2020D12852

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat heeft een aantal
vragen en opmerkingen aan de Minister van Economische Zaken en
Klimaat voorgelegd over de kabinetsbrieven Openstelling SDE+ voorjaarsronde 2020 (Kamerstuk 31 239, nr. 313), Toelichting op de ontwikkeling
van de energierekening (Kamerstuk 29 023, nr. 258), Reactie op
toezegging, gedaan tijdens het Algemeen Overleg Klimaat & Energie van
4 september 2019, over het actieplan «Voor meer schone warmte»
(Kamerstuk 30 196, nr. 706), Uitvoering van het Klimaatakkoord
(Kamerstuk 32 813, nr. 483), Kabinetsvisie waterstof (Kamerstuk 32 813,
nr. 485), De rol van gas in het energiesysteem van nu en in toekomst
(Kamerstuk 32 813, nr. 486), Afbouw salderingsregeling (Kamerstuk
31 239, nr. 314), Routekaart Groen Gas (Kamerstuk 32 813, nr. 487) en
Eindevaluatie programma Groene Groei (Kamerstuk 33 043, nr. 103).
De voorzitter van de commissie,
Diks
De adjunct-griffier van de commissie,
Kruithof

nds-tk-2020D12852

1

Inhoudsopgave

Blz.

I
II

2
40

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Antwoord / Reactie van de Minister

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Vragen en opmerkingen van de leden van de VVD-fractie
De leden van de VVD-fractie hebben enkele vragen en opmerkingen over
de diverse brieven op de agenda.
SDE+
In de eerste plaats betreft dit de openstelling van de regeling Stimulering
Duurzame Energieproductie (SDE+) voorjaarsronde 2020. De leden van de
VVD-fractie lezen dat er door de ophoging van de SDE+ middelen in deze
ronde projecten gefinancierd kunnen worden die tijdens de najaarsronde
van 2019 geen kans maakten op subsidie. Kan de Minister toelichten om
welke projecten dit gaat? Geldt voor deze tijdelijke verhoging dat er
projecten in aanmerking komen voor subsidie die anders niet in
aanmerking zouden zijn gekomen omdat zij voorheen niet voldoende
kosteneffectief waren? Of heeft het extra budget hier geen invloed op?
Energierekening
De leden van de VVD-fractie zijn ten aanzien van de ontwikkeling van de
energierekening verheugd dat bij gemiddeld gebruik de energierekening
170 euro lager uitviel. Deze leden willen dat het kabinet er scherp op toe
blijft zien dat de rekening de komende jaren niet te sterk stijgt, gezien de
gemaakte afspraken in het Klimaatakkoord om de belasting op energie
ook niet te laten stijgen. Zij vragen de Minister welke mogelijkheden er
zijn om de kosten in de toekomst zo laag mogelijk te houden.
Uitvoering Klimaatakkoord
Naar aanleiding van de brief over de uitvoering van het klimaatakkoord
hebben de leden van de VVD-fractie ook diverse vragen. Deze leden lezen
dat de Minister aangeeft dat regie vereist is op de ruimtelijke dimensie
van het klimaatbeleid. Daarbij wordt aangegeven dat dit gebeurt via de
Nationale Omgevingsvisie (NOVI) en de Regionale Energiestrategieën
(RES). Zij vragen de Minister hoe de regie precies geborgd is via de
systematiek van de NOVI. Daarbij vragen zij hoe de regie met betrekking
tot de RES verloopt.
Er zal ook regie op het toekomstige energiesysteem worden gevoerd. De
leden van de VVD-fractie vragen of de Minister kan toelichten wat het
programma Energie Hoofdstructuur in zal houden. Worden hier ook
keuzes in gemaakt over bijvoorbeeld het al dan niet verzwaren van
energienetten vanwege de toename van zonneweides? Of worden hier
keuzes gemaakt over het minder plaatsen van zonneweides ten faveure
van andere vormen van energieopwekking?
De leden van de VVD-fractie vragen ten aanzien van de voornemens rond
de energie-intensieve industrie hoe de energie-intensieve industrie wordt
afgebakend. Betreft dit de top-twaalf uitstoters, de vijf clusters uit het
Klimaatakkoord, of de bedrijven die onder het Europese systeem voor
emissiehandel (ETS) vallen? Of is de afbakening ruimer? Wat behelst dit
programma?

2

Over de regie op betaalbaarheid hebben de leden van de VVD-fractie ook
een aantal vragen. Deze leden delen het uitgangspunt dat sterke industriële clusters belangrijk zijn voor de werkgelegenheid en economische
groei, en dat de opgave niet te koste mag gaan van de bedrijvigheid. Ook
in de nog te verschijnen impacttoets voor het midden- en kleinbedrijf
(mkb) zal dat wat deze leden betreft een leidend uitgangspunt moeten zijn.
De Minister verwijst voor het voeren van de (interdepartementale) regie
op alle aspecten van betaalbaarheid naar de jaarlijkse beleidscyclus op
grond van de Klimaatwet. Op welke wijze wil de Minister al deze effecten
in samenhang rapporteren aan de Kamer? Betekent dit dat in bijvoorbeeld
de Monitor Klimaatbeleid een aparte uitwerking komt van de betaalbaarheid voor het bedrijfsleven, de effecten op werkgelegenheid en
economische groei en de wijze waarop de bedrijvigheid wordt gestimuleerd en niet ten koste gaat van de klimaatopgave?
De leden van de VVD-fractie vinden dat het kabinet terecht stelt dat het
realiseren van de klimaatopgave afhankelijk is van goed beleid rond
arbeidsmarkt en scholing. Neemt het kabinet, los van de in te stellen
commissie bij de Sociaal-Economische Raad (SER), ook zelf al initiatieven
op gebied van arbeidsmarkt en scholing? Zo, ja welke?
Salderingsregeling
De leden van de VVD-fractie hebben eerder in een algemeen overleg
gevraagd naar de afbouw van de salderingsregeling. Bij die gelegenheid
kwam ook het fiscale alternatief dat door Energiebeheer Nederland is
aangereikt aan de orde. Deze leden vragen de Minister om gemotiveerd
uiteen te zetten waarom dat uiteindelijk is afgevallen.
Kabinetsvisie waterstof
De leden van de VVD-fractie zijn blij met de aanbieding van de kabinetsvisie op waterstof aan de Kamer. Zoals bekend hechten deze leden zeer
aan het snel ontwikkelen van een koploperfunctie van Nederland voor de
ontwikkeling van waterstof. Het is daarom goed te lezen dat het kabinet de
ambities met betrekking tot waterstof omarmt. De visie op waterstof
wordt sterk gedomineerd door de inzet op groene waterstof. Er zijn echter
meerdere CO2-vrije technieken om waterstof te produceren, het kabinet
noemt zelf ook pyrolyse en waterstof gebonden aan andere stoffen. Kan
de Minister een overzicht geven van al het beschikbare innovatieinstrumentarium voor de andere technieken? Is dit innovatieinstrumentarium in voldoende mate beschikbaar?
In dit verband merken de leden van de VVD-fractie op dat de middelen
voor tijdelijke exploitatiesteun komen uit een herschikking van bestaande
middelen voor de subsidie Demonstratie Energie- en Klimaatinnovatie
(DEI+). Welke gevolgen heeft dat voor de resterende DEI+-middelen,
blijven deze in voldoende mate beschikbaar? Is deze tijdelijke exploitatiesteun, al dan niet op termijn, ook beschikbaar voor andere technieken
dan groene waterstof indien deze zich in de fase tussen demo- en
uitrolfase komen te bevinden?
Ten aanzien van de 35 miljoen euro die het kabinet vanaf 2021 per jaar
vrijmaakt voor de ontwikkeling van groene waterstof uit de DEI+ lezen de
leden van de VVD-fractie dat voor blauwe waterstof genoeg geld vrijkomt
via subsidiering van carbon capture and storage (CCS) uit de Stimuleringsregeling Duurzame Energietransitie (SDE++). In hoeverre worden
projecten voor blauwe waterstof op andere wijzen gesubsidieerd? Klopt
het dat de SDE++-subsidie voor CCS naar het toepassen van CCS gaat? In
hoeverre houden bedrijven in dat geval voldoende subsidie over om ook

3

blauwe waterstof te ontwikkelen? Is de Minister het met deze leden eens
dat ook grijze en blauwe waterstof een grote rol zullen spelen in de
energietransitie?
Tijdens de ontwikkelingsperiode van waterstof kan deze voor veel
doeleinden worden ingezet. Hoe waarborgt de Minister dat, met name in
de periode dat onvoldoende CO2-vrije waterstof beschikbaar is, deze met
name beschikbaar komt voor die toepassingen die geen alternatief
hebben dan gebruik van een gas. Dit geldt bijvoorbeeld in de industrie. Is
de Minister met de leden van de VVD-fractie eens dat voorkomen moet
worden dat waterstof in toenemende mate wordt gebruikt in sectoren
waar alternatieven beschikbaar zijn als dat leidt tot tekorten in sectoren
die geen alternatief hebben? Hoe beoordeelt de Minister in dit verband
het gebruik van waterstof in de elektriciteitssector in gascentrales,
indachtig het feit dat dan twee keer energieverlies optreedt (bij de
omzetting van duurzame elektriciteit in waterstof, en daarna van waterstof
in elektriciteit)?
Tot slot over het onderwerp waterstof willen de leden van de VVD-fractie
graag weten aan de hand van welke criteria de Minister zal monitoren of
de ingezette instrumenten voldoende kansen bieden voor de ontwikkeling
van groene waterstof.
Gas
Met betrekking tot de rol van gas in het energiesysteem nu en in de
toekomst steunen de leden van de VVD-fractie de insteek van het kabinet
rond kleine velden. Deze leden lezen dat de toets van de Europese Unie
(EU) op staatssteunaspecten van de investeringsaftrek nog enige tijd op
zich laat wachten. Welke gevolgen heeft dat voor de indiening van het
wetsvoorstel, aangezien dit ook door het kabinet op de lijst spoedeisende
wetsvoorstellen (te behandelen voor de zomer) is gezet? Mocht de toets
op staatssteun negatief uitvallen, dan wil het kabinet ook kijken of er
alternatieven mogelijk zijn. Wat zijn deze alternatieven, en worden deze
ook nu al ontwikkeld om geen tijd te verliezen ingeval het oordeel van de
Europese Commissie negatief is?
De leden van de VVD-fractie zijn het eens met de Minister dat de productie
van groen gas eerst vergroot moeten worden voordat we besluiten over
de manier waarop we groen gas in gaan zetten. Deze leden lezen dat er
diverse onderzoeken zijn aangekondigd en de nadere uitwerking nog zal
volgen. Zij vragen of de Minister kan aangeven wanneer de Kamer deze
resultaten kan verwachten van de diverse acties. Het betreft dan de
mogelijkheden om de realisatiegraad van projecten te vergoten, de inzet
van diverse instrumenten die het mogelijk maken om meer te sturen op
de productie van groen gas, de uitkomsten van de onderzoeken die zich
richten op vraag-gestuurde instrumenten, de uitkomst van de innovatiebehoefte door TKI Nieuw Gas, het onderzoek dat Energiebeheer Nederland
doet naar de potentie van het hergebruiken van locaties voor groengasproductie, het in kaart brengen van de potentie van riool- en afvalwaterzuiveringslocaties en tot slot de uitkomsten van de optie om te hybridiseren die verwerkt wordt in de Routekaart van de Startanalyse
aardgasvrije buurten.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CDA-fractie
De leden van de CDA fractie hebben kennisgenomen van de brieven van
de regering op de agenda van dit schriftelijke overleg staan. Deze leden
denken op dit moment vooral aan al die mensen die te lijden hebben
onder corona. Zij leven mee met alle zorgmedewerkers en iedereen die

4

getroffen is door het virus en alle inwoners, bedrijven en instellingen die
elk op hun eigen manier willen bijdragen aan onze samenleving. In die
context hebben we nu dit schriftelijk overleg. Deze leden hopen snel weer
een gewoon algemeen overleg met elkaar kunnen voeren. Onderwerpen
zoals waterstof en groen gas verdienen het podium en vragen meer dan
drie dagen voorbereidingstijd. Rond de zomer wanneer de Minister komt
met de uitkomsten van het onderzoek over waterstof en de tenders op de
Noordzee lijkt deze leden een beter moment om Waterstof uitgebreider te
bespreken. Ook schetst de Minister een beeld dat Nederland mogelijk
waterstof zou kunnen importeren uit de Zuidelijke Europese landen. Dat
lijkt deze leden een mooi vergezicht. Laten we elkaar in Europa versterken
waar we kunnen, dat verdient ons land, dat verdient Europa en zo kan een
schone technologie gedreven vanuit Nederland met onze uitgangspositie
mogelijkheden bieden om in Europa samen uit de crisis te komen en we
op weg gaan naar het post coronatijdperk.
De leden van de CDA-fractie willen de Minister over de verschillende
brieven die op de agenda staan vragen voorleggen.
Verlengen looptijd SDE-beschikkingen monomestvergisting
De leden van de CDA-fractie lezen dat de Minister opschaling van de
productie van groen gas van belang acht en op de korte termijn de SDE
als het primaire instrument ziet voor het stimuleren van groengasproductie. Deze leden zijn van mening dat het van belang is om reeds
bestaande initiatieven te blijven stimuleren en er zo goed mogelijk voor te
zorgen dat deze in ieder geval niet vastlopen. Temeer omdat de Minister
terecht zelf opmerkt dat in delen van de gebouwde omgeving de overstap
naar een CO2-vrij gas de meest kostenefficiënte manier van verduurzamen
kan zijn.
In dit kader vragen deze leden aandacht voor het project Jumpstart waarin
momenteel 47 beschikkingen in de uitstelfase zitten, maar die bij realisatie
een CO2-reductie van 42.000 ton per jaar kunnen behalen en daarnaast
tevens tot een substantiële stikstofreductie kunnen leiden. Zij vragen in
het bijzonder aandacht voor het lokale initiatief Wijnjewoude Energie
Neutraal (WEN), waarvoor vier van deze SDE-beschikkingen door
Jumpstart van Friesland Campina beschikbaar zijn gesteld.
Door een uniek, maar goed reproduceerbaar, plan voor de vergisting van
rundveemest van veehouders uit het eigen dorp wil Wijnjewoude volledig
onafhankelijk worden van aardgas. Deze leden vragen de Minister of hij
de mening deelt dat projecten zoals WEN een belangrijke bijdrage kunnen
leveren aan de ambitie uit het Klimaatakkoord voor de realisatie van 70
petajoule (PJ) aan groen gas (3,6 megaton CO2-reductie) in 2030 en dat
lokale initiatieven zoals WEN belangrijk zijn voor het draagvlak voor de
energietransitie.
De leden van de CDA-fractie merken op dat de bovengenoemde beschikkingen tot september 2020 lopen en dat dit initiatieven zoals WEN, mede
door de tijdrovende procedures en de huidige coronacrisis, onvoldoende
tijd biedt voor projectrealisatie. Om projecten langer de tijd te geven voor
realisatie zou een verlenging van twee jaar op de oorspronkelijk beschikkingen, tot september 2021, uitkomst kunnen bieden. Deze leden vragen
de Minister welke mogelijkheden hij ziet om de looptijd van de
SDE-beschikkingen uit het speciale luik voor monomestvergisting te
verlengen met twee jaar tot september 2021, zodat reeds bestaande
initiatieven zoals dat van WEN alsnog gerealiseerd kunnen worden. Zij
vragen de Minister daarbij de voor- en nadelen van het verlengen van de
looptijd inzichtelijk te maken. Zij vragen de Minister tevens, indien hij voor

