Evaluatie verkiezingen
Evaluatie van de gecombineerde provinciale staten- en waterschapsverkiezingen
van 20 maart 2019

23 mei 2019

Inhoudsopgave
1.

2.

Inleiding ............................................................................................................................................ 3
1.1

Leeswijzer ................................................................................................................................ 3

1.2

Algemeen................................................................................................................................. 3

Voorbereiding ................................................................................................................................... 5
2.1
2.1.1

3.

4.

Ervaren knelpunten en problemen .......................................................................................... 5
Toelichting ervaren knelpunten en problemen ................................................................ 6

2.2

Informatie over stemlokalen .................................................................................................... 9

2.3

Stembureaus ........................................................................................................................... 9

2.5

Checklist ................................................................................................................................ 11

2.5

Toegankelijkheid .................................................................................................................... 13

2.6

Toolkit en nieuwsbrieven ....................................................................................................... 13

Stempassen ................................................................................................................................... 15
3.1

Volmachten ............................................................................................................................ 15

3.2

Kiezerspassen ....................................................................................................................... 16

3.3

Formulieren............................................................................................................................ 17

3.4

Meldingen van ronselen ........................................................................................................ 17

Voorbereiding stembureauleden en tellers op de dag van stemming ............................................ 18
4.1

Vergoedingen ........................................................................................................................ 18

4.2

Instructies .............................................................................................................................. 19

4.2.1

Instructies voorzitters ..................................................................................................... 19

4.2.2

Instructies overige stembureauleden............................................................................. 20

4.2.3

Instructies tellers ............................................................................................................ 21

4.2.4. Kennis en vaardigheden voorzitters en leden ...................................................................... 21

5.

4.3

PowerPoint ministerie van BZK ............................................................................................. 22

4.4

Digitale instructie ................................................................................................................... 22

4.5

Controle stembureauleden .................................................................................................... 24

4.6

Brochures .............................................................................................................................. 24

4.7

Telinstructie ........................................................................................................................... 25

Overig ............................................................................................................................................. 26
5.1

Proces-verbaal....................................................................................................................... 26

5.2

Digitale hulpmiddelen ............................................................................................................ 26

5.3

Overige opmerkingen ............................................................................................................ 26

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 2

1.

Inleiding

Op 20 maart 2019 vonden de gecombineerde verkiezingen voor de leden van provinciale staten en
voor de leden van het algemeen bestuur van de waterschappen plaats. In opdracht van het ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (ministerie van BZK) heeft onderzoeksbureau Kantar
deze verkiezingen geëvalueerd. Onderdeel van deze evaluatie was het uitzetten van een online
vragenlijst onder gemeentefunctionarissen die belast waren met de organisatie van de verkiezingen in
hun gemeente. In deze vragenlijst is gevraagd naar hoe de voorbereiding, uitvoering en afhandeling
van de verkiezingen zijn verlopen.

1.1

Leeswijzer

De resultaten van de enquête zijn zowel op totaalniveau gepresenteerd als (waar relevant) uitgesplitst
naar gemeentegrootte. Relevante verschillen naar gemeentegrootte zijn in het rapport benoemd.
Bij open vragen zijn de veelvoorkomende antwoorden beschreven, waarbij enkele citaten als
bloemlezing in het rapport zijn opgenomen.

1.2

Algemeen

Gemeentefunctionarissen die belast waren met de organisatie van de verkiezingen in hun gemeente
zijn via email uitgenodigd voor deelname aan een online vragenlijst. Wanneer er meerdere
contactpersonen per gemeente waren, zijn deze allemaal benaderd met het verzoek om de vragenlijst
door dezelfde persoon in te laten vullen. Het onderzoek is van tevoren aangekondigd door het
ministerie van BZK en er zijn reminders verstuurd. Van de 355 gemeenten waar verkiezingen zijn
gehouden voor de leden van provinciale staten en één of meer waterschappen, hebben 308
gemeenten de vragenlijst ingevuld, dit is een respons van 87%.
In alle gemeenten zijn een verkiezing voor de leden van provinciale staten en één of meer
waterschapsverkiezingen gehouden. In een gemeente worden meerdere waterschapsverkiezingen
gehouden indien die gemeente in de beheersgebieden van twee of meer waterschappen ligt.
Daarnaast heeft er in één gemeente nog een andere stembusgang/verkiezing plaatsgevonden,
namelijk voor de dorpsraad.
1.1 | Respons naar gemeentekenmerken
Gemeentegrootte
Grote gemeenten (>100.000 inwoners)
Middelgrote gemeenten (20.000 – 100.000 inwoners)
Kleine gemeenten (<20.000 inwoners)

10%
68%
22%

n= 30
n= 210
n= 68

Aantal georganiseerde verkiezingen
2 verkiezingen (voor provinciale staten en 1 waterschap)
3 verkiezingen (voor provinciale staten en 2 waterschappen)
4 verkiezingen (voor provinciale staten en 3 waterschappen)
5 verkiezingen (voor provinciale staten en 4 waterschappen)

79%
17%
3%
0%

n= 244
n= 53
n= 10
n= 1

Basis: alle respondenten | n= 308

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 3

In grote gemeenten zijn vaker meerdere waterschapsverkiezingen gehouden. In onderstaande tabel
ziet u de verschillen tussen de gemeentegrootte en het aantal waterschapsverkiezingen.
1.2 | Aantal waterschapsverkiezingen naar gemeentegrootte 1

Twee verkiezingen (provinciale staten en één
waterschap)
Meer dan twee verkiezingen (provinciale staten en
meerdere waterschappen)
Basis: alle respondenten | n= 308

Groot
↓ 67%

Middelgroot
↓ 77%

Klein
↑ 93%

Totaal
79%

↑ 33%

↑ 23%

↓ 7%

21%

Over het algemeen zijn de gemeenten tevreden over het verloop van de verkiezingen, 78% 2 is
tevreden tot zeer tevreden.
1.3 | Tevredenheid over verloop verkiezingen

4% 6%

11%

Zeer ontevreden

67%

Ontevreden

Neutraal

12%

Tevreden

Zeer tevreden

Basis: alle respondenten n = 308

1 Significante verschillen zijn aangegeven door middel van een ↑ (hoger) of ↓ (lager).
2 Door afrondingsverschillen kunnen de percentages in de tekst enigszins afwijken van de som van de
percentages in de grafieken.

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 4

2.
2.1

Voorbereiding
Ervaren knelpunten en problemen

Bij 31% van de gemeenten zijn er geen problemen gesignaleerd bij de voorbereiding en uitvoering van
de verkiezingen. Bij de andere gemeenten hadden de meest voorkomende problemen betrekking op
het werven van stembureauleden/tellers (30%) en op de stemopneming in de stemlokalen (26%).
De kleine gemeenten hebben vaker geen problemen ervaren dan de middelgrote en grote gemeenten.
Vooral problemen met het vinden van geschikte locaties voor stemlokalen, het werven van
(voldoende) stembureauleden en tellers en problemen met de stemopneming komen relatief vaker
voor in grote gemeenten.
In gemeenten waar meerdere waterschapsverkiezingen waren, is men vaker op problemen gestuit
dan in gemeenten waar slechts één waterschapsverkiezing was naast de verkiezing voor provinciale
staten (89% versus 64%). In de gemeenten waar meer dan twee verkiezingen waren, waren er vaker
problemen met het onderscheiden van de verschillende stembiljetten, stempassen en stembussen
(33% versus 11%), met de selectie van de kiesgerechtigden (27% versus 3%), en met het (al dan niet)
stemmen in een willekeurig stemlokaal (23% versus 0%).
2.1 | Problemen bij voorbereiding en uitvoering van de verkiezingen naar gemeentegrootte

Ik ben niet op problemen gestuit
Het werven van stembureauleden/ tellers
De stemopneming (het tellen) in de
stemlokalen
Het vinden van geschikte locaties voor
stemlokalen
Het bezorgen van kandidatenlijsten aan
het adres van de kiezer
De stembiljetten, stempassen en
stembussen voor de verschillende
verkiezingen van elkaar onderscheiden
De selectie van kiesgerechtigden
Het doorgeven van de uitslag
Het (al dan niet) stemmen in een
willekeurig stemlokaal bij de
waterschapsverkiezingen indien uw
gemeente in de beheersgebieden van
twee of meer waterschappen ligt
Het opmaken van het register ongeldige
stempassen
Het faciliteren van het indienen van
ondersteuningsverklaringen
Andere problemen, namelijk...
Basis: alle respondenten | n = 308

Groot
↓ 17%
↑ 47%

Middelgroot
↓ 28%
↓ 31%

Klein
↑ 46%
↓ 21%

Totaal
31%
30%

↑ 40%

25%

↓ 22%

26%

↑ 53%

↓ 23%

↓ 12%

23%

20%

16%

15%

16%

13%

18%

10%

16%

10%
3%

8%
9%

7%
10%

8%
8%

↑ 7%

6%

↓ 0%

5%

0%

2%

4%

3%

↑ 3%

↓ 0%

1%

1%

27%

16%

15%

17%

Als ‘Andere problemen’ noemen gemeenten problemen met onder andere de combinatie van
verkiezingen en met OSV (Ondersteunende Software Verkiezingen).

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 5

2.1.1 Toelichting ervaren knelpunten en problemen
De betrokken gemeenteambtenaren hadden de mogelijkheid toe te lichten wat de ervaren problemen
precies inhielden. We geven hier een bloemlezing van de meest voorkomende problemen.
Wanneer er problemen waren met het bezorgen van kandidatenlijsten aan het adres van de kiezer
wordt voornamelijk aangegeven dat deze niet op alle adressen zijn ontvangen of dat fouten zijn
gemaakt met het drukken van de kandidatenlijsten.
“Verschillende adressen hebben geen kandidatenlijsten ontvangen.”
“Een aantal meldingen gekregen dat de biljetten niet waren bezorgd.”
“De bezorging van de kandidatenlijsten en de stempassen is niet geheel zonder problemen
verlopen. In een bepaalde wijk waren de stempassen niet bezorgd. Dit heeft veel extra werk
veroorzaakt helemaal toen de originele stempassen plots werden bezorgd terwijl er heel veel
vervangende stempassen waren verstrekt. De klachten van de kandidatenlijsten waren verspreid
uit de gehele gemeente. De bezorger liet later weten dat er een krat niet was verspreid, dit is later
alsnog gebeurd.”
“Vlak voordat de kandidatenlijsten bezorgd zouden worden werd ontdekt dat er een lijst ontbrak op
het gedrukte exemplaar. Gelukkig kon alles nog net op tijd goed gedrukt worden en bij de kiezer
bezorgd.”
Wanneer er problemen waren met het werven van stembureauleden/tellers wordt voornamelijk
aangegeven dat het vinden van voldoende en goede vrijwilligers lastig is.
“Het verkrijgen van bekwame stembureauleden is moeilijk. Er zou in feite een sollicitatieprocedure
aan vooraf moeten gaan, maar vanwege tijdgebrek is dit niet haalbaar.”
“Het is best lastig om goede stembureauleden en tellers te krijgen. Vaak moeten mensen er een
vrije dag voor nemen. Ook vinden mensen een dubbele verkiezing veel werk”
“Moeilijk om goede gekwalificeerde mensen te vinden.”
“Nadat we ons ledenbestand (alle stembureaus bezet) compleet hadden, vielen toch nog veel
mensen af wegens ziekte of andere reden. Mensen zagen op tegen de e-learning (te veel info/ te
lang vonden ze) en haakten soms af.”
“Weinig aanmeldingen en op het laatste moment meldingen van afwezigheid. Gevolg: schuiven
met stembureauleden/vervangers last-minute benaderen kost veel tijd/energie.”

