indien de provincie besluit om transformatie
weer mogelijk te maken door het schrappen van de aanduiding in de Omgevingsverordening, wordt een overgangstermijn van tien jaar voor bestaande bedrijven opgenomen. Het
doel van het toepassen van een minimale milieucategorie is
het bevorderen van slim ruimtegebruik en de juiste functie op
de juiste plek op bedrijventerreinen.

Onze inzet is dat op basis van de Omgevingswet voorwaarden aan de
herontwikkeling van bedrijventerreinen gesteld kunnen worden,
die betere benutting ervan stimuleren, zo nodig met inzet van
regelgeving op het passende schaalniveau. Te denken valt aan
sturen op behoud van voldoende geschikte en betaalbare bedrijfsruimte, een goede woon-werk balans, bescherming van terreinen
met hogere milieucontouren voor circulariteit, aanpassing van de
huidige milieucategorisering aan de veranderende economie,
behoud van watergebonden bedrijvigheid en het ontwikkelen van
regels voor kwaliteitseisen omtrent groen, water en energie. Die
kwaliteitseisen fungeren dan als kaders waarbinnen private partijen
moeten opereren. Vanuit het programma worden deze noties,
onderbouwd met feiten en cijfers, ingebracht in de ambtelijke en
bestuurlijke gesprekstafels over de regelgevingsaspecten van de
Omgevingswet.
Mogelijke acties van het Rijk bij het stimuleren zijn om bij te dragen
aan kennisontwikkeling, om decentrale overheden te helpen met
het opbouwen van organisatiekracht of met juridisch advies, en om
goede voorbeelden uit te dragen. Daarnaast is stimulering mogelijk
door introductie van nieuw instrumentarium. Zo hebben we het
initiatief genomen om op basis van pilots een verkenning te starten
naar de meerwaarde van een regionaal vestigingsfonds voor
financiering van herontwikkeling van complexe projecten. De
pilots, verderop in de tekst nader toegelicht, worden in samenspraak met provincies, gemeenten en de vastgoedsector uitgevoerd.

21

De energietransitie bevindt zit in een stroomversnelling, de vraag
naar duurzame elektriciteit heeft een enorme vlucht genomen.
Ondanks de forse investeringen van de netbeheerders in het
elektriciteitsnet, wordt het tempo van de transitie niet bij gehouden
en loopt het elektriciteitsnet tegen zijn grenzen aan.De beschikbaarheid van energie staat dus onder druk en de benodigde
hernieuwbare energie is niet zomaar voorhanden. Op verschillende
plekken in Nederland is er netcongestie, onvoldoende capaciteit op
het elektriciteitsnet.

Verduurzamen met focus op circulariteit, energietransitie en
vergroening

De drijvende kracht achter de doelstellingen en acties in het spoor
verduurzamen van bedrijventerreinen is de bijdrage aan natuur- klimaat- en circulaire doelen. Net als in het spoor beter benutten
worden met de acties in dit spoor meerdere doelstellingen bediend.
Ten eerste worden de bedrijven en de bedrijfsomgeving voorbereid
op de circulaire economie. Ten tweede wordt bijgedragen aan de
energietransitie door panden beter te isoleren en daken te benutten
voor energie-opwek, bij voorkeur collectief. Ten derde wordt
vergroening gestimuleerd en daarmee het klimaat adaptief
vermogen versterkt.
Ook in dit spoor zijn reguleren en stimuleren geschikte elementen
in het handelingsrepertoire van de overheid. Maar voor realisatie
van de doelstellingen op transities naar circulariteit, duurzame
energie en vergroening zijn ook andere inzetten nodig vanuit de
insteek van verleiden, experimenteren en faciliteren.

Het Landelijke Actieprogramma Netcongestie (LAN) werkt aan
oplossingen voor de netcongestie. Energy hubs zijn hierin een
belangrijk instrument. In deze hubs wordt door meerdere partijen
op lokale schaal de energie-opwek, -opslag, -conversie en -verbruik
op elkaar afgestemd, zodat er meer gedaan kan worden met
dezelfde capaciteit. Bedrijventerreinen bieden kansen voor deze
energiehubs blijkt nadrukkelijk uit een extern onderzoek (oktober
2022) in opdracht van provincies Gelderland en Overijssel en
Oost-NL. De resultaten daarvan wijzen uit dat in Oost-Nederland
ongeveer 50 bedrijventerreinen zich lenen voor een Energy
hub-aanpak, waarmee naar verwachting € 330 mln. aan netuitbreiding kan worden bespaard. Ten behoeve van het oplossen van de
netcongestieproblematiek wordt ingezet op een versnelling van de
energy hubs op bedrijventerreinen. Deze versnelling wordt
gefaciliteerd door binnen de kaders van het LAN een stimuleringsprogramma energie hubs op te zetten. Vanuit dit programma
Ruimte voor Economie ondersteunen we het stimuleringsprogramma door het bijeenbrengen en organiseren van het ondernemerscollectief en het signaleren en adresseren van de ruimtelijke
implicaties die daarbij ter sprake komen.

