10
Begroting Economische Zaken en Klimaat en Nationaal Groeifonds 2023

versterking van die aanpak, is dat we veel meer samen
moeten optrekken om ervoor te zorgen dat dit niet alleen
maar met de Defensieblik gebeurt, maar dat we ook de
dual-useperspectieven in het vizier houden, waarmee we
ook een grotere betekenis kunnen geven aan deze industrie.

Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (XIII)
voor het jaar 2023 ( 36200-XIII );
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaat
van het Nationaal Groeifonds voor het jaar 2023 ( 36200L ).

Voorzitter. Ik kom bij verduurzaming en een paar vragen
die daar ...

De voorzitter:
Aan de orde is het vervolg van het debat over de begroting
Economische Zaken en Klimaat en het Nationaal Groeifonds.
We zijn bij de eerste termijn van de kant van het kabinet.

De heer Rahimi (VVD):
De maritieme sector is inderdaad belangrijk. Er zijn meer
sectoren die belangrijk zijn. We hebben de beantwoording
van de minister op onze vragen over hoe het staat met de
participatie van de IPCEI Solar en de IPCEI Batterijen ook
goed gelezen. We weten dat de minister enthousiast is over
beide, maar uit de beantwoording van de ambtenaren
spreekt wel erg weinig ambitie. Uit onze gesprekken blijkt
bijvoorbeeld dat de initiërende landen sinds de officiële
lancering nog weinig vervolgstappen hebben gezet.
Waarom jaagt Nederland die stappen niet zelf aan? Wat is
de ambitie van de minister zelf? Op beide terreinen vinden
veel ontwikkelingen plaats vanuit de private sector, vooral
in Zuidoost-Nederland. Als die ontwikkelingen loskomen,
zal men ook naar de overheid kijken. Hoe kijkt de minister
daartegen aan? Hoe gaat zij de Kamer informeren over de
stappen die ze gaat zetten?

De algemene beraadslaging wordt hervat.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de minister van Economische Zaken
en Klimaat weer het woord voor het vervolg.

Minister Adriaansens:
Voorzitter, dank. Ik was gebleven bij een vraag van de heer
Amhaouch. Hij vroeg hoe ik denk over de strategische
autonomie van de maritieme sector. In de recente Kamerbrief over de open strategische autonomie geeft het kabinet
een visie op het versterken van onze open strategische
autonomie. Dat zijn heel mooie woorden, maar het gaat er
eigenlijk over dat je als land sterk bent in bepaalde industrieën, in bepaalde productie, en minder afhankelijk van
anderen. Een onderdeel van de aanpak is dat we een taskforce strategische afhankelijkheden opzetten, waarmee
we de risico's van de afhankelijkheden analyseren en dan
bekijken wat we daaraan kunnen doen. Daarnaast presenteert die brief een overzicht van zowel het offensieve als
het defensieve instrumentarium. Voor een deel kan dat op
de maritieme sector van toepassing zijn. Ik denk dan bijvoorbeeld aan een internationaal aanbestedingsinstrument en
tot op zekere hoogte ook aan de verordening buitenlandse
subsidies.
Wat strategische autonomie verder betekent op het niveau
van de krijgsmacht is uitgewerkt in de Defensie Industrie
Strategie, de DIS, uit 2018. Daar hebben de minister van
Defensie, de staatssecretaris van Defensie en ik recent, op
2 november jongstleden, nog een brief over gestuurd. Daar
is een en ander in uitgewerkt.
Een andere maritieme vraag van de heer Amhaouch en de
heer Graus refereerde daaraan. Die ging over de link tussen
de maritieme sector en de defensie-industrie. Ik verwijs
toch weer even naar de Defensie Industrie Strategie uit
2018, de DIS. We zijn heel goed in afkortingen. Uit die DIS
blijkt dat marinebouw belangrijk en van waarde is. Wij
geven in die nota's dan ook aan hoe het kabinet gaat
doorpakken op de maatregelen ter versterking, bescherming
en internationale positionering van de Nederlandse Defensie
op technologische en industriële basis. Dat is uitgewerkt in
de brief van 2 november. Wat wij in ieder geval zien als

Tweede Kamer

De voorzitter:
Voordat u verdergaat, de heer Amhaouch van het CDA en
dan de heer ... O, eerst de heer Rahimi, VVD. Gaat uw gang!

Minister Adriaansens:
Ik wil de IPCEI Solar en de IPCEI Batterijen even uit elkaar
halen. We willen echt overwegen om mee te doen met de
IPCEI Solar. We zijn daarmee in een iets verder gevorderd
stadium. Volgens mij vraagt de heer Rahimi naar onze rol
daarin. Houd mij ten goede, maar ik dacht dat Spanje die
rol al had gepakt en dat wij dus het idee hadden: die is al
gepakt, dus dan is het ook niet handig om weer aanspraak
te maken op die positie. Ik check dat even. Ik heb dat nu in
mijn hoofd, maar ik had deze vraag niet zo specifiek verwacht. Ik dacht dat het Spanje was. In beide gevallen zijn
wij nog steeds bezig om te kijken of wij mee kunnen doen.
Wellicht staat het ook iets te stevig in de brief en het lijkt
het alsof dat geen optie is, maar wij zien zeker mogelijkheden in beide ontwikkelingen. We hebben het idee dat we
met Solar iets verder zijn dan met Batterijen. Daarom formuleer ik voorzichtig. Maar het is nog steeds op het netvlies
en ik zal de Kamer ook op gezette tijden over die voortgang
informeren.
De heer Amhaouch (CDA):
Ik denk dat het heel goed is om inderdaad ook met de batterijtechnologie proactief te werk te gaan. Maar mijn vraag
gaat niet alleen over die maritieme sector, maar ook over
defensie. En eigenlijk is defensie de iets grotere paraplu.
De minister verwijst naar het beleid uit 2018. Tussen 2018
en nu is heel veel gebeurd, ook gezien de oorlog in Oekraïne, de massale investeringen die landen hebben vrijgemaakt voor defensie en de strategische kwetsbaarheden
die we willen afbouwen. Ik vraag dan toch aan minister
naar aanleiding van dat stuk dat er uit 2018 ligt: gaat er wel
iets anders plaatsvinden? Gaan we inderdaad voor ons

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-1

industriebeleid toch in overleg met onze mkb'ers over wat
zij op bepaalde momenten kunnen betekenen voor onze
Nederlandse defensie-industrie?

kennis van willen nemen, want onze signalen zijn niet
negatief.

In het verlengde daarvan hebben wij ook gevraagd naar de
rol van de banken en de pensioenfondsen. De minister geeft
in de schriftelijke beantwoording aan dat dit best wel complex en nog steeds moeilijk is, omdat de negatieve beeldvorming over de producten die de defensie-industrie produceert niet fijn is. Maar we hebben het over onze veiligheid
in Nederland en Europa. We zullen die gesprekken dan toch
stevig moeten voeren. Is de minister bereid om die ook zo
stevig in te zetten? Veiligheid is namelijk niet gratis.

De heer Romke de Jong (D66):
De regelingen die de minister noemt, zijn ongelofelijk
belangrijk voor bedrijven om te verduurzamen. Maar het
zijn wel solistische maatregelen. Met de BMKB-Groen kun
je inderdaad een groene lening afsluiten, met de EIA kun
je voordelig een machine aanschaffen. Dat kan ook met die
milieumaatregel, de MIA. Maar wat ik vaker tegenkom bij
ondernemers, is dat ze zeggen: we willen dat hele productieproces vergroenen. Dat is niet alleen machine a of
machine b, maar dat betekent ook een stukje engineering
en bekijken hoe je een lijn efficiënter en groen krijgt. Daarvan zeg ik: daarin schieten de regelingen die we nu hebben
tekort. Er mist een stukje. Ik vraag de minister dan ook om
daarop te reflecteren, om te bekijken: hoe kunnen we dat
stukje nog oplossen, zodat bedrijven niet alleen maar
bekijken "wat staat er op een milieulijst?" of "waar heb ik
fiscale aftrek van", maar ook "hoe zorg ik dat ik dat hele
proces kan gaan vergroenen in mijn bedrijf of fabriek?"

Minister Adriaansens:
Ik ben het volledig eens met de heer Amhaouch. Ik ben het
ermee eens. Er vindt alleen wel een verandering plaats.
Door alles wat er gebeurd is in Oekraïne en doordat het
dichtbij komt, is het bewustzijn gegroeid dat veiligheid een
hele belangrijk waarde is om aan te werken en om te versterken. Daarom hebben we ook als kabinet grote bedragen
geïnvesteerd in het versterken van defensie. Dat was voor
mij ook een aanleiding — het is namelijk ook altijd even
zoeken naar waar je samen op kan trekken — om die
samenwerking nog intensiever te zoeken ten aanzien van
de rol van de industrie in die defensieversterking. Daarop
hebben we dus ook die brief van 2 november geactualiseerd. Ik zeg niet dat daar een herhaling ligt van het plan
uit 2018. Dat plan staat qua uitgangspunten. Maar in de
brief is de vervolgaanpak in de huidige actualiteit beschreven. Zowel voor de bredere defensie-industrie en de technologieën die daarmee samenhangen alsook voor maritiem
ligt daarin een rol. Dat klopt.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Minister Adriaansens:
Dank. Ten aanzien van de verduurzaming, de grote verbouwing van Nederland, wil ik zeggen dat dit er heel erg over
gaat dat we ervoor zorgen dat we onze economie versneld
transformeren, ombouwen en verbouwen. We hebben dus
een grote opgave en ik moet dus de voorwaarden creëren
die passen bij die duurzame, groene en circulaire economie,
zoals het investeren in de noodzakelijke infrastructuur. Dat
zijn bijvoorbeeld de waterstofinfrastructuur en de nodige
netverzwaring. Daar horen ook instrumenten bij zoals de
SDE++ en de VEKI. Zoals al eerder gememoreerd, hebben
we ervoor gekozen om met de bedrijven die de grootste
opgave hebben een-op-een in gesprek te gaan over de
maatwerkafspraken.
De heer De Jong vroeg of ik de geluiden herken dat de EIA,
de EA, de MIA en de BMKB-Groen tekortschieten bij het
helpen van ondernemers bij de verduurzaming in het gehele
proces. Ik herken die signalen niet direct. Uit elke evaluatie
blijkt dat het goed werkt. Ook nu evalueren we de EIA. De
MIA — het zijn allemaal afkortingen — valt onder IenW,
maar ik zal checken of daar signalen zijn. Naast die fiscale
maatregelen hebben we natuurlijk ook diverse subsidieregelingen zoals de VEKI, de ISDE, de SDE en de DEI+ en zoals
eerder genoemd de BMKB-Groen. Ik zou willen zeggen: als
de heer De Jong andere signalen heeft, zou ik daar graag

Tweede Kamer

Minister Adriaansens:
Ik begrijp de vragen. Ik deel ook het belang en de prioriteit
daarvan. Het gaat inderdaad over het gehele proces bij een
ondernemer. Daar kun je soms niet een stukje uithalen. Ten
aanzien van de BMKB-Groen is die ruimte er. Het hoeft niet
alleen maar te gaan over het financieren van de zaken die
op de EIA-lijst staan. Je kunt breder kijken. Dus er zal ook
breed gekeken kunnen worden naar de doelstelling van de
investering. Het is dus ook beschikbaar voor zaken die
daarmee verbonden zijn, die niet direct een bedrijfsmiddel
betreffen bijvoorbeeld. Ten aanzien van de SVM — dat is
als ik het goed heb de Subsidieregeling Verduurzaming
MKB — zeg ik: dat is een integraal advies. Ik denk dat de
zorg van de heer De Jong is dat we moeten kijken of het
ook werkt. Dat wil ik wel meenemen, om te kijken of de
integraliteit met deze regelingen voldoende wordt bereikt.
De heer Rahimi (VVD):
Ik bedank de heer De Jong voor de vraag. Het antwoord
daarop triggert mij over iets anders. We hebben het over
verduurzaming. We hebben het over veel dingen die richting
het bedrijfsleven komen. Als ondernemer was ik ook bezig
met de vraag wat eraan komt, en belangrijker nog: wat voor
effect het heeft. We hebben gevraagd om voor het
bedrijfsleven in kaart te brengen wat de effecten zijn van
de plannen die wij hier maken en alles wat wij hier beslissen. Ik vind het wel vreemd dat de minister in haar beantwoording de last voor het bedrijfsleven niet wil doorrekenen. Volgens mij moet inzichtelijk zijn en inzichtelijk worden
gemaakt wat ondernemers kunnen verwachten bij besluitvormingsgronden. Ik hoor graag van de minister waarom
het niet opportuun is om een onderzoek hiernaar te doen.
Ik heb de antwoorden van de minister namelijk heel goed
gelezen, maar ik kon dit niet terugvinden. Ik krijg daar graag
nader uitleg over.
Minister Adriaansens:
We moeten dan even specificeren wat er precies bedoeld
wordt met de "last voor het bedrijfsleven". Er zit natuurlijk
een overzicht van de last voor het bedrijfsleven in verschil-

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-2

lende rapportages. Op macroniveau kan ik dat aangeven,
maar ik vraag me even af wat precies de behoefte is van
de heer Rahimi, om er wel aan tegemoet te kunnen komen.
De voorzitter:
Kunt u het concretiseren?
De heer Rahimi (VVD):
Natuurlijk kan ik dat, heel mooi zelfs.
Het punt is dat we via de planbureaus voor de huishoudens
alles doorrekenen. Dat is ook heel belangrijk. Maar we
hebben 2,2 miljoen bedrijven in Nederland. 71% van de
mensen werkt daar. In al die opdrachten aan de planbureaus
worden de bedrijven niet meegenomen. Dat een directeur
in een huis woont, maakt niet dat daardoor ook de bedrijven
zijn meegenomen. Zo werkt het niet voor de bedrijven. Wij
willen graag dat alles wat die planbureaus berekenen naar
aanleiding van wat wij hier bedenken ook gedaan wordt
voor de bedrijven. Dat stuk missen wij. Daarom willen we
graag dat dat onderzocht wordt, of dat er in ieder geval
gekeken wordt of dat meegenomen kan worden. Ik hoop
dat dit het verduidelijkt.
Minister Adriaansens:
Als dit de vraag is, denk ik dat ik in de tweede termijn kan
zeggen of ik aan deze toezegging op de goede manier
tegemoet kan komen.
Ik wil nog iets aanvullen op mijn antwoord van zojuist aan
de heer De Jong. In het eerste kwartaal van 2023 kom ik
met een brief waarin ik aangeef op welke wijze we het mkb
helpen te verduurzamen. Ik zal ook even op de integraliteit
doorgaan. Dan heb ik dat in ieder geval concreet gemaakt.
De heer De Jong vroeg in het verlengde daarvan hoe het
breder toepasbaar is. Ik verwees naar de SVM-regeling. Om
het dan maar even volledig af te maken, zeg ik dat we voor
grotere bedrijven de TSE Industrie-studies hebben. Die
kunnen ook via de RVO worden aangesproken. Of dat voldoende effectief is, zal ik ook in de brief meenemen.
Voorzitter. Dat ten aanzien van het bedrijfsleven, mkb en
verduurzaming. Ik kom nu bij het Groeifonds.
De voorzitter:
Ja, gaat uw gang.
Minister Adriaansens:
Ik gaf al eerder aan dat we, voor de grote verbouwing van
onze economie, innovatie en een goed opgeleide bevolking
nodig hebben, op het gebied van kennis maar ook van
praktische ervaring, expertise en skills. Het Nationaal
Groeifonds blijft in deze tijd zeer van belang. De economische groei van de toekomst zorgt voor de welvaart van de
toekomst. Dat is ook nodig, omdat we koopkracht, onderwijs, zorg en publieke voorzieningen van een goed niveau
willen hebben, maar ook omdat we de transities moeten
financieren. Innovatie in het kader van het Groeifonds heeft
echt heel mooie projecten gebracht. We hebben heel veel
geld aan de Quantum Delta toebedeeld, voor een heel

Tweede Kamer

nieuwe technologie waarin Nederland voorop kan lopen.
Dat betreft het versnellen van het rekenvermogen en alles
wat daarmee samenhangt. We hebben ook de projecten
GroenvermogenNL 1 en 2. We investeren in het hele innovatieve ecosysteem en alle samenwerkingen rondom
groene waterstof. Via verschillende projecten — dat is wel
mooi als tegenhanger — investeren we ook in digitalisering
van het onderwijs en een leven lang ontwikkelen, zodat
iedereen meekan in de economie van morgen.
Voorzitter. De heer Azarkan had vraagtekens bij hoe het
Groeifonds werkt en of dat wel zorgvuldig genoeg gebeurt.
Projectvoorstellen voor het Nationaal Groeifonds worden
getoetst door een onafhankelijke adviescommissie, op basis
van een vastgesteld analysekader. Op basis van dat advies
neemt het kabinet een besluit over de middelen. Het kabinet
legt dat besluit ter autorisatie voor aan de Kamer. We hebben de adviescommissie juist ingesteld omdat we het advies
onafhankelijk willen maken en omdat we er, zogezegd, geen
politieke hobby's van willen maken. Dat is zeer transparant.
Op de website kunt u zien wat ze daar allemaal aan doen.
We rapporteren jaarlijks over de voortgang van de projecten. De projectorganisaties rapporteren aan de adviescommissie over de voortgang, die als het nodig is kan bijsturen.
Over de besteding van de middelen en de voortgang van
de projecten legt het kabinet op zijn beurt verantwoording
af via het jaarverslag van het Nationaal Groeifonds, als
onderdeel van het jaarverslag van het Rijk. De adviescommissie van het Nationaal Groeifonds stelt zelf ook een
jaarverslag op. We evalueren het fonds om de vijf jaar.
Er was ook nog een vraag over de ROM's. Zij zijn ook
betrokken bij het Nationaal Groeifonds. Zij denken mee
over de inzet van het fonds en zij ondersteunen ook consortia bij het opstellen van de voorstellen. De vraag of de
middelen via de ROM's uitgezet kunnen worden, acht ik
niet opportuun, omdat de ROM's niet in het leven zijn
geroepen om nationale subsidies te verstrekken.
Voorzitter. Mevrouw Van der Plas vraagt om aandacht voor
mkb-ondernemers en de zoektocht door regelingenland.
Dat is een begrijpelijke vraag. Ik verbaas mijzelf ook weleens
over hoeveel we hebben, of het wel duidelijk genoeg is en
of het wel voldoende aansluit. Daar letten we steeds beter
op, omdat het van belang is dat het herkenbaar en vindbaar
is.
De heer Azarkan (DENK):
Ik heb niet gezegd dat het niet zorgvuldig gebeurt. Ik heb
gesproken over doelmatigheid en de rol van de Tweede
Kamer. De conclusie is wel dat tussentijdse evaluatie en
onderzoeken kunnen dienen voor bijsturing. Alleen dat
gebeurt op het moment dat het merendeel van die middelen
al is uitgegeven. Dus hoe kunnen we tussentijds bijsturen
als alles al is toegekend aan projecten die reeds lopen?
Minister Adriaansens:
Het besluit over de besteding van de middelen wordt
voorgelegd aan de Kamer voordat ze worden uitgegeven.
De heer Azarkan (DENK):
Dat is zo. Ik heb die zin niet bedacht, maar er is aangegeven
dat je met tussentijdse onderzoeken en evaluaties kunt bij-

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-3

sturen. Dan is het van tweeën één: het is een mooie zin die
in de praktijk gewoon niet werkbaar is of het is gewoon niet
waar. Het kan niet allebei. Je kunt niet tussentijdse evaluaties en onderzoeken doen met als doel bij te sturen, terwijl
het geld al weg is. Dat is het punt dat ik helder wil maken.
Minister Adriaansens:
Als principe wilt u dat punt maken?

Minister Adriaansens:
Misschien nog even een aanvulling. We hebben recent een
kwartiermaker aangesteld die vanaf januari aan de slag
gaat met het advies van het Nederlands Comité voor
Ondernemerschap om die dienstverlening beter op elkaar
af te stemmen. Die voert gesprekken met de Kamer van
Koophandel, met de ROM's, met de RVO, maar ook met
regionale partijen zoals gemeentes, want die doen hier ook
nog wel het nodige in. Het is de bedoeling dat er een beetje
lijn in wordt gebracht, zodat het beter vindbaar is voor de
ondernemer.

De heer Azarkan (DENK):
Ja.
Minister Adriaansens:
We hebben een systeem gekozen en dat hebben we in de
wet vastgelegd. Die wet is ook door de Kamer behandeld.
We hebben gekozen om de voorstellen hier ter accordering
voor te leggen met het besluit van het kabinet om daar
invulling aan te geven en vervolgens na vijf jaar een evaluatie te doen. Maar ik ben het met u eens dat het geld dan
natuurlijk al is uitgegeven. Dat klopt.

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat is in ieder geval goed om te weten. Die noodkreet, min
of meer, die vraag om hulp, komt ook echt van mkb'ers. Ik
wil de minister aanvullend vragen om in gesprekken met
MKB-Nederland of de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland of VNO-NCW specifiek te vragen tegen welke
andere knelpunten ze oplopen en hoe ze daarbij geholpen
kunnen worden.
Minister Adriaansens:
Ik vind het een goede suggestie. Ik neem het mee.

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik had inderdaad de vraag gesteld over de ondersteuning
van mkb'ers. Ze moeten door een woud van regels en
allerlei rare obstakels. De minister zei daar steeds beter op
te letten, maar ik vind dat toch een beetje vaag.
Minister Adriaansens:
Ik was nog niet helemaal klaar.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
O, oké. Ik dacht dat dit het antwoord was, doordat de heer
Azarkan kwam. Ik hoor het dan nog graag. Ik wil graag
concreet weten of er middelen voor menskracht beschikbaar
kunnen worden gesteld voor die regionale mkb-ondersteuningsinfrastructuur.
Minister Adriaansens:
Er zijn al veel initiatieven om dat te doen, om ondernemers
te helpen als ze door de bomen het bos niet zien. De Kamer
van Koophandel heeft die Financieringsdesk, waar ondernemers telefonisch advies kunnen krijgen. We hebben best
wel veel faciliteiten en zoekmachines. Bij RVO kun je bijvoorbeeld zoeken op wat je nodig hebt qua financiering of steun,
maar dat is digitaal. De Financieringsdesk kan je bellen en
dan krijg je advies over financieringsvormen, overheidsregelingen, geldzaken en dat soort dingen. In een ander antwoord heb ik alle hulpmiddelen genoemd. We bekijken of
we ondernemers nog beter kunnen helpen bij de financiering. We zijn met de stakeholders op zoek naar de eenloketgedachte. Als mensen bij een bank aankloppen, moeten ze
niet aan hun lot worden overgelaten. Er moet een soort
warme overdracht zijn naar alternatieve financiers of andere
manieren om verder te gaan.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Plas …

Tweede Kamer

De heer Rahimi (VVD):
Ik word altijd getriggerd door woorden. Ik hoorde twee keer
het woord "vindbaarheid". Ik hoorde over mensen die door
de bomen het bos niet meer zien. Dat had ik ook. Toen ik
ondernemer was, kon ik dingen niet regelen en niet vinden,
zeker niet toen ik bijna stuk ging. Ik heb een vraag over de
WHOA, waar ik het gisteren ook over had. Ik hoorde de
minister antwoorden dat de ondernemers al worden voorgelicht over de WHOA, namelijk via de KVK en via zijn
website. Maar ik vraag toch echt de toezegging van de
minister dat zij meer zal doen om de WHOA onder de aandacht te brengen van ondernemers. Zoals ik al aangaf, weet
ik zelf hoe het is om failliet te gaan. En ondernemers weten
dat echt slecht te vinden, ook al is er een website. Daarom
toch echt deze noodkreet. Wat is de minister dus van plan
om meer te gaan doen dan alleen puur de website?
Minister Adriaansens:
Als de heer Rahimi zegt "die website wordt onvoldoende
gevonden", ga ik die toets doen en ga ik eens kijken of daar
op nog meer manieren kenbaarheid aan kan worden
gegeven. Ik deel de zorg. Als je in de problemen zit en je
wil je schulden regelen, is het wel heel fijn om te weten
waar je naartoe moet.
Voorzitter. Ik ben bij de overige vragen gekomen.
De heer Rahimi vroeg me naar het ruimtevaartbeleid en
specifiek naar de ESA. Ik heb in het commissiedebat toegezegd om een laatste krachtsinspanning te doen om het
beoogde budget voor de inschrijving en de programma's
te verhogen, en om de Kamer daarover te informeren.
Daarover ben ik in gesprek gegaan met de minister van
OCW en ik heb nogmaals gekeken of ik op mijn eigen
begroting wat ruimte kon maken. Het resultaat is dat
Nederland deze week voor 12,5 miljoen extra heeft ingeschreven ten opzichte van de eerdere Kamerbrief. Dat
hebben we tijdens de ESA-conferentie in Parijs gedaan.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-4

Daarbij hebben we, zoals uw Kamer wilde, het zwaartepunt
gelegd op de emissiemonitoring.
Voorzitter. De heer Amhaouch heeft naar de smart industryindex gevraagd: is de smart industry-index in Singapore
een manier om te zien hoe het bedrijfsleven op verschillende punten presteert? Ik ken die index niet, maar ik zal
hem bestuderen. Ik zal dan ook bekijken of die zinvol is voor
Nederland. Ik ben altijd blij met suggesties en ik zal daar
dus bij u op terugkomen in het eerste kwartaal van 2023.
Voorzitter, we gaan van onderwerp naar onderwerp. De
heer Stoffer zei dat het nu de tijd is om de winkelvrije zondag in te voeren. Het sluiten van winkels is een hele ingrijpende beslissing die aan de ondernemers zelf is. In de
Winkeltijdenwet is bepaald dat de zondag geen winkeldag
is, tenzij gemeenten daar anders over beslissen. Als de
winkel op zondag open kan, dan kan dat omdat de
gemeente die mogelijkheid heeft gegeven. Ik moet zeggen
dat ik het verplicht sluiten zeker in deze lastige tijden, waarin
ondernemers het al heel moeilijk hebben, geen goede
gedachte vind.
Ik vind het ook niet wenselijk. Ik zie wel dat veel winkels
aan energiebesparing doen door openstaande deuren dicht
te houden. In het commissiedebat hebben we ook al
gesproken over de "warm welkom"-actie van INretail. Dat
stimuleren wij ook. En ook op andere manieren stimuleren
we ondernemers om zuinig om te gaan met energie, zodat
zij op hun kosten besparen en bijdragen aan energiebesparing in het algemeen.
Voorzitter, ik ben door de vragen heen. Als u het goed vindt,
ga ik nog een paar dingen doen. Ik wil de amendementen
nog toelichten en van een appreciatie voorzien. Verder wil
ik ingaan op waar we het net voor de break, de pauze, over
hadden, namelijk de vraag van mevrouw Leijten.
De voorzitter:
Ik kijk eerst even naar de heer Amhaouch.
De heer Amhaouch (CDA):
Als de beantwoording van de vragen inderdaad klaar is,
heb ik nog een vraag over de Wet vifo. De minister is in de
schriftelijke beantwoording duidelijk over de overname
door Nexperia van de Delftse startup Nowi. De minister
zegt heel duidelijk dat die overname met terugwerkende
kracht valt onder de Wet vifo. Maar over de High Tech
Campus in Eindhoven is zij een beetje cryptisch, terwijl ik
daar eigenlijk dezelfde teksten zou willen zien, namelijk dat
de aankoop van de HTC door een Singaporees staatsbedrijf
ook met terugwerkende kracht onder Wet vifo valt. Ik wil
dus horen dat die toets daar ook wordt gedaan. Klopt mijn
conclusie?
Minister Adriaansens:
Ik kan niet over alle onderzoeken die lopen wat zeggen, dus
dat even in algemene zin. Wij zullen in ieder geval met de
verbreding van de Wet vifo, door ook te kijken naar campussen, ook alle overnames toetsen die daar de laatste periode
hebben plaatsgevonden.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Dank u wel. De heer Rahimi heeft zeker de smaak te pakken.
De heer Rahimi (VVD):
Voorzitter, het smaakt lekker. Nee, sorry. Ik was zo blij met
de woorden over de luchtvaart dat ik vergat mijn vraag te
stellen. Complimenten aan de minister dat ze vele miljoenen
over heeft voor de ruimtevaart. Dit is goed voor het verdienvermogen van Nederland, goed voor onze strategische
autonomie. Maar begrijpt de VVD het goed dat deze extra
investering enkel van de begroting van EZK af gaat? Klopt
dat? Zo ja, waar zijn de bijdragen van de andere departementen? Die profiteren immers toch ook van de geneugten
— dit woord heb ik niet zelf bedacht — die de ruimtevaart
te bieden heeft wat betreft CO2-emissie, stikstofuitstoot,
fundamenteel onderzoek, watermanagement, et cetera, et
cetera? Waarom dragen de andere ministeries niet bij?
Minister Adriaansens:
Omdat de vraag groter is dan wat we hebben en omdat ik
om meerdere redenen mij zeer kon vinden in wat er
gevraagd was. Uw Kamer heeft met een grote meerderheid
dit verzoek gedaan. Dat was de reden om dan maar zelf
naar de oplossing te zoeken. Maar het is geen gratis geld.
Het komt ook uit de begroting van EZK, uit een potje dat
eigenlijk ergens anders voor was bestemd.
De voorzitter:
Ik zie aan de heer Rahimi dat hij blij is met de mooie toezegging, toch? Met wat er geregeld is. Dan stel ik voor dat we
even naar de amendementen gaan en vervolgens naar de
vraag die nog ergens is blijven hangen.
Minister Adriaansens:
Voorzitter. Ik heb er twee. Ik heb een amendement van de
heer Amhaouch. Dat vraagt, even samengevat, om ...
De voorzitter:
Even voor de zorgvuldigheid het nummer.
Minister Adriaansens:
Het amendement op stuk nr. 13. Dat vraagt om Mijn Digitale
Zaak te verlengen in afwachting van de evaluatie van de
pilot. Ik geef dat heel graag oordeel Kamer. Gezien de tijd
laat ik het daar even bij, als ik oordeel Kamer geef.
Dan kom ik bij het amendement op stuk nr. 10, van de heer
Rahimi, dat vraagt om de vergoeding die ondernemers
betalen aan de stichting Ondernemersklankbord, OKB, ook
in 2023 te schrappen en OKB te compenseren. Dat geef ik
ook graag oordeel Kamer.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik ben een beetje verbaasd. Ik dacht: we zijn bij het kopje
overig en dan gaat de minister misschien ook nog wel iets
zeggen over ons bezorgplan. Was de minister dat nog van
plan?

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-5

Minister Adriaansens:
Nee, want dat heb ik schriftelijk gedaan.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Goed. Nou, dan kan ik los. Ik was best wel teleurgesteld in
de schriftelijke antwoorden die naar ons toe waren gekomen. We hebben te maken met een groot probleem in
Nederland. Er ligt ook urgentie. Meerdere fracties zijn
daarover begonnen. We krijgen een hele reeks reacties waar
we niet op zaten te wachten om ze te horen, omdat we dat
al hadden gezien. De laatste zin, waarmee wordt afgesloten,
is even in mijn woorden: ik kom over een jaar terug op de
ideeën die door de ChristenUnie zijn neergelegd. Dat kan
toch niet waar zijn?
Minister Adriaansens:
Dan vraag ik toch graag aan mevrouw Van der Graaf waar
zij nu mijn reactie op zou willen hebben, aanvullend op de
schriftelijke reactie.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik zie dat we in Nederland een probleem hebben, met name
met de last mile van de pakketmarkt. Ik zie ook dat er nu
een aantal prikkels in het systeem zitten die deze markt
inefficiënt maken en tot de extra overlast leiden. Ik heb een
aantal voorstellen gedaan waarop ik een reactie van de
minister zou willen hebben. Laten we de logistieke kosten
inzichtelijk maken: prijstransparantie. Laten we kijken of we
het gratis retourneren onmogelijk kunnen maken. Gratis
retourneren bestaat helemaal niet, want iedereen betaalt
alle retourkosten van de pakketjes. Ik heb daarnaast nog
een aantal voorstellen gedaan, maar met name op deze
twee voorstellen zou ik toch wel heel graag een inhoudelijke
reactie van de minister willen hebben.
Minister Adriaansens:
De beantwoording kwam vanochtend heel vroeg, dus ik
moet nu eventjes weer graven. Mij staat bij dat de informatie die wij hebben, afwijkt van wat mevrouw Van der Graaf
aangeeft. Dat maakt dat wij vanaf een ander punt vertrekken
en dan is even de vraag wat je er dan aan zou moeten doen.
Dus dat is een.
Dan het tijdpad dat ik aangeef, van dat jaar. Als ik u dat nu,
op dit tijdstip, hoor zeggen, denk ik: nou, dat is misschien
inderdaad wel een beetje ver weg. Dat was cynisch. Het is
ver weg. Dus ik kan me voorstellen dat ik daar eerder op
terug zal moeten komen, zeker omdat u die moeite heeft
gedaan en vanwege de wijze waarop u het gepresenteerd
heeft. Ik moet even kijken wat haalbaar is. Ik kan misschien
in tweede termijn even aangeven wat haalbaar is om eerder
te reageren dan ik heb aangegeven in die reactie.
De voorzitter:
Dan gaat u schriftelijk in op het voorstel, op het plan.
Minister Adriaansens:
Ja, want dat lijkt mij er recht aan doen.

Tweede Kamer

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik heb een motie voorbereid om de minister te vragen of
zij aan de Kamer duidelijk wil maken hoe we prijstransparantie mogelijk kunnen maken en of ze onderzoek zou willen
doen naar het gratis retourneren. Dat zouden we onmogelijk
willen maken, omdat het incentives zijn waardoor mensen
veel meer pakketjes bestellen dan nodig is. Als de voorzitter
het mij toestaat, schets ik één voorbeeld van waarom we
in deze markt toch iets zouden moeten doen.
De voorzitter:
Gaat uw gang.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik stuitte op een klacht van een mevrouw uit 2016. Zij was
een notoire besteller, maar ook retourneerder bij een kledingbedrijf. Dat kledingbedrijf had haar een e-mail gestuurd
en had gezegd: "Mevrouw, u stuurt 88% van alle producten
die u bij ons heeft besteld weer terug. Als u aan de 90% zit,
mag u geen pakketjes meer terugsturen." 90%, ze stuurde
bijna alles terug. Toen pas greep dat bedrijf in, pakte het
deze klant zo aan. Mevrouw werd boos en had een klacht
ingediend bij de Consumentenbond. Bedrijven bieden dat
gratis retourneren aan, dat dit gedrag ook uitlokt. Het is een
heel grote verliespost voor bedrijven en kent alleen maar
nadelige effecten. Je zou denken dat het bedrijf dat dan wel
zou gaan aanpakken. Nou, die klacht was zes jaar geleden
ingediend. Ik heb nog eens op die website gekeken. Het
wordt nog steeds aangeboden, dat gratis retourneren. En
dat is helemaal niet zo gek, want iedereen doet dat. Alle
concurrenten bieden dit aan.
De voorzitter:
Dank u wel. De boodschap is helder.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dit zijn redenen waarom ik zeg: we hebben hier een taak
liggen. Wij doen daar voorstellen voor. Is de minister bereid
om daarmee aan de slag te gaan?
Minister Adriaansens:
Ik denk dat mevrouw Van der Graaf en ik wat anders vertrekken. Ik denk dat er echt heel zwaarwegende redenen
moeten zijn om te gaan ingrijpen in de markt en dat die er,
zeg ik op basis van de onderzoeken en signalen die wij
hebben, niet zijn. Ik vind ook dat we daar in de economie
die wij hebben heel terughoudend mee moeten zijn. U geeft
één geval aan, dat natuurlijk heel schrijnend is. Het is bijzonder als iemand zo veel procent van de bestellingen
retourneert, maar het gemiddelde is nog steeds — dat staat
ook in de beantwoording — niet van dien aard dat dat zorgelijk zou zijn. Dat geldt trouwens ook voor die laatste
kilometer. Er zijn ook aanwijzingen dat als je dat niet zou
doen, een ophaalpunt elders weer heel veel vervoersbewegingen met zich meebrengt. De vraag is ook of er alternatieven zijn voor de laatste kilometer, om dat bijvoorbeeld
op een fiets te doen. Dat zie je overigens in dichtbevolkte
gebieden ook gebeuren. Het is dus even de vraag of we
dezelfde probleemanalyse delen en ook of we als dat het
geval zou zijn dezelfde oplossingsrichting delen. Misschien
is het goed dat ik dat even herneem, als aanbod. Ik wil het

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-6

wel serieus nemen, maar met deze kanttekening. Dan zou
ik een brief kunnen schrijven over hoe wij aankijken tegen
de pakketmarkt — want dat is dan eigenlijk het beginpunt
— en wat wij daar zien. Dan kunnen we naar aanleiding
daarvan kijken of we nog stappen zouden moeten zetten.

zijn, ben ik snel met de heer Thijssen eens. Daar hebben
we ook regelgeving voor in Nederland. Daar hebben we
ook controles op. Als dat niet goed gebeurt, moeten we het
daarover hebben. Aan de andere kant hebben we het over
de pakketmarkt en de commerciële positie van een aanbieder die zijn prijs mag bepalen.

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ik zie dat er een probleem is. Misschien kun je van mening
verschillen over de omvang van het probleem, maar we
hebben hier een vraagstuk dat ook leidt tot verkeersveiligheidssituaties, tot congestie in de wijken en tot overlast in
de wijk. Er zijn problemen met de pakketbezorging. De
arbeidsomstandigheden zijn er onderdeel van. De ChristenUnie ziet echt een noodzaak om te kijken naar maatregelen.
Wat kan er nou tegen zijn dat je de prijs, de werkelijke prijs,
van de logistiek inzichtelijk gaat maken? De consument
heeft er recht op om te weten wat een eerlijke prijs is voor
het product. Wat zijn de kosten die bij een verzending
komen kijken? Het zou kunnen leiden tot bewust koopgedrag
bij consumenten, maar ook tot een optimalisatieslag in de
bezorgkosten. Dat zijn allemaal effecten die wij mogelijk
achten als je dit soort maatregelen treft. Dus ik hoop op
een positieve reactie van de minister en dat zij bereid is om
dieper in dit soort voorstellen te duiken. Ik overweeg dus
wel …

De heer Thijssen (PvdA):
Ja, dat klopt, maar dat hangt natuurlijk heel erg met elkaar
samen. Die bezorgdiensten en die bedrijven zeggen:
retourneer maar gratis; wij knijpen die mensen wel af om
toch nog een beetje winst te kunnen maken. Als we gewoon
met elkaar afspreken dat je, als je een pakketje retourneert,
daar de kostprijs voor moet betalen en als we transparant
gaan maken wat dat kost, snapt iedereen dat er iemand
naar je huis moet komen om dat pakketje weer op te halen
en terug te brengen naar de leverancier. Daarom zijn de
voorstellen van de ChristenUnie zo mooi. Dan beseffen
mensen dat er iemand moet langskomen, die we een
behoorlijk salaris moeten geven, terwijl die bezorger nu
wordt uitgeknepen door het systeem zoals dat nu is georganiseerd, door dat kapitalistisch systeem, om die winst
van die commerciële bedrijven maar te maximaliseren. We
hebben hier echt een groot probleem met elkaar.

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Graaf. Uw boodschap is heel
helder.

Minister Adriaansens:
Ik heb dat niet ontkend. Ik heb alleen gezegd dat ik die signalen niet heb en dat ik er eerst goed naar wil kijken, dus
dat aanbod staat. En ik zal luisteren naar de motie van
mevrouw Van der Graaf om die te appreciëren.