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 6

Wanneer er problemen waren met het vinden van geschikte locaties wordt voornamelijk aangegeven
dat niet kan worden voldaan aan de 100% toegankelijkheidseis.
“Onvoldoende locaties aanwezig die 100% toegankelijkheid bieden.”
“De 100% toegankelijkheidseis stelt ons voor grote uitdagingen, met name in de historische
binnenstad met vooral monumentale panden. Een gevel verbreden is gewoon geen optie en
alternatieven zijn er niet.”
“Met de komst van de strengere voorschriften omtrent de toegankelijkheid, is het lastig
stemlokalen te vinden die aan al deze criteria voldoen. Of die voldoende toegankelijk gemaakt
kunnen worden.”
“Ongeveer 10% van de stemlokalen bleek niet meer, of tijdelijk niet beschikbaar te zijn. Mede
vanwege de eisen aan de toegankelijkheid is het lastig om vervangende geschikte locaties te
vinden.”
“In het kader van de toegankelijkheid zijn er een paar stemlokalen afgekeurd.”
Wanneer er problemen waren met de stemopneming (de telling) in de stemlokalen waren die erg
divers, maar gingen ze voornamelijk over ruimtegebrek (ook door de grootte van de stembiljetten) en
het handmatig tellen (foutgevoelig en tijdrovend), ook door meerdere verkiezingen.
“Deze dubbele verkiezing trekt een zware wissel op het stembureau. Een opkomst van gemiddeld
65% betekent in de praktijk een opkomst om te tellen van ongeveer 130%! Ondanks dat wij in
onze gemeente werken met een dubbele ploeg en het stembureau ondersteunen met extra tellers
is pas rond 01.30 uur de uitslag bekend.”
“Handmatig tellen duurt wel erg lang.”
“Twee volwaardige verkiezingen, tellen was zodoende heel veel werk.”
“De locaties zijn vaak niet geschikt voor uitvouwen van 1000 tot 1900 stembiljetten, ontbrekende
ruimten”
“De stembiljetten waren weer zo groot en onhandig, dat het enorm veel tijd kost.”
“Handmatig tellen is super foutgevoelig. Centraal of niet, het blijft foutgevoelig. Het wordt echt tijd
om hier stappen in te maken.”
Wanneer er problemen waren met het van elkaar onderscheiden van de stembiljetten, stempassen en
stembussen voor de verschillende verkiezingen, hadden die voornamelijk te maken met verwarring
over kleuren. Men associeert blauw eerder met waterschappen, maar deze kleur werd juist gebruikt
voor de stempassen en de stembiljetten van de verkiezingen voor de provinciale staten.
“Vooral de blauwe kleur voor PS en de oranjekleur voor WS werd door veel kiezers als verwarrend
ervaren. Stembureauleden hebben dit dan ook de hele dag aan moeten horen. Op de stembussen
hebben we zoveel mogelijk met de juiste kleuren gewerkt maar ook dit mocht niet baten.”
“De kleuren die gebruikt worden komen niet overeen met de logische kleur die men verwacht. Men
associeert blauw met water(schappen), maar juist blauw wordt gebruikt voor de stempassen en de
stembiljetten van de provinciale staten. Dit wekt verwarring bij stemmer en stembureau lid.”
“De waterschappen hadden allen dezelfde kleur daardoor moeilijk van elkaar te onderscheiden.”
“Een aantal stembureauleden veronderstelden dat voor elke waterschap de stempas een aparte
kleur zou hebben.”

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 7

Gemeenten waarbij problemen waren met het laat doorgeven van de uitslag, geven voornamelijk aan
dat dit kwam doordat het tellen erg lang duurde.
“Het doorgeven van de voorlopige uitslag liet wat langer op zich wachten, waardoor er wat
verwarring ontstond.”
“Er was veel drukte en er gebeurde veel daardoor is het doorgeven een beetje vertraagd.”
“Door de onverwacht hoge opkomst duurde het tellen langer dan verwacht waardoor we niet (op
tijd) de voorlopige uitslagen konden doorgeven. Verder ontvingen wij van het ANP geen email met
de juiste verificatiecode waardoor verwarring ontstond.”
“Het doorgeven op zich is geen probleem, maar voordat je zover bent. Kost zoveel negatieve
energie.”
Wanneer er problemen waren met de selectie van de stemgerechtigden vallen die grotendeels in twee
categorieën: de gebruikte software bevatte bugs of de grenzen van de waterschappen waren lastig te
bepalen. Wanneer een softwarepakket bij naam genoemd wordt, betreft dit meestal Pink Roccade.
“De nieuwe software van PinkRoccade maakte het selecteren van de kiesgerechtigden van de
Waterschappen problematisch.”
“De applicatie van Pink Roccade gaf veel problemen”
“De selectie van kiesgerechtigden voor de waterschappen vindt plaats op basis van een digitale
kaart die met behulp van gespecialiseerde software binnen de gemeente geprojecteerd kan
worden op het grondgebied van de gemeente. Discussie over panden die op of rond de
geprojecteerde grens liggen is dan mogelijk. Voor reguliere verkiezingen krijgen we altijd een
glasheldere verkiezingsdefinitie toegezonden door onze softwareleverancier. Met een voor ons
minimale inspanning bepalen we in een paar minuten tijd wie kiesgerechtigd is en wie niet. Dit
moet toch ook mogelijk zijn bij waterschapsverkiezingen. Wat mij betreft is de selectie van
kiesgerechtigden voor het waterschap het moeilijkste onderdeel in de voorbereiding. Zeker bij
meerdere waterschappen zoals dat bij ons het geval was.”
“Een probleem ondervonden bij het bepalen van de exacte waterschapgrens. Het betreffende
waterschap kende slechts 248 kiezers. Is het niet mogelijk dat het waterschap een overzicht levert
met postcodes en huisnummers van deze kiezers?”

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 8

Wanneer er problemen waren met het stemmen in een willekeurig stemlokaal hebben ze vrijwel
allemaal te maken met de combinatie van verkiezingen voor meerdere waterschappen. Het betreft
bijvoorbeeld verwarring door het gebruik van één kleur voor alle waterschappen 3, organisatorische
problemen bijvoorbeeld in het geval een zeer beperkt aantal inwoners in het beheersgebied van een
ander waterschap woont. Een aantal gemeenten hadden het stemmen in een willekeurig stemlokaal
beperkt tot alleen de stemlokalen binnen het beheersgebied van het waterschap, wat soms reacties
opriep.
“Door het gebruik van 1 kleur stempassen voor alle waterschappen, zijn er soms per ongeluk
verkeerde stembiljetten uitgeven.”
“De stempassen hebben dezelfde kleur, graag per waterschap een kleur toekennen zoals bij de
stembiljetten.”
“Bij ons kon alleen gestemd worden voor de waterschappen bij een stemlokaal in het
beheersgebied waar de kiezer woont. Doordat we twee beheersgebieden in onze gemeente
kennen, waren er opmerkingen dat er niet in een willekeurig stemlokaal gestemd kan worden.”
“Veel stembureaus kregen geen kiezers voor een van beide waterschappen, maar moesten wel al
formaliteiten hiervoor verrichten (proces-verbaal invullen, stembiljetten aanwezig zijn etc.).”
“Wij hebben 9 kiesgerechtigden voor 1 waterschap. Ik vind het lastig om kenbaar te maken dat
maar 1 of 2 stembureaus beschikbaar zijn voor dat waterschap”

2.2

Informatie over stemlokalen

In 96% van de gemeenten zijn de adressen en openingstijden van de stemlokalen en de adressen en
zittingstijden van de mobiele stembureaus op de vierde dag voor de stemming bij de kiezers bezorgd.
In tien gemeenten (3%) is dit niet gebeurd en twee gemeenten hebben aangegeven dit niet meer te
kunnen achterhalen. Bij de gemeenten die hebben aangegeven dat dit niet is gebeurd werd als reden
opgegeven dat er geen gebruik is gemaakt van mobiele stembureaus.
In 95% van de gemeenten zijn in de aanloop naar de verkiezingen borden geplaatst waarop politieke
partijen uitingen konden plaatsen. In zestien gemeenten (5%) is dit niet gedaan. Zij geven aan dat dit
komt door bezuinigingen, dat de raad/het college dit heeft besloten of dat er een alternatief is
(banners).

2.3

Stembureaus

Gemiddeld waren er 27 reguliere stembureaus per gemeente. De mediaan 4 ligt op 18 stembureaus.
Hoe groter de gemeente hoe meer stembureaus er zijn.
In gemeenten waar meer dan twee verkiezingen zijn gehouden is het aantal stembureaus hoger
(gemiddeld 43 per gemeente) dan wanneer er twee verkiezingen zijn gehouden (gemiddeld 23 per
gemeente). Dit was vooral in grote gemeenten het geval. Dit kan verband houden met het feit dat in
grote gemeenten vaak meerdere waterschapsverkiezingen gehouden zijn en – zoals uit onderstaande
tabel blijkt – in grote gemeenten sowieso meer stembureaus waren.

3 De verwarring door gebruik van één kleur voor alle waterschappen heeft raakvlakken met het thema

‘problemen met het onderscheiden van de stempassen’ (beschreven op pagina 7). Omdat sommige
respondenten deze toelichting toch onder de noemer ‘problemen met het stemmen in een willekeurig
stemlokaal’ hebben genoemd, zijn de betreffende citaten in dit onderdeel beschreven.
4 De mediaan is de ‘middelste waarde’, oftewel de waarde waarbij de helft van de respondenten een
lager antwoord geeft en de helft van de respondenten een hoger antwoord. Deze maat wordt minder
sterk beïnvloed door extreme waardes.
Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 9

2.2 | Aantal reguliere stembureaus naar gemeentegrootte
Groot
↑ 105
Gemiddeld
Minimum
49
Maximum
470
Mediaan
77
Basis: alle respondenten | n = 308

Middelgroot
↕ 22
6
75
20

Totaal
27
1
470
18

Klein
↓ 8
1
17
8

Gemiddeld waren 0,4 stembureaus geen reguliere stembureaus maar stembureaus op stations en
mobiele stembureaus. In 73% van de gemeenten waren geen stembureaus op stations of mobiele
stembureaus. In 27% van de gemeenten (n = 82) was er minimaal één stembureau op een station of
een mobiel stembureau.
2.3 | Aantal stembureaus op stations en mobiele stembureaus naar gemeentegrootte
Groot
↑ 1,7
Gemiddeld
Minimum
0
Maximum
6
Mediaan
1
Basis: alle respondenten | n = 308

Middelgroot
↕ 0,3
0
4
0

Totaal
0,4
0
6
0

Klein
↓ 0,1
0
2
0

Gemiddeld waren volgens de opgave van de gemeenteambtenaren 22 stembureaus per gemeente
volledig toegankelijk voor mindervaliden, de mediaan ligt op 16 stembureaus. In een gemiddelde
gemeente was 88% van de stembureaus volledig toegankelijk voor mindervaliden. In de onderstaande
tabel staat een overzicht van het aantal volledig toegankelijke stembureaus per gemeente in absolute
aantallen én relatief ten opzichte van het totale aantal stembureaus in die gemeente.
In drie gemeenten was er geen één stembureau volledig toegankelijk voor mindervaliden. In 45% van
de gemeenten waren alle stembureaus volledig toegankelijk. In 3% van de gemeenten konden ze niet
meer achterhalen hoeveel stembureaus toegankelijk waren voor mindervaliden.
2.4 | Aantal stembureaus per gemeente toegankelijk voor mindervaliden naar gemeentegrootte
Groot

Middelgroot

Totaal

Klein

Rel.

Abs.

Rel.

Abs.

Rel.

Abs.

Rel.

Gemiddeld
78
77%
Minimum
8
14%
Maximum
277
100%
Mediaan
62
77%
Basis: alle respondenten | n = 298

↑ 20
0
75
17

87%
0%
100%
95%

↓8
1
15
8

94%
10%
100%
100%

22
0
277
16

88%
0%
100%
97%

Abs.

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 10

2.5

Checklist

In 99% van de gemeenten is men bekend met de checklist toegankelijkheid, twee gemeenten geven
aan deze niet te kennen.
Van de 99% gemeenten die bekend zijn met de checklist toegankelijkheid heeft 93% ook gebruik
gemaakt van de checklist bij de verkiezingen. Vijf gemeenten geven aan het niet te weten. In achttien
gemeenten (6%) is geen gebruik gemaakt van de checklist. De redenen om geen gebruik te maken
van de checklist zijn voornamelijk dat alle stemlokalen in die gemeente per definitie toegankelijk zijn,
geen tijd, of dat de gemeente een externe partij de stemlokalen laat controleren.
2.5 | Waarom geen gebruik gemaakt van checklist
Alle stemlokalen in mijn gemeente zijn per definitie toegankelijk
Geen tijd
Er is genoeg expertise aanwezig bij mijn gemeente om de stemlokalen toegankelijk in te
richten waardoor de checklist van BZK niet noodzakelijk is
Diversen
Basis: Gemeenten waarin geen gebruik is gemaakt van checklist | n= 18

n=7
n=5
n=3
n=6

Het merendeel van de gemeenten die gebruik hebben gemaakt van de checklist (64%) geeft aan dat
er binnen de gemeente voldoende expertise aanwezig is om de stemlokalen toegankelijk te maken.
Ook geeft 64% van de gemeenten aan dat de aangepaste checklist helpt om de stemlokalen
toegankelijker te maken. 45% van de gemeenten geeft aan dat de aangepaste checklist goed
toepasbaar is, 28% vindt dat dit niet het geval is. Ruim één op de drie gemeenten (34%) geeft aan dat
de aangepaste checklist meer ruimte biedt om stemlokalen in de gemeente als toegankelijk aan te
merken, maar ook ruim één op de drie gemeenten (35%) geeft aan dat dit niet het geval is. De helft
van de gemeenten (52%) geeft aan dat ze geen kennis en advies bij een externe partij hebben
ingehuurd om de stemlokalen toegankelijk te maken.