5

het verlengen van SDE-beschikkingen geen mogelijkheden ziet, bij het
uitwerken van de alternatieve financieringsvormen die worden genoemd
in de Routekaart Groen Gas rekening te houden met realisatie van
projecten zoals het burgerinitiatief in Wijnjewoude en inzichtelijk te maken
op welke wijze dit mogelijk is.
Kabinetsvisie waterstof
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van het
kabinet over de Kabinetsvisie Waterstof en willen de Minister nog enkele
vragen voorleggen.
De leden van de CDA-fractie merken op dat de Minister aangeeft dat er
zich een wereldmarkt voor waterstof gaat ontplooien en dat waterstof een
wereldwijd verhandelde commodity kan worden met grootschalige import
en export. Zij constateren dat er al veel projecten in ontwikkeling zijn die
voor een aanbod aan waterstof zorgen, maar dat de ontwikkelingen op het
gebied van het daadwerkelijk ontwikkelen van de «waterstofmarkt»
minder snel gaan. Toch is de vraag «bij wie kun je straks waterstof kopen»
al relevant aan het worden. Deze leden vragen hoe de Minister aan kijkt
tegen de mogelijkheden voor een waterstofhandelsplatform. Deelt de
Minister de mening dat een waterstofhandelsplatform goed zou passen bij
Nederland en aansluit bij de door ons ingediende ambitie van Nederland
in de waterstofeconomie? Op welke wijze zou een dergelijk platform tot
stand kunnen komen? Is de Minister bereid de mogelijkheden hiervoor te
onderzoeken en de uitkomsten uit te werken in het gezamenlijk met
stakeholders in te richten en uit te voeren waterstofprogramma?
De leden van de CDA fractie lezen dat het kabinet een nieuw, tijdelijk,
instrument voor exploitatiesteun ten behoeve van opschaling en
kostenreductie van groene waterstof voor ogen heeft en dat het kabinet
hiervoor circa 35 miljoen euro per jaar zal inzetten. Deze leden vragen de
Minister inzichtelijk te maken in welke mate dit nieuwe instrument
voldoende is om invulling te geven aan de in het Klimaatakkoord
geformuleerd ambitie voor opschaling van elektrolyse naar circa 500
megawatt (MW) geïnstalleerd vermogen in 2025 en 3–4 gigawatt (GW)
geïnstalleerd vermogen in 2030.
De leden van de CDA-fractie constateren dat een groot aantal van de in de
kabinetsvisie genoemde acties nog in ontwikkeling zijn. Dit geldt voor
bijvoorbeeld de implementatie van de Richtlijn Hernieuwbare Energie, de
inzet van het bestaande gasnet, het in kaart brengen van import, de
koppeling van wind op zee en waterstof, de mogelijkheden voor een
bijmengverplichting en het nationaal waterstofprogramma. Deze leden
vragen de Minister om op korte termijn een stappenplan uit te werken
waarin duidelijk wordt gemaakt op welke termijn deze acties afgerond
zullen worden en wat daarvan de effecten zijn op het behalen van de
ambities uit het Klimaatakkoord op het gebied van waterstof. Ook zouden
deze leden graag zien in hoeverre er rekening wordt gehouden met het
mkb in de nadere uitwerking van het programma. In deze tijd is
aanpassen van het grootste belang en is het alle hens aan dek. Tevens
vragen de leden van de CDA-fractie de Minister inzichtelijk te maken hoe
hij in het nationaal waterstofprogramma uitwerking zal geven aan de
aangenomen motie-Agnes Mulder c.s. (Kamerstuk 32 813, nr. 454) over
het positioneren van Nederland als «hydrogen gateway to Europe» en het
financieel instrumentarium dat nodig is om daarmee stappen te maken.
De leden van de CDA-fractie lezen dat waterstof meegenomen zal worden
in de leidraad voor gemeenten voor verduurzaming en aardgasvrij maken
van de gebouwde omgeving. Zij vragen de Minister duidelijk te maken op

6

welke wijze waterstof wordt meegenomen in deze leidraad en wat hierin
het advies wordt richting gemeenten over de rol van waterstof bij de
verduurzaming en het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving.
Afbouw salderingsregeling
De leden van de CDA fractie hebben kennisgenomen van de brief van
regering over de Afbouw Salderingsregeling en willen de Minister nog
enkele vragen voorleggen.
De leden van de CDA-fractie constateren dat de salderingsregeling na
2023 zal worden afgebouwd richting 2031. Deze leden maken zich zorgen
over signalen die zij ontvangen over de mogelijk negatieve impact hiervan
op het plaatsen van zonnepanelen op sociale huurwoningen. Mogelijk zou
dit er zelfs toe kunnen leiden dat er 70% minder zonnepanelen op sociale
huurwoningen zullen worden geplaatst. Dit omdat zowel het bekostigen
van de investering door de corporatie uit besparing in de energierekening
en instemming van huurders op basis van het financieel voordeel dat
zonnepanelen hen oplevert door het afbouwen van de salderingsregeling
in gevaar kunnen komen.
De leden van de CDA-fractie zouden dit in het kader van het streven naar
zoveel mogelijk benutting van daken, de verdere elektrificatie van de
energievoorziening en het draagvlak voor de energietransitie bijzonder
ongewenst vinden. Zij vragen de Minister of hij dit gevaar onderkend en
op welke wijze hij hiermee rekening zal houden bij het voorstel voor het
afbouwen van de salderingsregeling. Deze leden vragen de Minister in zijn
antwoord tevens te reageren op de mogelijkheid om corporaties te
stimuleren in te zetten op het gebruik van zon-PV in combinatie met
thermische panelen voor zowel de verwarming van de woning als de
verwarming van het tapwater. De stichting Wocozon stelt bijvoorbeeld een
oplossing voor waarin corporaties de lasten van huurders kunnen laten
dalen met enkele honderden euro’s per jaar, terwijl gas wordt bespaard,
50–60% CO2 wordt bespaard, zonder dat daarvoor een warmtenet nodig
is. Is de Minister bereid om over deze optie te verkennen met het
maatschappelijke veld?
De leden van de CDA-fractie dat er vanuit de energiesector kritiek wordt
uitgeoefend op de door het kabinet voorgestelde wijze van afbouwen van
de salderingsregeling. Door het kabinetsvoorstel zou de energienota
onnavolgbaar worden, kleinverbruikers niet worden geprikkeld tot het
nemen van flexibiliteitsmaatregelen en zouden onnodige hoge kosten en
hoge administratieve lasten worden veroorzaakt. Deze leden verzoeken de
Minister een inhoudelijke reactie te geven op deze kritiek. Zij vragen de
Minister tevens om een inhoudelijke appreciatie van de door de energieleveranciers uitgewerkte variant voor het afbouwen van de salderingsregeling, waarin voor elke teruggeleverde kilowattuur (kWh) een vermindering van de energiebelasting wordt toegekend middels een vast bedrag
in ct/kWh dat naar 0 wordt afgebouwd in 2031. Kan de Minister duidelijk
maken op basis van welke argumenten niet voor deze variant wordt
gekozen? Wat zijn de voor- en nadelen van deze variant ten opzichte van
de door het kabinet voorgestelde aanpak?
Openstelling SDE+ voorjaarsronde 2020
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van
regering over de openstelling SDE+-voorjaarsronde 2020 en willen de
Minister nog enkele vragen voorleggen.

7

De leden van de CDA fractie merken op dat Holland Solar recent een
oproep heeft gedaan om de SDE+-subsidies die in 2020 verlopen met zes
maanden tot een jaar te verlengen. Dit vanwege zorgen over de voortgang
van nieuwe projecten en de verlengingsmogelijkheden van lopende
beschikkingen. Ook merken deze leden op dat de installatiebranche alarm
slaat over de gevolgen van de coronacrisis en dat 62 procent van de
bedrijven tussen nu en twee weken werktijdverkorting verwacht aan te
vragen.
Deze leden zijn van mening dat het gezien de huidige corona crisis
begrijpelijk is dat bedrijven de plaatsing van onder andere zonnepanelen
tijdelijk uitstellen of stil leggen, maar dat dit er niet toe moet leiden dat de
Nederlandse zonnesector ook na deze crisis nadelige gevolgen blijft
ondervinden doordat SDE+-subsidies verlopen. Deze leden zijn daarom
van mening dat een verlenging van verleende SDE+-subsidies die in 2020
verlopen zekerheid kan bieden, waardoor bedrijven blijven investeren in
de verduurzaming van hun bedrijfsvoering. Zij vragen de Minister op
korte termijn duidelijk te maken welke mogelijkheden hij ziet om
SDE+-subsidies die in 2020 verlopen met zes maanden tot een jaar te
verlengen, zodat zowel de realisatie van zonne-energie alsook de daarmee
gepaard gaande werkgelegenheid kunnen worden behouden.
De leden van de CDA-fractie merken op dat groen gas een belangrijke
bron zal zijn in onze hernieuwbare energiemix. In hoeverre krijgt deze
bron in de SDE het juiste zetje in de rug? Deze leden vragen in hoeverre
het behulpzaam zou kunnen om in de SDE een onderscheid te maken
tussen hernieuwbare gassen en hernieuwbare elektriciteit. Op deze wijze
zouden de meest kostenefficiënte opties voor stroom en voor gas worden
gestimuleerd, toch? Deze leden vragen de Minister in hoeverre een
dergelijk onderscheid in de SDE mogelijk is en welke voor- en nadelen de
Minister ziet bij een dergelijke benadering.
De leden van de CDA fractie merken op dat op Ameland een interessant
eerste demonstratieproject gerealiseerd wordt met een nieuwe technologie, hogedrukvergisting. Dit project kan echter geen beroep doen op
SDE-subsidie onder andere omdat de combinatie van zuiveringsslib met
groente- en fruitafval niet is toegestaan. Deze leden zouden graag zien dat
dergelijke reststromen op een duurzame wijze kunnen worden verwerkt.
In hoeverre ziet de Minister mogelijkheden knellende regelgeving en
subsidievoorwaarden voor dit innovatieve demonstratieproject tegen het
licht te houden?
De leden van de CDA-fractie constateren dat de termijnen tot vergunningverlening, bijvoorbeeld voor biomassaprojecten, toenemen, onder andere
door procedures bij de Raad van State en financierings- en vergunningstrajecten die steeds meer tijd in beslag nemen. Dit leidt er toe dat
financiers van projecten afhaken en SDE-beschikkingen in de knel komen.
Deze leden vragen de Minister inzichtelijk te maken op welke schaal het
hierboven geschetste probleem met oplopende vergunningstermijnen
speelt, wat hierbij de grootste knelpunten zijn, en wat daarvan het effect is
op de SDE en of hij op basis van zijn bevindingen wil kijken wat hij er aan
kan doen om in alle redelijkheid projecten doorgang te kunnen laten
vinden?
Uitvoering Klimaatakkoord
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
regering over de uitvoering van het Klimaatakkoord en willen de Minister
nog enkele vragen voorleggen.

8

De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de brief van de
Minister, waarin hij stelt dat het kabinet tijdens de huidige coronacrisis
extra zorgvuldigheid wil betrachten bij de besluitvorming over de
maatregelen die genomen zouden moeten worden voor de uitvoering van
het Urgenda-vonnis. Deze leden begrijpen de noodzaak voor extra
zorgvuldigheid en het daarvoor benodigde uitstel van de besluitvorming
over de maatregelen. Zij vragen de Minister wel in hoeverre het kabinet
momenteel bezig is met de uitwerking van het Urgenda-pakket en op
welke termijn de Minister verwacht naar buiten te komen. In hoeverre is
het mogelijk, vragen deze leden de Minister, om inzichtelijk te maken wat
de impact van de coronacrisis is op het mogelijke maatregelenpakket? In
hoeverre neemt de uitstoot van CO2 inmiddels extra af door de coronacrisis en in hoeverre zijn deze effecten tijdelijk?
De leden van de CDA-fractie constateren dat de coronacrisis ook invloed
zal hebben op het proces van de RES’en, met name op het vlak van de
besluitvorming door onder andere gemeenteraden en provinciale staten
en de inwonersparticipatie. Deze leden vinden het van groot belang dat
het democratisch proces rondom de RES’en zijn doorgang vindt. Zij
vragen de Minister in hoeverre er, gezien het tijdstraject van de RES’en en
de deadline voor het vaststellen van de concept-RES’en, voldoende ruimte
voor deze democratische legitimatie is nu deze onder druk komt te staan
door de coronacrisis. Deze leden vragen de Minister tevens welke
mogelijkheden hij ziet om het RES-proces, indien nodig, te temporiseren
en daarmee het democratische proces van zowel de inwonersparticipatie
als de besluitvorming in gemeenteraden en provinciale staten te
waarborgen. In dit kader vragen deze leden de Minister tevens op welke
termijn hij de Kamer zal informeren over de uitvoering van de motieAgnes Mulder c.s. (Kamerstuk 32 813, nr. 455) met betrekking tot de
inventarisatie van burgerparticipatie en de best practices.
De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat het bij de uitvoering van
het Klimaatakkoord van groot belang is ervoor te zorgen dat dit voor
iedereen haalbaar en betaalbaar is. Een belangrijk element daarbij is het
streven naar woonlastenneutraliteit. Deze leden merken op dat om
woonlastenneutraliteit te bewerkstelligen er voor de warmtetransitie
goede gegevens over eindgebruikerskosten nodig zijn, maar dat deze nog
niet zijn opgeleverd. Deze leden vragen de Minister daarom om er voor te
zorgen dat inzicht in de eindgebruikerskosten op woningtype zo spoedig
mogelijk beschikbaar komt, zodat onder andere gemeenten deze kunnen
benutten bij de Transitievisie Warmte en het bepalen van de volgorde van
wijken.
De leden van de CDA-fractie merken tevens op dat de Vereniging van
Nederlandse Gemeenten (VNG) vermoedt dat woonlastenneutraliteit voor
het overgrote deel van de woningen niet haalbaar is. Zij vragen de
Minister of hij dit vermoeden deelt. Deze leden vragen de Minister in zijn
antwoord op de voorgaande vraag ook duidelijk te maken voor welk
gedeelte van de woningen woonlastenneutraliteit haalbaar is, op welk
moment in de toekomst dit haalbaar wordt en wat hierbij de verwachte
impact is van de huidige coronacrisis.
De leden van de CDA-fractie zijn van mening dat naast draagvlak voor
maatregelen ook de draagkracht van ondernemers van belang is bij de
uitvoering van het Klimaatakkoord. Deze leden vragen de Minister daarom
te beschrijven wat de impact is van de huidige coronacrisis op de
implementatie van het Klimaatakkoord, met name als het gaat om de
draagkracht van ondernemers voor het treffen van maatregelen die
uitvoering geven aan het Klimaatakkoord.

9

De leden van de CDA-fractie constateren dat de impacttoets op de
specifieke effecten voor het mkb van het pakket aan maatregelen uit het
Klimaatakkoord op korte termijn gereed zal zijn. Zij merken op dat de
detailhandel in deze toets niet als specifieke branche is meegenomen. Kan
de Minister aangeven of en hoe de detailhandel wordt meegenomen in de
mkb-impacttoets?
Indirecte kostencompensatieregeling ETS
De leden van de CDA-fractie merken op dat de indirecte kostencompensatieregeling in 2021 komt te vervallen en dat de Europese ETS Richtlijn
lidstaten oproept om ook in fase 4 van het ETS een compensatieregeling
voor indirecte emissiekosten te implementeren. Van een aantal ons
omringende landen is inmiddels duidelijk dat zij ook de vierde fase van
het ETS een compensatieregeling voor indirecte emissiekosten zullen
implementeren. Nederland heeft hierover nog geen duidelijkheid
gegeven. Gezien het feit dat de huidige compensatieregeling in 2021
afloopt zorgt deze onduidelijkheid voor onzekerheid voor Nederlandse
bedrijven. Deze leden vragen de Minister daarom op welke termijn hij
verwacht een vervolg op de indirecte kostencompensatieregeling te
kunnen publiceren. Zijn hierover gesprekken gaande met de Nederlandse
industrie?
Disproportionele financiële gevolgen ODE-heffing
De leden van de CDA-fractie constateren dat onder andere levensmiddelenfabrikanten disproportioneel veel getroffen worden door financiële
gevolgen van de heffing Opslag Duurzame Energie (ODE), mede omdat
verduurzamingstechnieken die voor hun installaties relevant zijn
vooralsnog niet in aanmerking komen voor subsidies. Tijdens de
behandeling van het Belastingplan 2020 in de Eerste Kamer afgelopen
december is een door CDA-Senator Essers ingediende motie aangenomen
(35.304, F), die de regering verzoekt om te onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om de extreme lastenstijging voor onder andere de
glastuinbouw, de voedselverwerkende industrie, papier en chemie te
verminderen en eventueel te temporiseren en daarover in overleg te
treden met deze sectoren. Deze leden vragen de Minister om een stand
van zaken te geven over de uitvoering van deze motie. Welke mogelijkheden zijn er onderzocht om de extreme lastenstijging te verminderen
en/of temporiseren? Wat zijn de uitkomsten van het overleg met deze
sectoren? Op welke termijn verwacht de Minister een voorstel te kunnen
doen voor het verminderen en/of temporiseren van de extreme lastenstijging voor deze sectoren als gevolg van de ODE-heffing?
380 kV-verbinding Moerdijk
De leden van de CDA-fractie merken op dat er door TenneT een planstudie
is uitgevoerd om te onderzoeken op welke wijze tracéoptimalisaties van
een nieuwe 380 kilovolt (kV)-verbinding kunnen bijdragen aan het
verlichten van de ruimtelijke druk in Moerdijk. Deze planstudie heeft
plaatsgevonden in de vorm van werkateliers samen met belanghebbenden.
Uit de planstudie kwam een minimaal verschil in de ruimtelijke druk naar
voren tussen twee varianten van het 380 Kv-tracé. Een belangrijk verschil
was wel dat er bij een van de twee varianten meer woningen in Zevenbergschen Hoek in de magneetveldzone komen te liggen dan bij de
andere variant. Dit leidde onder bewoners tot zorgen over mogelijke
gezondheidseffecten van de hoogspanningsverbinding. Ondanks de

