Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

26 485

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Nr. 315

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
WATERSTAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 juli 2019
Met deze brief wil ik uw Kamer informeren over wat de afgelopen jaren is
bereikt met maatschappelijk verantwoord inkopen (MVI). Om MVI op de
kaart te zetten, is in 2015 is een gezamenlijk plan van aanpak1 opgesteld,
dat inmiddels grotendeels is uitgevoerd. Ik stuur u deze brief mede
namens de andere betrokken bewindslieden bij dit plan: de Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat, de Minister van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking en de Minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid.
Ons doel is om met MVI meters te maken in het versnellen van een aantal
belangrijke maatschappelijke transities. We willen onder meer toe naar
een circulaire en klimaatneutrale economie. Het kabinet heeft daarbij de
ambitie uitgesproken om in 2021 een reductie van 1 Mton CO2 te
realiseren met name met circulair inkopen als onderdeel van MVI2.
Hiertoe is MVI ook als belangrijk instrument opgenomen in het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie3.
We willen ook naar een inclusieve arbeidsmarkt en een eerlijke internationale markt met een leefbaar loon en zonder dwangarbeid, kinderarbeid
en discriminatie. Aan deze laatste doelstelling is de afgelopen jaren een
bijdrage geleverd met de inzet van internationale sociale voorwaarden
(ISV) bij rijksinkopen. Om aan deze voorwaarden te voldoen, moeten
leveranciers inzichtelijk maken welke risico’s in hun toeleveringsketen
aanwezig kunnen zijn en hoe deze risico’s worden aangepakt. Leveranciers moeten hier ook transparant over zijn (due diligence). Op deze
manier stimuleert MVI bedrijven om maatschappelijk verantwoord te
ondernemen.

1

Kamerstuk 30 196, nr. 358
Kamerstukken 32 852 en 33 043, nr. 59
3
Kamerstuk 32 852, nr. 76
2

kst-26485-315
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

1

De uitdaging van het MVI-beleid is om zoveel mogelijk overheden en
andere organisaties hierin mee te nemen. Daarom werken we samen met
andere overheden, maatschappelijke organisaties en marktpartijen. Het
Rijk geeft daarbij het goede voorbeeld door zelf steeds meer maatschappelijk verantwoord in te kopen.
De Europese Unie concludeert in haar tweejaarlijkse Evaluatie Uitvoering
EU-Milieubeleid 20194 dat Nederland een koppositie inneemt op het
gebied van MVI. De Nederlandse benadering is één van de meest
ambitieuze en succesvolle in de EU. Ondanks dit mooie compliment
realiseer ik me al te goed dat we er nog niet zijn. Het is mijn bedoeling dat
MVI steeds meer een normaal onderdeel wordt van overheidsinkoop. Om
daar te komen, voeren de vijf betrokken departementen acties uit langs
drie hoofdlijnen.
1. Meer maatschappelijk verantwoorde opdrachtgevers: We willen
organisaties aan de slag krijgen en houden met MVI, ook internationaal. Vaak begint dat met het uitspreken van een ambitie of met een
pilot. Het Manifest MVI5 en de Green Deal Circulair Inkopen 2.06 zijn
belangrijke instrumenten hierbij. De ervaring leert dat het niet
voldoende is om alleen de inkoopafdelingen aan te haken. Duurzaamheid en sociale ambities moeten nadrukkelijk worden verankerd in de
gehele organisatie om te komen tot ambitieuze opdrachtverlening
met effect.
2. Kennis en instrumenten: We bieden inkopende organisaties de
benodigde tools om hun ambities met inkoop te kunnen verwezenlijken. Hierin zijn de afgelopen periode grote stappen gezet. Onder
meer is een forse impuls gegeven aan klimaatneutraal en circulair
inkopen (onder andere aan pilots), en aan ondersteuning bij de
toepassing van internationale sociale voorwaarden.
3. Monitoring: We maken het mogelijk om de inzet, resultaten en
effecten van MVI te meten, waardoor MVI voor organisaties beter
zichtbaar en stuurbaar wordt. Hiertoe is onder meer de MVIzelfevaluatietool beschikbaar gesteld en meet RIVM de effecten van
MVI. Ik zal u in deze brief ook informeren over de (eerste) resultaten
uit deze monitoring.
1. Meer maatschappelijk verantwoorde opdrachtgevers
Manifest MVI
De afgelopen jaren zijn steeds meer overheden en andere organisaties
concreet aan de slag gegaan met MVI. Ik kon in de vorige voortgangsbrief
in 20177 60 ondertekenaars van het Manifest MVI melden, inmiddels zijn
dat er meer dan 1608. Op basis hiervan hebben al 100 organisaties een
actieplan gepubliceerd, waarmee ze concrete stappen zetten met MVI.
Dit helpt hen écht, horen we op congressen en in regiobijeenkomsten. Het
succes van een actieplan ligt in het vertalen van de beleidsambities naar
inkoop en in het verbinden van bestuur, opdrachtgevers en inkopers in de
organisatie om te komen tot ambitieuze opdrachten, zo blijkt uit evaluatie
door CE Delft9.
De komende tijd ga ik door met het werven van nieuwe ondertekenaars.
Daarbij onderzoek ik de mogelijkheden om het Manifest MVI ook na 2020
een vervolg te geven.
4