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Nou ja, goed. Ik zal dus wel een motie indienen. Daar vraag
ik dan ook een reactie op van de minister.
Minister Adriaansens:
Dan wacht ik even met reageren tot de appreciatie.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik schrik toch wel een beetje van wat deze minister zegt
over de pakketbezorgersmarkt. We kennen heel erg veel
verhalen van mensen die waanzinnige diensten moeten
draaien, die geen zekere arbeidsvoorwaarden hebben, die
op nulurencontracten of niet op vaste contracten werken,
die na 40 uur werken nog steeds niet rond kunnen komen,
maar gewoon werkende armen zijn. Dit is echt een problematische markt. Ik noemde net een paar heel belangrijke
redenen waarom er ingegrepen moet worden op deze
markt, namelijk om er gewoon voor te zorgen dat deze
mensen een vast contract hebben en een behoorlijk salaris
waarvan ze rond kunnen komen. Ik hoop toch dat de
minister die analyse deelt met de PvdA.
Minister Adriaansens:
Ik wil terug naar de feiten. Als het zo is als de heer Thijssen
het schetst, dan zijn er inderdaad zorgen. Dus dat even
onder die conditie. Ik moet dat verifiëren. Ik vind overigens
dat we het nu wel over verschillende zaken hebben. We
hebben het enerzijds over arbeidsomstandigheden, over
de positie van zzp'ers, over wel of niet een dienstverband
en de voorwaarden die dan gelden. Dat dat in orde moet

Tweede Kamer

De voorzitter:
En u hebt aangegeven om ook nog wat uitgebreider op het
plan van de ChristenUnie terug te komen.
Minister Adriaansens:
Dat had ik net al sowieso toegezegd.
De voorzitter:
Om daarop terug te komen, hè?
Minister Adriaansens:
Dat zal ik herhalen bij de …
De voorzitter:
Dat specifieke punt …
Minister Adriaansens:
Ja. Correct.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan gaan we nu naar de vraag …
Minister Adriaansens:
Voorzitter. Dan kom ik nog bij de vragen van mevrouw
Leijten. Ik had toegezegd dat ik daarop terug zou komen.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-7

Dat doe ik nu even en niet in tweede termijn, gezien het
tijdstip; het is misschien goed om ruimte te geven om nog
te reageren. Het was even zoeken of we elkaar begrepen,
maar we hebben er net over gesproken en we hebben
nagedacht over wat de lijn van het verhaal is. Mevrouw
Leijten haalt in haar betoog twee rapporten aan: een recente
doorlichting van beleidsartikel 1 EZK over goed functionerende economie en markten, en de advisering van de
Algemene Rekenkamer bij de ontwerpbegroting 2023 van
EZK. Bij dat laatste rapport ging mevrouw Leijten vooral in
op de aanbevelingen op het terrein van het klimaatfonds,
meende ik te begrijpen.
Eerst even over die beleidsdoorlichting van artikel 1. Artikel
1 bevat voornamelijk uitgaven aan instituties en organisaties
die randvoorwaarden scheppen voor de economie en
markten, zoals de ACM, Agentschap Telecom, het CBS en
meteorologische instituten. Deze diversiteit en de indirecte
invloed van dergelijke instituties op de marktdynamiek
maken het lastig om de doelmatigheid en doeltreffendheid
goed vast te stellen. Desalniettemin concludeerde de
beleidsdoorlichting dat artikel 1 over het algemeen doelmatig en doeltreffend is. Het onderzoeksbureau dat die
beleidsdoorlichting deed, adviseerde daarnaast verschillende aanscherpingen, waaronder het advies de doelen van
artikel 1 te concretiseren tot drie subdoelen. Dat hebben
we ook aangegeven in de kabinetsreactie op die doorlichting. Daarin heb ik de belangrijkste aanbevelingen overgenomen. Dat is ook zichtbaar in de ontwerpbegroting die
voorligt. Dat onderstreept het punt dat ik scherp ben op de
doelmatigheid en de doeltreffendheid in mijn begroting.
Ik kom op de beoordeling van het klimaatfonds. Het klimaatfonds kent een indicatief budget van 35 miljard. Dat is
inderdaad heel veel geld. Het is dus ook van belang dat er
een zorgvuldige en integrale beoordeling plaatsvindt van
de ingediende maatregelen bij het fonds. Daarom worden
er in dit proces een aantal fases gevolgd, waarbij diverse
criteria worden gehanteerd. Dat is ook opgenomen in het
wetsvoorstel ter instelling van het klimaatfonds. De voorstellen dienen bij te dragen aan de doelstelling van het klimaatfonds. De ingediende voorstellen worden beoordeeld
op basis van de criteria van het klimaatfonds: additionaliteit,
doelmatigheid, doeltreffendheid en uitvoerbaarheid. Die
toetsingscriteria worden vastgelegd in de wet conform het
advies van de Rekenkamer. Bovendien wordt er gebruikgemaakt van de kennis en expertise van onafhankelijke kennispartijen en betrekken we de uitvoeringsinstanties er zo
vroeg mogelijk bij. Het PBL zal met betrekking tot het
voorstel een reflectie geven op de plausibiliteit van de bijdrage van de maatregelen, de samenhang tussen de
maatregelen en de consistentie van de inzet ten aanzien
van het transitiepad richting klimaatneutraliteit in 2050.
De minister voor Klimaat en Energie zal als fondsbeheerder
een eerste voorstel doen voor de verdeling van de middelen. De minister van Financiën ziet er op haar beurt op toe
dat we een rechtmatige, doelmatige en doeltreffende uitvoering hebben van het fonds. Bij de behandeling van de
Voorjaarsnota neemt uw Kamer een definitief besluit over
het toekennen van de middelen. De directe monitoring van
de uitvoering van de middelen vindt plaats op de betreffende begroting van het vakdepartement. Daarnaast wordt
bij het jaarverslag van het fonds een totaaloverzicht opgesteld van de toegekende middelen aan de departementen,
ter versterking van het budgetrecht en ter verbetering van
de controleerbaarheid van de uitgaven. Op die manier

Tweede Kamer

menen wij dat we een doelmatige besteding borgen en dat
er achteraf een zorgvuldige controle kan plaatsvinden op
de uitgaven en de uitvoering van het klimaatfonds. Dit was
mijn toelichting, voorzitter.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de Kamerleden of hier nog vragen over
zijn. Allereerst de heer Van Raan. Nee? De heer Azarkan
van DENK.
De heer Azarkan (DENK):
Ik heb toch nog één vraag over het Groeifonds. Bij de
Voorjaarsnota is daar 660 miljoen euro uit gehaald. Ik zie
de minister nadenken, maar nu knikt ze. Ik vraag me af hoe
die 660 miljoen zich verhoudt tot het beoogde doel van het
Nationaal Groeifonds.
Minister Adriaansens:
Uit mijn hoofd gezegd zijn dat projecten waar de Kamer al
eerder haar goedkeuring aan had gegeven. Het ging om
voorwaardelijk toegekende middelen, waarbij aan de criteria
was voldaan. Die 600 miljoen is aanvullend verstrekt.
De heer Azarkan (DENK):
Nee, dat is niet zo. Er waren problemen met de dekking
voor de AOW, voor de Vpb en voor de box 3-heffing. Toen
is er 660 miljoen uit gehaald.
Minister Adriaansens:
O, u bedoelt het op die manier. Ik dacht dat het aanvullende
uitgaven waren.
De heer Azarkan (DENK):
Nee, ik zei dat er bij de Voorjaarsnota door de regering 660
miljoen euro uit de snoeppot is gehaald, omdat u de dekking
niet rondkreeg. Hoe verhoudt dat zich nou ...
Minister Adriaansens:
Slecht.
De heer Azarkan (DENK):
Slecht, ja. Bij de instelling was die 20 miljard bedoeld om
het groeivermogen van Nederland te verbeteren, om innovatie te bevorderen en om kennis te ontwikkelen. Mijn
standpunt is dat dat via allerlei routes kan, bijvoorbeeld via
de Onderwijsbegroting en via infrastructuur. Dat kan deels
ook prima via de EZK-begroting, dus het had er niet uit
gehaald hoeven te worden. Het idee was: blijf daarvan af.
Maar nu zien we dat er bij de Voorjaarsbegroting 660 miljoen wordt uitgehaald omdat er bij een aantal zaken dekkingsproblemen worden ervaren door de regering. Dat
verhoudt zich toch niet tot elkaar?
Minister Adriaansens:
Het is overigens ook zo dat de Kamer die voorstellen af en
toe doet. Maar inderdaad, het verhoudt zich niet goed tot
elkaar. Alleen, gezien de urgentie die we op dit moment

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-8

hebben, de grote opgave om dekking te organiseren en de
verantwoorde financiële huishouding die we hebben te
voeren, hebben we gemeend die ene keer toch te moeten
kijken naar het Groeifonds. Ik was er niet blij mee, maar
gezien de afweging van de belangen die voor ons lagen,
zijn we er als kabinet mee akkoord gegaan. Dan moet het
soms zo zijn. We hebben natuurlijk wel een koopkrachtpakket met gigantisch veel miljarden en we hebben nu weer
het prijsplafond en de TEK. Het moet ergens uit betaald
worden, dus op die manier hebben we die afweging
gemaakt.
De heer Azarkan (DENK):
Mijn overall punt is dat je dat jaarlijks in de begroting zou
kunnen doen. Je moet het er niet uit halen. Het wordt eerst
bestempeld als een specifiek fonds met een specifiek doel,
maar vervolgens wordt het toch weer gebruikt als dekking
voor problemen die we ervaren. Dat verhoudt zich niet tot
elkaar. Dat vind ik gewoon lastig.
Minister Adriaansens:
Dat ben ik met de heer Azarkan eens. Ik vind dat ook lastig.
Ik geef aan waarom we daar uiteindelijk toch voor gekozen
hebben. Even voor alle helderheid: wat er gebeurt met het
Groeifonds is echt vroegefasefinanciering van projecten
die anders niet van de grond zouden komen. Dat is dus niet
iets wat je op voorhand kan signaleren.
Mevrouw Leijten (SP):
Voor de dinerpauze begon het eigenlijk met de vraag: vindt
de minister dat het geld in de begroting, want daar hebben
we het over, doelmatig en rechtmatig besteed moet worden? Dat is natuurlijk een beetje een strikvraag, want dat
vindt iedereen hier. Alleen, hoe regel je dat goed? Toen gaf
ik het voorbeeld van de beleidsdoorlichting van artikel 1,
om erop te wijzen dat dat niet altijd goed en zorgvuldig
gaat bij Economische Zaken, met de zorgen die er zijn bij
het klimaatfonds maar ook het Groeifonds — en overigens
het stikstoffonds, maar dat is een ander ministerie. Ik dank
de minister voor de nadere antwoorden hierop. Maar als
we kijken naar de best wel stevige lessen die zijn geleerd
uit die beleidsdoorlichting van artikel 1, heeft zij dan het
idee dat de informatie nu goed genoeg en tijdig beschikbaar
is, zodat de Kamer goed mee kan kijken?
Minister Adriaansens:
Naar aanleiding van die beleidsdoorlichting hebben we de
Kamer geïnformeerd, maar dat had misschien nog wat
duidelijker gekund. Wel hebben we de verbeterpunten
verwerkt in de ontwerpbegroting. Misschien hadden we
dat nog wat duidelijker kunnen aangeven, want het is
natuurlijk een lerend systeem. Zo is het altijd. Als je een
audit doet, krijg je verbeterpunten. Die moet je doorvoeren,
maar dan moet je wel kunnen controleren of je die verbeterpunten hebt doorgevoerd. Dus als we daar nog een slag
in kunnen maken, dan zal ik daar de volgende keer nog
beter op letten. Dat belang zie ik ook.
Mevrouw Leijten (SP):
Laten we dat dan als winst nemen. Mijn kernpunt bij die
vraag en die reeks interrupties was eigenlijk of de minister

Tweede Kamer

bereid zou zijn om standaard, en niet alleen op verzoek van
de Kamer, om onafhankelijk advies te vragen. De minister
begon met te zeggen dat je niet aan de integriteit van
ambtenaren moet komen. Daar ben ik het helemaal mee
eens, maar de integriteit van besluitvorming heeft natuurlijk
niet zo veel met de individuele inzet van ambtenaren te
maken. Dat heeft ook te maken met het systeem, hoe dat
is vormgegeven en hoe de checks-and-balances zijn. Daar
is deze minister verantwoordelijk voor. We zien dat er voor
het klimaatfonds nog helemaal geen instemmingswet is,
maar dat er dit jaar en volgend jaar wel al 5 miljard is
gereserveerd en wordt uitgegeven. Is deze minister nou
bereid om te leren uit het verleden en dan voor de zekerheid
altijd een onafhankelijk advies te laten doen en mee te sturen naar de Kamer? Daar begon aanvankelijk de interruptiereeks voor de dinerpauze mee.
De voorzitter:
Even voor de collega's: ik geef wat meer ruimte, omdat dit
elke keer een herhaling was van een aantal interrupties en
men er niet zo heel goed uitkwam. Vandaar.
Minister Adriaansens:
Als principe begrijp ik de vraag van mevrouw Leijten wel.
Maar bijvoorbeeld bij het opstellen van het wetsvoorstel
voor het klimaatfonds zijn in ieder geval al diverse rapporten
en onderzoeken betrokken. Dan komt er een wet, die naar
uw Kamer gaat. De Raad van State geeft daar advies over;
dat kunnen we dan als onafhankelijk advies zien. Uw Kamer
gaat daarover. Vervolgens wordt het fonds ingesteld. De
Algemene Rekenkamer kijkt naar de oprichting van het
fonds. Het PBL zal daar zijn analyse op geven; dat zijn ook
onafhankelijke adviseurs. Vervolgens wordt vanuit dat fonds
geld overgeheveld naar de departementen, naar hun
begrotingen conform een bepaald artikel. Daar zit controle
op, van de ADR en van de Algemene Rekenkamer. Vervolgens wordt dat vertaald naar een beleidsmaatregel. Het is
echt een getrapt construct. Er wordt van tevoren technisch
advies voor ingewonnen. Als dat is wat mevrouw Leijten
onder advisering verstaat, dan wordt dat gedaan; dat kunnen we delen. Vervolgens wordt dat achteraf weer door de
Algemene Rekenkamer en de Auditdienst Rijk, de controledienst van het Rijk, getoetst. Dat zijn allemaal onafhankelijke
instanties. Dat is een zeer ruim bemeten controlepalet. Ik
was oprecht op zoek naar waar we dan nog iets zouden
moeten toevoegen om het beter te maken voor mevrouw
Leijten en voor de Kamer. Op basis van deze kerstboom die
zeer functioneel is — op iedere stap zitten er controles, die
ook gedeeld worden met uw Kamer — meende ik dat niet
zo snel te zien.
Mevrouw Leijten (SP):
In het advies voor de behandeling van dit wetsvoorstel,
deze begroting, dat toen nog toezag op de uitgave van 31
miljard, wat nu aanzienlijk meer is geworden door de nota
van wijziging van afgelopen vrijdag — het is toen even
verdubbeld op een vrijdagmiddag — staat gewoon letterlijk:
"We vragen ook aandacht voor onafhankelijk advies over
de toekenning van fondsgelden; de minister voor Klimaat
en Energie is namelijk verantwoordelijk voor de beoordeling
van voorstellen, maar kan zelf ook voorstellen indienen."
Verderop staat: "Wij zouden erop wijzen dat er onafhankelijk

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-9

van de indieners van voorstellen toetsing plaatsvindt." Dat
zijn wel wezenlijke dingen.
Minister Adriaansens:
Maar dat doen we. Als het echt over het klimaatfonds gaat,
zou ik willen voorstellen om het zo even aan de minister
voor KenE voor te leggen. U spreekt mij aan als verantwoordelijke voor het departement voor de algehele audit. Dat
was heel specifiek uw vraag. Toen zei ik: als u het specifiek
maakt, kan ik antwoord geven, en dit doen we.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik vind het zonde om er een interruptie aan te wijden, maar
toch, om het heel specifiek te maken: de maatwerkafspraken. Waar ligt nou de toets of de maatwerkafspraken doelmatig zijn? We kunnen dingen doen met normering. Daarvan zegt het PBL ook: je kan het ook gewoon normeren.
Maar dit kabinet kiest ervoor om voor die — wat is het? —
1,5 megaton 4 miljard uit te trekken. Waar zien wij als Kamer
de toets of dit doelmatige besteding van belastinggeld is?
Minister Adriaansens:
In eerste instantie zit die bij het maken van de maatwerkafspraken. Daar zetten we onafhankelijke toetsing op. Dat zal
ook gedeeld worden met uw Kamer, om te kijken of we
daarmee de goede afspraken maken. Dan ligt er dus een
controle bij u en hebben we een onafhankelijk advies.
Überhaupt zit in alle fasen natuurlijk al de standaard van
het PBL en alle organen die gaan kijken op een ander
niveau. Maar dan hebben we het meer over de combinatie
van uitgaven in relatie tot het doel.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik hoop dat de coulance die net gegund werd aan mijn collega, ook voor mij geldt.
De voorzitter:
Dat heb ik net al gedaan.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Want dit klopt natuurlijk niet. De toets die de minister hier
beschrijft, is de toets of bij een bepaalde afspraak over bijvoorbeeld zoveel megaton inderdaad dat geld wordt
besteed. Maar ik heb het over de toets of het doelmatig is
om met het instrument maatwerk 4 miljard te besteden aan
grote bedrijven waarbij je ook normering kan inzetten. Waar
wordt die doelmatigheidstoets gedaan?
Minister Adriaansens:
Ik vraag mij af of dat een doelmatigheidstoets is of dat dat
een beleidskeuze is. Het kabinet heeft voorgesteld en hanteert ook het beleid om de maatwerkafspraken als instrument in te zetten om de aangescherpte doelen te halen. We
willen meer reductie bereiken in 2030 en we zetten boven
op de heffing nog de maatwerkafspraken. Dat instrument
kiezen wij. Daar hebben we uw Kamer meerdere keren over
bericht en hebben we meerdere debatten over gehad. Als
ik heel eerlijk ben, is dat instrument niet eerder ter discussie
gesteld in relatie tot doelmatigheid, maar u mag dat nu

Tweede Kamer

doen. Wij hebben dat beleid om dat te bereiken. Je kunt
natuurlijk ook andere manieren verzinnen; dat klopt. Maar
dat is volgens mij iets anders dan kijken of geld doelmatig
wordt uitgegeven.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Volgens mij is dit de kern van kijken of geld doelmatig wordt
uitgegeven, namelijk dat een minister kan laten zien: oké,
voor het doel dat ik wil bereiken, is het nodig om dit
instrument te kiezen; dit is de meest doelmatige manier om
belastinggeld uit te geven. Op dit moment kan je het in het
geval van het maatwerk ook met normeren doen. Dat is
heel duidelijk; dat zegt het PBL ook. Normeren is een
instrument dat geen belastinggeld kost. Dan ligt dus toch
de bewijslast bij deze minister om aan mij uit te leggen dat
dit de meest doelmatige manier is om 4 miljard uit te geven.
Dat heeft de minister niet gedaan en daarom vraagt mijn
collega: kan hier een onafhankelijk advies op komen? Het
feit dat wij het in talloze debatten over maatwerk hebben
gehad en ook dat mijn fractie kritisch is geweest, is nu even
niet het punt. We staan hier bij de begroting en de vraag
is: kan er een onafhankelijk advies komen of dit de meest
doelmatige manier is om 4 miljard te besteden?
Minister Adriaansens:
Ik heb eerder in het debat aangegeven dat er meerdere
factoren zijn die doorslaggevend zijn geweest bij het aangaan van de maatwerkafspraken. Dat we hier in Nederland
groene industrie willen hebben, is een politieke keuze. Dat
is een beleidskeuze. We hebben gezegd dat we op heel veel
manieren CO2 kunnen besparen. De meest effectieve manier
is niks doen, want dan gaan de bedrijven met een hoge
CO2-prijs er allemaal vandoor. Maar daar hebben we niet
voor gekozen. We hebben ook gezegd dat we geen weglekeffecten willen hebben. We hebben een aantal argumenten waarom wij hebben gekozen voor de maatwerkaanpak.
Daar hebben in meerdere debatten over gesproken. Als je
alleen gaat kijken naar het doel van CO2-reductie, zou het
zomaar kunnen zijn dat u gelijk heeft, zeg ik tegen mevrouw
Kröger via u, voorzitter. Maar dat is niet het totale pakket
van de afweging. Je moet het niet eendimensionaal bekijken. We streven een aantal doelen na. We willen als
Nederland namelijk ook koploper zijn in de energietransitie.
We willen een groene industrie hebben. We hopen dat onze
technologie ook in andere landen gebruikt gaat worden en
dat een groenstaalfabriek niet op voorhand vertrekt, terwijl
er in andere landen vervuilender wordt geproduceerd. Al
dat soort zaken spelen mee, ook in wat voor Nederland we
willen zijn.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Uiteraard spelen al die zaken mee. Dat zijn namelijk allemaal
doelen. Daar begon het hele debat mee. Heel erg lang terug,
voor de dinerpauze, ging het over de vraag: wat zijn de
doelen die nagestreefd worden? Mijn collega vroeg: zijn
die doelen inderdaad het versterken van de Nederlandse
industrie en het behouden van banen, of gaat het om de
CO2-uitstoot? Als je die doelen scherp formuleert en ook
kan toetsen of ze gehaald worden, en vervolgens hoe dit
instrument eraan bijdraagt, is dat doelmatigheid. Dat is dus
de vraag van mijn collega: kan er een onafhankelijk advies
over komen of bijvoorbeeld de maatwerkafspraken de meest

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-10

doelmatige manier zijn om 4 miljard te besteden aan de
doelen die dit kabinet wil halen? Dat is geen gekke vraag
op het moment dat iemand 4 miljard wil uitgeven. Het verbaast me eigenlijk dat er niet gewoon wordt gezegd: "Prima,
wij gaan een onafhankelijk advies vragen en dat gaan we
met de Kamer delen. Dan kunnen we dat instellen, en dan
gaan we het debat erover voeren."

Forensisch Team, noem het allemaal maar op. Dit gaat een
van de grote Nederlandse successen worden.

Minister Adriaansens:
We zijn al een end op weg. Dat zit mij een beetje in de weg
in de reactie. Als je helemaal aan het begin van een traject
staat, vind ik dat helemaal geen gekke vraag. Ik denk dat u
daar best een punt heeft. Je moet aan de voorkant goed
nadenken welke doelen je wilt nastreven en dat goed in
kaart brengen. Laten we het nou zo doen. Laat mij er nou
even op puzzelen hoe ik hier een goede invulling aan zou
kunnen geven. Dan kom ik daar in de tweede termijn op
terug.

Minister Adriaansens:
Ik heb nu aangeboden dat we in gesprek gaan. Dan gaat
dat ook gewoon gebeuren.

De voorzitter:
Ik ga u even helpen. Wanneer kan de minister daarop
terugkomen?

De voorzitter:
Het gaat ook gewoon gebeuren, zegt de minister. Ik herhaal
het even. Ik wil de minister van Economische Zaken en Klimaat van harte danken voor haar beantwoording in de
eerste termijn. Ik geef het woord aan de minister voor Klimaat en Energie.

De voorzitter:
De minister komt er in tweede termijn op terug. Dank u wel
voor uw geduld, meneer Graus.
De heer Graus (PVV):
Ik heb een hele andere vraag. Dank voor de reactie die de
minister ook schriftelijk heeft gegeven. Ik wilde graag op
één puntje daaruit terugkomen. Ik heb namelijk gevraagd
om een haalbaarheidsstudie ten behoeve van een betaalbare, veilige en kwalitatief hoogwaardige Nederlandse auto.
Ik moet er even bij zeggen: dat is in samenwerking met
Nederlandse ontwerpers, VDL Nedcar, TU Delft, Apeldoorn,
IVA Driebergen en Eindhoven University. Nu schrijft de
minister dat ze er altijd positief tegenover staat als zoiets
geproduceerd kan worden in Limburg. Wat ik eigenlijk wil
doen, is het volgende. Ik heb ook een beetje de hulp van
de minister nodig. De minister kan daar mogelijk één
ambtenaar voor vrijschalen, want ze heeft er een paar
honderd. Ik heb maar één medewerker. Ik wil die partijen
namelijk allemaal bij elkaar brengen. Dat gaat me ook lukken. Ik heb al een paar keer bilateraal dingen opgezet die
naderhand een groot succes bleken. Ik wil me hier zelf hard
voor gaan maken, ook tijdens recessen. Maar ik wil wel dat
er in die gesprekken een bepaalde coördinerende rol vanuit
Economische Zaken komt. Want ik ben natuurlijk een
Kamerlid van een bepaalde partij. Ik wil die partijen zo
objectief mogelijk allemaal bij elkaar brengen. Daar leen ik
graag iemand van de minister voor, als dat kan.
Minister Adriaansens:
Ik sta sympathiek tegenover het voorstel van meneer Graus.
Ik ben wel even op zoek naar mijn rol. Maar laten we over
de rol van het departement het volgende afspreken. Ik wil
best kijken naar of meedenken over wat een goede manier
kan zijn om dat te organiseren.
De heer Graus (PVV):
Dank, mevrouw de minister. Ik ben heel blij met deze avond.
Ik heb veel goeds kunnen bereiken. Dit moeten we nog gaan
doen, maar dit gaat een heel groot succes worden. Schrijf
het maar op, mevrouw de voorzitter, met de tijd en de
datum, net als 144, de dierenpolitie, en het Veterinair

Tweede Kamer

Minister Jetten:
Voorzitter. Onze aarde warmt op. We krijgen steeds vaker
te maken met extreem weer. Dat extreme weer richt schade
aan en bedreigt het leven van mensen, ecosystemen, dieren
en de natuur. We werken al hard om minder broeikasgassen
uit te stoten en op die manier deze snelle veranderingen af
te remmen, bij voorkeur tot maximaal 1,5 graad opwarming.
Het is duidelijk dat we nog meer moeten doen om deze
doelen te bereiken. De Nederlandse klimaatdoelen zijn
ambitieus. We kunnen het ons ook niet veroorloven om de
klimaat- en energietransitie te laten versloffen. Juist nu, in
het midden van deze energiecrisis, moeten we versnellen,
door minder CO2 uit te stoten, onze afhankelijkheid van
fossiele brandstoffen te verkleinen en het aandeel van
duurzame energie fors te vergroten.
In het voorjaar besluit het kabinet over een extra maatregelenpakket om Nederland in 2030 55% tot 60% minder
broeikasgassen uit te laten stoten in vergelijking met 1990.
We mikken daarbij bewust hoger dan de 55%-doelstelling
uit de Klimaatwet, omdat we er zeker van willen zijn dat we
dat doel ook gaan halen. Daarmee beantwoord ik meteen
een vraag van mevrouw Kröger over die 60%-doelstelling.
Natuurlijk erkent het kabinet dat het huidige beleid nog niet
voldoende is om die doelen te halen. De Klimaat- en Energieverkenning van het Planbureau voor de Leefomgeving
is daar helder over. Extra stappen zijn nodig in de vorm van
aanscherpingen en aanvullende maatregelen ten opzichte
van het coalitieakkoord en het ontwerpbeleidsprogramma.
Die extra maatregelen zijn nodig, niet alleen voor het 2030doel, maar ook om ervoor te zorgen dat we uiterlijk in 2050
klimaatneutraal zijn. Volgende week hebben we nog een
uitgebreid debat over de Klimaat- en Energieverkenning.
Ik zeg mevrouw Kröger na: eindelijk hebben we dat debat.
Want het is heel belangrijk dat we daar eens per jaar uitgebreid bij stilstaan.
Voorzitter. Bij dit begrotingsdebat wil ik de beantwoording,
aanvullend op de schriftelijke beantwoording, doen langs
de volgende bekende blokjes. Het eerste blok is klimaat en
circulariteit, het tweede de VN-klimaattop, het derde energiecrisis en leveringszekerheid, het vierde energiebesparing,
het vijfde het prijsplafond, het zesde consumentenbescher-

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-11

ming en tot slot het zevende, energietransitie. Dan heb ik
volgens mij nog een of twee overige vragen.
Voorzitter. Allereerst over klimaat en circulariteit. De heer
Boucke en de heer Stoffer hebben mij gevraagd om te
reflecteren op de Porthosuitspraak, de uitspraak van de
Raad van State die een streep haalde door de vrijstelling
van tijdelijke en kleine stikstofdeposities in de bouwfase
van projecten. De Raad van State heeft daar een streep door
gezet omdat onze natuur daarbij onvoldoende beschermd
is. Dat stelt ons voor een grote opgave, want we worstelen
al lang met de stikstofcrisis. We weten ook dat we energietransitieprojecten keihard nodig hebben, niet alleen om de
stikstofuitstoot terug te dringen, in bijvoorbeeld de industrie
en de mobiliteit, maar ook om die verduurzamingsplannen
mogelijk te maken. Deze uitspraak van de Raad van State
zal effect hebben op de doorlooptijd van projecten die we
voor die energietransitie aan het doorlopen zijn, want veel
van deze projecten zullen nu ook specifieke stikstofberekeningen moeten maken en vergunningen moeten aanvragen
voor de bouwfase. De verlengde doorlooptijd van energietransitieprojecten is niet alleen zorgwekkend voor de energietransitie zelf, maar ook voor sectoren die afhankelijk zijn
van de groene elektronen die ze van het net willen halen.
Samen met de minister voor Natuur en Stikstof kijk ik wat
er mogelijk is om deze projecten toch met tempo te realiseren, zodat we de bijbehorende CO2- en stikstofdoelen kunnen halen. Het kabinet zal naar verwachting eind deze week
verder reflecteren op de uitspraak van de Raad van State
in de Porthoszaak. Het doel daarbij is om echt met volle
kracht vooruit te kunnen in alle sectoren waarin de stikstofen CO2-opgave speelt.
Ik was blij dat de heer Boucke uitgebreid inging op circulariteit, want we weten met elkaar dat we de klimaattransitie
niet gaan redden als we ons blindstaren op CO2-reductie.
We moeten ook oog hebben voor de biodiversiteitscrisis,
die ook gaande is, en voor de manier waarop we omgaan
met de grondstoffen die we in ons dagelijks leven gebruiken
maar ook inzetten in de energietransitie. De heer Boucke
vroeg of er beleid is om de grondstoffen van windmolens,
zonnepanelen, batterijen en andere zaken die we nu produceren, beter te kunnen terugwinnen en hergebruiken. Hij
vroeg ook of ik wil onderzoeken welke beleidsmaatregelen
er nog extra nodig zijn om dat voor elkaar te krijgen. Ik denk
dat het allereerst van belang is dat we circulariteit de
komende jaren steeds meer en meer verwerken in alle weten regelgeving, en dat we ook kijken hoe we de kosten van
die circulariteit in de SDE++ kunnen meenemen; daar vroeg
de heer Boucke specifiek naar. Bij de komende tenders voor
wind op zee, een van de belangrijk klappers als het gaat
om het halen van onze energiedoelstellingen, gaan we kijken hoe we circulariteit echt onderdeel kunnen laten zijn
van de kavels die we de komende jaren gaan veilen, zowel
bij de productiekant als bij het hergebruik van onderdelen
wanneer windmolens na het einde van de looptijd moeten
worden afgebroken; ook dan kun je weer kijken hoe je die
grondstoffen zo veel mogelijk kan hergebruiken. De conceptregeling hiervoor wordt in april 2023 gepubliceerd.
Samen met de staatssecretaris van IenW ben ik daarnaast
bezig om een nationaal programma circulaire economie op
te zetten voor een versnelling van de circulaire ketens.
Daarbij richten we ons op innovaties en betere businesscases, omdat heel veel bedrijven eigenlijk al goede ideeën
hebben over hoe ze veel meer circulair kunnen omgaan

Tweede Kamer

met hun grondstoffen, maar wachten op goede regelgeving
waarbinnen ze die bedrijfsvoering kunnen vormgeven. We
werken aan groeifondsvoorstellen rondom biobased chemicals, circulaire zonnepanelen en circulaire batterijtechnologie. Ik zie hier echt grote kansen voor het verdienvermogen
van Nederland.
De SDE++ volgt het wettelijke kader ten aanzien van de
eisen van circulariteit en goede verwerking van grondstoffen. Het Planbureau voor de Leefomgeving gaat bij de
berekening van de basisbedragen uit van de kosten die
gangbaar zijn voor het merendeel van de projecten.
Bovenwettelijke eisen worden daar niet in meegenomen,
maar zoals ik net al zei, gaan we de wettelijke eisen de
komende jaren steeds verder aanscherpen, zodat circulariteit daar een normaal onderdeel van wordt.
De heer Boucke vroeg ook hoe we ervoor zorgen dat
Nederland voldoende grondstoffen en halffabricaten voor
de energietransitie heeft. Minister Adriaansens en ik zijn
van plan om de nationale grondstoffenstrategie binnen
enkele weken — ik hoop voor het eind van het jaar en
anders begin volgend jaar — naar de Kamer te sturen. Daar
nemen we ook verschillende moties in mee die ons oproepen om de circulaire economie te versnellen, om dat echt
samen met de groene industriepolitiek op te pakken en ook
om circulaire grondstofketens veilig te stellen.
Ook de heer Erkens heeft vaker gevraagd om daarbij goed
te analyseren waar die grondstoffen vandaan komen en
hoe we voorkomen dat we bij die grondstoffen afhankelijk
worden van één of slechts enkele landen. Zo gaat het echt
om de leveringszekerheid van kritieke grondstoffen en hoe
we die leveringszekerheid ook op de middellange termijn
kunnen vergroten, maar het gaat vooral ook om het verkleinen van de negatieve impact van de winning en verwerking
van die kritische grondstoffen op mens en milieu, zowel in
Nederland als in de landen van herkomst. Ik ben er ook van
overtuigd dat het door een betere verankering van die circulaire doelstellingen makkelijker zal worden om de klimaatdoelen te halen. Ik heb het volgens mij ook in eerdere
debatten gezegd: circulariteit zou kunnen zorgen voor zo'n
20% minder broeikasgassen en zou daarmee echt een hele
grote bijdrage kunnen leveren aan onze klimaatdoelen. De
staatssecretaris van IenW heeft daarom eerder aangeboden
om net in als vijf andere sectoren ook een CO2-doel in het
nationaal programma circulariteit op te nemen.
Ook de heer Bontenbal sprak over circulariteit. Hij pakte
daar eigenlijk één ding uit, namelijk circulariteit in de landbouw. Ik deel zijn positieve grondhouding ten aanzien van
mestvergisting en mestvergassing om daarmee groen gas
te produceren. Ik zal nog dit jaar het programma Groen Gas
met uw Kamer delen. De Kamer heeft mij de laatste tijd ook
uitgedaagd om echt tot het maximale te gaan om zo veel
mogelijk groen gas in Nederland te produceren om die bijmengverplichting echt een succes te laten zijn. Dat is
belangrijk voor het halen van de klimaatdoelen, onder
andere voor de gebouwde omgeving. Ik zal de aanbevelingen van de heren Bontenbal en Boswijk meenemen bij de
verdere uitwerking van het programma Groen Gas. Dat zal
dus binnen enkele weken naar de Kamer toe komen.
Dan kom ik bij de VN-klimaattop. Daar is het gister veel over
gegaan.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-12

De voorzitter:
Mevrouw Kröger, GroenLinks, de laatste vraag.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik stel de vraag nu omdat er net een heel blokje kwam met
verschillende maatregelen. Er zijn een heleboel maatregelen
genoemd en vergezichten geschetst, ook door diverse
coalitiepartijen. Ik wil de minister een citaat voorleggen. Hij
daagde mij in februari uit om vooral de presentatie van het
programma Klimaat en Energie in mei af te wachten, "want
dat is mijn rol: dat beleid van al die verschillende ministers
bij elkaar brengen en zorgen dat het optelt tot 60% en, als
dat niet optelt tot 60%, doorvragen en ervoor zorgen dat er
nieuwe en betere plannen komen." Dat is niet gebeurd,
want er ligt nu een plan dat optelt tot 39%. De minister weet
dat er additionele maatregelen zijn die hij kan nemen, en
hij weet wat er in het eerste ibo staat en wat er in al die
rapporten staat, van Natuur & Milieu, van Urgenda, van de
NVDE. Hij kent de maatregelen. Hoe durft hij dan te zeggen
dat hij alles op alles zet om te doen wat nodig is als hij niet
de politieke besluiten durft te nemen voor het debat van
volgende week, zodat de Klimaatnota in ieder geval een
flinke stap dichter bij het doel komt dat deze minister
beloofd heeft? Wat een doel zonder maatregelen is louter
greenwash.
Minister Jetten:
Ik ben heel blij met deze vraag. Mevrouw Kröger is nu al
een paar debatten op rij zeer selectief aan het selecteren
en daar erger ik mij eerlijk gezegd een beetje aan. Ik ga dus
even uitgebreid antwoord geven op deze vraag, vooruitlopend op het KEV-debat dat we volgende week hebben. Ik
begin even met het citeren van het beleidsprogramma klimaat en energie. In dat beleidsprogramma heb ik u aangegeven dat dit kabinet beleid maakt op 60% emissiereductie,
zodat we het wettelijke doel van 55% in 2030 definitief halen.
Nu ga ik citeren: "Het ontwerpbeleidsprogramma wordt
door het Planbureau voor de Leefomgeving beoordeeld in
de Klimaat- en Energieverkenning 2022. Deze Klimaat- en
Energieverkenning zal uitwijzen of het ontwerpbeleidsprogramma met grote mate van zekerheid de 55% kan realiseren. Het kabinet wil niet wachten op de uitkomsten van deze
doorrekening met het voorbereiden van mogelijke
beleidsaanscherpingen, want het zou zonde zijn als we tijd
verliezen. Daarom zal het kabinet deze zomer een traject
starten met een analyse van het ontwerpbeleidsprogramma
en in samenwerking met externe onderzoeksbureaus en
planbureaus in kaart brengen welke aanvullingen op het
beleidsprogramma denkbaar zijn om een bijdrage te leveren
aan het realiseren van 55% tot 60% emissiereductie. De
besluitvorming over de aanscherping van het beleidsprogramma vindt vervolgens, om aan te sluiten bij de begrotingscyclus, plaats in het voorjaar van 2023."
Dit is het beleidsprogramma klimaat en energie, in februari
aan de Kamer gestuurd en al meerdere malen besproken.
U zit dus met mij samen in een zeer voorspelbaar beleidsproces. Vervolgens is de Klimaat- en Energieverkenning
uitgekomen. Op Prinsjesdag gaf het PBL aan dat we op dit
moment 39% tot 50% emissiereductie in 2030 gaan halen.
39% en 50% zijn de bandbreedtes, en allebei die bandbreedtes zijn natuurlijk nog niet genoeg, want ze zijn niet 55% en
zeker geen 60%. Op Klimaatdag kregen we de definitieve
Klimaat- en Energieverkenning en sprak het PBL over 41%

Tweede Kamer

tot 52%, omdat ze al wat meer beleid hadden kunnen scoren. U zegt dus steeds dat het één procentje beter is, maar
de bandbreedte van het PBL is 41% tot 52%. Dat zijn gewoon
even de feiten, waar we het met elkaar over eens kunnen
zijn. Op Prinsjesdag heb ik ook maatregelen aangekondigd
om het gat van de kolencentrales te dichten. Mevrouw
Kröger zegt steeds dat het kabinet geen extra maatregelen
neemt, maar ik citeer wederom: "Normering van de
CO2-vrije elektriciteitsproductie in Nederland, normering
van e-boilers in de industrie en de glastuinbouw, normering
van het zakelijke wagenpark, normering van biobased en
circulair bouwen, versnelling van de realisatie van de circulaire plasticketens, en de glastuinbouwsector wordt onder
de wettelijke verplichting voor energiebesparing gebracht."
Dat zijn allemaal maatregelen die we dus de afgelopen
negen maanden hebben genomen en hebben aangekondigd.
Dan ga ik nog even verder met citeren, want ik zit natuurlijk
niet stil in afwachting van het ibo. Ik ben namelijk met vijf
andere ministers en staatssecretarissen in het kabinet het
coalitieakkoord aan het uitvoeren. Daar zitten maatregelen
in die door het Planbureau voor de Leefomgeving nog niet
in de Klimaat- en Energieverkenning zijn opgenomen maar
waar we wel hard mee aan het werk zijn en over de uitvoering waarvan u binnenkort allerlei brieven gaat krijgen. Ik
zal het niet helemaal citeren, met het oog op de tijd, maar
ik haal er een aantal uit. "Aanpassingen in de energiebelasting en de ODE, normering van hybride warmtepompen,
prestatieafspraken met woningcorporaties, subsidieregelingen voor warmtenetten, subsidieregelingen voor duurzaam
bouwen, extra windenergie op zee, subsidieregelingen voor
CO2-vrije gascentrales, het programma Groen Gas, waar ik
het net al over had, extra middelen voor vergroening van
het personenvervoer, de scheepvaart, het zware transport,
de nationale bijmengverplichtingen, de introductie van
accijnzen en extra walstroom."
Voorzitter. Ik doe dit even uitgebreid, want ik vind dit heel
belangrijk. Ik heb namelijk twee taken als coördinerend
minister van Klimaat en Energie. Dat is ten eerste het wettelijke doel van het realiseren van 55% CO2-reductie in 2030.
Daarvoor maken we beleid op 60%. Mijn tweede taak is om
na jaren van gedoe en gezeik in deze Kamer, en mensen
die naar de rechter moeten om de overheid te dwingen zich
aan klimaatwetgeving te houden, er met rust en regelmaat
voor te zorgen dat we hier op een fatsoenlijke manier het
klimaatbeleid aanscherpen. Ik werp dus ook verre van me
alle insinuaties dat dit kabinet daaraan niks aan het doen
is. Ik zit in een ordentelijk proces, dat ik in februari aan de
Kamer heb geschetst. Volgende week voeren we daarover
het debat. Elke suggestie van mevrouw Kröger neem ik
mee, en geef ik mee aan Laura van Geest voor het interdepartementaal beleidsonderzoek. Dan krijgt u, zoals ik al
negen maanden beloof, in het voorjaar een integraal pakket
dat dan weer moet optellen richting 55% tot 60%. Als het
PBL volgend jaar zegt dat het nog steeds niet genoeg is,
dan is dat duidelijk. Dan moeten we nog meer huiswerk
maken.
De voorzitter:
Afrondend, mevrouw Kröger.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-13

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Als een minister weet dat er nog maar één interruptie is, is
het fijn om een hele tirade te houden.

gesprekken met vier andere ministers en staatssecretarissen, die nog een groter gat te vullen hebben dan de minister
die hier naast mij zit in vak-K.

Minister Jetten:
Nou.

De heer Van Raan (PvdD):
Dit is de minister die we willen zien. Ja, dat meen ik echt.
Want er wordt goed aan de boom gerammeld en terecht,
want de doelen lopen ver achter en dan komt er een stevig
antwoord. Nu komt eigenlijk de test. Want een van die vier
departementen die lang niet genoeg doen, is LNV, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Dat zit hem in de Nationale Methaanstrategie. Vorig jaar is er een belofte gedaan
op de COP: er komt een methane pledge. Vervolgens komt
er een Nationale Methaanstrategie, waarvan het PBL zegt
dat die te vaag is en dat die een belofte is die tot niks optelt.
Ik neem aan — dit is het moment dat het spannend wordt
— dat deze minister deze dus terugstuurt naar LNV en zegt:
doe maar over, want dit is niet goed. Klopt dat?

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Maar er zijn beloftes gemaakt bij het coalitieakkoord. Er is
een belofte gemaakt bij het coalitieakkoord, een hele grote
belofte van 60%. Toen was het al duidelijk dat de maatregelen die er lagen, niet genoeg waren. Toen zou de minister
bij de vakministers gaan inventariseren, voor 1 mei. Toen
lagen er maatregelen die niet genoeg waren. Toen is
beloofd dat er een aanvullend pakket gepresenteerd zou
worden bij Prinsjesdag. Dat pakket ligt er in het voorjaar
en dan hebben we weer tijd verloren. Ik snap dit werkelijk
niet. De minister schetst al die dingen in vergezichten. Het
PBL zegt dat je een vergezicht niet kunt doorrekenen. Hak
er dan de politieke knoop over door! Hak de politieke knoop
door! Ik zeg dat met name, omdat ik net heb zitten luisteren
naar een minister van Economische Zaken die zegt: ik wil
niet meer dingen doen voor de industrie, ik wil niet normeren, want dan jagen we bedrijven weg. Dat is het probleem
van deze minister. Hij moet andere ministers aan het werk
zetten en hij heeft niet de doorzettingsmacht om ervoor te
zorgen dat ze leveren.
Minister Jetten:
Ik ben het met mevrouw Kröger eens als ze zegt dat je
knopen door moet hakken die je al door kunt hakken.
Daarom ging ik net ook zo uitgebreid citeren uit de lijst van
afspraken in het coalitieakkoord die nog onvoldoende zijn
uitgewerkt. Er zijn gewoon veel maatregelen waarmee we
vanaf februari aan de slag zijn gegaan die in wet- en regelgeving moeten worden gevat en in beleidsprogramma's
en waarvoor we subsidiemaatregelen moeten inzetten. Het
PBL heeft daarvan gezegd dat het nog niet concreet genoeg
is en het er dus geen megaton aan toekent. Daar heb ik
geen mening over, want het PBL is een onafhankelijke
rekenmeester. We zijn nu dus aan de lopende band aan het
doorwerken om dat allemaal voor elkaar te krijgen. Met
heel veel maatregelen die uit het coalitieakkoord of uit de
stukken van Prinsjesdag komen of die door de Kamer zijn
aangedragen, zijn de ambtenaren op al die ministeries nu
bezig. Daarvan krijgt u de komende tijd brieven, beleidsprogramma's en noem het allemaal maar op. Het ibo, het
interdepartementaal beleidsonderzoek, doet daar nog een
schep bovenop. Dat rekent namelijk op basis van de
nieuwste energieprijzen, de nieuwste CO2-prijzen en allerlei
andere maatregelen die we in het verleden blijkbaar niet
nodig vonden, maar die nu misschien wel nodig zijn of op
basis van nieuwe maatregelen die daaruit komen. Dat gaat
ons helpen om die 55% tot 60% in het voorjaar met meer
zekerheid binnen te tikken. In de tussentijd ben ik gewoon
aan het werk.
Tot slot. Er werd gewezen naar de minister van Industrie
of van Economische Zaken en Klimaat. Als u de definitieve
Klimaat- en Energieverkenning heeft gelezen, dan ziet u dat
de bandbreedte van de industrie eigenlijk van alle sectoren
het dichtst komt bij het restemissiedoel dat de industrie is
meegegeven. Ik heb dus vooral heel moeizame en stevige

Tweede Kamer

Minister Jetten:
Die nationale uitwerking van de pledge van Glasgow hoeft
niet per se terug, die moet alleen verder worden ingevuld.
Zoals ik net al zei, zijn we als kabinet hard aan het werk om
een reactie op de Porthosuitspraak te sturen. Daar zit een
grote versnelling in van de stikstofaanpak en van het Nationaal Programma Landelijk Gebied. Een van de onderdelen
daarvan is het perspectief voor de landbouwsector en het
landbouwakkoord dat de minister van LNV wil sluiten naar
aanleiding van het rapport-Remkes. Die discussie gaat voor
een heel groot deel over stikstof, omdat dat het hot thema
is geweest ten aanzien van de landbouwsector, maar er zit
eigenlijk een veel grotere opgave aan vast, namelijk 5
megaton CO2-reductie. Die moet de landbouwsector voor
zijn kap nemen, net zoals andere sectoren ook grote
CO2-doelstellingen hebben. De landbouwsector gaat het
doel van 5 megaton alleen maar halen als daar fors wordt
ingegrepen in de manier waarop we in Nederland voedsel
produceren. Want de methaanuitstoot en de manier waarop
we ons land in Nederland gebruiken, dragen gewoon niet
bij aan de klimaatdoelen. Ik zal de komende maanden zowel
de minister voor Natuur en Stikstof als de minister van
Landbouw echt heel kritisch beoordelen op dat Nationaal
Programma Landelijk Gebied en dat perspectief voor de
landbouwsector, want daar moet niet alleen een stikstofdoel
worden gerealiseerd, maar zal ook vijf megaton aan
CO2-reductie voor elkaar gebokst moeten worden. Bij de
Voorjaarsnotabesluitvorming zult u dus ook een integraal
pakket dat door LNV zelf is gemaakt zien of we zullen
voorstellen moeten doen voor hoe we het anders gaan
invullen.
De voorzitter:
De laatste vraag van de heer Van Raan.
De heer Van Raan (PvdD):
Kijk, en dát moet de minister eigenlijk niet doen.
Minister Jetten:
O. Nou.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-14

De heer Van Raan (PvdD):
Ik vroeg namelijk in mijn eerste termijn: voelt de minister
zich, waar hij probeert te coördineren, niet ondermijnd door
zijn collega-ministers? We hebben net de industrie behandeld. Nou is er vorig jaar een pledge geweest, die uitgaat
van 30% reductie. Nou komt er een rapport uit. Dat is echt
te weinig. Daar kan deze coördinerende minister geen
genoegen mee nemen. De grote woorden van net betekenen
dus een toezegging — eigenlijk zouden ze een belofte
moeten inhouden — dat die Nationale Methaanstrategie
teruggaat. Dat is namelijk te weinig. Daarmee kun je niet
aan de slag om de doelen te halen. Erkent de minister dat?
En gaat hij ook inderdaad tegen de minister van LNV zeggen: overnieuw, huiswerk doen, we hebben het een jaar
geleden al beloofd, wegwezen?
Minister Jetten:
De verdere invulling van die methaanpledge is natuurlijk
de aanpak van het Nationaal Programma Landelijk Gebied
en het perspectief van de landbouw. Daarin moeten stikstof, CO2- en methaandoelen worden gehaald. Ook in die nationale uitwerking van de pledge leest u over dat perspectief
voor de landbouw, de omschakeling naar kringlooplandbouw, verkleining van de veestapel in Nederland en over
op een andere manier boeren, maar de concretisering
daarvan zal moeten gebeuren in de beleidsprogramma's.
De heer Van Raan heeft helemaal gelijk. Als je kijkt naar de
Klimaat- en Energieverkenning, dan zie je dat het PBL ook
zegt: voor de landbouwsector kunnen we eigenlijk nog geen
CO2-reductie toewijzen, omdat we in afwachting zijn van
dat perspectief voor de landbouw. Ik had het ook graag al
in de zomer gezien, maar ik ga hier geen samenvatting
geven van wat er op het stikstofdossier de afgelopen
maanden allemaal is gebeurd. Dat gaat traag. Dat is frustrerend. Maar we zitten erbovenop, ook voor het klimaatdoel.
De heer Thijssen (PvdA):
Dit is het vijfde jaar achter elkaar dat deze coalitie haar
doelen niet haalt. Het is de vijfde keer achter elkaar dat er
een Klimaat- en Energieverkenning ligt die duidelijk laat
zien dat het doel niet gehaald wordt. We zijn daar heel
simpel over in de Klimaatwet: dan moeten er extra maatregelen genomen worden. Dit gaat dus niet over dat er niet
heel veel gebeurt, want dat zie ik. Dit gaat er niet over dat
de minister niet heel erg gedreven is en heel erg hard werkt,
want dat zie ik namelijk ook. Maar dit gaat er wel over dat
we geen tijd meer hebben voor geklungel. Vijf jaar hebben
we niet de maatregelen genomen die we moesten nemen.
Vijf jaar heeft de politiek niet het leiderschap getoond om
de dappere besluiten te nemen die nodig zijn. Nu zitten we
hier weer en worden die dappere besluiten om gewoon dat
doel te halen en gewoon te doen wat afgesproken is, weer
niet genomen. Ik heb deze minister en deze coalitie complimenten gegeven bij de start van deze regeringsperiode en
ik heb toen ook gezegd: dat is niet gratis. De minister houdt
de ene na de andere prachtige toespraak over hoe urgent
het stoppen van klimaatverandering is. Hier en nu moet hij
het doen.