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 11

In de gemeenten waar meer dan twee verkiezingen zijn gehouden zijn gemeenteambtenaren het er
vaker (helemaal) mee oneens dat de aangepaste checklist goed toepasbaar is in de praktijk (39%
versus 25%). In gemeenten waar twee verkiezingen zijn gehouden is er vaker een externe partij
ingehuurd om de stemlokalen toegankelijk te maken (37% versus 22%).
2.6 | Beoordeling checklist Toegankelijkheid

Binnen mijn gemeente is voldoende expertise aanwezig om de
1%12%
stemlokalen toegankelijk te maken

20%

De aangepaste checklist helpt om de stemlokalen toegankelijker
2% 12%
te maken

19%

De aangepaste checklist is goed toepasbaar in de praktijk

9%

De aangepaste checklist biedt meer ruimte om stemlokalen in
mijn gemeente als toegankelijk aan te merken

9%

Bij mijn gemeente is kennis en advies bij een externe partij
ingehuurd om de stemlokalen toegankelijk te maken

20%

25%

21%

6% 3%

39%

25%

10%

31%

18%

3% 5%

16%

Helemaal mee oneens

Mee oneens

Niet mee eens, niet mee oneens

Mee eens

Helemaal mee eens

Geen oordeel

Basis: alle respondenten die de checklist hebben gebruikt | n = 283

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 12

3%

7% 2%

58%

26%

30%

15%

49%

5%

2.5

Toegankelijkheid

De toegankelijkheid van de stembureaus is voornamelijk kenbaar gemaakt via de gemeentelijke
website (89%) en via meegestuurde informatie met de stempas en/of kandidatenlijst (70%). In kleine
gemeenten is het vaker kenbaar gemaakt via de website van de gemeente (94%) dan in grote
gemeenten (80%). In grote gemeenten is het vaker kenbaar gemaakt via een telefonisch
informatienummer van de gemeente (40%) dan in middelgrote (8%) en kleine gemeenten (9%). Onder
‘Diversen’ worden onder andere de app ‘Ongehinderd’ en ‘Op de kandidatenlijst’ genoemd.
2.7 | Manier waarop toegankelijkheid stembureaus kenbaar gemaakt
Via de website van de gemeente
Informatie meegestuurd met de stempas en/of kandidatenlijst
Via een huis-aan-huisblad of flyer
Via een advertentie in de (plaatselijke) krant
Via sociale media
Via een telefonisch informatienummer van de gemeente
Diversen
Is niet kenbaar gemaakt, omdat alle stemlokalen binnen de gemeente per definitie
toegankelijk zijn
Basis: alle respondenten | n= 308

89%
70%
56%
30%
29%
11%
8%
4%

In 37% van de gemeenten zijn nog andere activiteiten ondernomen gericht op toegankelijkheid,
namelijk activiteiten om kiezers met een lichamelijke, verstandelijke of zintuigelijke beperking te
faciliteren bij de stembusgang. Hier worden voornamelijk dingen genoemd die erop zijn gericht het
stemmen mogelijk te maken voor slechtzienden/blinden. Dit is voornamelijk gedaan in de grote
gemeenten (63%) en in gemeenten waar meer dan twee verkiezingen zijn gehouden (50%). In 61%
van de gemeenten zijn geen andere activiteiten ondernomen voor deze kiezers en 2% kan het niet
meer achterhalen.
2.8 | Andere activiteiten ondernomen om kiezers met beperking te faciliteren, uitgesplitst naar
gemeentegrootte
Groot
↑ 63%
Ja
Nee
↓ 30%
↑ 7%
Kan ik niet meer achterhalen
Basis: alle respondenten | n = 308

2.6

Middelgroot
↓ 34%
↑ 64%
2%

Totaal
37%
61%
2%

Klein
↓ 35%
↑ 65%
↓ 0%

Toolkit en nieuwsbrieven

In 77% van de gemeenten is men tevreden tot zeer tevreden over de digitale toolkit die door het
ministerie van BZK beschikbaar is gesteld. Vier gemeenten zijn er (zeer) ontevreden over.
2.9 | Tevredenheid toolkit

1% 2%

64%

Zeer ontevreden

Ontevreden

13%

Neutraal

Basis: alle respondenten n = 308

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 13

Tevreden

Zeer tevreden

In 91% van de gemeenten is men tevreden tot zeer tevreden over de nieuwsbrief. Zeven gemeenten
zijn ontevreden over de nieuwsbrief.
2.10 | Tevredenheid nieuwsbrief

2%

7%

69%

Zeer ontevreden

Ontevreden

22%

Neutraal

Tevreden

Zeer tevreden

Basis: alle respondenten n = 308
Bij de suggesties voor verbeteringen voor de digitale toolkit en de nieuwsbrief wordt voornamelijk
aangegeven dat het beknopter en duidelijker kan.

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 14

3.
3.1

Stempassen
Volmachten

In 92% van de gemeenten wordt een administratie van verzoeken voor schriftelijke volmachtbewijzen
bijgehouden. In 6% van de gemeenten is dit niet gedaan en 2% weet het niet.
Gemiddeld zijn er in een gemeente 15 verzoeken voor een schriftelijke volmacht ten behoeve van de
provinciale statenverkiezing ingewilligd, met een minimum van 0 en een maximum van 1.411. De
mediaan ligt op 5. Voor de waterschapsverkiezingen zijn er gemiddeld 12 verzoeken voor een
schriftelijke volmacht ingewilligd, met een minimum van 0 en een maximum van 1.356, de mediaan ligt
op 4. 20% van de gemeenten heeft aangegeven het niet meer te kunnen achterhalen.
3.1 | Aantal verzoeken voor schriftelijke volmacht naar gemeentegrootte
Provinciale statenverkiezingen:
Gemiddeld
Minimum
Maximum
Mediaan

Groot
44
5
233
22

Middelgroot
16
0
1.411
6

Klein
3
0
13
2

Totaal
15
0
1.411
5

Groot
32
0
133
15

Middelgroot
13
0
1.356
4

Klein
2
0
12
1

Totaal
12
0
1.356
4

Waterschapsverkiezingen:
Gemiddeld
Minimum
Maximum
Mediaan
Basis: alle respondenten | n = 228

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 15

Gemiddeld zijn er 1.969 onderhandse en schriftelijke volmachtstemmen voor de provinciale
statenverkiezingen uitgebracht, de mediaan ligt op 1.335. Voor de waterschapsverkiezingen zijn er
gemiddeld 1.877 onderhandse en schriftelijke volmachtstemmen uitgebracht, de mediaan ligt op
1.280. Ruim een kwart van de gemeenten (28%) heeft aangegeven het niet meer te kunnen
achterhalen.
3.2 | Aantal onderhandse en schriftelijke volmachtstemmen naar gemeentegrootte
Provinciale statenverkiezingen:
Groot
Gemiddeld
7.561
Minimum
3.504
Maximum
26.664
Mediaan
6.196

Middelgroot
↑ 1.705
0
4.697
1.462

↓

Klein
630
0
1.117
698

Totaal
1.969
0
26.664
1.335

Klein
598
0
1.072
640

Totaal
1.877
0
27.423
1.280

Klein
1.228
0
2.189
1.348

Totaal
3.863
0
54.087
2.621

Waterschapsverkiezingen:
Groot
7.305
3354
27.423
5.830

Middelgroot
↑ 1.614
0
4.534
1.386

Groot
Gemiddeld
14.867
Minimum
6.858
Maximum
54.087
Mediaan
12.026
Basis: alle respondenten | n = 222

Middelgroot
3.341
0
9.231
2.883

Gemiddeld
Minimum
Maximum
Mediaan

↓

Totaal:

3.2

Kiezerspassen

De aantallen die zijn ingevuld van het aantal kiesgerechtigden dat een kiezerspas heeft ontvangen
lopen erg uiteen. De mediaan 5 voor het aantal kiezerspassen van de provinciale statenverkiezingen
ligt op 6. Voor de waterschapsverkiezingen ligt de mediaan op 5. 21% van de gemeenten geeft aan
het niet meer te kunnen achterhalen.
3.3 | Aantal kiezerspassen provinciale statenverkiezingen naar gemeentegrootte
Provinciale statenverkiezingen:
Groot
Mediaan
20

Middelgroot
6

Klein
2

Totaal
6

Middelgroot
5

Klein
2

Totaal
5

Waterschapsverkiezingen:
Groot
Mediaan
11
Basis: alle respondenten | n = 243

5 Er zijn enkele gemeenten die aangeven veel verzoeken voor kiezerspassen te hebben ontvangen,

waardoor het gemiddelde sterk beïnvloed wordt. Mogelijk is de vraag verkeerd geïnterpreteerd door
de ambtenaren en hebben ze het aantal kiesgerechtigden opgegeven.
We tonen de mediaan. De mediaan is de ‘middelste waarde’, oftewel de waarde waarbij de helft van
de respondenten een lager antwoord geeft en de helft van de respondenten een hoger antwoord.
Deze maat wordt minder sterk beïnvloed door extreme waardes.

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 16

3.3

Formulieren

In 95% van de gemeenten is het aanvraagformulier voor een schriftelijk volmachtbewijs digitaal
beschikbaar gesteld. Daarnaast is ook in 95% van de gemeenten het aanvraagformulier voor een
kiezerspas digitaal beschikbaar gesteld. In twaalf gemeenten (4%) zijn geen van deze formulieren
digitaal beschikbaar gesteld. De redenen waarom de formulieren niet digitaal beschikbaar zijn gesteld
waren divers, maar hebben meestal te maken met technische/procedurele beperkingen of met de
omstandigheid dat burgers het (makkelijker) aan de burgerbalie kunnen vragen.

3.4

Meldingen van ronselen

In twee gemeenten hebben kiezers bij de gemeente gemeld dat zij in de aanloop naar en/of op de dag
van de stemming benaderd zijn om hun stem als volmacht aan een ander te geven. In 96% van de
gemeenten is dit niet gebeurd en 3% kan dit niet meer achterhalen.
In twee (andere) gemeenten zijn er andere signalen ontvangen van kiezers die zijn benaderd om hun
stem als volmacht aan een ander te geven. Eén gemeente geeft aan dat dit door middel van een
landelijke oproep via Facebook was. In 96% van de gemeenten is dit niet gebeurd en 3% kan het niet
meer achterhalen.
In de vier gemeenten waar kiezers zijn benaderd om hun volmacht aan een ander te geven, geeft één
gemeente aan dat de gemeente de stembureauleden hier extra op heeft geattendeerd. De andere drie
gemeenten hebben geen actie ondernomen.

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 17

4.

4.1

Voorbereiding stembureauleden en tellers op de dag van
stemming
Vergoedingen

Gemiddeld is de vergoeding voor de voorzitters voor de hele dag 175 euro en voor één shift 72 euro.
Voor de plaatsvervangende voorzitters is de vergoeding gemiddeld 135 euro voor de hele dag en 65
euro voor één shift. De overige stembureauleden krijgen gemiddeld een vergoeding van 156 euro voor
de hele dag en 77 euro voor één shift. Een teller krijgt gemiddeld een vergoeding van 37 euro. De
vergoedingen voor de voorzitter voor de hele dag, overige stembureauleden de hele dag en teller
(avond) liggen in kleine gemeenten lager. In de gemeenten waar twee verkiezingen zijn gehouden is
de vergoeding voor de tellers hoger (38 euro) dan in de gemeenten waar meer dan twee verkiezingen
zijn gehouden (32 euro).
4.1 | Gemiddelde vergoedingen stembureauleden naar gemeentegrootte (in euro) 6
Groot
220
96

Middelgroot
↑ 179
74

Klein
↓ 150
59

Totaal
175
72

Plaatsvervangend
voorzitter hele dag
Plaatsvervangend
voorzitter één shift

154

140

114

135

68

68

55

65

Overige
stembureauleden
hele dag
Overige
stembureauleden
één shift

183

↑ 161

↓ 127

156

89

78

69

77

Teller (avond)
Basis: alle respondenten | n = 308

39

↑ 38

↓ 33

37

Voorzitters hele dag
Voorzitters één shift

6 Sommige gemeenten werkten niet met shifts, terwijl bij andere gemeenten alle deelnemers in shifts ingedeeld
waren. De basis verschilt dus per regel.