De circulaire transitie vergt veel van de samenleving. Het betekent
omschakeling van bedrijven, hun processen en bedrijfsvoering,
omschakeling van consumentengedrag, ontwikkeling van nieuwe
technologieën voor betaalbare circulaire productie (bijvoorbeeld
biobased bouwen), aanpassing van wetgeving. De transitie brengt
andere en nieuwe (hernieuwbare) grondstoffenstromen met zich
mee en zal tot verschuivingen in ketens leiden. Er ontstaan
circulaire hubs, plekken of bedrijven waar het bruist van circulaire
innovatie en waar mensen geïnspireerd raken hoe de circulaire
economie eruitziet. En in aanraking kunnen komen met circulaire
producten of diensten. Circulaire hubs zorgen voor versnelling,
brengen initiatieven bij elkaar om kennis en kunde uit te wisselen
of bouwen een regionaal netwerk. Circulaire hubs zijn meer dan
een fysieke plek, het is een beweging.
De circulaire transitie dreigt vast te lopen als we voor de toekomst
niet tijdig ruimte voor circulaire bedrijvigheid reserveren.
Circulariteit vraagt om ruimte met een hoge milieucategorie, die
juist schaars is. Ruimte voor recycling en hergebruik, voor herverwerking, goede multimodale ontsluiting en voor logistiek. Logistiek
voor bundelen en scheiden van grondstofstromen en de benodigde
op- en overslag. Op bedrijventerreinen komen deze logistieke
ruimtebehoeften gestapeld bij elkaar en worden de fysieke
knelpunten als eerste zichtbaar.

Ook met activiteiten in het teken van vergroening hebben bedrijventerreinen potentie om een bijdrage aan de verduurzaming van
bedrijventerreinen te leveren. Hiervoor wordt de verbinding gelegd
met het programma Mooi Nederland, de programmatische aanpak
groen in en om de stad en de Agenda Natuurinclusief (https://
agendanatuurinclusief.nl/).26 Klimaatverandering leidt tot grotere
kans op weersextremen met verschijningsvormen als zware
regenbuien, langdurige droogte, storm en hitte. Omdat bedrijventerreinen vaak ‘hitte-eilanden’ zijn op de kaarten van klimaateffecten krijgen deze terreinen meer dan gemiddeld te maken met de
negatieve effecten van de weersextremen. Met zichtbare schades en
overlast aan pand en perceel, en in het productieproces.
Met klimaatmaatregelen zijn deze negatieve effecten te verminderen. Voorbeelden van maatregelen zijn waterberging, het aanleggen
van wadi’s, meer infiltratie en meer groenvoorziening. En groen op
het dak, tegen de gevel of op het perceel zorgt voor verkoeling van
bedrijfspanden. Deze maatregelen verbeteren de fysieke werkomgeving en de biodiversiteit en maken de werkomgeving
aantrekkelijker.

Eerder is opgemerkt dat er diverse onderzoeken lopen die ons meer
inzicht zullen bieden in de impact van circulaire economie op de
fysieke ruimte. Op basis van die onderzoeken zullen we onze inzet
op het realiseren van voldoende fysieke ruimte op bedrijventerreinen voor de circulaire transitie verder bepalen. Het creëren van
experimenteerruimte voor circulaire hubs kan daar een onderdeel
van zijn.

26

22

https://www.rli.nl/sites/default/files/advies_natuurinclusief_nederland_def.
pdf

en coördinatieproblemen in de hele keten van verduurzaming
sneller te identificeren en op te lossen. Op basis van de ervaringen
en lessen uit de pilots nut en noodzaak te bezien van de eventuele
inrichting van een regionaal vestigingsfonds voor andere vormen
van organisatie en financiering van herontwikkeling en verduurzaming van bedrijventerreinen. In de pilots staan twee aspecten
centraal: de maatschappelijke kosten en baten van herontwikkeling
en het versnellen van verduurzamingsprojecten en het daarbij
passende financieringsinstrument (subsidies, een fonds of allebei).

Boekje Groene gezonde bedrijventerreinen
Stichting Steenbreek en provincie Zuid-Holland trekken
samen op om bedrijventerreinen te vergroenen. Eerste
resultaat hiervan is de publicatie Groene gezonde bedrijventerreinen. In het boekje over nut en noodzaak van het
vergroenen van bedrijventerreinen staan ideeën en
praktische informatie. Het is bedoeld voor gemeenten,
beheerders van bedrijventerreinen en ondernemers. Zij
krijgen inzicht in de mogelijkheden voor een groen-blauwe
inrichting van een bedrijventerrein die bijdraagt aan
biodiversiteit en klimaatadaptatie (voorkomen wateroverlast en hittestress), maar ook aan de gezondheid van
medewerkers en daardoor de arbeidsproductiviteit.

Inkleuring van de pilots: aantal, budget en voorwaarden

De pilots richten zich op die bedrijventerreinen waarin de opgaven
voor herontwikkeling of verduurzaming te complex of te onrendabel zijn om door private partijen te worden opgepakt. Juist op deze
bedrijventerreinen kunnen deze opgaven worden ingevuld door het
anders te organiseren en te financieren. Concreet betekent het dat
twee categorieën bedrijventerreinen voor een pilot in aanmerking
komen: bedrijventerreinen die zijn bestemd voor bedrijfsactiviteiten in de milieucategorieën 4 en 5, waaronder watergebonden
locaties en reguliere en gemengde bedrijventerreinen aan de
randen van de stad, waar veel mkb-bedrijven zijn gevestigd.