10

minimale verschillen tussen deze varianten is er door de Minister toch
voor de eerstgenoemde variant gekozen.
Deze leden hebben signalen ontvangen dat er bij inwoners en regionale
overheden grote onvrede bestaat over de uitkomsten van deze planstudie,
met name als het gaat om het participatietraject. Zij willen de Minister
hierover de volgende vragen voorleggen.
Hoe kan het dat ondanks een uitgebreid participatietraject in aanwezigheid van deskundigen vanuit onder ander TenneT en het Ministerie van
EZK er pas in het besluit van de Minister negatieve effecten zijn geconstateerd van de door de inwoners gekozen voorkeursvariant op het gebied
van milieu, nettechniek, technische complexiteit en overlast en kosten?
Klopt het dat alleen het kostenaspect bekend was bij de bewoners en dat
slechts in mindere mate is aangegeven dat deze variant technisch iets
lastiger uitvoerbaar zou zijn maar zeker niet onmogelijk was? Waarom is
niet in een eerder fase duidelijkheid verschaft aan bewoners over andere
negatieven effecten van de door hun gekozen voorkeursvariant? Klopt het
dat de door de samenwerkende overheden en bewoners gewenste variant
ongeveer 10 miljoen euro duurder is dan de nu gekozen variant? Kan de
Minister aangeven hoe deze meerkosten zich verhouden tot de geplande
uitkoop van negen gevoelige bestemmingen in het gebied?
Kan de Minister tevens aangeven welke andere tracéoptimalisaties zijn
bestudeerd? Is hierbij de optie van ondergrondse verkabeling overwogen?
Zo ja, op basis van wel argumenten is niet voor deze optie gekozen?
De leden van de CDA-fractie vragen de Minister tevens duidelijke te
maken wat volgens hem de waarde is geweest van de uitgebreide
participatie die hier heeft plaatsgevonden met bewoners, de betrokken
gemeenten, provincie en waterschap. Welke waarde heeft dit proces
gehad nu een gezamenlijk opgesteld advies van zoveel overheden voor dit
gebied, waar extra aandacht voor was gevraagd door voormalig Minister
Kamp, niet opgevolgd is door de Minister? Hoe ziet de Minister de
gevolgen van het niet opvolgen van dit gezamenlijk opgestelde advies
met betrekking tot het vertrouwen van bewoners en de betrokken lokale
overheden?
De Minister heeft aangegeven aan TenneT te zullen vragen of er andere
manieren zijn om bij te dragen aan de leefbaarheid in relatie tot de nieuwe
hoogspanningsverbinding en om bij de uitwerking van het
landschapsplan extra aandacht te geven aan het gebied. De leden van de
CDA-fractie vragen de Minister of hieruit worden geconcludeerd mag
worden dat de er weer een participatietraject met onder andere
gedupeerden zal worden gestart. Zo ja, op welke wijze zal dit participatietraject plaatsvinden en welk budget trekt de Minister daarvoor uit?
Onderzoek langer openhouden kerncentrale Borssele mogelijk maken
De leden van de CDA fractie ontvangen signalen dat het vanwege
belemmeringen uit de Kernenergiewet momenteel niet mogelijk is om,
bijvoorbeeld in het verlengde van de aangenomen motie-Yeşilgöz/Agnes
Mulder (Kamerstuk 35 167, nr. 15), onderzoek te doen naar op welke wijze
de kerncentrale in Borssele langer veilig open gehouden kan worden.
Deze leden vragen de Minister of het juist is dat artikel 15a van de
Kernenenergiewet een aanvraag voor bedrijfsduurverlenging van de
kerncentrale in Borssele op dit moment niet mogelijk maakt. Indien dit het
geval is, is de Minister dan bereid om stappen te ondernemen om de wet
op dit punt zodanig aan te passen zodat het mogelijk wordt om onderzoek
te doen naar het langer open houden van de kerncentrale in Borssele?

11

Vragen en opmerkingen van de leden van de D66-fractie
In deze uitzonderlijke tijden staat de strijd tegen corona natuurlijk op één.
De leden van de D66-fractie willen allereerst hun steun en bewondering
uitspreken voor het personeel in ziekenhuizen dat keihard werkt om zoveel
mogelijk Nederlanders te genezen van de gevolgen van het coronavirus.
Daarnaast hebben deze leden grote waardering voor de tomeloze inzet
van het kabinet om Nederland door deze crisis heen te slepen, met een
economisch steunpakket dat in zeer korte tijd moest worden samengesteld.
Tegelijkertijd ziet de D66-fractie ook het belang van vooruit blijven kijken
naar een schone toekomst. Deze leden maken daarom graag gebruik van
deze schriftelijke behandeling van dringende energie- en klimaatzaken.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennis genomen van de
geagendeerde stukken en hebben de volgende vragen.
Gevolgen corona
Door de coronacrisis vallen veel projecten voor schone energie stil. De
leden van de D66-fractie waarschuwen voor het risico op afstel van
hernieuwbare energieprojecten, die van significante waarde zijn voor het
behalen van de klimaatdoelen. Hoe ziet de Minister dit risico? Wat
onderneemt hij om dit te voorkomen?
Deze leden vragen bovendien of de realisatietermijn voor afgegeven
subsidiebeschikkingen (zoals in de SDE) verlengd kan worden voor
projectontwikkelaars die nu buiten hun schuld vertraging oplopen.
Door de coronacrisis zijn huishoudens opgeroepen om zoveel mogelijk
thuis te werken. Hierdoor verschuiven kosten voor elektriciteits- en
gasverbruik van kantoren naar huishoudens. Heeft de Minister in beeld
welke effecten dit heeft voor de vaste lasten van huishoudens? Is het
kabinet bereid om huishoudens in deze extra, zeer onvoorziene uitgaven,
eventueel tegemoet te komen?
In deze tijden van thuiswerken en intensieve zorg, zijn we als Nederland
afhankelijk van een betrouwbare elektriciteitslevering. In dat licht vragen
de leden van de D66-fractie of de coronacrisis mogelijk ook effecten kan
hebben voor de leveringszekerheid in Nederland.
De leden van de D66-fractie hebben er alle begrip voor dat de strijd tegen
corona op dit moment de hoogste prioriteit heeft. Tegelijkertijd
verwachten zij ook dat er snel een pakket ligt waarmee kan worden
voldaan aan het Urgenda-vonnis, inclusief maatregelen die zorgen voor
een lagere energierekening voor bedrijven en inwoners. De hoogste
rechter oordeelde immers alweer drie maanden geleden dat de Staat haar
inwoners moet beschermen tegen de gevaarlijke gevolgen van klimaatverandering. Daarvoor moet ons land in 2020 25% CO2-emissiereductie
bereiken. Dat vraagt om snelle actie, zodat de maatregelen echt nog dit
jaar kunnen worden uitgevoerd.
Deze leden vragen de Minister inzicht te geven op welke termijn het
kabinet een maatregelenpakket presenteert. Ten behoeve van de
vormgeving van het Urgendapakket heeft Tennet een onderzoek uitgevoerd naar de effecten van maatregelen op de Nederlandse leveringszekerheid. Deze leden vragen de Minister of de onderzoeksresultaten met de
Kamer gedeeld kunnen worden.

12

Warmtenetten
De leden van de D66-fractie hebben met interesse kennisgenomen van de
reactie van de Minister op het D66-actieplan «Voor meer schone warmte:
zet de bewoner op 1 voor betaalbare warmtenetten.» Deze leden vragen
de Minister hoe concreet de actiepunten uitgewerkt worden in de
warmtewet 2.0. Zij vragen ook of het gesprek dat de Minister zou hebben
met de VNG over warmtenetten al heeft plaatsgevonden, en in het
bijzonder zijn deze leden daarbij benieuwd of hierbij het slechts tijdelijk
aanwijzen van warmtekavels en warmtebesparing als randvoorwaarde
zijn besproken. Verder begrepen de leden uit de eerdere brief over de
nieuwe warmtewet dat de Minister wil dat een warmtebedrijf de gehele
markt in zijn bezit krijgt. Deze leden willen juist ruimte voor innovatie en
buurtinitiatieven. Hoe wordt dat geborgd in de nieuwe warmtewet?
SDE++
De leden van de D66-fractie waarderen de introductie van een nieuwe
SDE++-categorie voor windmolens van 150 meter tiphoogte. Zij vragen
echter in hoeverre hiermee voldoende goede voorwaarden worden
gecreëerd voor windparken op land met draagvlak. Kan de Minister
daarom onderbouwen in welke behoefte de nieuwe SDE++-categorie
voorziet? Is de Minister bereid om hiervoor een lijst aan te leveren met
locaties of projecten die nu wel vooruit kunnen?
De leden van de D66-fractie ontvangen bijvoorbeeld zorgelijke signalen uit
Noord-Brabant, waar behoefte bestaat aan kleinere windparken, met een
maximale tiphoogte van 180 meter. Hoger is niet haalbaar, vanwege
verstoring van de defensieradar in de regio. Deze windparken dreigen
onder de huidige SDE++-voorwaarden echter niet gerealiseerd te worden.
Is de Minister daarom bereid om de speciale SDE++-categorie voor
windmolens op land te verbreden tot molens van 180 meter hoogte? In
het verlengde hiervan vragen zij de Minister om duidelijkheid van de
Minister of het klopt dat radar(verstoring) niet telt als objectief vast te
stellen hoogtebeperking.
Kabinetsvisie waterstof
De leden van de D66-fractie ondersteunen de doelstelling van het kabinet
om de inzet van groene waterstof in Nederland te laten groeien tot
500 MW in 2025 en 3 tot 4 GW in 2030. Deze leden vragen of de
genoemde stimuleringsmiddelen daadwerkelijk volstaan om deze doelen
te bereiken. Kan de Minister onderbouwen hoe we hiermee groene
waterstof snel tot volle wasdom laten komen in ons land?
Uitvoering Klimaatakkoord
De leden van de D66-fractie hebben met interesse de brief van de Minister
over de voortgang van de uitvoering van het Klimaatakkoord gelezen.
Hoewel deze leden begrip hebben voor de beperkte plenaire debatmogelijkheden in de Kamer tijdens de coronacrisis, verwachten zij wel een
snelle voortgang in de uitvoering van de CO2-heffing voor de industrie en
de minimum CO2-prijs voor de elektriciteitssector. Voorts vragen deze
leden hoe ondertekenaars van het Klimaatakkoord betrokken blijven bij de
besluitvorming.
De leden van de D66-fractie willen dat duurzaamheid in de kern komt te
staan van onze economie. Gerichte duurzame investeringen van financiële
instellingen zijn daarvoor cruciaal, en het Sustainable Development
Scenario (SDS) van het Internationaal Energie Agentschap (IEA) wijst

13

investeerders de weg. Dit scenario is echter niet toereikend voor de
benodigde versnelling, aangezien het de kans op een maximale temperatuurstijging van 1,5 graad onvoldoende aannemelijk maakt. Deze leden
vragen de Minister daarom of hij bereid is, om samen met zijn
EU-collega’s, het IEA te bewegen om nog dit jaar een scenario te
publiceren dat minimaal 66% kans geeft op maximaal 1,5 graad temperatuurstijging.
De leden van de D66-fractie hebben begrip voor het besluit van het
kabinet om de huidige vormgeving van saldering tot 2023 te behouden en
daarna een zorgvuldige afbouw in te zetten waarbij de investering van
zonnepanelen financieel te dragen blijft voor huishoudens. In het
Klimaatakkoord wordt gesproken over een terugverdientijd van circa
zeven jaar. Nu blijkt dit voor huishoudens die na deze kabinetsperiode
investeren op te lopen tot negen jaar. Kan de Minister onderzoeken hoe
dit dichter bij zeven jaar kan worden gebracht? Organisaties als de
Consumentenbond en de Verenging Eigen Huis wijzen er tenslotte op dat
dit belangrijk is voor de bereidheid van mensen om in zonnepanelen te
investeren.
Vragen en opmerkingen van de leden van de GroenLinks-fractie
De leden van de GroenLinks-fractie hebben grote waardering voor alle
inspanningen om de gezondheidscrisis die veroorzaakt wordt door het
coronavirus het hoofd te bieden. Ook is er waardering voor het generieke
steunbeleid om inkomens van burgers veilig te stellen en zo veel mogelijk
faillissementen te voorkomen. Daar bovenop leven er bij deze leden wel
zorgen over de gevolgen van de crisis rondom COVID-19 voor de
energietransitie.
Gevolgen corona
Een ledenraadpleging van de Nederlandse Vereniging Duurzame Energie
(NVDE) toont aan dat twee derde van de bedrijven die actief zijn in de
energietransitie, lopende projecten hebben die stilliggen als gevolg van
de maatregelen rondom COVID-19. Er zijn grote zorgen voor een daling
van de omzet. Participatieprocessen liggen stil en vergunningsprocedures
worden stil gelegd. Voor een deel zijn deze ontwikkelingen helaas
onontkoombaar, maar voor een deel kan de Minister hier maatregelen
voor treffen. Is de Minister bijvoorbeeld bereid om de realisatietermijn
voor afgegeven SDE-beschikkingen te verlengen?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen wat de stand van zaken is
rondom het gunnen van een jaar verlenging van de realisatietermijn
vanwege de problemen rondom de netcapaciteit, zoals ook is beschreven
in de aangenomen motie-Van der Lee/Sienot (Kamerstuk 32 813, nr. 429)?
Deze leden krijgen te horen dat dit nog steeds niet officieel is verkondigd
en beschikkinghouders nerveus worden. Is de Minister bereid met
provincies en gemeentes in overleg te gaan en op te roepen tot het zoveel
mogelijk doorgaan van de processen rondom de RES’en en warmtevisies?
Heeft de Minister inzicht in hoeverre deze processen wel of niet doorgaan
volgens planning? Schat de Minister in dat de planning van de RES’en
moet worden aangepast en zo ja, wat betekent dat voor de voortgang van
het Klimaatakkoord? Kan de energietransitie (grotendeels) worden
aangemerkt als een vitaal proces zodat het werk rondom warmtelevering
en snellaadstations ten allen tijde door kan gaan?
Deze leden stellen verder vast dat Invest-NL in een bijzondere tijd is
gestart. In hoeverre kan Invest-NL een rol spelen bij het opvangen van
deze klappen voor de energietransitie in deze moeilijke tijden? Is de
Minister op andere manieren voornemens om te voorkomen dat de

14

energietransitie stokt? Deze leden vinden het belangrijk blijft dat de
CO2-heffing per 1 januari 2022 wordt ingevoerd, zoals aangekondigd.
Wanneer komt de CO2-heffing in consultatie?
De leden van de GroenLinks-fractie vinden met het kabinet dat de crisis in
de zorg op dit moment de allerhoogste prioriteit heeft, maar roepen het
kabinet op om, zoals ook in EU-verband is afgesproken, de vergroening
van de economie tot een essentieel onderdeel te maken van de toekomstige inspanningen om te herstellen van de schok veroorzaakt door de
COVID-19 pandemie. Is de Minister hiertoe bereid? Welke voorbereidende
stappen zet het kabinet daartoe?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben begrip voor het feit dat de
aankondiging van de maatregelen om aan het Urgenda-vonnis te voldoen
even op zich laat wachten en niet conform de motie-Van der Lee
(Kamerstuk 35 236, nr. 7) vóór 1 april bij de Kamer is ingediend. Deze
leden zijn wel van mening dat dit uitstel niet al te lang moet duren, deelt
de Minister deze mening? Kan wat meer worden uitgediept welke vragen
er nog liggen, waardoor een beperkt uitstel van het presenteren van het
pakket nodig was? Wanneer verwacht het kabinet het pakket dan wel te
kunnen presenteren? Is de Minister bereid en in staat om toe te zeggen
dat dit bijvoorbeeld voor 1 mei is?
RES’en
De leden van de GroenLinks-fractie zijn benieuwd naar de voortgang van
de RES’en. Lopen deze vertraging op? Is er al een indicatie van de
opstelsom van de biedingen van alle regio’s? Deze leden ontvangen veel
signalen van degenen die betrokken zijn bij de regionale energiestrategieën over zaken die de regio’s nodig hebben van de rijksoverheid. Is de
Minister hierover in een goed gesprek met alle betrokkenen? Deze leden
zien dat men behoefte heeft aan bepaalde beleidsopties die de medeoverheden kunnen gebruiken om de energietransitie te sturen. Zo is er
behoefte om te sturen op participatie, zodat energieprojecten met een
hoge mate van participatie voorrang krijgen op energieprojecten met
minder participatie. Kan dit mogelijk worden gemaakt? Kunnen er
juridische mogelijkheden worden geschapen om duurzame energieprojecten financieel te benutten met het oog op wederkerigheid? Zo kan de
opbrengst van een duurzaam energieproject bijvoorbeeld (deels) worden
gebruikt voor de aanleg van natuur.
De leden van de GroenLinks-fractie zien graag dat er extra bevoegdheden
komen voor medeoverheden voor verplichtingen rondom zonne-energie
op daken. Ziet de Minister dit ook graag? Welke mogelijkheden zijn er
hiervoor? Is de Minister bereid om in gesprek te gaan met de ondertekenaars van het Klimaatakkoord over aanpassing van de terugverdientijd
naar zeven jaar bij de actualisatie van de wet Milieubeheer, in ieder geval
met betrekking tot energieopwekkende maatregelen?
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat de Nederlandse WindEnergie
Associatie (NWEA) waarschuwt dat in RES’en vaak gekozen wordt voor
ouderwetse en te kleine windmolens.1 Deze windmolens worden soms
niet meer gebouwd en soms worden er onnodige hoogtebeperkingen
gehanteerd. Is de Minister bekend met deze waarschuwing van NWEA?
Erkent de Minister deze waarschuwing en gaat de Minister deze
waarschuwing overbrengen naar de dertig energieregio’s?