De heer Thijssen (PvdA):
Ja, ik kom tot een vraag. De vraag is namelijk waarom die
dappere besluiten nu niet genomen worden. Laat ik twee
voorbeelden noemen. Eén. De CO2-heffing komt weer in
het rapport van Laura van Geest te staan. Die kan namelijk
efficiënter worden ingezet. Waarom wordt daartoe nu niet
besloten? Twee. Waarom wordt er nu niet over betalen naar
gebruik en mobiliteit gezegd: dat gaan we doen, de doelstelling is zoveel CO2-reductie en we gaan het uitvoeren?

Minister Jetten:
Eerst even één stapje terug. Ik baal er natuurlijk ook van
dat deze Klimaat- en Energieverkenning een bandbreedte
heeft die nog niet bij 55% uitkomt. De bandbreedte is 41%
tot 52%. In die formatie hebben we al die menukaarten die
er lagen aan klimaatmaatregelen zes keer ondersteboven
gehouden. Ik denk dat de vier heren hier in de Kamer die
daaruit hebben zitten shoppen om tot dat stevige klimaatpakket te komen, toen ook dachten: nou, dat is best veel!
PBL en anderen zeggen: het is bijna onmaakbaar hoeveel
er in het coalitieakkoord staat; dan hoop je toch dat je bij
55% komt. Als PBL dan zegt "52% is de bovenkant van de
bandbreedte, dus het is echt wel heel spannend of je dat
gaat halen", dan baal je daar natuurlijk van, want dat wil je
niet. Je wil 55% tot 60% laten zien. Maar de heer Thijssen
zegt heel terecht: na vijf jaar lang pappen en nathouden en
geklungel moet het nou een keer goed. Daarom heb ik in
februari in dat beleidsprogramma die beleidscyclus
beschreven en zeg ik nu in mijn kwartaalgesprekken tegen
de collega's: we moeten nog 17 tot 42 megaton vinden, als
je die bandbreedtes erbij pakt. Dat is een behoorlijke
opgave. Dat betekent dat ik in de kwartaalgesprekken in Q4
en Q1 heel stevige gesprekken heb met al die departementen en dat ze parallel aan dat ibo-traject van Laura van Geest
nu ook zelf als departement, als minister en als staatssecretaris maatregelen in kaart moeten brengen en uitwerken.
Ze moeten knopen die je al kan doorhakken, omdat ze
gewoon volgen uit het coalitieakkoord, ook doorhakken en
die beleidsprogramma's naar de Kamer toesturen.
De heer Thijssen noemt twee heel specifieke dingen. Allereerst de CO2-heffing. Ik heb met staatssecretaris Van Rij de
CO2-heffing nu ook in de Eerste Kamer verdedigd, dus de
wetgeving is er. De CO2-heffing is er straks. We laten een
onafhankelijk rapport uitvoeren dat ons adviseert over hoe
hard we aan die knop van CO2-heffing moeten draaien om
hem nog effectiever te laten zijn. Dat ga ik dus niet zelf
bedenken als politicus. Ik vraag aan onafhankelijke mensen
om een prijs te geven die effectief is. IenW en Financiën
zijn bezig om betalen naar gebruik uit te werken om het
aan het eind van dit decennium in te voeren. Maar u heeft
bij Prinsjesdag ook gezien dat het kabinet heeft besloten
om voor het zakelijke wagenpark zo'n zelfde systeem
eigenlijk al halverwege dit decennium te gaan doen, omdat
dat 2 megaton aan reductie kan opleveren en omdat we
eerder willen beginnen met zo'n systeem van beprijzing
van vervuiling vanuit transport. Dat gaat ook niet heel veel
sneller, want het zijn nogal ingrepen die we aan het doen
zijn.

De voorzitter:
Komt u tot uw vraag, alstublieft?

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-15

De heer Thijssen (PvdA):
Ik zeg ook niet dat er niets gebeurt, maar het rekent niet
door. We kunnen dus wel vragen of het nou 39% of 52% is,
maar het is in ieder geval geen 60%. De middenwaarde
komt ook in de verste verte niet bij 55%. Er ligt nog een
enorm gat. Als de minister zou zeggen dat hij de CO2-heffing
zo gaat invullen dat hij zeker weet dat de industrie de
doelstelling haalt, dan rekent het wel door. Als de minister
nu of volgende week bij het Klimaatnotadebat gewoon gaat
zeggen dat hij betalen naar gebruik gaat instellen zodat
deze doelstelling wordt gehaald, rekent het in één keer door.
Daartoe dagen we de minister uit. Dat zijn de dappere
besluiten. Dat dat moeilijk is met alle tabellen die op z'n
kop zijn gehouden toen er over het regeerakkoord werd
onderhandeld, weet ik ook wel. De VVD en het CDA hebben
namelijk überhaupt geen klimaatprogramma, laat staan dat
ze het hebben doorgerekend. Dat dat dus moeilijk is, snap
ik. Maar het is hier en nu de tijd voor deze Klimaatminister,
die prachtige speeches geeft, om dappere besluiten te
nemen, zodat we de doelen halen en niet weer zes maanden
gaan wachten. We weten namelijk al waar Laura van Geest
mee komt. We kennen die conclusies al.

het gaat ook ergens over. Het gaat over de leefbaarheid
van onze planeet. Ik hoef als minister voor Klimaat en
Energie geen bloemen voor de uren die ik maak of voor de
voorstellen die ik doe. Het enige wat ik wil bereiken in deze
functie, is dat ik een onomkeerbare bijdrage heb geleverd
aan de doelstelling om in 2030 die 60% af te tikken. Zolang
het PBL bij alle doorrekeningen zegt dat het nog niet goed
genoeg is, kunt u ervan op aan, meneer Thijssen, dat ik dag
en nacht zal doorwerken om dat wel voor elkaar te krijgen.
Zolang dat niet het geval is, ga ik er ook van uit dat niet
alleen de oppositie maar ook de coalitie mij vol op de huid
zit. Ik heb namelijk één hele duidelijke opdracht: in Nederland eindelijk de klimaattransitie in gang te zetten, onomkeerbaar en de vrijblijvendheid voorbij.

De heer Bontenbal (CDA):
Voorzitter, mag ik een persoonlijk feit maken?

De heer Thijssen (PvdA):
Ik twijfel niet aan de inzet en de motivatie van de minister.
Daar zit volgens mij ook niet het probleem. De minister zou
heel snel weten hoe hij die 60% moet aantikken. Het probleem is dat hij het niet door het kabinet krijgt. Hiervoor is
politiek leiderschap nodig. We moeten die moeilijke
besluiten maken en met verve uitdragen. Eerlijk gezegd wil
ik wel even reageren op de opmerking van de heer Bontenbal. Al die plannen worden gepresenteerd en de wereld in
geholpen, maar dáár ligt het rapportcijfer.

De voorzitter:
Ja, gaat uw gang

De voorzitter:
Meneer Thijssen, richt u zich op de minister.

De heer Bontenbal (CDA):
Ik vind het zeer onterecht. Deze coalitie en zeker mijn partij
hebben van het begin af aan de afgelopen anderhalf jaar
plan na plan neergelegd. Ik heb die plannen van u niet
gezien. Ik heb alleen een prijsplafond gezien. Daar heeft de
coalitie welwillend naar gekeken. Als je even heel gemeen
bent, maar dat ben ik niet, kan je overigens zeggen dat het
tot meer CO2-uitstoot leidt. We moeten dat prijsplafond
invoeren. We zijn hier constant bezig geweest om ambitieus
klimaatbeleid neer te zetten. Ik vind het echt heel oneerlijk,
en het raakt mij ook, dat u dit soort verwijten aan de coalitie
maakt. U had het misschien tien jaar geleden kunnen zeggen, maar nu kunt dat absoluut niet zeggen.

De heer Thijssen (PvdA):
Ja, sorry, maar ik word ook aangesproken.

De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef het woord even aan de minister om te
reageren op de vraag van de heer Thijssen.
Minister Jetten:
Ik denk echt dat het hele spectrum de afgelopen jaren is
gaan schuiven. Zelfs de heer Van Haga doet met ons mee
om verstandige maatregelen te nemen. Hij neemt dan
misschien het woord "klimaat" niet in de mond, maar
spreekt wel over "het milieu". Het zijn ook de fracties van
de VVD en het CDA die me de afgelopen tijd hebben uitgedaagd om de doelstellingen voor waterstof en groen gas
te verhogen, terwijl ik zelf eigenlijk nog maar moet zien of
ik het doel uit het coalitieakkoord überhaupt kan waarmaken. Ik word door die fracties ook opgejaagd om nog meer
te doen en nog sneller te gaan. Ik hou er wel van dat het
nu even een wat feller en gepassioneerder debat is, want

Tweede Kamer

De voorzitter:
Nee, nee. Het was een persoonlijk feit. Wil de minister nog
reageren? Hij heeft er eigenlijk net al antwoord op gegeven.
Dan gaan we naar mevrouw Van der Plas van BBB. Of was
de heer Boucke iets eerder?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nee, want ik stond daar.
De voorzitter:
Laten we daar alstublieft geen ruzie over krijgen!
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nee, nee, de heer Boucke mag van mij prima eerst. Maar
ik ga meestal iets verder weg staan, want ik vind het altijd
zo raar staan als we hier met zo'n hele groep mensen staan
te wachten aan de interruptiemicrofoon.
De voorzitter:
Ik zie dat de heer Boucke vindt dat u eerst mag. Waarvoor
dank. Gaat uw gang.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Twee vragen. Nu we het toch over methaanemissie hebben
— ik hoorde het woordje "stikstof" ook eventjes voorbijko-

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-16

men — heb ik een vraag aan de minister. Tot twee keer toe
is deze week informatie gelekt uit de brief die vrijdag komt.
Dat is gisteren gebeurd toen het onder andere over uitkoop
ging. Vandaag is dat gebeurd over het verhogen van het
waterpeil, onder andere in het Groene Hart. Lekken zijn we
hier gewend. Dat is hier niet nieuw. Ik wil wel opmerken
dat de minister voor Natuur en Stikstof en de minister voor
Volkshuisvesting gisteren in de media inhoudelijk hebben
gereageerd op gelekte informatie. Ik wilde er eigenlijk deze
minister ook naar vragen, want die krijgt het ook op zijn
bordje en krijgt ook allemaal vragen. Hoe kan dit nou toch
steeds gebeuren? Het levert ook heel veel onrust op. Het
kabinet spreekt met één mond. Daarom spreek ik hier de
minister maar even aan als bewindspersoon die in het
kabinet zit. Hoe kan het nou dat er gelekt wordt en dat uw
collega's dan ook nog eens een keer in de media inhoudelijk
gaan reageren op nieuws dat gelekt is? Ik snap dat niet.
Minister Jetten:
Ik ben wel blij met deze vraag van mevrouw Van der Plas.
Zij zei: we zijn inmiddels wel gewend aan dat lekken. Maar
ik zou met elkaar willen afspreken dat we er nooit aan gaan
wennen, want het is natuurlijk echt onacceptabel en ook
desastreus voor de manier waarop we in dit land beleid
maken, wat we met elkaar een beetje in vertrouwen willen
doen. Wij moeten vrijdag als ministerraad nog een besluit
nemen over allerlei brieven. Flarden daarvan komen in de
media. Een deel van het kabinet heeft waarschijnlijk nog
niet eens alle brieven kunnen beoordelen voordat we ons
daar vrijdag met elkaar over gaan buigen. Ik vind het echt
verwerpelijk dat er elke keer zo veel dingen in de media
terechtkomen. Ik sluit me helemaal aan bij mevrouw Van
der Plas, zeg ik via de voorzitter, dat dit onnodig tot onrust
en zorgen leidt bij mensen. Ik heb de reacties van de collega-ministers voor Natuur en Stikstof en voor Volkshuisvesting niet gezien. Ik kan me voorstellen dat zij net zo balen
van dit lek en hebben geprobeerd te schetsen dat er later
deze week een integraal pakket naar buiten komt. Dat is
hetgeen ik er nu over kan zeggen. Op vrijdag zitten wij
regelmatig met elkaar te balen over dat er weer iets in de
media heeft gestaan voordat daar besluitvorming over is
geweest.
De voorzitter:
Ik sluit me trouwens ook aan bij de opmerking van mevrouw
Van der Plas. Ik zal ook een brief sturen naar de heer Rutte
om dit weer onder de aandacht te brengen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik voelde me gisteren namelijk ook al genoodzaakt om te
reageren, omdat alles dan gewoon ontploft. Eigenlijk doe
ik dan weer mee aan dat spel en dat wil ik niet. Het hoort
bij het kabinet en ik ben heel blij om te horen dat de voorzitter hier weer een brief — de hoeveelste brief is dit overigens? — over gaat sturen naar de minister-president. Dit
moet gewoon echt stoppen.
De voorzitter:
We moeten ook nooit stoppen hier iets van te zeggen en
er wat aan te doen.

Tweede Kamer

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Zeker.
De voorzitter:
Ook al is het een derde of vierde keer dat u wat zegt of ik
een brief schrijf, het moet niet normaal worden.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Exact, helemaal mee eens. Ik had nog een andere vraag
over de antwoorden die schriftelijk zijn gegeven. Ik heb
gevraagd om heel veel impactassessments.
Minister Jetten:
Ik kom straks zeer uitgebreid terug op uw vraag over
impactassessments.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Oké. Ik dacht omdat die vragen schriftelijk zijn beantwoord
dan …
Minister Jetten:
Ik kom er speciaal voor u ook nog mondeling op terug.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Nou.
Minister Jetten:
Ja.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel voor uw geduld, meneer Boucke van D66. Gaat
uw gang.
De heer Boucke (D66):
Dank aan de minister voor de beantwoording van mijn
vragen over circulariteit bij de energietransitie. Ik wil het
nog wel even iets scherper maken. Kan de minister toezeggen dat hij zal onderzoeken welke beleidsmaatregelen nodig
zijn om ervoor te zorgen dat circulariteit meegenomen
wordt? Circulariteit aan de ene kant, maar ook de verwerking van grondstoffen zodat het standaard wordt bij energietransitieprojecten. Ik vind dit belangrijk, omdat de kosten
die daarmee gepaard gaan ook door de SDE++ gefinancierd
moeten kunnen worden. Dan moet je dat wel heel scherp
in beeld hebben. Kan de minister toezeggen dat hij daar
onderzoek naar gaat doen en op welke termijn dat onderzoek zou kunnen plaatsvinden?
Minister Jetten:
Ik ga het nog concreter doen. Ik verwerk dit al zo veel
mogelijk in de volgende tenders voor wind op zee. Voor

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-17

die energieprojecten wil ik dat circulariteit een onderdeel
wordt bij de productie en aanschaf, maar ook bij de verwerking aan het einde van de looptijd. Partijen kunnen daar nu
nog extra punten op scoren in die tenders, maar ik wil dat
het op een gegeven moment gewoon de basis wordt voor
alle partijen die meedoen aan tenders voor wind op zee. Ik
zeg toe dat ik met de staatssecretaris bij het nationaal programma Circulaire Economie specifiek zal ingaan op de
manier waarop wij circulariteit bij opwek op land verder
kunnen ondersteunen. Dat doen we onder andere met verschillende projecten om in Nederland meer circulaire zonPV-productie, circulaire batterijtechnologie et cetera van
de grond te krijgen. Ik zal in het nationaal programma uitgebreider op deze vraag van de heer Boucke ingaan.
Voorzitter. Ik was bij de VN-klimaattop. Op veel plekken heb
ik al gezegd dat ik teleurgesteld wegging uit Sharm elSheikh aan het einde van deze COP. We zijn er in een jaar
met veel extreme weersomstandigheden en alarmerende
klimaatrapporten niet in geslaagd om grote voortgang te
boeken in het terugdringen van CO2-uitstoot. Gelukkig is er
tegelijkertijd wel een kleine stap gezet door een open houding van de EU ten aanzien van het thema klimaatschade.
Dat brengt mij bij een vraag van de heer Kops. Op de klimaattop is afgesproken dat er een aparte aanpak komt voor
klimaatschade die recht doet aan de situatie in landen, met
name in Afrika, en kleine eilandstaten, met een zeer lage
CO2-uitstoot die erg kwetsbaar zijn voor klimaatverandering.
Het gaat om de situatie op plekken waar nu al sprake is van
grote klimaatschade, bijvoorbeeld door overstromingen of
extreme droogte. Met de afspraak van vorige week hopen
we een impasse te doorbreken die al zo'n 30 jaar gaande
is tussen het mondiale Noorden en het mondiale Zuiden.
Europa heeft echt geprobeerd om een bruggenbouwer te
zijn tussen in dit geval Europa en de kleine eilandstaten en
de Afrikaanse Unie. De komende tijd zullen we deze
afspraken verder moeten uitwerken. Er is in Sharm el-Sheikh
nog geen definitief klimaatschadefonds vastgesteld, maar
we gaan dat de komende jaren in internationaal verband
verder uitwerken. Daarbij kijken we echt naar verschillende
vormen van financiering. Het gaat niet alleen maar om
financiering die van landen moet komen, maar we kijken
nadrukkelijk ook naar innovatieve financieringsinstrumenten
en naar de bijdrage van ontwikkelingsbanken. Voor een
uitspraak over de Nederlandse bijdrage aan zo'n fonds is
het daarom nu nog te vroeg. Het kabinet vindt het wel
belangrijk dat deze stap op die klimaatschade is gezet, maar
het kabinet vindt het vooral belangrijk dat landen als SaudiArabië, China, Qatar en Israël hier ook evenredig aan moeten bijdragen. Deze landen stonden vroeger echt bekend
als ontwikkelingslanden en hadden toen nog een lage
CO2-uitstoot. Maar deze landen zijn inmiddels zeer welvarend en behoren voor een groot deel tot de landen met juist
veel CO2-uitstoot.
Belangrijke andere donorlanden als het Verenigd Koninkrijk,
de VS, Australië en Nieuw-Zeeland delen het standpunt van
de Europese Unie. We zullen de komende tijd ook met hen
samen optrekken bij de verdere uitwerking hiervan. Tot die
tijd zal de Europese Unie, en ook Nederland, via bestaande
initiatieven alvast bijdragen aan earlywarningsystemen in
de meest kwetsbare landen en verzekeringen in Afrika, zodat
mensen na een overstroming, een tyfoon of erge droogte
hun leven weer kunnen oppakken. Met het fonds voor

Tweede Kamer

schade en verlies hopen we dus ook het vertrouwen te
herstellen, zodat we in de aanloop naar de VN-klimaattop
van volgend jaar meer afspraken kunnen maken over mitigatiemaatregelen. Dat zijn dus de maatregelen die moeten
bijdragen aan het terugdringen van de CO2-uitstoot en het
in beeld houden van het 1,5 gradendoel.
Tot slot op dit punt, voorzitter. De heer Eerdmans vroeg
aan mij heel specifiek of China dan de grote winnaar is van
deze VN-klimaattop. Daar zou ik een paar dingen over willen
zeggen. Je zag echt dat grote olie-exporterende landen en
een groot land als China, dat nog heel veel CO2 uitstoot
maar zichzelf een beetje probeert af te schilderen als een
kwetsbaar ontwikkelingsland dat daar eigenlijk niet op kan
worden aangesproken, daar echt massale druk hebben
gezet op landen uit de Global South om niet met Europa
mee te doen bij die hardere afspraken over het terugdringen
van de CO2-uitstoot.
China probeerde ook met de Afrikaanse landen een klimaatschadefonds op te richten waar China ook zelf van zou
kunnen profiteren, zonder dat ze er zelf aan moesten bijdragen. Nou, daar heeft de Europese Unie dus vakkundig een
stokje voor gestoken. Wat ik ook wel opvallend vond, is dat
steeds meer landen zich aansloten bij de oproep van de
Europese Unie voor meer klimaatmaatregelen, dus niet
alleen het uitfaseren van kolen maar ook het uitfaseren van
olie, en om er de komende jaren echt voor te zorgen dat
we het kantelpunt gaan bereiken van de CO2-uitstoot, zodat
we op een gegeven moment ook een dalende trend is te
zien.
Het laatste lichtpuntje was dat steeds meer landen geüpdatete NDC's publiceren. Dat zijn je nationale commitments
voor het klimaatakkoord van Parijs. Europa doet dat met
Fit for 55, maar ook landen als India en Indonesië zetten
echt hele grote stappen, met name bij de verduurzaming
van hun elektriciteitsproductie. Indonesië heeft zich vorige
week gecommitteerd om niet pas in 2060 maar al in 2050
naar een CO2-neutrale energieproductie te gaan. Dat is echt
een heel grote stap voor een land dat nu nog voor 80% op
kolen draait. Zij vragen, ook heel begrijpelijk, om onze
kennis en expertise om dit de komende jaren voor elkaar
te boksen.
Dus de beweging is de goede kant op, maar het gaat wel
echt te traag. En er ligt dus een grote taak voor Europa om
het komende jaar meer bruggen te bouwen, zodat we bij
de volgende VN-klimaattop echt een stevigere deuk in het
pak boter kunnen slaan.
De heer Kops (PVV):
Over dat nog op te richten klimaatfonds. De minister zegt
dat landen die relatief veel CO2 uitstoten, moeten betalen
voor landen die weinig CO2 uitstoten. Dat is natuurlijk wel
interessant, want feit is natuurlijk dat Nederland eigenlijk
ook een hele kleine uitstoter is. Mondiaal gezien stoot
Nederland nog geen 0,5% CO2 uit. Er wordt de laatste tijd
heel veel gesproken over de vreselijke overstromingen in
Pakistan. Ik heb het eens even opgezocht, maar Pakistan
stoot meer uit dan Nederland, bijna twee keer zoveel. Kan
de minister dan in dat kader toezeggen dat Nederland geen

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-18

cent zal bijdragen aan het klimaatfonds en dus zeker niet
voor hulp aan Pakistan, een land dat meer uitstoot dan wij?
Minister Jetten:
Ik heb het even gegoogeld, maar Pakistan heeft 225 miljoen
inwoners. Dit is dus ook geen hele moeilijke rekensom. Als
je naar de uitstoot per hoofd van de bevolking kijkt, dan
staan China en de VS echt ruim bovenaan. Dat geldt zeker
voor de VS, want China is in totaal de grootste, maar per
hoofd van de bevolking stoot dit land wel iets minder uit
dan de VS. De hele Europese Unie staat vrij hoog op de lijst
qua CO2-uitstoot per hoofd van de bevolking en daar komt
ook een stuk van die verantwoordelijkheid vandaan.
Ik heb al vaker met de heer Kops van gedachten gewisseld
en ik ga de heer Kops ook nu niet overtuigen van mijn
passie voor het bestrijden van de klimaatverandering. Maar
dit soort extreme weersomstandigheden, bijvoorbeeld die
extreme droogte in Afrika, is ontwrichtend voor samenlevingen. Het leidt ertoe dat hele bevolkingsgroepen op de
vlucht slaan en er grote instabiliteit ontstaat in dat soort
regio's. Het is dus ook echt in het belang van de Europese
Unie om dat soort kwetsbare landen te helpen, klimaatschade te adresseren en samenlevingen weer bestaansrecht
te geven. Daarom zijn we bereid om daar op een gegeven
moment aan bij te dragen, maar we willen wel eerst die
innovatieve financieringsinstrumenten zien.
De heer Kops (PVV):
Dan over die klimaatschade. Ik heb heel erg het gevoel dat
er heel snel een etiket op wordt geplakt. Als we het hebben
over weersextremen, overstromingen en droogte, wordt
er een etiket op geplakt, namelijk klimaat. En onder het
mom van klimaat wordt er dan heel veel geld aan gespendeerd. Ik wil graag een vraag stellen over die weersextremen en overstromingen. Heel concreet: Pakistan. Er wordt
heel veel gesproken over die verschrikkelijke overstromingen, die zouden komen door klimaatverandering. Hoe weet
de minister dan zo zeker dat bijvoorbeeld die overstromingen daar komen door klimaatverandering? Ik voeg hier het
volgende aan toe. Een internationale groep van klimaatonderzoekers is daarmee bezig. In september van dit jaar heeft
World Weather Attribution geconcludeerd dat het gaat om
de nabijheid van bebouwing, landbouwgrond die onder
water is komen te staan, ontoereikende infrastructuur,
beperkte mogelijkheden om overstromingen te beperken,
een ouderwets riviermanagementsysteem. Dat is er allemaal
aan de hand. Nogmaals de vraag: hoe weet de minister dan
zo zeker dat dat komt door klimaatverandering door de
CO2-uitstoot?

Minister Jetten:
Dat is eigenlijk een hele goede vraag van de heer Kops. Een
groot deel van de uitwerking in het komende jaar zal niet
alleen maar gaan over waar het geld vandaan komt, maar
vooral ook over: wat verstaan we onder klimaatschade,
wanneer is er sprake van klimaatschade? Laat ik even een
voorbeeld noemen. Ik heb zelf heel lang gesproken met de
minister van Jamaica. Jamaica is de afgelopen jaren een
paar keer geraakt door hele zware stormen, tyfoons en
orkanen. In Jamaica hebben ze dezelfde discussie: is klimaatschade de heftige regenval en alles wat daarbij komt kijken?
Is klimaatschade de infrastructuur die weg is? Of is klimaat-

Tweede Kamer

schade het feit dat er geen visserijgronden meer bij Jamaica
zijn omdat die zijn weggevaagd door die stormen en lokale
vissers geen boterham meer kunnen verdienen? Het zijn
drie totaal verschillende vormen van schade door dat
extreme weer, maar wat is nou klimaatschade die straks
door zo'n fonds zou moeten worden geadresseerd? Dat zal
een heel groot deel van de discussie zijn bij de uitwerking
in het komende jaar.
Het tweede punt dat de heer Kops ook terecht aanstipt —
daarom heeft Nederland ook zo zwaar ingezet op het thema
klimaatadaptatie — is dat je die schade natuurlijk zo veel
mogelijk moet voorkomen. Voorkomen doe je op de eerste
plaats door minder CO2 uit te stoten om de opwarming van
de aarde af te remmen en minder extreem weer uit te lokken. Dan doe je het vooral door fatsoenlijke klimaatadaptatie, dus irrigatie en infrastructuur op orde maken, allemaal
punten die de heer Kops net noemde. Daar moet je echt
vol op inzetten. Ondanks alles wat we doen aan mitigatie
en adaptatie zul je dan ook nog klimaatschade tegenkomen.
Daar hebben we nu voor het eerst in 30 jaar een eerste stap
op gezet met die kwetsbare landen. Je moet het wel in
samenhang blijven bezien. Dat zal ook mijn inzet blijven in
de komende tijd.
De heer Boucke (D66):
De minister heeft schriftelijk vragen beantwoord die ik
gesteld heb in de eerste termijn over klimaatschade en het
Caribisch deel van het Koninkrijk. De minister gaf zelf aan
dat de resultaten van de VN-top heel mager, heel teleurstellend zijn, maar dat we op schade en verlies wel een stap
hebben gezet. Heel langzaam, 30 jaar is daarover onderhandeld en eindelijk is er nu een stap gezet. Mijn vraag aan de
minister is: kunnen we niet binnen het Koninkrijk al laten
zien dat we veel sneller kunnen? De minister heeft aangegeven dat het kabinet de conferentie in maart volgend jaar
organiseert. Mijn oproep aan het kabinet is: maak schade
en verlies daar een belangrijk onderdeel van. Ga aan de
slag met al die vragen die de minister zelf net opwierp: wat
is schade, hoe treedt het op, hoe kun je dat aanpakken, hoe
kun je voorkomen dat er meer schade optreedt? Laat de
wereld zien dat wij dat in ons deel, in Nederland kunnen
aanpakken. Hierbij een oproep en een vraag aan de minister
om toe te zeggen dat dat een belangrijk onderdeel wordt
van die conferentie en dat hij pilots gaat doen op de eilanden in het Koninkrijk.
Minister Jetten:
Als ik van de gelegenheid gebruik mag maken: ik heb vandaag de heer Ed Nijpels benoemd tot kwartiermaker van
de klimaattafel van Bonaire. Hij zal de komende maanden
in kaart brengen hoe we op Bonaire mitigatie- en adaptatieprojecten beter in samenhang kunnen oppakken. Daar zijn
vijf departementen bij betrokken. Ik verwacht in het voorjaar
het rapport voor Bonaire. Ik denk dat er hele goede aanknopingspunten in zitten voor hoe we de klimaataanpak op de
BES-eilanden verder kunnen versterken.
Ik heb in de schriftelijke beantwoording ook aangegeven
dat ik in het voorjaar samen met premier Croes van Aruba
een Caribbean climate conference zal organiseren. Daarbij
willen we niet alleen Curaçao, Aruba en Sint-Maarten uitnodigen, maar ook verschillende landen uit de Caribische
regio. We willen daar verschillende thema's bespreken die

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-19

echt specifiek voor kleine eilandstaten relevant zijn. Het lijkt
me heen nuttig om die conferentie te gebruiken om met
elkaar door te praten over wat we nou in Sharm-el-Sheikh
hebben afgesproken over klimaatschade en hoe we dat
richting de volgende klimaattop verder kunnen gaan brengen. Ik ben nu nog bezig met Aruba met het vormgeven
van het programma voor die conferentie. Zodra dat gereed
is, kan ik de Kamer daarover informeren. Ik doe dus nu geen
concrete toezegging, zoals de heer Boucke die vraagt, omdat
ik een van de medeorganisatoren ben, maar ik neem dit
thema wel mee in mijn gesprekken met Aruba over de
verdere voorbereiding.
Mevrouw Koekkoek (Volt):
Ik had ook nog een vraag over de schriftelijke beantwoording. Ik hoor de minister net zeggen over het COP dat de
uitkomst ondanks het klimaatfonds teleurstellend is. Laten
we het zo samenvatten. Nu is volgend jaar al, dus heel snel,
de volgende COP. Een van de redenen waarom wij de uitkomst teleurstellend vinden, is dat er over het uitfaseren
van fossiele brandstoffen eigenlijk niks is opgenomen. Ik
lees in de schriftelijke beantwoording over wat we nou beter
gaan doen richting volgend jaar: meer samenwerken met
de Global South en daarnaast meer inspanningen leveren
om binnen die 1,5 graad te blijven. Op dat tweede punt, het
uitfaseren van die fossiele brandstoffen, vraag ik aan de
minister of hij kan toezeggen dat we er nu al op gaan zitten,
zodat we volgend jaar een krachtig statement hebben en
het wel in de eindverklaring opgenomen wordt.
Minister Jetten:
Ik ben het helemaal met mevrouw Koekkoek eens dat we
dat moeten doen. Het is wel zo dat bij VN-klimaattoppen
de Europese Commissie het mandaat heeft voor de onderhandelingen. Dus als ik dit toezeg aan u, zou mijn route zijn
dat ik de komende tijd eerst in Europa steun ga proberen
te krijgen om dat echt in heel stevig in het EU-onderhandelingsmandaat te krijgen. Dan kunnen we daarna met de
Commissie en verschillende Europese klimaatministers die
brug naar de Global South slaan, zodat er in Dubai volgend
jaar hopelijk wel een meerderheid voor is om fossiele
brandstoffen uit te faseren.
Mevrouw Koekkoek (Volt):
Dat is inderdaad waarom de oproep doe om daar nu al mee
te starten. Ik weet dat die route best lang kan zijn. Ik ben
daar dus heel blij mee.
De voorzitter:
Oké. Dan mevrouw Van der Plas, BBB.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel. Volgens mij hoorde ik de minister net iets zeggen over de klimaattafel voor Bonaire en dat de heer Nijpels
daar als klimaatpaus naartoe gestuurd wordt. Ik had al een
vraag klaarliggen, dus die stel ik nu. Wat moeten we daaronder verstaan, dat de heer Nijpels daar naartoe gaat? Ik
begreep uit het bericht dat er gekeken wordt hoe en in welke
vorm zo'n klimaattafel er moet komen. Er is een lokale
projectleider bij betrokken en ondersteuning vanuit Den
Haag in of voor Bonaire. Het is een project van zes maan-

Tweede Kamer

den, als ik het goed heb begrepen. Ik was even benieuwd
hoe dat eruit gaat zien. Gaat de heer Nijpels daar wonen,
gaat hij heen en weer vliegen of gaat dat via Zoom? Wat
kost het? Dat vind ik ook best belangrijk, want dit lijkt me
ook best een omvangrijk project waar aardig wat geld in
gaat zitten. Hoeveel mensen zijn daar dan precies bij
betrokken? Wat is de precieze opdracht en wat moet het
resultaat uiteindelijk zijn? Kan de minister daar wat over
zeggen?
Minister Jetten:
Bonaire, Saba en Statia zijn bijzondere gemeenten en vallen
daarmee ook indirect onder mijn verantwoordelijkheid als
het gaat om de klimaataanpak. De eilanden hebben daar
zelf overigens ook veel taken in. De afgelopen jaren hebben
we daar heel weinig gedaan. We waren hier in Nederland,
in Europees Nederland, heel druk met het Klimaatakkoord,
maar voor de BES hadden we eigenlijk weinig concreets.
Ik heb in de Miljoenennota extra geld vrijgemaakt voor het
opwekken van duurzame energie op deze drie eilanden. Die
gaan daarmee naar 80% tot bijna 100% volledig duurzame
elektriciteitsproductie.
Met name Bonaire heeft toen aan de bel getrokken en
gezegd: wij zijn van alle eilanden en eigenlijk van het hele
Koninkrijk misschien wel het meest kwetsbare stukje. Onder
andere de Universiteit van Amsterdam heeft dat ook al
eerder in kaart gebracht. Zij snakken dus eigenlijk naar het
samenvoegen van alle inzichten die we al hebben. Dus wat
de heer Nijpels zal doen — dat doet hij grotendeels vanuit
Nederland en via Zoom — is dat hij met één iemand
ondersteuning vanuit Nederland en één iemand ondersteuning van de eilandsraad op Bonaire, dus dat is een vrij
flexibel team, met name eigenlijk alle rapporten die de
afgelopen jaren al over Bonaire zijn gemaakt goed in kaart
gaat brengen en die gaat samenbrengen in eigenlijk een
integraal — sorry voor het woord — advies aan het kabinet
over hoe we nou vanuit EZK, LNV en IenW op een veel
betere manier Bonaire kunnen ondersteunen in plaats van
elke keer met hapsnapprojectjes. Dat doen we inderdaad
kort en krachtig, zodat we in de loop van 2023 een concreet
plan van aanpak hebben. Dat zal ik dan ook met de Kamer
delen. Dan zal ik ook inzichtelijk maken wat Bonaire zelf
moet doen en waar de verschillende ministeries bij kunnen
helpen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Heel erg fijn om te horen dat het geen heen en weer gevlieg
wordt; het is een project van zes maanden. Maar begrijp ik
dan goed dat er een projectleider op Bonaire zelf zit die
daar ook fysiek de kar trekt en dat de heer Nijpels dan de
persoon is die vanuit Nederland de ondersteuning daarbij
biedt? Heb ik dat zo goed begrepen?
Minister Jetten:
De heer Nijpels zal in ieder geval ook echt één keer naar
Bonaire afreizen om met mensen te spreken, om de zorgen
van Bonairianen aan te horen en met eigen ogen te zien
welke kansen er liggen. Bonaire zou met duurzaam toerisme
echt een uniek eiland in die regio kunnen zijn. Maar ik vond
het ook belangrijk dat iemand van de lokale overheid
daarbij betrokken is die daar een groot deel van het werk

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-20

kan verzetten. Daarmee heb ik volgens mij antwoord
gegeven op uw vraag.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
Minister Jetten:
Voorzitter, ik heb nog vrij veel te beantwoorden, dus ik ga
er soms in een vrij hoog tempo doorheen, waarvoor excuus.
Ik kom bij het derde blok, de energiecrisis en de leveringszekerheid van gas. De oorlog in Oekraïne heeft ons pijnlijk
met de neus op het feit gedrukt dat we zo snel mogelijk
onze fossiele afhankelijkheid en zeker die van Rusland
moeten afbouwen. De energiecrisis heeft een enorme
impact: op huishoudens, op bedrijven, op iedereen die
wordt geconfronteerd met die hoge energierekening. Die
energiecrisis heeft de volle aandacht van het kabinet. Het
afgelopen jaar hebben we hard gewerkt om de leveringszekerheid van gas zo goed mogelijk te garanderen deze winter.
Ook aangemoedigd en opgejaagd door de Tweede Kamer
hebben we alles op alles gezet om de gasopslagen voor
deze winter zo goed mogelijk gevuld te krijgen. De staatssecretaris en ik waren een week of twee geleden zelf ook
enigszins verrast dat we op een gegeven moment op het
dashboard zagen dat bijna alle opslagen in Nederland 100%
gevuld waren. Wie had dat een aantal maanden geleden
gedacht? Aan de andere kant wil het kabinet voor de veiligheid van de Groningers echt stoppen met de gaswinning
in Groningen. De staatssecretaris zal daar straks nog meer
over zeggen.
Maar dan komt de vraag op hoe je er de komende winters
voor gaat zorgen dat die gasopslagen ook weer gevuld zijn
als je geen Groninger productie meer hebt en ook geen
import uit Rusland. We werken nu aan een strategie om de
gasopslagen te vullen voor de winter van 2023-2024. Daarbij
kijken we ook naar de rol die Energie Beheer Nederland kan
spelen. De staatssecretaris en ik zullen u daar binnenkort
uitgebreid per brief over informeren.
De heer Erkens stelde een aantal vragen over de lnginkoopcapaciteit. Wij hebben het afgelopen jaar toch echt
wel iets heel knaps gedaan. Grote complimenten aan Gasunie en een aantal lokale overheden in Rotterdam en de
Eemshaven, die het mogelijk hebben gemaakt om onze lngimportcapaciteit te verdubbelen van 12 naar 24 biljoen
kubieke meter. Die terminals draaien nu ook op volle
capaciteit. Ze leveren aan Nederland maar ook aan Duitsland, de Tsjechische Republiek en Frankrijk. Ook in Duitsland
is onlangs een nieuwe terminal gerealiseerd — iets later
dan in Nederland, maar we zijn blij dat ook Duitsland een
nieuwe lng-terminal heeft — en er wordt gewerkt aan verdere uitbreiding. Ook in Nederland kijk ik naar verdere uitbreiding van de lng-capaciteit. Daarbij zijn een aantal
randvoorwaarden belangrijk. Zijn er geschikte locaties? Kan
het makkelijk ruimtelijk worden ingepast? Is er voldoende
transportcapaciteit in het net daarachter? En is zo'n extra
lng-capaciteit ook helemaal waterstofklaar te maken, zodat
je op een gegeven moment kan switchen naar duurzame
dragers?
We zijn in gesprek met marktpartijen die geïnteresseerd
zijn in het exporteren van meer van die importterminals,

Tweede Kamer

met de regionale overheden en met de netbeheerders van
het landelijke en regionale gastransportnet. In de brief die
u binnenkort krijgt, zal ik hier in meer detail op ingaan.
Afhankelijk van hoeveel bedrijfsinformatie ik dan al kan
delen, kunnen we ook concreter worden met die plannen.
Meer importcapaciteit garandeert overigens niet dat die
lng ook daadwerkelijk wordt geïmporteerd. Daarvoor zijn
langetermijncontracten relevant. Gasunie heeft daar goede
voorwaarden aan verbonden bij de EemsEnergyTerminal
in de Eemshaven, zodat we ook zeker weten dat die capaciteit wordt gebruikt. Maar we weten dat er tot 2026 weinig
extra lng-productiecapaciteit in de wereld bij komt. Wij zijn
als Europa dan ook echt afhankelijk van het verleggen van
die lng-stromen naar ons continent. Dat doet wat met de
prijs, zeg ik richting de heer Azarkan, die daar in een interruptiedebat met de minister van EZK van gedachten over
had gewisseld.
Voorzitter. Dat brengt mij bij het blok energiebesparing. Of
we het nu hebben over gas of elektriciteit, elke vorm van
energie die we weten te besparen, hoeven we niet te produceren en te transporteren.
De voorzitter:
Voordat u verdergaat, eerst de heer Van Haga.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Ik wil het toch nog even hebben over die laatste opmerking:
dat doet wat met de prijs. Is de verwachting dat de prijs
van lng nog hoger wordt of ziet de minister andere mogelijkheden? Als de capaciteit van de terminals omhooggaat
en er meer gas elders geproduceerd wordt dat als lng bij
ons wordt aangevoerd, gaat de prijs dan omlaag? Zoals ik
in het eerdere interruptiedebatje al heb aangegeven, is de
prijs van lng op dit moment ongeveer €1 per kuub. Dat is
twintig keer zo hoog als wat we betaalden voor een kuub
gas uit Groningen.
Minister Jetten:
Er zijn een paar dingen aan de hand op de lng-markt. Ik laat
me daar samen met de staatssecretaris en de minister
regelmatig over adviseren door verschillende Nederlandse
experts op het gebied van de energiemarkt van verschillende crisisinstituten. Zij zeggen eigenlijk allemaal hetzelfde.
De lng-prijs is op een gegeven moment weer gestegen,
nadat de coronapandemie langzaam ten einde liep en de
economieën weer groeiden. We zien echter wel dat de
Chinese economie, ook door de grote lockdowns die daar
soms nog steeds plaatsvinden in steden, veel minder lng
importeert dan in het verleden het geval was. Zodra de
Chinese economie weer op volle stoom gaat draaien en de
vraag naar lng toeneemt, zal de prijs van lng op de
wereldmarkt ook weer gaan stijgen, omdat China dan met
Europa gaat concurreren op de lng-stromen die nu voor
een heel groot deel onze kant op komen. In de voorspellingen voor volgend jaar is de Chinese economie dus een hele
relevante factor om in de gaten te houden voor wat de lngprijs gaat doen. Daarnaast zagen we in de afgelopen jaren
een aantal keer dat exportterminals of productielocaties,
bijvoorbeeld in de VS, tijdelijk uitvielen. Dat had meteen
een effect op de lng-prijs. De mindset waar we rekening
mee moeten houden, is dat de prijs van lng en daarmee
ook de prijs van energie in de komende tijd hoog zal blijven

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-21

door de sancties die we tegen Rusland hebben ingesteld
en door de schaarse lng-markt, waarop ook de Chinezen
zeer actief zijn. En dan heb ik het nog niet eens over de prijs
van elektriciteit, die in Europa door andere events onder
druk staat.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Dat is klare taal. De prijs zal waarschijnlijk omhooggaan en
de capaciteit van de lng-terminals in Rotterdam en De
Eemshaven bij elkaar is niet voldoende om onze volledige
consumptie te bevredigen.