http://ec.europa.eu/environment/eir/country-reports/index2_en.htm
Kamerstuk 30 196, nr. 487
6
www.gdci.nl
7
Kamerstuk 26 485, nr. 249
8
www.pianoo.nl/nl/ondertekenaars-manifest-maatschappelijk-verantwoord-inkopen
9
www.ce.nl/publicaties/2179/actieplannen-mvi-evaluatie-en-geleerde-lessen
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

2

Green Deals
Een tweede manier om organisaties aan de slag te krijgen met MVI is via
Green Deals. De eerste Green Deal Circulair Inkopen was succesvol10 en
heeft inmiddels een vervolg gekregen. De deelnemers – ruim 50 private en
publieke organisaties – voeren elk minimaal twee circulaire inkooptrajecten uit of schalen een eerder uitgevoerde circulaire pilot op. Ze delen
de opgedane kennis en ervaring in een community of practice. Uit de
eerste Green Deal is ook een breed beschikbare Wegwijzer Circulair
Inkopen11 voortgekomen.
Ik vind het belangrijk dat Nederland deze beweging niet alleen maakt,
maar juist ook in Europees en breder verband. Onze economie houdt
immers niet op bij de grens. De Nederlandse aanpak van de Green Deal
Circulair Inkopen heeft inmiddels ook Europees navolging gekregen. Met
steun vanuit Rijkswaterstaat zijn al vergelijkbare initiatieven opgezet in
Vlaanderen, Finland, Portugal en de regio Parijs. Hiermee ontstaan
concrete startpunten voor de transitie naar een circulaire economie in
Europa, wat weer bijdraagt aan de afzetmarkt voor Nederlandse koplopende bedrijven (o.a. via Holland Circular Hotspot)).
Op 10 oktober 2018 is ook de Green Deal «Duurzame zorg voor een
gezonde toekomst» ondertekend onder auspiciën van het Ministerie van
VWS. In de zorg liggen nog veel kansen voor verduurzaming. Aangezien
circulair inkopen hiervan een belangrijk onderdeel uitmaakt, ondersteun ik
deze Green Deal vanuit de Klimaatenveloppe. Dankzij deze impuls kunnen
stappen worden gezet, zowel op het vastleggen van ambities, het
vergaren en verspreiden van kennis, als op het meten van de voortgang.
Op 11 april 2019 was de slotbijeenkomst van de Green Deal «Biobased
producten voor de openbare ruimte». Er zijn goede resultaten bereikt. Bij
aanvang van de Green Deal streefde men ernaar om vier biobased
pilotprojecten te starten. Dat zijn er ruim vijftig geworden, waarin ervaring
is opgedaan met de kansen en mogelijkheden van biobased toepassingen
in de buitenruimte. Bekeken wordt of de Green Deal een vervolg krijgt of
kan aansluiten op het interdepartementale programma circulaire
economie.
Pilots Klimaatenveloppe
Het kabinet heeft deze regeerperiode extra budget uitgetrokken voor het
klimaat en de circulaire economie. In 2018 (€ 5 mln) en 2019 (€ 7,5 mln) is
een deel van dit budget gebruikt om klimaatneutraal en circulair inkopen
een grote impuls te geven. Hierbij onder meer sterk ingezet op pilots en
leernetwerken om de kennis en ervaring bij overheden te vergroten.
In 2018 zijn 104 inkoop-pilots ondersteund met concrete kennis en advies:
80 pilots bij decentrale overheden en 24 bij de rijksoverheid. Pilots liepen
daarbij uiteen van de bouw van een circulair zwembad tot de inkoop van
warme drankenautomaten of doelgroepenvervoer. Ook in 2019 is weer
ruimte om 100 pilots bij decentrale overheden te ondersteunen met
expertise over klimaatneutraal en circulair inkopen.
Alle resultaten worden na afloop openbaar gemaakt. Het belangrijkste
resultaat uit de pilots is het positieve leereffect bij deelnemende
overheden. Daarnaast meet het RIVM ook de verwachte besparing aan
CO2 en grondstoffen. Nog niet alle pilots uit 2018 zijn al ver genoeg
afgerond om de effecten te bepalen. Acht pilots leverden samen al een
10
11

www.greendeals.nl/nieuws/circulair-inkopen-wint-green-deal-award-2017
www.wegwijzer.gdci.nl/wegwijzer-circulair-inkopen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

