Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

22 054

Wapenexportbeleid

Nr. 224

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 juni 2013
Zoals toegezegd door de Minister van Buitenlandse Zaken tijdens het AO
Syrië van 23 mei 2013, ontvangt u hierbij de schriftelijke beantwoording
van de vragen die tijdens dat AO gesteld zijn door de leden van de vaste
Kamercommissie Buitenlandse Zaken inzake de levering van glycol (MEG)
aan Syrië. Tevens bevat deze brief een aanvulling op mijn brief van 22 mei
2013 (Kamerstuk 22 054, nr. 222), waar het de gegevens van de Nederlandse Douane betreft.
Leveringen uit Nederland in de periode 2008–2013
Ik heb van de Nederlandse Douane de volgende gegevens ontvangen over
de uitvoer van glycol (MEG) naar Syrië. Het betreft in alle gevallen uitvoer
van één bedrijf.
Jaartal
2008
2009
2010
2011
2012
2013

Hoeveelheid
28,8 ton
21,9 ton
18,0 ton
–
–
–

Navraag bij het bedrijf leerde dat vanaf 2008 geleverd is aan voor het
bedrijf bekende Syrische importeurs, die ook andere
niet-vergunningplichtige chemicaliën van het Nederlandse bedrijf
kochten, en niet aan het Syrische ministerie van Industrie. Daarnaast
bevestigde het bedrijf dat vanaf 2011 ook niet via andere EU-lidstaten is
uitgevoerd.
Het exportcontrolebeleid is erop gericht om voorafgaand aan de uitvoer
vanuit Nederland, zeker te stellen wat het eindgebruik van de goederen is,

kst-22054-224
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 054, nr. 224

1

om te voorkomen dat deze worden ingezet voor het ontwikkelen of
produceren van chemische, biologische of nucleaire wapens. Als de
goederen Nederland eenmaal hebben verlaten, ontbreekt het Nederland
aan de bevoegdheid om toezicht uit te oefenen.
Waarschuwingen VS in 2003
De Amerikanen hebben op 7 augustus 2003 in een gesprek met
medewerkers van het Ministerie van Economische Zaken en van het
Ministerie van Buitenlandse Zaken gewaarschuwd dat een zending glycol
(MEG) die op dat moment vanuit Nederland onderweg was naar Syrië,
bestemd zou zijn voor het Syrische raketprogramma. De zending was
door de Belgische douane aangehouden in de haven van Antwerpen, en
de Amerikanen verzochten ons om de Belgische autoriteiten te assisteren
bij het verhinderen van deze uitvoer. Het bleek juridisch onmogelijk om
deze zending nog onder een vergunningplicht te brengen, omdat een
verdrag tussen België en Nederland uit 1842 het niet toestaat dat de
Nederlandse autoriteiten beperkingen opleggen aan zendingen die vanuit
Antwerpen over de Schelde onderweg zijn naar de Noordzee. Ook de
Belgische autoriteiten hadden geen juridische mogelijkheid om de
zending te verhinderen, aangezien de goederen niet voorkwamen op de
lijst van vergunningplichtige goederen onder de dual-useverordening.
Omdat het een Nederlandse exporteur betrof, was het voor de Belgische
collega’s ook niet mogelijk om via een ad-hoc vergunningplicht (catch-all)
te voorkomen dat de zending het land zou verlaten.
Als Nederland op de hoogte was geweest van deze zending voordat hij
Nederland had verlaten, was er op dat moment waarschijnlijk onvoldoende aanleiding om te verhinderen dat deze zou zijn uitgevoerd. Een
belangrijke voorwaarde voor het opleggen van zo’n catch-all is dat er –
naast informatie over het mogelijke gebruik van de goederen bij de
ontwikkeling of vervaardiging van massavernietigingswapens – ook
aanwijzingen zijn dat de eindgebruiker betrokken is bij proliferatiegerelateerde activiteiten. Hoewel de AIVD in 2003 vergelijkbare zorgen heeft
geuit over de stof en eindgebruiker als de Amerikanen, kon met name de
betrokkenheid van de eindgebruiker bij proliferatiegerelateerde activiteiten onvoldoende hard gemaakt worden, terwijl civiel eindgebruik van
Glycol (MEG) aannemelijk was. Het is een stof die zeer veel civiele
toepassingen kent, zoals in de kunststofindustrie of als anti-vries.
Onderzoek TNO 2006 over toepassing MEG
In 2006 ontving mijn ambtsvoorganger als bijlage bij één van de gerubriceerde AIVD-berichten een vertrouwelijk rapport van TNO over het
mogelijk gebruik van Glycol (MEG) als een grondstof in een alternatieve
productieroute voor chemische wapens. Eerdere berichten van de
Amerikanen suggereerden dat de stof bruikbaar was bij het vervaardigen
van raketbrandstof. Het onderzoek uit 2006 maakte voor het eerst duidelijk
dat MEG mogelijk ook te gebruiken zou zijn in een alternatieve syntheseroute voor het vervaardigen van mosterdgas. Het rapport waarschuwt
echter alleen voor die mogelijkheid, maar bevatte geen concrete aanwijzingen die een vergunningplicht op dat moment rechtvaardigden.
Nederland heeft – mede naar aanleiding van de berichten van de AIVD
over de mogelijke risico’s van Glycol (MEG) bij het vervaardigen van
mosterdgas – aandacht gevraagd voor deze stof in de Australië Groep. Dit
is het exportcontroleregime dat zich specifiek richt op de exportcontrole
van chemische en biologische agentia en productiemiddelen die gebruikt
kunnen worden voor het vervaardigen van chemische of biologische
wapens. De Australië Group kon geen overeenstemming bereiken om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 054, nr. 224

