Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 410 IV

Vaststelling van de begrotingsstaten van
Koninkrijksrelaties (IV) en het BES-fonds (H)
voor het jaar 2024

Nr. 12

VERSLAG VAN EU-RAPPORTEURS
Vastgesteld op 13 september 2023
Relatie Caribisch deel Koninkrijk met de EU en de status van de
eilanden als Landen en Gebieden Overzee (LGO)
Inhoudsopgave
1.
1.1.
2.
2.1.
2.2.
3.
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
3.5.
4.
Bijlage 1:
Bijlage 2:
Bijlage 3:

kst-36410-IV-12
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Inleiding van de EU-rapporteurs
Beslispunten en vragen aan de bewindspersoon
LGO’s en de toepassing van Europees recht
Het invoeren van EU-recht in relatie tot de beperkte
capaciteit
Economische afwegingen bij keuze status: het
voorbeeld van St. Barth
LGO’s en Europese financiering
Financiële middelen uit het MFK 2021–2027
Financieringsprogramma’s voor LGO’s en UPG’s
beter op elkaar afgestemd
Strategisch belang Caribische Koninkrijksdelen voor
de EU
Beter benutten van EU-fondsen in relatie tot de
beperkte capaciteit
Toegang tot Europese fondsen en keuze status: het
voorbeeld van Mayotte
LGO’s en democratische vertegenwoordiging
Overzicht belangrijkste verschillen LGO en UPG
Voor LGO Toegankelijke EU-fondsen
Niet voor LGO Toegankelijke EU-fondsen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

2
3
5
6
7
8
8
9
10
11
12
13
15
17
18

1

1. Samenvatting van de EU-rapporteurs
Tijdens de strategische procedurevergadering van de vaste commissie
voor Koninkrijksrelaties van 22 februari 2023 is besloten ons, Roelien
Kamminga (VVD) en Jorien Wuite (D66), aan te stellen als EU-rapporteurs
voor de relatie van het Caribische deel van het Koninkrijk met de EU en
een verslag te maken over de stand van zaken ten aanzien van de
discussie over dit onderwerp en de voor- en nadelen van een eventuele
statuswijziging van één of meerdere Koninkrijksdelen van Land en Gebied
Overzee (LGO) naar Ultraperifeer Gebied (UPG).
LGO versus UPG
Het Koninkrijk als geheel is lidstaat van de Europese Unie (EU). Zowel de
BES-eilanden (Bonaire, Sint Eustatius en Saba) als de CAS-landen
(Curaçao, Aruba en Sint Maarten) binnen het Koninkrijk hebben op dit
moment de status van Land en Gebied Overzee (LGO) en maken daarom
geen deel uit van de interne markt van de EU. Het Europese deel van
Nederland maakt hier wel deel van uit. Op de LGO’s is het EU-recht dan
ook niet in volle omvang van toepassing, omdat de interne marktregels
daar niet automatisch van toepassing zijn. Dit in tegenstelling tot de
zogeheten Ultraperifere gebieden (UPG’s), waaronder de Franse
Caribische eilanden Guadeloupe, Martinique en het Franse deel van Sint
Maarten. UPG’s zijn wel onderdeel van de interne markt en ze profiteren
van de regionale structuurfondsen van de EU.
Kabinetsstandpunt en Kamervragen
Het kabinetsstandpunt over de relatie van Caribisch Nederland met de EU
kwam voor het laatst naar voren in het nader rapport van 19 september
2022 (Kamerstuk 35 925 V, nr. 113) bij het advies (Bijlage bij Kamerstuk
35 570 V, nr. 74) van de Raad van State d.d. 14 juni 2021 over het
Koninkrijk, verdragen en het Unierecht. Hierin gaf het kabinet aan dat bij
het Ministerie van BZK geen informatie bekend is die aanleiding geeft om
deze relatie te heroverwegen. Met andere woorden: de eilanden hebben
zelf niet de wens geuit om hun status te onderzoeken of veranderen.
Overigens zijn door de Tweede Kamer recent wel Kamervragen gesteld
die raken aan de LGO-status: over de onbeschikbaarheid van een
basisbetaalrekening voor de inwoners van de BES-eilanden (Aanhangsel
Handelingen II 2020/21, nr. 2187) en van Saba (Aanhangsel Handelingen II
2023/24, nr. 992) en over de toepassing van het EU sanctierecht op Aruba
(Aanhangsel Handelingen II 2020/21, nr. 2953) en Curaçao (Aanhangsel
Handelingen II 2022/23, nr. 2789)
Beperkte beschikbare capaciteit t.a.v. adopteren Europees recht
Ook tijdens onze gesprekken bleek dat de (politieke) wens voor een
eventuele statuswijziging van LGO naar UPG op dit moment niet speelt,
noch bij de BES-eilanden, noch bij de CAS-landen. Het achterliggende
probleem, zo blijkt tevens uit de beschikbare kabinetsstandpunten, lijkt
vooral de beperkte beschikbare capaciteit op de eilanden ten aanzien van
het adopteren van het Europees recht. De focus van de Caribische
Koninkrijksdelen ligt eerder op het op korte termijn meer inzicht krijgen in
de mogelijkheden om aanspraak te maken op EU-fondsen dan op een
toekomstige statuswijziging. Ook biedt de EU meer mogelijkheden om
meer de (strategische) verbinding te zoeken met elkaar en met omringende landen en eilanden in het Caribisch gebied, of dit nu andere LGO’s
of UPG’s of ACS-landen (een groep van 79 staten in Afrika, het Caribisch
gebied en de Stille Oceaan waarmee de EU eveneens bijzondere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