3

verwachte reductie op van 0,042 Mton, met name door de inkoop van
nieuwe windenergie uit Nederland. Daarnaast leidt de inkoop van
duurzaam vervoer tot minder gebruik van fossiele brandstoffen (14.500
ton olie-equivalenten per jaar). Bij een deel van de pilots was het effect op
de CO2-uitstoot niet in te schatten. Deze pilots waren gericht op stappen
eerder in het inkoopproces, zoals het formuleren van een visie of het
verkennen van circulaire opties bij leveranciers. De resultaten van de
overige pilots worden gecombineerd met de meetgegevens die over 2019
worden gerapporteerd.
MVI bij het Rijk
Bij de uitrol van het MVI-beleid in Nederland kijken we nadrukkelijk ook
naar de inkoop van het Rijk zelf. Uit een quick scan door KPMG12 blijkt dat
de producten en diensten die de rijksoverheid jaarlijks inkoopt een
gezamenlijke milieu-impact hebben van naar schatting zo’n 1,8 Mt CO2-eq.
en 3 Mton materiaalgebruik. Het Rijk heeft zelf ook een actieplan MVI
Rijksinkoopstelsel13 opgesteld voor de generieke inkoop en verschillende
departementen hebben daaraan hun eigen specifieke actieplan toegevoegd. Daarmee wordt resultaat geboekt in een reeks grote rijksbrede
aanbestedingen met duurzame impact op mens en milieu. Zo werkt het
Rijk bijvoorbeeld aan 100.000 circulaire werkplekken en het verduurzamen
van alle rijkskantoren in het centrumgebied van Den Haag. Ook werkte de
rijksoverheid aan 24 pilots klimaatneutraal en circulair inkopen in het
kader van de hierboven genoemde impuls vanuit de klimaatenveloppe
2018.
Met deze pilots is invulling gegeven aan de gewijzigde motie van lid
Paternotte14 om vanuit meerdere departementen relevante proeven te
starten met aanbestedingen waarin meetbare duurzaamheidscriteria met
een vast en substantieel wegingspercentage in de procedure en gunning
zijn opgenomen en de geleerde lessen van deze procedures onder de
aandacht te brengen van decentrale overheden.
Sinds 1 april 2017 is het toepassen van het Rijksinkoopkader internationale sociale voorwaarden (ISV) verplicht voor rijksaanbestedingen in
tien risicocategorieën boven de Europese aanbestedingsdrempel. Hierin
zijn de voorwaarden in lijn gebracht met de OESO Richtlijnen voor
Multinationale Ondernemingen (een internationaal raamwerk voor
maatschappelijk verantwoord ondernemen). Dit betekent dat leveranciers
ketenonderzoek uitvoeren, daarbij de risico’s voor mens en milieu
identificeren, maatregelen treffen om deze aan te pakken en te
voorkomen, en transparant zijn hierover. Dit draagt bij aan het uitbannen
van misstanden in de inkoopketen, zoals kinderarbeid en dwangarbeid.
Het Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft de ambitie om ISV toe te
passen in alle aanbestedingen, dus ook buiten de risicocategorieën.
Het kabinet wil mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt helpen om
een arbeidsplaats te vinden. Het Rijk zet zich daarom in op het creëren van
extra arbeidsplekken, werkervaringsplekken of stageplekken voor deze
groep mensen via de eigen inkoop. Hiervoor geldt al sinds 2011 dat social
return on investment (SROI) wordt meegenomen als voorwaarde bij alle
rijksopdrachten boven de Europese aanbestedingsdrempel van € 250.000.
Sinds 1 januari 2018 werkt het Rijk ook samen met leveranciers en
dienstverleners aan nieuwe, creatieve manieren om mensen via inkoop12