Vanuit het Nationaal Groeifonds is in oktober 2022 een budget van
€ 26 mln. toegekend aan het programma Werklandschappen van de
Toekomst, een programma gericht op groene gezonde bedrijventerreinen en klimaatadaptatie. De ambitie van het programma is om
1000 bedrijventerreinen te helpen vergroenen. Dit gebeurt in eerste
instantie door op vier livings labs en tien ambassadeursterreinen
vijf gedefinieerde oplossingsrichtingen (business cases, financiering, inzicht in waarde van groen, innovatieve oplossingen en
lesmateriaal) te testen, op locatie te leren en een aanpak te
ontwikkelen. Vervolgens wordt op basis van de lessen uit die
testervaringen overgegaan tot opschaling van goede voorbeelden en
brede uitrol. Het programma staat in brede belangstelling van
gemeenten en bedrijventerreinen.
In samenhang werken aan betere benutting en verduurzaming
bedrijventerreinen

Het beter benutten van bedrijventerreinen en het verduurzamen
ervan kunnen elkaar versterken. Er is op dit moment geen landelijke
aanpak van het Rijk en decentrale overheden om samen met het
bedrijfsleven de doelstellingen, inzetten en acties voor beter
benutten én verduurzamen in samenhang met elkaar in te vullen en
uit te voeren. De onderlinge samenhang en wederzijdse versterking
van deze twee sporen zijn echter reden om met een integrale
aanpak de toekomstbestendigheid van bedrijventerreinen te
realiseren.
Om ervaring en kennis op te doen en inzicht te krijgen in eventuele
belemmerende wet- en regelgeving richten de pilots zich op
zogenoemde kansenzones. Ervaringen uit het verleden hebben
geleerd dat herontwikkeling van een geheel terrein moeizaam van de
grond komt. De laatste jaren is daarom de aandacht gericht op
deelgebieden van die terreinen, waar ondernemers en ontwikkelaars
samen met de overheden (gemeente en provincie) werken aan een
concrete aanpak. Die deelgebied aanpak wordt in de de praktijk de
kansenzone aanpak genoemd. Ook is gebleken dat investeringen in
de kansenzone vervolgens ook andere deelgebieden op het
bedrijventerrein in beweging krijgt. Het gaat bij de kansenzones om
deelgebieden van ongeveer 10 tot 15 ha, waar partijen gezamenlijk
tot een uitvoerings- en investeringsplan komen. Provincies en
gemeenten zijn in staat op korte termijn enkele van die kansenzones

Onze inzet is om die aanpak van de grond te krijgen door in
pilotvorm ervaring op te doen met het anders organiseren en
financieren van activiteiten voor het beter benutten én verduurzamen van bedrijventerreinen.
De keuze voor pilots is gemaakt, omdat de samenhangende aanpak
vraagt om een professionele gebiedsbenadering, waarbij de
combinatie van herontwikkeling en verduurzaming zorgt voor een
sterke basis aan praktijkervaringen over op elkaar afgestemde
private en publieke investeringen. Die basis is er nu niet, aangezien
de praktijkervaringen maar beperkt beschikbaar zijn. De pilots
geven de mogelijkheid om samen met provincies, gemeenten en
private partijen de thans ontbrekende praktijkervaringen op te doen
23

te benoemen en te prioriteren omdat er al veel onderzoek is gedaan
naar toekomstbestendige bedrijventerreinen in de regio’s. Doel is
dat uiteindelijk binnen elk van de twee categorieën bedrijventerreinen pilots worden uitgevoerd, die gespreid zijn over het land.

bereidheid ook concreet in te kunnen vullen, geldt een aantal
principes.
• We gebruiken bedrijventerreinen zorgvuldig en strategisch door
investeringen in de opgaven voor beter benutten en verduurzamen te prefereren boven uitbreiding via nieuwe bedrijventerreinen. Dit principe wordt al gehanteerd in de NOVI en de provinciale en gemeentelijke Omgevingsvisies en is binnen die kaders ook
geïnstrumenteerd, bijvoorbeeld met de Ladder voor duurzame
verstedelijking.
• We sluiten aan bij de wensen en eisen van ondernemers. Door te
handelen vanuit een ondernemersgericht perspectief snijdt het
mes aan twee kanten. Zekerheid bieden aan een ondernemerscollectief dat hun bedrijventerrein ook bedrijventerrein blijft,
legitimeert het verzoek aan hetzelfde collectief om in de eigen
locatie en omgeving te investeren.
• We bieden als overheden bedrijven perspectief en zorgen ervoor
dat zij kunnen investeren in herontwikkelings- en
verduurzamingsopgaven.
• We versterken de organisatiegraad op het bedrijventerrein om
een gezamenlijke koers uit te stippelen voor realisatie van de
herontwikkelings- en verduurzamingsopgaven en om die koers
vast te houden. Het Programma Verduurzaming
Bedrijventerreinen van BZK en EZK stimuleert de versterking van
die organisatiegraad door hiervoor aanjagers aan te stellen en te
onderzoeken of het bestaande instrument Bedrijven
Investeringszone (BIZ) kan worden verbeterd.