Minister Jetten:
Eerst over het eerste punt. Om er dus voor te zorgen dat
we met nog meer zekerheid voldoende lng-stromen naar
Noordwest-Europa kunnen halen, kijken we nu, is mijn
antwoord aan de heer Erkens, of we nog meer lng-capaciteit
kunnen uitbreiden, boven op de Gate terminal in Rotterdam
en de EemsEnergyTerminal in Groningen. Met de extra lngcapaciteit die in Duitsland en België is gerealiseerd plus de
import die we via pijpleidingen uit bijvoorbeeld Noorwegen
krijgen, denken we voldoende capaciteit te hebben om ook
een volgende winter de gasopslagen gevuld te krijgen.

Minister Jetten:
Nou ...
De voorzitter:
De minister.
Minister Jetten:
Excuus, voorzitter.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Misschien is het goed als de minister ...
De voorzitter:
Het was een heldere vraag.
Minister Jetten:
Ik kom hier nog op in mijn blok over energiebesparing. Dit
is een terecht punt. Als de prijzen zo hoog blijven, zullen
we naar alternatieven moeten zoeken. We zullen moeten
besparen en veel sneller toe moeten naar de opwek van
duurzame energie, zodat we dit soort fossiele afhankelijkheden kunnen verminderen. Via het H2GLOBAL-programma
kijken we hoe we groene waterstof en groene ammoniak
zo snel mogelijk naar Nederland kunnen krijgen ter vervanging van dat prijzige lng.
Wat betreft de capaciteit van de terminals: dat heeft GTS
in hun winteranalyse aan ons duidelijk gemaakt. We kunnen
daarmee in principe in de Nederlandse behoefte voorzien.
Als je een constante stroom hebt via die terminals, kun je
daarmee de gasopslagen weer gevuld krijgen, ook voor de
volgende winter. Maar die terminals werken natuurlijk niet
alleen voor Nederland. Ze werken voor Noordwest-Europa,
omdat de afhankelijkheden over de grenzen zo groot zijn.
Het is dus moeilijk om te zeggen: Nederland is er als geïsoleerd land klaar voor. We moeten dit echt vanuit het
Noordwest-Europese perspectief blijven zien.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Allereerst over de capaciteit: die is 24 miljard kuub, 16 plus
8. We verbruiken 30 miljard kuub en dan is Duitsland er ook
nog. Als wij groeien en als Duitsland groeit, dan hebben
we niet voldoende. Ik denk dat de capaciteit dus nog een
probleem wordt. Maar ik wil toch nog even terugkomen op
de prijs. Als de prijs omhooggaat, dan moet er een moment
zijn waarop we toch weer gaan kijken naar het Groningen-

Tweede Kamer

gasveld. Het kan niet zo zijn dat we ons helemaal blauw
betalen aan geïmporteerd lng-gas uit de Verenigde Staten
of waar dan ook, terwijl we zelf, in de meest mineure
schattingen, nog 450 miljard kuub in de grond hebben zitten. Dat kan volgens professor David Smeulders gewoon
veilig gewonnen worden, als je de druk in het veld maar
op peil houdt en je bijvoorbeeld gebruikmaakt van stikstofinjecties. Is er een moment waarop deze minister toch gaat
denken: misschien moeten we daar toch eens naar kijken,
omdat het anders echt volledig onbetaalbaar wordt voor
het mkb en de mensen thuis?

Groningen zal ik heel kort doen, want daar zal de staatssecretaris straks uitgebreider op ingaan. Wij zijn elke keer heel
helder geweest. We hebben jaar op jaar op jaar beloftes
aan de Groningers verbroken. De veiligheid van de Groningers staat nu echt op één, twee en drie. Alleen in geval van
acute noodsituaties in Europa kunnen we tijdelijk iets meer
Groninger productie overwegen. Maar ik zie die situatie op
dit moment gewoon absoluut niet, omdat in heel Europa
de gasopslagen ruim boven de afgesproken doelstelling
zijn gevuld en we via de energiediplomatie ook steeds meer
langetermijncontracten met andere leveranciers dan Rusland aan het afsluiten zijn.
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Voorzitter, tot slot. Ik stel deze vraag specifiek aan deze
minister, en niet aan de staatssecretaris, omdat ik deze
vraag al heel vaak aan de staatssecretaris heb gesteld. Ik
krijg altijd hetzelfde antwoord: we gaan de beloftes aan de
Groningers niet verbreken en het is niet veilig, omdat SodM
dat zegt. Maar er zijn nu verschillende hoogleraren die
zeggen: het kan wel veilig. Ik zou de minister, of dit kabinet,
toch willen aansporen: joh, kijk daar nog eens naar. Want
als het wél veilig kan, dan hebben we nog een ongelofelijke
hoeveelheid gas, die een ongelofelijke hoeveelheid invloed
heeft op zowel de hoeveelheid beschikbaar gas als op de
prijs. Ik kan niet accepteren dat dit kabinet maar blijft zeggen: we hebben al zoveel beloftes verbroken. Dat is inderdaad waar. De Groningers zijn vier keer achter elkaar belazerd. Ik zal het hele rijtje niet weer opnoemen, maar als het
nu technisch mogelijk is om veilig te produceren door bijvoorbeeld stikstofinjectie of waterinjectie toe te passen,
vind ik dat we er serieus naar moeten kijken. Dat is niet
gebeurd. Ik zou u dus toch willen vragen om dat alsnog te
doen.
Minister Jetten:
De staatssecretaris zal daar dadelijk toch wel uitgebreid op
reageren. Wij koersen ook op het advies van het Staatstoezicht op de Mijnen. Dat is onze belangrijkste adviseur als

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-22

het gaat om de veiligheid bij mijnbouw. Ik wil ook als
minister voor Klimaat en Energie daar niet van afwijken.
De heer Erkens (VVD):
Als je kijkt naar de hoge energieprijzen en de schaarste van
gas in Nederland, dan zijn er eigenlijk een aantal knoppen
waaraan je kunt draaien. Je hebt substitutie — daar had de
minister het al over — door alternatieve energiebronnen,
je hebt energiebesparing, daar komt hij zo op, en je hebt
eigenlijk gewoon de gasmarkt zelf, waarbij we op de korte
termijn een paar knoppen hebben om aan te draaien. Ik ben
blij dat hij met een brief komt over de gasopslagen in de
komende twee winters. Ik zou wel willen weten wanneer
die brief er komt, want ik denk dat er ook vanuit de Kamer
best interesse zal zijn om het debat hierover verder te voeren. Ik ben ook blij dat er gekeken wordt hoe de lng-import
vergroot kan worden. Dat zorgt voor meer aanbod en dus
ook lagere prijzen in deze regionale markt. Ik heb twee
specifieke vragen om mee te nemen in de brief. Kan de
minister specifiek ingaan op de inzet van de gasopslagen
als strategische reserves? Dat betekent dat je die gasopslagen deze winter misschien niet bewust leegtrekt, maar dat
je concreet gas overhoudt en blijft importeren gedurende
de winter, om in de volgende winter geen probleem te
hebben. De tweede vraag draait om die langetermijninkoopcontracten. Nederland en Europa blijven te afhankelijk van
de spotmarkt voor lng. Kan de minister in die brief ook een
stuk gedetailleerder ingaan op hoe wij als Nederland ook
proberen wat meer vastigheid te krijgen bij de inkoop van
lng?
Minister Jetten:
Die brief komt binnen een paar weken. Ik zeg de heer Erkens
toe dat we daarin ook ingaan op hoe we de gasopslagen
meer als strategische reserve kunnen gaan gebruiken, met
name ook voor het "doorrollen" van gas in de gasopslagen;
dat woord heb ik laatst geleerd. Dan kunnen we, denk ik,
zowel apart ingaan op Bergermeer als op de andere gasopslagen, omdat je in Bergermeer ook anders om kunt gaan
met het doorrollen dan in de gasopslagen die we voor
kleinverbruikers hebben.
In die brief kan ik u ook meer schetsen over hoe we samen
met de Europese Commissie bezig zijn met energiediplomatie, om tegen acceptabele prijzen ook meer langetermijncontracten af te kunnen sluiten met betrouwbare partners.
Ik zal in deze brief of in een brief vooruitlopend op een
volgende Energieraad schetsen hoe Nederland nu met een
aantal andere landen samenwerkt bij de meer gecoördineerde inkoop van gas, zodat we elkaar niet meer beconcurreren op de inkoop maar we gewoon met elkaar tegen een
fatsoenlijke prijs inkopen, en we dat ook beter verspreid
over het jaar doen dan we afgelopen zomer hebben gedaan.
Die krijgt u dan ook binnenkort ter informatie van ons.
De heer Kops (PVV):
Nog even over olie. Ik heb in mijn bijdrage een aantal vragen daarover gesteld. Maar de antwoorden daarop vind ik
in ieder geval schriftelijk niet terug. Want vanaf 5 december
geldt er een verbod op de import van ruwe Russische olie.
Ik heb gevraagd wat daar in hemelsnaam de gevolgen van
zijn. In antwoord op eerdere Kamervragen schrijft de
minister dat er een groot risico is op een tekort aan olie, in

Tweede Kamer

de hele EU en ook in Nederland, en een risico op een tekort
aan diesel. Vorig jaar, in 2021 dus, was 33% van onze ruwe
olie afkomstig uit Rusland. Ik heb gevraagd hoeveel dat nu
is. Ik heb het antwoord niet gevonden. De minister schrijft
ook dat er een daling te zien is in Nederland en dat die
daling wordt gecompenseerd door een verhoogde import
uit andere landen. Uit welke landen dan? Kan de minister
dat vertellen? Oftewel, wat is zijn plan als die sancties allemaal ingaan en er geen Russische olie meer komt? Wat
gaat hij doen?
Minister Jetten:
Samen met de minister van EZK en de minister van IenW
zal ik de Kamer binnen enkele weken het Landelijk Crisisplan
Olie toesturen. Daarin gaan we uitgebreid in op de afhankelijkheden die we de afgelopen jaren hadden ten aanzien
van oliën en olieproducten uit de Russische Federatie, en
op hoe we de komende tijd dan omgaan met de schaarste
die daardoor tijdelijk zal ontstaan. We bereiden ook samen
met EZK en IenW een lijst aan maatregelen voor die we op
een gegeven moment zouden kunnen inzetten als er daadwerkelijk schaarste in Nederland ontstaat. In die brief, in
dat Landelijk Crisisplan Olie, gaan we er ook op in hoe die
strategische oliereserves worden ingezet: wanneer doe je
dat wel, wanneer doe je dat niet en waar zijn ze voor
bedoeld? Het klopt dat er vorig jaar, maar ook in de eerste
helft van dit jaar, veel olie en olieproducten uit de Russische
Federatie naar Nederland werden geïmporteerd. Dat was
overigens lang niet altijd voor de Nederlandse markt
bedoeld, maar vaak ook voor overslag in een Nederlandse
haven, waarna het weer naar een ander deel van de wereld
ging. De afgelopen maanden nemen die percentages heel
hard af, bijvoorbeeld omdat grote raffinaderijen in Nederland op een gegeven moment hun contracten met Russische
olie hebben gestopt en die hebben verlegd naar bijvoorbeeld olie-import uit Latijns-Amerika, het Midden-Oosten
of Noord-Amerika. Er is dus echt een verschuiving gaande
op de wereldmarkt.
Ik ga wel ook één openhartig ding zeggen waar minister
Adriaansens en ik ons regelmatig het hoofd over breken.
Deze sancties, die van 5 december en die op diesel die in
februari ingaan, zijn vrij ingewikkelde sancties. Ze zijn
ingewikkelder dan sancties jegens Rusland die we eerder
hebben ingesteld, omdat we er vrij weinig zicht op hebben
wat er met die moleculen aan olie en olieproducten gebeurt.
Je ziet ook al analyses dat er steeds meer schepen van
Rusland naar Saudi-Arabië gaan. Daar zou je uit kunnen
opmaken dat Rusland olie levert aan Saudi-Arabië, en
Saudi-Arabië vervolgens schepen laat varen naar allerlei
plekken op de wereld, en de Russen en de Saudi's elkaar
daarmee dus aan het helpen zijn. Dan kun je de vraag stellen
hoe effectief die sancties dan zijn. Wij krijgen gelukkig
analyses die laten zien dat de Russen op de middellange
termijn echt heel weinig mogelijkheden hebben om al die
exportstromen te verleggen. Dat komt door beperkingen
in pijpleidingen en beperkingen in de schepen die de Russen
tot hun beschikking hebben. Ze kunnen dus ook niet eindeloos doorgaan met het verleggen van die exportstromen
en zullen uiteindelijk dus ook economisch geraakt worden
door deze sancties. Maar dat is een wat langeretermijneffect
dan we bij andere sancties hebben gezien. Ik vind het goed
om daar gewoon heel open over te zijn.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-23

De heer Kops (PVV):
Ja, maar ik vroeg natuurlijk concreet naar de gevolgen voor
Nederland, want die sancties gaan al op 5 december in. Dat
is heel snel. Ik vraag aan de minister: wat is dan zijn plan?
Hij had het over een crisisaanpak. Schriftelijk heeft hij daar
al wat over gezegd. Dan lees ik: een crisisaanpak bestaat
in principe uit twee onderdelen. Het eerste is de inzet van
strategische voorraden. Het gaat om een voorraad voor 90
dagen, drie maanden dus. Ik begrijp dat die voorraden nu
voor 60 dagen zijn gevuld, dus voor maar twee maanden.
Daarna is het op. En dan? Een andere maatregel in die crisisaanpak is het nemen van vraagbeperkende maatregelen.
Dat komt er in mijn ogen gewoon op neer dat mensen die
diesel rijden, de transportsector, de scheepvaart en zakelijke
rijders, maar ook privérijders, feitelijk zonder diesel komen
te zitten. Dan komt het land praktisch stil te staan. Daar
vraag ik naar. Wat gaat de minister doen om dat te voorkomen? En dat gaat gebeuren; dat kan ik de minister vertellen.
Deelt hij dan ook de mening dat die sancties totaal niet in
ons belang zijn, dat die sancties ons eigen land keihard
raken, en dat we dat dus niet moeten doen?
Minister Jetten:
Ik heb net proberen uit te leggen dat die sancties de Russen
uiteindelijk nog veel harder raken, maar dat dat niet altijd
een effect is dat je van de ene op de andere dag ziet. Ten
aanzien van de strategische voorraden: eerder dit jaar
hebben we een deel van die strategische voorraden ingezet
in gecoördineerd internationaal verband, als reactie op de
oorlog in Oekraïne. We zijn die voorraden weer aan het
opbouwen, zodat we tenminste weer richting de 90 dagen
gaan en we in geval van echte acute schaarste die strategische voorraad kunnen inzetten. Verder heeft Nederland
veel meer dan andere landen in Europa een vrij grote
capaciteit als het gaat om raffinage en voorraden. De
schaarste waar de heer Kops voor waarschuwt, zal zich dus,
denk ik, eerder op andere plekken in Europa voordoen dan
acuut in Nederland. Maar ook in Nederland is niet uit te
sluiten dat er minder aanbod komt en dat dat ook een
prijseffect zal hebben. De beperkende maatregelen moet
je dan ook zo veel mogelijk in Europees verband nemen.
Want we kunnen er in Nederland wel massaal op gaan
besparen, maar als die diesel- of olieproducten dan vervolgens naar elders in Europa gaan omdat ze er daar een
hogere prijs voor betalen, dan heeft de Nederlandse economie daar nog steeds niks aan. Ik ga daar in het Landelijk
Crisisplan Olie uitgebreider op in. We zullen dit de komende
tijd, ook met de Europese collega's, heel goed in de gaten
moeten houden.
De heer Kops (PVV):
De minister deelt dus niet de mening dat die sancties slecht
zijn voor ons en dat we die sancties dus niet moeten
instellen. Ik wil de minister graag wat vertellen over wat de
gevolgen van die sancties momenteel zijn op het gebied
van olie. Heel veel van de Russische olie gaat nu richting
China en India. Ik citeer graag Lucia van Geuns, van het
Haagse Centrum voor Strategische Studies. "De Russische
olie wordt nu met 25% tot 30% korting verkocht aan bijvoorbeeld China. Maar doordat de olieprijs momenteel zo hoog
is, verdient Rusland er nog steeds geld aan. Bovendien zou
het zomaar eens zo kunnen zijn dat we in Nederland na de
boycot alsnog Russische olieproducten blijven gebruiken.
Want de ruwe olie die India met een fikse korting inkoopt,

Tweede Kamer

wordt daar verwerkt tot diesel. Die wordt vervolgens voor
een hogere prijs weer verkocht aan Europa." Met andere
woorden, de Russen verdienen nog steeds heel veel geld.
Wij betalen de hoofdprijs. Wij zitten hier straks met een
tekort en het halve land staat stil. Dat kan toch niet waar
zijn?
Minister Jetten:
Ik heb net niet voor niks de zorgen die minister Adriaansens
en ik hebben over de effectiviteit en de impact van deze
sancties openhartig gedeeld. Die moet je goed blijven
monitoren. De expert die de heer Kops aanhaalt, is een van
de experts die ons daar regelmatig over adviseert in die
expertgroepen. Die sancties hebben uiteindelijk wel degelijk
effect op Rusland, omdat zij niet oneindig door kunnen gaan
met het verkopen tegen die hoge kortingen. Dat doet
namelijk ook wat met de inkomsten die de Russische
Federatie hieruit haalt. We weten ook dat de Russen te
weinig schepen tot hun beschikking hebben om eindeloos
de hele wereld over te varen. Dus op een gegeven moment
zullen ze een deel van hun afzet niet meer kwijt kunnen.
Een ander deel van het sanctiepakket raakt Rusland hard
als het gaat om onderhoud en investeringen in productielocaties en transportcapaciteit binnen de Russische federatie
zelf et cetera, waardoor het ook voor hen steeds moeilijker
wordt om die installaties in stand te houden, laat staan om
nieuwe installaties te openen. Het langetermijneffect op
Rusland gaat echt heel heftig zijn. De directeur van het
Internationaal Energieagentschap, de heer Fatih Birol, heeft
hier hele interessante analyses over geschreven die ook op
hun website te downloaden zijn. Ik zou de heer Kops aanraden om die te lezen.
De heer Kops (PVV):
Tot slot over het verbod op de import van Russische ruwe
olie. Ik heb begrepen dat het daar alleen gaat over olie die
met tankers wordt aangevoerd. Zo'n 90% van de import
valt dan onder dat verbod. Wat is het geval? De pijpleidingen die naar Hongarije en Slowakije gaan, worden dus
ontzien. Daar blijft gewoon olie stromen. Dan is de vraag:
als landen als Hongarije en Slowakije het kunnen, waarom
wij dan niet? Waarom pleit de minister daar dan niet voor?
Die landen krijgen blijkbaar een uitzondering op die sancties, op die boycot. Waarom doet de minister dat dan ook
niet, zodat wij in ieder geval genoeg olie en diesel hebben
en het land niet stil komt te vallen? Want echt, dat wordt
één groot drama. Hoge prijzen zijn al verschrikkelijk. Mensen
kunnen het letterlijk niet meer betalen. Maar dadelijk krijgen
we de situatie dat er niet eens meer diesel is, met ontzettend
grote gevolgen. Want het hele land komt stil te staan en de
economie gaat kapot.
Minister Jetten:
In de Europese Raden waar ik zelf bij was — dat is ook
gedaan door collega's die over de sancties onderhandelen
— heeft Nederland steeds gepleit tegen dit soort uitzonderingen. Wij wilden gewoon volledige sancties op alle import
vanuit Rusland. Uiteindelijk is er voor een aantal uitzonderingen gekozen, zij het zeer beperkt. Dat is omdat de olie
die via die pijpleidingen binnenkomt onder andere echt
cruciaal is voor bijvoorbeeld stadsverwarming in de landen
die u noemde, waar echt het grootste deel van de stadsverwarming draait op die pijpleidingen die vanuit Rusland

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-24

komen. Ook die landen, die heel dicht tegen het Oekraïense
front aan liggen, willen zo snel mogelijk van hun Russische
afhankelijkheid af, maar kunnen dat niet in het tempo waarin
andere landen in de EU dat wel kunnen. Maar ik deel met
de heer Kops dat dat soort uitzonderingen echt uitzonderingen moeten blijven en ook zo snel mogelijk van tafel moeten, zodat we als Europa als één blok opereren.
Voorzitter. Ik was bij energiebesparing. Ik zeg ook maar
even dat ik op pagina 14 van 40 ben, dus ik ga proberen
om nog iets korter en bondiger te antwoorden. De heer
Erkens heeft mij gevraagd hoe we de komende tijd nog
meer kunnen versnellen in de aanpak voor energiebesparing. Ik heb op verzoek van mevrouw Kröger al aan TNO
gevraagd om advies uit te brengen over energiebesparingsdoelen per sector in Nederland. Ik zit echt met smart te
wachten op dat TNO-advies en verwacht het aan het eind
van dit jaar te krijgen. Dan zal ik dat ook zo snel mogelijk
naar de Kamer doorgeleiden met een appreciatie van mijn
kant. Ik zeg de heer Erkens toe dat ik bij die appreciatie zal
kijken of we, als we niet alleen maar sectorspecifieke doelen
op energiebesparing vastklikken, ook nog aanvullende
maatregelen kunnen treffen boven op alles wat we al aan
het doen zijn om die energiebesparing te ondersteunen,
zodat huishoudens en bedrijven minder energie kunnen
verbruiken en daarmee hun energierekening kunnen verlagen. We doen dat natuurlijk met de vele subsidieregelingen
die we al hebben: de Investeringssubsidie duurzame energie, de Energie-investeringsaftrek, de Milieu-investeringsaftrek en noem het maar op. Maar dat kan wellicht nog beter
en gerichter. De "Zet ook de knop om"-campagne loopt
natuurlijk door en de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland heeft een wetchecker en een subsidie- en financieringswijzer om het, met name voor ondernemers, nog
makkelijker te maken om advies te krijgen en subsidies aan
te vragen.
Of ik dan een nieuw plan moet maken? Volgens mij is het
heel belangrijk dat we alles wat we al hebben bedacht,
daadwerkelijk uitvoeren en dat we dus heel veel focus zetten
op implementatie en uitvoering. Mocht het TNO-advies
aanleiding geven tot aanvullende maatregelen, dan kan u
dat "een nieuw plan" noemen, maar ik denk dat het vooral
een versterking is van de inzet die we al hebben om die
energiebesparing voor elkaar te krijgen.
De heer Erkens (VVD):
Dank voor de beantwoording hiervan. Ik zou de minister
specifiek willen meegeven om echt in te zoomen op die
uitvoering: waar knelt het nu, hoe implementeren we sneller, zijn er budgetten die misschien naar voren gehaald
kunnen worden omdat ondernemers en huishoudens
sneller aan de slag willen? Want we zien dat er op dit
moment veel vraag is. Laten we proberen om dit soort
knelpunten aan onze kant, aan de kant van de overheid, zo
veel mogelijk weg te nemen bij deze aanpak.
Minister Jetten:
Ja, daar zal ik zeker naar kijken.
Energiebesparing is niet alleen relevant voor de industrie,
maar ook voor andere bedrijven, zeker ook in de glastuinbouwsector. Dat zeg ik ook in de richting van de heer Erkens
en de heer Grinwis. Ik zal de Kamer op korte termijn infor-

Tweede Kamer

meren over de uitvoering van de motie-Grinwis/Erkens, die
de regering oproept om te bezien wat er mogelijk is om te
voorkomen dat er onnodig extra aardgas wordt verbrand
en dat de warmtetransitie in de glastuinbouw stokt. Ik ben
samen met de minister van Landbouw en de glastuinbouwsector in overleg over hoe we uitvoering aan deze motie
kunnen geven. We zitten nu echt in de afrondende fase van
die gesprekken. Ik weet dat beide heren terecht ongeduldig
zijn, want die gesprekken lopen al lang, maar we zijn er echt
bijna. Zodra we eruit zijn, krijgt u van mij en de minister
van Landbouw een brief waarin we op de uitvoering van
deze motie zullen ingaan, maar ook op bredere afspraken
die we met de glastuinbouwsector aan het maken zijn, niet
alleen om de verduurzaming in die sector te ondersteunen
maar ook om de mooie warmteprojecten die daar plaatsvinden, een extra boost te geven. Ik heb vandaag nog een brief
naar de Kamer gestuurd over de SDE-openstellingsronde
die dit jaar is geweest. Ik denk dat de heer Grinwis daarin
ook heeft gezien dat geothermieprojecten echt een van de
grote klappers zijn in deze SDE-ronde. De aanscherpingen
die we in de SDE aan het doen zijn om die warmtetransitie
beter te ondersteunen, onder andere door allerlei moties
van de heer Grinwis, beginnen dus echt vruchten af te
werpen.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Kijk aan, dat is heel mooi. Daar ben ik blij mee, maar toch
nog een kleine interruptie met een kleine vraag. Heel binnenkort komen de plannen van de minister, samen met de
minister van Landbouw, over de warmtetransitie in de
glastuinbouw. Ik heb dat de minister al eerder horen zeggen.
De urgentie van bijvoorbeeld de uitvoering van de motie
met collega Erkens over de correctieregeling ziet echt op
2022. Komen de plannen nog echt voor het eind van het
jaar naar de Kamer? Als "heel binnenkort" toch weer over
het jaar heen wordt getild, is 2022 immers echt voorbij. Dat
is eigenlijk mijn eerste vraag. Mijn tweede vraag is de volgende. Ik krijg in de schriftelijke antwoorden opnieuw het
argument van precedentwerking voor de voeten geworpen
als het gaat om bestaande beschikkingen. Als je naar buiten
kijkt en ziet hoe urgent het is om van het gas los te komen
en dus aardwarmteprojecten die nu in procedure zijn niet
te laten falen, is precedentwerking dan echt het eerste
woord dat in de mond van het ministerie bestorven moet
liggen?
Minister Jetten:
Ik baal er eerlijk gezegd ook van dat ik niet al veel eerder
uitvoering heb kunnen geven aan die motie. Ik moet ook
heel eerlijk zeggen dat de personele wisseling niet heeft
geholpen. Ik moet echt een groot compliment geven aan
de heer Staghouwer, die met mij samen heel bevlogen was
om met de glastuinbouwsector grote stappen te zetten. We
hebben samen ook mooie werkbezoeken afgelegd hierover.
Nou ja, goed, we zijn nu hier. Ik zal zelf in ieder geval alles
op alles zetten om die brief nog dit jaar naar u toe te sturen.
Ik denk ook dat dat kan. Ik vind het wel belangrijk om de
Kamer te blijven wijzen op het risico van precedentwerking.
De SDE-pot wordt gevuld door onze inwoners, die dat via
belastingen ophoesten. Ik vind het dus belangrijk dat wij
op een zorgvuldige manier met die vele miljarden omgaan.
Daarom komt het juridische advies om echt heel goed om
te gaan met de precedentwerking elke keer weer terug. Ik
hoop dat u het mij niet kwalijk neemt dat ik dat er ook elke
keer bij blijf vertellen.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-25

Voorzitter. Dan had de heer Boucke nog vragen gesteld
over het toezicht op energiebesparing. Ook in een aantal
interruptiedebatten van mevrouw Kröger en de heer Thijssen met minister Adriaansens kwam het aan bod. De doelgroep voor de energiebesparingsplicht betreft zo'n 90.000
bedrijven. 60.000 daarvan hebben al gerapporteerd wat ze
doen. Dat betekent dat er dus ook nog een hele wereld te
winnen is. Daarom hebben we de afgelopen tijd niet alleen
de besparingsplicht aangescherpt, met alle maatregelen
die moeten worden genomen met een terugverdientijd van
vijf jaar, maar ook de doelgroep van die besparingsplicht
uitgebreid. Dat gaat in 2023 in, wat betekent dat die bedrijven het komende jaar dus ook aan de bak moeten om die
energiebesparingsplicht uit te voeren. Dat levert ook die
bedrijven uiteindelijk gewoon harde knaken op, omdat ze
hun energierekening zien dalen. Een van de issues waar
we tegenaan lopen is dat het bevoegd gezag niet altijd
inzicht heeft in welke partijen nou onder die plicht vallen,
omdat de bevoegde gezagen niet alle informatie hebben
over het energieverbruik. Daarom bekijk ik nu samen met
de minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
of we de wet kunnen wijzigen zodat energieleveranciers
data op een veilige manier met het bevoegd gezag kunnen
delen, zodat het bevoegd gezag ook weet: hé, daar is een
bedrijf dat nog niet in ons vizier was maar wel onder die
besparingsplicht valt; daar gaan we op af.
Om ervoor te zorgen dat ze dat ook daadwerkelijk kunnen
doen, hebben we zowel dit jaar als de komende jaren de
financiering voor die omgevingsdiensten uitgebreid. Dat
heet de ondersteuningsfaciliteit versterkte uitvoering energiebesparingsplicht. Daarmee kunnen die verschillende
omgevingsdiensten dus meer mensen aannemen, mensen
beter opleiden en meer van dat soort controles uitvoeren.
Ik ben laatst met de omgevingsdienst in Rotterdam op
werkbezoek geweest bij een aantal bedrijven in de Rotterdamse haven. Ik was echt onder de indruk van hoe de
mensen van de omgevingsdienst niet alleen maar controleren maar ook, door hele goede vragen te stellen, bedrijven
op ideeën kunnen brengen waar ze zelf nog niet aan hadden
gedacht. Wat er dan aan besparing op gas- en elektriciteitsverbruik en warmtegebruik kan plaatsvinden, is zeer
indrukwekkend en heeft ook een positieve impact op de
CO2-uitstoot van die bedrijven. Daarom wil ik ook via de
omgevingsdiensten die ondersteuning blijven uitbreiden.
De heer Boucke vroeg heel specifiek of ik bereid ben een
nieuwe landelijke monitor daarvoor te ontwikkelen. Dat is
niet nodig, omdat RVO al heel veel cijfers over die informatieplichtrapportages verzamelt en ook publiceert. Maar ik
wil de heer Boucke wel toezeggen dat ik met de Rijksdienst
voor Ondernemend Nederland in gesprek ga over hoe we
die monitor die er al is, verder kunnen verbeteren en uitbreiden, zodat die niet alleen voor de bedrijven zelf maar ook
voor u als Kamer beter inzichtelijk is en u ook kunt controleren hoe het staat met de energiebesparingsplicht. Ik zal
u binnenkort dus informeren over de nieuwe sectordoelen
voor energiebesparing naar aanleiding van het TNO-advies
en u ook via de standaardrapportages blijven updaten over
hoeveel energie we hebben bespaard.
De heer Boucke (D66):
Dank aan de minister voor het beantwoorden van de vragen.
Ook dank voor de toezegging die hij gedaan heeft over de
monitor. Maar feit blijft dat een derde van de bedrijven niet

Tweede Kamer

rapporteert, en van de bedrijven die rapporteren maar 15%
voldoet aan de wettelijke plicht. Er is dus enorm veel werk
aan de winkel. De minister gaf ook aan dat hij aan het verkennen is, zo schrijft hij volgens mij in zijn schriftelijke antwoorden, hoe de Omgevingswet aangepast kan worden.
Ik wil echt de druk op de ketel houden, want ik ben hier al
maanden vragen over aan het stellen. Mijn vraag aan de
minister is wat verkennen betekent. Wanneer is die verkenning klaar? Wanneer kan de Kamer een wetsvoorstel verwachten?
Minister Jetten:
Hier moet ik even in tweede termijn op terugkomen.
De voorzitter:
U gaat verder.
Minister Jetten:
Dan kom ik bij het prijsplafond. Naast alle maatregelen die
het kabinet al heeft genomen om mensen zo goed mogelijk
door de komende winter te helpen, is het prijsplafond een
belangrijke toevoeging.
Staat u hier voor het prijsplafond of voor iets anders,
meneer Bontenbal?
De voorzitter:
Ik zit ook te kijken. We doen volgens mij na iedere zin een
interruptie. Geen klachten over het aantal, want volgens
mij krijgt u voldoende ruimte.
De heer Bontenbal (CDA):
Mag ik een vraag stellen over energiebesparing?
De voorzitter:
Ja, voordat het volgende thema begint.
De heer Bontenbal (CDA):
Ik heb samen met collega Grinwis voor de zomer een mooi
plannetje gemaakt, waar collega Thijssen altijd heel
enthousiast over is. Daar staan aanbevelingen in. Gaat u
die meenemen in uw plannen? Volgens mij zitten daar best
wel een paar leuke dingen tussen.
Minister Jetten:
Ja, zeker. Ik heb van GroenLinks, PvdA, D66, ChristenUnie,
VVD en CDA — sorry als ik nu iemand vergeet, misschien
ook Volt — verschillende actieplannen en ideeën gekregen
voor meer energiebesparing. In de brief die ik naar u zal
sturen naar aanleiding van het TNO-advies en de sectorspecifieke doelen, ga ik dus ook een appreciatie geven op de
vele suggesties die er zijn gedaan. Ik hoop dat het niet alleen
een appreciatie zal zijn, maar dat ik ook gewoon concreet
kan zeggen wat we daarmee gaan doen en wanneer we dat
gaan doen. Ja?

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-26

De voorzitter:
Ik kijk naar de heer Thijssen. Hij heeft nog twee vragen over.
De heer Thijssen, PvdA.
De heer Thijssen (PvdA):
Ik heb ook een vraag over energiebesparing. Ik had er een
betoog over dat dit de plek is waar klimaatverandering of
eigenlijk klimaatbeleid neerslaat bij de huishoudens en waar
het draagvlak voor klimaatbeleid geregeld of verdiend moet
worden. Ik heb de minister al eerder horen zeggen in een
interview over de Klimaatwet: ik zou het liefst morgen nog
alle slecht geïsoleerde woningen aangepakt hebben, zodat
ook mensen met een kleine portemonnee merken dat het
fijner leven is in een samenleving waar klimaat op nummer
één staat. Daar ben ik het volmondig mee eens. Dat is
helemaal mijn lijn. Ik heb wel wat suggesties gedaan. Hoe
zorgen we er inderdaad voor dat de mensen met een kleinere portemonnee in de slecht geïsoleerde huizen nog
sneller geholpen gaan worden, niet alleen vanwege het
klimaat, maar ook vanwege de enorme prijsstijging? Kan
de minister daarop reageren? Wordt er bouwcapaciteit
gereserveerd en wordt er nog een keer 300 miljoen vrijgemaakt, waar de VNG naar vraagt, zodat ze echt nog sneller
meer meters kunnen maken?
Minister Jetten:
Ik had deze vraag van de heer Thijssen zelf bewaard tot de
appreciatie van de amendementen die daarover zijn ingediend. Wellicht kunt u deze interruptie wegstrepen, voorzitter, want hier had ik de heer Thijssen sowieso op geantwoord. Ik snap heel goed zijn zoektocht en die van mevrouw
Kröger en de heer Boucke. Zij hebben in het debat gevraagd
of we nog meer geld kunnen vrijmaken voor FIXbrigades.
Kunnen we nog meer geld vrijmaken voor de inkoop van
isolerende producten die we dan via voedselbanken of
gemeentes uitdelen? Naar aanleiding van de eerste termijn
van de Kamer heb ik daar met het ministerie van VRO over
van gedachten gewisseld. Eigenlijk is het hele simpele
antwoord: via het Nationaal Isolatieprogramma is inmiddels
zo veel geld of aan het ministerie van VRO of aan de
gemeentes beschikbaar gesteld, dat het vrijmaken van heel
veel meer geld daarvoor voor het aankomende jaar,
eigenlijk niks gaat opleveren. Dat is zo omdat het nu al een
enorme klus is om dat geld weggezet te krijgen, omdat we
simpelweg de handen missen om dat allemaal uit te voeren.
Dit is een kleine spoileralert: ik ga straks twee amendementen ontraden, omdat ik niet weet waar ik het geld daarvoor
in het aankomende jaar zou moeten wegzetten. Dat maakt
eigenlijk nogmaals extra pijnlijk duidelijk wat de heer
Thijssen heeft aangestipt in zijn betoog, namelijk dat we
de afgelopen jaren enorme kansen hebben laten liggen om
juist de slechtste huizen als eerste aan te pakken. Daardoor
worden die mensen nu ook het hardst geraakt door de
energiecrisis. Het is gewoon heel spijtig dat we daar niet
eerder mee zijn begonnen.
De voorzitter:
Kunt u dan niet meteen de appreciatie van dat amendement? U houdt nu eigenlijk een vrij uitvoerig verhaal, dus
dan kunt u volgens mij meteen ...

Tweede Kamer

Minister Jetten:
Sorry, voorzitter. Dit is mijn eerste keer dat ik een begroting
als minister doe. Ik heb geleerd dat ik aan het eind van mijn
betoog alle amendementen moet beoordelen.
De voorzitter:
Dat was prima geweest, maar omdat u nu zo'n uitvoerige
uitleg geeft bij het amendement, denk ik ...
Minister Jetten:
Excuses. Ik ga even kijken welk amendement het is.
De voorzitter:
Het is geen grote ramp.
Minister Jetten:
Chaos, zegt mevrouw Leijten. Nou, dat valt toch reuze mee?
Ik moet even kijken welk nummer dat amendement heeft.
De voorzitter:
14 en 20.
Minister Jetten:
Het amendement op stuk nr. 14, van Thijssen en Kröger,
moet ik ontraden, haha. Sorry dat ik moet lachen. Maar dan
ga ik alles nog een keer herhalen wat ik net ook al heb
gezegd. Omdat we reeds 368,5 miljoen hebben vrijgemaakt
aan gemeentes via het Nationaal Isolatieprogramma, moet
ik het amendement op stuk nr. 14 ontraden.
De voorzitter:
En dan het amendement op stuk nr. 20, ter vervanging van
dat op stuk nr. 15, ook van het lid Thijssen c.s.?
Minister Jetten:
Het amendement roept op om de ondersteuning van
gemeentes in hun lokale aanpak met energiecoaches en
energiefixers verder uit te breiden. Ook hier is via het Nationaal Isolatieprogramma van de minister voor VRO inmiddels geld voor vrijgemaakt. Daarbij steunt de minister onder
andere verschillende initiatieven om energiecoaches op te
leiden en de oprichting van de stichting FIXbrigade Nederland, die als doel heeft om zo veel mogelijk FIXbrigades
van de grond te krijgen. Daarmee ontraad ik dit amendement. Bovendien is de dekking hier ook niet verstandig in
de ogen van het kabinet, omdat dat geld ook juist voor de
versnelling van de energietransitie wordt gebruikt. Dus ook
het amendement op stuk nr. 20 is ontraden.
De voorzitter:
De heer Thijssen heeft hier nog een reactie op.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat is dan nu wel echt een interruptie, ben ik bang. Dat
laatste zal ik even aanleveren. Er ligt dus een project dat
ervoor zorgt dat gemeentes niet 300 keer hetzelfde wiel

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-27

hoeven uit te vinden, dat echt kan zorgen dat er geld
bespaard kan worden. Ik zal dat even aanleveren. Misschien
kan de appreciatie dan nog veranderen voordat we erover
stemmen. Er was eerder deze week ook een studie van
Ecorys, die zegt dat de rijkere groepen in deze samenleving
zeven keer meer subsidie krijgen dan de armere groepen.
Daarom is mijn hartenkreet: zorg nou dat die gemeentes
genoeg geld hebben om langs te gaan bij die mensen en
ervoor te zorgen dat zij geholpen gaan worden. De VNG
zelf zegt: daar hebben we een miljard voor nodig; 300 miljoen komend jaar zou heel erg veel helpen, want dan kunnen we dat ook echt gaan doen. Het geld dat de minister
noemt, is bedoeld om bij die mensen terecht te laten komen.
Maar we hebben die schakel nodig tussen dat geld en de
mensen en dat is aan de gemeentes. Dus ik doe een beroep
op de minister om echt mogelijk te maken dat dat kan.
Minister Jetten:
Dan zou ik eigenlijk een heel pragmatische suggestie willen
doen. De Kamer stemt volgens mij pas ergens in de loop
van december over alle ingediende amendementen. Ik zal
ervoor zorgen dat de heer Thijssen en de hele Kamer voor
die tijd nog schriftelijk van mij en de minister voor VRO een
uitgebreidere appreciatie krijgen. Dan zal ik ook ingaan op
dit specifieke punt dat de heer Thijssen nu aanhaalt. Maar
dat doe ik dan na afstemming met de minister voor VRO.
Dan krijgt u daar schriftelijk een uitgebreidere appreciatie
op.
De heer Thijssen (PvdA):
Dat is fijn, dank u wel. Dan mijn laatste interruptie, ben ik
bang. In de schriftelijke antwoorden zegt de minister dat
het idee dat de overheid ingrijpt in de bouwmarkt en ervoor
zorgt dat er bouwcapaciteit beschikbaar is om huizen te
isoleren en ervoor zorgt dat de slechtst geïsoleerde huizen
dan aan de beurt komen, een te grote ingreep is in de markt.
Ik zou toch echt ertoe willen oproepen om daar echt nog
een keer goed over na te denken en daar goed naar te kijken, want we hebben geen tijd meer. We moeten die mensen helpen. Ingrijpen in de markt is nu gewoon heel erg
hard nodig. Dus dit is nog eenmaal een hartenkreet aan
deze minister: denk er echt goed over na of dat echt niet
kan.
Minister Jetten:
Die hartenkreet past volgens mij in het rijtje dat de heer
Bontenbal net ook noemde: allerlei goeie suggesties die
worden gedaan om energiebesparing verder te ondersteunen. In de brief van eind dit jaar naar aanleiding van het
TNO-advies zal ik ook ingaan op de rol van de markt en de
overheid.
De voorzitter:
De laatste vraag van de heer Kops, PVV. Gaat uw gang.
De heer Kops (PVV):
Ja, die gaat over het prijsplafond. Ik begrijp dat de minister
daar nu met allerlei details heel veel over gaat vertellen.
Maar toch, voordat hij dat doet wil ik graag een fundamentele vraag stellen. Eerder was er al onzekerheid over of dat
prijsplafond wel echt 1 januari zou ingaan, vanwege

Tweede Kamer

gesteggel met de energiebedrijven, omdat zij het onderste
uit de kan wilden halen qua vergoeding, qua compensatie.
Toen is de minister door de pomp gegaan. Hij heeft gezegd
"nou, in januari, februari krijgen die energiebedrijven de
maximale compensatie", om maar dat prijsplafond toch in
januari in te kunnen laten gaan. Maar nu blijkt die maximale
compensatie juist in strijd te zijn met Europese staatssteunregels en is er weer onzekerheid ontstaan over of het prijsplafond wel 1 januari in zal kunnen gaan. Natuurlijk zeggen
wij dan: EU, Europese Commissie, waar bemoei je je mee,
zak er lekker in, we doen het toch. Maar er is wel weer
onzekerheid. Daarom vraag ik: deelt de minister de mening
dat hij het eigenlijk achter de schermen gewoon slecht
geregeld heeft, maar belangrijker nog, dat de mensen thuis
daar vooral niet de dupe van mogen worden? Dus de vraag
is: gaat dat prijsplafond 1 januari echt in voor de mensen
thuis, ja of nee?
Minister Jetten:
Dat is echt zonde van de laatste interruptie van de heer
Kops, want daar ging ik nu inderdaad uitgebreid antwoord
op geven. Dat zijn we niet van hem gewend. Normaal timet
hij ze beter. Op z'n verjaardag, ook nog! Van harte gefeliciteerd! Maar ik zal proberen zo goed mogelijk antwoord te
geven op de vraag van de heer Kops. Samen met het
ministerie van Financiën, de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland en in samenwerking met de energieleveranciers
wordt er echt dag en nacht gewerkt, zoals ik ook twee weken
geleden in het notaoverleg zei, om het prijsplafond voor
elkaar te krijgen. Het doel is nog steeds om dat op 1 januari
te laten ingaan.
Een aantal zaken spelen daarbij: het uitwerken van de
margetoets, het bereiken van alle huishoudens, ook zonder
eigen individuele aansluiting of een leverancier zonder
vergunning, en de vraag die de heer Kops er nog aan toevoegt, namelijk hoe Europa ertegen aankijkt. Ik ga dat allemaal aflopen voor hem.
De Kamer heeft, via de moties-Alkaya, -Maatoug, -Omtzigt
en -Erkens c.s., het kabinet een heel duidelijke opdracht
gegeven, namelijk om ervoor te zorgen dat het prijsplafond
wordt ingevoerd zonder dat bedrijven daar overwinsten
over kunnen maken. We bekijken daarbij hoe we op een
objectieve manier een historische referentie van de marges
kunnen vaststellen, zodat we die ook voor 2023 kunnen
toepassen. Er komen allerlei technische elementen bij kijken,
die ook gisteren in het andere debat uitgebreid zijn gewisseld, van verschillen in de inkoopstrategie tot prijzen,
risico's bij opslag en heftig winterweer.
De uitdaging is nu dat we een margeformule weten vast te
klikken die recht doet aan de verschillen tussen de verschillende bedrijven, maar die vooral ook recht doet aan de
terechte wens van de Kamer om overcompensatie te voorkomen. We zitten nu in de eindfase van de uitwerking
daarvan.
Ik ben nog steeds van plan om de uitwerking van de subsidieregeling binnen enkele weken aan de Kamer toe te sturen. Zoals ik aan mevrouw Leijten heb beloofd, zal ik alle
onderliggende stukken bijvoegen. Ik heb er vertrouwen in
dat we de komende dagen met de energieleveranciers de
laatste puntjes op de i kunnen zetten, zodat dat prijsplafond

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-28

op 1 januari daadwerkelijk kan ingaan met een fatsoenlijke
margetoets.

onder dat plafond kunnen gaan vallen. Dat is dus ook goed
nieuws als het gaat om het doelbereik.