2

afspraken heeft). Ook hier speelt echter het probleem van de beschikbare
capaciteit.
Recente ontwikkelingen
In ons verslag benoemen we een aantal recente ontwikkelingen die van
invloed zijn op de positie van de Caribische Koninkrijksdelen. Zo heeft niet
alleen de EU maar ook China recent een strategischer oriëntatie richting
Latijns-Amerika en het Caribisch gebied (o.a. met het Post-Cotonou
verdrag), is het aantal LGO’s meer dan gehalveerd door het vertrek van
het Verenigd Koninkrijk uit de EU en worden de interne marktregels van
de EU ook bij LGO’s steeds vaker toch van toepassing verklaard.
Behandeling Tweede Kamer
De EU-dossiers die raken aan de discussie over statuswijziging, samenwerking met LGO’s en de beschikbare financiering voor LGO’s worden
behandeld door verschillende vaste Kamercommissies, waardoor niet
altijd op één plaats de voor een debat relevante informatie voorhanden is.
Zo is het MFK-LGO-Besluit behandeld door de vaste commissie Koninkrijksrelaties. De vaste commissie voor Europese Zaken behandelde de
UPG-strategie. De vaste commissie voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking heeft het voortouw op het Instrument voor
nabuurschap, ontwikkeling en internationale samenwerking (NDICI) en de
vaste commissie voor Buitenlandse Zaken op de Global Gateway
Investment Agenda en de EU-LAC-strategie. De vaste commissie voor
J&V heeft het voortouw op de JBZ-Raad, waar op 28 september een
terugkoppeling wordt gegeven over de EU-Top, waar afspraken met de
ACS-landen zijn gemaakt (schriftelijk overleg 25 september 2023).
Gevoerde gesprekken
Voor dit verslag hebben we als EU-rapporteurs gesproken met diverse
actoren tijdens twee werkbezoeken: in Brussel hebben we gesproken met
de Association of Overseas Countries and Territories (OCTA), de Permanente Vertegenwoordiging van Nederland in Brussel, de Europese
Commissie en het Europees parlement. Tijdens een bijeenkomst van
Eurolat (de parlementaire instelling van het strategische partnerschap van
de Europese Unie, Latijns-Amerika en het Caribisch gebied) in Madrid,
hebben we onder andere gesproken met de Staten van Aruba, Curaçao en
Sint Maarten.
Toegang tot VN-fondsen
Onderdeel van dit EU-rapporteurschap was om in het kader van de
toegang tot EU-fondsen ook in te gaan op de toegang tot VN-fondsen
voor de Caribische delen van het Koninkrijk, een onderwerp dat nadrukkelijk is benoemd door stakeholders. De toegang tot deze fondsen wordt
mogelijk belemmerd, doordat alleen het Koninkrijk der Nederlanden als
geheel lid is van de VN. Hierdoor kunnen de Caribische delen van het
Koninkrijk zich niet afzonderlijk aanmelden voor financiële ondersteuning,
terwijl zij daar mogelijk op grond van hun individuele kenmerken wel voor
in aanmerking zouden kunnen komen. Deze vraag staat echter meer los
van de relatie met de EU als LGO.
1.1 Beslispunten en vragen aan de bewindspersoon
Beslispunten
1. Als commissie Koninkrijksrelaties de hieronder voorgestelde
vragen aan de Staatssecretaris BZK stellen en haar verzoeken om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