1

https://nwea.nl/regionale-energie-strategieen-verkijken-zich-op-te-kleine-windturbines/.

15

De leden van de GroenLinks-fractie verwachten dat elke regio een
verschillend bod zullen doen. Sommige regio’s dragen relatief veel bij aan
de energietransitie, anderen relatief weinig. Wanneer de totale optelsom
uiteindelijk boven de 35 terawattuur (TWh) ligt zal het hierbij blijven en
zullen sommige regio’s veel meer bijdragen aan de energietransitie dan
andere regio’s. Deze leden vinden dit oneerlijk. Is de Minister het met deze
leden eens dat het wellicht interessant zou zijn om regio’s die relatief veel
bijdragen ook bepaalde voordelen te geven, zoals extra financiering voor
isolerende maatregelen, zodat er een extra stimulans ontstaat voor regio’s
om ambitieuze plannen te maken?
Informatievoorziening aan burgers
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse het onderzoek
van I&O Research2 gelezen, waarin wordt geconcludeerd dat burgers voor
het nemen van klimaatmaatregelen vaak wachten op de overheid maar
niks hoort van die overheid. Burgers verwachten informatie van
gemeenten, maar krijgt die niet. Het lijkt er op dat gemeenten afwachtend
zijn met het geven van informatie omdat zij de plannen voor de energietransitie eerst compleet willen hebben. Maar zo ontstaat er een
«mismatch» tussen de behoefte van burgers en de acties rondom
informatie van gemeenten. Kan de Minister een korte reactie geven op dit
onderzoek en deze onderzoeksresultaten meenemen in de verdere
uitwerking van het Klimaatakkoord, ook in gesprekken met gemeenten?
Warmtelevering
De leden van de GroenLinks-fractie vinden het weinig verrassend dat het
advies van ACM3 over de marktwerking rondom warmtelevering vooral in
lijn lijkt te zijn met de huidige wetgeving, gezien het feit dat de taakbeoefening van het ACM ook sterk is ingekaderd door te toetsten op de
bestaande regulering en wetgeving. De nieuwe Warmtewet geeft echter
de kans om de huidige wetgeving te verbeteren en toekomstbestendig te
maken. Daarom is «out of the box» denken gewenst. Deze leden lijkt het
nuttiger om adviezen te vragen van andere deskundigen die met
verrassende en vernieuwende ideeën kunnen komen over de marktordening van warmtelevering. Is de Minister hiertoe bereid? Is de Minister
bereid een wetenschappelijk panel samen te stellen en hierop mee te
laten denken? Welke wetswijzigingen zijn nodig indien wordt besloten om
netwerkbedrijven een volwaardige rol te geven in de aanleg en beheer
van warmtenetten? Is het huidig kader dat door de ACM gebruikt wordt
om kruissubsidiering te voorkomen tussen netbeheerder en netwerkbedrijf ook geschikt voor de warmtemarkt? Zo nee, waarom niet? Welke
financiële risico’s ziet de Minister die alleen van toepassing zijn op een
netwerkbedrijf en niet bij andere spelers op de warmtemarkt?
De leden van de GroenLinks-fractie horen van energieleveranciers dat er
zorgen zijn rondom het complexer worden van de energienota als gevolg
van de plannen voor de afbouw van de salderingsregeling. Is de Minister
bekend met deze zorgen? Kan de Minister met energieleveranciers
hierover in gesprek gaan? Hoe kunnen huishoudens extra gestimuleerd
worden om energie vooral zelf te gebruiken, hetzij door opslag, hetzij door
slimme oplossingen, hetzij door opgewekte stroom te gebruiken op
momenten van opwek?

2
3

https://www.ioresearch.nl/actueel/duurzaam-denken-is-nog-steeds-niet-duurzaam-doen/.
https://www.acm.nl/sites/default/files/documents/2020–03/advies-rol-netwerkbedrijven-in-dewarmtemarkt.pdf.

16

Kabinetsvisie waterstof
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met interesse de kabinetsvisie
over waterstof gelezen. Deze leden weten dat er nog veel baanbrekend
onderzoek moet gedaan rondom waterstof, zo dient er nog veel te worden
gewerkt aan het opschalen van elektrolysers. Zij hebben daarom behoefte
aan een tijdslijn van de onderzoeken: wanneer is welk onderzoek gereed?
Kan er een schema komen over de te behalen doelen en de lessen per
activiteit zodat de samenhang duidelijker wordt? Verder wordt in de
kabinetsvisie aangekondigd dat er een exploitatiesubsidie wordt
ingesteld. Deze leden staan achter deze subsidie, maar vragen hoe wordt
gemonitord en geëvalueerd dat de ingezette middelen tot opschalingsmogelijkheden en kostenefficiëntie leiden. Hoe wordt middels deze subsidie
ook rekening gehouden met de vraagkant van waterstof?
Deze leden merken op dat sommige gemeenten in hun planvorming voor
de warmtetransitie nog zwaar leunen op de belofte van toekomstige
waterstof. Als gevolg daarvan is er een risico dat bijvoorbeeld woningisolatie onvoldoende dreigt te worden aangepakt. Is de Minister bereid om
gemeenten een realistisch beeld te geven van de mogelijkheden en
onmogelijkheden van waterstof in de gebouwde omgeving? Deelt de
Minister mening dat de inzet van groene waterstof primair zal moeten
worden ingezet voor de transitie in de industrie of ter vervanging van
sterk vervuilende brandstoffen in de zware transportsector, dan als
warmtebron in de gebouwde omgeving? Het aanbod van CO2-vrije gassen
is beperkt terwijl de potentiele vraag groot is. Is de Minister bereid een
cascaderingsladder voor CO2-vrije gassen opstellen, waardoor een zo
hoogwaardig mogelijke inzet wordt gegarandeerd? Is de Minister van
mening dat er momenteel voldoende fundamenteel en toegepast
onderzoek wordt gedaan naar het optimaliseren van groene waterstofproductie, het opschalen en verbeteren van elektrolysemethoden en
opslagtechnieken? Zo ja, waarom? Zo nee, waarom niet? Welke aanvullende stappen zijn hier wanneer nodig en mogelijk? Volgens FME, de
ondernemersorganisatie voor de technologische industrie, blijven de
plannen voor waterstof met de op dit moment toegezegde financiering
een theoretisch verhaal: er moet meer geïnvesteerd worden in waterstof.
Wat is de reactie van de Minister op deze waarschuwing van FME? Hoe
staat het in dit verband met het op Prinsjesdag aangekondigde investeringsfonds. Gaat dit nog door en wordt het mogelijk om grootschalige
waterstofprojecten via dit fonds (mede) te financieren?
Routekaart Groen Gas
De leden van de GroenLinks-fractie lezen in de Routekaart Groen Gas dat
de Minister mogelijk een lagere energiebelasting voor groen gas wil
onderzoeken. Hoe zou zoiets praktisch uitvoerbaar zijn? Waarom zou dit
specifiek voor groen gas een mogelijkheid moeten zijn? Deze leden zien
een beperkte rol voor groen gas gezien de beperkte beschikbaarheid van
duurzame biomassa, maar wachten het duurzaamheidskader voor
biomassa met interesse af. Wanneer kan de Kamer dit duurzaamheidskader verwachten?
Kamervragen klimaatsceptici
De leden van de GroenLinks-fractie zijn teleurgesteld over de antwoorden
op de vragen4 over de invloed van klimaatsceptici. Deze leden begrijpen
dat er geen complete lijst van bezoeken aan het ministerie door invloedrijke klimaatsceptici kan worden gegeven, maar zijn van mening dat er
4

Aanhangsel van de Handelingen, vergaderjaar 2019–2020, nr. 2219.

17

een completer beeld kan worden geschetst van de acties van de
genoemde personen richting het ministerie en dat er op zijn minst een
appreciatie kan worden gegeven van wat dit kabinet eigenlijk vindt van
het feit dat fossiele bedrijven via het financieren van derden geprobeerd
hebben twijfel te zaaien over klimaatverandering en kabinetsbeleid te
beïnvloeden. Is de Minister hiertoe bereid?
Klimaattop Glasgow
De leden van de GroenLinks-fractie hebben vernomen dat de klimaattop in
Glasgow helaas wordt uitgesteld. Welke gevolgen heeft dit, volgens de
inschatting van de Minister? Is het redelijk om aan te nemen dat deze
klimaattop plaatsvindt in de eerste helft van 2021? Wat voor gevolgen
heeft dit uitstel voor het vaststellen van het EU-doel voor 2030? Is de
Minister bereid om zich te blijven inspannen voor een ambitieus EU-doel?
Vragen en opmerkingen van de leden van de SP-fractie
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van voorliggende
agenda. Deze leden hebben de volgende vragen en opmerkingen.
Gevolgen corona
De leden van de SP-fractie roepen op, nu alle zeilen terecht worden
bijgezet om de huidige coronacrisis te bestrijden, de strijd tegen klimaatverandering niet «in de wacht» te zetten. Deze leden stellen dat juist nu
die maatregelen genomen moeten worden die niet alleen leiden tot de
benodigde reductie, maar die ook zorgen voor de realisatie van een
rechtvaardig en sociaal klimaatbeleid. Welke maatregelen kunnen op korte
en middellange termijn worden ingevoerd om zowel huishoudens,
midden- en kleinbedrijf (mkb) als grotere bedrijven die wel serieus werk
maken van verduurzaming te ondersteunen? Hoe wordt voorkomen dat
bedrijven het nemen van verduurzamingsmaatregelen nu helemaal laten
varen?
De leden van de SP-fractie wijzen erop dat het thuisblijven een grote
invloed heeft op het energieverbruik. Hoe wordt voorkomen dat een
grotere groep mensen in de problemen komt door een hoge naheffing?
Hoe worden de huishoudens die nu al in energiearmoede leven ondersteund? Ook vragen deze leden juist nu extra aandacht voor de zeer
noodzakelijke verbetering en verduurzaming van ongezonde schimmelwoningen. Ook hierom is het essentieel dat klimaatmaatregelen en verduurzaming van woningen doorgang moet blijven vinden. Zeker de garantie
van kostenneutraliteit is in deze tijden van én extra kosten én voor veel
mensen het verlies van inkomsten zo belangrijk. Zij vragen de Minister op
deze zorgen in te gaan.
De leden van de SP-fractie merken dan ook op dat nu er voor miljarden
euro’s aan overheidssteun wordt uitgetrokken om de impact van de
coronacrisis op te vangen, dit niet zonder meer naar de fossiele sectoren
mag verdwijnen. Deze leden delen de zorgen en noodzaak om direct te
reageren, maar dringen er bij de Minister op aan de juiste keuzes te
maken. Wanneer de huidige crisis ten einde komt, wacht ons nog steeds
de klimaatcrisis. Grijp het pakket aan maatregelen en ondersteuning aan
om van fossiel naar verduurzaming te sturen, aldus deze leden. Stel
duurzaamheidseisen en verduurzamingsplannen als voorwaarde voor
steun, zo roepen zij op. Anders dreigt deze crisis de volgende crisis alleen
maar te vergroten. Wanneer er nu voor miljarden euro’s in de luchtvaart
en fossiele bedrijven wordt gestoken zodat zij op de oude voet verder

18

kunnen gaan, creëren we de problemen van morgen. Zij zien hier graag
een uitgebreide reactie en reflectie van de Minister op.
Ook willen de leden van de SP-fractie graag weten hoe de uitvoering van
de Green Deal nu verder loopt. Nu vrijwel alle debatten en overige
parlementaire overlegmomenten zijn stilgelegd, is er onvoldoende zicht
op besluitvorming van de Europese raden en Europese Commissie menen
zij. Deze leden waarschuwen ervoor dat het parlement niet buiten spel
mag komen te staan bij verdere besluitvorming. Hoe wordt hier op dit
moment vorm aan gegeven? Ook zien zij berichten dat er lidstaten zijn
(Tsjechië en Polen) die zolang de coronacrisis en de economische
problemen die hieruit volgen niet zijn opgelost, klimaatbeleid willen uitdan wel afstellen. De leden van de SP-fractie merken op dat ook binnen de
EU-klimaatbeleid alleen rechtvaardig en sociaal tot stand kan komen,
zeker nu. Hoe gaat de Minister daar in Europa voor pleiten?
SDE+ en maatregelen 1 april
De leden van de SP-fractie hebben geschrokken kennisgenomen van het
bericht dat uit een enquête van de Nederlandse Vereniging Duurzame
Energie (NVDE) blijkt dat bij twee derde van bedrijven in de hernieuwbare
energiesector duurzame projecten stil zijn komen te liggen als gevolg van
de coronacrisis. Grotere projecten worden niet uitgevoerd, maar ook is
het werken in woningen stil komen te liggen. Deze leden vragen of het
verlengen van subsidiebeschikkingen mogelijk is, om bedrijven langer de
tijd te geven projecten alsnog te realiseren. Aan welke andere maatregelen specifiek voor deze duurzame projecten kan worden gedacht? Deze
leden vragen ook hoe huishoudens die verduurzamingsplannen op stapel
hadden staan tegemoet gekomen kan worden.
Welke maatregelen om nog dit jaar de CO2-uitstoot met 11 à 12 megaton
terug te dringen zodat de doelen worden gehaald kunnen wel worden
genomen? Op welke termijn wordt hierover een knoop doorgehakt?
Ontwikkeling energierekening
De leden van de SP-fractie hebben met verbazing gereageerd op de brief
van de Minister van 3 maart 2020, waarin wordt gesteld dat de energierekening van huishoudens omlaag zou gaan. Zij roepen de Minister op
eerlijker te communiceren en duidelijk te maken dat hier geen sprake is
van een daadwerkelijke daling, maar een minder forse stijging dan
verwacht. Klopt het dat de gemiddelde energierekening ten opzichte van
bijvoorbeeld 2018 in 2020 gewoon hoger is en de komende jaren alleen
maar verder zal stijgen?
Deze leden benadrukken het belang om vooral nu rechtvaardig klimaatbeleid te voeren. Nu vele huishoudens de economische en financiële
impact direct voelen, zijn juist zij gebaat bij energiebeleid dat hen verder
helpt in plaats van de rekeningen nog verder verhoogt.
De leden van de SP-fractie vragen waarom alleen voor bedrijven in de 2e
tot en met 4e schijf de mogelijkheid wordt gecreëerd om geen energiebelasting en ODE te betalen, maar gaat dit niet op voor huishoudens en
mkb-bedrijven in de 1e schijf, die ook hard zijn geraakt door de coronacrisis? Op welke wijze worden zij ondersteund, willen deze leden weten.
De leden van de SP-fractie vinden het zeer wrang te constateren dat de
Minister stelt dat de lasten eerlijker zijn verdeeld door de schuif in de ODE.
Erkent de Minister dat de ODE op de lagere tot middeninkomens relatief
veel zwaarder drukken dan op de grote vervuilende bedrijven? Ook

19

merken deze leden op dat de ODE de komende jaren fors zal stijgen. Hoe
helpt dit huishoudens verder, zo vragen zij de Minister.
De leden van de SP-fractie vragen de Minister uit te leggen hoe hij denkt
dat van een verschuiving van belasting op elektriciteit naar gas juist de
lagere en middeninkomens zullen profiteren. Zijn het niet juist deze
inkomensgroepen die weinig tot geen keus hebben om de benodigde
verduurzamingsmaatregelen te nemen die leiden tot een lagere energierekening?
De leden van de SP-fractie hebben al meerdere voorstellen gedaan om tot
een rechtvaardig klimaatbeleid te komen. Zo kunnen er meer zonnepanelen geïnstalleerd worden die niet alleen voor een groter aandeel
duurzame energie zorgen, maar ook de energierekening verlaagt. Waarom
zet het kabinet daar niet vol op in? Hetzelfde gaat op voor grootscheepse
isolatie van woningen, te beginnen met de meest tochtige schimmelwoningen. Zij wijzen de Minister erop dat het komen tot een duurzame en
klimaatneutrale samenleving een collectieve verantwoordelijkheid is
waarbij de overheid de regie moet nemen en de benodigde investeringen
moet doen, in plaats van het nu maken tot een individuele zorg en
kostenpost. Zij vragen de Minister hierop te reageren.
Afbouw salderingsregeling
De leden van de SP-fractie merken op dat de aangekondigde vervanging
van de salderingsregeling voor een veel soberdere terugleververgoeding
het stimuleren van zonnepanelen niet helpt. Deze leden roepen nogmaals
op deze keuze te herzien en juist meer in deze duurzame energievorm
dicht bij de mensen zelf te investeren. De verwijzing naar de kosten voor
de belastingbetaler vinden zij absurd, aangezien dit de enige regeling is
waar juist die belastingbetaler van kan profiteren, in tegenstelling tot de
hoge kosten van de ODE die via de SDE worden ingezet waar de belastingbetaler helemaal niets van terug ziet.
In de brief deze week over de afbouw van de salderingsregeling wordt
gesteld dat TNO is uitgegaan van de meest gunstige omstandigheden,
zowel in ligging als kwaliteit van en hoeveelheid panelen. Waarom is daar
voor gekozen, vragen de leden van de SP-fractie. Dit geeft toch geen reëel
beeld van de gemiddelde omstandigheden en benadeelt zo toch die de
gemiddelde huishoudens met zonnepanelen? Zij vragen hierop een
reactie van de Minister.
De leden van de SP-fractie benadrukken nogmaals dat juist de installatie
van zonnepanelen belangrijk is in de transitie. Zowel voor het draagvlak,
het meedelen in de veranderingen, eigenaarschap, lokale opwek en het
vergroten van het aandeel duurzame energie is zon op dak het uitgelezen
instrument. Deze leden begrijpen dan ook niet dat een succesvolle
regeling die dit alles stimuleert wordt omgezet in een zo sobere regeling
dat eerder een teruggang te verwachten is dan een verdere stijging van
het aandeel zonne-energie. Zij verzoeken de Minister zeer scherp te
monitoren wat het effect is van deze wijziging. Is de Minister bereid,
wanneer blijkt dat het aandeel zon op dak bij particulieren minder snel
stijgt dan onder de salderingsregeling het geval is geweest of zelfs een
dalende trend waar te nemen is, er onmiddellijk wordt ingegrepen en te
komen tot een regeling die wel grootschalig zon op dak stimuleert?
De leden van de SP-fractie verwijzen verder naar een e-mailbericht die zij
hebben ontvangen, waaruit blijkt dat een energieleverancier krap een
maand na vastzetting van de tarieven voor enkele jaren, de terugleververgoeding voor zonnestroom naar beneden bijstelt. Kan dit zomaar, vragen