Voor de eerste stap is € 9 mln. beschikbaar.27 De Rijksbijdrage per
pilotproject bedraagt ongeveer € 2,5 mln. Deze bijdrage kan
bestemd worden voor het afdekken van enerzijds de kosten van
provincies en regio’s om voor de kansenzone investeringsplannen
op te stellen en uit te voeren en anderzijds de onrendabele top van
de herontwikkelings- of verduurzamingsopgave. Het merendeel van
de € 2,5 mln. moet bestemd zijn voor de laatstgenoemde kostencategorie. Een andere voorwaarde is dat provincies en gemeenten
minimaal eenzelfde bedrag als de Rijksbijdrage co-financieren,
waardoor per pilot om en nabij € 5 mln. beschikbaar is. Dit is een
substantieel bedrag om forse private investeringen van de in de
pilot betrokken partijen uit te lokken en te realiseren. En om
daarmee ervaringen op te doen met andere publieke-private
financieringsvormen voor herontwikkeling en verduurzaming van
bedrijventerreinen.

Voorbeeld: Herontwikkelingsmaatschappij Overijssel
Sinds 2010 is de Herontwikkelingsmaatschappij Overijssel
(HMO) actief met in eerste instantie een startkapitaal van
€ 7,5 mln. om die panden/kavels op te kopen, te herontwikkelen en weer op de markt te zetten die niet door de private
sector wordt opgepakt. De HMO positioneert zich in de
markt als een private partij die namens de overheden
handelt. Zij spreekt ondernemers aan op hun verantwoordelijkheid en pakt zelf de moeilijke panden op. Dat is
succesvol gebleken en dat heeft er toe geleid dat de
provincie Overijssel later nog enkele keren heeft bijgestort
(tot een totaal van 58 miljoen). Met dat kapitaal heeft de
HMO een vastgoedportefeuille opgebouwd van ongeveer
€ 160 mln. Door panden te verkopen komen weer middelen
beschikbaar op opnieuw geïnvesteerd te worden. HMO is
erin geslaagd het ingebracht kapitaal revolverend in te
zetten (99,4%). Daardoor heeft zij grote herontwikkelingen
verspreid over de provincie (in Hattem, Hasselt, Deventer,
Hengelo, Enschede, etc.) kunnen realiseren. Er blijft altijd
behoefte om meer kapitaal in te zetten, die overigens
momenteel door de provincie niet meer geleverd kan
worden.

Vanuit het nationaal programma Ruimte voor Economie worden de
bovengenoemde principes zonder uitzondering onderschreven. Aan
deze principes wordt invulling gegeven door ze als (rand)voorwaarden te hanteren bij de opzet en uitvoering van de pilots.

3.4 Sturen op een goede woon-werkbalans in het stedelijk
gebied
De Nederlandse bevolking groeit fors en dat geldt vooral voor de
grote steden en randgemeenten. De groei van het aantal mensen
betekent een toenemende vraag naar ruimte voor woningen,
infrastructuur, werk en bedrijvigheid. Deze fysieke opgaven moeten
vooral gerealiseerd worden in steden waar de druk op de ruimte
groot is. Extra woningen vragen ruimte voor een breed palet aan
samenhangende voorzieningen zoals scholen, parken en ruimte om
te werken en te ondernemen.
Onder deze ruimtelijke druk worden ook bedrijventerreinen
getransformeerd naar wonen. Uit een recente analyse (november
2022) kwam naar voren dat tussen 2016 en 2021 4.600 hectare aan
stedelijke bedrijventerreinen is verdwenen. Met name in de
Randstadprovincies, Noord-Brabant, Limburg, de vijf grote steden
en hun stedelijke regio’s lopen bedrijventerreinen door transformatie tegen de ruimtelijke grenzen aan. De ruimte voor bedrijven op
bedrijventerreinen is daar vrijwel op. Steeds vaker zien we juridische

Principes voor een succesvolle samenwerking

Voor de slaagkans van de pilots en voor de opvolging ervan op basis
van de opgedane praktijkervaringen is samenwerking tussen Rijk,
provincies, gemeenten, ondernemers en vastgoedeigenaren een
absoluut vereiste. Die samenwerkingsbereidheid is er, maar om die

27

De dekking voor de uitvoering van dit programma wordt gevonden in de
EZK-begroting.

24

procedures van gevestigde bedrijven tegen nieuw geplande
woningbouw.

door de relatieve betaalbaarheid van ruimte op bedrijventerreinen.
Maar de aanwezigheid van bijvoorbeeld dansscholen, kinderopvangcentra en retail op bedrijventerreinen is op die locatie niet
direct noodzakelijk. Daarnaast zijn alternatieve locaties beschikbaar, zoals leegstaande winkels en in de ‘plinten’ van nieuw te
realiseren woningbouw. Om beter inzicht te krijgen in eventuele
schuifruimte kunnen regio’s een regionale bedrijventerreinenstrategie opstellen. De metropoolregio Amsterdam heeft recent zo’n
strategie vastgesteld. Wel constateren zij dat het vaak nog ontbreekt
aan wettelijk instrumentarium en financiering om de schuifruimte
beter te benutten. Vanuit dit programma wordt nagegaan of er een
mogelijkheid is om hier uitgebreider instrumentarium voor te
ontwikkelen.