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 18

4.2

Instructies

4.2.1 Instructies voorzitters
Bij alle gemeenten hebben de (plaatsvervangend) voorzitters van de stembureaus een instructie in
een of andere vorm gevolgd. De meeste hebben een digitale instructie (anders dan de instructie van
het ministerie) inclusief toets gevolgd (57%). Eén gemeente heeft aangegeven het niet meer te
kunnen achterhalen.
4.2 | Voorzitters instructie gevolgd naar gemeentegrootte

Zij hebben een andere digitale
instructie gevolgd, inclusief toets
Zij hebben een algemene klassikale
bijeenkomst bijgewoond
Zij hebben een klassikale
bijeenkomst voor specifiek de
(plaatsvervangend) voorzitters
bijgewoond
Zij hebben de online stembureau
instructie van BZK gevolgd
Zij hebben een andere instructie
gevolgd, zonder toets
Zij hebben een andere digitale
instructie gevolgd, zonder toets
Zij hebben een andere instructie
gevolgd, inclusief toets
Diversen
Kan ik niet meer achterhalen
Basis: alle respondenten | n = 307

Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

↑ 87%

↓ 55%

↓ 49%

57%

↓ 17%

↑ 46%

↑ 44%

43%

↑ 53%

38%

↓ 31%

38%

17%

29%

31%

28%

↑ 17%

↓ 5%

9%

7%

0%

4%

7%

4%

0%

2%

3%

2%

10%
3%

7%
0%

9%
0%

7%
0%

De instructie van de voorzitters ging in bijna alle gevallen over het invullen van het proces-verbaal
(94%) en de regels en procedures (93%).
4.3 | Inhoud voorzitters instructie
Invullen van het proces-verbaal
De regels en procedures
Omgaan met volmachten
Manier van tellen
Omgaan met stemmers met een lichamelijke en verstandelijke beperking
Houding en gedrag
Omgaan met moeilijke situaties
Oefenen van vaardigheden
Diversen
Kan ik niet meer achterhalen
Basis: alle respondenten | n = 307

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 19

94%
93%
87%
85%
82%
79%
78%
36%
6%
2%

4.2.2 Instructies overige stembureauleden
Eén gemeente geeft aan dat de overige leden van de stembureaus geen instructie hebben gevolgd
voordat ze werden benoemd. Deze gemeente geeft als reden hiervan op dat de instructie al bekend
was bij de stembureauleden. Eén gemeente geeft aan het niet meer te kunnen achterhalen. In alle
andere gemeenten hebben de overige stembureauleden een instructie gevolgd.
Ook hier is de digitale instructie (anders dan de instructie van het ministerie), inclusief toets de meest
gevolgde instructie (54%). Deze instructie is vaker gevolgd in de grote gemeenten (87%) dan in de
middelgrote (51%) en kleine gemeenten (50%). In de kleine en middelgrote gemeenten is vaker een
algemene klassikale bijeenkomst bijgewoond (38% en 36%) dan in de grote gemeenten (3%).
4.4 | Overige leden instructie gevolgd
Zij hebben een andere digitale instructie gevolgd, inclusief toets
Zij hebben een algemene klassikale bijeenkomst bijgewoond
Zij hebben de online stembureau instructie van BZK gevolgd
Zij hebben een klassikale bijeenkomst voor specifiek de overige stembureauleden
bijgewoond
Zij hebben een andere instructie gevolgd, zonder toets
Zij hebben een andere digitale instructie gevolgd, zonder toets
Zij hebben een andere instructie gevolgd, inclusief toets
Diversen
Basis: alle respondenten | n = 308

54%
33%
26%
9%
5%
5%
2%
7%

De instructie ging in de meeste gevallen over de regels en procedures (92%), hoe om te gaan met
volmachten (85%) en de manier van tellen (84%). In gemeenten waar meer dan twee verkiezingen zijn
gehouden ging de instructie van de stembureauleden vaker over de regels en procedures (98%
versus 90%).
4.5 | Inhoud overige stembureauleden instructie
De regels en procedures
Omgaan met volmachten
Manier van tellen
Omgaan met stemmers met een lichamelijke en verstandelijke beperking
Houding en gedrag
Omgaan met moeilijke situaties
Invullen van het proces-verbaal
Oefenen van vaardigheden
Diversen
Kan ik niet meer achterhalen
Basis: gemeenten waarbij overige stembureauleden instructie hebben gevolgd | n = 307

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 20

92%
85%
84%
80%
75%
73%
43%
37%
7%
2%

4.2.3 Instructies tellers
In de meeste gemeenten hebben de tellers een aangepaste/eenvoudigere instructie gekregen (43%)
of helemaal geen instructie (29%). In bijna een op de vijf (19%) gemeenten hebben de tellers dezelfde
instructie gekregen als de overige stembureauleden. In de kleine gemeenten hebben de tellers vaker
dezelfde instructie gekregen als de overige stembureauleden.
4.6 | Tellers instructie gevolgd naar gemeentegrootte

Ja, maar een aangepaste/eenvoudigere
variant dan de overige stembureauleden
Ja, dezelfde als overige stembureauleden
Nee
Wij hebben geen gebruik gemaakt van
tellers die niet ook stembureau lid zijn
Basis: alle respondenten | n = 308

Groot

Middelgroot

Klein

Totaal

57%

41%

40%

43%

↓ 10%
20%

↓ 17%
31%

↑ 31%
25%

19%
29%

13%

10%

4%

9%

4.2.4. Kennis en vaardigheden voorzitters en leden
Over het algemeen schatten de meeste gemeenten in dat de voorzitters (91%) en de
stembureauleden (88%) voldoende/goed beschikken over de kennis en vaardigheden die gevraagd
worden bij de werving. Slechts een klein deel van de gemeenten geeft aan dat de voorzitters (6%) en
de stembureauleden (6%) niet of onvoldoende beschikken over de kennis en vaardigheden. Een
aantal gemeenten geven aan geen oordeel te kunnen geven over de kennis en vaardigheden van de
voorzitters (3%) en de stembureauleden (6%).
In de middelgrote gemeenten geeft men vaker aan dat de voorzitters voldoende/goed over de kennis
en vaardigheden beschikken (93%) dan in de grote gemeenten (80%).
4.8 | Beschikken over kennis en vaardigheden voorzitters en leden

Voorzitters 1% 5%
Stembureauleden
Niet

70%

6%

21%

66%

Onvoldoende

Voldoende

Goed

22%

Kan ik geen oordeel over geven

Basis: Alle respondenten | n=308

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 21

3%

6%

4.3

PowerPoint ministerie van BZK

Ruim de helft van de gemeenten (56%) heeft tijdens de instructiebijeenkomst gebruik gemaakt van de
PowerPoint-instructie die door het ministerie van BZK beschikbaar is gesteld. In kleine gemeenten is
vaker gebruik gemaakt van de PowerPoint-instructie dan in middelgrote gemeenten. Twee gemeenten
hebben aangegeven niet meer te kunnen achterhalen of de PowerPoint-instructie gebruikt is.
4.7 | PowerPoint-instructie van het ministerie van BZK gebruikt
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: gemeenten waarin instructie d.m.v. bijeenkomst in gehouden | n= 214

40%
↓ 53%
↑ 74%
56%

In de gemeenten waar gebruik is gemaakt van de PowerPoint-instructie is 87% tevreden tot zeer
tevreden over de vormgeving ervan en 88% over de inhoud. Slechts twee gemeenten zijn negatief
over de vormgeving en inhoud.
4.8 | Beoordeling PowerPoint-instructie

Vormgeving 2%

12%

70%

17%

Inhoud 2%

10%

70%

18%

Zeer negatief

Negatief

Neutraal

Positief

Zeer positief

Basis: gemeenten die gebruik hebben gemaakt van PowerPoint-instructie | n = 119
Als suggestie voor verbetering van de PowerPoint-instructie wordt voornamelijk genoemd dat het
korter kan en dat er voorbeelden gebruikt moeten worden.

4.4

Digitale instructie

Acht op de tien gemeenten (81%) hebben gebruik gemaakt van een digitale instructie voor de
voorzitters of andere stembureauleden 7. Deze gemeenten geven als reden voor dit gebruik
voornamelijk aan dat dit makkelijker te regelen is dan een klassikale instructie (54%).
4.9 | Reden gebruik gemaakt van digitale instructie
Dat is makkelijker te regelen dan het organiseren van klassikale instructies
Dat levert een objectief criterium op om eventueel personen niet te benoemen als
stembureau lid
Dat is goedkoper dan het organiseren van klassikale instructies
Diversen
Weet ik niet/ kan ik niet meer achterhalen
Basis: gemeenten waarin gebruik is gemaakt van een digitale instructie | n = 250

54%
44%
6%
30%
6%

7 Zie paragraaf 4.2.1 en 4.2.2 voor een verdeling van de varianten in digitale instructies die gemeenten hebben
gebruikt.

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 22

Gemeenten die geen gebruik hebben gemaakt van de door het ministerie van het BZK ontwikkelde
digitale instructie geven voornamelijk als reden hiervoor aan dat meerdere instructies leiden tot
verwarring (28%).
4.10 | Reden niet gewezen op door ministerie van BZK ontwikkelde digitale instructie
Meerdere instructies leiden tot verwarring
De klassikale instructie is afdoende
Mijn gemeente heeft een eigen digitale instructie ontwikkeld
De BZK-instructie wijkt op één of meer punten af van de werkwijze in mijn gemeente
Diversen
Basis: gemeenten waarin geen gebruik is gemaakt van door ministerie van BZK ontwikkelde
digitale instructie | n = 230

28%
17%
14%
14%
50%

Drie op de tien gemeenten (29%) hebben gebruik gemaakt van de instructie van het ministerie van
BZK. De instructie van het ministerie van BZK wordt door de grote meerderheid positief beoordeeld op
alle punten. Drie gemeenten hebben aangegeven dat de instructie niet volledig is, twee gemeenten
geven aan dat de instructie niet goed leesbaar en niet overzichtelijk is. Eén gemeente geeft aan dat
de instructie op de punten ‘nuttig’, ‘begrijpelijk’ en ‘duidelijk wat er moet gebeuren’ niet goed scoort.
Enkele gemeenten kunnen geen oordeel geven.
4.11 | Beoordeling instructie BZK

Duidelijk wat er moet
1%4%
gebeuren

76%

17%

2%

Begrijpelijk 1% 6%

71%

20%

2%

Nuttig 1% 9%

67%

21%

2%

18%

2%

Goed leesbaar 2%

9%

Overzichtelijk 2%

9%

Volledig 3%
Helemaal mee oneens
Mee eens

69%

14%

72%

17%

61%

16%

Mee oneens
Helemaal mee eens

Neutraal
Kan ik geen oordeel over geven

Basis: Gemeenten die gebruik hebben gemaakt van instructie BZK | n = 90
Het merendeel van de gemeenten (87%) heeft geen suggesties voor verbeteringen van de online
stembureau-instructies van het ministerie van BZK. De door de overige gemeenten (13%) gegeven
suggesties lopen erg uiteen.

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 23

2%

3%

4.5

Controle stembureauleden

In de meeste gemeenten (94%) is tijdens de verkiezingsdag het functioneren van de stembureauleden
gecontroleerd. In de meeste gevallen zijn de stembureaus éénmaal op de dag van de stemming
bezocht door iemand van de gemeente (45%). Dit is vaker gedaan in de middelgrote gemeenten dan
in de kleine gemeenten. In ruim één op de drie gemeenten (34%) zijn de stembureaus meermalen
bezocht. Dit is vaker gebeurd in kleine gemeenten dan in grote en middelgrote gemeenten. In de grote
en middelgrote gemeenten is er vaker geen controle gedaan naar het functioneren van de
stembureauleden dan in kleine gemeenten.
In de gemeenten waar twee verkiezingen waren, zijn de stembureaus vaker meermalen bezocht
(37%) dan in de gemeenten waar meer dan twee verkiezingen waren (23%). In de gemeenten waar
meer dan twee verkiezingen waren is er vaker op een andere manier gecontroleerd (14%) dan in de
gemeenten waar twee verkiezingen waren (6%).
4.12 | Functioneren van de stembureauleden gecontroleerd

Ja, de stembureaus werden éénmaal op de dag
van de stemming bezocht door iemand van de
gemeente
Ja, de stembureaus werden meermalen op de
dag van de stemming bezocht door iemand van
de gemeente
Ja er is telefonisch contact geweest met de
voorzitters
Ja, anders namelijk
Nee
Basis: alle respondenten | n = 308

4.6

Groot
37%

Middelgroot
↑ 54%

Klein
↓ 21%

Totaal
45%

↓ 13%

↓ 27%

66%

34%

10%

7%

9%

7%

↑ 27%
↑ 13%

↓ 6%
↑ 7%

↓ 4%
↓ 0%

7%
6%

Brochures

De brochure voor de stembureau-instructies wordt door 83% van de gemeenten positief tot zeer
positief beoordeeld op inhoud en vormgeving. Slechts drie gemeenten geven een negatief oordeel
over de inhoud van de brochure.
4.13 | Beoordeling brochure ‘stembureau-instructie’

Vormgeving
Inhoud 1%

13%

72%

11%

4%

12%

71%

12%

4%

Zeer negatief

Negatief

Neutraal

Positief

Zeer positief

Basis: alle respondenten | n = 308

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 24

Kan ik geen oordeel over geven

De brochure ‘Geldige identiteitsdocumenten’ wordt door 84% van de gemeenten positief tot zeer
positief beoordeeld op vormgeving en door 85% van de gemeenten positief tot zeer positief op inhoud.
Geen enkele gemeente geeft een negatief oordeel over de inhoud van de brochure, één gemeente
geeft een negatief oordeel over de vormgeving van de brochure.
4.14 | Beoordeling brochure ‘Geldige identiteitsdocumenten’

Vormgeving

13%

72%

12%

2%

Inhoud

13%

72%

13%

2%

Zeer negatief

Negatief

Neutraal

Positief

Zeer positief

Kan ik geen oordeel over geven

Basis: alle respondenten | n = 308

4.7

Telinstructie

10% van de gemeenten heeft geen telinstructie voorgeschreven aan de stembureauleden en
eventuele tellers. De meeste gemeenten hebben de telinstructie van het ministerie van BZK
voorgeschreven (40%). In 23% van de gemeenten is de telinstructie door de gemeente ontwikkeld.
Ook geeft een deel aan andere telinstructies te hebben gegeven (26%). Hieronder vallen voornamelijk
de Craft Lean methode, e-learning en eigen aanvullingen op de telinstructie van BZK.
4.15 | Voorgeschreven telinstructie

Telinstructie van het ministerie van BZK
Telinstructie die door de gemeente is ontwikkeld
Diversen
Er is geen telinstructie aanbevolen
Kan ik niet meer achterhalen
Basis: alle respondenten | n = 308

Groot
40%
↑ 37%
23%
↓ 0%
0%

Middelgroot
40%
↓ 19%
27%
↑ 12%
1%

Klein
37%
28%
25%
10%
0%

Totaal
40%
23%
26%
10%
1%

Gemeenten geven aan voor een bepaalde telinstructie te kiezen omdat men die duidelijk en efficiënt
vindt. Bij de instructie van het ministerie van BZK wordt bovendien aangegeven dat hiervoor is
gekozen omdat deze is aanbevolen door het Rijk.
Als reden dat er geen telinstructie is gegeven wordt voornamelijk opgegeven dat stembureauleden
ervaring hebben of dat er informatie is aangereikt waarbij mensen zelf de keuze hadden daarnaar te
kijken.