20

zij? Wat zijn de gevolgen van deze praktijken voor particulieren en
energiecoöperaties die hun investeringen hebben gedaan uitgaande van
andere tarieven? Want de schade bestaat niet alleen uit de lagere tarieven
dan afgesproken, maar ook valt bij netto-teruglevering het voordeel van
het vervallen van energiebelastingen en ODE weg. Zij vragen de Minister
hierop te reageren.
Is de Minister het met deze leden eens dat dit zon op dak niet stimuleert
maar steeds meer mensen afschrikt?
Uitvoering Klimaatakkoord
De leden van de SP-fractie vragen op welke wijze de uitvoeringsagenda
wordt belemmert door de coronacrisis. Hoe kan ervoor gezorgd worden
dat we de reductiedoelen op een rechtvaardige en sociale manier halen,
aangezien dit moeizamer zal blijken naarmate de tijd verstrijkt en
klimaatbeleid vertraging heeft opgelopen als gevolg van de coronacrisis?
Hoe wordt er geanticipeerd op de voorgenomen verhoogde doelstelling
van 55% reductie in 2030, een doel waar Nederland binnen de EU actief
voor pleit? Welke extra maatregelen worden overwogen?
Wat betreft regie, merken de leden van de SP-fractie op dat het nu
belangrijker dan ooit is dat de overheid deze pakt en zijn verantwoordelijkheid neemt. In deze onzekere tijden zullen juist bedrijven niet snel in de
benodigde verduurzamingsmaatregelen investeren. Hoe gaat de Minister
ervoor zorgen dat ook zij toch doen wat nodig is, om niet als deze huidige
crisis achter de rug is op een te grote achterstand te staan? Welke
zekerheid kan geboden worden aan de werknemers die nu al vrezen voor
hun baan? Deze leden vragen of de lange termijnvisie voor de energieintensieve industrie nog volgens planning naar de Kamer komt of dat deze
nu herzien wordt met het oog op de huidige omstandigheden. Zij vragen
ook of in deze langetermijnvisie oplossingen worden geboden voor de
werknemers in de fossiele sector.
De leden van de SP-fractie vragen in hoeverre gemeenten wel of niet
verder gaan met de wijkaanpak. Deze leden vragen er bij gemeenten op
aan te dringen zich maximaal in te spannen voor vroegtijdige en adequate
informatieverstrekking aan inwoners en zich actief in te spannen om
draagvlak te creëren. Zij benadrukken hoe belangrijk het is met de
inwoners van de wijken direct in gesprek te gaan over de mogelijkheden
en de rol die bewoners hierin kunnen vervullen. Ook stellen zij dat het
streven naar 50% eigendom meer moet zijn dan een los streven. Zij willen
dit als voorwaarde stellen voor gemeentelijke verduurzamingsplannen in
de wijken. Juist in deze onzekere tijden is het essentieel inwoners niet met
nog meer onzekerheden te confronteren maar zorgvuldig te werk te gaan
en verzekerd te zijn van maximaal draagvlak en de verzekering dat
iedereen mee deelt.
De leden van de SP-fractie zijn benieuwd naar de zogenaamde «rijksvisie
marktontwikkeling voor de energietransitie». Zij menen dat de energievoorziening een publieke taak behoort te zijn. Houdt de Minister de
mogelijkheid open dat uit deze en andere studies zal blijken, dat gezien de
omvang en urgentie van de energietransitie, deze transitie veel meer door
de overheid opgepakt en uitgevoerd dient te worden in plaats van dit aan
de markt te laten?
Wat betreft de betaalbaarheid verwijzen de leden van de SP-fractie naar
de vragen en opmerkingen die zij plaatsten bij het agendapunt over de
ontwikkeling van de energierekening. Deze leden maken zich grote zorgen
over de onbetaalbaarheid van deze transitie voor huishoudens en mkb. Zij

21

menen dat dit onvoldoende wordt onderkend door dit kabinet en te
weinig naar de stapeling van hogere lasten wordt gekeken. De
zogenaamde «lastenverlichting» die de Minister aanhaalt wanneer hij
verwijst naar de schuif in ODE en energiebelasting is absoluut onvoldoende. Deze leden vragen opnieuw hoe de Minister huishoudens en mkb
echt gaat ondersteunen bij de verduurzamingsmaatregelen die iedereen
moet gaan nemen. Ook nu benadrukken zij dat dit een collectieve
verantwoordelijkheid is die door de overheid gefaciliteerd moet worden,
in plaats van een individuele verantwoordelijkheid die alleen maar tot
hoge individuele lasten leidt. Ook in deze context vragen zij hierop een
reactie van de Minister.
Wat betreft arbeidsmarkt en scholing vragen de leden van de SP-fractie of
verder ingegaan kan worden in de nieuw in te richten commissie bij de
SER. Uit welke afgevaardigden zal deze commissie gaan bestaan en met
welke concrete vragen en mogelijke oplossingen gaan zij zich bezig
houden?
Schone warmte
Ook de leden van de SP-fractie benadrukken het belang van transparantie
ten aanzien van de tarieven. Warmte is nu vaak erg duur en dit helpt niet
om huishoudens de overstap te laten maken. Ook maken deze leden zich
zorgen over de kosten voor huurders die helemaal geen keuze hebben
gehad en zich nu geconfronteerd zien met een ondoorzichtige totstandkoming van tarieven en hoge rekeningen. Gaat de nieuwe Warmtewet
deze problemen nu echt oplossen, zo vragen deze leden. Kan nu worden
bevestigd dat er een einde wordt gemaakt aan de koppeling aam de
gasprijs, vragen zij. Verder vragen deze leden hoe er gezorgd gaat worden
voor voldoende draagvlak bij de aansluiting van een wijk op een
warmtenet. Ook benadrukken zij nogmaals dat wijken niet aangesloten
moeten worden op biomassacentrales en andere niet-duurzame vormen
van verwarmen die «lock-in»-effecten geven.
Waterstof en de rol van (groen) gas
De leden van de SP-fractie vragen voor welke specifieke sectoren in de
industrie waterstof ingezet gaat worden. Is dat alleen voor die bedrijven
die afhankelijk zijn van zeer hoge temperaturen of zijn er andere (groepen)
bedrijven waar waterstof een grote rol zal gaan spelen? Waarom wordt
waterstof beschouwd als duurzame oplossing voor de gebouwde
omgeving? Zijn daar niet meer voor de hand liggende oplossingen, gezien
de hoeveelheid elektriciteit die nodig is om waterstof te produceren? Deze
leden zien graag meer toelichting op deze specifieke toepassingsmogelijkheden.
De leden van de SP-fractie vragen welke mogelijkheden de Minister ziet
voor verdere internationale samenwerking zonder verder verstrikt te raken
in de Europese Energie Unie. Er wordt aan het eind van de brief kort
verwezen naar bilaterale samenwerking met bijvoorbeeld Duitsland. Kan
er verder worden ingegaan op dit soort mogelijke samenwerkingsverbanden?
De leden van de SP-fractie vragen wat gaat de rol zijn van CCS binnen de
ontwikkeling van waterstof. Kan dit verder worden toegelicht? Kan meer
worden gezegd over de hoeveelheid elektriciteit die nodig gaat zijn voor
de realisatie van waterstof op deze gewenste schaal? Wanneer zal al deze
elektriciteit duurzaam geproduceerd zijn?

22

Verder vragen deze leden wat de rol van Energie Beheer Nederland (EBN)
in deze ontwikkeling kan zijn. Kan de energie en de middelen die dit
(staats-) bedrijf nu nog steekt in de zoektocht naar nieuwe winningsgebieden voor fossiele energie deze niet beter steken en de meer publieke
ontwikkeling van duurzame energie zoals bijvoorbeeld waterstof?
De leden van de SP-fractie vernemen verbaasd dat er zelfs voor 2050 nog
wordt uitgegaan van 30–50% gas voor de energiebehoefte. Kan deze
behoefte per sector verder worden uitgesplitst en gespecificeerd? Kan
verder worden toegelicht waarom dit de enige wijze zou zijn?
De leden van de SP-fractie vinden het absurd dat fossiele bedrijven door
middel van de investeringsaftrek nog meer worden gestimuleerd om te
zoeken naar gaswinningslocaties. Waarom worden deze middelen niet
ingezet om schone energie te stimuleren, vragen deze leden. Zij roepen
op de investeringsaftrek niet verder te verhogen, het is bizar om deze
bedrijven nog meer steun te verlenen dan nu al het geval is.
De leden van de SP-fractie begrijpen dat voor meer afgelegen en
dunbevolkte gebieden een duurzame energieoplossing lastig is. Maar kan
er vanuit worden gegaan dat in de rest van Nederland de piekbelasting
anders opgevangen kan gaan worden dan met (groen) gas? Is dit niet op
te vangen door meer te investeren in betere opslagmogelijkheden?
Waarom gaat het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) er vanuit dat de
gasvraag de komende decennia gelijk zal blijven, vragen de leden van de
SP-fractie. Hoe kan deze vraag drastisch worden verlaagd? De grootste
afnemers binnen de industrie zetten stappen, maar is dat genoeg? En hoe
zit het met de afname van alle andere bedrijven? Hoe wordt die vraag
verminderd?
De leden van de SP stellen dat wanneer er werk wordt gemaakt van
grootschalige isolatie van woningen, bijvoorbeeld onder regie van en
gefaciliteerd door de overheid, deze vraag voor huishoudens veel verder
omlaag kan dan wanneer daar niet toe wordt overgegaan. Zij vragen de
Minister hierop te reageren.
Ook willen deze leden graag weten of dit percentage volledig uit echt
groen gas kan bestaan, waarbij de CO2-uitstoot ook wanneer gekeken
naar de gehele keten zo goed als nul is. Dat het kabinet meer wil inzetten
op de zogenaamde «droge» vormen, zoals (rest)hout, baart de leden van
de SP-fractie grote zorgen. Wil het kabinet naast de onmogelijk op
duurzame schaal te produceren hoeveelheden hout voor de biomassacentrales nu ook groen gas uit deze bron produceren? Hoeveel hout moet
hiervoor worden geïmporteerd en waar gaat dat vandaan komen? Deze
leden waarschuwen dat wij niet zogenaamd «duurzame» sier kunnen
maken door op andere plakken in de wereld massale boskap te faciliteren
om aan onze vraag te kunnen voldoen. Zij vragen de Minister hier op te
reageren.
De leden van de SP-fractie uiten bovenstaande zorgen ook met betrekking
tot mestvergisting. Hoe past dit streven in het streven naar een meer
duurzame vorm van landbouw, met minder dieren en minder mest? Wordt
dit met het subsidiëren van deze vorm niet teniet gedaan, maar nog
grootschaliger vee houden hierdoor gestimuleerd? Deze leden vragen een
uitgebreide reactie op deze zorgen.
In hoeverre wordt bij de huidige Garanties van Oorsprong naar de gehele
keten gekeken en getoetst in de praktijk naar duurzaamheid? De leden van
de SP-fractie vrezen dat hoe grootschaliger op groen gas wordt ingezet,

23

hoe minder duurzaam de herkomst hiervan zal zijn. Kan de Minister hier
verder op ingaan?
De leden van de SP-fractie benadrukken nogmaals dat het voor de
veiligheid van de Groningers van essentieel belang is dat er zo snel
mogelijk een einde komt aan de bestaande gaswinning. Ook willen zij de
waarborg dat er zo snel als mogelijk een einde komt aan de winning uit
kleine velden.
Groene groei
De leden van de SP-fractie concluderen dat er zeer weinig uit het
programma Groene Groei is voortgekomen. Zijn er plannen om in de
nabije toekomst opnieuw dergelijke programma’s op te zetten? Zo ja, op
welke wijze worden deze opgezet en hoe wordt ervoor gezorgd dat deze
wel resultaat hebben? Zo nee, wordt er op andere wijze ingezet op meer
kennis over en een betere ontwikkeling van groene groei?
Overig
De leden van de SP-fractie zijn zeer teleurgesteld in de beantwoording van
de Minister op de door hun gestelde Kamervragen over compensatie voor
omwonenden van de windparken Oostermoer en N335. Deze leden menen
dat omwonenden recht hebben op een eerlijke compensatie van de
waardedaling van hun woning. Een gebiedsfonds verandert daar immers
niets aan. Zij roepen nogmaals op een eerlijke tegemoetkoming aan
gedupeerden toe te kennen en dit recht voor andere (huidige en toekomstige) gedupeerden bij wet te regelen.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA-fractie
De leden van de PvdA-fractie hebben de volgende vragen en opmerkingen.
Gevolgen corona
De leden van de PvdA-fractie hebben er begrip voor de vanwege de
huidige coronacrisis de aandacht tijdelijk niet ten volle op het onderwerk
klimaat en energie gericht kan zijn met de nadruk op «tijdelijk». Dat neemt
niet weg dat de gestelde klimaatdoelen en het tijdspad daarnaar toe naar
de mening van deze leden volledig overeind dienen te blijven staan. Deelt
de Minister deze mening? Zo nee, waarom niet?
De uitbraak van het Coronavirus gaat gepaard met ernstige economische
repercussies. Bij de leden van de PvdA-fractie leven meerdere vragen.
Welke impact gaat dit hebben op de uitvoering van het Klimaatakkoord?
Wat betekent dit voor de investeringscapaciteit van huishoudens en het
bedrijfsleven? De aan het woord zijnde leden begrijpen dat het te vroeg is
om nu al gedetailleerde antwoorden op de vragen naar de impact van de
coronacrisis te verlangen, maar is de Minister bbereid om na het
verstrijken van de acute fase van de coronacrisis de te verwachten impact
in kaart te brengen? Is de Minister in dit kader bereid om de partijen in de
Voortgangsoverleggen en Uitvoeringsoverleggen en wellicht de desbetreffende planbureaus over de te verwachten impact te consulteren en de
bevindingen met de Kamer te delen?

5

Aanhangsel van de Handelingen, Vergaderjaar 2019–2020, nr. 2153.