Tegelijkertijd zou het mogelijk zijn om werken toe te voegen aan
bestaande en/of nieuw te ontwikkelen woningbouwgebieden. Ook
vanuit het bedrijfsleven is er voor diverse sectoren behoefte aan een
gemengde stad met werk nabij. Zo bieden bedrijfsverzamelgebouwen in stadscentra en plinten van nieuwe woningbouw kansen voor
nieuwe woon-werkcombinaties. We zien echter in de praktijk dat
functiemenging niet vanzelf voldoende in omvang en voldoende
betaalbaar tot stand komt. Er is veel behoefte bij steden om deze
opgave als overheid, markt en overheid concreet samen op te
pakken.
Daarnaast zetten we in de steden in op het koesteren van in ieder
geval de bedrijventerreinen met hoge milieucontouren. Door
synchroon aan betaalbare woningbouw ook bedrijventerreinen in
de grote stad beleidsmatig te borgen, zodat de ruimtevraag van
stadsverzorgende bedrijvigheid, van kleinschalige (last mile-)
distributie tot reparatie en maakbedrijven, kan worden geaccommodeerd. Want vooral bij de ontwikkeling van betaalbare woningbouw is fysieke nabijheid van werk, ‘op scooterafstand’, belangrijk.
Juist de stadsverzorgende bedrijvigheid, zoals loodgieters, monteurs, distributeurs, bouw- en maakactiviteiten en afvalverwerking,
draagt bij aan praktische banen om de hoek.

Nederland kent een lange traditie van woningcorporaties gericht op
betaalbaar wonen in steden. Naar analogie hiervan wordt in
Amsterdam nagedacht over de mogelijkheid om net als voor
woningbouw ook programmatisch en planologisch eisen te kunnen
stellen aan betaalbare ruimte voor werken (analoog aan een
percentrage sociale woningbouw). Daarnaast kan een woningcorporatie in overleg met de gemeente een bijdrage leveren aan de
verbetering van leefbaarheid in wijken. Afspraken over bedrijfsonroerend goed kunnen worden opgenomen in de gemeentelijke
afspraken met woningcorporaties. Tevens kan worden gedacht aan
het oprichten van een wijkontwikkelingsmaatschappij met als doel
om de sociaaleconomische vitaliteit in een gebied te verbeteren. De
focus ligt hierbij op betaalbaarheid van bedrijfsruimte voor mkb en
productieve bedrijven. Kleinschalige bedrijvigheid en winkels
verbinden mensen op lokaal niveau en dat komt de leefbaarheid en
diversiteit in stadsbuurten ten goede.

Rotterdam heeft de keuzes om bedrijventerreinen met hoge
milieucontouren te koesteren al expliciet gemaakt en ook in
provincies Noord-Holland en Zuid-Holland is dit steeds meer
onderdeel van het beleid. In dit verband kan worden verkend of een
normreferentie voor het aantal vierkante meters aan ‘werk’ per
woning behulpzaam kan zijn. Hoe een complete stad er uit kan
zien, heeft de stad Utrecht uitgewerkt in een zogenaamde barcode.28
Deze barcode laat per 10.000 woningen zien wat er verder aan
groen, bedrijvigheid, werk, infrastructuur en energie met komen en
hoeveel ruimte dat vraagt binnen de stad. Zo is er voor een
hoeveelheid van 10.000 woningen een oppervlakte van ongeveer
540 voetbalvelden extra ruimte nodig in de stad. Het gaat dan om
ruimte voor alle voorzieningen, niet alleen voor woningen. Voor
werkfuncties is in ieder geval nadere regionale detaillering nodig.
Een kantoorfunctie vraagt bijvoorbeeld 20 m₂ bruto-vloeroppervlakte en is makkelijker te stapelen dan een bedrijventerrein dat
gemiddeld 250 m₂ per voltijdbaan vraagt in Nederland.29

Tot slot vraagt realisatie van de circulaire economie vooral in steden
om extra aandacht. Locaties voor de circulaire economie vragen
namelijk veel ruimte per medewerker, veroorzaken geur en
geluidshinder en kennen lage marges. Om deze transitie ruimtelijk
een plek te geven is maximaal koesteren en benutting van bestaande (hoge) milieuruimte in steden cruciaal. Nu reserveren voor
toekomstig gebruik en het handhaven van een minimale bestemmingsplancategorie voor zwaardere bedrijvigheid. Provincie
Zuid-Holland heeft in het woon-werkakkoord ‘Durf te kiezen’
afspraken gemaakt met gemeenten over de transformatie naar
wonen en hoe partijen omgaan met het vinden van ruimte voor
bedrijven.30

Hiernaast willen we de ruimte voor bedrijven op bedrijventerrein in
steden beter te benutten. Den Haag en Utrecht kijken vanuit dit
perspectief al naar de maximale benutting van bestaande ruimte op
bedrijventerreinen. Er zijn meerdere mogelijkheden voor het
creëren van die extra ruimte voor bedrijven, bijvoorbeeld door het
stapelen van bedrijfsgebouwen of door ‘scheefwerken’ op bedrijventerreinen te ontmoedigen. Scheefwerken wordt veroorzaakt
28

Gemeente Utrecht, Ruimtelijke Strategie Utrecht 2040, 2021

29

Stadszaken, ‘Elke woning vraagt zeker 20 vierkante meter bedrijvigheid’, 2023
en EIB/BCI, Ruimte voor economische activiteit tot 2030, 2019