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 25

5.
5.1

Overig
Proces-verbaal

De gemeenteambtenaren van bijna alle gemeenten (99%) geven aan dat de processen-verbaal van
de stembureaus (N 10) en de opgaven met stemtotalen van de burgemeester (N 11) zijn gepubliceerd
op de website van de gemeente. Twee gemeenten hebben aangegeven dat dit niet gebeurd is, zij
hebben hiervoor geen reden opgegeven.

5.2

Digitale hulpmiddelen

Bijna alle gemeenten (97%) hebben gebruik gemaakt van de Ondersteunende Software Verkiezingen
(OSV) voor het berekenen van de uitslag van de verkiezing. Zes gemeenten (2%) hebben gebruik
gemaakt van een ander digitaal hulpmiddel. Hierbij wordt Procura een aantal keer genoemd. In vier
gemeenten is geen gebruik gemaakt van digitale hulpmiddelen voor het berekenen van de uitslag van
de verkiezingen.

5.3

Overige opmerkingen

Bij de mogelijkheid om overige opmerkingen in te vullen geeft 72% aan geen opmerkingen te hebben.
De gegeven opmerkingen gaan voornamelijk over problemen met de Ondersteunende Software
Verkiezingen (OSV).
“Invoeren van gegevens in OSV verliep niet vlekkeloos. Installatie van OSV verliep ook niet goed.”
“OSV is en blijft een zeer gebruikersonvriendelijk en onhandig systeem. Uitsluitend voor opmaken
van de uitslag te gebruiken. Bij de voorbereidingen na afloop van de verkiezingen maken we van
een ander systeem gebruik waarmee we alle functionaliteiten m.b.t. verkiezingen aanwezig zijn.”
“OSV was bij invoeren erg frustrerend. Dingen sprongen na alles ingevuld te hebben op 0 en op
een bepaald moment moest alles opnieuw worden opgestart.”
“Graag OSV simpeler inrichten.”

Evaluatie PS/WS-verkiezingen 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | pagina 26

Evaluatie van het experiment centrale stemopneming
Evaluatie van het experiment centrale stemopneming bij de gecombineerde
provinciale staten- en waterschaps- verkiezingen 20 maart 2019

Rapport 20 mei 2019

Inhoudsopgave
1.

Inleiding ............................................................................................................................................ 4
1.1

2.

Leeswijzer ................................................................................................................................ 4

Gemeenten ....................................................................................................................................... 5
2.1

Achtergrond ............................................................................................................................. 5

2.2

Transport en opslag ................................................................................................................. 6

2.2.1 Transport ................................................................................................................................. 6
2.2.2 Opslag ..................................................................................................................................... 7
2.3

Het tellen van de stemmen ...................................................................................................... 8

2.3.1 Locatie(s) ................................................................................................................................. 8
2.3.2 Tellen ....................................................................................................................................... 8
2.3.3. Instructie ................................................................................................................................. 9
2.3.4. Aantal tellers ......................................................................................................................... 10
2.3.5. Bekendheid deelname experiment....................................................................................... 10
2.4

De kosten............................................................................................................................... 10

2.4.1 Kosten transport .................................................................................................................... 11
2.4.2 Kosten opslag........................................................................................................................ 11
2.4.3 Kosten locatie ........................................................................................................................ 11
2.4.4 Vergoeding ............................................................................................................................ 11
2.4.5 Overige kosten centrale stemopneming................................................................................ 11
2.4.6 Opmerkingen kosten ............................................................................................................. 11
2.5
3.

Oordeel centrale stemopneming ........................................................................................... 12

Tellers en voorzitters ...................................................................................................................... 14
3.1

Achtergronden doelgroep ...................................................................................................... 14

3.1.1 Respons ................................................................................................................................ 14
3.1.2 Functie ................................................................................................................................... 14
3.1.3 Werkzaamheden ................................................................................................................... 15
3.1.4 Eerdere telwerkzaamheden .................................................................................................. 15
3.2

Instructie ................................................................................................................................ 15

3.3

Aantal leden ........................................................................................................................... 16

3.3.1 Leden gemeentelijk stembureau ........................................................................................... 16
3.3.2 Leden telteams ...................................................................................................................... 17
3.4

Locatie ................................................................................................................................... 19

3.4.1 Locatie ................................................................................................................................... 19
3.4.2 Teltafels ................................................................................................................................. 19
3.4.3. Overzicht .............................................................................................................................. 20
3.5

Verloop .................................................................................................................................. 21

3.5.1 Proces-verbaal ...................................................................................................................... 21
3.5.2 Efficiëntie ............................................................................................................................... 21
3.6

Algemeen oordeel.................................................................................................................. 22

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 2

4.

Bijlage ............................................................................................................................................. 24

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 3

1. Inleiding
Sinds 2013 maakt de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming het mogelijk
om bij verkiezingen mee te doen aan een experiment met een centrale opzet van de stemopneming
(centraal tellen van de stembiljetten). In gemeenten die meedoen aan het experiment verrichten de
stembureaus op de avond van de telling alleen een voorlopige telling (uitsluitend op lijstniveau, dus
nog niet op kandidaatsniveau). De definitieve telling vindt de dag daarna plaats, op een of meer
centrale locaties. Zo kan de telling uniform, transparant en onder toezicht worden verricht, door
personen die er niet al een lange werkdag op hebben zitten. Bij de gecombineerde provinciale statenen waterschapsverkiezingen van 20 maart 2019 hebben 76 van de 355 gemeenten geëxperimenteerd
met een centrale opzet van het tellen van de stemmen.
In opdracht van het Ministerie van Binnenlandse zaken en Koninkrijksrelaties heeft onderzoeksbureau
Kantar dit experiment geëvalueerd. Onderdeel van deze evaluatie was het uitzetten van een online
vragenlijst onder gemeentefunctionarissen die belast waren met de organisatie van de verkiezingen in
hun gemeente, terwijl eveneens een vragenlijst is uitgezet onder de tellers, leden en voorzitters van
het centraal stembureau.
In hoofdstuk 2 van dit rapport worden de resultaten weergegeven van de enquête die is ingevuld door
de gemeentefunctionarissen die belast waren met de organisatie van de verkiezingen.
In hoofdstuk 3 van dit rapport worden de bevindingen gepresenteerd van de enquête die is uitgezet
onder de tellers, leden en voorzitters van het centraal stembureau. Deze vragenlijst is naar de
gemeentelijk contactpersoon gestuurd met het verzoek deze door te sturen naar de doelgroep.

1.1

Leeswijzer

De resultaten van de enquête onder gemeenteambtenaren (hoofdstuk 2) zijn zowel op totaalniveau
gepresenteerd als (waar relevant) uitgesplitst naar gemeentegrootte. Het aantal georganiseerde
verkiezingen (een, twee of drie waterschappen) bleek na analyse niet relevant en deze uitsplitsing is
dus niet opgenomen in de tabellen van het rapport. In hoofdstuk 3 is er waar relevant een uitsplitsing
gemaakt naar gemeentegrootte en de verschillende functies (tellers, leden en voorzitters). Eventuele
significante verschillen (95% betrouwbaarheidsinterval) zijn weergegeven met behulp van een plus (+)
of een min (–) in de tabel.
Aan het onderdeel onder gemeenteambtenaren hebben 62 gemeenten deelgenomen. Ondanks een
goede respons van ruim 80% is dit een te kleine basis voor toetsing op statistische significantie. In dit
hoofdstuk zijn er dus geen significante verschillen weergegeven in de tabellen.
Bij open vragen zijn de veelvoorkomende antwoorden beschreven, waarbij enkele citaten als
bloemlezing in het rapport zijn opgenomen.

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 4

2. Gemeenten
Voor de evaluatie van de centrale stemopneming is aan de gemeentefunctionarissen die belast waren
met de organisatie van de verkiezingen, in de gemeenten die deel hebben genomen aan het
experiment, een vragenlijst voorgelegd. Hierbij is gevraagd naar de transport en opslag van de
stemmen, de locatie en het verloop van de centrale stemopneming en de kosten.

2.1

Achtergrond

Totaal hebben 62 van de 76 gemeenten die deelnamen aan de centrale stemopneming de vragenlijst
ingevuld, dit is een respons van 82%. In onderstaande tabellen is weergegeven hoe de respons is
verdeeld naar gemeentegrootte en het aantal waterschappen.
2.1 | Respons naar gemeentekenmerken
Grote gemeenten (meer dan 100.000 inwoners)
Middelgrote gemeenten (20.000 – 100.000 inwoners)
Kleine gemeenten (minder dan 20.000 inwoners)

16%
58%
26%

n = 10
n = 36
n = 16

Aantal georganiseerde verkiezingen
2 verkiezingen (voor Provinciale Staten en 1 waterschap)
3 verkiezingen (voor Provinciale Staten en 2 waterschappen)
4 verkiezingen (voor Provinciale Staten en 3 waterschappen)
5 verkiezingen (voor Provinciale Staten en 4 waterschappen)
Basis: alle respondenten | n= 62

79%
15%
6%
0%

n = 49
n=9
n=4
n=0

Overwegingen om mee te doen aan het experiment zijn voornamelijk dat dat het een betrouwbaardere
manier van tellen is en dat men zich hiermee al voorbereidt op de mogelijke verplichte veranderingen
in het telproces.
“Vooruitlopend op eventuele wetgeving. In deze fase nog mee kunnen denken en feedback geven
voordat het definitief is.”
“Zorgvuldigheid, transparantie en misschien eerder klaar.”
“Allereerst om de betrouwbaarheid te verhogen. Ten tweede om dit proces beter in de vingers te
hebben wanneer dit experiment opgenomen wordt in wetgeving.”
“Anticiperen op komende ontwikkelingen waarbij centraal tellen verplicht wordt. Tevens leek ons
dit een uitgelezen moment om bij twee verkiezingen tegelijk te voorkomen dat het tellen nachtwerk
werd. En niet onbelangrijk, de nauwkeurigheid van de telling is gebaat bij frisse, uitgeslapen
tellers.”

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 5

2.2

Transport en opslag

2.2.1 Transport
De stembescheiden zijn bij 44% in stembussen en bij 56% in een transportboxen vervoerd.
2.2 | Transport stembescheiden naar gemeentegrootte

Stembussen
Transportboxen
Basis: alle respondenten | n= 62

Groot
70%
30%

Middelgroot
36%
64%

Klein
44%
56%

Totaal
44%
56%

De stembescheiden zijn voor 56% van de gemeenten vervoerd door de gemeenten, bij 14% door een
extern ingehuurd transportbedrijf en 30% van de gemeenten geeft aan dat ze dit op een andere
manier hebben vervoerd. Hierbij worden voornamelijk de voorzitter/stembureauleden genoemd.
2.3 | Transport stembescheiden door wie naar gemeentegrootte

Gemeenten
Extern transportbedrijf
Anders
Basis: alle respondenten | n= 62

Groot
30%
50%
20%

Middelgroot
56%
8%
36%

Klein
75%
0%
25%

Totaal
56%
13%
31%

Wanneer de stembescheiden zijn vervoerd door de gemeente geeft men als toelichting dat dit is
gedaan omdat dit praktisch en goedkoop is. Wanneer bij het transport van stembescheiden gebruik is
gemaakt van een externe partij is hiervoor gekozen omdat dit niet door eigen personeel kon worden
opgepakt en omdat desbetreffend bedrijf dit altijd doet.
“De schaalgrootte en oppervlakte van de gemeente behoeft specialistische inzet.” (transport door
extern transportbedrijf)

“Dit is een partner waarmee wij vaker samen werken. Deze samenwerking is ook prima.” (transport
door extern transportbedrijf)

“Eigen mensen zijn toch al aan het werk op de verkiezingsavond/nacht.” (transport door gemeente)
“Praktische overwegingen.” (transport door gemeente)
“Makkelijk, accuraat en goedkoop.” (transport door gemeente)
In totaal geeft 81% aan dat er afspraken zijn gemaakt met betrekking tot de overdracht van de
stembussen/transportboxen. Bij 16% van de gemeenten waren er geen afspraken en 3% geeft aan
het niet te weten. De toelichting die men geeft over de gemaakte afspraken is zeer divers, evenals de
genoemde redenen om geen afspraken te maken.
2.4 | Afspraken over overdracht naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: alle respondenten | n= 62

80%
83%
75%
81%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 6

Bij 97% van de gemeenten waren er steeds minimaal twee personen betrokken bij het vervoer van
een stembus/transportbox. Eén gemeente geeft aan dat dit niet het geval was en één gemeente geeft
aan het niet meer te kunnen achterhalen. De gemeente die heeft aangegeven dat er niet telkens twee
personen betrokken waren bij het vervoer gaf de volgende reden:
“Bij een groot deel van het transport waren wel 2 personen betrokken, bij een klein deel (de
feitelijke levering bij de locatie) niet.”