24

Een hoeksteen van het Klimaatakkoord is het verduurzamen van het
grondstoffen- en brandstoffenverbruik van de industrie, zo menen de
leden van de PvdA-fractie. Nu zichtbaar wordt dat zowel de olieprijzen in
elkaar zijn gestort en de prijs voor emissierechten CO2 scherp is gedaald,
neemt de prikkel af om CO2-besparende maatregelen te nemen. Deelt de
Minister opvatting van deze leden dat een langdurige afname van de
prijsprikkels om te verduurzamen onwenselijk is? Is de Minister bereid om
binnen de EU een inspanning te plegen om de trendbreuk in de prijsontwikkeling van CO2-emissierechten te keren? Is de Minister bereid om op
nationaal niveau het relatieve voordeel op het gebruik van fossiele
energie, dat nu is ontstaan, zo veel mogelijk ongedaan te maken? Biedt de
prijsdaling van fossiele energie meer ruimte om deze zwaarder te belasten
in combinatie met een terugsluis van de opbrengst om innovatie en
verduurzaming te stimuleren? Wil de Minister daar op korte termijn studie
naar laten doen en beleidsalternatieven voor ontwikkelen en aan de
Kamer voorleggen?
De leden van de PvdA-fractie zouden er in dit verband op willen wijzen dat
er in het Klimaatakkoord is afgesproken dat er voor de industrie een
CO2-heffing zou komen. Wat is de stand van zaken ten aanzien van deze
heffing en het daarvoor benodigde wetsvoorstel? Deelt de Minister de
mening dat de invoering van deze heffing niet substantieel vertraagd mag
worden? Zo ja, hoe gaat de Minister een dergelijke vertraging
voorkomen? Zo nee, waarom niet?
In het kader van de economische gevolgen van de coronacrisis vragen de
leden van de PvdA-fractie of de Minister de mening deelt dat het wenselijk
kan zijn om bedrijfsspecifieke steun voor relatief vervuilende bedrijven
conditioneel te maken op de realisatie van duurzaamheidsdoelen. Zo nee,
waarom niet? Zo ja, hoe zorgt de Minister ervoor dat hier rekening mee
wordt gehouden bij de vormgeving van steunmaatregelen?
De leden van de PvdA-fractie vragen of de Minister de mening deelt dat
de kans reëel is dat als gevolg van de coronacrisis de luchtvaartsector in
een proces van grondige herstructurering geraakt, waarbij naar
verwachting ook een beroep wordt gedaan op overheden. Zo nee,
waarom deelt de Minister die mening niet? Zo ja, is de Minister bereid in
kaart te brengen of en op welke wijze de herstructurering gepaard kan
gaan met het realiseren van duurzaamheidsdoelen, het structureel
reduceren van vliegverkeer, het bevorderen van een verschuiving van
luchttransport naar andere transportmodaliteiten en het werk maken van
het principe van «true pricing»?
De leden van de PvdA-fractie vragen hoeveel lopende duurzame energieprojecten en vergunningsprocedures ten gevolge van de coronacrisis nu
stilliggen? Was is het gevolg daarvan voor de aanvraag van aanvragen
voor de najaarsronde van SDE++? Wat zijn de gevolgen voor eerder
afgegeven beschikkingen: lopen deze projecten het risico de realisatietermijn te overschrijden? Acht de Minister het nodig en wenselijk dat
dergelijke projecten een verlenging van de realisatietermijn krijgen
aangezien het project buiten de schuld van de initiatiefnemer stil is komen
te liggen. Is de Minister bereid tot een generieke verlenging van de
realisatietermijn in de SDE+? Zo ja, met welke termijn? Zo nee, waarom
niet?
SDE++ en CCS
De leden van de PvdA-fractie hebben enkele vragen over de SDE++regeling met betrekking tot CCS. Deze leden krijgen signalen van natuuren milieuorganisaties dat de werkelijke kosten van de opslag van CO2

25

hoger zouden zijn dan waarvan in de SDE++ wordt uitgegaan. Bijvoorbeeld omdat er gerekend wordt met een afschrijvingstermijn van 30 jaar
terwijl die termijn eerder 15 jaar zou moeten zijn? Kan de Minister hierop
ingaan? Is het waar dat de kosten van de voor CCS benodigde infrastructuur en belangrijke verzekeringen worden meegerekend in de kosten
van CCS? Zo ja, waarom is dat het geval en kan dit gecorrigeerd worden?
Zo nee, wat is er dan niet waar?
De leden van de PvdA-fractie vragen of het waar is dat de CO2-uitstoot die
meetelt in de SDE++-beoordeling niet tot uitdrukking brengt dat er in het
gehele CCS-proces in werkelijkheid sprake is van een hogere CO2-uitstoot,
bijvoorbeeld vanwege niet meegerekende uitstoot bij winning,
compressie en transport. Zo ja, wat zegt dat over de daadwerkelijke
bijdrage van de opslag van CO2 aan het halen van de klimaatdoelen en
wat zegt dat over de mate waarin de SDE++ effectief voor dit doel wordt
gebruikt? Zo nee, waarom is dit niet waar? Op grond van welke berekeningen is de CO2-besparing door CCS gebaseerd? Kan de Minister
inzichtelijk maken wat de integrale CO2-besparingen zijn en wat de totale
CO2-uitstoot in het gehele CCS-proces is? Beschikt de Minister over
onafhankelijke berekeningen over effectiviteit van de opslag van CO2 in
relatie tot de kosten daarvan, de benodigde subsidie en de uiteindelijk
verminderde CO2-uitstoot? Zo ja, wat zijn die berekeningen, door wie zijn
die gevalideerd en kan de Minister ze aan de Kamer doen toekomen? Zo
nee, kunt u die berekeningen dan alsnog laten valideren en de Kamer
hierover informeren?
De leden van de PvdA-fractie zouden graag willen weten in hoeverre de
SDE++ ruimte gaat bieden voor projecten die voortkomen uit de RES’en.
Deze leden vrezen dat doordat de SDE++ alleen op laagste kosten
rangschikt het risico bestaat dat dergelijke projecten niet voor SDE++ in
aanmerking zullen komen. Bijvoorbeeld projecten voor wind en zon
(«hernieuwbaar op land») die in de RES’en uitkomst zijn van een
zorgvuldig ruimtelijk ontwerp en afwegingsproces, deze worden in de
SDE++ niet anders behandeld dan projecten die deze basis niet hebben.
Deelt de Minister deze vrees? Zo ja, waarom en is dit aanleiding om
projecten die voortvloeien uit RES’en in de SDE++ anders te laten
beoordelen? Zo nee, waarom deelt de Minister die vrees niet en waaruit
blijkt dat dergelijke projecten wel een kans op SDE++ hebben?
Salderingsregeling en zonne-energie
Wat betreft de salderingsregeling hebben de leden van de PvdA-fractie
kennisgenomen van zowel de steun van de brancheverenging Holland
Solar6 als ook de bezwaren van Energie-Nederland tegen het voorstel van
de Minister voor afbouw tot 2031. Volgens de energieleveranciers zou het
voorstel onder andere leiden tot onnavolgbare facturen en offertes voor
consumenten en hoge implementatie- en uitvoeringskosten die gesocialiseerd worden over alle huishoudens (ook niet PV-bezitters) met hogere
energierekening als gevolg. Deze en andere bezwaren die EnergieNederland tegen het voorstel opwerpt zijn te vinden op de website van
Energie-Nederland.7 Kan de Minister op deze bezwaren ingaan? Hoe
verhouden die bezwaren zich tot de steun die de branchevereniging aan
het voorstel geeft?

6

https://hollandsolar.nl/nieuws/i799/aanpassing-salderingsregeling-geeft-langjarigeduidelijkheid.
7
https://www.energie-nederland.nl/energie-nederland-vreest-risicos-van-door-ministeriegekozen-afbouwvariant-salderingsregeling/.

26

De leden van de PvdA-fractie hebben ten aanzien van de opwekking van
elektriciteit door middel van zonne-energie de volgende vraag. Naar de
mening van deze leden is het van belang dat opwekkers van zonneenergie worden geprikkeld om zo veel mogelijk opgewekte elektriciteit te
gebruiken op het moment van opwekken dan wel op te slaan. Zij menen
dat daarmee voorkomen kan worden dat grote hoeveelheden zonneenergie het net extra belasten. Ook is een goede balans tussen vraag en
aanbod gewenst voor de stabiliteit van het energiesysteem. Deelt de
Minister die mening? Zo ja, deelt de Minister dan ook de mening dat het
om piekbelasting op het net te verminderen en een goede balans te
krijgen tussen vraag en aanbod te krijgen het gewenst is om de
consument te prikkelen, te leren en te verleiden om vormen van opslag te
gaan benutten en om het gebruik van elektriciteit zo veel mogelijk af te
stemmen met aanbod op het net? Zo ja, hoe gaat de Minister hiervoor
zorgen? Zo nee, waarom niet?
Arbeidsmarkt en scholing
De leden van de PvdA-fractie delen de mening van de Minister dat het
realiseren van de klimaatopgave «mede afhankelijk [is] van goed beleid
rond arbeidsmarkt en scholing» (Kamerstuk 32 813, nr. 483). Kan de
Minister concreet in cijfers aangeven hoe naar verwachting vraag en
aanbod van de arbeidsmarkt ten aanzien van voor de energietransitie
benodigd personeel zich zal ontwikkelen? Wat doet de Minister nu al om
ervoor te zorgen dat er voldoende arbeidskrachten zullen komen om de
energietransitie mogelijk te maken? Welke instrumenten zet de Minister
daar nu voor in? De aan het woord zijnde leden lezen dat er in 2020 een
nieuwe commissie «arbeidsmarkt en transities» wordt ingericht bij de
SER. Wat gaat deze commissie concreet doen en wanneer zijn er welke
resultaten te verwachten?
Energienota’s
De leden van de PvdA-fractie zouden erop willen wijzen dat in eerdere
overleggen zorgen zijn uitgesproken over de leesbaarheid en begrijpelijkheid van de energienota. Is de Minister bereid samen met in de
energieleveranciers in overleg te treden met organisaties die zich inzetten
voor begrijpelijke communicatie met laaggeletterden om de leesbaarheid
en begrijpelijkheid van de energienota’s te verbeteren?
Routekaart Groen Gas
De leden van de PvdA-fractie hebben enkele vragen naar aanleiding van
Routekaart Groen Gas. Zo vragen deze leden hoe de Minister de
doelmatige inzet van dit schaarse duurzame gas in bestaande bouw gaat
bevorderen en het waar mogelijk beperken van de inzet van groen gas in
nieuwbouw. Daarbij zouden zij erop willen wijzen dat de systeemwaarde
van groen gas in de gebouwde omgeving groot is, met name door lagere
kosten voor woningaanpassingen en vermeden kosten voor het
aanpassen van het energienetwerk. Op welke wijze kan de Minister
rekening houden met deze systeemwaarde van groen gas?
De leden van de PvdA-fractie vragen of de Minister bekend is met de inzet
het netwerkbedrijf Rendo die in samenwerking met de overheden in het
werkgebied van Rendo een inzet plegen om een infrastructuur en
businesscase voor de distributie van groen gas te realiseren. Deelt de
Minister de opvatting van deze leden dat de uitrol van groen gas in het
bijzonder in buitengebieden bijdraagt aan de vergroening van het
energiesysteem en de hiaten vult in gebieden waar de aanleg van
warmtenetten niet haalbaar is? Zo ja, is de Minister bereid de inzet van

27

Rendo en de overheden te ondersteunen en de Kamer periodiek in kennis
te stellen van de voortgang van het project? Zo nee, waarom niet?
Kan de Minister zeggen wat de administratieve en andere uitvoeringsconsequenties van een gedifferentieerd belastingtarief voor groen gas zouden
zijn?
Waterstofvisie
Over de kabinetsvisie op Waterstof hebben de leden van de PvdA-fractie
enkele vragen. Zo vragen deze leden of de Minister de mening deelt dat
de 35 miljoen euro exploitatiesubsidie slecht als eerste stap kan dienen en
dus vervolgstappen nodig zijn. Zo ja, waar denkt de Minister aan? Zo nee,
waarom niet? Daarnaast menen deze leden dat het wenselijk is om voor
het gebruik en de opschaling van de productie van waterstof ook de
vraagzijde te stimuleren door een tijdpad te maken voor de introductie
van waterstof, waarbij de industrie stapsgewijs wordt verplicht om
waterstof in de mix van te gebruiken energie op te nemen, dit naar
analogie van het stapsgewijs verplicht stellen van het opnemen en
bijmengen van biobrandstof in fossiele autobrandstoffen. Deelt de
Minister die mening? Zo ja, hoe gaat de Minister dit bewerkstelligen? Zo
nee, waarom niet?
Vragen en opmerkingen van de leden van de ChristenUnie-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben met belangstelling kennis
genomen van de brieven van het kabinet over de uitvoering van het
Klimaatakkoord en overige brieven over de transitie naar een duurzame
samenleven. Deze leden hebben op een aantal punten nog vragen aan de
Minister.
Gevolgen corona
De leden van de ChristenUnie-fractie willen beginnen met de observatie
dat de roerige tijd waarin wij ons bevinden, met de coronacrisis, ook
effecten heeft op de weg naar een duurzame economie. Laten wij erop
letten dat, hoewel nog onduidelijk is hoe groot de effecten van de
coronacrisis op de economie gaan zijn, we oog blijven houden voor de
duurzame koers die wij hebben ingezet voor die economie. Juist de
Corona-crisis wijst ons indringend op de noodzaak om onze economie
vorm te geven binnen sociale en ecologische grenzen. Alhoewel de lucht
inmiddels schoner is dan afgelopen decennia, zijn er veel ontwikkelingen
die deze leden zorgen baren. Zo keldert de olieprijs en is de eerste grote
investeerder, Vattenfall, gestopt met de subsidieloze tender. Ook de prijs
voor CO2 in het ECTS is inmiddels gekelderd. Deelt de Minister de zorgen
van deze leden hierover? Zij vragen wat de invloed van de coronacrisis op
de planning van de uitvoering van het Urgenda-vonnis en het Klimaatakkoord gaat zijn. Wanneer krijgt de Kamer hier meer duidelijkheid over?
SDE+ en SDE++
De leden van de ChristenUnie-fractie stellen vast dat volgens een
inventarisatie van de Nederlandse Vereniging voor Duurzame Energie
twee op de drie projecten door de coronacrisis stilliggen. Dat zal effect op
de najaarsronde van de SDE++ van dit jaar hebben, en op reeds
afgegeven beschikkingen: aangewezen projecten lopen zo de kans uit de
realisatietermijn te lopen. Deze projecten liggen buiten de schuld van de
initiatiefnemer stil. Is de Minister bereid tot een generieke verlenging van
de realisatietermijn in de SDE+?

28

De leden van de ChristenUnie-fractie willen opmerken dat de coronacrisis
ook kansen biedt. Projecten waarvoor de straat open moet of waarbij op
andere wijze gebruik moet worden gemaakt van de openbare weg lenen
zich uitstekend voor uitvoering in deze tijd. De overheid kan ook haar
inkoopmacht gebruiken om de overgang naar een duurzame economie te
stimuleren. Gaat de Minister van deze kansen gebruik maken? Is de
Minister bereid om tijdens deze crisis op deze wijze te sturen naar een
duurzamere economie?
Salderingsregeling
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn blij met de door de Minister
gepresenteerde opvolger van de salderingsregeling. Met een
voorspelbare afbouw en een acceptabele terugverdientijd, blijven
zonnepanelen voor huishoudens interessant. Deze regeling biedt ook
voldoende zekerheid op langere termijn voor leasebedrijven en woningcorporaties. Op deze wijze zullen huishoudens met zonnepanelen op het
eigen dak ook in de toekomst een goed rendement behouden zonder
verregaande administratieve lasten.
De leden van de ChristenUnie-fractie merken op dat de afbouw brengt wel
een nieuwe uitdaging met zich meebrengt, aangezien het zogenaamde
eigenverbruik van de zonnestroom de meest voordelige optie wordt. De
vraag naar opslagmogelijkheden voor stroom voor huishoudens zal gaan
stijgen. Welke (veilige) manieren van opslag van stroom worden nu
ondersteund door de Minister? Op welke wijze? Is er bijvoorbeeld al
voldoende stilgestaan bij de risico’s en veiligheidseisen voor waterstofproductie door particulieren? Hoe wordt in de nieuwe regeling de
consument geprikkeld om opgewekte stroom te gebruiken op momenten
van opwek, dan wel op te slaan om op een later moment te gebruiken,
zodat opslag minder noodzakelijk wordt? Is de Minister bereid om nog
een keer te kijken hoe marktconforme beprijzing goed geregeld kan
worden voor teruglevering en wil de Minister met stakeholders in gesprek
gaan over prikkels om het eigen verbruik te optimaliseren? Tevens vragen
deze leden of de zorgen van de energieleveranciers over de begrijpelijke
energienota voldoende zijn meegenomen door de Minister. Een begrijpelijke energienota levert inzicht op voor de consument, en kan daarmee
energiebesparing en/of eigen opwek ondersteunen. Met de nu voorgestelde regeling zijn de (teruglever)volumes op de nota voor de klant niet
meer te herleiden tot de geregistreerde meterstanden.
Warmte
De leden van de ChristenUnie-fractie krijgen signalen dat warmte een
ondergeschoven kindje in de RES’en is. Herkent de Minister deze signalen
en wat gaat de Minister daarmee doen? Kan de Minister inzicht geven in
de totstandkoming van de RES’en? Liggen gemeenten op koers en wordt
participatie voldoende vormgegeven? Welke invloed heeft de coronacrisis
op de totstandkoming van de RES’en?
De leden van de ChristenUnie-fractie lezen dat middels de RES’en ingezet
wordt op zowel energieopwekking als de warmtevraag. Voor energieopwekking zijn zon en wind de aangewezen technieken. Voor de warmtevraag zijn er naar naast zon- en windenergie, andere technieken/
innovaties mogelijk zoals duurzame waterstof, zonneboilers of
geothermie. Is hier binnen de RES’en voldoende aandacht voor? Hoe wil
de Minister bevorderen dat er volop gebruik wordt gemaakt van deze
duurzame technieken?