Naast de genoemde initiatieven noemen we hier graag het initiatief
van de VNG om tot een nieuwe uitgave te komen van ‘Activiteiten en
milieuzonering nieuwe stijl’ onder de nieuwe Omgevingswet. Kern
van deze systematiek is het bieden van een ‘tweezijdige waarborg’.
Zonering biedt enerzijds ‘gegarandeerde’ ruimte aan bedrijven om
op basis van verleende vergunningen te kunnen functioneren.
Anderzijds biedt zonering bescherming aan milieugevoelige

30

25

Woon-werkakkoord met Delft, Den Haag, Leidschendam-Voorburg en
Rijswijk - ‘Durf te kiezen’ - Provincie Zuid-Holland

functies (zoals woningen, verzorgingstehuizen e.d.) tegen vormen
van hinder door de betreffende bedrijfsmatige activiteiten.
De Omgevingswet biedt dus meer mogelijkheden om lokaal een
afweging te maken per locatie, per bedrijf en daarbij te toetsen aan
concrete milieuwaarden in het omgevingsplan. Voor veel partijen
zal het wennen zijn om met deze nieuwe systematiek te werken in
ruimtelijke planvorming en bij de beoordeling van nieuwe (bedrijfs)
activiteiten. Vanuit dit programma zullen in samenwerking met
gemeenten en het bedrijfsleven een aantal uiteenlopende praktijksituaties worden uitgewerkt, waarbij expliciet rekening wordt
gehouden met bovengenoemde tweezijdige waarborg.

een normreferentie aantal m₂ “werk” per woning kunnen uitwerkingen zijn, waarbij er ook regionale differentiatie is. Wij willen
hierover afspraken maken met de decentrale overheden en het
georganiseerd bedrijfsleven in bijvoorbeeld samenwerkingsafspraken (zie Hoofdstuk 4).
Deze genoemde initiatieven verdienen aandacht en zo mogelijk
opschaling. Daarvoor zijn regisserende en coördinerende activiteiten nodig. Wij nemen vanuit het nationaal programma Ruimte voor
Economie die regierol op ons. Als eerste stap wordt op korte termijn
een overlegtafel ‘woon-werk balans’ ingericht, met vertegenwoordigers van steden, bedrijfsleven, Rijk en provincies. Doel van deze
tafel is om concrete uitwerking te geven aan een goede woon werk
balans door de aard en omvang van de problematiek met cijfers en
feiten in kaart te brengen, uit te werken hoe verschillende opties
kunnen werken, wat de voor- en nadelen van mogelijke oplossingen zijn en wat daarvoor nodig is, zoals het ontmoedigen van
scheefwerken, het ontwikkelen van regionale bedrijventerreinen
strategieën, compensatie van ruimte voor economie door transformatie, de stapeling van bedrijfsgebouwen, het ontwikkelen van
normreferenties en barcode, het maken van afspraken over
bedrijfsonroerendgoed in de prestatieafspraken met woningcorporaties en de juridische borging van economische activiteiten in het
ruimtelijk instrumentarium. Vervolgens wordt op basis van die
inzichten een plan van aanpak geformuleerd, dat door alle partijen
wordt gedragen. Dit plan van aanpak is medio 2024 beschikbaar.

Ook aan de kant van ondernemers worden relevante initiatieven
ontplooid op gebied van ruimte voor economie. Zo is door
VNO-NCW in mei 2023 initiatief genomen op het vlak van het
belang van ruimte voor economie. Deze ondernemersvereniging
stelt vast dat er meer ruimte nodig is voor werk- en maaklocaties
vanwege onder meer de energietransitie en de opkomst van de
circulaire economie. Naar analogie van de woondeals pleit
VNO-NCW voor een nationale aanpak die ruimte voor economie
garandeert en te komen tot het afsluiten van werk- of maakdeals
met het Rijk, decentrale overheden en het bedrijfsleven. In deze
deals worden dan afspraken gemaakt over de bescherming van de
noodzakelijke ruimte voor bedrijvigheid, het inlopen van tekorten
aan geschikt betaalbaar aanbod voor mkb’ers en de circulaire
transitie en bijvoorbeeld de verduurzaming van bedrijventerreinen.
Het verkennen van instrumenten als werkdeals, instructieregels of

26

4 Monitoring en sturing

27

Een succesvolle uitvoering van een programma valt of staat met een
goed ingerichte monitoringstructuur en sturingsfilosofie.
Hieronder wordt toegelicht hoe de monitoring van en de sturing op
de doelstellingen en actielijnen is ingericht.

Elk van de genoemde partijen acteert vanuit eigen verantwoordelijkheden, motieven en belangen op de actielijnen van het programma.
Soms in een trekkende rol, soms volgend. Soms informatie-zoekend, soms informatie-gevend. Soms regisserend of coördinerend,
soms als deelnemer. Soms inhoudelijk gedreven, soms vanuit de
proceskant. Alleen als er een goede balans is in deze verschillende
posities en rollen, kan de samenwerking succesvol zijn.
Een essentiële voorwaarde om die balans te borgen, is commitment
aan het nationaal programma Ruimte voor Economie op verschillende niveaus in alle organisaties met respect voor de verantwoordelijkheden van iedere partij. In elk geval op bestuurlijk niveau en
op het niveau van uitvoering.