Rapport Quick-scan naar de milieu en sociale impact van de totale Rijksinkoop, april 2019,
KPMG
www.pianoo.nl/sites/default/files/documents/documents/manifest-mvi-actieplanrijksinkoopstelsel-bzk.pdf
14
Kamerstuk 32 440, nr. 111
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

4

contracten en SROI naar werk te begeleiden. Dit is Maatwerk voor
Mensen. De kern van deze aanpak is een lerende manier van werken. De
opgedane praktijkervaring wordt gebruikt voor de doorontwikkeling van
beleid. Rijksoverheidsprofessionals en leveranciers krijgen in deze fase
van doorontwikkeling extra ruimte om in proeftuinen te verkennen wat
mogelijk is. In 2018 werkte het Rijk aan 21 proeftuinen social return,
waarmee circa 60 mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt naar werk
begeleid. Zo zijn onder meer jeugdjustitiabelen geholpen bij het behalen
van een mbo-diploma en ICT-ers met een uitkering zijn omgeschoold en
geholpen aan een baan als inkoopadviseur15. In 2019 zijn inmiddels 24
nieuwe proeftuinen in voorbereiding.
Via de jaarrapportage bedrijfsvoering Rijk wordt uw Kamer jaarlijks
geïnformeerd over de duurzaamheid van de Rijksbedrijfsvoering,
waaronder de inzet en resultaten van MVI door het Rijk. Ervaringen en
lessen van het Rijk worden onder meer via PIANOo gedeeld met andere
overheden. In aanvulling hierop deelt Maatwerk voor Mensen ervaringen
via de website16 en bijeenkomsten. Ook is het jaarverslag Maatwerk voor
Mensen gepubliceerd.
Met de in deze hele paragraaf beschreven activiteiten geeft het Rijk
invulling aan de motie van het lid Özütok17 die oproept tot evalueren van
de proeftuinen en het delen van de resultaten en ervaringen.
Ondanks de vele goede stappen, ligt er nog een flinke uitdaging op weg
naar een rijksoverheid die volledig maatschappelijk verantwoord inkoopt.
ABDTOPConsult heeft onderzocht hoe opdrachtgevers binnen het Rijk
beter kunnen bijdragen aan de versnelling van de duurzame transitie van
Nederland18. Op basis hiervan wordt momenteel een ambitieuze
Rijksinkoopstrategie uitgewerkt, gericht op het structureler verankeren
van MVI binnen de inkoop en het opdrachtgeverschap van het Rijk. Mijn
collega van BZK zal u hierover nader informeren.
2. Kennis en instrumenten
Kennis en goede voorbeelden
Om maatschappelijk verantwoord te kunnen inkopen hebben organisaties
kennis nodig en goede voorbeelden om te volgen. Voor veel inkopers en
opdrachtgevers is het kopen van een circulair product of het rekening
houden met ISV nog grotendeels onbekend gebied. Daarom is de
afgelopen jaren veel kennis vergaard door met name het expertisecentrum PIANOo en verspreid naar inkopende overheden. PIANOo biedt
onder meer een uitgebreide website, een helpdesk, praktijkvoorbeelden,
handreikingen, leernetwerken, regiobijeenkomsten en congressen.
Het kabinet zet vanuit de actieagenda Beter Aanbesteden ook in op
professionalisering van aanbestedende diensten. Dit stelt partijen beter in
staat om de beleidsdoelen op een goede manier te betrekken in het
inkoopproces en draagt daarmee bij aan MVI.
Overheden vragen vaak om goede voorbeelden. Sinds dit voorjaar
worden daarom alle voorbeelden door het MVI-loket van PIANOo
verzameld en ontsloten op de MVI-kaart van Nederland19 waarop
voorbeelden te vinden zijn per regio, per thema en per productgroep.
15

www.maatwerkvoormensen.nl/documenten/rapporten/2019/04/18/jaarverslag-2018
www.maatwerkvoormensen.nl
Kamerstuk 35 000 VII, nr. 16
18
Kamerstuk 30 196, nr. 621
19
www.pianoo.nl/nl/actueel/nieuws/maatschappelijk-verantwoord-inkopen-kaart
16
17