29

Routekaart groen gas
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn blij dat de Minister gaat kijken
naar mogelijkheden tot optimalisering van de SDE++ voor groen gas en
tegelijkertijd alternatieve instrumenten onderzoekt. Deze leden delen de
noodzaak om zo snel als mogelijk af te stappen van het Groninger gas. Er
zal naast verduurzaming ook (tijdelijke) vervanging gevonden moeten
worden, ter overbrugging naar een gasvrij energiesysteem. Maar moet
deze vervanging daadwerkelijk uit eigen land komen, in het bijzondere de
kleine velden op land, zeker wanneer dit betekent dat kwetsbare natuurgebieden extra risico lopen of dat slapende vergunningen «gewekt» worden
en onrust veroorzaken bij omwonenden? Wat is de belangenafweging van
de Minister hierin?
Kabinetsvisie waterstof
De leden van de ChristenUnie-fractie zijn blij met de inzet van de Minister
op duurzame waterstof. Er worden vele onderzoeken uitgevoerd, kan de
Minister de Kamer voorzien van een tijdslijn van de te verwachten data
dat de onderzoeken gereed zijn?
De leden van de ChristenUnie-fractie merken op dat de ontwikkelingen
van een geïntegreerde waterstofeconomie in Nederland bieden veel
kansen bieden voor de regio en met name de regio Noord-Nederland,
waar na decennia van gaswinning succesvol ingezet wordt op de nieuwe
waterstof-economie, bijvoorbeeld voor het faciliteren van waterstofwijken.
De Minister kondigt een exploitatiesubsidie van 35 miljoen euro per jaar
aan om de realisatie van een substantiële kostenreductie van groene
waterstof op de meest kosteneffectieve manier vorm te geven. Kan de
Minister onderbouwen dat deze inzet voldoende is om de ambitie van
500 MW elektrolyse-capaciteit in 2025 te realiseren? Is hierbinnen nog
voldoende ruimte voor innovatie- en demonstratieprojecten, die hard
nodig zijn om innovatie van waterstof technologieën te bevorderen? Deze
leden vinden het van belang dat zowel innovatie als de doelstelling van
500 MW in 2025 gerealiseerd worden.
Woonlastenneutraliteit
De leden van de ChristenUnie-fractie vinden het van het grootste belang
dat de energietransitie haalbaar en betaalbaar is voor burgers en
bedrijven. In dat verband vragen zij de Minister wat hij verstaat onder een
«overgrote meerderheid van huishoudens» bij woonlastenneutraliteit.
Deelt de Minister de visie van deze leden dat de kosten voor netverzwaring niet volledig voor rekening van burgers mag worden gebracht?
Wat gaat de Minister doen om de energierekening voor burgers
betaalbaar te houden?
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben de Minister erop gewezen
dat de afbouw van de salderingsregeling negatieve effecten heeft op de
energietransitie in de gebouwde omgeving, bijvoorbeeld als het gaat om
nul op de meter-projecten waarbij salderen een onderdeel is van de
businesscase. Onder andere Aedes heeft hierop gewezen. Kan de Minister
aangeven wat het resultaat van het overleg met de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties hierover is geweest?
Voorlichtingscampagne
De leden van de ChristenUnie-fractie zien dat veel burgers wel bereid zijn
om bij te dragen aan de transitie naar een duurzame samenleving, maar
vragen hebben als «hoe dan», «waar begin ik» en «waar kan ik terecht

30

voor advies». Deze leden moeten vaststellen dat de klimaatcampagne
«Iedereen doet wat» van de rijksoverheid om burgers en bedrijven te
helpen bij het maken van duurzame keuzes onvoldoende bekend is en
mensen niet helpt om antwoorden te vinden op hun vragen. Daarom
vragen deze leden op welke wijze de Minister de aangenomen motie-DikFaber/Sienot (Kamerstuk 32 813, nr. 466) gaat uitvoeren.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben kennisgenomen van
de stukken en hebben daarover nog enkele kritische vragen en opmerkingen.
Uitvoering Urgenda-vonnis
Het kabinet schreef de Kamer dat ze het eerder toegezegde pakket
maatregelen inzake het Urgenda-vonnis uit zal stellen. De leden van de
Partij voor de Dieren-fractie begrijpen dat de coronacrisis op dit moment
voor de nodige mate van overmacht heeft gezorgd op het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat. Toch willen deze leden er ook op wijzen
dat Urgenda de Klimaatzaak al won in 2015 en dat ruim daarvoor al
bekend was dat de klimaatcrisis om stevige extra maatregelen vraagt.
Diverse kabinetten deden veel te weinig om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. Na de uitspraak in 2015 stond de regering
destijds ook niets in de weg om uitvoering te geven aan het vonnis.
Sindsdien hebben het huidige en het vorige kabinet echter bijzonder
weinig ondernomen om de absolute ondergrens van minimaal 25%
minder uitstoot van broeikasgassen ten opzichte van 1990 met zekerheid
te halen.
De betreffende kabinetten hebben volgens de leden van de Partij voor de
Dieren-fractie kostbare tijd verspeeld. In plaats van het vonnis uit te
voeren, gingen deze kabinetten in beroep en in cassatie. Aanvullende
maatregelen bleven lange tijd uit. Ook de Hoge Raad stelde Urgenda
inmiddels in het gelijk. Erkent de Minister dat dit en het vorige kabinet al
veel eerder maatregelen hadden kunnen en moeten nemen met als doel
het Urgenda-doel met zekerheid te halen? Zo nee, waarom niet?
Erkent de Minister dat, vanwege het cumulatieve effect van broeikasgassen, het opnieuw uitstellen van klimaatmaatregelen er voor zorgt dat
de nog te nemen maatregelen steviger van aard zullen moeten zijn dan
wanneer de regering eerder was begonnen met het nemen van maatregelen? Zo nee, waarom niet?
Wanneer mogen we die extra maatregelen alsnog verwachten? In
hoeverre gaat de Minister de lessen van de coronacrisis meenemen in
deze set maatregelen? Wordt het een pakket van maatregelen dat op
meerdere terreinen een positief effect zal hebben? Zo nee, waarom niet?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen de Minister ook hoe
het staat met de uitvoering van een aantal aangenomen moties. Ten
eerste de aangenomen motie-Thieme (Kamerstuk 35 300, nr. 28) waarin de
regering wordt verzocht een uiterste inspanning te leveren om het
reductiedoel voor broeikasgassen in 2020 te halen. Ten tweede de
aangenomen motie-Van Raan (Kamerstuk 35 235, nr. 6) waarin de regering
wordt verzocht om het risico te minimaliseren dat de ondergrens van
minimaal 25% CO2-reductie in 2020 gemist zou worden. Ten derde de
aangenomen motie-Van Raan (Kamerstuk 35 236, nr. 4) waarin de regering
wordt verzocht om ook de door Urgenda gepresenteerde uitbreidingen
van het 40-puntenplan serieus te nemen en de Kamer per maatregel te

31

informeren over de afwegingen om deze wel of niet te nemen. Wat kan de
Minister daar over vertellen?
Met betrekking tot het informeren over de uitbreidingen van het
40-puntenplan – inmiddels heeft Urgenda 54 maatregelen gepresenteerd –
vragen de leden van de Partij voor de Dieren-fractie ook om de eerdere 40
maatregelen opnieuw serieus te bekijken. Is de Minister daartoe bereid?
Zo nee, waarom niet? Destijds hanteerde de Minister – in strijd met de
uitspraak in de Klimaatzaak – nog vier zeer beknellende criteria bij de
uitvoering van de aangenomen motie-Van Raan c.s. (Kamerstuk 32 813,
nr. 362), waarin de regering wordt verzocht om alle door Urgenda
geïnventariseerde maatregelen serieus te nemen en de Kamer per
maatregel te informeren over de afwegingen om deze wel of niet te
nemen. Als gevolg daarvan werden enkele effectieve maatregelen
geblokkeerd. Inmiddels heeft de Hoge Raad het oordeel in de Klimaatzaak
definitief gemaakt. Nederland mag de ondergrens van 25% broeikasgasreductie niet missen. Is de Minister daarom bereid om zijn eerdere criteria
flexibeler te hanteren, zeker waar ze het realiseren van het vonnis in de
weg staan? Zo nee, waarom niet? Is de Minister bereid om meer nadrukkelijk te sturen op snelheid van reductie als belangrijkste criterium? Zo
nee, waarom niet?
Coronamaatregelen en klimaatbeleid
Het reeds gepresenteerde generieke noodpakket voor banen en economie
inzake de coronacrisis kon rekenen op steun van de Partij voor de
Dieren-fractie. Deze leden zijn ook uitgesproken voorstander van een
nadere uitbreiding van dit pakket voor de groepen die nu nog buiten de
boot dreigen te vallen. Denk onder andere aan zelfstandigen zonder
personeel, artiesten, sekswerkers, grenswerkers, oproepkrachten,
uitzendkrachten, flexwerkers en andere personen met een onzekere
positie op de arbeidsmarkt.
Naast deze generieke maatregelen, lijkt het waarschijnlijk dat er ook
individuele bedrijven zullen aankloppen voor extra financiële injecties.
Meer specifiek stonden KLM en Schiphol bijvoorbeeld al op de stoep van
de regering. De luchtvaart in haar huidige verschijning is echter een zeer
ontwrichtende sector die radicaal moet hervormen. Een stevige krimp van
het aantal vliegbewegingen is noodzakelijk voor klimaat, leefomgeving en
veiligheid van mens en dier. Erkent de Minister deze noodzaak tot transitie
van de luchtvaartsector? Zo nee, waarom niet? Deelt de Minister de
mening dat eventuele extra financiële steun voor de luchtvaartsector niet
kan bestaan zonder strenge voorwaarden voor het inzetten van deze
onvermijdelijke transitie? Zo nee, waarom niet? Kan de Minister meer
vertellen over welke andere bedrijven of sectoren momenteel al hebben
aangeklopt voor mogelijke extra financiële steun?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie merken op dat de coronacrisis aantoont dat er alom maatschappelijk begrip is voor stevige
maatregelen om de crisis aan te pakken. De urgentie is voor bijna
iedereen duidelijk. De klimaatcrisis is voor sommigen mogelijk wat
abstracter, maar zal helaas in staat blijken te zijn om voor nog veel grotere
negatieve gevolgen te zorgen. Op het moment dat we deze gevolgen aan
den lijven zullen ondervinden, is het echter mogelijk al te laat om er nog
iets aan te kunnen doen. Deelt de Minister de mening dat het juist daarom
noodzakelijk om de klimaatcrisis met een net zo grote urgentie te
behandelen? Zo nee, waarom niet?

32

In het licht van de financiële en economische noodpakketten die nu
loskomen, in Nederland en bij regeringen wereldwijd, wijzen de leden van
de Partij voor de Dieren-fractie op het feit dat ook vóór de coronacrisis de
noodzaak al bestond om onze economie radicaal te hervormen en in lijn te
brengen met de grenzen van onze aarde. Het oude «business as usual»
heeft er voor gezorgd dat we ons nu middenin de klimaatcrisis en
biodiversiteitscrisis bevinden. Eventuele bedrijfsspecifieke of sectorspecifieke financiële injecties kunnen daarom nooit als doel hebben om terug
te keren naar dat oude ontwrichtende «business as usual». Deelt de
Minister deze zienswijze? Zo nee, waarom niet?
Erkent de Minister dat er in het huidige fiscale beleid, daterend uit het
pre-coronatijdperk, nog veel ruimte is voor vergroening? Zo nee, waarom
niet?
Erkent de Minister dat onze economie in het algemeen nog niet in lijn is
met de doelstellingen uit het Parijsakkoord? Zo nee, waarom niet?
Deelt de Minister de mening dat het eeuwig zonde zou zijn om de nu
ontstane financiële ruimte nu niet te benutten om onze economie versneld
in de duurzame en toekomstbestendige stand te zetten? Zo nee, waarom
niet?
Erkent de Minister dat er in diverse sectoren bedrijven zijn die aanhikken
tegen het inzetten van de onvermijdelijke transitie naar een duurzamer
verdienmodel? Zo nee, waarom niet? Erkent de Minister dat diverse
welwillende bedrijven het financieel zeer zwaar zullen krijgen en op
termijn mogelijk zelfs failliet zullen gaan of uitgekocht moeten worden,
indien ze er niet in slagen om de transitie naar een duurzamer verdienmodel in te zetten? Zo nee, waarom niet?
Erkent de Minister dat het voor diverse van deze bedrijven erg schadelijk
zou zijn als bepaalde aanvullende financiële injecties in de economie
zouden worden ingezet om terug te keren naar het oude en ontwrichtende
«business as usual»? Zo nee, waarom niet?
Wat is de visie van de Minister op het helpen van zo veel mogelijk
bedrijven met het inzetten van de onvermijdelijke transitie naar een
duurzamer en toekomstbestendig verdienmodel, juist in het kader van de
mogelijke aanvullende bedrijfsspecifieke of sectorspecifieke financiële
injecties?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zijn van mening dat dit bij
uitstek het moment is om na te denken over slimme voorwaarden aan
bedrijfsspecifieke of sectorspecifieke financiële injecties. Deelt de Minister
deze zienswijze? Zo nee, waarom niet?
Deelt de Minister het uitgangspunt dat bedrijfsspecifieke of sectorspecifieke financiële injecties gebruikt moeten worden om mensen en natuur te
beschermen? Zo nee, waarom niet?
Deelt de Minister het uitgangspunt dat bedrijfsspecifieke of sectorspecifieke financiële injecties niet gebruikt moeten worden om vervuilende
sectoren te beschermen, maar juist om deze vervuilende sectoren
versneld te laten verduurzamen en daarmee te helpen om toekomstbestendig te worden? Zo nee, waarom niet?

33

Deelt de Minister het uitgangspunt dat bedrijfsspecifieke of sectorspecifieke financiële injecties gepaard moeten gaan met voorwaarden omtrent
het stoppen met fossiele investeringen en investeringen die leiden tot
nadere aantasting van de biodiversiteit? Zo nee waarom niet?
Deelt de Minister het uitgangspunt dat bedrijfsspecifieke of sectorspecifieke financiële injecties gepaard moeten gaan met voorwaarden omtrent
het opstellen van ambitieuze klimaatplannen door deze bedrijven en
sectoren, met als doel om de uitstoot van broeikasgassen zo snel mogelijk
terug te dringen? Zo nee, waarom niet?
Uitvoering Klimaatakkoord
De transitie van onze economie vergt de nodige omscholing van
werknemers, zo staat onder andere ook opgenomen in het Klimaatakkoord. De consistente aanpak om dit te realiseren is volgens de leden van
de Partij voor de Dieren-fractie echter nog niet goed zichtbaar. Welke
stappen gaat de Minister zetten op dit punt? Hoe gaat de Minister
werknemers van fossiele bedrijven helpen om over te stappen naar
duurzame bedrijfstakken?
Deelt de Minister het uitgangspunt dat bedrijfsspecifieke of sectorspecifieke financiële injecties gepaard moeten gaan met voorwaarden omtrent
werkgelegenheid en sociale voorzieningen? Bijvoorbeeld door een goed
sociaal plan op te stellen en door werknemers van fossiele bedrijven te
helpen om over te stappen naar een duurzame sector?
Het versterken van een duurzame samenleving en economie is juist op dit
moment mogelijk en kan volgens de leden van Partij voor de Dierenfractie juist een rol spelen in het vitaliseren van de economie en het
beperken van de schade. Denk bijvoorbeeld aan het stimuleren van de
vraag naar verduurzaming van de gebouwde omgeving, wat ook een
nadrukkelijk doel is uit het Klimaatakkoord. Installatiebedrijven zouden nu
de scholen dicht zijn bijvoorbeeld op grote schaal zonnepanelen kunnen
installeren op schooldaken, zoals onder andere ook werd gesuggereerd
door Urgenda8, 9.
Wat is de zienswijze van de Minister op het inzetten van de vrijgekomen
budgetruimte om, naast bedrijven, ook burgers te helpen bij het verder
verduurzamen van de samenleving?
Ziet de Minister mogelijkheden voor een ophoging van subsidies voor
woningisolatie of het installeren van zonnepanelen en groene daken?
Erkent de Minister dat een dergelijke aanpak ook economische kansen
biedt, bijvoorbeeld voor de isolatiebranche, installatiebedrijven, hoveniers
en ondernemers in duurzame energie? Zo nee, waarom niet?
Is de Minister van plan om, juist omdat de economie nu harde klappen
krijgt, de vraag naar klimaatvriendelijke producten en diensten aan te
wakkeren? Zo nee, waarom niet?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen of de Minister de brief
van de Grootouders voor het Klimaat kent.10 Is de Minister het eens met
de beoordeling in de «stoplichten rapportage» dat we nog niet snel
8

https://www.urgenda.nl/themas/klimaat-en-energie/40-puntenplan/.
https://www.nporadio1.nl/politiek/22708-urgenda-wil-snel-steviger-klimaatbeleid-na-uitsteldoor-corona.
10
Grootouders voor het Klimaat (d.d. 19 februari 2020): «De richting is goed maar het tempo is
te laag». Kamerstuk: 2020D07979.
9