2

glycol (MEG) op te nemen op de controlelijsten. Dit had twee belangrijke
redenen: (1) het zou een grote impact hebben op de reguliere handel en
(2) in specifieke gevallen zou het altijd mogelijk zijn om via een ad-hoc
vergunningplicht (catch-all) te voorkomen dat de uitvoer van de stof zou
bijdragen aan de vervaardiging van chemische wapens.
Aanpassing nationale Regeling
De goederen in de regeling die op 28 maart 2013 werd gepubliceerd zijn
gebaseerd op discussie in 2012 in de Australië Groep en de EU over de
zorgen ten aanzien van het chemisch wapenprogramma van Syrië. Een
aantal van die stoffen is opgenomen in de sanctiebijlage van de EU Syrië
verordening (36/2012), maar Nederland vond het van belang – zeker
gezien de huidige situatie ten aanzien van de chemische wapens in Syrië –
om ook de rest van de stoffen onder vergunningplicht te brengen via de
Regeling goederen voor tweeërlei gebruik Syrië. Sindsdien heb ik glycol
(MEG) geïdentificeerd als een stof die toegevoegd zou moeten worden
aan de regeling. Ik verwacht dat de aanpassingsregeling op zeer korte
termijn in de Staatscourant zal worden gepubliceerd. Ik zal me ervoor
blijven inzetten dat de goederen die Nederland onder vergunningplicht
heeft gebracht, ook worden opgenomen op de Europese lijst in de
sanctieverordening Syrië.
Op vrijdag 7 juni 2013 heeft de Australië Groep tijdens een bijeenkomst in
Parijs een Nederlands voorstel aangenomen om de Syrië-lijst uit te
breiden met een aantal chemicaliën. Die uitbreiding is gebaseerd op
voorstellen van verschillende Australië Groep leden, waaronder dus ook
Nederland. De uitbreiding bestaat uit alle chemicaliën die al op de
nationale Regeling goederen voor tweeërlei gebruik Syrië genoemd
worden (inclusief glycol) plus een vijftal chemicaliën, die nog niet op de
Regeling goederen voor tweeërlei gebruik Syrië genoemd worden. Het
betreft de chemicaliën: ethyleenoxide (CAS nr. 75-21-8), waterstofsulfide
(CAS nr. 7783-06-4), zwaveltrioxide (CAS nr. 7446-11-9), witte/gele fosfor
(CAS nr. 12185-10-3 en 7723-14-0) en thiofosforylchloride (CAS nr.
3982-91-0).
De Australië Groep leden hebben zich verplicht om exportcontrole te
regelen voor de Syrië-lijst. Ik zal deze chemicaliën zo spoedig mogelijk
toevoegen aan de Regeling goederen voor tweeërlei gebruik Syrië en me
tegelijkertijd inzetten voor opname op de Europese lijst in de sanctieverordening Syrië.
Extra waakzaamheid
De Nederlandse Douane kan via risicoprofielen in de geautomatiseerde
aangiftesystemen zorgen dat zendingen van gevoelige goederen of naar
gevoelige bestemmingen extra aandacht krijgen. Wanneer een risicovolle
zending wordt aangetroffen, heeft de Douane de mogelijkheid om de
uitvoer daarvan aan te houden totdat meer zekerheid is verkregen over
het eindgebruik of de eindgebruiker. Er is op dit gebied nauwe samenwerking tussen de Douane, de inlichtingen- en veiligheidsdiensten en mijn
ministerie. Indien er aanwijzingen zijn dat de betreffende goederen
gebruikt kunnen of zullen worden voor proliferatiegerelateerde activiteiten, kan ik door middel van een ad-hoc vergunningplicht verhinderen
dat de goederen zonder vergunning uitgevoerd worden, of kan ik via
voorschriften bij een vergunning extra waarborgen aanbrengen om civiel
eindgebruik zeker te stellen.
Ik heb vanaf 2006 geen gebruik gemaakt van de mogelijkheid om
individuele zendingen van glycol onder een ad-hoc vergunningplicht te
brengen. De aannemelijkheid van civiel eindgebruik en het ontbreken van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 054, nr. 224