Ik herhaal waarschuwingen die ik eerder heb uitgesproken,
namelijk dat het niet een perfecte regeling is. Dat is ook
door velen van u gisteren uitgesproken. Deze regeling
moeten we invoeren omdat we niet in staat waren via de
reguliere uitvoeringsorganisaties gerichte compensatie te
bieden. Dit zal dus geen perfecte oplossing zijn.

Dan was er vandaag bij Nieuwsuur het bericht: gaat 1
januari wel lukken en wat vindt Brussel daarvan? Dat
Nieuwsuurbericht is gebaseerd op een beslisnota die ik zelf
heb gepubliceerd, dus het was geen verrassing wat
Nieuwsuur schreef. In de beslisnota hebben we gewoon
heel netjes aangegeven welke waarschuwingen ambtenaren
van EZK geven. Bij dit soort grote bedragen moet je
natuurlijk altijd kijken of er sprake is van staatssteun. Naast
die waarschuwingen van de ambtenaren in de beslisnota
hebben we op vele momenten contact gehad met de
Europese Commissie, en de Commissie heeft tot nu toe
naar ons toe uitgestraald dat zij dit vindt passen bij dat hele
noodwerk dat we in Europa aan het doen zijn, zowel bij het
afromen van overwinsten, als bij het tegemoetkomen van
kleinverbruikers. Ik heb er dus vertrouwen in dat de Europese Commissie uiteindelijk de definitieve regeling zal
goedkeuren, maar dat weten we natuurlijk formeel pas op
het moment dat de Europese Commissie daar ook ja tegen
heeft gezegd. Dat is een van de parallelle sporen die we
aan het uitwerken zijn. Vanaf deze plek zou ik vooral de
collega's van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
willen bedanken. We vragen iets van hen waar ze eigenlijk
helemaal niet voor besteld zijn, maar ze lijken het toch voor
elkaar te krijgen. Veel dank voor de mensen van RVO die
hiermee bezig zijn.

Ik beschrijf wel het belang dat we voor zo veel mogelijk
kleinverbruikers een passende en snelle tegemoetkoming
voor elkaar krijgen, ook voor de blokaansluitingen. De
motie-Kops is, denk ik, unaniem, of bijna unaniem, aangenomen; dat weet ik niet helemaal zeker. Deze motie vraagt
om ook voor mensen met een blokaansluiting een passende
oplossing te vinden, zo nodig met terugwerkende kracht.
Daar zijn we hard voor aan het werk. We hebben inmiddels
verschillende puzzelstukjes gevonden sinds het notaoverleg
dat we daarover hebben gehad.
Er wordt nu vanuit het ministerie van EZK gewerkt aan de
regelingstekst en het in beeld brengen van de verschillende
nadere punten die we nog moeten uitzoeken, bijvoorbeeld
wat de uitbetaalfrequentie wordt van de tegemoetkoming
voor mensen met een blokaansluiting, maar ook de mogelijkheden en de wenselijkheid om onzelfstandige wooneenheden mee te nemen, de exacte berekeningssystematiek
voor een passende tegemoetkoming en de mogelijkheden
tot nacontrole.
De Belastingdienst is nu hard bezig met het uitwerken van
het aanvraagproces en het opstarten van een organisatiestructuur om de regeling voor blokaansluitingen uit te
kunnen voeren. Het ministerie van BZK is met het Kadaster
bezig om een database op te stellen met alle gegevens over
blokaansluitingen, zodat de uitvoering op een eenvoudige
en eenduidige wijze kan worden gecontroleerd. Dat is ook
de sleutel om de tegemoetkoming voor blokaansluitingen
bij de juiste huishoudens terecht te laten komen. We werken
daarbij aan een zo eenvoudig mogelijke oplossing.
Zoals ik al eerder zei tegen de heer Kops, is mijn inschatting
dat we moeten uitgaan van een vast bedrag, omdat dit het
makkelijkst uit te voeren is. Daarbij kijken we of we recht
kunnen doen aan het verzoek voor terugwerkende kracht.
De Kamer heeft ook zorgen geuit over andere groepen die
buiten de boot dreigen te vallen. Gisteren deden in het
debat onder anderen de heren Graus, Omtzigt, Boucke en
Van Haga dat. Ik noem bijvoorbeeld winkels met een
groepscontract, of woningen met een contract van een
leverancier die geen vergunning heeft. Ook voor deze
groepen denken we nu oplossingen te hebben gevonden.
Leveranciers die geen vergunning hebben, zouden eerst
worden uitgesloten, maar we bekijken nu of we toch een
werkbare definitie van die leveranciers kunnen vaststellen,
zodat we hen goed kunnen toetsen en aanvragen met een
zorgvuldige check kunnen beoordelen. Zo kunnen ook
kleinverbruikers via die leveranciers onder het prijsplafond
of de tegemoetkoming vallen. Dat doen we uiteindelijk via
een check op de aansluitingen die in het Centraal Aansluitingenregister staan en andere data waarover de Rijksdienst
voor Ondernemend Nederland beschikt. We verwachten
dat deze leveranciers met zo'n 16.000 kleine afnemers ook

Tweede Kamer

Tot zover mijn inbreng nu over het prijsplafond. Volgende
week hebben wij het vervolg van het debat. In de inbreng
van de heer Thijssen zaten nog allerlei suggesties over hoe
we naast zo'n prijsplafond ook op andere manieren de
koopkracht zouden kunnen stutten. Met het oog op de klok
verwijs ik daarvoor naar de debatten die tijdens de APB, de
AFB, de begroting SZW et cetera zijn gevoerd. Met alle
respect, ik ben wat dat betreft de slechtste minister voor
Energie. Dat we nu via de energierekening voor vele miljarden de koopkracht stutten is belangrijk voor al die huishoudens, maar koopkrachtverbeteringen moeten toch echt
vooral via andere portefeuilles lopen. Ik ga hier verder niet
opnoemen wat het kabinet allemaal doet aan verhoging
van het minimumloon, de toeslagen et cetera, et cetera, et
cetera.
De voorzitter:
Nee, meneer Thijssen. U heeft nog een tweede termijn. We
gaan nu echt door.
Minister Jetten:
Tot slot. De heer Azarkan heeft gevraagd wat we na 2023
doen. Ik heb de Kamer al toegezegd dat we medio 2023
verschillende maatregelen en opties in kaart zullen brengen
over hoe we na 2023 nog beter en gerichter mensen kunnen
ondersteunen in koopkracht en in het dempen van die
energierekening. Zo kunnen we ook halverwege 2023 de
balans opmaken hoe het staat met de energiecrisis, wat de
voorspellingen voor het komend jaar zijn en of er betere
maatregelen dan het prijsplafond zijn die we met voldoende
tijd verder kunnen uitwerken.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten, SP, laatste vraag.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-29

Mevrouw Leijten (SP):
Ik denk dat die aansluit bij de vraag die de heer Thijssen
mogelijk wilde stellen. Ik heb het gisteren gehad over het
draagvlak voor klimaatbeleid en -verandering. De minister
staat nu uitgebreid te zeggen dat hij niet over koopkracht
gaat, maar ik zou hem toch willen vragen om een reflectie
op het onderzoek waaruit blijkt dat de laagste inkomens
het meest hebben bespaard, het meest aan de belasting
hebben betaald voor bijvoorbeeld de verduurzaming van
onze energie, maar het minst profiteren. Dan ga je als Economische Zaken niet over inkomenspolitiek, maar dit is wel
een hele scheve verdeling van wie er betaalt en wie er
profiteert. We horen allemaal in gelijke mate ten opzichte
van onze bijdrage te profiteren van klimaatbeleid. Wat gaat
de minister nou precies anders doen om ervoor te zorgen
dat het gat tussen een lege en een volle portemonnee
gedicht wordt?
Minister Jetten:
Ik hoop dat we medio 2023 veel gerichtere maatregelen
kunnen voorstellen en dat we niet meer 20 miljard aan alle
huishoudens uitgeven voor dat prijsplafond. Waarschijnlijk
kunnen we met een veel kleiner bedrag veel gerichter de
mensen helpen die het hardst worden geraakt door die
hoge energiekosten. Er is veel meer mogelijk. Ik zou het
heel fijn vinden als de Kamer de versobering van de salderingsregeling zou agenderen. Die ligt al vele maanden in
deze Kamer en ik sta echt te popelen om de aanpassing
van die wetgeving in te voeren. Mevrouw Leijten weet dat
heel goed; zij is daar terecht heel kritisch op. De salderingsregeling komt nu vooral ten goede aan mensen met een
redelijk goedgevulde portemonnee die het afgelopen jaar
in staat zijn geweest om zonnepanelen aan te schaffen en
daarmee hun energierekening hebben weten te verlagen,
terwijl mensen die niet de mogelijkheden hebben om in
zonnepanelen te investeren, niet van die voordelen profiteren. De afbouw van de salderingsregeling is een van de
manieren om tot een eerlijker verdeling in die klimaattransitie te komen. Volgens mij heb ik schriftelijk geantwoord
op de vraag van mevrouw Kröger hoe we subsidieregelingen, bijvoorbeeld vanuit dat Nationaal Isolatieprogramma,
veel meer ten goede kunnen laten komen van de laagste
inkomens of van de mensen in de slechtste woningen. Dus
echt in de volle breedte vind ik dat het kabinet opvolging
moet geven aan het rapport waar mevrouw Leijten aan
refereert. Maar er zijn volgens mij meer rapporten die ook
die scheefheid in de groene en nog niet altijd sociale transitie hebben laten zien.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog. Neenee, mevrouw Leijten. Ik ben
heel ruim geweest met het aantal interrupties, maar gezien
de tijd gaan we nu echt door.
Mevrouw Leijten (SP):
De minister gaat hier in op een wetsvoorstel dat we nog
moeten behandelen. Dat verkoopt hij als het verkleinen van
inkomensverschillen. Ik hoop en verwacht dan dat we dat
ook agenderen voor het kerstreces. Ik hoop dat dat kan,
want er ligt nog heel veel op de plank. Maar dan zou ik ook
graag die inkomensberekeningen willen zien, want ik zie
nog niet hoe het afschaffen van de salderingsregeling de
kosten voor mensen met een lege of een minder volle por-

Tweede Kamer

temonnee echt verlaagt. Ik heb het nog niet gezien. Prima
dat hij het hier zegt. We gaan het debat erover nog voeren,
maar ik heb die berekeningen nog niet gezien.
Minister Jetten:
Heel kort, voorzitter. Hier is het punt vooral dat huishoudens
ervan profiteren, omdat ze via een salderingsregeling
allerlei voordelen krijgen die niet bij andere mensen
terechtkomen. En dan moet je je de vraag stellen of dat nog
een goede besteding is van de middelen.
Voorzitter, mevrouw Leijten loopt weg en daar wil ik toch
een punt van maken. Ik ben ook lid geweest van deze Kamer
en ik heb altijd met heel veel plezier gedebatteerd met
mevrouw Leijten. Ik doe nu als minister echt mijn best om
zo goed mogelijk antwoord te geven, maar terwijl ik antwoord geef, loopt u al pratend terug naar uw stoel. U heeft
gewoon niet geluisterd naar mijn antwoord. Ik doe met mijn
ambtenaren echt mijn best om u zo goed mogelijk van
antwoorden te voorzien. Maar het zou ook van respect
getuigen als u dan naar dat antwoord zou willen luisteren.
Mevrouw Leijten (SP):
Als de minister het hier over respect heeft, dan zou ik het
van respect vinden getuigen dat zowel hijzelf als de minister
niet hun ambtenaren in de wind zouden zetten. Voor een
Kamerlid is de ministeriële verantwoordelijkheid dat ambtenaren niet bestaan. En de minister begon ermee dat ik
niet zou mogen zeggen dat ik het niet eens ben met het
beleid en de manier waarop het beleid wordt gemaakt, waar
de minister voor verantwoordelijk is. Voorzitter, dat liet ook
u passeren, terwijl ik het over geen enkele ambtenaar heb
gehad. Maar dat gebeurt hier wel. Ik vind dat ook respectloos en de minister doet het hier weer. Ik heb de minister
heel vaak gezegd dat ik met heel veel waardering naar hem
zit te kijken.
Maar wat hier net gebeurde in het antwoord op een vraag
over een serieuze zorg van de SP over de inkomensverdeling — een punt dat de SP al heel lang maakt — is dat hij
er een wet bij sleept die hij graag wil verkopen, maar die
nu niet op de agenda staat. Ook dat vind ik niet zuiver. Het
is namelijk ook geen nieuw beleid. Het is oud beleid. Het is
geen nieuw beleid en mijn vraag was wat deze minister
anders gaat doen. Ik krijg daar geen antwoord op en dat is
prima, want ik stel 'm op een andere manier nog wel een
keer. Maar als de minister het hier over respect heeft — ik
zal de volgende keer nog aandachtiger luisteren naar zijn
antwoord — dan vind ik dit ook niet helemaal oké.
De voorzitter:
Ik ga me niet bemoeien met het inhoudelijke debat tussen
een Kamerlid en een minister, dus ... Vervolgt u uw betoog.
Minister Jetten:
Mevrouw Leijten en ik kennen elkaar lang genoeg. Ik ga
graag even met haar koffie drinken, want ik vind het zonde
als we hier allebei onze energie aan verdoen.
Voorzitter. Ik kwam bij het thema consumentenbescherming.
De leden Erkens, Azarkan en mevrouw Leijten hebben daar
terecht aandacht voor gevraagd in hun inbreng. De energie-

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-30

crisis die nu gaande is, laat één ding zien: als het misgaat
op de energiemarkt is de bescherming van consumenten
onvoldoende goed geregeld. Om die reden heeft de ACM
de vergunningverlening onlangs aangescherpt, net als het
toezicht op energieleveranciers. De ACM handhaaft daarbij
op grond van bestaande wettelijke bevoegdheden en ik kijk
of ik die bevoegdheden binnen de nieuwe energiewet verder
kan aanscherpen. Uw Kamer heeft daar een aantal suggesties voor gedaan en die zal ik meenemen bij de verdere
afronding van die energiewet. Ook zal ik in 2023 met de
ACM van gedachten wisselen over welke extra middelen
en instrumenten zij eventueel nodig heeft om haar rol als
onafhankelijk toezichthouder nog beter te kunnen vervullen.
Voorzitter. Dan kom ik bij de energietransitie en mevrouw
Van der Plas. Zij heeft namelijk een hele reeks vragen
gesteld over de haalbaarheid van de doelen en de praktische
uitvoerbaarheid. We zien dat de transitie nu eigenlijk gebukt
gaat onder een dubbel succes. We hebben namelijk meer
energieopwek dan we eerder al in de planning hadden zitten
en we hebben meer vraag naar die groene elektronen. Dat
betekent dat er heel veel druk staat op het elektriciteitsnet
en dat vraagt weer op de korte termijn om grote investeringen in netuitbreiding. Maar het vraagt ook dat we flexibeler
omgaan met de infrastructuur die we hebben.
We hebben de afgelopen jaren gelukkig veel impactanalyses
gemaakt. Zo heeft het PBL een impactanalyse gemaakt van
het Klimaatakkoord. Maar ook TNO, het CBS en het RIVM
hebben dergelijke analyses gemaakt, vaak ondersteund
door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en de
WUR. Zij maken vaak analyses van het beleid van het
kabinet, maar ook quickscans van bijvoorbeeld de investeringen die netbeheerders in de planning hebben zitten. Al
die documenten zijn de afgelopen jaren met de Kamer
gedeeld.
Maar de realiteit is dus de werkelijkheid die analyses en de
plannenmakerij heeft ingehaald. Ik werk daarom nu aan
een nationaal plan energiesysteem, waarvan de contouren
in juni met de Kamer zijn gedeeld. We willen elk jaar veel
meer vooruit gaan plannen welke investeringen we in ons
energiesysteem doen, zodat we daar veel meer voorspelbaar beleid op kunnen maken en met elkaar keuzes kunnen
maken. De verstevigde regierol van het kabinet is hier
nadrukkelijk onderdeel van, zowel op wat we waar doen
als op de vergunningverlening en op het ruimtelijk gebruik.
Met een aantal vakdepartementen kijken we ook naar hoe
we slimmer kunnen omgaan met het net. Je kunt denken
aan samenwerking met IenW over hoe we bijvoorbeeld
elektrische auto's kunnen inzetten in de netbalans en hoe
we slim laden kunnen gebruiken om het net niet op de
piekmomenten te belasten. Daarnaast zijn we met de
industrie in gesprek over veel meer flexibiliteit. Want als je
het net alleen maar uitbreidt voor de piekvragen, dan kun
je eindeloos blijven bijbouwen. Meer flexibiliteit bij aanbieders en afnemers zou echt heel veel schelen. Dat geldt ook
voor de inzet van batterijopslag. Ik ben samen met de sector
bezig om te kijken hoe we dat kunnen gebruiken om de
pieken beter op te vangen.
Mevrouw Kröger vroeg nog heel specifiek naar de rol van
energiecoöperaties, als het gaat om de energietransitie. Ik
heb daar afgelopen maandag een uitgebreide brief over
gestuurd naar aanleiding van mijn gesprekken met de
energiecoöperaties. De subsidietarieven voor kleine coöpe-

Tweede Kamer

raties zijn hoger dan die voor grote coöperaties. Ik heb nu
ook een aantal andere aanbevelingen van de sector overgenomen. Ik zal kortheidshalve naar de brief van afgelopen
maandag verwijzen.
Tot slot op dit punt, voordat ik bij de interrupties kom. De
heer Bontenbal ging terecht in op de fysieke beperkingen
en fysieke opgaven bij de uitbreiding van ons elektriciteitssysteem. Een grootschalige opschaling van elektrolysecapaciteit zal de komende jaren cruciaal zijn om onze waterstofdoelen te halen en bij te dragen aan de decarbonisatie
van de industrie. Maar de elektrolysecapaciteit heeft ook
een groot ruimtebeslag. Dat vraagt om aansluitingen dicht
bij de opwek van wind op zee. Het vraagt om aansluitingen
dicht bij bestaande energie-infrastructuur. Het vraagt om
aansluitingen dicht bij de afnemers van waterstof. Daarom
zijn we samen met marktpartijen, netbeheerders en andere
overheden aan het kijken wat verstandige locaties zijn voor
de elektrolysecapaciteit. Dat wil ik dan ook opnemen in het
Programma Energiehoofdstructuur. Die slimme locatiekeuzes maken het dan ook makkelijker om na te denken over
de maatschappelijke kosten: waar wil je financiering in de
eerste fase van de opschaling aan toekennen en waar kunnen IPCEI-projecten ook een bijdrage leveren? Zo kun je de
opschaling van de elektrolysecapaciteit op een verstandige
manier ondersteunen.
Tot slot, voorzitter. In de schriftelijke beantwoording is een
fout geslopen. Er was gevraagd naar de hoeveelheid middelen die via IPCEI is gereserveerd voor elektrolysecapaciteit. Dat is vraag 212 in uw schriftelijke set. In de beantwoording staat 857 miljoen euro, maar we hebben de cijfers
omgedraaid, want het correcte antwoord is 785. Dan hebben
we die omissie ook rechtgezet.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Even over de impact assessments. Ik pak bijvoorbeeld het
PBL-rapport uit 2019 erbij. Daar staat bijvoorbeeld het volgende in. Het Klimaatakkoord bevat nog geen concrete
infrastructuurplannen en -projecten, alleen verkenningen,
strategieën en visieontwikkelingen. Tegenvallers bij infrastructuurprojecten zijn niet uit te sluiten, zei het PBL in 2019,
en dit is een risico voor de tijdige uitvoering van maatregelen die daarvan afhankelijk zijn. Specifieke aandacht is
daarvoor op korte termijn nodig, anders lukt het niet om
de doelen van 2030 te halen. Dat schreef het PBL in 2019.
Vervolgens heb ik gekeken naar het advies van het PBL uit
2022, dat nog niet zo lang geleden is uitgekomen. In de
Klimaat- en Energieverkenning staat het volgende. Zowel
voor afname als invoeding kleurt de capaciteitskaart in grote
delen van het land rood of oranje; het bouwen van hoogspanningsstations duurt jaren door een aantal oorzaken:
de stikstofcrisis, een tekort aan personeel en ook een tekort
aan materieel. Wat daar dan ook wordt aangegeven, is dat
de netten de komende tien jaar de toename van elektriciteitsgebruik en -productie niet kunnen bijhouden of met
moeite kunnen bijhouden. Daar zit drie jaar tussen. Eigenlijk
zijn dit gevolgen waarvoor al in 2019 werd gewaarschuwd.
Dat was eigenlijk een beetje mijn punt gisteren. Wat doen
we dan precies? Hoe wordt daar dan mee omgegaan? Je
kunt ook zeggen, dat in de linkse hoek zeg maar … Voor
mij rechts, voor de minister links en voor half Nederland
links trouwens of heel Nederland. Maar goed, ik dwaal weer
af. Ik snap wel dat die heel erg op die doelen zitten en dat
die gehaald moeten worden, maar het moet ook wel haalbaar zijn. Een heleboel dingen lopen nu gewoon vast en ik

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-31

voorzie ook dat als in 2035 elektrisch vervoer verplicht
wordt, dat allemaal nog steeds niet op orde is.
Minister Jetten:
Volgens mij is de vraag wel helder. Ik vind het heel interessant dat mevrouw Van der Plas terugkijkt, want daar moet
je van leren om het nu weer beter te doen. Wat je ziet, is
dat in al de afgelopen jaren bij de regionale netbeheerders,
bij TenneT en bij Gasunie, de investeringsplannen verder
zijn opgehoogd. Je zag dat er elke keer weer miljarden bij
kwamen, dat er meer mensen werden aangenomen et
cetera, maar we hebben de snelheid van de energietransitie
niet kunnen bijbenen de afgelopen jaren. Dan komen we
inderdaad op die rode kaart van Nederland, die zowel voor
invoeding als voor afname gewoon echt ontzettend knelt.
Ik heb nu een landelijke taskforce netcongestie opgezet die
hiermee bezig is. Die kijkt waar we kunnen helpen in het
versnellen van vergunningverlening en het realiseren van
projecten. Hoe kunnen we die flexibiliteit in afname van de
industrie voor elkaar krijgen? Maar ook dan zit het tegen
het maximale van het maakbare aan. Daar waarschuwt het
PBL terecht voor.
Ik denk heel eerlijk gezegd dat als er geen Oekraïne-oorlog
was en als er geen gascrisis was, het onderwerp dat
mevrouw Van der Plas nu aansnijdt mijn allergrootste
hoofdpijndossier was. Dat gaat ook niet makkelijk weg. Daar
moeten we gewoon eerlijk over zijn. We zijn wel bezig om
te kijken hoe we bijvoorbeeld in de stikstofruimte, in de
vergunningverlening, in beroep en bezwaar, in grondaankopen et cetera alles maximaal kunnen versnellen. De
belangrijkste projecten zitten in het meerjarige investeringsprogramma. Daar is het met TenneT gelukt om heel veel
tijd weer uit de planningen te persen, zodat die projecten
op tijd worden opgeleverd. Alleen al in Amsterdam is
ongeveer vier keer zo veel aan van die kleine onderstations,
kasten et cetera nodig. Dat kan technisch misschien wel,
maar dan heb je ook nog een omgeving die er wat van
vindt. Het vraagt echt heel veel, dus we moeten hier de
komende tijd zwaar de vinger aan de pols houden. We zullen er alles aan doen, maar of het allemaal in één keer gaat
lukken? Die kaart blijft voorlopig echt wel rood.
De voorzitter:
Laatste vraag, mevrouw Van der Plas.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het is ontzettend veel wat eigenlijk tegenzit. In de coronatijd
hadden we natuurlijk al heel erg te maken met een tekort
aan materieel. Dat is niet nieuw. Dat is al sinds 2020. Het
tekort aan personeel is ook echt enorm en zal enorm blijven.
Dan vind ik het wel lastig. Ik hoorde bijvoorbeeld gisteren
of eergisteren de fractieleider van de SP iets zeggen over
een stop op arbeidsmigranten. Dan denk ik: ja, maar we
willen ook de doelen halen en we hebben daar wel mensen
voor nodig. Als je dan geen arbeidsmigranten wil, denk ik:
hoe gaan we dat dan doen? Het kan niet allebei.
Minister Jetten:
Mevrouw Van der Plas haalt iemand aan die niet in deze
zaal aanwezig is. Ik denk dat mevrouw Leijten daarom
opstaat. Laten we dat even buiten dit debat houden.

Tweede Kamer

De arbeidskrachten zijn natuurlijk wel een van de grote
zorgen: hoe kun je meer mensen verleiden om voor een
baan in de techniek te kiezen? Daarvoor publiceert de
minister van EZK binnenkort het Actieplan Groene Banen.
Wij gaan met werkgevers volop investeren in het opleiden
van meer mensen, maar ook in het langer vasthouden van
mensen in die energietransitiebanen. Verder zie ik de
grootste winst vooral in simpelere vergunningverlening,
snellere vergunningverlening. Dat zijn allerlei zaken waar
we volop mee bezig zijn. We zullen dus met name via dat
nationaal plan energiesysteem echt jaar op jaar moeten
checken of onze planning nog klopt en of we die gaan halen
en, zo nee, wat dat dan betekent voor de keuzes die we
maken. Dat moet dus een normale beleidscyclus worden.
De voorzitter:
Mevrouw Leijten reageert even op uw opmerking.
Mevrouw Leijten (SP):
Nou, voorzitter, het is aan u. Net zei mevrouw Van der Plas
op de heel relevante vraag hoe we bij dat volle net terecht
zijn gekomen, dat dat keuzes van links zouden zijn. Volgens
mij hebben we de hele tijd kabinetten-Rutte gehad, dus dat
vond ik al raar. Dat laat u dan passeren. Dat is helemaal
geen relevante vraag voor een minister die helemaal niet
van links is. Vervolgens gaat het in haar interruptie over
wat de SP zou hebben gezegd op tv. Dat is toch niet relevant
voor de vraag? Kunt u er rekening mee houden dat zij vragen stelt aan de minister zonder dat wij daartussen gaan?
De heer Eerdmans (JA21):
Mag ik een persoonlijk feit maken, voorzitter?
Mevrouw Leijten (SP):
Ik heb niks aangehaald van JA21, overigens.
De voorzitter:
Maar er moet ook wel wat gezegd kunnen worden. Ik probeer er echt wel scherp op te zijn als het gaat over de persoon of beledigingen, maar er moet ook wel wat gezegd
kunnen worden.
De heer Eerdmans (JA21):
Mevrouw Leijten trekt het hele debat naar zichzelf toe, terwijl de rest zich behoorlijk zit te ergeren, in ieder geval aan
de kant waar ik mij bevind. Hier wordt gewoon een normale
vraag gesteld door mevrouw Van der Plas. U trekt alles naar
uzelf toe met een grote ergernis en irritatie. Niemand
begrijpt waarom. U gilt de helft van de tijd buiten de
microfoon om en begint grote delen van de mensen die
hier aanwezig zijn behoorlijk te vervelen. Gedraagt u zich
een beetje normaal alstublieft, mevrouw Leijten, en probeer
niet al uw ergernis op de voorzitter af te wentelen, want die
doet gewoon haar best, net als de minister zijn best doet.
Iedereen probeert hier op een normale manier met elkaar
te praten. Gedraagt u zich een beetje en beheers uzelf. Dank
u wel.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-32

De voorzitter:
Dank u wel. Ik stel voor dat we weer verdergaan met het
debat. Ik geef het woord aan de minister om verder te gaan
met de beantwoording, anders blijven we … Laten we ook
kijken naar het tijdstip. Iedereen heeft nu wat kunnen zeggen. Het woord is nu verder aan de minister.
Minister Jetten:
Voorzitter, ik ben bijna aan het eind van mijn beantwoording.
Mevrouw Leijten, mevrouw Kröger en de heer Boucke
hebben nog vragen gesteld over opwek op land. De
komende jaren zetten we vol in op wind op zee, maar we
zullen ook opwek op land nodig hebben om aan de grote
vraag naar duurzame energie te voldoen. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat we in 2030 35 terawattuur
opwekken met grootschalige zon-PV en windenergie op
land. Mevrouw Kröger heeft mij eerder gevraagd om die
35 terawattuur los te laten. De heer Bontenbal heeft met
verschillende moties of in ieder geval één motie gevraagd
om in de SDE-rondes de maximale SDE-subsidie daarop
los te laten, zodat veel van die opwek-op-landprojecten
kunnen doorgaan. Op dit moment wordt onder voorzitterschap van eh … Ik ben ook een beetje moe; ik ben even de
naam kwijt. Excuus. Een oud-wethouder uit Breda — ik kom
er zo meteen op — is met VNG en IPO in kaart aan het
brengen welke doelstellingen op land mogelijk zijn de
komende jaren en hoe we kunnen omgaan met het loslaten
van die 35 terawattuur. Ik zal u binnen enkele weken, eind
dit jaar of begin volgend jaar, informeren over hoe we willen
omgaan met de doelstelling voor opwek op land. Als een
van mijn ambtenaren de naam naar mij kan appen, dan kan
ik ook recht doen aan de voorzitter, die daar heel hard mee
aan het werk is. Sorry.
De heer Boucke en mevrouw Kröger vroegen heel specifiek
naar het kwaliteitsbudget.
Greetje Bos is de naam van de voorzitter van dat traject. Zij
doet dat echt uitstekend.
De heer Boucke en mevrouw Kröger vroegen dus naar dat
kwaliteitsbudget. Ik vind dat zelf ook een heel belangrijk
onderwerp, want als we nog grote ambities hebben voor
opwek op land, is een goede inpassing in de omgeving echt
superbelangrijk. Een goede inpassing in de omgeving is
dat omwonenden bijvoorbeeld die 50% lokaal eigendom
voor elkaar kunnen krijgen, maar goede inpassing is ook
dat iets kan passen in het landschap en dat je probeert de
kwaliteit van dat landschap verder te vergroten. Er loopt
nu ook een onderzoek naar hoe we die kwaliteitsopgave zo
goed mogelijk kunnen invullen. Eind deze maand ontvang
ik daarover een rapport. Dan zal ik uw Kamer informeren
over hoe we opvolging geven aan de vragen van de heer
Boucke en mevrouw Kröger.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de minister met de vraag hoever hij is met
zijn beantwoording.

Tweede Kamer

Minister Jetten:
Ik ben nu bij het laatste onderwerp, namelijk kernenergie,
voor de heer Erkens, en dan heb ik nog één vraag van de
heer Grinwis over.
Naast die grote ambities voor wind op zee en hernieuwbaar
op land zal ook kernenergie deel uitmaken van de CO2-vrije
energiemix in Nederland. De heer Erkens heeft daar een
aantal vragen over gesteld, waaronder hoe we dat verder
kunnen versnellen. Hij weet dat ik de Kamer nog voor het
eind van het jaar uitgebreid zal informeren over de voorkeurslocatie voor de twee nieuw te bouwen kerncentrales.
De heer Erkens heeft gevraagd of we een aantal budgetten
verder kunnen versterken om in 2023 echt meters te maken.
Dat gaat onder andere over een haalbaarheidsstudie.
Daarvan worden de kosten ingeschat tussen de 15 en 30
miljoen euro. Van de voor 2023 toegekende 20 miljoen euro
is 12 miljoen bedoeld voor deze studies, voor het deel dat
in 2023 wordt uitgevoerd. We hebben ook niet al die middelen aan de start van 2023 nodig. In de loop van 2023, zo
rond de Voorjaarsbesluitvorming, zullen we ook knopen
doorhakken over de verdere programmaorganisatie en de
uitbouw van kernenergie. Dan kunnen we in de normale
begrotingscyclus kijken of er nog extra budget voor 2023
of 2024 en daarna moet worden vrijgemaakt. Ik vind het
zelf niet nodig om daar op dit moment een verder voorschot
op te nemen.
De voorzitter:
Dank u wel. De heer ...
Minister Jetten:
De heer Erkens vroeg specifiek ... Hiermee maak ik het
helemaal af, voorzitter.
De voorzitter:
Helemaal goed.
Minister Jetten:
De heer Erkens vroeg specifiek of kernenergie kan worden
toegevoegd aan de lijst van projecten voor de rijkscoördinatieregeling. De kerncentrales die we willen gaan bouwen,
zijn groter dan 500 megawattuur en vallen daarmee automatisch onder de rijkscoördinatieregeling. Ik kan de heer
Erkens dus toezeggen dat de kerncentrales onder de RCR
gaan vallen.
De heer Bontenbal (CDA):
Ik heb een korte vraag. TNO is een club die heel veel
opdrachten voor de overheid doet, maar die eigenlijk best
weinig kennis heeft van kernenergie. Ze zouden een hele
goede partner kunnen zijn om het Rijk te helpen bij de uitrol
van kernenergie in Nederland. Bent u bereid om met de
baas of de top van TNO te praten om te kijken of zij weer
een team kernenergie kunnen inrichten, zodat ook TNO in
de toekomst kan bijdragen aan het goed op de kaart zetten
van kernenergie in Nederland en kan helpen bij de uitrol
van de plannen?

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-33

Minister Jetten:
Ik ga even kijken of ik dat nog met TNO kan wisselen voordat ik de brief naar de Kamer stuur. Haal ik dat nog? Ik ga
proberen om dat nog in de brief te zetten. Ik ga in de brief
die u binnenkort van mij krijgt, uitgebreid in op de versterking van de kennisinfrastructuur in Nederland ten aanzien
van kernenergie. Ik weet even niet uit mijn hoofd of TNO
al in deze brief zit. Maar anders gaan we nog even met ze
bellen om te kijken wat er nog nodig is.
Voorzitter. Ik kom tot slot op de laatste vragen. Daarna heb
ik nog een paar amendementen. De heer Grinwis heeft
gevraagd naar de contracten met Gazprom Germania die
aanbestedende diensten hebben moeten opzeggen. Het
heet tegenwoordig SEFE. Securing Energy for Europe is nu
de prachtige naam van dat bedrijf. Ik heb de sanctienaleving
vrij streng toegepast. Dat gebeurde in het voorjaar, toen
de Kamer het kabinet aanspoorde om snel sancties tegen
Rusland te implementeren en om die streng na te leven.
Dat heb ik ook gedaan met de sancties die golden voor
contracten met Russische partijen. De Duitse staat heeft op
een gegeven moment het beheer overgenomen van Gazprom Germania, dat later SEFE is gaan heten. Inmiddels is
men ook bezig om het eigendom te verwerven. Men heeft
daar ook goedkeuring voor gekregen van de Europese
Commissie. Daarom heb ik de ontheffingen permanent
gemaakt, waardoor aanbestedende partijen weer zaken
kunnen doen met SEFE.
Ik heb ook aangegeven dat ik zal werken aan een tegemoetkoming voor de meerkosten die organisaties hebben
gemaakt in de periode van 10 oktober 2022 tot en met 31
december 2022. De heer Grinwis heeft er terecht op gewezen dat een aantal aanbestedende diensten ook na 31
december 2022 nog langlopende contracten hebben. Ik zeg
nogmaals toe dat ik met al die organisaties gesprekken voer
om de impact daarvan goed in kaart te brengen, zodat we
kunnen kijken of er ook na 1 januari 2023 een tegemoetkoming moet worden gerealiseerd voor de aanbestedende
diensten. Ik heb een aantal wethouders hier zelf over
gesproken. Zij zijn zeer te spreken over de wijze waarop
EZK samen met hen die tegemoetkomingen in kaart aan
het brengen is. Zodra we dat hebben afgerond, zal ik de
Kamer over de uitkomsten informeren.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Het gaat mij niet om het terugkijken naar hoe het is gekomen en wat er is gebeurd. Het gaat mij om het vooruitkijken
en om zekerheid voor de gemeenten die in 2023 nog een
doorlopend contract hebben, dat kwijt zijn en dus met
aanzienlijk meer meerkosten te maken krijgen dan de
gemeenten die een contract hebben tot 31 december van
dit jaar. Het laaghangende fruit is gecompenseerd. Dat is
op zich goed, maar de gemeenten met de meeste pech
hebben nog niet de zekerheid dat het in orde komt. Mijn
verzoek is om nog één stapje te zetten. Ik ben heel blij dat
de minister heel welwillend in gesprek gaat, dat hij dit goed
onderzoekt en dat er totaal geen sprake is van een conflict
of wat dan ook. Dat is helemaal oké. Maar het enige wat ik
vraag, is of er een soort van zekerheid kan komen voor de
meerkosten op basis van het werkelijke gebruik. Want er is
ook sprake van besparingen. Kunnen die gemeenten worden gecompenseerd? Ik heb als voorbeeld Drechtsteden
genoemd, met onder andere de gemeenten Dordrecht en
Sliedrecht. Zeker voor een kleine gemeente met een kleine

Tweede Kamer

begroting is dat een significante kostenpost. Dat moet
eigenlijk worden opgelost.
Minister Jetten:
Dat ben ik met de heer Grinwis eens. Maar het verschilt wel
echt per aanbestedende dienst hoe groot de impact is. Ik
vind het belangrijk om met de partijen die na 1 januari nog
een contract hadden, echt te begrijpen wat hun situatie is
en hoe we daar met een maatwerkoplossing tot een goede
tegemoetkoming kunnen komen. Dat wil ik ook liefst zo
snel mogelijk doen, zodat die gemeentes maar ook andere
instellingen weten waar ze aan toe zijn en wat ze vanuit het
kabinet tegemoet kunnen zien.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Dat voorkomt een motie, hoop ik. Daar dank ik de minister
voor. Maar dat betekent dus dat de minister hierbij zegt:
mijn inzet is om gemeenten die meerkosten hebben
gemaakt ... Natuurlijk moet er goed gekeken worden dat
gemeenten niet worden gecompenseerd voor iets wat ze
niet gebruikt hebben; het gaat wel om daadwerkelijk verbruik. Er worden ook besparende maatregelen getroffen.
Maar betekent deze toezegging van de minister dat
gemeenten er inderdaad op kunnen rekenen dat het goed
komt en dat zij uiteindelijk niet zelf moeten opdraaien voor
iets wat ze moesten doen en waar ze zelf niks aan konden
doen, zodat er geen bezuinigingen nodig zijn op bibliotheken, buurthuizen en wat niet al?
Minister Jetten:
Elke aanbestedende partij die zich nu bij ons meldt voor
een tegemoetkoming na 1 januari zal zo'n afspraak kunnen
maken. Ik ga hier dus niet beloven dat dat allemaal een
tegemoetkoming is van 100% et cetera, want die gesprekken
lopen nu gewoon. Ik wil dat zorgvuldig doen. Maar elke
partij die een contract had dat langer doorliep dan 31
december van dit jaar, zal daar met het ministerie van EZ
afspraken over maken.
De voorzitter:
Dank, minister.
Minister Jetten:
Voorzitter, dan kom ik bij de amendementen. Ik had er al
twee gehad. Het amendement op stuk nr. 11 van de heren
Grinwis en Stoffer vraagt om financiering voor verder
onderzoek naar Dynamic Tidal Power. Dat zijn energiedammen in zee. In het licht van de eerdere moties kan ik ook
meegaan met de oproep om nog gedegener onderzoek te
doen naar de kansen die deze technologie biedt. De HER+regeling is alleen niet bedoeld voor onderzoek, maar ik kan
ook redeneren dat dit onderzoek mogelijkerwijs kan leiden
tot CO2-emissiereductie. Gezien de ruimte in de regelingen
heb ik hiervoor vanuit de HER+ ook €100.000 beschikbaar
gesteld. Ik kan daarnaast €100.000 vrijmaken in het budget
van de Topsector Energie. Als ik het amendement op deze
manier mag interpreteren, dan geef ik het amendementGrinwis/Stoffer op stuk nr. 11 oordeel Kamer.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-34

De voorzitter:
Ik kijk even of de heer Grinwis zich kan vinden in deze
interpretatie.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Zeker, voorzitter. Maar is het voor de zorgvuldigheid nog
nodig dat het amendement wordt aangepast, of is het goed
als ik zeg: prima interpretatie?
De voorzitter:
Ik kijk even naar de minister of de tekst conform ...
Minister Jetten:
Dat laat ik nog even weten aan de heer Grinwis.
De voorzitter:
Ja, dat lijkt mij voor de zuiverheid fijn.
Minister Jetten:
Dan het amendement op stuk nr. 12 van de heer Stoffer
over de verduurzaming van het mkb. Het kabinet wil die
regeling zo snel mogelijk weer openstellen, maar ook
voorkomen dat er weer sprake kan zijn van misbruik. Dus
inhoudelijk wordt die regeling op dit moment aangepast.
Er is ook een ander amendement ingediend dat daar
eigenlijk beter recht aan doet. Daarom ontraad ik dit
amendement, maar ik heb het idee dat de heer Stoffer
inmiddels bij dat andere amendement ook meedoet. Dus
wellicht dat de heer Stoffer dit amendement op stuk nr. 12
kan intrekken.
De voorzitter:
De heer Stoffer is niet aanwezig en heeft zich verder voor
dit debat afgemeld.
De heer Romke de Jong (D66):
Voorzitter, in de hoop dat u dit niet als interruptie rekent,
wil ik wel aangeven dat de heer Stoffer inderdaad heeft
toegezegd dit in te trekken. Hij doet inderdaad mee met het
amendement dat ik zo meteen indien met enkele andere
partijen.
De voorzitter:
Dank dat u dit zegt. Dat betekent dat het amendement op
stuk nr. 12 wordt ingetrokken.
Minister Jetten:
Dan kom ik bij het amendement op stuk nr. 18. Dat is
inderdaad van Romke de Jong, Bontenbal, Van der Graaf,
Erkens en Stoffer. Zijn naam staat inmiddels onder dat
amendement. Dat is qua dekking voor hetzelfde doel dus
beter dan het vorige amendement. Het amendement op
stuk nr. 18 geef ik dus oordeel Kamer.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Ik kijk nog heel even naar de heer Romke de Jong. De heer
Stoffer moet zelf zijn amendement intrekken. Dus als u dat
aan de heer Stoffer laat weten, dan is het allemaal weer
goed geregeld.
De heer Bontenbal (CDA):
Het was ook een beetje een chaos in mijn hoofd. Ik heb nog
één interruptie en nog één vraag over alles wat er gezegd
is, maar ik begrijp dat de minister nu met alle amendementen bezig is.
De voorzitter:
Zullen we eerst alle amendementen doen?
Minister Jetten:
Ik heb er nog één. Ik moet nog één amendement beoordelen.
De voorzitter:
Laten we eerst dat amendement doen. Dat is wel netjes.
De heer Bontenbal (CDA):
Oké, dan wacht ik even.
Minister Jetten:
Dan het amendement op stuk nr. 19, voorheen 17, van
Kröger, Thijssen en Boucke. Dat doet een voorstel om extra
geld vrij te maken voor handhaving door de omgevingsdiensten. Ik heb net in het debat aangegeven dat we al extra
geld voor de omgevingsdiensten hebben vrijgemaakt en
dat zij daar nu ook al volop mee bezig zijn. Ik zie dus geen
meerwaarde in het voorstel dat nu voorligt. Daarom ontraad
ik het amendement op stuk nr. 19.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Het is geen amendement over meer geld voor de omgevingsdiensten. Het is een amendement dat meer geld vraagt
voor een landelijk handhavingsteam. Juist in de ETS-sector
zien we natuurlijk dat de ILT ook landelijk handhaaft op de
Brzo-bedrijven. Bij de ILT ligt expertise. Daar is het amendement voor bedoeld.
Minister Jetten:
Dat is inderdaad een betere uitleg van het amendement.
Excuus dat ik dat te kort door de bocht deed. Maar juist het
extra geld dat we nu aan de omgevingsdiensten hebben
toegekend, wordt ook gebruikt om hun kennis en expertise
ten aanzien van de grote ETS-bedrijven te versterken. Dat
is ook de reden dat ik laatst bij de omgevingsdienst in Rotterdam op werkbezoek was. Zij doen nu ook aan toezicht
en handhaving in de regio Zeeland, juist omdat ze daar met
hun expertiseteam vanuit Rotterdam-Rijnmond echt van
toegevoegde waarde kunnen zijn. Ik denk dus dat een landelijk team niet nodig is. De omgevingsdiensten hebben
nu echt al hele grote moeite om goede mensen te vinden,
en werken dus samen in de landelijke pool om juist die
grote bedrijven effectief aan te kunnen pakken.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-35

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
In ons toezicht- en handhavingsstelsel heeft de ILT gewoon
een belangrijke rol richting de omgevingsdiensten. Het is
juist ook de bedoeling om het ILT te versterken. Het antwoord van de minister verbaast me dus eigenlijk. Hij doet
alsof het ILT geen rol krijgt in de handhaving en het toezicht
bij de ETS-bedrijven. Dat lijkt mij hoogst onverstandig. Dat
past ook niet in de systematiek van hoe het zit bij de andere
Brzo-bedrijven. Als de minister dit amendement ontraadt,
hoop ik dus dat een deel van het geld dat wel gereserveerd
is, toch beschikbaar wordt gesteld voor de ILT. Is dat niet
het geval, dan is dat precies de reden waarom we dit
amendement hebben ingediend.
Minister Jetten:
Ik ga ook van dit amendement dan nog een schriftelijke
appreciatie geven voordat de Kamer erover stemt.

van het komende jaar — ga ik uitgebreid in op de openstellingsronde van 2023. Ik stel voor dat ik in die brief ook even
ga reflecteren op de inbreng van de heer Bontenbal in de
eerste termijn en de vraag hoe we die middelen in de
komende jaren nog beter kunnen inzetten ten behoeve van
de energietransitie.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan wil ik de minister bedanken voor zijn
beantwoording, en geef ik meteen het woord aan de
staatssecretaris.