4.1 Effectief en efficiënt monitoren door geleidelijke
uitbouw van het IBIS
Momenteel is het Integraal Bedrijventerreinen Informatie Systeem
(IBIS) de belangrijkste basis voor het registreren en raadplegen van
gegevens over werklocaties. Met de IBIS-gegevens is informatie
beschikbaar over alle uitgiftes van bedrijfslocaties in Nederland en
over de planning van nieuwe werklocaties. De provincies zijn
verantwoordelijk voor het IBIS, de voeding van het systeem gebeurt
via provincies door gemeenten.
In de uitwerking van de uitvoeringsafspraken in het kader van de
grootschalige bedrijfsvestigingen wordt door de provincies ook
gewerkt aan een up-to-date monitoringsysteem dat op landelijk
niveau functioneert. Daarbij zorgen de provincies onderling voor
herijking van de definities die in IBIS gebruikt worden voor de
monitoring van bedrijventerreinen. In elk geval worden hierin
indicatoren voor grootschalige bedrijfsvestigingen opgenomen. Op
deze manier wordt het IBIS geleidelijk aan uitgebouwd tot een
systeem, waarmee de doelstellingen en de actielijnen van het
programma Ruimte voor Economie kunnen worden gemonitord op
basis van consistente data, die uniform en op landelijk niveau
beschikbaar zijn.
Vanuit dit programma wordt deze lijn van geleidelijke uitbouw
ondersteund. Niet alleen in woord, maar ook in daad. Het programma zet in op een uitbreiding van de Monitor duurzame bedrijventerreinen, die thans is toegespitst op data over energie en CO₂-emissie,
met meer data over ruimtegebruik,- behoefte en -aanbod van
economische activiteit in den brede.

De inzet is om dit commitment op deze niveaus te formaliseren
door het instellen van een Bestuurlijk Overleg Ruimte voor
Economie en van een adviesgroep onder dezelfde noemer met
vertegenwoordiging op hoog (ambtelijk) niveau. De deelnemers
aan deze overleggen zijn een afspiegeling van de partijen, die bij de
actielijnen van dit programma betrokken zijn.
Het Bestuurlijk Overleg Ruimte voor Economie kan in 2024 worden
gevormd door het huidige Bestuurlijk Overleg GRIP inhoudelijk te
verbreden. De Minister van EZK zal voorzitter zijn van dat overleg,
dat halfjaarlijks bijeenkomt. Het Ministerie van EZK trekt bij de
bovengenoemde in te stellen adviesgroep op in goede samenwerking met de ministeries van BZK en IenW. Die adviesgroep heeft een
voorbereidende rol in de bespreking van de onderwerpen op de
agenda van het Bestuurlijk Overleg.
Tot slot wordt in de komende maanden toegewerkt naar samenwerkingsafspraken tussen in elk geval het Rijk, de decentrale overheden
en VNO-NCW/MKB-Nl. De doelstellingen en actielijnen van dit
nationaal programma Ruimte voor Economie worden zoveel
mogelijk uitgewerkt in concrete afspraken nu en richting 2030.
Bijvoorbeeld over de planologische bescherming van de noodzakelijke ruimte voor bedrijvigheid, het reserveren van voldoende
geschikt betaalbaar aanbod voor mkb’ers en de circulaire transitie
en bijvoorbeeld de verduurzaming van bedrijventerreinen. De
samenwerkingsafspraken zullen fungeren als inhoudelijk kompas
voor de adviesgroep en in het verlengde daarvan voor het
Bestuurlijk Overleg.

4.2 Gezamenlijke sturing op basis van commitment op
meerdere niveaus
Eerder is al aangegeven dat realisatie van de doelstellingen en
uitvoering van de actielijnen betrokkenheid vraagt van veel partijen.
Aan Rijkskant gaat het om meerdere departementen, waaronder in
ieder geval BZK en IenW, die vanuit hun beleidsmatige verantwoordelijkheden een beroep doen op de beschikbare ruimte. Aan
regionale kant met name de provincies en gemeenten, die elk
vanuit eigen perspectief en schaalniveau verantwoordelijkheden
hebben in het fysieke domein en die verantwoordelijkheden ook
actief invullen met beleid, aanpakken en instrumenten. Aan de
gebruikerskant staan vooral de organisaties van en voor de
verschillende typen bedrijvigheid op de verschillende typen
werklocaties. Te denken valt aan vertegenwoordigende organisaties
van het bedrijfsleven, zoals VNO-NCW en MKB-Nederland, regionale
ontwikkelingsmaatschappijen, vastgoedorganisaties, brancheorganisaties, parkmanagers, campusorganisaties en vertegenwoordigende organisaties van logistieke centra en industrieclusters.
28

Figuur 2: Programmatische aanpak met regie op ruimte voor economische activiteit

Rijk

Provincies

Gemeenten

Ondernemersverenigingen,
kennis- en onderwijsinstellingen maatschappelijke
organisaties

Behoud van een aantrekkelijk
vestigings- en ondernemingsklimaat

Samenwerkingsafspraken
ruimtelijke economie

Samenwerkingsafspraken
ruimtelijke economie

Samenwerkingsafspraken
ruimtelijke economie

Ruimtelijk Economische
Verkenning 2050

Inpassen van ruimte voor
bedrijven in Omgevingsvisie en
Omgevingsverordening

Sturen op / faciliteren van
gebiedsontwikkeling en
bedrijventerreinen in samen­
werking met marktpartijen

Vertegenwoordigen belang van
een goed ondernemings- en
vestigingsklimaat

Nationale opgaven ruimtelijke
economie in Nota Ruimte en
Omgevingswet

Vaststellen van ruimtelijke
regionaal economisch beleid en
bedrijventerreinenbeleid