2.2.2 Opslag
In 69% van de gemeenten werden de stembussen/transportboxen gedurende de nacht opgeslagen in
het gemeentehuis. In 31% was er een andere opslaglocatie. Dit betrof meestal de tellocatie.
2.5 | Opslaglocatie stembescheiden naar gemeentegrootte
Groot
Gemeentehuis
10%
Andere locatie
90%
Basis: alle respondenten | n= 62

Middelgroot
75%
25%

Klein
94%
6%

Totaal
69%
31%

In 85% van de gemeenten werden de enveloppen (met daarin voor elk stembureau het proces-verbaal
en de sleutel van de stembus/transportbox) opgeslagen in het gemeentehuis gedurende de nacht
voorafgaande aan de centrale stemopneming. Bij 15% van de gemeenten zijn de enveloppen op een
andere locatie opgeslagen. De genoemde locaties zijn divers.
2.6 | Opslaglocatie enveloppen naar gemeentegrootte
Groot
Gemeentehuis
50%
Andere locatie
50%
Basis: alle respondenten | n= 62

Middelgroot
89%
11%

Klein
100%
0%

Totaal
85%
15%

Om te verzekeren dat de opslag van enerzijds de stembussen/transportboxen en anderzijds de
enveloppen veilig en betrouwbaar verliep werden onder meer de opslag in aparte afsluitbare
ruimtes/kluizen en de aanwezigheid van beveiliging/alarmsysteem als maatregelen getroffen.
“Twee fysiek gescheiden ruimtes (tel-hal en kluis), beide met eigen bewaking.”
“Alles is opgeslagen in de grote kluis in het gemeentehuis met een alarmbeveiliging.”
“Naast de normale beveiliging is er fysiek een beveiliger in het gemeentehuis aanwezig geweest
(avond, nacht en tijdens centraal stemmen tellen).”

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 7

Een alarm (87%) en een afgesloten ruimte (87%) waren de meest voorkomende vormen van
beveiliging die aanwezig waren bij de opslag van de stembescheiden. Grote gemeenten maken ook
gebruik van een extern beveiligingsbedrijf.
2.7 | Beveiliging bij opslag stembescheiden naar gemeentegrootte
Groot
Alarm
70%
Afgesloten ruimte
90%
Kluis
30%
Extern
70%
beveiligingsbedrijf
Gemeentelijke
40%
beveiligers
Diversen
0%
Basis: alle respondenten | n = 62

Middelgroot
89%
83%
56%

Klein
94%
94%
69%

Totaal
87%
87%
54%

25%

0%

27%

6%

0%

10%

3%

6%

3%

Geen van de gemeenten rapporteert bijzonderheden bij het transport, de overdrachten of de opslag
van de transportboxen.

2.3

Het tellen van de stemmen

2.3.1 Locatie(s)
De centrale stemopneming werd voornamelijk op een enkele locatie gedaan (98%). In één gemeente
was de centrale stemopneming op twee locaties gedaan. De locatie(s) waren voornamelijk het
gemeentehuis of een sporthal. Deze locaties waren voornamelijk gekozen met de overwegingen dat
hier voldoende ruimte is. Daarnaast was een reden dat de locatie een centrale ligging heeft en een
overzichtelijke ruimte is.

2.3.2 Tellen
De centrale stemopneming op donderdag 21 maart begon in de meeste gemeente tussen acht en
negen uur ’s ochtends (89%). Zie onderstaande tabel voor de overige begintijden.
2.8 | Begintijd centrale stemopneming
7.30
8.00
8.30
9.00
9.15
9.30
10.00
Basis: alle respondenten | n = 62

6%
13%
31%
45%
2%
2%
2%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 8

De aangegeven eindtijd ligt erg uiteen, maar ligt meestal tussen vier en zes uur ‘s middags. Zie
onderstaande tabel voor de eindtijden.
2.9 | Eindtijd centrale stemopneming
Voor 12.00 uur
12.00 – 13.59
14.00 – 15.59
16.00 – 17.59
18.00 – 19.59
20.00 – 21.59
Na 22.00 uur
Basis: alle respondenten | n = 62

2%
15%
17%
36%
19%
14%
3%

2.3.3. Instructie
In 73% van de gemeenten hebben de leden een instructie gevolgd. In de toelichting op wat de training
inhield, gaven de meeste gemeenten een reactie over de vorm van de instructie (persoonlijk, online of
klassikaal) of de bron van de instructie (intern of extern ontwikkeld). In 27% van de gemeenten is geen
training of instructie gevolgd door de leden.
2.10 | Leden instructie gevolgd naar gemeentegrootte
Grote gemeenten (>100.000)
Middelgrote gemeenten (20.000 – 100.000)
Kleine gemeenten (<20.000)
Totaal
Basis: alle respondenten | n= 62

90%
69%
69%
73%

In 90% van de gemeenten hebben de tellers een instructie gevold. Gemeenten geven voornamelijk
een toelichting op de vorm van de instructie (persoonlijk, online of klassikaal). Een aantal gemeenten
geeft aan dat er specifiek aandacht is gegeven aan de verschillen ten opzichte van het ‘regulier tellen’,
of dat de telleiders een aparte instructie hebben gevolgd. In 10% van de gemeenten is geen training of
instructie gevolgd door de tellers.
2.11 | Tellers instructie gevolgd naar gemeentegrootte
Grote gemeenten (>100.000)
Middelgrote gemeenten (20.000 – 100.000)
Kleine gemeenten (<20.000)
Totaal
Basis: alle respondenten | n= 62

100%
89%
88%
90%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 9

2.3.4. Aantal tellers
Gemiddeld waren er bij de centrale stemopneming 6,9 leden van het gemeentelijk stembureau en
81,8 tellers. Hierbij waren er 14,5 telteams die bestonden uit 5,0 tellers per telteam. Eén gemeente
heeft aangegeven het niet te kunnen achterhalen.
2.12 | Aantal leden, tellers en telteams naar gemeentegrootte
Groot
Gemiddeld aantal leden
9,7
Gemiddeld aantal tellers
280,2
Aantal telteams
41,8
Aantal tellers per telteam
5,8
Basis: alle respondenten | n = 61

Middelgroot
6,7
52,5
10,6
4,8

Totaal
6,9
81,8
14,5
5,0

Klein
5,7
22,1
6,1
4,8

2.3.5. Bekendheid deelname experiment
In elke gemeente is er bekendheid gegeven aan de deelname van het experiment. Dit is voornamelijk
gedaan via de website (82%) en via een persbericht (48%).
2.13 | Hoe bekendheid gegeven aan deelname experiment

Ja, via de website
Ja, via een persbericht
Ja, via sociale media
Ja, via de krant/TV
Diversen
Kan ik niet meer
achterhalen
Basis: alle respondenten | n = 62

2.4

Groot
80%
50%
40%
20%
0%
10%

Middelgroot
81%
42%
36%
33%
3%
3%

Totaal
82%
48%
37%
34%
3%
3%

Klein
88%
63%
38%
44%
6%
0%

De kosten

De meerkosten kennen een grote spreiding. In de bijlage vindt u een gedetailleerd overzicht. Bekijk
onderstaande tabel voor een overzicht van de mediaan 1 van de meerkosten die zijn gemaakt.
2.14 Mediaan van meerkosten centrale stemopneming naar gemeentegrootte (in euro)
Groot
Transport
6.950
Opslag
693
Locatie
10.250
Vergoedingen
14.500
Overige kosten
3.500
Basis: alle respondenten | n = 62

Middelgroot
400
0
275
2.845
0

Klein
0
0
0
200
0

Totaal
375
0
0
2.500
0

Basis (n=)
38
42
43
47
47

1 Er zijn enkele gemeenten die aangeven veel extra kosten te hebben gemaakt, waardoor het

gemiddelde sterk beïnvloed wordt. Daarom tonen we de mediaan. De mediaan is de ‘middelste
waarde’, oftewel de waarde waarbij de helft van de respondenten een lager antwoord geeft en de helft
van de respondenten een hoger antwoord.
Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 10

2.4.1 Kosten transport
Een kwart van de gemeenten (26%) geeft aan geen extra kosten (0 euro) te hebben gemaakt voor het
vervoer van de stembussen of de transportboxen ten opzichte van het vervoer voor de reguliere
stemopneming. In 35% van de gemeenten zijn er wel extra kosten gemaakt voor het vervoer, bij
enkele gemeenten veel kosten. De mediaan van de extra kosten voor vervoer (inclusief de gemeenten
die geen extra kosten hebben gemaakt) ligt op 375 euro. Daarnaast geeft 39% van de gemeenten aan
het niet te weten.

2.4.2 Kosten opslag
Voor de opslag van de stembussen of de transportboxen zijn volgens de meeste gemeenten (56%)
geen extra kosten gemaakt (0 euro). In 11% van de gemeenten zijn er wel meerkosten gemaakt voor
de opslag. Er zijn opnieuw enkele gemeenten die aangeven veel extra kosten te hebben gemaakt. De
mediaan van de extra kosten voor vervoer ligt op 0 euro. Daarnaast geeft 32% van de gemeentent
aan het niet te weten.

2.4.3 Kosten locatie
Ook voor de huur en inrichting van de tellocatie zijn er volgens de meeste gemeenten (35%) geen
extra kosten gemaakt. In 34% van de gemeenten zijn er wel extra kosten gemaakt voor de huur en
inrichting van de tellocatie. De mediaan voor de extra kosten ligt op 0 euro. Opnieuw zijn er enkele
gemeenten die aangeven veel extra kosten te hebben gemaakt. Daarnaast geeft 31% van de
gemeenten aan het niet te weten.

2.4.4 Vergoeding
De (extra) kosten die samenhingen met de vergoeding aan de leden van het gemeentelijk stembureau
en de tellers variëren sterk. Opnieuw zijn er enkele gemeenten die aangeven veel extra kosten te
hebben gemaakt. De mediaan voor extra kosten ligt op 2.500 euro. Twee gemeenten geven aan geen
extra kosten (0 euro) te hebben gemaakt met de vergoeding aan de leden van het gemeentelijk
stembureau en de tellers. Een kwart (24%) van de gemeenten weet niet wat de extra kosten waren
voor dit onderdeel.
In vijf gemeenten (11%) is ervoor gekozen om de vergoedingen aan de leden van de stembureaus te
verlagen ten opzichte van een reguliere stemopneming, omdat zij minder telwerkzaamheden hoefden
te verrichten. Deze vijf gemeenten hebben gemiddeld 7.614 euro bespaard. 87% van de gemeenten
hebben de vergoedingen niet verlaagd. De redenen waarom dit niet is gedaan lopen erg uiteen. Eén
gemeente geeft aan niet meer te kunnen achterhalen of de vergoedingen aan de leden van de
stembureaus zijn verlaagd ten opzichte van een reguliere stemopneming.

2.4.5 Overige kosten centrale stemopneming
In 61% van de gemeenten waren er nog andere kosten gemaakt die samenhingen met de centrale
stemopneming, 39% van de gemeenten geeft aan dat er geen andere extra kosten waren. Van deze
gemeenten geeft 37% aan niet meer te kunnen achterhalen wat de kosten waren. De mediaan van de
overige kosten ligt op 0 euro. Gemaakte kosten hadden voornamelijk betrekking op de aanschaf van
materialen en catering.

2.4.6 Opmerkingen kosten
Opmerkingen over de kosten van het experiment met centrale stemopneming zijn voornamelijk dat de
kosten hoger zijn of dat er nog een evaluatie moet plaats vinden over de kosten.