3

een schriftelijke reactie op deze vragen voor de Begrotingsbehandeling Koninkrijksrelaties.
2. Dit rapporteursverslag betrekken bij de Begrotingsbehandeling
Koninkrijksrelaties.
3. De vaste commissies voor Europese Zaken, Buitenlandse Zaken,
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en J&V
informeren over dit verslag, mede gezien het schriftelijk overleg
over de JBZ-Raad van 28 september 2023 en eventueel te stellen
vragen over de mogelijkheden voor samenwerking van de
Caribische Koninkrijksdelen met andere overzeese gebiedsdelen
in het kader van de Global Gateway Investment Agenda.
4. Het rapporteurschap voortzetten ten aanzien van de opdracht
Toegang tot VN-fondsen voor de Caribische delen van het
Koninkrijk. Hier zullen de rapporteurs op een later moment
verslag over uitbrengen.
Vragen aan de bewindspersoon:
•

•

•

•

•

•

•

Kan de Staatssecretaris een overzicht bieden van alle EU-fondsen,
waarvan de Caribische Koninkrijksdelen alleen of in samenwerking
met partnergebieden, in beginsel gebruik zouden kunnen maken?
Wat zijn de redenen dat de Caribische Koninkrijksdelen (o.a. volgens
cijfers van OCTA over 2014–2020) nog beperkt gebruik maken van
Europese fondsen en daarnaast nog vooral gefocust zijn op enkele
fondsen, zoals het Erasmus+ en het Europees Solidariteitscorps?
Onder welke voorwaarden, op welke wijze en langs welke procedures
ondersteunt Nederland de Caribische Koninkrijksdelen bij de aanvraag
van Europese fondsen, met name nu het MFK 2021–2027 hier meer
mogelijkheden voor biedt? Welke belemmeringen zijn er geconstateerd
en heeft er ooit een evaluatie plaatsgevonden over de rol en ondersteuning van Nederland? Maakt BZK een onderscheid in de ondersteuning voor de BES-eilanden of de CAS-landen en zo ja waarom? In
hoeverre kan het Ministerie van BZK ondersteuning bieden om de
samenwerking tussen LGO’s onderling en tussen LGO’s en UPG’s in dit
kader te faciliteren?
In hoeverre maakt Nederland zelf gebruik of wil het zelf gebruik maken
van EU-fondsen voor samenwerkingsprojecten tussen Nederland en
de Caribische Koninkrijksdelen?
Kunnen de Caribische Koninkrijksdelen in geval van een noodsituatie
aanspraak maken op EU-fondsen? Welke fondsen zijn dit en in welke
mate kunnen ze hiervan gebruik maken?
Van de € 500 miljoen die de EU heeft vrijgemaakt voor de relatie
tussen de EU en de LGO’s is € 22 miljoen beschikbaar voor technische
bijstand en € 13 miljoen voor onvoorziene omstandigheden. Hoeveel
van deze middelen zijn voor het Caribisch deel van het Koninkrijk
bestemd?
Zijn er voorbeelden van concrete projecten die lopen tussen UPG’s en
LGO’s en welk budget is hiermee gemoeid?

