Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 433

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 juni 2017
Het Amerikaanse Government Accountability Office (GAO) heeft op
24 april jl. zijn jaarlijkse voortgangsrapport over het F-35 programma
gepubliceerd, getiteld «F-35 JOINT STRIKE FIGHTER, DOD Needs to
Complete Developmental Testing Before Making Significant New
Investments». Het rapport treft u bijgaand aan1.
Achtergrond van het GAO-rapport
Het GAO, dat vergelijkbaar is met de Algemene Rekenkamer, publiceert
sinds 2009 jaarlijks een rapport over de voortgang van het F-35
programma. Het is bestemd voor leden van het Amerikaanse congres. Het
GAO was de afgelopen jaren kritisch over het programma en heeft diverse
keren aanbevelingen ter verbetering gedaan. Het Pentagon heeft veel van
de eerdere aanbevelingen van het GAO ter harte genomen. Dit heeft
geleid tot aanpassingen in het F-35 programma.
Voortgang van het F-35 programma
In het voortgangsrapport van 24 april jl. stelt het GAO drie thema’s aan de
orde.
Voltooiing van de ontwikkeling van het toestel
Het F-35 programma vordert gestaag en nadert het einde van de
ontwikkelings- en testfase (System Development and Demonstration,
SDD). Het GAO schat echter dat de ontwikkelingsfase langer, tot mei 2018,
kan gaan duren en voor de Verenigde Staten $ 1,7 miljard extra kan
kosten. Het GAO merkt op dat vertraging van de ontwikkelings- en
testfase kan leiden tot een later begin van de operationele testfase en, als
gevolg daarvan, tot een later moment waarop de Amerikaanse Marine een
eerste operationele eenheid beschikbaar heeft. Dat is nu gepland voor
1

kst-26488-433
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 433

1

2018. Bovendien verschuift dan het moment waarop de fabrikant hogere
aantallen toestellen per jaar mag produceren2.
Toekomstige Amerikaanse investeringen
De F-35 wordt stapsgewijs ontwikkeld. Tijdens de ontwikkelings- en
testfase wordt het toestel ontwikkeld tot en met softwareversie block 3F.
Die software is beschikbaar en wordt nu getest. Het F-35 Joint Program
Office (JPO) bereidt inmiddels de verdere doorontwikkeling (block 4) voor.
Het GAO plaatst echter vraagtekens bij Amerikaanse investeringen in de
doorontwikkeling na block 3F. Het stelt dat het aannemelijk is dat de
testresultaten van block 3F effect hebben op de eisen voor block 4 en dat
beter eerst de testresultaten kunnen worden afgewacht voordat wordt
verder gegaan met block 4.
Daarnaast wijst het GAO erop dat het Amerikaanse congres meer
informatie moet worden verschaft over de kosten en besparingsmogelijkheden die samenhangen met de aanschaf van grotere hoeveelheden
onderdelen en materialen (Economic Order Quantity, EOQ). De beoogde
aanschaf van grotere bestelhoeveelheden moet tot kostenvoordelen
leiden.
Productie en betrouwbaarheid van het toestel
Het GAO is, evenals voorgaande jaren, positief over de productie van
toestellen. De trend van toenemende aantallen geleverde toestellen,
afnemende aantallen productiemanuren en toenemende doelmatigheid
houdt aan. Het lagere aantal productiemanuren duidt volgens het GAO op
een volwassen productieproces. Evenals vorig jaar wijst het GAO erop dat
er wel verbeteringen mogelijk zijn in de logistieke keten van het productieproces. Zo leveren leveranciers soms onderdelen te laat.
Het GAO stelt dat ook de motorenfabrikant Pratt & Whitney de doelmatigheid heeft verbeterd. Het benodigde aantal manuren voor de productie
van een motor is in de eerste productieperiode snel gedaald en
vervolgens gestabiliseerd. Nu zijn nog beperkte verbeteringen te
verwachten. De kosten van reparatie, opnieuw uitgevoerd werk en
restmateriaal zijn in 2016 verder gedaald. Om de verdere productiegroei te
garanderen onderzoekt de fabrikant de mogelijkheid om voor sommige
onderdelen meer leveranciers te selecteren. Ook laat de fabrikant
onderdelen eerder dan gepland leveren.
Zoals bekend neemt de bedrijfszekerheid van het toestel toe, maar blijft
deze nog achter bij de planning. Het GAO merkt daarover op dat de trend
positief is en dat er nog tijd is voor verdere verbetering.
Aanbevelingen en reactie Pentagon
Het GAO-rapport eindigt met drie aanbevelingen. De eerste aanbeveling is
de kosten en de planning van de ontwikkelings- en testfase opnieuw te
beoordelen. In een reactie heeft het Pentagon laten weten het niet met het
GAO eens te zijn omdat de planning en kosten onlangs al opnieuw zijn
beoordeeld. Het Pentagon zal de aannames en beslissingen periodiek
opnieuw beoordelen. Ook heeft het Pentagon het JPO al opdracht
gegeven rekening te houden met voortzetting van de ontwikkelings- en
testfase tot mei 2018 en heeft het daarvoor de benodigde budgetten
gereserveerd.

2

Full-rate production kan ingaan na afloop van de SDD-fase

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 433

2

Het GAO beveelt ook aan de doorontwikkeling van block 4 te vertragen.
Het Pentagon is het ook met deze aanbeveling niet eens omdat uitstel tot
forse vertraging zou leiden, waardoor nieuwe operationele capaciteiten
later beschikbaar komen. En die capaciteiten zijn nodig om nieuwe
dreigingen het hoofd te kunnen bieden.
De derde en laatste aanbeveling betreft het beschikbaar stellen van een
gedetailleerd rapport aan het Amerikaanse congres over de kosten en
opbrengsten van een bestelling van onderdelen en materialen voor
meerdere productiejaren (EOQ). Het Pentagon zal het congres informeren
en een voorstel doen over de EOQ.
Beoordeling GAO-rapport
De bevindingen en conclusies van het GAO zijn niet verrassend, omdat
deze al in eerdere GAO-rapporten zijn gemeld of overeenkomen met
bevindingen of uitspraken van andere instanties die het F-35 programma
volgen. Zo heeft de Director of Operational Test and Evaluation (DOT&E)
eerder gewezen op het risico van een langere ontwikkelings- en testfase
(zie ook Kamerstuk 26 488, nr. 430).
Het F-35 programma nadert het einde van de ontwikkelings- en testfase en
het Pentagon wil deze fase zo spoedig mogelijk (uiterlijk in mei 2018)
voltooien. Hogere kosten in die fase zijn voor Amerikaanse rekening.
Nederland betaalt daaraan niet mee.
Het is in deze fase van het complexe programma de bedoeling om
technische onvolkomenheden aan het licht te brengen, zodat die voor
aanvang van de operationele testfase kunnen worden gecorrigeerd. Voor
Nederland is de testfase vooral van belang in verband met de geplande
eerste operationele capaciteit (eind 2021). Zoals in de voortgangsrapportages van september 2016 en maart 2017 (Kamerstuk 26 488, nrs. 416 en
431) is uiteengezet strookt de Amerikaanse planning met de Nederlandse.
Evenals het Pentagon hecht Defensie aan de doorontwikkeling van de F-35
en aan de tijdige beschikbaarheid van nieuwe capaciteiten. Defensie volgt
de ontwikkelingen op de voet en rapporteert daarover in de voortgangsrapportages Verwerving F-35.
De Minister van Defensie,
J.A. Hennis-Plasschaert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 26 488, nr. 433

3