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 11

2.5

Oordeel centrale stemopneming

In 71% van de gemeenten werd het verloop van de centrale stemopneming als (zeer) goed
beoordeeld.
3.15 | Oordeel verloop centrale stemopneming

3% 6%

19%

Zeer slecht

60%

Slecht

Niet goed, niet slecht

11%

Goed

Zeer goed

Basis: alle respondenten | n = 62
Mensen die een (zeer) goed oordeel hebben gegeven, geven aan dat het proces efficiënt verliep.
“Het liep perfect, foutjes in de tellingen werden er goed uitgehaald, goede samenwerking binnen
de teams en met het gemeentelijk stembureau, het liep op rolletjes.” (zeer goed)
“Alles liep op rolletjes. Leerpunten van eerste keer cso [centrale stemopneming; red.] hebben we
dit keer in de processen verwerkt. Super beheersbare en transparante manier van werken. Door
de cso is ons waarschijnlijk een hertelling bespaard gebleven.” (zeer goed)
“Door de instructies en inzet van controleurs/deskundigen, konden vragen van tellers afdoende
worden beantwoord en problemen worden opgelost.” (goed)

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 12

De respondenten die het (zeer) slecht of niet goed, niet slecht vonden geven voornamelijk aan dat het
te veel tijd kost en er te weinig tellers waren.
“De inschatting van benodigde tellers die we bij de cursus vanuit BZK gekregen hebben klopte
niet. Er was veel meer tijd nodig dan verwacht. Het gehele traject kost enorm veel tijd.” (slecht)
“Aantallen te groot en te weinig tellers.” (zeer slecht)
“Duurde toch nog langer dan verwacht, waardoor na de middag de fut er uitging. Er werden nog
steeds telfouten gemaakt.” (niet goed, niet slecht)
Over het algemeen geven mensen aan het eens te zijn met de stelling dat het experiment het
telproces betrouwbaarder (74% (helemaal) mee eens) en transparanter (78% (helemaal) mee eens)
maakt. Ongeveer de helft van de gemeenten (45%) geeft aan te zullen adviseren weer mee te doen
met de centrale stemopneming.
2.16 | Oordeel experiment centrale stemopneming

Het experiment maakt het telproces betrouwbaarder 3% 8%

15%

Het experimennt maakt het telproces transparanter 3%3% 16%
Als de mogelijkheid bestaat, zal ik mijn
gemeentebestuur de volgende keer advisteren weer
mee te doen met het centraal tellen

8% 6%

24%

37%

37%

45%

32%

26%

31%

5%

Helemaal mee oneens

Mee oneens

Niet mee eens, niet mee oneens

Mee eens

Helemeel mee eens

Geen oordeel

Basis: alle respondenten | n = 62

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 13

3. Tellers en voorzitters
Voor het experiment met centrale stemopneming is naar de deelnemende gemeenten een vragenlijst
gestuurd bedoeld voor de voorzitters en leden van het gemeentelijk stembureau en de tellers. Hierbij
is gevraagd naar de meningen van deze personen over het verloop van het experiment met centrale
stemopneming.

3.1

Achtergronden doelgroep

3.1.1 Respons
De vragenlijst voor de voorzitters, stembureauleden en tellers is door 889 respondenten ingevuld.
Totaal heeft in 65% van de gemeenten die deelnemen aan het experiment minimaal één iemand de
vragenlijst ingevuld (58 van de 89 gemeenten). In figuur 3.1 ziet u de respons naar gemeentegrootte.
In de bijlage vindt u een overzicht van welke gemeenten hebben deelgenomen aan de enquête.
3.1 | Overzicht respons naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Basis: alle respondenten | n= 889

13%
77%
11%

n = 130
n = 776
n = 108

3.1.2 Functie
Van de respondenten was 72% werkzaam als teller bij het experiment voor de centrale
stemopneming, 21% was lid van het gemeentelijk stembureau en 7% was voorzitter van het
gemeentelijk stembureau. Bij de grote en middelgrote gemeenten zijn er relatief meer tellers onder de
deelnemers, bij de kleine gemeenten zijn er relatief meer leden en voorzitters.
3.2 | Functies naar gemeentegrootte 2
Groot
Teller
+ 75%
Lid
- 17%
Voorzitter
- 8%
Basis: alle respondenten | n = 889

Middelgroot
+ 74%
- 19%
- 6%

Klein
- 49%
+ 34%
+ 17%

Totaal
72%
21%
7%

2 Significante verschillen zijn in de tabellen aangegeven met een + (hoger) of – (lager)

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 14

3.1.3 Werkzaamheden
Van de stembureauleden en voorzitters zijn telwerkzaamheden (71%) en het beoordelen van de
geldigheid van de stembiljetten (69%) de meest voorkomende taken, zie figuur 3.2 voor de overige
werkzaamheden. Voorzitters hebben vaker dan leden de werkzaamheden ‘beoordelen geldigheid
stembiljetten’, ‘uitkomsten per stembureau genoteerd’, ‘vaststellen van uitkomsten op gemeentelijk
niveau’ en ‘ontvangen van stembussen’ uitgevoerd.
3.3 | Werkzaamheden van leden gemeentelijk stembureau

Telwerkzaamheden
Beoordelen geldigheid stembiljet
Uitkomsten per stembureau genoteerd
Vaststellen van uitkomsten op gemeentelijk niveau
Ontvangen van stembussen
Logistieke werkzaamheden
Procedure verwisselde stembescheiden
Overdracht verwisselde stembescheiden
Behandelen van bezwaren
Diversen
Basis: voorzitter en leden gemeentelijk stembureau | n = 249

Voorzitters
64%
+ 79%
+ 62%
+ 56%
+ 38%
26%
20%
18%
9%
11%

Leden
74%
- 65%
- 34%
- 30%
- 11%
25%
8%
8%
3%
12%

Totaal
71%
69%
42%
37%
18%
25%
11%
10%
5%
12%

Bij de ‘diversen’ wordt voornamelijk benoemd dat ze toezicht houden/controleren en een
aanspreekpunt zijn.

3.1.4 Eerdere telwerkzaamheden
Van de tellers heeft bijna de helft (49%) al wel eens eerder telwerkzaamheden uitgevoerd. In de grote
gemeenten hebben tellers minder vaak al eerder telwerkzaamheden uitgevoerd.
3.4 | Al eerder telwerkzaamheden uitgevoerd naar gemeentegrootte
Grote gemeenten (>100.000)
Middelgrote gemeenten (20.000 – 100.000)
Kleine gemeenten (<20.000)
Totaal
Basis: tellers | n = 640

3.2

- 31%
+ 51%
+ 59%
49%

Instructie

Totaal heeft 88% voorafgaand aan het experiment met de centrale stemopneming een instructie
gehad van de gemeente. Voorzitters hebben vaker een instructie gehad dan tellers.
3.5 | Instructie gehad van gemeente naar functie
Voorzitters
Leden
Tellers
Totaal
Basis: alle respondenten | n = 889

+ 95%
90%
- 87%
88%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 15

De inhoud van de instructies ging het meest over het tellen van de stemmen (92%) en de
taakverdeling (74%). Tellers hebben over het algemeen een minder uitgebreide instructie ontvangen
dan voorzitters en stembureauleden. Zie onderstaande tabel voor de overige onderwerpen van de
instructies.
3.6 | Inhoud van de instructies die zijn gegeven
Voorzitters
Tellen van de stemmen
- 86%
Taakverdeling
+89%
Procedure bij aantreffen andere stembescheiden
+63%
Inrichting van de ruimte
+70%
Regels gemeente voor waarnemers
25%
Inhoud proces-verbaal stembureau
+ 59%
Inhoud proces-verbaal gemeentelijk stembureau
+ 49%
Diversen
2%
Geen van deze
2%
Basis: alle respondenten die instructie hebben ontvangen | n = 784

Leden
- 85%
+ 79%
49%
+ 59%
+ 33%
+ 53%
+ 48%
+ 9%
-

Totaal
92%
74%
47%
40%
22%
31%
24%
5%
1%

Tellers
+ 96%
- 71%
- 45%
- 32%
- 19%
- 22%
- 15%
- 4%
1%

Onder diversen wordt e-learning een aantal keer benoemd, of een meer algemene uitleg.

3.3

Aantal leden

3.3.1 Leden gemeentelijk stembureau
Gemiddeld bestaat het gemeentelijk stembureau uit 6,6 leden, hierbij is het minimum 1 lid en het
maximum 75 leden.
3.7 | Aantal leden gemeentelijk stembureau naar gemeentegrootte
Middelgroot
- 0%
- 29%
+ 54%
- 8%
3%
6%

Klein
+ 2%
- 24%
+ 43%
+ 22%
2%
8%

Totaal
1%
34%
47%
10%
3%
6%

Gemiddeld aantal
4,1
6,9
Basis: voorzitter en leden gemeentelijk stembureau | n = 249

7,0

6,6

1-2
3-4
5-6
7-8
9-10
11+

Groot
+ 3%
+ 84%
- 10%
- 0%
0%
3%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 16

Bijna negen op de tien (88%) leden en voorzitters van het gemeentelijk stembureau geven aan dat het
aantal leden voldoende was. 8% geeft aan dat er te weinig leden waren en 4% dat er te veel leden
waren.
3.8 | Voldoende leden gemeentelijk stembureau

4%
8%

Aantal leden
bij voldoende
Gewenst
Aantal leden
aantal leden
Bij te weinig
Bij te veel

88%

Voldoende

Te weinig

Gem
6,1

Min
1

Gem.
6.6
16,0
3,4

Max
75
Min.
1

4
3

n
219
Max.
75

60
5

21
9

Te veel

Basis: Alle leden en voorzitters van het gemeentelijk stembureau | n = 249

3.3.2 Leden telteams
De telteams bestonden gemiddeld uit vijf leden (5,1) met een minimum van 1 lid en een maximum van
50 leden. Het gemiddeld aantal leden per telteam is lager voor de grootste gemeenten.
3.9 | Aantal leden per telteams naar gemeentegrootte
Groot
- 1%
+ 88%
- 9%
- 2%
1%
- 0%

Middelgroot
+6%
- 16%
+ 66%
+ 8%
2%
1%

Klein
+ 9%
- 22%
+/- 53%
+ 13%
1%
2%

Totaal
6%
26%
58%
8%
2%
1%

Gemiddeld aantal
- 4,1
Basis: Alle respondenten | n = 889

+ 5,2

+ 5,1

5,1

1-2
3-4
5-6
7-8
9-10
11+

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 17

In totaal geeft 93% aan dat de telteams uit voldoende leden bestonden, terwijl 7% zegt dat ze te
weinig leden hadden. Zij geven aan dat de telteams gemiddeld uit 3,4 leden had moeten bestaan.
Enkele respondenten (1%) geven aan dat ze te veel leden hadden. Volgens hen hadden de telteams
uit gemiddeld 9,4 leden moeten bestaan.
3.10 | Voldoende leden telteams
1%
7%

Aantal leden bij
voldoende
Gewenst aantal
leden
Bij te weinig
Bij te veel

93%

Voldoende

Te weinig

Gem
5,1

Min
1

Max
50

n
825

9,4
3,5

3
2

50
5

58
6

Te veel

Basis: Alle respondenten | n = 889
De overige opmerkingen over de telteams zijn erg divers.

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 18

3.4

Locatie

3.4.1 Locatie
De locaties waar de centrale stemopneming heeft plaatsgevonden worden over het algemeen goed
beoordeeld. Het minst tevreden is men over de ruimte op de teltafels en de hoeveelheid ruimte per
telteam.
De kleine en middelgrote gemeenten geven vaker aan dat er voldoende ruimte is op de teltafels
(kleine gemeenten 62%, middelgrote gemeenten 65% en grote gemeenten 47%). De middelgrote
gemeenten geven vaker aan dat de locatie voldoende toegankelijk is voor pers en publiek
(middelgrote gemeenten 87% versus kleine gemeenten 78% en grote gemeenten 83%).
3.11 | Beoordeling locatie

2%

Voldoende toegankelijk voor pers en publiek 1% 4%
Voldoende ruimte op teltafels 4%

20%

8%

46%

40%

28%

35%

12%

1%

4%

Voldoende ruimte voor transportboxen of stembussen 1% 4%

40%

46%

4%

44%

47%

1%

2%

Overzichtelijk 1% 4%
Voldoende ruimte per telteam 2% 9% 7%

40%

41%

1%

Helemaal mee oneens

Mee oneens

Niet mee eens, niet mee oneens

Mee eens

Helemeel mee eens

Geen oordeel

Basis: alle respondenten | n = 889

3.4.2 Teltafels
Twee derde (67%) geeft aan dat de teltafels groot genoeg waren, 31% geeft aan dat dit niet het geval
was en 2% geeft aan geen teltafels gebruikt te hebben. In de grote gemeenten is het aantal mensen
dat aangeeft dat de teltafels groot genoeg waren lager.
3.12 | Teltafels groot genoeg naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: alle respondenten | n=889

- 53%
+ 69%
+ 73%
67%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 19

Wanneer gebruik werd gemaakt van teltafels konden volgens drie op de vijf respondenten (62%) alle
stembiljetten op de teltafels geteld worden. Bij grote gemeenten konden de stembiljetten minder vaak
op de teltafels worden geteld.
3.13 | Stembiljetten konden op teltafel naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: alle respondenten waarbij gebruik werd gemaakt van teltafels | n=875