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

5

Ook internationaal wordt veel kennis ontwikkeld op het gebied van MVI.
Daarom onderhoud ik een goed internationaal netwerk. Via verschillende
Europese projecten werken we als Nederland bijvoorbeeld samen aan het
verder leren over en versterken van circulair inkopen. Afgelopen jaar is
ook het jaarlijkse MVI-congres gecombineerd met de prestigieuze
Ecoprocura conference in «European Green Capital» Nijmegen. Hierdoor
kon Nederland zich nogmaals op de kaart zetten als voortrekker op gebied
van MVI.
KoopWijsPrijs
Ik ben blij dat ik u kan melden dat de KoopWijsPrijs MVI voor overheden,
mede dankzij de oproep uit uw Kamer, inmiddels al twee keer is uitgereikt.
In 2017 ontving Helmond de prijs voor hun uitstekende MVI-actieplan, dat
ambitie uitstraalt en MVI in de organisatie verankert. In 2018 heeft de
gemeente Zevenaar de prijs gewonnen voor hun circulaire fietspad,
waarbij gebruik is gemaakt van grasfalt en grasbeton, en dat tot stand is
gekomen via innovatieve samenwerking. Ook de andere genomineerden
konden fraaie projecten laten zien. De KoopWijsPrijs is een goede manier
om mooie voorbeelden op een positieve manier naar buiten te brengen
en zo MVI verder te stimuleren.
Academies
Een goede manier voor overheidsinkopers en -opdrachtgevers om actief
on-the-job te leren is de academy-vorm. PIANOo organiseert al enige tijd
een Circulair inkopen academy. Deelnemers (inkoper en opdrachtgever
samen) combineren leren in groepsvorm met het uitvoeren van een eigen
project. Deelnemers zijn afkomstig uit een brede groep aanbestedende
diensten. Het enthousiasme van de deelnemers blijkt wel uit het feit dat
de academies steeds snel zijn volgeboekt.
In november vorig jaar is ook de eerste ISV academy gestart. Het doel van
de ISV academy is om kennis over te brengen, om de obstakels te
bespreken waar de deelnemers tegen aan lopen en om hier gezamenlijk
oplossingen voor te vinden. Er zijn pilots gestart om de opgedane kennis
in de praktijk te brengen, onder andere op gebied van ICT, bedrijfskleding,
natuursteen en energie. Ook dit jaar zal weer een ISV academy starten.
Eén van de doelstellingen is om betrokkenen uit iedere risicocategorie in
het Rijksinkoopstelsel deel te laten nemen, om te borgen dat ISV goed
wordt toegepast.
Leernetwerken Klimaatenveloppe
Een krachtige manier van kennis opdoen, is het samen leren en
ervaringen delen in een leernetwerk. Vanuit de Klimaatenveloppes 2018
en 2019 zijn naast pilots daarom ook leernetwerken opgezet. In 2018
hebben meer dan 500 personen deelgenomen aan tien leernetwerken.
Deze gingen over grote thema’s als de bouw, de gww-sector, ICT, energie
en vervoer. De deelnemers waren positief en veel gaven aan in 2019 weer
te willen meedoen. Bij evaluatie door het RIVM geeft driekwart van de
deelnemers aan nu beter in staat te zijn om bijvoorbeeld het draagvlak
voor circulair inkopen te vergroten of om in gesprek te gaan met
leveranciers.
Alle leernetwerken hebben daarnaast ook geleid tot breed beschikbare
producten, zodat het leereffect niet alleen beperkt blijft tot de deelnemers.
In 2019 wordt een groot deel van de leernetwerken voortgezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