Staatssecretaris Vijlbrief:
Voorzitter. Ik heb drie hele vragen gekregen.
(Hilariteit)

De voorzitter:
Even voor mijn administratie: wat was de appreciatie van
het amendement op stuk nr. 18, van de heer Romke de Jong
c.s.?
Minister Jetten:
Oordeel Kamer.
De voorzitter:
Oordeel Kamer. Dank u wel. De heer Bontenbal had nog
een nabrander.
De heer Bontenbal (CDA):
Een korte vraag: zou u ook het punt van negatieve emissies
willen meenemen bij het ibo? Kan daar ook even naar
gekeken worden? Het belangrijkste deel van mijn betoog
ging natuurlijk over de verschuiving van doelmatigheid
naar voorspelbaarheid. Daar is niet op ingegaan. Dat snap
ik ook. Ik vraag de minister ook niet om nu nog een halfuur
op mijn verhaal in te gaan. Maar ik denk wel echt dat dit
een verschuiving is die we met elkaar moeten maken. Als
we echt snelheid willen maken met al die technologieën,
dan moeten we wel die route inslaan. Dat vraagt dan ook
nog verdere aanpassing van allerlei instrumenten, van de
SDE en alles wat daar nog onder zit. Bent u bereid om
daarnaar te kijken? Dat hoeft niet allemaal nu, maar volgens
mij is dat een route die we moeten inslaan.
Minister Jetten:
Ik heb eerder aan de heer Bontenbal toegezegd om onderzoek te doen naar de kansen voor negatieve emissies in
Nederland. Ik wil dat niet in dit ibo-traject schuiven. Ik wil
gewoon recht doen aan de eerdere toezegging die ik u heb
gedaan om gewoon apart te kijken naar de kansen voor
negatieve emissies. Daar kom ik dus later op terug. Ik vond
het eigenlijk heel interessant dat u een vrij principiële vraag
stelde. U vroeg hoe we in de toekomst nou omgaan met
die grote SDE-pot, het werkpaard van de energietransitie,
zoals de heer Van Raan of de heer Thijssen het volgens mij
noemde. Kan dat slimmer, en kunnen we daarmee nog
verdere versnelling aanbrengen in de energietransitie? In
mijn volgende brief over de SDE+ — die komt aan het begin

Tweede Kamer

Staatssecretaris Vijlbrief:
Maar het zijn wel hele goede vragen! Volgende week is er
een apart wetgevingsoverleg over Groningen van maar
liefst zeven uur. Als u het goedvindt, wilde ik daar verder
dus niet op ingaan. Er zijn ook geen specifieke vragen over
Groningen gesteld. Er zijn wel wat stellingen geopperd.
Er is één vraag gesteld door mevrouw Van der Plas. Die ga
ik wel hier beantwoorden. Ik weet niet of die hier volgende
week is. Het antwoord daarop is: ja, ik zit bovenop de bouw
van de stikstoffabriek. Van der Plas vroeg: heeft u die
mensen nog uitgenodigd? Jazeker. Ik heb de hoofdaannemer indringend gesproken. Dat is GTS. Het vervelende is
dat dat indringende gesprek nog niet tot heel veel geruststelling bij mij heeft geleid dat het ook echt goed gaat.
Daarom zal er binnenkort een gesprek zijn met Air Products;
dat is de hoofduitvoerder onder deze aannemer. Laten we
het zo afspreken dat ik volgende week in het WGO even
verslag doe van de laatste stand van zaken aldaar. Het doel
blijft: half januari open.
Dan heb ik een vraag van de heer Stoffer naar aanleiding
van een rapport van de Nationale ombudsman. Er was een
groot aantal klachten dit jaar. Daar moet ik bij zeggen dat
er veel klachten bij zaten die te maken hadden met de
beroemde — beruchte, kan ik wel zeggen — €10.000-regeling van het begin van het jaar. We hebben toen natuurlijk
vliegensvlug actie ondernomen. Maar daar waren heel veel
mensen heel ontevreden over, en terecht. Verder zou ik
over dat rapport willen zeggen: als de heer Stoffer hier
geweest was, had ik hem persoonlijk kunnen vertellen dat
ik heel veel van deze aanbevelingen van de Ombudsman
herken. Er komt heel binnenkort een hele sail aan brieven
uit ter voorbereiding van het WGO, waar al deze punten in
zullen terugkomen. Maar de heer Stoffer kan ervan verzekerd zijn dat ik heel veel van die aanbevelingen zal uitvoeren. Ik kan ze allemaal gaan noemen, maar daar is het nu
de tijd niet helemaal voor. Dat wil ik dus niet doen, als u
het goedvindt. Ik ga deze aanbevelingen gewoon meenemen.
Ten slotte vroeg de heer Erkens of er … Ik moet even denken welke term hij nou precies gebruikte. Ik dacht dat hij
de term "aanjaagteam" gebruikte, dat kan komen voor de
geothermie. De heer Erkens weet dat ik een wijziging in de

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-36

Mijnbouwwet heb aangebracht voor de geothermie, om al
te versnellen. Er is een Actieplan versnelling geothermie.
Wij zullen inderdaad zo'n soort aanjaagteam inrichten.
Daarin zullen zitten: mijn ministerie, de branchevereniging
EBN en de regionale overheden. Ik hoop dat ik zijn vraag
daarmee heb beantwoord.
Voorzitter. Dan zijn we toch nog voor 00.00 uur klaar met
de eerste termijn. Nee, we gaan het toch niet halen.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Graus.
Zij krijgt nr. 21 (36200-XIII).

Motie
De Kamer,

De voorzitter:
Bijna. De heer Erkens.
De heer Erkens (VVD):
Nee, het is prima zo. Ik zie dat als een toezegging dat er een
aanjaagteam komt. De staatssecretaris zal de Kamer daarover informeren op korte termijn per brief of iets dergelijks,
en over zijn aanpak om te versnellen.
Staatssecretaris Vijlbrief:
Ja, dat is prima. Als dat team er is, zal ik een korte brief
sturen waarin staat wie daar dan in zitten, om de ambtenaren werk te besparen.
Ten slotte, hartelijk gefeliciteerd, meneer Kops. Dat kan nog
net.

gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering om bevriezing van de rente op belastingschulden tot 0,01% voor de hele looptijd (verlengd tot
tien jaar),
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Graus.
Zij krijgt nr. 22 (36200-XIII).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Nog één minuut, inderdaad. Daarmee zijn we aan het einde
gekomen van de eerste termijn aan de kant van het kabinet.
Ik schors de vergadering voor vijf minuten. Daarna starten
we met de tweede termijn aan de kant van de Kamer.
De vergadering wordt van 23.58 uur tot 00.08 uur geschorst.
De voorzitter:
Aan de orde is het vervolg van het debat over de begroting
Economische Zaken en Klimaat, met de tweede termijn van
de kant van de Kamer. Ik geef als eerste het woord aan de
heer Graus, PVV.

verzoekt de regering onderzoek in te stellen naar de haalbaarheid van maximering van huurstijgingen om mkb'ers
door de recessie te helpen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Graus.
Zij krijgt nr. 23 (36200-XIII).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De heer Graus (PVV):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Ik zal beginnen met het
voorlezen van de moties.

verzoekt de regering om een actieplan "aanpak winkeldiefstal",
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Graus en Stoffer.

Motie
De Kamer,

Zij krijgt nr. 24 (36200-XIII).

gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering om een toekomstvisie voor de
Nederlandse industrie,
en gaat over tot de orde van de dag.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-37

verzoekt de regering om mkb-ondersteuningsprogramma's
ter verbetering van, het bieden van hulp voor, digitalisering
en financiering,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Graus en Rahimi.
Zij krijgt nr. 28 (36200-XIII).

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Graus.

De heer Graus (PVV):
De laatste.

Zij krijgt nr. 25 (36200-XIII).
Motie
Motie

De Kamer,

De Kamer,

gehoord de beraadslaging,

gehoord de beraadslaging,

verzoekt de regering om een integraal nationaal maritiem
industriebeleid onder regie van de minister van EZK, in
samenwerking met de ministeries van Financiën, IenW en
Defensie,

verzoekt de regering om versnelling van de regeling
Impulsaanpak winkelgebieden om leegstand tegen te gaan
en het beschikbare budget naar voren te halen,
en gaat over tot de orde van de dag.

en gaat over tot de orde van de dag.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Graus en Stoffer.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Graus, Amhaouch,
Rahimi en Stoffer.

Zij krijgt nr. 26 (36200-XIII).

Zij krijgt nr. 29 (36200-XIII).

Motie

De heer Graus (PVV):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. Ik wil tot slot de
minister danken. Ik heb in de schriftelijke beantwoording
en ook in wat mij hier is toegezegd, toch het een en ander
kunnen aftikken voor ons vaderland. Ook dank voor de
toezegging van eventuele ambtelijke hulp bij het opzetten
van een heel nieuw project om een Nederlandse auto, het
liefst op waterstof of zo, te gaan bewerkstelligen. Daar zal
ik zeker heel erg hard bij helpen, ook tijdens recessen en
weekenden. Ik ga echt zorgen dat die mensen bij elkaar
komen.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering om strategische benutting van overheidsaanbestedingen ten behoeve van de vaderlandse
maritieme maakindustrie als sector van nationaal belang
voor onze strategische autonomie,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Graus en Stoffer.

Ik wens iedereen een gezegende avond en dank voor de
gezelligheid en voor de samenwerking allemaal. Dan komt
nu meneer Kops, de jarige job.

Zij krijgt nr. 27 (36200-XIII).
De heer Graus (PVV):
De laatste twee, mevrouw de voorzitter.

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Graus. Het woord is aan de heer Kops,
PVV.

Motie
De heer Kops (PVV):
Voorzitter.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering om een regierol voor de minister van
EZK ter voorkoming van disproportionele regeldruk en
onnodige nationale koppen en om de mkb-toets voor
bestaande en nieuwe regelgeving te borgen,
en gaat over tot de orde van de dag.

Tweede Kamer

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-38

overwegende het principe "aanraken of beschadigen is
betalen";
verzoekt de regering na het besmeuren van ofwel zich
vastplakken aan kunstwerken door klimaatvandalen de
volledige waarde van het desbetreffende werk op de daders
te verhalen;

gehoord de beraadslaging,
verzoekt de regering de capaciteit bij de Autoriteit Nucleaire
Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) uit te breiden,
zodat de bouw van nieuwe kerncentrales kan worden versneld,
en gaat over tot de orde van de dag.

overwegende dat dit krankzinnige klimaatvandalisme snel
klaar zal zijn,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Kops.

en gaat over tot de orde van de dag.
Zij krijgt nr. 33 (36200-XIII).
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Kops.

De heer Kops (PVV):
En dan de laatste.

Zij krijgt nr. 30 (36200-XIII).
Motie

Motie

De Kamer,

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er op de klimaattop in Sharm el-Sheikh
(COP27) overeenstemming is bereikt over de oprichting
van een klimaatschadefonds;
verzoekt de regering geen cent aan het klimaatschadefonds
bij te dragen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Kops.
Zij krijgt nr. 31 (36200-XIII).

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Eurocommissaris Timmermans voor
zichzelf een salarisverhoging heeft geregeld van zo'n €1.800
per maand extra, terwijl de Nederlanders hun energierekening, boodschappen, huur et cetera niet meer kunnen
betalen;
spreekt zich uit tegen de salarisverhoging van Eurocommissaris Timmermans,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Kops.
Zij krijgt nr. 34 (36200-XIII).

Motie

De heer Kops (PVV):
Dank u wel.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Europese Commissie de klimaatdoelstelling wil ophogen van 55% naar 57% CO2-reductie in
2030;
verzoekt de regering niet in te stemmen met het ophogen
van de EU-klimaatdoelstelling en het "Fit for 55"-pakket naar
de gaskachel te verwijzen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Kops.
Zij krijgt nr. 32 (36200-XIII).

Motie
De Kamer,

Tweede Kamer

De voorzitter:
Dank u wel, meneer Kops. Dan geef ik het woord aan de
heer Erkens, VVD.

De heer Erkens (VVD):
Dank u, voorzitter. Mijn inbreng richtte zich op het bieden
van zekerheid aan onze huishoudens en onze ondernemers
in onzekere tijden. Ik heb in eerste termijn geprobeerd om
daar een visie op te schetsen, dus op de rol van de overheid
hierin, op een sterke overheid, op de marktmeester, de
ACM, maar ook op ons energiesysteem van de toekomst.
Over die voorstellen die ik gedaan heb, heb ik nog een
aantal vragen aan het kabinet en een aantal moties. Maar
voordat ik die stel en indien, wil ik eerst even alle ambtenaren bedanken die achter de schermen in groten getale veel
uren hebben gewerkt om ons van goede antwoorden te
kunnen voorzien, en ook alle mensen die ons hier geholpen

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-39

hebben met het debat en die hier ook nu weer tot na middernacht aan de slag zijn. Veel dank daarvoor.
Dan de moties, voorzitter. We hebben al een mooi tempo
te pakken met het aantal moties. Ik zal het wel iets vertragen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat in het coalitieakkoord via het klimaatfonds 5 miljard euro beschikbaar is gesteld voor kernenergie, waarvan 50 miljoen in 2023;
constaterende dat in de ontwerpbegroting voor 2023 voor
kernenergie nu 24 miljoen euro is gereserveerd;
overwegende dat door de bouw van kerncentrales goed
voor te bereiden het bouwproces kan worden versneld en
mogelijke vertraging kan worden voorkomen;
overwegende dat er een versnellingsaanpak voor kernenergie komt, waarvan onderdeel zou moeten zijn dat er begin
2023 gestart wordt met verkennende trajecten met drie
kerncentralefabrikanten en het opbouwen van een projectorganisatie voor de uitvoering;

constaterende dat recent extern onderzoek is uitgevoerd
naar het toezicht op energieleveranciers door ACM, maar
dat dit voornamelijk zag op de financiële stabiliteit van
leveranciers;
verzoekt de regering om met de ACM versneld aan de slag
te gaan met de conclusies van dit onderzoek, maar ook een
aanvullend onderzoek uit te laten voeren naar hoe het toezicht op de energiemarkt in de toekomst moet worden
ingericht, en hierbij specifiek met aanbevelingen te komen
omtrent het wettelijk mandaat van de ACM, haar taken en
bevoegdheden en het benodigde budget;
verzoekt de regering om dit onderzoek en concrete aanbevelingen voor juni 2023 met de Kamer te delen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Erkens en Bontenbal.
Zij krijgt nr. 36 (36200-XIII).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

verzoekt de regering bovenstaande trajecten zo snel
mogelijk te starten en hiervoor bij de Voorjaarsnota de
middelen voor kernenergie verder aan te vullen richting
minimaal de 50 miljoen uit het coalitieakkoord en dit te
dekken uit de daarvoor bestemde middelen in het klimaatfonds,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Erkens, Bontenbal,
Grinwis, Stoffer, Dassen, Eerdmans, Van der Plas en Van
Haga.
Zij krijgt nr. 35 (36200-XIII).
De heer Erkens (VVD):
Dan de volgende motie.

constaterende dat de verduurzaming van de industrie onder
andere wordt vertraagd door lange doorlooptijden, veelomvattende vergunningstrajecten en het wachten op de
noodzakelijke infrastructuur;
constaterende dat ook de verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening vertraging oploopt door de
problemen op het stroomnet;
overwegende dat een versnelling van de uitrol van energieinfrastructuur en verduurzaming van de industrie bijdraagt
aan het behouden van de industrie maar ook het behalen
van de klimaatdoelen en het versnellen van de energietransitie;
verzoekt de regering om de Kamer in Q1 van 2023 te informeren over ten minste tien concrete projecten op het gebied
van verduurzaming van de industrie en grootschalige
energie-infrastructuur die mogelijk versneld gerealiseerd
kunnen worden door de inzet van de Crisis- en herstelwet,

Motie
en gaat over tot de orde van de dag.
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Erkens en Boucke.

constaterende dat consumenten op de energiemarkt
momenteel zijn overgeleverd aan de grillen van de energiemarkt en dat hier veel misstanden plaatsvinden, zoals ook
vaak plotselinge tariefwijzigingen of het aanpassen van
terugleververgoedingen;

Zij krijgt nr. 37 (36200-XIII).

constaterende dat de ACM als toezichthouder in dit soort
situaties stevig en proactief moet kunnen ingrijpen om
consumenten te beschermen;

De Kamer,

Tweede Kamer

Motie

gehoord de beraadslaging,

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-40

constaterende dat het vullen van de gasopslagen belastinggeld kost, maar dat de overheid geen grip heeft op de inzet
van het aangekochte gas;
overwegende dat het wenselijk zou zijn als de overheid hier
meer grip op had, mede omdat de gasopslagen dan als
strategische reserves kunnen worden gebruikt;
verzoekt de regering om een langetermijnvisie op te stellen
op de inzet van de gasopslagen en hierbij specifiek in te
gaan op welke opslagen als strategische reserves kunnen
dienen en wat de voor- en nadelen hiervan zijn;
verzoekt de regering om bij deze visie de rol van EBN in de
Nederlandse gasopslagen te betrekken met als doel dat de
overheid meer grip heeft op de inzet van het gas;
verzoekt de regering de Kamer hierover te informeren
voorafgaand aan het zomerreces 2023,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Erkens en Kröger.
Zij krijgt nr. 38 (36200-XIII).
De heer Erkens (VVD):
Voorzitter. Dan zijn er nog twee losse onderwerpen waarover ik een aantal vragen aan het kabinet heb. Ten eerste
is dat de SDS. De minister geeft aan dat deze regeling eerst
moet worden geëvalueerd en dat die dan pas kan worden
verlengd. Hierdoor valt er een gat in de regeling, terwijl de
SDS van belang is voor innovatie en verduurzaming in de
scheepvaartsector. Is de minister bereid om een mogelijke
overbrugging in te stellen, in afwachting van die evaluatie?
Welke andere mogelijkheden ziet de minister om te voorkomen dat er een tijdelijk gat valt?
Voorzitter. Dan mijn laatste punt. Ik moet zeggen dat de
plannen op het gebied van import en productie van aardgas
de komende jaren in deze energiecrisis me niet volledig
overtuigen, maar wel leiden tot bepaalde zorgen. Ik ben in
ieder geval tevreden dat er voor het kerstreces een brief
komt over hoe we die import, onder andere via langetermijncontracten met bijvoorbeeld landen als Noorwegen,
op orde kunnen krijgen. Want we hebben de laatste jaren
en de laatste periode gezien dat Nederland en Europa veel
praten over die langetermijncontracten, maar dat er nog
weinig gebeurd is.
We zagen dat China deze week een enorm contract heeft
afgesloten voor de import van lng uit Qatar. Dat zou niet
mijn voorkeursroute zijn. Ik denk dat Noorwegen een veel
betere partner voor ons zou zijn, maar in Nederland grossieren we vooral in wat we niet willen. We willen geen gas
uit Rusland, en terecht. We willen geen schaliegas uit de
VS, want dat is vervuilend. We willen geen gaswinning op
de Noordzee en we willen geen import uit Qatar. Noorwegen heeft niet meer productiemogelijkheden de komende
jaren en tegelijkertijd is nog 44% van ons energieverbruik
afkomstig van aardgas. Inzetten op substitutie en energiebesparing is goed. Dat moeten we meer doen. Daar heb ik
volgens mij in het debat gisteren en vandaag meerdere

Tweede Kamer

voorstellen voor gedaan. Maar we moeten ook ervoor zorgen dat we de komende jaren iets doen aan de aanbodzijde.
Ik wil dat dit kabinet wel boter bij de vis doet om te laten
zien dat we uit deze energiecrisis kunnen komen. Ik doe
daarom in dit geval een concreet verzoek aan de staatssecretaris. We willen volgens mij zo veel mogelijk het aardgasverbruik, dat we elk jaar willen laten afnemen, op eigen
bodem produceren op de Noordzee. Dat is schoner en
maakt ons onafhankelijker. Het zorgt voor forse structurele
extra inkomsten de komende jaren en ga zo maar door. In
de schriftelijke beantwoording van vandaag zag ik dat de
minister zich zorgen maakt over de projecten op de
Noordzee. Hij geeft aan dat investeringen op de tocht staan
en dat het versnellingsplan dat hij eerder heeft aangekondigd, in gevaar komt. Dit kan toch niet? Want we zouden
onszelf weer op extra kosten jagen. We zouden de leveringszekerheid daarmee misschien nog verder kunnen schaden
in een situatie van krapte. En misschien zouden we ook nog
meer vervuild schaliegas uit de VS gaan importeren, waar
we aan vast komen te zitten. En het is ook nog eens slecht
voor de schatkist.
Ik wil dus graag een heldere uitspraak en toezegging van
de staatssecretaris hierop. Ik wil dat hij uitspreekt dat hij
ervoor gaat zorgen dat we de komende jaren inderdaad
versneld aardgas gaan winnen op de Noordzee. Dat heeft
gewoon een einddatum die je volgens mij kunt matchen
met het verbruik van aardgas de komende jaren. Ik wil ook
voor het kerstreces van de staatssecretaris weten, voor mijn
part per brief, hoe hij ervoor gaat zorgen dat het versnellingsplan uitgevoerd kan gaan worden.
Ik heb een motie achter de hand, voorzitter, een korte deze
keer. Die trek ik uiteraard in als de staatssecretaris hier een
concrete toezegging op kan doen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de additionele gaswinning op de Noordzee en het versnellingsplan in gevaar lijken te komen;
overwegende dat het kabinet aangeeft mogelijkheden te
onderzoeken om prikkels in te bouwen;
verzoekt de regering concreet aan te geven hoe de gaswinning op de Noordzee, conform het versnellingsplan, verder
opgeschaald kan worden, en de Kamer hierover voor het
kerstreces te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Erkens, Bontenbal
en Eerdmans.
Zij krijgt nr. 39 (36200-XIII).

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-41

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Een nieuw voorstel van de VVD, hier! Mijn vraag is eigenlijk
hoe het idee om financiële prikkels te geven voor extra
fossiele winning op de Noordzee zich verhoudt tot de
handtekening onder de Glasgowverklaring. Daar staat dit
kabinet ook onder en daarin staat: geen financiële stimulans
voor fossiele winning!
De heer Erkens (VVD):
Volgens mij verwart mevrouw Kröger twee dingen. We
hebben inderdaad de ekv. Dat ging over de exportkredietverzekering. En het ging over fossiele winning in het buitenland. Dit zijn projecten op Nederlandse bodem op de
Noordzee. Wat ik daarbij aangeef, is dat het aardgasverbruik
elk jaar verder moet afnemen in Nederland. Maar zolang
we nog afhankelijk zijn van aardgas, zou ik wel de keuze
willen maken om dat op onze eigen Noordzee te winnen,
door de voordelen die ik net genoemd heb, om bijvoorbeeld
niet vast te gaan zitten aan schaliegas uit de VS. Volgens
mij wordt nu massaal geïnvesteerd in nieuwe productiefaciliteiten, winning, maar ook lng-terminals in die landen.
Dat brengt het klimaat een heleboel meer schade toe.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Dus de VVD gaat mee in een mooie groene claim van geen
financiële prikkels voor fossiele winning in het buitenland,
maar in Nederland mag fossiele winning met financiële
prikkels gewoon. Dat is toch absoluut niet in lijn met de
Glasgowverklaring? Dus wat is hier nou de ratio van? Wat
geeft de VVD het kabinet hier nou mee?
De heer Erkens (VVD):
De ratio is dat je volgens mij ook heel eerlijk moet zijn. 44%
van onze energievoorziening is nog op basis van aardgas.
Dat aardgas moet ergens vandaan komen. We willen niet
dat het uit Rusland komt. We willen volgens mij ook niet
dat we jarenlang afhankelijk gaan zijn van Qatarees lng-gas.
We willen geen schaliegas uit de VS, want dat is de meest
vervuilde vorm die er is. Noorwegen kan niet meer produceren. Dan zou ik zeggen: laten we dan op onze eigen
Noordzee winnen terwijl we dat aardgasverbruik afbouwen,
zo snel als we kunnen, want het moet ergens vandaan
komen. Ik wil de vraag andersom ook wel een keer aan
mevrouw Kröger stellen: waar moet het anders vandaan
komen?
De voorzitter:
We gaan niet het debat met elkaar op deze manier voeren.
De heer Grinwis, ChristenUnie.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Afgelopen maandag hebben we een uitgebreid wetgevingsoverleg gehad over de Wet tijdelijke solidariteitsbijdrage.
Toen was deze discussie ook aan de orde. Toen heeft
staatssecretaris Van Rij gezegd: het kabinet onderzoekt dit,
maar wil niet erop vooruitlopen. Dus hij heeft moties van
de ene en de andere kant, om het zo maar te zeggen, ontra-

Tweede Kamer

den, niet omdat we niet ervan overtuigd zijn dat zolang we
gas nodig hebben, we het beter in onze eigen Noordzee
kunnen winnen dan het ergens anders vandaan halen, maar
omdat er al een flinke investeringsaftrek voor offshore is.
Die is in 2020 met terugwerkende kracht verhoogd van 25%
naar 40%. Moeten we nu opnieuw al bij voorbaat zeggen:
die moet nog verder omhoog? We moeten natuurlijk voorkomen dat we belastingeuro's gaan weggooien. Is de heer
Erkens van de VVD dat met mij eens?
De heer Erkens (VVD):
Volgens mij wil niemand hier dat we belastinggeld gaan
weggooien. We zien ook in de beantwoording van het
ministerie van vandaag dat er grote zorgen bestaan over
of het versnellingsplan voor gaswinning op de Noordzee
nog doorgang kan vinden. Ik wil van deze staatssecretaris
een toezegging — daarom zeg ik ook: die motie is optioneel
— dat hij daarvoor gaat zorgen. In zijn brief — daarom wil
ik snel die duidelijkheid krijgen — kan hij volgens mij uitstekend toelichten hoe hij dat gaat bewerkstelligen.
De voorzitter:
De heer Romke de Jong. De interrupties in de tweede termijn graag wat korter.
De heer Romke de Jong (D66):
Ik moet zeggen dat ik me hier een heel klein beetje ongemakkelijk bij voel. Afgelopen maandag hebben we een
wetgevingsoverleg gehad over die solidariteitsbijdrage.
Daar kwam ook het stukje naar voren over de investeringsaftrek. Als ik kijk naar die energiebedrijven die wereldwijd
tot wel 2 biljoen euro aan overwinsten maken, dan maak
ik me daar wat zorgen over. Dus dit is een vraag aan de
heer Erkens, maar wellicht ook een vraag aan de staatssecretaris om dit mee te nemen. Hoe kijkt de heer Erkens
daartegen aan? Want als oliemaatschappijen als Shell extra
dividend gaan uitkeren en hun aandeelhouders belonen
met de inkoop van eigen aandelen, is dat volgens mij
genoeg reden om niet iets te willen met een investeringsaftrek.
De heer Erkens (VVD):
Volgens mij maakt de heer De Jong hier een terecht punt.
Er zijn overwinsten behaald. Die worden ook nog behaald.
Volgens mij verhoogt het kabinet de cijns om onder andere
die reden. Dat hebben wij ook gesteund als VVD. Volgens
mij moeten we nu de balans gaan vinden voor wat betreft
welke prikkel minimaal nodig is om ervoor te zorgen dat
die projecten van de grond komen die we willen om te
kunnen voorzien in onze leveringszekerheid, in onze aardgasbehoefte. Maar we moeten in dat geval inderdaad niet
overcompenseren.
De voorzitter:
U roept veel op met uw motie. Mevrouw Leijten, SP.
Mevrouw Leijten (SP):
De motie is ook een beetje vreemd in de orde. Dat roept
vragen op. Volgens mij gebeurt hier nu precies wat ik gister
ook beschreef. Dat is het verschil tussen wat er gebeurt bij

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-42

het ministerie van Financiën, namelijk wetten en belastingen
maken voor iedereen, voor bedrijven en met rechtvaardigheid, en het dan via Economische Zaken toch weer terugkrabbelen in het belang van multinationals. Dat is natuurlijk
wat hier wel gebeurt. Ik zou de heer Erkens willen vragen:
welke bedrijven profiteren er nou van als zijn motie doorgang vindt?
De heer Erkens (VVD):
Ik breng dit op omdat de aardgasprijzen in Nederland ontzettend hoog zijn, omdat we de komende jaren die afhankelijkheid willen afbouwen van duur buitenlands gas. Dat is
ook voor die huishoudens waar mevrouw Leijten volgens
mij in deze Kamer voor opkomt. Dat gas moet ergens vandaan komen. Als zij alternatieve plannen heeft, hoor ik dat
heel graag.
De voorzitter:
Tot slot, mevrouw Leijten.
Mevrouw Leijten (SP):
Als je nu naar gas gaat boren in de Noordzee, levert dat
ontzettend veel op, want de gasprijzen zijn heel hoog. De
investeringsgarantie is dus eigenlijk ook best wel hoog. Dat
zien we ook aan de winsten. Mijn collega van D66 zei het
al: bedrijven als Shell kopen eigen aandelen in om hun
aandeelhouders extra te spekken. Er is nu dus geen noodzaak toe. Als die noodzaak er zou zijn, dan zou de SP er best
naar willen kijken. We hebben ons bijvoorbeeld ook neergelegd bij het heropenen van de kolencentrales. We hebben
ook gezegd dat we subsidies voor het opvullen van de
gasopslag nu begrijpen. Bij de controle achteraf zeggen we
dan misschien dat we allemaal in paniek waren en dat we
veel te veel belastinggeld hebben uitgegeven. Maar we
hebben dat wel echt gedaan. Hier zie ik de noodzaak alleen
niet. Ik wil daarom toch een antwoord van de heer Erkens
op de vraag welke bedrijven hier nou van profiteren.
De heer Erkens (VVD):
Dat zullen de bedrijven zijn die investeren in die projecten.
Het draait er voor mij om dat Nederlandse huishoudens
weer goedkoop gas krijgen en dat de energiekosten
omlaaggaan. Daar draait het om. Bij de interruptie van de
heer De Jong gaf ik net ook aan dat er wat mij betreft geen
overcompensatie moet plaatsvinden. Ik heb, onder andere
met mevrouw Leijten, meerdere voorstellen gedaan om die
te voorkomen bij het prijsplafond. Hier ligt datzelfde
vraagstuk op tafel: hoe zorgen we ervoor dat we de gaswinning op de Noordzee in de komende jaren uitbreiden zonder
dat je belastinggeld overmaakt dat je niet zou moeten
overmaken?

De heer Rahimi (VVD):
Voorzitter. Ik dank de minister voor de antwoorden. Ik kijk
terug op een mooi debat over ondernemerschap en klimaat.
Op diverse punten ben ik blij met de beantwoording van
de minister. Toch ben ik voornemens een motie in te dienen.
Ik heb al een amendement ingediend. Gisteren ben ik
ingegaan op de Wet homologatie onderhands akkoord, de
WHOA, en het Ondernemersklankbord. Met de WHOA en
het OKB worden ondernemers geholpen met een doorstart.
Uit het debat is gebleken dat ondernemers in 2023 een bijdrage moeten betalen voor het OKB. Dit werpt een nog
grotere barrière op voor ondernemers om een doorstart te
maken en advies in te winnen. De VVD wil voorkomen dat
ondernemers failliet gaan, zeker met de donkere wolken
die op ondernemers afkomen. Daarom gaat dit amendement
helpen. Dit amendement zorgt ervoor dat het OKB gewoon
gratis blijft en dat ondernemers kosteloos advies kunnen
inwinnen.
Voorzitter. Zoals ik al aangaf, heeft alles een houdbaarheidsdatum, ook regels. Regelgeving moet zo eenvoudig en
concreet mogelijk zijn en mag niet verder gaan dan nodig
is. Daarom wil ik graag de volgende motie indienen om
slechte regelgeving die ondernemerschap in de weg zit,
weg te halen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat mkb-ondernemers ruimte nodig hebben
om te ondernemen, te innoveren en te experimenteren;
overwegende dat mkb-ondernemers door te veel overbodige regels belemmeringen ondervinden en administratieve
lasten ervaren;
verzoekt de regering naar de houdbaarheid van regels te
kijken, door een mkb-toets uit te voeren, een jaar na
inwerkingtreding bij gebleken klachten, zoals ook is aangekondigd in het nieuwe regeldrukprogramma, en steevast
een algehele evaluatie na vijf jaar,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Rahimi en Amhaouch.
Zij krijgt nr. 40 (36200-XIII).

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan uw collega Rahimi,
ook van de VVD. Het gaat niet om het aantal moties, maar
om het feit dat het goede moties zijn die echt iets veranderen.

Tweede Kamer

De heer Rahimi (VVD):
Voorzitter. Ik ben ontzettend blij met het antwoord op de
interruptie over de lastendruk voor al die hardwerkende
ondernemers die willen ondernemen en dat niet kunnen.
Ik vroeg om alle dingen die wij hier doen inzichtelijk te
maken en te bekijken welk effect dat heeft op ondernemers.
Ik hoorde van de minister dat zij daarnaar wil gaan kijken.
Hoe reflecteert zij daarop, wat kan zij daaraan doen en welke
toezegging kan ik krijgen?

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-43

Voorzitter. Laten we doen wat nodig is om ondernemers
zekerheid te bieden en vooruit te helpen. Dat is de reden
waarom ik überhaupt in de Kamer zit en waarvoor wij hier
keihard moeten knokken.
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Rahimi. Ik geef het woord aan mevrouw
Leijten, SP.

Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter. We hebben het over een belangrijke begroting,
de begroting van Economische Zaken en Klimaat. Ik moet
even iets rechtzetten. Ik sprak in een interruptie van een
gigantische nota van wijziging van 30 miljard. Dat moet 3
miljard zijn. Excuses. Overigens is het nog steeds een
enorme nota van wijziging om de vrijdag voor de behandeling te krijgen, maar ik wilde dit toch even rechtzetten.
We hebben het over een begroting van 32 miljard aan uitgaven, maar ook van 13 miljard aan inkomstenderving om
fiscale redenen. Het gaat om aftrek van belastinginkomsten
die we anders wel zouden hebben. Dat loopt heel vaak via
Economische Zaken. Ik heb gisteren gezegd dat ik denk dat
het beleid dat vaak op Economische Zaken gemaakt wordt,
ingaat tegen algeheel begrotingsbeleid dat bij Financiën
gemaakt wordt. Ik zie heel veel verschil tussen hoe Financiën dingen aanvliegt en hoe Economische Zaken dingen
aanvliegt. Een CEO kan altijd de minister bellen. Dat heb ík
niet bedacht; het komt gewoon uit gedegen onderzoek van
een journaliste.
Ik maak daarvan dat het ministerie het buurthuis voor
multinationals is en de hangplek voor VNO-NCW met grote
pinautomaten. Dat is absoluut geen uitspraak richting
ambtenaren. Het is een uitspraak richting de verantwoordelijke bewindspersonen. Zoals het geldt in de ministeriële
verantwoordelijkheid heb ik ook niks met die ambtenaren
van doen. We horen er weleens wat over, bijvoorbeeld als
ze een overstap maken van de ene naar de andere kant,
binnen het ministerie, maar ook bijvoorbeeld van VNO-NCW
of als oud-bewindspersoon naar de energiesector. Dan
hebben we daar debatten over. Er kunnen allerlei draaideuren zijn. Ik heb het over de top, over de machtigen, over
degenen die heel veel kennis hebben en beleid maken. Daar
zit een kwetsbaarheid. Daar had ik het in eerste termijn
over. Nogmaals, het ging niet om de gewone ambtenaren,
die wij allemaal willen steunen en die wij volgens de
ministeriële verantwoordelijkheid ook niet kennen.
Ik heb gevraagd of de minister bereid was een netwerkscan
te doen. Dat wijst ze af. Sterker nog, ze zegt dat ik de integriteit van ambtenaren schaad door daarover te beginnen.
Nou, dat vinden ze bij Binnenlandse Zaken niet; daar doen
ze het. Dat vinden ze ook bij Defensie niet; daar doen ze het
namelijk ook. Dat vinden ze ook bij de politietop niet; daar
doen ze het namelijk ook. Daarom de volgende motie.

Motie

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het ministerie van Economische Zaken
en Klimaat veel overlegt met het bedrijfsleven en er onlangs
topambtenaren vertrokken naar invloedrijke posities in het
bedrijfsleven;
van mening dat de integriteit van het openbaar bestuur een
groot goed is, en het ministerie van Economische Zaken
en Klimaat over de toekenning van miljarden gaat, en de
onafhankelijkheid hiervan wordt geschaad als er ook maar
de zweem of schijn van netwerkcorruptie is;
constaterende dat het ministerie van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties een netwerkscan laat uitvoeren voor
de bestuurlijke en politieke top van het ministerie;
verzoekt de regering om een netwerkscan uit te voeren voor
de bestuurlijke en politieke top van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Leijten en Van
Raan.
Zij krijgt nr. 41 (36200-XIII).
Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter. Dan de begrotingscontrole, die ook belangrijk
is. Ik heb daar een debat over gehad. Ik wil er toch een motie
op indienen, omdat we elkaar volgens mij niet genaderd
zijn. Maar misschien is dat een misverstand.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het ministerie van Economische Zaken
en Klimaat een belangrijke rol speelt als fondsbeheerder
van het klimaatfonds, maar ook zelf subsidieaanvragen kan
indienen;
constaterende dat de Algemene Rekenkamer kritisch is over
de mate van parlementaire controle en grip op de uitgaven
van het klimaatfonds;
constaterende dat er verplichtingen aangegaan zijn nog
voordat er beleidsdoelstellingen voor het klimaatfonds zijn
vastgesteld;
verzoekt de regering een onafhankelijke toets te laten doen
voor aangegane verplichtingen of uitgaven uit het klimaatfonds, zolang er nog geen wet op het klimaatfonds bestaat,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Leijten, Van Raan,
Kröger, Thijssen en Koekkoek.
Zij krijgt nr. 42 (36200-XIII).

De Kamer,

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-44

Mevrouw Leijten (SP):
Voorzitter, tot slot. Ik heb het ook gehad over draagvlak
onder klimaatbeleid en hoe belangrijk dat is. Op het moment
dat de laagste inkomens het minst profiteren, maar het
meest besparen en het meest bijdragen, is dat niet oké. We
zijn daar nog niet, zeg ik tegen de minister. We zullen het
er bij de wet op de saldering zeker over hebben of dat nou
precies die onevenwichtigheid opheft. Wat mensen ook
niet begrijpen, is dat een bak aan belastinggeld klaarstaat
voor energiebedrijven, maar dat ze toch nog de tarieven
de hele tijd verhogen. Ik heb er gisteren niet alle woorden
aan besteed die ik eraan had willen besteden, maar ik wil
er toch een motie op indienen.