3

concrete aanwijzingen dat de uitvoer zou bijdragen aan proliferatiegerelateerde activiteiten, maakten dat er geen aanleiding was om de uitvoer van
deze zendingen zonder vergunning te verbieden.
Hoewel de inzet van Nederland er in de eerste plaats op gericht is om
gezamenlijk op te treden in EU verband of in de internationale exportcontroleregimes, heb ik via de nationale Regeling goederen voor tweeërlei
gebruik Syrië nu de mogelijkheid om die waakzaamheid nog beter
invulling te geven.
Nederlandse concurrentiepositie als gevolg van nationale
regeling
In september 2012 stuurde toenmalig staatssecretaris Bleker van
Economische Zaken, Landbouw, en Innovatie uw Kamer de kabinetsreactie1 op het Groenboek Dual-use van de Europese Commissie. In het
daaropvolgende schriftelijk overleg2 vroeg uw Kamer naar details over de
toepassing van nationale maatregelen onder de dual-use verordening.
Staatssecretaris Bleker stelde dat een nationale vergunningplicht op basis
van artikel 8 leidt tot een verslechtering in de concurrentiepositie van
Nederlandse bedrijven, vandaar dat Nederland zich primair inzet voor
controle via de exportcontroleregimes en de EU. Daarnaast is het in
incidentele gevallen mogelijk om individuele zendingen een ad-hoc
vergunningplicht op te leggen.
Dit antwoord heeft primair betrekking op een generieke nationale
vergunningplicht bovenop de bestaande EU regels. Zo’n nationale
vergunningplicht is potentieel nadelig voor de concurrentiepositie van het
Nederlandse bedrijfsleven, omdat diezelfde regels niet gelden voor
buitenlandse concurrenten. Zoals in de kabinetsreactie op het groenboek
dual-use ook wordt gesteld, is het belangrijkste uitgangspunt van het
Nederlandse exportcontrolebeleid dat in de afweging tussen veiligheidsrisico’s en economische belangen de nadruk ligt op veiligheid. Hoewel
concurrentiepositie een overweging is bij de toepassing van exportcontrole, zal dit dus nooit het doorslaggevende argument zijn. Dit is ook
bevestigd door de minister van Buitenlandse Zaken tijdens het AO Syrië
op 23 mei jl.
De nationale Regeling goederen voor tweeërlei gebruik Syrië is de eerste
keer dat Nederland gebruik maakt van de mogelijkheid onder de EU
dual-use verordening om nationaal meer goederen onder controle te
brengen dan reeds via de EU regelingen gecontroleerd zijn. Ik heb ervoor
gekozen om dit geen generieke maatregel te laten zijn. Met deze regeling
is de export naar Syrië van specifieke goederen, zoals genoemd in de
bijlage van de nationale regeling, aan extra controle onderworpen, wat
gezien de situatie in Syrië gerechtvaardigd is.
De minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

1
2

Kamerstuk 22 112, nr. 1225
Kamerstuk 22 112, nr. 1245

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 054, nr. 224

4