6

MVI criteria
De rijksoverheid en veel andere overheden hebben zich gecommitteerd
om bij 45 impactvolle productgroepen MVI-eisen toe te passen. Het Rijk
stelt daarvoor criteria beschikbaar via een gebruiksvriendelijke
MVI-criteriatool20. Deze tool helpt om ambities concreet te maken en
draagt bij aan een uniforme uitvraag richting de markt. De tool geeft
MVI-criteria op drie ambitieniveaus, zodat inkopers en opdrachtgevers zo
goed mogelijk, zo duurzaam mogelijk kunnen inkopen. De tool, die het
gebruik van losse pdfs vervangt, wordt veel gebruikt (de site is al ruim
17.500 keer bezocht sinds de lancering in november 2018).
Om de MVI-criteria actueel te houden en te verbeteren, worden deze
jaarlijks beoordeeld en waar nodig aangepast. Bij de actualisatie van dit
jaar zijn onder meer criteria voor social return en ISV toegevoegd. Ook zijn
scherpere eisen toegevoegd voor het reduceren van CO2-uitstoot door
transport, kan er met een nieuw gunningscriterium gestuurd worden op
meer hernieuwbare energie productie en zijn er vernieuwde criteria voor
catering gepubliceerd.
In het kader van het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie worden
de MVI criteria uitgebreid met kunstgras. Hierdoor gaan deze ook een
specifiek thema dekken vanuit het beleidsveld sport. Ook in de zorg wordt
nagedacht over nieuwe inkoopcriteria in het kader van de Green Deal
Duurzame Zorg.
Inbedding in de organisatie
Ook wereldwijd is er aandacht voor ontwikkeling van MVI-tools. In mei
2017 is onder leiding van de Nederlandse vereniging van inkopers (NEVI),
de wereldwijde richtlijn ISO 20400 voor MVI van kracht geworden. De
richtlijn helpt organisaties om de vertaalslag te maken van maatschappelijk verantwoord ondernemen naar MVI-beleid, naar inkoopstrategie en
uiteindelijk naar het inkoopproces. Hiermee kunnen organisaties de
duurzaamheid van hun inkoop continu verbeteren.
Om organisaties te ondersteunen bij het toepassen van de richtlijn,
hebben NEN en NEVI vorig jaar met mijn steun een webtool ISO 20400
ontwikkeld. Deze geeft ook de mogelijkheid om resultaten te benchmarken
en via een zelfverklaring te publiceren in een register. Meer dan 120
organisaties hebben de tool tot nu toe toegepast. Negen hebben ook een
zelfverklaring gepubliceerd.
Specifieke activiteiten
Op verschillende onderwerpen lopen specifieke activiteiten, zoals rondom
de inkoop van natuursteen, ICT, MKB-vriendelijk inkopen en inkopen met
behulp van CO2-schaduwbeprijzing.
Het IMVO-convenant voor de natuursteensector is een gezamenlijk
initiatief van Nederlandse en Vlaamse partijen. Parallel hieraan is een
pilotprogramma opgezet. Doelstelling is om concrete handvatten te
ontwikkelen voor de inkoop van verantwoorde natuursteen en zo actief bij
te dragen aan het terugdringen van MVO-risico’s in de keten, met name
kinderarbeid. De geleerde lessen zullen ook van toepassing zijn op andere
productgroepen. Aan de pilots doen diverse gemeenten mee, waaronder
Amsterdam, Breda, Den Haag, Leusden, Rotterdam en Utrecht.

20

www.mvicriteria.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

7

Voor de ICT-sector is dit jaar met Finland en een groep betrokken ngo’s
een traject gestart om te komen tot een internationale samenwerking. We
willen landen en grote inkopers gaan samenbrengen in een eenduidige
veranderopgave richting de ICT-branche. Daarbij mik ik op echte verduurzaming, zowel voor grondstoffengebruik als voor sociale omstandigheden
in de keten. De bedoeling is om het partnership uit te voeren onder de
vlag van het VN-Milieuprogramma. Daarna kan opschaling mogelijk
plaatsvinden in de context van het Platform for Accelerating the Circular
Economy (PACE). Dit sluit ook aan op de inzet van de circulaire maakindustrie op ICT in het Nationale uitvoeringsprogramma Circulaire
Economie.
Kansen bieden aan het mkb levert maatschappelijke impact op, zowel qua
economie als qua innovatie. Het Ministerie van EZK werkt daarom in
brede zin aan de versterking van het mkb via het mkb-actieplan21.
Mkb-vriendelijk inkopen krijgt aandacht binnen het traject Beter Aanbesteden. Eén van de acties die uit dit traject is voortgekomen, is een advies
over clusteren22. Het samenvoegen van opdrachten kan het met name
voor mkb-bedrijven en starters moeilijk of zelfs onmogelijk maken om
zelfstandig mee te doen aan aanbestedingen. Met deze en andere acties
wordt gewerkt aan het toegankelijker maken van aanbestedingstrajecten
voor het mkb.
In 2018 is een leernetwerk aan de slag geweest met
CO2-schaduwbeprijzing. Dit is een manier van inkopen waarbij de
CO2-effecten fictief worden meegerekend in de inkoopprijs, zodat beter
kan worden gestuurd op klimaatvriendelijke alternatieven. Ingekochte
producten en werken kunnen een aanzienlijk effect hebben de uitstoot van
CO2. Denk bijvoorbeeld aan asfaltwegen, staal en beton. In vervolg hierop
verkennen de bestuurlijke koepels VNG, IPO en de Unie van Waterschappen deze aanpak dit jaar verder in pilots en door te werken aan
randvoorwaarden. Hiervoor heb ik hen subsidie verstrekt vanuit de
Klimaatenveloppe 2019. Binnen het Rijk werkt onder meer Rijkswaterstaat
aan het breder meewegen van milieukosten (waaronder CO2-kosten) in
werken.
Innovatiegericht inkopen
De overheid kan met haar inkoopkracht ook innovaties aanjagen. Bij
innovatiegericht inkopen gaat het om het bieden van ruimte aan de markt,
het formuleren van een ambitieuze vraag en het gezamenlijk met de markt
uitwerken van deze vraag. Door innovatiegericht in te kopen, neemt de
overheid bewust risico’s om te komen tot nieuwe of aanmerkelijke
verbeterde oplossingen.
PIANOo en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland ondersteunen
overheden bij de verschillende manieren van innovatiegericht inkopen.
Hiervoor is onder meer eind 2018 het Innovatiegericht Inkopen congres
georganiseerd en tussentijdse kennis- en netwerkbijeenkomsten.
Overheden kunnen gebruik maken van aanbestedingsprocedures als een
concurrentiegerichte dialoog, een prijsvraag, een small business
innovation research (SBIR)-competitie of een innovatiepartnerschap.
Bij een SBIR-competitie daagt de overheid de markt uit om innovatieve
oplossingen te ontwikkelen voor een specifiek maatschappelijk vraagstuk.
Na een succesvol ontwikkelingstraject kan de overheid als launching
customer de ontwikkelde oplossing kopen via een nieuwe aanbesteding.
21
22