34

genoeg gaan om de doelen van Parijs te halen? Zo nee, kan de Minister
dan per onderwerp in de rapportage aangegeven waar het beeld
gunstiger is en waarom?
Hoe gaat de Minister het enthousiasme van burgers inzake deelname aan
lokale energiecoöperaties behouden en vergroten? Welke ruimte ziet de
Minister nog om complexe regelgeving te vereenvoudigen, met als doel
om lokale duurzame initiatieven sneller op gang te helpen? Ziet de
Minister bijvoorbeeld een mogelijke rol voor een klimaatcommissaris om
vertraging tijdens de bestuurlijke processen sneller vlot te trekken? Zo
nee, waarom niet?
Is de Minister bereid om bij de herziening van de Postcoderoosregeling in
te zetten op een verruiming zodat burgers meer mogelijkheden krijgen zelf
het heft in handen te nemen en daarmee het draagvlak voor de uitbouw
van duurzame energie op land aanzienlijk te vergroten? Zo nee, waarom
niet?
Visie gassen in het toekomstige energiesysteem
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie danken de Minister voor zijn
uitgebreide brieven over zijn visie op gassen in het toekomstige energiesysteem. Deze leden hebben daarover een aantal kritische vragen.
Voor deze leden is het van belang dat de oplossingen die gekozen worden
duurzaam zijn. Oplossingen waarbij CO2 uitgestoten wordt zijn daarom
onwenselijk.
Kan de Minister daarom toelichten waarom hij spreekt over CO2-vrije
gassen wanneer hij daarmee ook doelt op biogassen? Klopt het dat bij de
verbranding van biogas (of groen gas zoals de Minister het noemt) CO2
en/of andere broeikasgassen vrij komen (los van of deze wellicht worden
afgevangen)? Deelt de Minister de mening dat het feit dat de uitstoot niet
geregistreerd hoeft te worden niet betekent dat uitstoot niet plaatsvind?
Deelt de Minister de mening dat CCS of carbon capture utilization (CCU)
bij de bepleite inzet van biogassen in de gebouwde omgeving of de
mobiliteitssector niet of nauwelijks mogelijk is? Op welke manier en met
welke kosteneffectiviteit is dat wel mogelijk volgens de Minister?
Deze leden vragen de Minister zich te onthouden van het gebruik van
promotietaal (zoals «groen» gas of «CO2-vrij» gas) omtrent deze gassen
omdat die een valselijk beeld schetst over de bijdrage van deze gassen
aan de concentratie broeikasgassen in de atmosfeer en de klimaatverandering. Is de Minister daartoe bereid? Onderschrijft de Minister dat
promotietaal niet gewenst is? Zo nee, waarom niet?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie lezen dat de Minister
aangeeft dat in 2050 30 – 50% van het finale energieverbruik ingevuld zal
moeten worden doormiddel van gassen. De inzet zoals die is beschreven
in de brieven lijkt vrijwel geheel op die aanname te berusten. Deze leden
vragen de Minister deze aanname beter uit te werken en te beargumenteren. Kan de Minister specifiek aangeven waarop de marge van 337–775
PJ waarover hij schrijft gebaseerd is? Waar in het Berenschot-rapport is
deze marge terug te vinden?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen welke volgorderlijkheid volgens de Minister wenselijk is. Moet er eerst uitgezocht worden
welke gassen en welke volumes op een wenselijke, en daadwerkelijk

35

duurzame, wijze geproduceerd kunnen worden óf moet eerst uitgezocht
worden welke vraag er zal zijn in 2050 en vervolgens bedacht hoe die in te
vullen?
In die context vragen deze leden de Minister verder waar het duurzaamheidskader biomassa is dat de Kamer beloofd was voor maart 2020. Kan
de Minister dit zo snel als mogelijk aan de Kamer doen toekomen? Zo nee,
waarom niet?
Is de Minister met deze leden van mening dat het uiteenzetten van een
visie over de inzet van biogassen, terwijl nog onvoldoende bekend is over
de duurzaamheid en de beschikbaarheid van biomassa, nooit een
volledige visie kan zijn en daarmee onwenselijk is? Zo nee, waarom niet?
Dit is relevant aangezien de Minister het nog te ontvangen duurzaamheidskader wel al integraal van toepassing verklaart op de door hem nu
uiteengezette toekomstvisie. Op basis van welke informatie verklaart de
Minister dit kader reeds integraal van toepassing?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie lezen in de brieven van de
Minister dat de inzet van gassen voor de gebouwde omgeving nodig is in
oude stadskernen en buitengebieden omdat een warmtenet of elektrificatie daar beperkt haalbaar is. Deze leden vragen de Minister duidelijker
aan te geven waarom elektrificatie voor de gebouwde omgeving in het
buitengebied middels elektrificatie in combinatie met lokale opwek en
beperkte opslag onvoldoende mogelijk is.
Deelt de Minister de mening van de leden van de Partij voor de Dieren dat
vanwege de onvermijdelijke krimp van de veestapel in Nederland het
onwenselijk is om voor de energievoorziening afhankelijk te worden van
de grootte van die veestapel? Zo nee, waarom niet?
Heeft de Minister kennisgenomen van alle reeds verschenen rapporten/
adviezen die de overheid adviseren de veestapel te doen krimpen? Zoals
de rapporten van het PBL en de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (RLI).
Van – bij benadering – welke omvang van de veestapel gaat de Minister
uit (in 2030 en 2050)?
Erkent u dat bij het tot stand komen van dierlijke mest onvermijdelijk zeer
actieve broeikasgassen zoals methaan vrijkomen? Kan daarom volgens de
Minister wel gesteld worden dat energie afkomstig uit de vergisting van
mest geen bijdrage levert aan de klimaatverandering? Zo ja, waarom?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen op basis van welke
gegevens de Minister tot de conclusie komt dat er momenteel slechts 3%
van de mest wordt vergist. Hoe beoordeeld de Minister dat wetende dat er
tussen 2007 en 2017 al 2,5 miljard aan subsidie is gegeven aan mestvergisters, mestvergassers en andere manieren van energie opwekking uit
dierlijke resten en excrementen? Hoeveel subsidie is dat tussen 2017 en
2020 nog geweest?
Kan de Minister aangeven of hij tevreden is over het behaalde rendement
van de subsidies in deze sector aangezien mestvergisters en vergassers
naast de vele schadelijke neveneffecten die zij hebben dus ook nog eens
bijzonder duur zijn? Hoe is de voorgenomen inzet van de Minister op
biogas te rijmen met het standpunt van de regering, dat lange tijd zeer
stringent gehandhaafd werd, dat maatregelen kosten efficiënt moeten
zijn? Kan de Minister aangeven met welke prijs per ton vermeden CO2 de
Minister denkt dat mestvergisters gaan draaien? Is de Minister bereid,

36

gegeven de hoge prijs en de vele schadelijke neveneffecten zijn inzet op
biogassen te heroverwegen?
Kan de Minister de omzet (130 miljoen) die hij benoemt van de biogassector uitsplitsen naar de verschillende bronnen (mest, slib of biomassa)
waaruit dit gewonnen is? Zo nee, waarom niet?
Biobrandstoffen
De Minister schetst verder een vergelijking tussen de voorgenomen
werkwijze omtrent de garanties van oorsprong (GvO) voor de biogassen
en de huidige praktijk bij biobrandstoffen. De leden van de Partij voor de
Dieren-fractie vragen of de Minister bekend is met de fraudegevoeligheid
van dit systeem bij biobrandstoffen. Is de Minister bekend met de
grootschalige fraude die daar reeds plaatsvind? Deze leden zijn van
mening dat een soortgelijk systeem zoals nu gebruikt wordt bij biodiesels
in de praktijk onmogelijk waterdicht is te krijgen. Zij vragen de Minister
daarom deze systematiek te heroverwegen en kenbaar te maken hoe hij
fraude gaat voorkomen. Is de Minister daartoe bereid? Zo nee, waarom
niet? Welke garantie kan de Minister geven dat er geen fossiele gassen
ingezet of gerekend zullen worden als zogenaamd duurzame biogassen?
Kabinetsvisie waterstof
Is de Minister met de leden van de Partij voor de Dieren-fractie van
mening dat waterstof gemaakt moet worden met duurzame energie? Kan
de Minister in het licht daarvan ingaan op de relatie tussen de beschikbaarheid, nu en in de toekomst, van duurzame energie in Nederland en de
productie van waterstof? Kan de Minister in het licht van de beschikbaarheid van duurzame energie ook reflecteren op de «unieke uitgangspositie van Nederland» voor waterstof? Maakt de beperkte beschikbaarheid
van duurzame energie Nederland volgens de Minister een geschikt land
voor grootschalige waterstofproductie? Zo ja, hoe dan?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie vragen of de Minister
aangeven welke soort waterstof hij bedoeld wanneer hij spreekt over CO2
vrije waterstof. Op welke schaal denkt de Minister op dit moment gebruik
te gaan maken van CCS voor de productie van waterstof?
Vragen en opmerkingen van de leden van de 50PLUS-fractie
De leden van de 50PLUS-fractie stellen graag enkele onderwerpen inzake
klimaat en energie aan de orde.
Gevolgen corona
Als eerste een vraag die onvermijdelijk is in de situatie waar wij ons
bevinden. De leden van de 50PLUS-fractie vragen op welke wijze de
huidige situatie van «intelligente lockdown» de voortgang van de
klimaatmaatregelen beïnvloedt. Inmiddels is via de media duidelijk
geworden dat de regering om deze reden extra plannen die vanwege
Urgenda genomen moesten worden, heeft uitgesteld. Maar klopt de
berichtgeving dat de ministerraad het Urgendapakket inmiddels al wel
heeft goedgekeurd?
Dat de volksgezondheid op dit moment de acute aandacht vraagt, lijkt de
leden van de 50PLUS-fractie duidelijk en terecht. Maar deze crisis is
relatief kort geleden begonnen, slechts enkele weken geleden. Je mag dus
verwachten dat er op zijn minst gebrainstormd was, dat er eigenlijk
plannen bedacht en ontwikkeld waren. Kan de Minister daar iets over

37

zeggen? Zijn er nog meer klimaatmaatregelen die worden uitgesteld of
aangepast, vanwege de huidige situatie? Worden er bijvoorbeeld
investeringen opgeschort, of misschien wel afgeblazen? Wat zijn de
gevolgen voor de Europese Green Deal?
We zitten immers in een unieke situatie. De leden van de 50PLUS-fractie
vragen welke informatie de noodzakelijke maatregelen en gebeurtenissen
in het kader van de coronacrisis ons geven over de effectiviteit en
uitvoering van klimaatmaatregelen. Welke invloed hebben deze op het
klimaat? Wat leren wij hiervan? Zijn er ook blijvende gevolgen van de
huidige beperkingen?
Netcapaciteit
De leden van de 50PLUS-fractie merken op dat al eerder is toegezegd dat
de Minister met een plan van aanpak zou komen voor wat betreft dit
onderwerp. Dat zou al eind 2019 zijn, maar uiteindelijk in het eerste
kwartaal van 2020. Deze leden hebben echter nog niets gezien. Dat er in
de huidige situatie vertraging zou optreden zouden zij zich kunnen
voorstellen. Maar het plan had er al lang moeten zijn. Graag ontvangen
deze leden een toelichting. Wanneer komt dit plan, waarom heeft het zo
lang geduurd en welke invloed heeft de huidige situatie op de voortgang?
Welke effecten heeft thuiswerken op de (spreiding van) de belasting van
het energienetwerk; en op het verbruik an sich?
Energiebelasting en Opslag Duurzame Energie
De leden van de 50PLUS-fractie hebben vernomen dat het kabinet
momenteel de vormgeving van het uitstel van de heffing van energiebelasting en/of Opslag Duurzame Energie samen met de energieleveranciers
onderzoekt. Uitstel van betaling van ODE en energiebelasting zou tot
minder schade aan de liquiditeitspositie van bedrijven kunnen leiden. Kan
de Minister hier al meer over vertellen? Zou dit ook invloed kunnen
hebben op de verlaging van de ODE voor particulieren? Kan de Minister
garanderen dat dit in elk geval in stand blijft?
De verwachting was voor de crisis al dat door leveringstarieven, nettarieven én door toenemende elektrificatie de energierekening zal stijgen.
Ondanks de procentuele daling van het gehalte aan energiebelastingen.
Voor velen zal dit, zeker na dit gebeuren, zwaar zijn. Het mantra van deze
leden is altijd geweest: haalbaar en betaalbaar. Hoe houden we dat zo?
Salderingsregeling
De leden van de 50PLUS-fractie vragen wat betreft de afbouw van de
salderingsregeling of de regering nader kan specificeren op welke cijfers
de berekeningen van Milieu Centraal inzake de terugverdientijd van
zonnepanelen zijn gebaseerd. Deze leden horen namelijk ook andere
geluiden. Graag reactie.
Vragen en opmerkingen van de leden van de SGP-fractie
ODE/SDE++
De leden van de SGP-fractie maken zich grote zorgen over de gevolgen
van de verhoging van de ODE-heffing voor het bedrijfsleven, met name
die voor stroom. Onder meer sectoren als de glastuinbouw en de
voedselverwerkende industrie kunnen rekenen op forse lastenverhogingen. De recente openstelling van de SDE++-regeling leert dat er voor
deze sectoren relatief weinig mogelijkheden zijn om de lastenverhoging te

38

compenseren via de SDE++. De Eerste Kamer heeft een motie aangenomen voor onderzoek naar de mogelijkheden om de extreme lastenstijging in overleg met de getroffen sectoren te verminderen of te
temporiseren.
De leden van de SGP-fractie zijn benieuwd of dit onderzoek en overleg al
loopt en wat de stand van zaken is. Is het de bedoeling om eventuele
aanpassingen in het nieuwe Belastingplan op te nemen of al eerder in te
laten gaan? Kijkt de Minister ook naar de mogelijkheid om een deel van de
lastenverhogingen in verband met de vanwege de Corona-crisis uitgestelde belastingheffing helemaal te schrappen? Gaat de Minister ook in
overleg met de getroffen sectoren over de invulling en benutting van de
SDE++-regeling?
De leden van de SGP-fractie hebben enkele vragen over de nieuwe
SDE++-regeling. In de regeling zitten geen schotten. Tegelijkertijd is in het
kader van het Klimaatakkoord de inschatting gemaakt dat voor duurzame
warmte en groen gas (van belang in het kader van de gemeentelijke
warmteplannen) naar schatting ongeveer 135 miljoen euro per jaar uit de
SDE++ nodig is. Omdat deze bronnen verhoudingsgewijs vaak duurder
zijn dan andere duurzame energieproductie is de kans reëel dat zij in de
SDE++ het onderspit delven. Hoe verhoudt zich dat tot de
inschatting/wens in het kader van het Klimaatakkoord? Ook in het kader
van de RES’en worden na bestuurlijke en maatschappelijke afwegingen
keuzes gemaakt voor bepaalde duurzame energiebronnen. Of deze
waargemaakt kunnen worden, staat of valt met het verkrijgen van
SDE++-subsidies. Daaromtrent kan met de huidige invulling van de
SDE++-regeling geen zekerheid gegeven worden. Hoe wil de Minister
hiermee omgaan? Hoe gaat hij ervoor zorgen dat bij het opstellen van
warmteplannen RES’en rekening gehouden wordt met kosteneffectiviteit
en dat bij de invulling van de SDE++-regeling recht gedaan wordt aan
gemaakte keuzes in warmteplannen en RES’en?
De leden van de SGP-fractie hebben begrepen dat veel initiatiefnemers
van duurzame energieprojecten aanlopen tegen het feit dat procedures en
vergunningtrajecten vanwege de coronacrisis stilliggen en het risico
bestaat dat de realisatietermijn van de SDE-beschikking niet gehaald
wordt. Is de Minister bereid te kijken naar verlenging van deze realisatietermijn?
Vanuit het ruimtelijke spoor heeft de Kamer aangedrongen op het
toepassen van een zonneladder: zoveel mogelijk zonnepanelen op daken
en zo min mogelijk op goede landbouwgrond. Dat wringt volgens de
leden van de SGP-fractie met de SDE++-regeling die stuurt op kosteneffectiviteit en aanleg van zonneparken op akkers en weilanden stimuleert.
Deelt de Minister deze analyse? Ook krijgen deze leden signalen dat in de
RES’en de zonneladder onvoldoende recht wordt gedaan, omdat het
eenvoudiger is om zonneparken in te boeken dan zonnepanelen op daken.
Herkent de Minister dit? Zij vragen hoe de Minister in zijn beleid recht wil
doen aan de gewenste zonneladder.
Uitvoering Klimaatakkoord
Gemeenten hebben onder meer voor het opstellen van de hun warmteplannen behoefte aan duidelijkheid over de verwachte eindgebruikerskosten voor het aardgasvrij maken van woningen op basis van data. De
leden van de SGP-fractie hebben begrepen dat de Leidraad van het
Expertisecentrum Warmte en de Startanalyse van het Planbureau voor de
Leefomgeving dit inzicht nog niet geven. Kan de Minister aangeven

39

wanneer deze data en het gewenste inzicht in de eindgebruikerskosten
beschikbaar komen, zo vragen deze leden. Is dat binnen nu en een half
jaar?
Het kabinet wil regie voeren op de samenhang in het klimaatbeleid. De
leden van de SGP-fractie vragen in dit verband aandacht voor de
gebouwde omgeving. Het kabinet wil in 2030 1,5 miljoen huizen aardgas
vrij krijgen. Daarbij is het uitgangspunt dat dit voor het overgrote deel van
de huishoudens woonlastenneutraal moet gebeuren. De leden van de
SGP-fractie constateren op basis van signalen van experts dat woonlastenneutraliteit met de beschikbaar gestelde budgetten voor onder meer
het Warmtefonds in het overgrote deel van de gevallen niet haalbaar zal
zijn. Wat betekent dit voor de ambitie en inzet van de Minister? Is het niet
verstandig om meer in te zetten op energiebesparing als voorbereiding op
de relatief dure stap naar 100% aardgasvrij?
II Antwoord / Reactie van de Minister

40