Uitgifte bedrijfslocaties
en vaststellen Omgevingsplan

Ontwikkelen van werkdeals in
samenwerking met het Rijk en
decentrale overheden

Faciliteren verduurzaming en
toekomstbestendige bedrijventerreinen en sturen op een goede
woon werkbalans

Aanpak beter benutten en
verduurzamen bedrijventerreinen

Economisch programmeren van
ruimte voor bedrijven

Afspraken maken over noodzakelijke ruimte voor bedrijvigheid

Samenwerkingsafspraken

29

Bijlage 1:
Planning programma
2023
Nationale
Omgevingsvisie

okt

nov

dec

Provinciale opgaven

jan

feb

12 Ruimtelijke
arrangementen

Ontwikkelperspectief
NOVEX-gebieden

Bestuurlijke
afspraken Ruimte
voor Economie

2024

Ruimtelijk
Economische
Verkenning

Wet- en regelgeving
(juridisch)

Pilots
Toekomstbestendige
bedrijventerreinen

Woon-werkbalans
en financiële
ondersteuning

april

mei

Nieuwe
Nota
Ruimte

juni

juli

aug

sept

okt

Interdepartementale afstemming

Instellen adviesgroep
Uitwerken samenwerkingsafspraken 2030

Afspraken grip op
grootschalige
bedrijfsvestigingen

mrt

Uitvoeren samenwerkingsafspraken
2030

Ruimtelijk
Economische
Verkenning

Ontwikkelen REV

Beleidslijn en
uitvoeringsafspraken

BO
RvE

BO
Grip

BO
RvE

Ontwikkeling Ruimtelijk Economische Visie

Beleidslijn onderdeel van ruimtelijke arrangementen

Onderzoek
instrumentarium
Omgevingswet

Ontwikkelen instrumentarium Omgevingswet

Onderzoek BIZ
instrumentarium

Versterken organisatiekracht bedrijven

Start
Pilots

Uitwerken investeringsplannen en
plan van aanpak pilots

Bepalen compensatiekosten bedrijven
grootschalige woningbouwgebieden

Besluitvorming

Realisatie, loopt door 2024 ev

Start realisatie, loopt door 2024 ev

Communicatie
BTcongres

Rijk regio
samenwerking

BO
MIRT

Monitoring afspraken

30

BO Leefomgeving

Monitoring afspraken

BO
MIRT

2024
nov

Bijlage 2:
Overzicht acties en looptijd
Programmadoel 1: Fysieke ruimte creëren voor slagkracht
industriële bedrijven in realisatie van klimaat- en circulaire
doelen; met als acties:
• Kennismontage circulaire economie (I&W en BZK) – eind 2023
• PBL policy paper circulaire economie en ruimte – september 2023
• TNO onderzoek ruimtevraag industriële clusters – eind 2023
• Conclusies vertalen naar inbreng voor uitvoering en aanscherping van het Nationaal Programma Verduurzaming Industrie,
NOVEX, Programma Energiehoofdstructuur – 2023 ev./
doorlopend

Programmadoel 4: Investeren in toekomstbestendige bedrijventerreinen voor een creatief en slagvaardig mkb; met als acties:
• Onderzoek instrumenten Omgevingswet – eind 2023
• pilots á 2,5 miljoen – 2024 ev.
• Afspraken woon-werkbalans en instrumenten Omgevingswet,
gesprekstafel ‘woon-werk balans’ - 2024
Overall:
• Opgave: herontwikkelen 10 tot 15 duizend ha tot 2030
• Afspraken maken over het waarborgen van ruimte voor economie
en het realiseren van de doelstellingen in dit programma in de
ruimtelijke arrangementen met provincies en de nieuwe Nota
Ruimte
• Samenwerkingsafspraken tussen het Rijk, de decentrale overheden
en VNO NCW/MKB-NL.

Programmadoel 2: Ontwikkelruimte voor kennisindustrie en
kennisclusters; met als acties:
• Inventarisatie campussen – eind 2023
• Ruimtelijke opgaven voor grotere campussen in beeld – medio
2024
• Ruimtelijk programmeren; verkennen ruimtebehoefte innovatieve
ecosystemen in Brainportregio en Zuid-Holland - PM
• Voorstellen beleidsaanpak, projectgroep 3 – 2024 ev.
Programmadoel 3: Afgewogen keuzes voor ruimtelijke inpassingsopgaven bij grootschalige bedrijfslocaties; met als acties:
• Beleidslijn vastgelegd in bestuurlijke afspraken met provincies
– eind 2023
• Uitvoeringsafspraken provincies, concretisering samenwerking
en passend ruimtelijk instrumentarium – eind 2023
• Inbreng reserveringen in ruimtelijke economische verkenning en
nieuwe Nota Ruimte - 2024

31

Bijlage 3:
Clusters van bedrijven van
nationaal belang
Noord-Nederland

Noordzeekanaalgebied

Rotterdam-Moerdijk

Zeeland | West-Brabant

Chemelot

- wordt in 2023 geactualiseerd

Venlo

32

Deze brochure is een uitgave van:
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Bezuidenhoutseweg 73 | 2594 ac Den Haag
Postbus 20401 | 2500 ek Den Haag
Oktober 2023 | Publicatie-nr. 1023-040