Kamerstuk 32 637, nr. 316
Kamerstuk 34 252, nr. 8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

8

Sinds 2004 zijn er 72 SBIR-trajecten gedaan door verschillende ministeries, provincies en uitvoeringsorganisaties. Zo heeft de Provincie
Zuid-Holland de markt uitgedaagd oplossingen te ontwikkelen voor de
opwekking van energie uit de kades en oevers van provinciale vaarwegen.
Tot 2017 was 89% van de ondernemingen die aan een SBIR-competitie
hebben deelgenomen mkb.
Een variant van de SBIR-competitie is het innovatiepartnerschap. In deze
aanbestedingsprocedure geeft de overheid aan de voorkant van het
ontwikkeltraject de randvoorwaarden mee, waaronder zij de ontwikkelde
innovaties zal inkopen. Er is dan geen nieuwe aanbesteding nodig. Zo
heeft de gemeente Almere de markt verzocht om van het ingezamelde
huisafval innovatieve oplossingen te ontwikkelen voor de openbare
ruimte van onder de eigen gemeente.
3. Monitoring
MVI Effectmonitoring
Een belangrijke graadmeter voor MVI is welke impact we bereiken in
termen van grondstoffenbesparing, CO2-emissies, milieueffecten en
werkgelegenheid voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. RIVM
heeft een relatief eenvoudige methode ontwikkeld om de effecten van MVI
waar mogelijk in kaart te brengen op landelijke schaal met behulp van
gewogen steekproeven.
Het RIVM heeft hierover begin 2018 een eerste rapportage gemaakt,
waarin de methodiek is uitgewerkt en toegepast op de eerste acht
productgroepen in de periode 2015–1623. Inmiddels worden elke twee jaar
zestien relevante productgroepen met deze methode gevolgd, die samen
een groot deel van de mogelijke impact van MVI vertegenwoordigen.
Deze effecten worden steeds bepaald ten opzichte van de meest gangbare
niet-MVI inkoopopties die in dat jaar beschikbaar waren (bijvoorbeeld een
dieselauto bij de inkoop van personenauto’s).
De toepassing van MVI in de zestien gekozen productgroepen heeft in
2015–16 geleid tot goede effecten. Gedurende de looptijd van de
meerjarige contractperiode gaat het opgeteld om de volgende effecten:
– 5 Mton CO2-uitstootreductie
– 1,7 ton minder uitstoot fijnstof
– 28 ton minder emissie van NOx
– 13.000 ton vermeden olie-equivalenten door biobased inkopen
– 1.600 fte aan werk voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt.
Uit de rapportage van RIVM blijkt dat MVI een groot effect heeft op onder
meer de CO2-uitstoot. Dit gemeten effect is voor een belangrijk deel
gerealiseerd door de inkoop van duurzame energie. Een beperking in de
monitoring is dat veel basis inkoopgegevens zoals ingekochte aantallen
niet standaard worden geregistreerd door organisaties. Vooral het effect
van circulair inkopen bleek hierdoor nog moeilijk te bepalen en ook de
belangrijke productgroep bouw kon nog niet worden meegenomen.
Bovengenoemde effecten zijn daarom waarschijnlijk een onderschatting.
Ik verwacht dat volgende metingen beter aan informatie zullen komen als
gevolg van toenemende aandacht voor meten, de geboden ondersteuning
en het gebruik van de MVI-ZET.
Het is nog te vroeg om het effect van de internationale sociale
voorwaarden te meten. Het is nu belangrijk om eerst zicht te krijgen op
aanbestedingen waarbij deze voorwaarden zijn toegepast. Daarna worden
concrete stappen gezet om wel effecten te kunnen gaan bepalen.