- 37%
+ 65%
+ 68%
62%

Bij een derde (34%) van alle respondenten kwam het voor dat er stembiljetten op de grond geteld
werden. Dit kwam vaker voor bij de grote gemeenten.
3.14 | Stembiljetten op grond geteld naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: alle respondenten | n=889

+ 72%
- 28%
- 31%
34%

3.4.3. Overzicht
Over het algemeen konden negen op de tien (90%) voorzitters of leden van het gemeentelijk
stembureau goed toezicht houden, 3% geeft aan niet goed toezicht te kunnen houden en 7% geeft
aan het niet te weten. In kleine gemeenten geven voorzitters of leden vaker aan dat ze geen goed
toezicht kunnen houden dan in middelgrote gemeenten.
3.15 | Voorzitters of leden konden goed toezicht houden naar gemeentegrootte

Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: voorzitters of leden van gemeentelijk stembureau | n = 249

Ja
97%
90%
89%
90%

Nee
3%
- 1%
+ 9%
3%

Weet niet
0%
9%
2%
7%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 20

3.5

Verloop

3.5.1 Proces-verbaal
Het proces-verbaal van het gemeentelijk stembureau wordt door negen op de tien (90%) voorzitters of
leden van het gemeentelijk stembureau als duidelijk beoordeeld.
3.15 | Proces-verbaal duidelijk naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: leden en voorzitters van gemeentelijk stembureau | n=249

97%
91%
82%
90%

De mensen die het proces-verbaal onduidelijk vonden geven aan dat dit ligt aan de onduidelijkheid
over welk onderdeel men moest invullen en dat het moeilijk te lezen is. Hieronder een aantal citaten:
“Niet helder genoeg is wat meteen in OSV wordt ingevoerd en wat niet, bijvoorbeeld bij bijlage 1.
Het was niet helder genoeg dat je bijlage 2 vooraf uit OSV kunt draaien.”
“Je moet veel te veel lezen en dan is het lastig te begrijpen wat er precies bedoeld wordt.”
“Er veel verwarring optreedt doordat er twee processen-verbaal zijn. Sommige onderdelen uit
proces-verbaal 1, staan bijna hetzelfde in onderdeel 2. Voor telleiders is het daardoor onduidelijk
waar zij gegevens moeten invullen en wanneer zij gegevens al dan niet moeten overnemen. Ook
vonden telleiders het lastig om verschillen te verklaren omdat zij niet aanwezig waren bij de
stemming. Zij mogen niet uitgaan van de telling van het stembureau (dit moet opnieuw geteld
worden bij een verschil), maar moeten wel uitgaan van de verschillen verklaring. Dit blijkt
verwarrend te werken. Ook het taalgebruik in het proces-verbaal bleek verwarrend te werken voor
telleiders. Door lange zinnen, dubbele ontkenningen en veel verwijzingen is het vaak onduidelijk
wat waar ingevuld moet worden.”

3.5.2 Efficiëntie
De telling is efficiënt verlopen volgens ruim vier vijfde (84%) van de voorzitters, stembureauleden en
tellers. De middelgrote gemeenten geven vaker aan dat de telling efficiënt is verlopen.
Stembureauleden geven vaker aan dat de telling niet efficiënt is verlopen (22% vs 16% gemiddeld).
3.16 | Telling efficiënt verlopen naar gemeentegrootte
Groot
Middelgroot
Klein
Totaal
Basis: alle respondenten | n=889

- 78%
+ 87%
- 78%
84%

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 21

Mensen die aangeven dat de telling niet efficiënt verlopen is geven aan voornamelijk problemen te
ondervinden gerelateerd aan de ruimten (te weinig ruimte, geen overzicht), aantal mensen (te weinig
tellers of controleurs), of dat het langer duurde dan verwacht (lang wachten op controle, veel pauzes
werden genomen, hertellingen). Hieronder worden een aantal citaten weergeven.
“Er zat veel tijd tussen het administratief afhandelen van de ene telling en het openen van de
volgende transportbox.”
“De tafels waren veel te klein of te weinig aanwezig. We moesten heel wat formulieren op de grond
leggen.”
“Doordat er te weinig telploegen waren, kwamen we in tijdsnood.”

3.6

Algemeen oordeel

Ruim vier op de vijf (84%) respondenten beoordelen de tellingen in zijn geheel als (zeer) goed. De
middelgrote gemeenten beoordelen de telling vaker als (heel) goed dan kleine gemeenten (86%
versus 70%).
3.17 | Oordeel tellingen in geheel

1% 4%

12%

66%

Zeer slecht

Slecht

Niet goed, niet slecht

18%

Goed

Zeer goed

Basis: alle respondenten | n = 889
Mensen die een positief oordeel hebben gegeven over de telling geven aan dat het goed en efficiënt is
verlopen en dat fouten snel werden opgelost. Hieronder zijn een aantal citaten opgenomen.
“De telling verliep vlot en er zijn nog enige onvolkomenheden uit de eerste telling hersteld.”
“Duidelijk systeem, tellers hebben er nog diverse ‘foutlopers’ uit weten te halen. Controleteams
wisten ook prima wat ze moesten doen.”
“Er werden tijdens het centraal stemmen tellen nog best veel foutjes van de avond ervoor
uitgehaald. Nuttig om dit dus fris en fruitig de volgende dag te doen.”
“Het centraal tellen was goed geregeld door de gemeente.”
“Het was even wennen; eenmaal bezig verliep het proces goed.”

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 22

Mensen die een neutraal oordeel hebben gegeven over de telling geven ook aan dat het te lang
duurde. Daarnaast geven ze problemen aan met de instructies en logistieke problemen. Hieronder
wordt een aantal citaten weergeven.
“De logistiek van het tellen, dus toevoer formulieren, de steekproef en proces verbaal, moet veel
beter worden. Het telproces had naar mijn mening tot 4 uur sneller gekund.”
“Doordat er niet vooraf een duidelijke instructie werd gegeven, organiseerde elk team zijn eigen
werkwijze. Daardoor kostte het geheel te veel tijd en sloeg de vermoeidheid toe.
“Centrale telling verliep prima, maar 2 extra telteams waren handig geweest. Het werd onverwacht
laat.”
“De instructies moeten duidelijker, daarmee voorkom je veel oponthoud.”

De mensen die de telling in zijn geheel als negatief beoordelen geven aan dat het te lang duurde.
Daarnaast wordt een aantal keer genoemd dat de organisatie niet goed verliep en dat er problemen
waren met de ruimte. Hieronder wordt een aantal citaten weergeven.
“Door het centraal tellen waren we uiteindelijk veel meer tijd kwijt aan het tellen dan als er op de
reguliere manier geteld wordt.”
“Ruimten onoverzichtelijk, taken niet goed verdeeld. Het is te veel als je op de dag van de
verkiezingen dik 21 uur in touw bent en dan na 4 uurtjes slaap weer 10 uur zonder pauze alert
moet zijn. Er zijn meer mensen nodig om dit experiment te laten slagen.”
“Het streven was de telling rond 14.00 uur klaar te hebben. Het was onderhand 17.00 uur toen ik
naar huis ging en toen was de telling nog niet klaar.”

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 23

4. Bijlage
Overzicht meerkosten grote gemeenten (in euro)
Meerkosten
vervoer

Meerkosten
opslag

Meerkosten
locatie

Meerkosten
tellers

Overige
meerkosten

Totale
meerkosten

-

-

-

-

0

-

7.900

735

13.330

20.500

18.370

60.835

-

-

-

-

-

-

4.000

0

6.700

0

5.000

15.700

3.500

650

10.500

8.900

800

24.350

50.000

10.000

45.000

93.000

100.000

298.000

30.000

13.000

140.000

65.000

50.000

298.000

-

-

10.000

12.000

2.000

24.000

6.000

-

0

17.000

-

23.000

-

0

0

10.000

0

10.000

Mediaan

6.950

693

10.250

14.500

3.500

24.175

Gemiddelde

16.900

4.062

28.191

28.300

22.021

94.236

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 24

Overzicht meerkosten middelgrote gemeenten (in euro)

Mediaan
Gemiddelde

Meerkosten
vervoer

Meerkosten
opslag

Meerkosten
locatie

Meerkosten
tellers

Overige
meerkosten

300
500
0
3000
0
0
500
1.650
0
400
0
1.000
0
3.000
0
5.000
1.500
900
400
1.955
0
0
400
914

0
0
500
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1.000
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1.000
0
96

0
0
1.200
1.063
0
0
1.000
0
0
300
2.000
0
1.750
5.000
2.200
320
3.000
250
300
0
0
0
2.500
250
275
881

2.940
300
5.000
2.000
2.400
3.500
4.500
2.200
10.000
7.500
2.000
2.200
270
10.000
2.750
2.500
500
4.100
6.000
11.600
5.500
50
2.500
3.300
2.000
4.300
5.000
140
2.845
3.752

2.000
0
0
300
0
0
750
500
0
2.000
2.000
0
4.000
600
1.000
2.000
0
0
0
0
0
0
1.250
0
7.000
0
0
300
0
0
864

Totale
meerkosten
5.240
-

800
5.300
6.700
2.400
5.313
5.000
500
2.200
14.650
7.500
4.000
2.200
270
14.700
2.750
5.100
2.500
7.850
14.000
11.600
2.200
1.320
13.500
-

50
4.250
5.750
2.400
13.255
5.000
140
-

2.800
1.250
4.250
5.227

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 25

Overzicht meerkosten kleine gemeenten (in euro)
Meerkosten
vervoer

Meerkosten
opslag

Meerkosten
locatie

Meerkosten
tellers

Overige
meerkosten

1.000

0

0

500

-

Totale
meerkoste
n
1.500

0

0

-

-

-

-

0

0

0

1.500

1.500

3.000

200

0

0

1.750

650

2.600

0

0

0

0

-

0

0

0

0

200

0

200

350

0

0

1.250

0

1.600

-

-

0

-

0

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

0

0

50

0

50

0

0

0

50

0

50

-

-

-

-

0

-

-

-

-

100

0

100

0

-

0

13

500

513

0

0

600

750

1.350

2.700

Mediaan

0

0

0

200

0

513

Gemiddelde

155

0

55

560

364

1.119

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 26

Overzicht aantal respondenten per gemeente die deel heeft genomen aan het experiment
Gemeenten

Aalburg
Aalten
Altena
Assen
Asten
Beekdaelen
Bergen op Zoom
Bernheze
Blaricum
Bloemendaal
Borger-Odoorn
Borne
Breda
Cuijk
Dantumadiel
Deventer
Dinkelland
Dongeradeel
Eemnes
Elburg
Enschede
Ferwerderadiel
Grave
Groningen
Grootegast
Gulpen-Wittem
Harderwijk
HardinxveldGiessendam
Harlingen
Heemstede
Heerlen
Hof van Twente
Houten
Kampen
Kapelle
Kollumerland en
Nieuwkruisland
Landgraaf
Landsmeer
Langedijk
Lansingerland
Laren
Leek
Leeuwarden
Lopik
Losser
Maastricht

Voorzitter

Lid

Teller

Totaal

1
5
4
1
1
1
2
8
5
1
1

2
12
5
1
1
19
1
6
2
3
4
18
1
4
13
-

17
8
39
5
4
13
9
86
7
27
-

3
34
13
1
1
62
6
1
11
1
15
3
15
112
1
16
41
1

Ambtenaar
vragenlijst
gemeente
ingevuld
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔

1
1
4
-

1
3
20
1
-

16
22
-

2
1
19
46
1
-

✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
-

1
1
6
1
-

1
15
1

25
7
-

2
1
46
1
7
1

✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 27

Marum
Mill en Sint Hubert
Nieuwegein
Nieuwkoop
Nijkerk
Noardeast-Fryslân
Nuth
Olst-Wijhe
Onderbanken
Oost Gelre
Opsterland
Ouder-Amstel
Peel en Maas
Pekela
Putten
Raalte
Rhenen
Rotterdam
Schagen
Schinnen
s-Gravenhage
Sint Anthonis
Stein
Stichtse Vecht
Tubbergen
Twenterand
Tynaarlo
Uithoorn
Veendam
Veenendaal
Velsen
Venray
Waadhoeke
Waalre
Werkendam
Westerkwartier
Westland
Wijdemeren
Woudrichem
Zaanstad
Zoetermeer
Zuidhorn
Zwolle

3
1
1
1
5
1
1
2
1
3
1
1
-

1
4
1
4
4
8
1
3
1
1
4
2
1
6
1
1
1
1
1
1
1
1
-

35
3
28
8
1
1
48
16
5
18
11
18
8
7
15
35
34
21
28
14
1
-

1
39
7
33
8
1
2
53
29
6
22
12
1
22
11
1
15
16
1
36
35
22
32
1
1
1
1
15
1
-

✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔
✔

Evaluatie experiment centrale stemopneming bij de PS/WS-verkiezingen 20 maart 2019 | Kantar | Ministerie van BZK | Pag. 28