Voorzitter. Gisteren stond ik er ook stil bij dat er nog steeds
heel veel bedrijfsdaken niet voorzien zijn van zonnepanelen.
Ik maak me zorgen over een stukje daarvan, en wel de verzekerbaarheid. Ik ben blij om te horen dat de verzekerbaarheid van zonnepanelen de afgelopen tijd wat is verhoogd,
maar ik heb toch een motie om te kijken of we dat nog wat
kunnen verbeteren.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat veel ondernemers hun eigen energie op
willen wekken;

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat energieleveranciers met het prijsplafond
vooraf gecompenseerd worden;
constaterende dat energieleveranciers hun tarieven blijven
verhogen en dat zij hiermee hun compensatie vergroten;
verzoekt de regering tariefverhogingen tijdens de duur van
het prijsplafond te verbieden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Leijten en Van
Raan.
Zij krijgt nr. 43 (36200-XIII).

overwegende dat bedrijfsdaken zich goed lenen voor zonneenergie;
constaterende dat verzekeraars steeds terughoudender lijken te zijn in het verzekeren van zonnepanelen op bedrijfsdaken;
constaterende dat zonnepanelen op bedrijfsdaken veilig te
realiseren zijn met een overzichtelijk risico;
verzoekt de regering met verzekeraars om tafel te gaan om
te kijken waar de knelpunten zitten en hoe ondernemers
geholpen kunnen worden in hun duurzame energieambitie;
verzoekt de regering voorts te onderzoeken wat mogelijke
oplossingen zijn voor het risico van het opruimen van zonnepaneeldeeltjes die verspreid worden als gevolg van een
brand met een zon-PV-systeem, zoals het inrichten van een
garantstelingsfonds,
en gaat over tot de orde van de dag.

Dank u wel, mevrouw Leijten. Dan geef ik het woord aan
de heer Romke de Jong, D66.

De heer Romke de Jong (D66):
Voorzitter, dank u wel. Het is fijn om het ook vandaag weer
over onze ondernemers te hebben. Ik wil de ministers en
de staatssecretaris verder danken voor hun antwoorden.
Gisteren vertelde ik hier al in de Kamer dat ondernemers
als het aan hen ligt, vandaag plannen maken en ze morgen
uitvoeren. Ik vond het een goed voornemen om dat vandaag
dan ook maar zelf te doen. En ik heb nog wel een paar
plannen!
We hebben het gisteren ook gehad over een voorstel dat
ik eigenlijk wilde doen voor CO2. Het gaat mij er daarbij om
dat ondernemers hun CO2-footprint kunnen meten. Ik denk
dat het goed is om hen daarbij te helpen, want dan kunnen
ze gericht hun uitstoot reduceren en besparen.
We hebben het ook gehad over de SVM-regeling. Ik ben
blij met de antwoorden die zijn gegeven op de vragen
daarover. Ik heb daarover samen met mijn collega's in de
Kamer een amendement ingediend. Dat amendement is
reeds geapprecieerd en ik ben daar ongelooflijk blij mee.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Romke de Jong
en Rahimi.
Zij krijgt nr. 44 (36200-XIII).
De heer Romke de Jong (D66):
Voorzitter. We hebben het gisteren ook gehad over
bedrijfsprocessen. De heer Amhaouch van het CDA heeft
er ook op gewezen dat ik aangeef dat we wellicht nog een
stukje missen in de regelingen die er zijn. De minister is
daar vandaag uitvoerig op ingegaan. Ik dank haar daarvoor,
maar toch nog één motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat het verduurzamen van het productieproces voor iedere ondernemer anders is;

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-45

constaterende dat er meer onderzoek nodig is om in beeld
te brengen waar ondernemers nu tegen aanlopen als zij
willen verduurzamen in het productieproces;
constaterende dat de EIA, MIA en BMKB-Groen daarvoor
niet kunnen worden aangewend;

verzoekt de regering om de plannen voor wind op zee te
beschermen door te sturen op het minstens matchen van
de elektriciteitsbehoefte van de industrie met de plannen
voor wind op zee, zodat de financiële levensvatbaarheid
van wind op zee verzekerd wordt,
en gaat over tot de orde van de dag.

verzoekt de regering te onderzoeken wat ondernemers zelf
kunnen doen en waar zij kunnen worden geholpen inzicht
te krijgen in het verduurzamen van het productieproces van
hun bedrijf,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Boucke en Erkens.
Zij krijgt nr. 46 (36200-XIII).

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Romke de Jong
en Amhaouch.
Zij krijgt nr. 45 (36200-XIII).
De heer Romke de Jong (D66):
Ik zou vanaf hier de Kamer willen bedanken voor het fijne
deel, namelijk dat we hebben gesproken over ondernemers
en ondernemerschap. Het is ook heel goed om te horen dat
er veel aandacht is geweest voor het vestigingsklimaat. Ik
ben ook heel blij dat het woordje "klimaat" in "vestigingsklimaat" zit. Dat is des te meer reden, ook voor mijn partij, om
daarmee aan de slag te gaan.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er wordt gewerkt aan een Programma
Verduurzaming Industrie, aan een Routekaart Verduurzaming Industrie en aan maatwerkafspraken met de grootste
uitstoters;
overwegende dat slechts 15% van de bedrijven volledig
voldoet aan de energiebesparingsplicht en energiebesparingsdoelen dus een meerwaarde hebben;

Dank u wel.

overwegende dat energiebesparingsdoelen bijdragen aan
verduurzaming en meer zekerheid bij langetermijninvesteringen voor de industrie;

De voorzitter:
Dank u wel, meneer De Jong. Dan geef ik het woord aan
uw collega, de heer Boucke, D66.

verzoekt de regering om energiebesparingsdoelen voor de
industrie op te nemen in de Routekaart Verduurzaming
Industrie,
en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Boucke (D66):
Dank u wel, voorzitter. Allereerst dank aan de bewindspersonen en de ambtenaren voor al het harde werk.
Ik heb een aantal moties en ik ga daar vrij vlot doorheen.
De eerste motie gaat over het beschermen van onze ambities voor wind op zee.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Boucke en Grinwis.
Zij krijgt nr. 47 (36200-XIII).

Motie
De Kamer,

Motie

gehoord de beraadslaging,

De Kamer,

constaterende dat eisen ten aanzien van circulariteit nog
geen standaard zijn in de tenders voor wind op zee en ook
niet zijn opgenomen in het programma Opwek Energie op
Rijksvastgoed;

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de regering naar aanleiding van de motie
Boucke c.s. (35668, nr. 21) de ambitie voor wind op zee in
2030 heeft verhoogd;
constaterende dat uit onderzoek van TNO blijkt dat de
ambitie voor wind op zee in 2030 financieel niet levensvatbaar is bij achterblijvende elektrificatie in de industrie;
overwegende dat wind op zee het fundament onder de
energietransitie is en dat er een positieve businesscase
voor wind op zee moet zijn om ontwikkelaars aan te trekken;

Tweede Kamer

overwegende dat Nederland in 2050 klimaatneutraal en
volledig circulair wil zijn;
overwegende dat nieuwe windparken en zonneparken
jarenlang zullen staan en daarom nu al zo neergezet moeten
worden dat ze passen binnen een circulaire economie
waarin grondstoffen volwaardig hergebruikt kunnen worden;

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-46

overwegende dat het mogelijk is om eisen te stellen aan
circulariteit aangezien dit ook in de tender voor IJmuiden
Ver zal worden gedaan;
verzoekt de regering om eisen ten aanzien van circulariteit
op te nemen in alle nog uit te schrijven tenders voor wind
op zee,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Boucke en Hagen.
Zij krijgt nr. 48 (36200-XIII).
De heer Boucke (D66):
De laatste, voorzitter.

Motie

kunnen hebben bij de Klimaatnota. Daarom zal mijn collega
van GroenLinks ook een motie van deze strekking indienen,
omdat er geen tijd meer te verliezen is. We weten wat we
moeten doen. Het is nu tijd om dappere besluiten te nemen.
En ook al is dat moeilijk, dat is wel wat er nodig is.
Dan had ik nog een vraag over het prijsplafond. We hebben
de afgelopen weken gezien dat het nog best wel spannend
is tussen het ministerie en de energiebedrijven. Ik had een
vraag gesteld over de Prijzenwet. Waarom zet de minister
die niet in om de dynamiek aan de onderhandeltafel om te
draaien en te zorgen dat de bedrijven maar eens over de
brug moeten komen en dat de minister wat meer achterover
kan leunen? Graag een reactie.
Ik heb een amendement over het werkgarantiefonds. Ik
wilde aan de minister vragen of haar brief over het Actieplan
Groene Banen voor de stemming over de amendementen
kan komen, zodat het amendement misschien overbodig
is.
Dan heb ik nog een aantal moties.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Motie

overwegende dat het klimaatfonds 35 miljard euro bevat,
waarvan een aanzienlijk deel nog niet is geoormerkt;

De Kamer,

overwegende dat het nog onduidelijk is aan welke voorwaarden bestedingen uit het klimaatfonds moeten voldoen;
overwegende dat het instellingsbesluit voor het klimaatfonds pas in juni 2023 wordt genomen;
verzoekt de regering om zo snel mogelijk, maar uiterlijk
februari 2023, de definitieve kaders en voorwaarden voor
aanvragen en bestedingen uit het klimaatfonds met de
Tweede Kamer te delen;
verzoekt de regering om in ieder geval als voorwaarde op
te nemen dat de besteding bijdraagt aan 60% CO2-reductie
in 2030 of klimaatneutraliteit in 2050,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Boucke.
Zij krijgt nr. 49 (36200-XIII).

gehoord de beraadslaging,
overwegende dat een effectieve, betaalbare en rechtvaardige aanpak van energiearmoede ook een gerichte aanpak
is;
overwegende dat de gerichte aanpak van energiearmoede
gebaat is bij nauwkeurige monitoring;
verzoekt de regering om energiearmoede voortaan jaarlijks
te monitoren en hierover de Kamer te informeren, bij
voorkeur gelijktijdig met de Klimaat- en Energieverkenning
en de Klimaatnota,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thijssen en Kröger.
Zij krijgt nr. 50 (36200-XIII).
De heer Thijssen (PvdA):
Dan nog een motie.

Dank u wel, meneer Boucke. Ik geef het woord aan de heer
Thijssen, PvdA, en daarna het CDA.
Motie
De Kamer,
De heer Thijssen (PvdA):
"We zijn het aan onszelf en aan toekomstige generaties
verplicht om nu hard, doortastend en diep in te grijpen."
Dat zei minister Jetten bij de Abel Herzberglezing dit jaar
in september. Wij hebben er een debat over gehad dat nu
die dappere besluiten nodig zijn en dat die nu ook mogelijk
zijn, omdat we weten wat er nodig is om die 60% aan te
tikken en die 55% zeker te stellen. Ik roep de minister nogmaals op om komende week te gebruiken om die besluiten
te nemen, zodat we daar volgende week een debat over

Tweede Kamer

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat voor 2,5 miljoen huishoudens energiearmoede dreigt door hoge energieprijzen;
overwegende dat deze situatie naar verwachting meerdere
stookseizoenen aanhoudt, terwijl voor deze huishoudens
actie op korte termijn noodzakelijk is;

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-47

overwegende dat Fix It-teams met eenvoudige ingrepen
10-20% op de energierekening van huishoudens kunnen
besparen;

constaterende dat in de Wet wegvervoer goederen al een
eis van dienstbetrekking is opgenomen ter sociale
bescherming van chauffeurs;

overwegende dat Fix It-teams positief kunnen bijdragen
aan het vertrouwen tussen burger en overheid en dat naar
aanleiding van dit contact ook een gesprek over verdere
verduurzaming van woningen op gang kan komen;

verzoekt de regering uit te zoeken welke mogelijkheden er
zijn om ook voor pakketbezorgers een percentage van
arbeidsovereenkomsten in te stellen om zo tot een gezonde
bezorgmarkt te komen,

constaterende dat TNO in kaart heeft gebracht op welke
postcodes het risico op energiearmoede het hoogst is;

en gaat over tot de orde van de dag.

verzoekt de regering dat er voor de aanvang van het
stookseizoen 2023-2024 bij zo veel mogelijk huishoudens
op postcodes waar het risico op energiearmoede het hoogst
is, een Fix It-team langsgaat,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thijssen, Kathmann en Van der Graaf.
Zij krijgt nr. 53 (36200-XIII).

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thijssen en Erkens.

Dank u wel, meneer Thijssen. Dan geef ik het woord aan
de heer Amhaouch, CDA.

Zij krijgt nr. 51 (36200-XIII).
De heer Amhaouch (CDA):
Voorzitter. Het is twaalf uur geweest. Ik dacht "misschien
zijn de dalminuten goedkoper in het kader van spreektijd",
maar dat is niet zo, denk ik.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er gezien de grootte en de urgentie van
de isolatie- en verduurzamingsopgave een tekort dreigt aan
personeel en materieel in de isolatie- en verduurzamingssectoren;
overwegende dat de allergrootste urgentie ligt bij het isoleren en verduurzamen van woningen van huishoudens die
leven in energiearmoede;
verzoekt de regering om te onderzoeken hoe het kan sturen
op voldoende personeel en materieel voor de isolatie- en
verduurzamingssectoren, zodat deze effectief kunnen bijdragen aan het bestrijden van energiearmoede,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Thijssen en Kröger.
Zij krijgt nr. 52 (36200-XIII).
De heer Thijssen (PvdA):
Nog een heel korte.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Postwet voorschrijft dat 80% van de
postbezorgers een arbeidsovereenkomst dient te krijgen;

Tweede Kamer

Voorzitter. Mijn pleidooi is geweest om proactief industriebeleid te voeren. Dat hebben we nodig, want het industriebeleid staat zowel in Nederland als in Europa echt onder
druk. Het is een opdracht voor Nederland nationaal, maar
ook richting Europa. Ik heb twee moties.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de ontwikkeling in de arbeidsproductiviteit in Nederland al een aantal jaar stagneert en dat er
daarnaast structurele schaarste is aan technisch geschoold
personeel;
overwegende het belang van proces- en productie-innovatie
voor mkb-maakbedrijven, maar ook gewone maakbedrijven,
om ook in de nieuwe economie concurrerend en duurzaam
te blijven, te kunnen bijdragen aan de grote maatschappelijke opgaven en transities, en de kansen voor productie in
Nederland te vergroten;
overwegende dat het kabinet zich ten doel heeft gesteld
om zijn financiële en normerende instrumentarium gericht
in te zetten om nieuwe markten te helpen creëren voor
duurzame en innovatieve producten en productieprocessen;
verzoekt de regering om te onderzoeken, samen met sectoren, of een Wet bevordering industriële ontwikkeling of een
ander passend instrument kan worden ingericht waarmee
structureel ingezet wordt op proces- en productie-innovatie,
met als doel de arbeidsproductiviteit in Nederland te verhogen,
en gaat over tot de orde van de dag.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-48

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Amhaouch en
Romke de Jong.
Zij krijgt nr. 54 (36200-XIII).

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Nederland een doel heeft van 2 miljard
kuub groengasproductie in 2030, terwijl de huidige groengasproductiecapaciteit slechts ongeveer 220 miljoen kuub
per jaar bedraagt;
constaterende dat maar een zeer klein deel van de uit de
landbouw afkomstige dierlijke mest wordt benut voor de
productie van groen gas;

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat er inmiddels een landelijk dekkend stelsel
van regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM's)
bestaat;
overwegende dat de ROM's vanuit hun ontwikkelkracht in
de regio en samenwerking met het Rijk een belangrijke
bijdrage leveren aan de ontwikkeling van ecosystemen en
maatschappelijk relevante innovaties;
overwegende het belang van de doorontwikkeling van de
ROM's, zodat zij niet alleen ondersteuning bieden aan de
innovatieve koplopers, maar ook aan het brede mkb dat wil
innoveren, investeren en internationaliseren;
verzoekt de regering om samen met provincies een meerjarenplan op te stellen voor de ROM's, waarbij aandacht is
voor bovenregionale samenwerking, programmatische
samenwerking met het Rijk en Europa, en te onderzoeken
of en hoe het brede mkb beter bediend kan worden door
en met passende publiek-private financiering voor de
ROM's, in samenhang met de activiteiten van KVK en RVO,

overwegende dat met een flinke intensivering van groengasproductie door mestvergisting in de landbouw een
belangrijke bijdrage geleverd kan worden aan het bereiken
van de klimaat- en stikstofdoelen, het verduurzamen van
ons landbouw- en energiesysteem en het verkleinen van
afhankelijkheid van aardgasimport;
verzoekt de regering een concrete strategie te ontwikkelen
om de uitrol van mestvergisting te ondersteunen en versnellen en te onderzoeken hoe mestvergisting optimaal kan
bijdragen aan het realiseren van ten minste 2 bcm groengasproductie,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Bontenbal, Boswijk,
Erkens en Grinwis.
Zij krijgt nr. 56 (36200-XIII).

Motie

en gaat over tot de orde van de dag.

De Kamer,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Amhaouch, Van
der Graaf, Rahimi, Stoffer en Graus.

gehoord de beraadslaging,

Zij krijgt nr. 55 (36200-XIII).
De heer Amhaouch (CDA):
Ik wil natuurlijk het kabinet in vak-K bedanken, want dit zijn,
denk ik, deze tijd enkele van de belangrijkste bewindspersonen voor ons toekomstige verdienvermogen, zodat we dat
ook op een groene wijze kunnen doen en we brood op de
plank hebben.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Bontenbal,
CDA.

De heer Bontenbal (CDA):
Ik heb twee moties.

Motie
De Kamer,

Tweede Kamer

constaterende dat een groot deel van het Nederlandse
aardolieverbruik wordt aangewend voor de productie van
grondstoffen voor plastics;
overwegende dat een verplichting tot een minimaal percentage van groene grondstof in plastic kan leiden tot onder
andere de afbouw van afhankelijkheid van deze aardolie,
zekerheid voor producenten over investeringen in verduurzaming en stimulering van de circulaire economie;
overwegende dat het nog lang zal duren voordat EU-wetgeving voor een minimumhoeveelheid recyclaat in plastics
gereed is;
verzoekt de regering om zich in te zetten voor het versneld
instellen van ambitieuze Europese wetgeving voor een
minimumhoeveelheid recyclaat in plastics en daarbij met
gelijkgestemde lidstaten op te trekken, waarbij Nederland
een voortrekkersrol inneemt zodat investeringen in recyclaat
versneld op gang kunnen komen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Bontenbal en
Dassen.
Zij krijgt nr. 57 (36200-XIII).

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-49

De heer Bontenbal (CDA):
Mijn laatste zin is: ik vind dat alle Kamerleden die meer dan
twee moties hebben ingediend vandaag, bij het volgende
commissiedebat op tompoezen moeten trakteren.

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
De volgende motie gaat over het grote belang om fossiel
af te bouwen als we de 1,5 graad serieus willen vasthouden.

De voorzitter:
Dan geef ik het woord aan mevrouw Kröger van GroenLinks.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Voorzitter. Ik hou niet van tompoezen en ik begin met vijf
moties.
We hebben een stevig debat gehad over de doelmatigheid
van het besteden van de klimaatfondsen. Ik heb het met
name gehad over het maatwerk. Ik maak me grote zorgen
omdat we zo ongelofelijk veel geld gaan uittrekken, maar
de doelen niet scherp geformuleerd zijn, zodat wij het als
Kamer ook niet goed kunnen controleren. Dus ik hoop dat
de minister nog terugkomt, ook schriftelijk, op hoe die
doelmatigheid geborgd is. De minister zei in het debat: we
zijn nu al zo'n eind op weg; het is nooit eerder opgekomen.
Maar het is wel eerder opgekomen bij de commissie voor
Financiën. Dus ik hoop nog op een reactie.
Dan heb ik een motie over de maatwerkafspraken.

Motie

constaterende dat om wereldwijde een temperatuurstijging
tot 1,5 graad te beperken de winning en het gebruik van
fossiele energie moet worden afgebouwd;
verzoekt de regering in de Klimaatnota te rapporteren over
de afbouw van de productie en het gebruik van gas, olie
en kolen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Kröger, Thijssen,
Van Raan en Koekkoek.
Zij krijgt nr. 59 (36200-XIlI).
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Voorzitter. Onderdeel van de fossiele afbouw is wat mij
betreft ook dat we fossiele reclames gaan aanpakken.
Daarvoor heb ik de volgende motie.

De Kamer,
Motie
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het coalitieakkoord ambitieuze klimaatdoelen stelt en dat alle sectoren daaraan bij moeten dragen;
constaterende dat de regering in gesprek is met de twintig
grootste industriële uitstoters om te komen tot maatwerkafspraken, waarbij de verwachting is om komend jaar tot
tien tot twintig joint letters of intent te komen;
constaterende dat het kabinet hier tot 2030 3 miljard voor
uittrekt en per 2023 een nieuwe subsidieregeling openstelt,
namelijk de NIKI, die aanvullend op de SDE++ ontwikkeld
wordt;
overwegende dat die middelen doelmatig en doeltreffend
besteed moeten worden;
verzoekt de regering de afspraken met bedrijven met
betrekking tot de totale CO2-reductie juridisch bindend vast
te leggen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Kröger en Thijssen.
Zij krijgt nr. 58 (36200-XIII).

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat fossiele reclame fossiele brandstof, producten en diensten normaliseert en daarmee een obstakel
is voor de klimaattransitie;
verzoekt de regering regelgeving voor fossiele reclame op
te nemen in de groslijst van IBO-klimaatmaatregelen die
komend voorjaar wordt aangeboden aan de Kamer,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Kröger, Thijssen,
Van Raan, Koekkoek, Boucke en Grinwis.
Zij krijgt nr. 60 (36200-XIII).
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Voorzitter. Goed klimaatbeleid is eerlijk klimaatbeleid.
Daarom de volgende motie.

Motie
De Kamer,

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-50

gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Kröger. Ik geef het woord aan de heer
Grinwis van de ChristenUnie.

constaterende dat lage inkomens ongekend hard geraakt
worden door de stijgende energieprijzen;
overwegende dat energiearmoede het draagvlak voor klimaatbeleid ondermijnt;
constaterende dat het kabinet 35 miljard heeft uitgetrokken
voor het klimaatbeleid;
verzoekt de regering de subsidieregelingen voor verduurzaming altijd te toetsen op of de 25% laagste inkomens bereikt
worden,

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter, dank u wel. Ik kondig alvast aan dat de tompoezen onderweg zijn naar de heer Bontenbal. Misschien is
hazelnootgebak van Maison Kelder nog wel beter. Wie wil
dat nu niet?
Ik heb vier moties. Ik begin met een motie over biobased
bouwen, naar aanleiding van dit geweldige actieplan.

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Kröger, Thijssen,
Leijten, Koekkoek en Van Raan.

Motie

Zij krijgt nr. 61 (36200-XIII).

gehoord de beraadslaging,

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Voorzitter. Tot slot de volgende motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat uit de laatste Klimaat- en Energieverkenning blijkt dat het klimaatdoel voor 2030 bij lange na niet
gehaald wordt;
overwegende dat de mogelijke klimaatmaatregelen allang
bekend zijn, maar de politieke besluitvorming hierover uitblijft en telkens weer wordt uitgesteld;
verzoekt de regering nog dit jaar tot besluitvorming te
komen over extra klimaatmaatregelen waarmee het klimaatdoel voor 2030 in bereik komt,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Kröger en Thijssen.
Zij krijgt nr. 62 (36200-XIII).
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Voorzitter. Mijn laatste 30 seconden gebruik ik om de
minister met klem op te roepen om de komende week nog
te komen met aanvullende maatregelen. Je kunt niet blijven
herhalen dat die 1,5 graden cruciaal is en dat je alles op
alles wilt zetten, als je nu aanstuurt op een halfjaar of een
jaar extra klimaatvertraging. Dat kan niet, dat is onverantwoord en dat accepteren we niet.

De Kamer,

constaterende dat de minister voor KenE voor komend
voorjaar een pakket aanvullende maatregelen heeft aangekondigd gelet op het intrekken van de productiebeperking
kolencentrales en het in de Klimaat- en Energieverkenning
2022 geconstateerde beleidsgat tussen de CO2-reductiedoelstelling van ten minste 55% in 2030 en het doelbereik van
het tot nu toe vastgestelde en het geagendeerde beleid;
overwegende dat een deel van deze reductieopgave in de
sectoren gebouwde omgeving, landbouw en landgebruik
ligt, en dat bouwen en isoleren met biogrondstoffen kan
voorzien in CO2-reductie binnen al deze sectoren én potentieel nieuw verdienvermogen voor agrariërs met zich meebrengt;
verzoekt de regering in het aangekondigde pakket aanvullende maatregelen komend voorjaar de omslag naar in
Nederland geteelde biogrondstoffen in de bouw te versnellen en daartoe een voorstel uit te werken uitgaande van
subsidiëring uit het klimaatfonds en normering, bijvoorbeeld door aanpassing van het Bouwbesluit en de daarin
vastgelegde bepalingsmethode Milieuprestatie Gebouwen
ten faveure van biobased bouwen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Grinwis, Boucke,
Bontenbal, Van der Plas, Thijssen en Kröger.
Zij krijgt nr. 63 (36200-XIII).
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Dan mijn tweede motie.

Motie
De Kamer,

Dank u wel, voorzitter.
gehoord de beraadslaging,

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-51

constaterende dat veel sectoren fors geraakt worden door
sterk toegenomen energielasten;
overwegende dat ondernemers financiering nodig hebben
voor energiebesparende maatregelen en werkkapitaal voor
een overbrugging tot aan levering en/of uitbetaling van de
TEK;
overwegende dat de BMKB-Groenregeling voor kleine
ondernemers mogelijk niet toereikend is;

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter, ten slotte. De toezegging van de heer Jetten was:
een goed gesprek. Ik geef met deze motie nog een klein
duwtje om de gemeenten tegemoet te komen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

overwegende dat veel kleine ondernemers geholpen kunnen
zijn met een mkb-duurzaamheidslening;
verzoekt de regering om snel duidelijkheid te verschaffen
over de toegankelijkheid van de BMKB-Groenregeling voor
kleine ondernemers met behoefte aan betaalbare relatief
kleine investeringskredieten;
verzoekt de regering om, als deze regeling kleine ondernemers onvoldoende bereikt, in het eerste kwartaal van 2023
naar aanvullend instrumentarium te kijken, bijvoorbeeld
binnen de bestaande middelen, naar een mkb-duurzaamheidslening of naar een verbreding van de regeling,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Grinwis en Romke
de Jong.
Zij krijgt nr. 64 (36200-XIII).
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter. Dan een motie over Pallas.

constaterende dat het kabinet afgelopen zomer publieke
instellingen de opdracht gaf om hun gascontracten met
een inmiddels voormalige dochter van Gazprom, het door
Duitsland genationaliseerde SEFE, te verbreken naar aanleiding van de Europese sancties tegen Rusland, maar dat
deze opdracht is teruggedraaid op verzoek van de Kamer;
overwegende dat het terugdraaien van dit besluit voor veel
gemeenten te laat kwam en zij hun relatief goedkope energiecontracten al hadden opgezegd;
overwegende dat de minister voor KenE compensatie voor
de periode 10 oktober tot 31 december 2022 heeft aangekondigd maar nog niet voor 2023, terwijl de schade voor
gemeenten met in 2023 doorlopende energiecontracten
juist het grootst is;
verzoekt de regering om gemeenten die op aandringen van
het kabinet lopende dit jaar hun energiecontract bij Gazprom/SEFE hebben opgezegd te compenseren en met
voorrang gemeenten tegemoet te komen die een doorlopend contract in 2023 hadden, aangezien daar de schade
het grootst is,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Grinwis en Bontenbal.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat de realisatie van Pallas van belang is voor
de nationale en Europese leveringszekerheid van medische
isotopen én voor het onderhouden en opbouwen van
nucleaire kennis en ervaring in Nederland;
overwegende dat het kabinet gelet op het karakter van de
investering voor de resterende dekkingsopgave van Pallas
een Nationaal Groeifondsaanvraag voorbereidt, maar dat
deze route kan leiden tot vertraging in de besluitvorming
en daarmee in de realisatie van Pallas;
verzoekt de regering zich maximaal in te spannen om de
besluitvorming over de dekking ten behoeve van de realisatie van Pallas komend voorjaar af te ronden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Grinwis en Erkens.
Zij krijgt nr. 65 (36200-XIII).

Tweede Kamer

Zij krijgt nr. 66 (36200-XIII).
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Tot zover, voorzitter. Veel dank.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Grinwis. Ik geef het woord aan
mevrouw Stieneke van der Graaf, die ook namens de
ChristenUnie spreekt.

Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dank u wel, mevrouw de voorzitter, voor het woord. Ik dank
de bewindslieden allemaal heel hartelijk voor de antwoorden op alle gestelde vragen die we in het debat aan de orde
hebben gehad, zowel schriftelijk — wat nachtwerk was —
als mondeling hier tijdens het debat. Daar is veel werk in
gestoken. Dat waardeer ik ook.
Voorzitter. Het is intussen donderdag, dus morgen is het
Black Friday, het moment waarop we allemaal weer worden

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-52

verleid om zo veel mogelijk bestellingen te gaan doen. We
weten dat van alle geretourneerde pakketten de helft
afkomstig is van kledingbedrijven. Niet alle retours kunnen
ook weer verkocht worden, en retours worden zelfs vernietigd. Ik dien daarom een motie in.

Motie

De heer Van Raan (PvdD):
Voorzitter, dank u wel. Dank voor de beantwoording. Ik
vond het een mooi debat, vooral omdat het nu wat spannender gaat worden. De climate anxiety kruipt het debat
in. Ook staat we inderdaad voor de keuze tussen een white
innocence economy of toch systeemverandering.
Voorzitter, de volgende zes moties. Met de heer Bontenbal
ga ik graag een gewone tompoes eten.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Kamer middels de aangenomen motieMoorlag/Van den Berg (35300-VIII, nr. 90) de regering verzocht te verkennen wat er nodig is om tot een betere
marktordening te komen van de bezorgmarkt inzake pakketten;

Motie

constaterende dat de logistieke bezorg- en retourkosten
nog altijd niet zichtbaar zijn voor consumenten en dat deze
kosten nu verdisconteerd zijn in de verkoopprijs;

constaterende dat biomassa als vervanging van fossiele
brandstoffen, door Fit for 55, een veel grotere basis moet
vormen voor ons klimaatbeleid;

overwegende dat het inzichtelijk maken van bezorg- en
retourkosten naar verwachting zal leiden tot bewuster
bestellen en optimaler bezorgen, meer verkeersveiligheid,
minder verkeerscongestie, minder verspilling van geretourneerde producten;

constaterende dat de European Academies' Science Advisory Council (EASAC) op grond van wetenschappelijk
onderzoek zegt dat de inzet van biomassa de klimaatcrisis
alleen maar verergert;

verzoekt de regering om inzichtelijk te maken hoe prijstransparantie kan worden bewerkstelligd, zodat de logistieke
kosten van een bestelling altijd zichtbaar zijn voor de consument, en te onderzoeken of het overnemen van retourkosten door bedrijven onmogelijk kan worden gemaakt,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Graaf,
Stoffer, Thijssen en Kathmann.
Zij krijgt nr. 67 (36200-XIII).
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
De laatste vraag zou ik willen stellen aan de minister. We
hebben een reactie gekregen op het wetsvoorstel over de
maatschappelijke bv. Die is van belang voor sociale
ondernemingen. Dat wordt in de laatste planning nu een
kwartaal na achteren geschoven. Ik zou de minister willen
oproepen om het te houden bij de oorspronkelijke planning
en te kijken of extra wetgevingsjuristen kunnen ondersteunen om dit wetsvoorstel, waar zoveel behoefte aan is en
waarvoor een opdracht ligt vanuit het coalitieakkoord, zo
snel mogelijk naar de Kamer te sturen.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

constaterende dat een recente studie van de Partnership
for Policy Integrity laat zien dat de CO2-opslagfunctie van
Europese bossen door de inzet van biomassa voor energie
drastisch aan het afnemen is;
verzoekt de regering om op basis van dit voortschrijdend
inzicht de maximaal circa 9,5 miljard subsidies die tot 2032
in de pijplijn voor houtige biomassa zitten, in te trekken,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Raan.
Zij krijgt nr. 68 (36200-XIII).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de rechter een streep heeft gezet door
de bouwvrijstelling voor CCS-project Porthos;
overwegende dat het kabinet een aanzienlijk deel van uitstootreductie voor de industrie in 2030 wil bereiken met dit
project;

Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Graaf. Dan geef ik het woord
aan de heer Van Raan, Partij voor de Dieren.

overwegende dat de reductiedoelstellingen voor 2030 met
zekerheid gehaald dienen te worden;
verzoekt de regering de uitstootreductie die voorzien was
met Porthos te behalen door middel van daadwerkelijke
uitstootreductie zoals door energiebesparing,
en gaat over tot de orde van de dag.

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-53

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Raan en Teunissen.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Raan, Akerboom, Kröger, Koekkoek en Thijssen.

Zij krijgt nr. 69 (36200-XIII).

Zij krijgt nr. 71 (36200-XIII).
De heer Van Raan (PvdD):
We zijn er bijna, voorzitter.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Nederland zich op de klimaattop in
Glasgow gecommitteerd heeft aan het doel om in 2030 30%
minder methaan uit te stoten;
constaterende dat het PBL op geen enkele manier kan
vaststellen of Nederland dit doel haalt op basis van het
huidige beleid zoals beschreven in de Nationale Methaanstrategie;
verzoekt de regering de Nationale Methaanstrategie terug
naar de tekentafel te sturen en zo snel mogelijk met een
concrete uitwerking te komen van aanvullende maatregelen
om het afgesproken en beloofde doel minimaal wel te
behalen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Raan, Teunissen, Koekkoek en Thijssen.
Zij krijgt nr. 70 (36200-XIII).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat het aantal lobbyisten met een directe lijn
naar fossiele brandstoffen op de VN-klimaattop met 25%
gestegen is ten opzichte van de vorige COP26-top;
overwegende dat de klimaattop geen handelsbeurs voor
fossiele bedrijven mag zijn;
verzoekt de regering om zich ervoor in te zetten dat de
fossiele industrie wordt verbannen van de komende klimaattoppen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Raan, Teunissen, Koekkoek, Kröger en Thijssen.
Zij krijgt nr. 72 (36200-XIII).

Motie

Motie

De Kamer,

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat in de Klimaat- en Energieverkenning de
conclusie is getrokken dat met het huidige beleid de klimaatdoelen niet gehaald zullen worden;
constaterende dat volgens het PBL aanvullend beleid nodig
is;
constaterende dat de regering ervoor moet zorgen dat het
Nederlandse bedrijfsleven opereert conform de doelstellingen uit het Akkoord van Parijs;
overwegende dat de industrie verantwoordelijk is voor een
derde van de Nederlandse CO2-uitstoot;
overwegende dat de Europese Rekenkamer vorig jaar
adviseerde dat het principe van de vervuiler betaalt sterker
geïntegreerd moet worden;
verzoekt de regering tot het strenger normeren van de
industrie,

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat ETS-bedrijven de afgelopen jaren subsidies hebben gekregen vanuit de regeling Indirecte kostencompensatie ETS (IKC);
constaterende dat sommige bedrijven die deze subsidies
hebben ontvangen niet hebben voldaan aan de energiebesparingsvoorwaarden uit het MEE-convenant die aan de
regeling waren verbonden, waardoor er zelfs na uitstel uiteindelijk nog 11% te weinig bespaard is;
constaterende dat de regering de circa 10 miljoen die de
boetes opleveren in een verduurzamingspotje wil stoppen
waar diezelfde bedrijven vervolgens weer aanspraak op
kunnen maken;
overwegende dat het hier gaat om gemeenschapsgeld waar
bedrijven van hebben geprofiteerd, terwijl zij vervolgens
hebben nagelaten voldoende voor de gemeenschap terug
te doen, en dat het voor normale mensen ook niet gebruikelijk is dat als je een boete krijgt, je de opbrengst daarvan
voor jezelf mag gebruiken;

en gaat over tot de orde van de dag.

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-54

verzoekt de regering om de opbrengst van de boetes terug
te geven aan de burger,

constaterende dat in het coalitieakkoord is afgesproken dat
de kerncentrale in Borssele langer openblijft en dat er wordt
ingezet op de komst van twee nieuwe kerncentrales;

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Raan, Kröger
en Thijssen.
Zij krijgt nr. 73 (36200-XIII).
De heer Van Raan (PvdD):
Ik breng ook nog een aangehouden motie in stemming,
maar dat is administratief, denk ik. Ja. Dan dank ik u.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Raan. Dan geef ik het woord aan
de heer Eerdmans, JA21.

overwegende dat deze inzet, mede gelet op de recente
mondiale ontwikkelingen op het gebied van energie, een
herijking vergt;
verzoekt de regering de ambities op het gebied van kernenergie te verhogen en hierin nadrukkelijk de mogelijkheden
van Small Modular Reactors mee te nemen,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Eerdmans, Van
Haga en Van der Plas.
Zij krijgt nr. 74 (36200-XIII).
De heer Eerdmans (JA21):
Dank u wel!

De heer Eerdmans (JA21):
Voorzitter. Wij hebben één motie, maar daar zit ook echt
alles in. Zo kan het ook. Ik ben trouwens meer een man van
de gevulde speculaas, zeg ik tegen de heer Bontenbal. Die
van gisteren ligt er nog, hoor ik. Nee, die is mij te oud. Maar
dat mag erbij op het lijstje van de heer Bontenbal. Geeft u
mij de eerste dan maar, want ik heb me echt beperkt.

(Applaus)
De heer Eerdmans (JA21):
Dit komt echt door de heer Jetten.
(Hilariteit)

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
We onthouden deze. Ik geef het woord aan mevrouw
Koekkoek van Volt.

constaterende dat in het coalitieakkoord is afgesproken dat
de kerncentrale in Borssele langer openblijft en dat er wordt
ingezet op de komst van twee nieuwe kerncentrales ...
Sorry, ik heb even de slappe lach.
overwegende dat deze inzet, mede gelet op de ... Sorry!
(Hilariteit)
De heer Eerdmans (JA21):
Zal ik opnieuw beginnen?
De voorzitter:
Begin maar opnieuw met de motie.
De heer Eerdmans (JA21):
Ik pak 'm op bij "overwegende".

Mevrouw Koekkoek (Volt):
Dank, voorzitter. Twee moties. Een over het zogenaamde
soevereiniteitsfonds. Ik heb natuurlijk gehoord dat de
minister aangaf: er zijn verschillende opties; we wegen en
analyseren nog. Tegelijkertijd zit er wel echt een nadeel aan
het minder strikt nemen van de begrotingsnormen, namelijk
dat landen die nu al een hoge staatsschuld hebben ook
geconfronteerd worden met een hoge rente. Daardoor zullen die wellicht minder geneigd zijn om te investeren in
groene en duurzame opties. Daarom lijkt het oprichten van
zo'n gezamenlijk Europees fonds een beter idee. Vandaar
de volgende motie.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Motie

constaterende dat door de hoge energieprijzen bedrijven
in de industrie gedeeltelijk stilliggen;

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

Tweede Kamer

constaterende dat de Verenigde Staten via de Inflation
Reduction Act Europese bedrijven actief aantrekt;

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-55

overwegende dat we cruciale sectoren voor onder andere
de energietransitie en strategische autonomie van Europa
voor de toekomst moeten behouden;
verzoekt de regering om bij de Raad Concurrentievermogen
van 1 december aanstaande zich in te zetten voor het
oprichten van een Europees steunfonds voor strategisch
noodzakelijke en duurzame industrie, waarbij voorwaarden
voor steun gekoppeld worden aan verduurzaming, en
waarbij het aangaan van gezamenlijke leningen niet op
voorhand wordt uitgesloten,

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Koekkoek, Dassen,
Thijssen en Kröger.
Zij krijgt nr. 76 (36200-XIII).
Mevrouw Koekkoek (Volt):
Dank, voorzitter.

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Koekkoek en Dassen.

De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Koekkoek. Ik geef het woord aan
mevrouw Van der Plas, BBB.

Zij krijgt nr. 75 (36200-XIII).
Mevrouw Koekkoek (Volt):
Dan de tweede motie over het in lijn brengen van de
financiële sector met de klimaatdoelen van Parijs. We zien
nu dat die sector zichzelf normeert op basis van vrijwilligheid. Je ziet eigenlijk dat daar niet de resultaten uit komen
die nodig zijn. In eerste instantie lijkt het ons nodig dat
Nederland die normering op gaat pakken. Maar het lijkt ons
ook nodig dat we dat Europees gaan aanjagen, ook omdat
de financiële sector natuurlijk een Europese sector is. Vandaar de volgende motie.

Motie

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel. Ik wil de ministers, de staatssecretaris en hun
staf bedanken voor alle antwoorden. Ik vond het een
inhoudelijk goed debat. Af en toe was het even emotioneel,
maar we zijn allemaal mensen. Ik vind de staatssecretaris
eigenlijk wel echt de baas van deze twee dagen. Hoelang
hebben we bij elkaar gedebatteerd? Ik denk in totaal 24 uur,
of zo? Gisteren 12 uur en nu ook 12 uur. Als hij dan eindelijk
aan de beurt is, zegt hij ook nog: ik heb wel drie vragen
gekregen. Ik hou daarvan. Complimenten, ook speciaal voor
deze staatssecretaris. U bent wel een diehard. U moet hier
trouwens ook blijven, dus u heeft eigenlijk weinig in te
brengen. Maar ik heb daar echt wel respect voor.
Voorzitter. Ik heb één motie.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat Nederland een relatief grote financiële
sector heeft, waardoor de gefinancierde uitstoot een relatief
grote impact heeft op de mondiale emissies van broeikasgassen;
constaterende dat het overgrote deel van de financiële
instellingen qua duurzaamheid stuurt op ESG-criteria die
al langer ter discussie staan, en de Europese Green Deal
een taxonomie voor duurzame activiteiten bevat;
overwegende dat de regering van plan is om volgend jaar
te besluiten of meer normerend optreden gepast en
mogelijk is om de financiële sector te laten voldoen aan het
klimaatakkoord van Parijs;
overwegende dat financiële instellingen onderling concurreren en een gelijk speelveld in de Europese Unie daarom
noodzakelijk is;
verzoekt de regering om op Europees niveau de discussie
te starten over hoe er gezamenlijk normerend kan worden
opgetreden en Nederland ondertussen zelf normering te
laten uitwerken, om de uitstoot die indirect gefinancierd
wordt door de Europese financiële sector in lijn te brengen
met de doelstellingen uit het klimaatakkoord van Parijs, en
de Kamer over de resultaten te informeren bij de voortgangsrapportage over de doelen die de sector zelf stelt,

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat energie-intensieve mkb-bedrijven, zoals
bijvoorbeeld (middelgrote) bakkerijbedrijven, willen overstappen op elektrische energie;
constaterende dat veel mkb-bedrijven niet kunnen
omschakelen op elektrische energie, onder meer vanwege
overbelasting van het bestaande energienet;
overwegende dat bedrijven ook bezig zijn met groene
waterstof;
overwegende dat gemeenten niet altijd willen meewerken
aan vergunningverlening, bijvoorbeeld omdat een bedrijf
te dicht bij een woonwijk zou zitten;
verzoekt het kabinet om in gesprek te gaan met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en het Expertise
Centrum Warmte om te kijken hoe gemeenten gestimuleerd
kunnen worden om mkb-bedrijven (zeker de mkb-bedrijven
die energie-intensief zijn) beter te faciliteren in de vergunningverlening bij het omschakelen naar groene waterstof,
en gaat over tot de orde van de dag.