23

Bijlage bij Kamerstuk 26 485, nr. 256

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

9

MVI Zelfevaluatietool (MVI ZET)
Steeds meer overheden gaan aan de slag met MVI en stellen ambities op
die ze mede met inkoop willen verwezenlijken. In Manifest MVI heeft het
Rijk afgesproken een instrument beschikbaar te stellen waarmee
organisaties inzicht krijgen in de eigen prestaties en vorderingen. Dat is
belangrijk om te kunnen sturen op het halen van de eigen ambities. Het
instrument moet daarnaast cumulatief (niet naar individuele organisaties
herleidbaar) inzicht geven op landelijk niveau. Dit instrument is de MVI
ZET geworden.
De MVI ZET is halverwege 2018 breed beschikbaar gekomen en wordt
door steeds meer organisaties actief gebruikt, ook door partijen die het
Manifest niet hebben ondertekend. Ruim de helft van de gebruikers zijn
gemeenten. Ook binnen de rijksoverheid wordt de tool momenteel
uitgerold. De eerste reacties en resultaten zijn positief. De onderstaande
grafiek geeft een beeld wat de inzet is geweest op MVI aan de hand van
ruim tweeduizend aanbestedingen bij 89 organisaties.
De grafiek laat zien dat er al veel gebeurt. In 61% van alle ingevoerde
aanbestedingen wordt MVI meegenomen. Daarbij wordt door deze
partijen stevig ingezet op met name social return (41%), MKB-vriendelijk
inkopen (29%) en milieuvriendelijk inkopen (27%), maar ook op nieuwere
thema’s als ISV (16%) en circulair inkopen (11%). Het getal van 61% is
overigens niet te vergelijken met het oude doel van 100% duurzaam
inkopen. Dat doel was beperkt tot het 100% gebruik van de minimumeisen
van de productgroepen waarvoor milieucriteria beschikbaar waren. Het
gemeten getal kijkt breder. Het is een percentage van alle inkopen en sluit
aan op het beleid om inkoop strategisch in te zetten waar deze het beste
tot effect leidt.

In de meeste gevallen blijken inkopende organisaties te kiezen voor een
focus op één of twee MVI-thema’s per inkoop. Dit is in lijn met de
aanbeveling aan overheden om focus aan te brengen en te kiezen voor
productgroepen en thema’s waar het meeste effect te verwachten is om
hun eigen beleid te realiseren. Het weerspreekt ook de eerdere vrees van
het bedrijfsleven dat overheden bedrijven zouden gaan overvragen met
teveel MVI-thema’s per inkoop.
Gekozen is om de tool zo eenvoudig mogelijk te houden om administratieve lasten te beperken. Op dit moment wordt deze op onderdelen verder
doorontwikkeld, op basis van gebruikersvragen. Er is een module
toegevoegd die naast de inzet op MVI ook kijkt naar de realisatie in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

10

contracten. Daarnaast loopt momenteel een experiment om een module
toe te voegen, waarmee organisaties zelf op onderdelen het CO2-effect
van hun inkoop kunnen inschatten. Hiervoor zijn twee relatief eenvoudig
te bepalen onderdelen uitgekozen: de inkoop van energie en van
mobiliteit (transportdiensten en inkoop eigen wagenpark).
Vooruitblik
Het plan van aanpak MVI 2015–2020 loopt door tot en met 2020. Met de
uitvoering van dit plan zijn goede resultaten geboekt en voortgang
gemaakt in de uitrol van MVI naar alle overheden. Tegelijkertijd moet er
ook nog veel gebeuren om maatschappelijk verantwoord inkopen tot de
standaard te maken. Het blijft daarom belangrijk om hier aandacht voor te
hebben.
Ik verwacht dat dit ook na 2020 nog nodig zal zijn. Daarom ga ik de
komende periode met mijn collega-bewindspersonen, overheden,
koepels, marktpartijen en maatschappelijke organisaties in overleg om
invulling te geven aan dit vervolg. Ik zal uw Kamer hierover informeren in
de loop van volgend jaar.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
S. van Veldhoven-van der Meer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 26 485, nr. 315

11