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-56

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van der Plas en
Eerdmans.
Zij krijgt nr. 77 (36200-XIII).

en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Haga en Van
der Plas.

Mevrouw Van der Plas (BBB):
Rest mij nog onze zeer gewaardeerde Kamerbodes te
bedanken voor al hun inzet, de mensen die ons veilig houden, de politie en op de tribune die ene eenzame … Ik weet
niet wat u hier doet. Lobbyist of journalist? Ook u bent een
baas door dit gewoon vol te houden.

Zij krijgt nr. 79 (36200-XIII).

Dank u wel.

gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Van Haga,
Groep Van Haga.

Motie
De Kamer,

overwegende dat het van cruciaal belang is dat Nederland
zelf kan voorzien in de energiebehoefte;
verzoekt de regering in te zetten op energiesoevereiniteit
door bijvoorbeeld in te zetten op extra kerncentrales,
en gaat over tot de orde van de dag.

De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Voorzitter.

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Haga en
Eerdmans.
Zij krijgt nr. 80 (36200-XIII).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De heer Van Haga (Groep Van Haga):
En dan de laatste.

verzoekt de regering bij verduurzamingstrajecten de voorkeur te geven aan groene waterstof boven CCS,

Motie

en gaat over tot de orde van de dag.

De Kamer,

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Haga en Van
der Plas.

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de begroting van EZK vele verschillende
subsidies kent;

Zij krijgt nr. 78 (36200-XIII).
De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Ik weet niet of de heer Van Raan deze motie mede wil
indienen. Hij denkt er nog over na. Ik kreeg al geen appje.

verzoekt de regering het aantal subsidieregelingen terug
te brengen door subsidies waar mogelijk samen te voegen,
en gaat over tot de orde van de dag.

Motie

De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Van Haga en
Eerdmans.

De Kamer,

Zij krijgt nr. 81 (36200-XIII).

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de winkelstraat onder druk staat door
leegstand en verloedering;
overwegende dat een aantrekkelijke winkelstraat van groot
belang is voor dorpen en steden en dat de Impulsaanpak
winkelgebieden daarbij helpt;
verzoekt de regering te onderzoeken of intensivering van
de Impulsaanpak winkelgebieden wenselijk is,

Tweede Kamer

De heer Van Haga (Groep Van Haga):
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Haga. Voordat ik even schors zodat
de bewindspersonen zich kunnen voorbereiden, wil ik de
staatssecretaris even het woord geven, want hij heeft maar
één vraag. Dan wil ik de staatssecretaris verontschuldigen.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-57

Volgens mij krijgt dat alle steun vanuit de Kamer. Ja, gaat
uw gang.

Staatssecretaris Vijlbrief:
Voorzitter. Ik had een vraag van de heer Erkens over het
versnellingsplan Noordzee. De vraag is logisch. We hebben
eerder een versnellingsplan Noordzee ingediend en hier
besproken met de Kamer. Er zijn daarna enkele fiscale
maatregelen gekomen. Ik vermoed dus dat de vraag daaruit
voortkomt. Volgens mij is dit afgelopen maandag in het
WGO over de solidariteitsheffing ook uitgebreid besproken
met de heer Van Rij. Ik zou kunnen toezeggen dat wij onze
uiterste best doen om voor kerst aan te geven of we dat
versnellingsplan kunnen halen en wat we daarvoor moeten
doen. Volgens mij is de motie daarmee overbodig geworden.
Daarbij zal ook de investeringsaftrek aan de orde komen
die in dat WGO uitgebreid aan de orde is geweest. Als ik
het goed heb begrepen, heeft de staatssecretaris van
Financiën daarover al gezegd dat we er goed naar moeten
kijken of die nodig is of niet. Ik kan nu een uitgebreid betoog
houden over het feit dat daar voor- en nadelen aan zitten
en dat het eigenlijk allemaal niet nodig is omdat die
bedrijven al een heleboel geld verdienen. Je zou ook de
redenering kunnen hebben dat we, toen we dat versnellingsplan maakten, nog geen extra fiscale boetes hadden opgelegd. Dat is precies het evenwicht waar we in zitten.
Als ik de heer Erkens zou mogen toezeggen dat staatssecretaris van Rij en ik onze uiterste best doen om voor de kerst
en anders in januari — maar we zullen echt ons best doen
om het voor de kerst te doen — met zo'n brief te komen
waarin we aangeven of we dat gaan halen en wat de voorwaarden daarvoor zijn, dan zou ik de heer Erkens dankbaar
zijn. Dan hoeft deze motie niet ingediend te worden.
De heer Erkens (VVD):
Dan hou ik 'm aan, voorzitter. Dan breng ik die nu niet in
stemming.
De voorzitter:
Ja. Dan gaan we heel even kijken wat het motienummer is.
Staatssecretaris Vijlbrief:
Het is de motie op stuk nr. 39, dacht ik.
De voorzitter:
Kijk. Dank, staatssecretaris.
Op verzoek van de heer Erkens stel ik voor zijn motie (36200XIII, nr. 39) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.
De heer Grinwis (ChristenUnie):
Voorzitter, ik ben één vraagje vergeten. Misschien kan de
staatssecretaris het antwoord zo oplepelen. Het gaat erom
dat ruim de helft van de geraamde solidariteitsbijdrageop-

Tweede Kamer

brengst van de partijen van het Norg Akkoord komt. Kan
de staatssecretaris dat toelichten? Het frappeerde mij
namelijk wel dat meer dan de helft van de opbrengst komt
uit zo'n afspraak met die Norg Akkoordpartijen, dus uit
overwinst.
Staatssecretaris Vijlbrief:
Dat zal ik netter doen in de brief, maar het klopt. Dat zijn
twee partijen. Dat wordt fiscaal gezien als winst. Dat kan
ook niet anders. Daarmee is het belastbaar voor de solidariteitsheffing. Dat is dus correct.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan wil ik de staatssecretaris bedanken, ook
voor zijn aanwezigheid hier. Mevrouw Van der Plas zei dat
volgens mij heel mooi. Ik schors de vergadering tot ongeveer 1.30 uur en dan gaan we weer verder met de tweede
termijn aan de kant van het kabinet.
De vergadering wordt van 01.19 uur tot 01.36 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de minister. Gaat uw gang!

Minister Adriaansens:
Early in the morning.
Dank u, voorzitter. Ik moet nog een antwoord rechtzetten
uit de eerste termijn en ik ga dat snel doen. De heer
Amhaouch vroeg of de aankoop van de High Tech Campus
Eindhoven met terugwerkende kracht binnen de reikwijdte
van de Wet vifo valt. Ik gaf toen aan dat dat het geval was,
maar dat klopt niet. Dat zit hem in een uitzonderingsgrond
die in het amendement zat, waarbij juist deze toevoeging
niet met terugwerkende kracht zou werken. Ik ga dat nu niet
toelichten, maar volgens mij is het goed voor de Handelingen dat ik dat corrigeer. Bij dezen!
Voorzitter. Ik kijk even of de Wet homologatie onderhands
akkoord in de moties zat. Volgens mij was dat niet het geval,
maar we hebben het heel snel gedaan. De heer Rahimi
vroeg of ik de informatie over de Wet homologatie onderhands akkoord meer inzichtelijk kon maken voor ondernemers. We zijn het eens dat dat een heel belangrijke ontwikkeling is. Ik wil ook nog aanvullen dat ik een aanjager heb
aangesteld om te helpen bij het oplossen van de problemen
rond de schuldenproblematiek, namelijk een juridische
expert, Bruno Tideman, die ons ook zal adviseren over het
verbeteren van en de regievorming rondom de aanpak van
schulden. Overigens is het wel goed om te melden dat deze
wet onder de verantwoordelijkheid van de minister voor
Rechtsbescherming valt. Ik pak de vraag van de heer Rahimi
proactief op en ik ga ervoor zorgen dat deze wet beter onder
de aandacht komt. Ik zal dat dus ook met de minister voor
Rechtsbescherming opnemen. Dat is een toezegging.
Voorzitter. De heer Rahimi vroeg ook om een toezegging
rondom het beter in kaart brengen, beter zichtbaar maken
van de lasten voor het bedrijfsleven. Ik wil graag de toezegging doen dat ik bereid ben om met mijn collega, de
minister van Financiën, in gesprek te gaan om te kijken of

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-58

we die lastenontwikkeling een meer prominente plek kunnen geven in de Miljoenennota, zodat we die ook beter
kunnen gebruiken.
Voorzitter. Dan kom ik op de vraag van mevrouw Kröger.
Zij vroeg naar de doelmatigheid van de maatwerkafspraken.
Ik wil het volgende toelichten. Wij doen op dit moment een
interdepartementaal beleidsonderzoek, ibo, onder leiding
van mevrouw Van Geest naar de aanvullende maatregelen
om te komen tot een reductie van 60%. Daar is al eerder
over gesproken. Mijn voorstel is om dit onderzoek af te
wachten, voordat we weer een ander onderzoek instellen.
Dat is mijn reactie op die vraag.
De voorzitter:
Kort, mevrouw Kröger.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
De maatwerkafspraken zijn geen onderdeel van die ibostudie. Het kabinet is al voornemens om de maatwerkafspraken om te gaan doen. Dit is dus staand beleid. Dan is het
toch volstrekt logisch dat we weten dat de minister zich in
ieder geval de moeite getroost om aan ons uit te leggen
hoe die gelden doelmatig worden uitgegeven en dat wij
dat dan kunnen controleren?
Minister Adriaansens:
Volgens mij gaan we het debat opnieuw doen. Het staat in
het coalitieakkoord. Het is een opdracht die ik uitvoer. Ik
ben zeker bereid om te kijken naar de doelmatige besteding
binnen de maatwerkafspraken. Dat doe ik. We kijken naar
de uitkomsten van het onderzoek van mevrouw Van Geest.

De heer Thijssen vroeg wanneer het Actieplan Groene en
Digitale Banen naar de Kamer wordt gezonden. Dat wordt
december. Ik was even in de war. Welke brief bedoelde u
nou? Ik heb twee brieven genoemd. We hebben een Actieplan Groene en Digitale Banen. Dat komt in december. We
hebben ook de brief in reactie op de motie-Dassen/Omtzigt,
waarin ik in zal gaan op die werktijdverkorting, maar dat
bedoelde u niet. Maar ze komen beide in december.
Mevrouw Van der Graaf van de ChristenUnie vroeg naar
de planning rondom de maatschappelijke bv. Het is complex. Er zijn veel stakeholders. Het is juridisch ingewikkelde
materie. Dus die planning is in maart/april voorzien.
Dan kom ik bij de moties. Daar ga ik snel doorheen. Ik kom
bij de motie op stuk nr. 21. Die ontraad ik. Dit zeg ik even
tegen de heer Graus: ik kan wel voortgangsrapportages
doen op de al gezonden industriebrief. Ik zal, zoals ik gezegd
heb, in Q1 een perspectief op de langetermijneconomie
geven. Dus dat komt er zeker aan, net als die voortgangsrapportage. Maar zoals de motie nu geformuleerd is, moet
ik die ontraden.
De motie op stuk nr. 22 ontraad ik. Die ging over de rente.
De motie op stuk nr. 23 ontraad ik.
De motie op stuk nr. 24. Kan ik die zo interpreteren dat aan
het verzoek voldaan wordt middels het Actieprogramma
Veilig Ondernemen 2023-2026 dat in '23 actief wordt, waarin
aandacht wordt besteed aan winkeldiefstal? Dan kan ik de
motie oordeel Kamer geven.
De heer Graus (PVV):
Zo mag de minister de motie interpreteren.

De voorzitter:
U vervolgt uw appreciaties. Nee, we gaan niet opnieuw het
debat hierover voeren. Nee, echt niet, ook even kijkend naar
de tijd, mevrouw Kröger; alstublieft.
Minister Adriaansens:
Voorzitter. De heer Erkens vroeg naar het overbruggen van
de SDS. Ik heb daar geen dekking voor. Het gaat niet om
een heel erg groot bedrag. Het gaat om ongeveer 2,5 miljoen, maar ik heb gewoon een dekkingsvraag. Daarom kan
ik hier niet aan tegemoet komen.
De PvdA vroeg ...
De voorzitter:
Meneer Erkens, ook heel kort.
De heer Erkens (VVD):
Ik zal het zo kort mogelijk houden. Kan de minister in ieder
geval toezeggen dat ze in gesprek gaat met de sector en
daarbij kijkt of de bestaande regelingen wel mogelijkheden
bieden om iets van overbrugging te bieden in die periode?

De voorzitter:
Ja? Dank u wel, meneer Graus. Dan krijgt de motie op stuk
nr. 24 oordeel Kamer.
Minister Adriaansens:
De motie op stuk nr. 25, van de heer Graus, krijgt oordeel
Kamer.
De motie op stuk nr. 26 gaat over de Impulsaanpak winkelgebieden. Ik heb in het debat toegelicht waarom ik dat nu
niet opportuun vind. Op zich heb ik sympathie voor de
motie, maar ik moet die om die reden ontraden. We zijn er
net mee gestart.
De motie op stuk nr. 27 ontraad ik. Die gaat over de maritieme maakindustrie een nationaal belang maken.
De motie op stuk nr. 28 krijgt oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 29 krijgt oordeel Kamer.
Ik maak een sprongetje. De motie op stuk nr. 37 krijgt oordeel Kamer.

Minister Adriaansens:
Ik wil zeker het gesprek aangaan. Dat loopt toch intensief,
dus dat zal ik daarin meenemen. Dat kan ik doen. Ja.

Tweede Kamer

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-59

De heer Graus (PVV):
Ik wil de minister bedanken. Mijn moties zitten er nu op,
dus ik kan huiswaarts keren. Maar hartelijk bedankt. Ik ben
blij met wat we hebben kunnen aftikken, dus dank u wel.
Een fijne avond en een behouden thuiskomst allemaal. Tot
ziens.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Graus.
Minister Adriaansens:
Dag meneer Graus.

Minister Adriaansens:
Met die uitleg kan ik oordeel Kamer geven. Dan ben ik het
volledig eens met mevrouw Leijten.
Dan ga ik naar de motie op stuk nr. 45 ...
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 41 krijgt dus oordeel Kamer.
Minister Adriaansens:
Met de uitleg die ik net heb gegeven, ja. Correct.
Dan de motie-De Jong/Amhaouch, op stuk nr. 45: oordeel
Kamer.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 37 kreeg oordeel Kamer.
Minister Adriaansens:
De motie op stuk nr. 37 krijgt oordeel Kamer, ja.
De motie op stuk nr. 40 krijgt oordeel Kamer. Dat is een
motie van de heer Rahimi.

De motie op stuk nr. 53: ontraden.
De motie op stuk nr. 54 kan ik onder bepaalde voorwaarden
oordeel Kamer geven. Deze motie ging over een wet
bevordering industriële ontwikkeling of een ander passend
instrument. Oordeel Kamer, mits ik de motie zo mag interpreteren dat ik van enkele lopende initiatieven en regelingen
zal bezien of die opschaling of aanpassing behoeven. Ik heb
daar een aantal voorbeelden bij.

De motie op stuk nr. 41 ontraad ik.
De motie op stuk nr. 45 … O, ik zal de vorige appreciatie
toelichten.

De voorzitter:
Kan de heer Amhaouch zich in deze interpretatie vinden?

De voorzitter:
Ja, mevrouw Leijten vraagt waarom.

De heer Amhaouch (CDA):
Daar kan ik mee leven als het doel maar vooropstaat dat
we structureel gaan investeren in productie- en procesinnovaties. Het onderzoek is juist bedoeld om te bezien welk
instrumentarium.

Minister Adriaansens:
De motie gaat over die netwerkscan. Het is terecht dat u
om een toelichting vraagt. Op zich klinkt het gek dat je dat
niet zou willen doen. Maar het is misschien even goed om
de redenering te volgen. Ik hecht ook aan hoge standaarden
op het gebied van integriteit, die terecht worden gesteld
aan topambtenaren. Voor de ambtelijke top van het ministerie van EZK gelden dezelfde regels als voor de ambtelijke
top van het ministerie van BZK. Het ministerie van BZK
onderzoekt op dit moment of een zogenaamde weerbaarheidsscan kan worden toegepast binnen het Rijk en, zo ja,
hoe en op wie. Dat onderzoek zou ik willen afwachten, want
ik hecht wel aan een rijksbrede aanpak.
Mevrouw Leijten (SP):
Met diezelfde uitleg kan de minister er ook oordeel Kamer
van maken. De motie die vorig jaar is ingediend, zegt: voor
het hele kabinet. Daarvan heeft de minister-president toen
gezegd: ik vind het prima, maar discussieer dat maar uit
met de minister van Binnenlandse Zaken. Die zegt: ik begin
bij mezelf. Inmiddels zijn Defensie en de politietop toegevoegd. Daar kan het ministerie van Economische Zaken
natuurlijk prima in mee. Het is niet alsof daar niks is
gebeurd, alsof er geen Kamervragen zijn gesteld. Weet je,
het is iets wat we ook bij gemeentes laten doen. Die weerbaarheidsscan is ontwikkeld door Binnenlandse Zaken,
samen met Hogeschool Saxion. Dus volgens mij kan je met
dezelfde redenering zeggen: oordeel Kamer, maar het zal
waarschijnlijk een wat latere uitvoering kennen.

Tweede Kamer

Minister Adriaansens:
Hartstikke fijn, dan doen we dat: oordeel Kamer.
Dan gaan we naar de motie-Amhaouch c.s., op stuk nr. 55.
Die kan ik oordeel Kamer geven als de uitkomst ook kan
zijn dat het brede mkb voldoende door andere organisaties
wordt bediend en dat additionele financiering voor de
ROM's in dat kader daarom niet nodig is. Ik interpreteer het
dus als een onderzoeksmotie. Dan kan ik haar oordeel
Kamer geven.
De voorzitter:
De heer Amhaouch knikt.
Minister Adriaansens:
De motie-Kröger/Thijssen, op stuk nr. 58: oordeel Kamer.
De motie-Grinwis/De Jong, op stuk nr. 64: oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 65 gaat over Pallas en kan ik oordeel
Kamer geven.
De motie-Van der Graaf c.s., op stuk nr. 67: aanhouden. Ik
wil later schriftelijk terugkomen op de vragen die zij stelt.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-60

Dat gaat over inzichtelijk maken hoe prijstransparantie kan
worden bewerkstelligd zodat de logistieke kosten beter
zichtbaar zijn. Ik wil gewoon even kijken wat er op dit
moment allemaal speelt. Ik moet ook nog rekening houden
met Europese regels. Ik wil er dus inhoudelijk even wat
beter naar kijken. Als ik dat mag doen, houd ik de motie
aan.
De voorzitter:
Dat is aan mevrouw Van der Graaf.
Minister Adriaansens:
Tenminste, dat is mijn voorstel.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Graaf, het voorstel is dat de minister er
schriftelijk op terugkomt. Het verzoek aan u is of u de motie
in de tussentijd wilt aanhouden.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Als de minister dat wil doen en het zo aardig vraagt, wie
ben ik dan om daar niet in mee te gaan? Dan houd ik de
motie dus aan. Ik vraag wel hoelang. Dat vraag ik ook even
omdat ik gister had gevraagd om een schriftelijke reactie.
Daarmee had ik eigenlijk een brief van de minister bedoeld
met een inhoudsvolle reactie op ons plan, maar dat was
opgevat als nachtwerk voor vandaag. Daar had ik zelf wat
duidelijker in kunnen zijn, denk ik. Ik zou het wel heel fijn
vinden om hier niet te lang mee te wachten.
De voorzitter:
Wanneer kan de minister daarop terugkomen?
Minister Adriaansens:
Ik kan in het eerste kwartaal van volgend jaar rapporteren
over verschillende initiatieven die lopen, dus ik kom in
kwartaal 1 terug op een aantal onderdelen van uw verhaal,
waaronder deze.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Maar dan is het goed dat we hier toch nog even bij stilstaan.
De minister had toegezegd dat ze met een inhoudelijke
reactie terug wilde komen op alle voorstellen die in ons
plan een plek hadden gekregen. Dat begrijp ik.
Minister Adriaansens:
In kwartaal 1.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Dat komt in Q1, ja. Maar met deze motie vraag ik eigenlijk
om nu al een verdiepingsslag te maken en ons daarin mee
te nemen. Het is een onderzoeksmotie. Ik vraag of de
minister dat sowieso gaat uitzoeken omdat zij ook denkt
dat er meer regels bij komen kijken en ook graag wil weten
hoe het zit.

Tweede Kamer

Minister Adriaansens:
Ik weet niet wat mevrouw Van der Graaf nu precies vraagt.
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Oordeel kamer?
Minister Adriaansens:
Ik geef de motie oordeel Kamer als ik 'm zo mag interpreteren dat ik in het eerste kwartaal van 2023 terugkom op alle
voorstellen die u inhoudelijk heeft gedaan. Ik ga niet gelijk
op uw voorstellen in, want ik wil eerst die analyse goed
doen. Als ik kan doorpakken, doe ik dat, maar ik wil het wel
zorgvuldig doen.
De voorzitter:
Mevrouw Van der Graaf, kunt u zich vinden in deze interpretatie?
Mevrouw Van der Graaf (ChristenUnie):
Ja. Zou ik de minister dan mogen vragen daar voor het
voorjaarsreces op terug te komen. Dat zit in Q1.
Minister Adriaansens:
We doen ons best.
De voorzitter:
Dat is in ieder geval een inspanningsverplichting.
Op verzoek van mevrouw Van der Graaf stel ik voor haar
motie (36200-XIII, nr. 67) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.
Minister Adriaansens:
Exact.
De motie op stuk nr. 69 wordt ontraden.
De motie op stuk nr. 71 wordt ontraden.
De motie op stuk nr. 73 wordt ontraden.
De motie op stuk nr. 79 wordt ontraden. Excuses voor de
volgorde.
De motie op stuk nr. 75 van mevrouw Koekkoek gaat over
de Raad Concurrentievermogen. Ik zou het goed vinden als
deze motie wordt aangehouden tot meer informatie
beschikbaar is. Dat zou mijn vraag aan u zijn.
De voorzitter:
Ik kijk even naar mevrouw Koekkoek of zij bereid is om de
motie op stuk nr. 75 aan te houden. Dat is het geval.
Op verzoek van mevrouw Koekkoek stel ik voor haar motie
(36200-XIII, nr. 75) aan te houden.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-61

Daartoe wordt besloten.
Minister Adriaansens:
Dan kom ik bij de motie van de heer Van Haga over de
vereenvoudiging van de subsidieregelingen.
De voorzitter:
Welk nummer heeft deze motie?
Minister Adriaansens:
Stuk nr. 81.
De voorzitter:
De motie op stuk nr. 81 wordt ontraden. De motie op stuk
nr. 79 wordt ook ontraden.
Dan wil ik de minister van Economische Zaken en Klimaat
van harte bedanken. Ik geef het woord aan haar collega, de
minister voor Klimaat en Energie.

Dan de motie op stuk nr. 33, van de heer Kops, over de
capaciteit van de Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming. Dit past op zich in het debat dat wij hebben
over de vraag hoe wij de kennisinfrastructuur voor nucleair
kunnen uitbreiden. Ik zal u binnen enkele weken een brief
sturen over de voorkeurslocatie voor de twee extra kerncentrales. Dit specifieke punt zit in de bevoegdheid van de
staatssecretaris van IenW, omdat wij stralingsveiligheid
heel bewust apart georganiseerd hebben bij IenW. Ik vraag
de heer Kops of hij bereid is deze motie aan te houden totdat we binnen twee weken die brieven hebben verstuurd
vanuit EZK en IenW. Dan geef ik de staatssecretaris even
de ruimte.
De voorzitter:
De heer Kops denkt erover na. Wordt de motie niet aangehouden, wat is dan uw appreciatie?
Minister Jetten:
Ik zeg dan maar even "ontraden", omdat de staatssecretaris
er niet is. Zoals ik net al zei, snap ik de vraag van de heer
Kops in het kader van de kennisversterking.
De motie op stuk nr. 34 is een spreekt-uitmotie. Dus ik zal
me onthouden van een oordeel.

Minister Jetten:
Dank u wel, voorzitter. Dank ook dat we dat andere debat
dat we vanavond zouden hebben, hebben uitgesteld naar
volgende week. Daar hoeven we dan nu gelukkig niet nog
aan te beginnen. Ik mag straks om 8.15 uur aantreden in
Brussel voor de Energieraad.
Ik heb nog één openstaande vraag en vrij veel moties om
op te reageren en ik ga dat in een hoog tempo doen. De
heer Thijssen vroeg of ik de Prijzenwet achter de hand wil
houden om druk op de energieleveranciers te zetten. In de
gesprekken ben ik die druk sowieso maximaal aan het
opvoeren en ik voel me ook vanavond weer volop gesteund
door de Kamer: we gaan naar een reële margetoets. Het
geld dat voor het prijsplafond wordt ingezet gaat een-opeen bij de consumenten en andere kleinverbruikers
terechtkomen. De Prijzenwet zou je als drukmiddel kunnen
inzetten. Als het nodig is, ben ik daartoe bereid. Het punt
is alleen dat de Prijzenwet in principe bedoeld is voor plotselinge noodsituaties, zoals een snel versnellende inflatie.
Die kan dan worden afgeremd en beteugeld. Eerder dit jaar
is daar sprake van geweest, maar nu is de inflatiestijging
weer aan het afzwakken. Een ander bezwaar is dat bij het
inzetten van de Prijzenwet ook nadeelcompensatie om de
hoek komt kijken. Dan komen we weer in een ander debat
terecht. Het zou wel zonde zijn als ik dan een te grote
nadeelcompensatie bij de bedrijven moet gaan uitbetalen.
Ik zeg geen nee, maar ik ga er alleen mee dreigen als dat
echt zinvol is.
Voorzitter. Dan kom ik bij de moties. De motie op stuk nr.
30, van de heer Kops, over klimaatvandalisme: ontraden.
De motie op stuk nr. 31, van de heer Kops, over geen cent
naar het klimaatschadefonds: ontraden met een verwijzing
naar het debat.
De motie op stuk nr. 32, van de heer Kops, om niet in te
stemmen met de "Fit for 55"-ophoging: ontraden.

Tweede Kamer

De motie op stuk nr. 35, van de heer Erkens en velen
anderen: onder verwijzing naar het debat geef ik deze motie
oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 36, van de heer Erkens en de heer
Bontenbal, vraagt om een concrete aanbeveling voor de
ACM. Ik begrijp en onderschrijf ook echt het belang van
een stevige en goed uitgeruste toezichthouder. Ik zal daar
ook met de ACM het gesprek over blijven voeren. Doelmatigheid en doeltreffendheid van de ACM zijn in 2020 ook al
in brede zin geëvalueerd, maar de situatie is inmiddels wel
weer flink veranderd. Dus met dat in het achterhoofd geef
ik de motie op stuk nr. 36 oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 37 van Erkens en Boucke gaat over de
Crisis- en herstelwet. Ik geef die motie oordeel Kamer.
De motie-Erkens/Kröger op stuk nr. 38 gaat over de langetermijnstrategie voor het vullen van de gasopslagen. Ik heb
volgens mij in mijn eerste termijn min of meer hetzelfde
gezegd als wat in deze motie staat. We gaan daar dus zo
snel mogelijk op terugkomen in de brief. De motie op stuk
nr. 38 krijgt daarom ook oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 42, van mevrouw Leijten en een aantal
anderen. Het klimaatfonds kent inderdaad een ongekend
groot budget van 35 miljard. Er komt zo snel mogelijk een
wetsvoorstel voor de instelling van het klimaatfonds. In dat
wetsvoorstel zullen ook veel waarborgen worden opgenomen om de doelmatigheid en de rechtmatigheid van
bestedingen uit dat klimaatfonds goed te kunnen beoordelen, zowel vooraf als achteraf. Het PBL zal voor het meerjarenprogramma dat ik moet maken voor het klimaatfonds,
een reflectie geven op de plausibiliteit. Gaan de maatregelen
die daarin zijn opgenomen, ook daadwerkelijk bijdragen
aan de versnelling van de CO2-reductie? Ik ben in het
wetsvoorstel voor het klimaatfonds heel veel van dit soort
waarborgen, de waarborgen waar mevrouw Leijten in het
debat om heeft gevraagd, aan het inbouwen.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-62

Vooruitlopend op de instellingswet van het klimaatfonds
wil ik wel aankomend voorjaar al een aantal bestedingen
van het klimaatfonds gaan doen om het tempo in de transitie vast te houden. Daarom vind ik het verzoek van mevrouw
Leijten wel terecht voor de bestedingen die we aankomend
voorjaar willen gaan doen Met deze lezing geef ik de motie
oordeel Kamer.
De voorzitter:
Ik zie mevrouw Leijten knikken. De motie op stuk nr. 42
krijgt oordeel Kamer.
Minister Jetten:
Onder verwijzing naar het debat ontraad ik de motie van
mevrouw Leijten en de heer Van Raan op stuk nr. 43. We
zullen het daar volgende week vast weer over hebben in
het vervolg van het debat.
De motie op stuk nr. 44, van Romke de Jong en Rahimi,
over de zon-PV geef ik oordeel kamer.
De motie op stuk nr. 46, van Boucke en Erkens, over wind
op zee geef ik oordeel Kamer. Elektrificatie is gewoon een
belangrijk onderdeel van de verduurzamingsplannen voor
de industrie.
De motie op stuk nr. 47, van Boucke en Grinwis, vraagt om
het opnemen van energiebesparingsdoelen voor de industrie in de Routekaart Verduurzaming Industrie. Ik zou de
heren willen vragen deze motie even aan te houden in
afwachting van mijn brief over het TNO-advies over energiebesparingsdoelen. Ik ben voornemens om daarin per
sector specifieke energiebesparingsdoelen vast te stellen.
Dan gaan we, denk ik, daaraan ook op andere manieren
dan alleen met deze routekaart invulling geven. Ik denk dus
dat ik u straks via een andere route bij hetzelfde doel ga
brengen. Dus als u deze motie zou willen aanhouden tot
die brief er is, dan zou dat heel fijn zijn.
De voorzitter:
Ik zie de beide heren knikken.
Op verzoek van de heer Boucke stel ik voor zijn motie
(36200-XIII, nr. 47) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.
Minister Jetten:
De motie op stuk nr. 48, van Boucke en Hagen, over circulariteit bij wind op zee en opwekken op rijksvastgoed. Dat
laatste hebben we in het debat eigenlijk niet gewisseld,
maar ik vind het wel een goede toevoeging. Daarom geef
ik de motie op stuk nr. 48 oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 49 vraagt om een reductie van 60% in
2020 en om klimaatneutraliteit mee te nemen bij de besteding van het klimaatfonds. Deze motie geef ik oordeel
Kamer.
De motie op stuk nr. 50, van Thijssen en Kröger, verzoekt
om in de Klimaat- en Energieverkenning én in de Klimaatnota voortaan ook in te gaan op energiearmoede. Ik denk

Tweede Kamer

dat dit jaar wel laat zien waarom dat een belangrijk thema
is. Daarom geef ik de motie op stuk nr. 50 oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 51, van Thijssen en Erkens, vraagt om
de fix-it-teams zo veel mogelijk op postcodes gestuurd naar
huishoudens te sturen. Ik denk dat dat goed in lijn is met
het debat dat we hadden over de wenselijkheid dat de
groene transitie ook een sociale transitie moet zijn. Als ik
het dictum van deze motie als een inspanningsverplichting
mag lezen, dan geef ik deze motie oordeel Kamer en zal ik
dit oppakken met de minister voor VRO.
De voorzitter:
Ik zie volgens mij instemmend geknik, ongeveer.
Minister Jetten:
De motie op stuk nr. 52 gaat over voldoende middelen voor
verduurzaming. Daar hebben we aan de hand van het
amendement al een goed interruptiedebat over gehad. Met
een verwijzing naar het debat ontraad ik de motie op stuk
nr. 52.
Dan de motie-Bontenbal c.s. op stuk nr. 56, over groengasproductie. Ik denk dat het goed is om daarbij te benadrukken
dat we met het perspectief op de landbouw en de stikstofaanpak uiteindelijk minder mest in Nederland zullen
hebben. Dat is, denk ik, ook goed voor het behalen van onze
klimaatdoelen. Maar de mest die we dan nog in Nederland
hebben, wil je natuurlijk zo hoogwaardig mogelijk inzetten.
Die kan daarom een bijdrage leveren aan ons doel van 2
bcm groengasproductie. Met die lezing geef ik de motie op
stuk nr. 56 oordeel Kamer.
Dan de motie-Bontenbal/Dassen op stuk nr. 57, over het
recyclaat. Er zijn grote kansen voor circulaire industrie in
Nederland, dus de motie op stuk nr. 57 krijgt oordeel Kamer.
De motie van mevrouw Kröger c.s., op stuk nr. 59, gaat over
het afbouwen van de productie en het gebruik van gas, olie
en kolen en verzoekt daarover te rapporteren in de Klimaatnota. Ik zou deze motie op dit moment willen ontraden,
omdat er op dit moment geen concrete doelstellingen zijn
voor het afbouwpad. Ik zou aan mevrouw Kröger het volgende willen voorstellen. Wij zullen nog twee wetswijzigingen van de Klimaatwet moeten behandelen. In de Klimaatwet stuur ik niet alleen maar op klimaatneutraliteit in 2050,
maar ook op de CO2-vrije energieproductie in Nederland.
Ik ben wel getriggerd door mevrouw Kröger. Bij dat debat
zullen we ook beter met elkaar moeten nadenken over het
tijdspad naar die CO2-vrije energieproductie. Daar komt ook
de vraag die in deze motie zit bij kijken. Ik wil die nu ontraden, omdat ik niet weet op basis waarvan ik dit zou moeten
rapporteren. Maar ik zeg aan mevrouw Kröger toe dat ik er
bij het debat over de Klimaatwet in ieder geval zelf op terug
zal komen, omdat ik het een terecht punt vind dat we hier
ook een concreet tijdspad aan moeten verbinden.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Ik denk dat het heel belangrijk is dat we rapporteren over
hoeveel we gebruiken en of dat afneemt. Je hoeft niet alleen
maar te rapporteren over een doel, maar je kan ook rappor-

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-63

teren over kwantiteit en afnemende kwantiteit. Dat is het
doel van de motie: inzicht.
Minister Jetten:
Ja. Ik kom zo meteen nog even terug op de motie op stuk
nr. 59. Dan gaat Kimberley mij, denk ik, via WhatsApp nog
even helpen.
Dan de motie van mevrouw Kröger c.s., op stuk nr. 60, over
fossiele reclame. Het is heel belangrijk om te benadrukken
dat het ibo-traject een onafhankelijk traject is. Het kabinet
wordt door onafhankelijke mensen geadviseerd welke
maatregelen effectief kunnen zijn voor het behalen van de
60%. Als deze motie wordt aangenomen, wil ik die doorgeleiden naar de mensen die met dat ibo-traject bezig zijn.
Daarmee geef ik dus geen oordeel over het daadwerkelijk
treffen van de maatregelen die mevrouw Kröger voorstelt.
Ik geef de motie op stuk nr. 60 oordeel Kamer.
De voorzitter:
Even voor onze administratie, excuus. De motie op stuk nr.
51 was toch oordeel Kamer, even voor de zekerheid? Dat
is de motie-Thijssen/Erkens, over alle rode postcodes van
de TNO-kaart. Of was die ontraden?
Minister Jetten:
Ja, die is oordeel Kamer.
De voorzitter:
Oordeel Kamer. Dank u wel. Zo had ik het ook gehoord.

Mevrouw Kröger (GroenLinks):
In het debat heb ik de minister niet gehoord over een toets
op het bereiken van de laagste inkomens. Ik weet dus niet
waar hij naar verwijst in het debat.
Minister Jetten:
In mijn herinnering heb ik er wel wat over gezegd. Ik ben
ingegaan op het belang — dat was meer in het debat dat
ik met mevrouw Leijten had — om dit soort instrumenten
zo veel mogelijk ten gunste te laten komen van mensen die
dat grote steuntje in de rug nodig hebben, maar dit ligt voor
het grootste deel bij de collega's van VRO en ik kan nu niet
overzien of zo'n toets echt uit te voeren is. Vandaar dat ik
haar ontraad.
Mevrouw Kröger (GroenLinks):
Dan zou ik heel graag willen vragen of de minister aan zijn
vakcollega's een oordeel kan vragen. Dit vraagt namelijk
niet om die laagste 25% inkomens te bereiken, maar vraagt
of ze bereikt worden. Het is dus een uitvoeringstoets,
gewoon om te weten wie je eigenlijk bereikt met je subsidiemaatregelen en of we de groep bereiken die we met zijn
allen zo belangrijk vinden.
Minister Jetten:
Ik weet niet of ik dat zo mag zeggen, maar ik zal dit punt
van mevrouw Kröger doorgeleiden naar de minister voor
VRO.
De voorzitter:
Volgens mij is de appreciatie ontraden.

Minister Jetten:
Dan de motie op stuk nr. 61 ... Oké, ik kom even terug op
de motie op stuk nr. 59 naar aanleiding van het interruptiedebatje dat ik net had met mevrouw Kröger. Als het inderdaad gaat om het rapporteren van de data zodat we gewoon
inzicht hebben, dan geef ik de motie op stuk nr. 59 oordeel
Kamer.

Minister Jetten:
Ja, ik houd het nu even bij ontraden. Maar mocht de
minister voor VRO tot een ander oordeel komen, dan zullen
we dat schriftelijk laten weten en anders is het oordeel
ontraden.

De voorzitter:
De motie op stuk nr. 61: oordeel Kamer.

De voorzitter:
Ja. En dan graag voor volgende week dinsdag, voor de
stemmingen.

Minister Jetten:
Nee, de motie op stuk nr. 59.
De voorzitter:
Ah, die krijgt u net binnen. Oordeel Kamer.
Minister Jetten:
Want de motie op stuk nr. 61 moet ik ontraden met een
verwijzing naar het debat.
Dan de motie-Kröger/Thijssen, op stuk nr. 62. We gaan daar
volgende week een debat over hebben, maar ik ga de motie
op stuk nr. 62 ontraden.

Tweede Kamer

Minister Jetten:
Zeker, uiteraard. De motie op stuk nr. 62 gaat over de extra
klimaatmaatregelen. Zoals ik net al zei, is die ontraden met
verwijzing naar het debat.
De motie op stuk nr. 63, van Grinwis c.s., gaat over de circulaire bouw. Uitstekend. Oordeel Kamer.
De motie op stuk nr. 66, van Grinwis en Bontenbal, gaat
over Gazprom. Meneer Grinwis, ik heb u goed gehoord en
ik zal nog meer tempo zetten op de gesprekken die we met
de aanbestedende diensten voeren. Dan hoop ik dat u het
mij gunt en deze motie nog even aanhoudt, zodat ik die
gesprekken de komende weken zorgvuldig kan afronden.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-64

De heer Grinwis (ChristenUnie):
Ik hoor dat verzoek goed en ik vertrouw op de inspanning
van de minister. Met het verzoek aan de minister om ons
dan zo snel mogelijk te informeren over de uitkomsten van
die gesprekken, houd ik haar aan tot in ieder geval dat
moment. Dan hoop ik dat ik haar niet in stemming hoef te
brengen.
De voorzitter:
Op verzoek van de heer Grinwis stel ik voor zijn motie
(36200-XIII, nr. 66) aan te houden.
Daartoe wordt besloten.
Minister Jetten:
Ik zal de Kamer daar zo snel mogelijk over informeren.
De motie op stuk nr. 68, van de heer Van Raan: ontraden.
We hebben heel veel debatten gehad over biomassa en hij
kent mijn standpunt.
De motie op stuk nr. 70, van de heer Van Raan c.s., over de
Nationale Methaanstrategie ontraad ik met verwijzing naar
het debat.
De motie op stuk nr. 72, van de heer Van Raan c.s., ga ik
oordeel Kamer geven. Het is sowieso nogal druk op z'n klimaattop. Ik vraag me af hoe nuttig dat is. Dus de motie op
stuk nr. 72 krijgt oordeel Kamer.
Dan de motie op stuk nr. 74, van Eerdmans en anderen. De
heer Eerdmans vindt kernenergie een lachwekkend onderwerp. Ik neem dat zelf heel serieus. Nee, flauw. Het was wel
even een fijn momentje dit, in die tweede termijn. Wij
hebben het laatst in het commissiedebat over kernenergie
uitgebreid gehad over Small Modular Reactors. Ik heb daar
aangegeven — dat heb ik nu ook in de schriftelijke beantwoording gedaan — dat veel van die regelgeving in
Nederland al op orde is, maar dat ik echt wacht op marktpartijen die hierop in actie komen. Het coalitieakkoord was
een vrij lang uitonderhandelde balans over wat er allemaal
moet gebeuren op het gebied van energie. Ik voel me nu
vooral met de opdracht op pad gestuurd om de nieuwbouw
van die twee centrales mogelijk te maken, dus ik ontraad
nu de motie-Eerdmans.
De motie op stuk nr. 76, van mevrouw Koekkoek en anderen,
gaat over de financiële sector. Mevrouw Kaag, de minister
van Financiën, en ik hebben voor de zomer ons beleidsprogramma voor verduurzaming van de financiële sector
gestuurd. We gaan in het voorjaar daar de balans opmaken
en we hebben al aangekondigd dat we dan ook overwegen
om daar meer normerende wetgeving voor in te voeren.
Het is ook interessant dat een aantal financiële instellingen
aangeeft dat dat ook helpt bij een level playing field.
Mevrouw Koekkoek voegt daar nu ook een internationale
Europese component aan toe. Die begrijp ik wel, maar ik
heb op dit tijdstip even niet kunnen afstemmen met de
minister van Financiën. Wellicht dat mevrouw Koekkoek
deze motie even wil aanhouden.

Tweede Kamer

De voorzitter:
Ik kijk even naar mevrouw Koekkoek. Het gaat over de motie
op stuk nr. 76.
Mevrouw Koekkoek (Volt):
Ik snap dat we de minister nu niet wakker gaan bellen.
Misschien kunnen we hetzelfde doen als eerder werd
voorgesteld: dat er een schriftelijke appreciatie op komt
voor volgende week dinsdag, als dat mogelijk is.
Minister Jetten:
Ja, dat moet lukken.
De voorzitter:
Dus dan wordt zij ontraden, maar komt er een schriftelijke
reactie voor dinsdag.
Minister Jetten:
Dan doe ik formeel hetzelfde als net inderdaad. Ik ontraad
haar nu, maar mevrouw Koekkoek houdt haar aan en ik
stuur schriftelijk nog een appreciatie.
De motie-Van der Plas/Eerdmans op stuk nr. 77 vraagt: hoe
krijg je die groene waterstof niet alleen via die grote backbone bij de grootste afnemers, maar ook bij wat kleinere
partijen? Dat begrijp ik ook. Als ik dit als een inspanningsverplichting mag meenemen bij de verdere uitrol van
waterstof — ik zie mevrouw Van der Plas knikken; dat is
mooi — dan geef ik deze motie oordeel Kamer.
De motie-Van Haga/Van der Plas op stuk nr. 78 over waterstof en CCS ontraad ik met verwijzing naar onze beleidsagenda voor waterstof en carbon capture.
De motie-Van Haga/Eerdmans op stuk nr. 80 over kerncentrales ontraad ik ook, met verwijzing naar wat ik net tegen
de heer Eerdmans zei.
Daarmee heb ik alle moties gehad, voorzitter, en ga ik naar
Brussel.
De voorzitter:
Ja. Daarmee zijn we aan het einde gekomen van deze
beraadslaging.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Ik dank de bewindspersonen voor de twee dagen debatteren, de woordvoerders, de mensen die het debat gevolgd
hebben. We gaan volgende week dinsdag stemmen over
alle moties en op een later moment over de amendementen
en de wet. Ik dank nogmaals eenieder en sluit de vergadering.

Begroting Economische Zaken en Klimaat 23 november 2022
en Nationaal Groeifonds 2023
TK 26

26-10-65