Mogelijke input voor het schriftelijk overleg over de JBZ-Raad
(28 september 2023)
•

De Eurolac strategie en het mobiliseren van de Global Gateway
investeringsagenda voor de LAC-regio poogt de regio’s in LatijnsAmerika en het Caribisch gebied op geopolitiek terrein nauwer aan de
EU te verbinden en het partnerschap te versterken. In hoeverre ziet de
EU en in hoeverre ziet het Koninkrijk Nederland hier ook een rol voor
de Caribische Koninkrijksdelen, als strategische voorposten van de
EU? Hoe kijkt het kabinet aan tegen mogelijke strategische samenwerking van de CAS-landen met bijvoorbeeld de ACS-landen? Is dit een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

4

onderwerp dat wordt geagendeerd op de vierlanden-overleggen en/of
de Rijksministerraad?
2. LGO’s en de toepassing van Europees recht
Zowel de BES-eilanden als de CAS-landen hebben zoals in hoofdstuk 1
toegelicht op dit moment de status van Land en Gebied Overzee (LGO) en
maken daarom geen deel uit van de interne markt. Op LGO’s is het
EU-recht niet in volle omvang van toepassing, terwijl dit bij de zogeheten
Ultraperifere gebieden (UPG’s) wel het geval is.
Uit onze gesprekken met de staten van Curaçao, Aruba en Sint-Maarten
tijdens het werkbezoek naar Eurolat in Madrid, begrepen we dat het
wijzigen van een LGO-status naar een UPG-status op dit moment geen
onderwerp is van (politieke) discussie in deze landen. Rond de verkiezingen van 2021 speelde dit wel in Curaçao. De partij Kòrsou Un
Munisipio Ulandes Nobo (Kumun) zocht aansluiting bij Nederland en
wilde ook de UPG-status. Deze partij behaalde uiteindelijk geen zetel
(bron).
Dat de eilanden zelf niet de wens hebben geuit om hun status te onderzoeken of veranderen, kwam het laatst naar voren in het in het nader
rapport (Kamerstuk 35 925 V, nr. 113) van 19 september 2022 en bij het
advies (Bijlage bij Kamerstuk 35 570 V, nr. 74) van de Raad van State d.d.
14 juni 2021 over het Koninkrijk, verdragen en het Unierecht. Hierin gaf
het kabinet aan dat bij het Ministerie van BZK geen informatie bekend is
die aanleiding geeft om de relatie van de Caribische Koninkrijksdelen met
de EU te evalueren ofwel heroverwegen.
Over de juridische en economische implicaties (Kamerstuk 31 200 IV,
nr. 56) van de status van UPG heeft de Tweede Kamer op 9 oktober 2008
een algemeen overleg gevoerd. Het kabinetsstandpunt (Kamerstuk
31 700 IV, nr. 3) was dat de keuze aan de eilanden zelf is om de voor- en
nadelen van het lidmaatschap van de EU als UPG af te wegen en dat er
niets zou worden gedaan zonder dat de eilanden daar specifiek om
zouden vragen.
Mocht er wel een wens tot statuswijziging zijn, dan dienen de Caribische
Koninkrijksdelen in de eerste plaats deze keuze kenbaar te maken aan alle
landen binnen het Koninkrijk (dit geldt ook voor de BES-eilanden, zelfs al
zijn ze nu al een openbaar lichaam van Nederland). Zowel Nederland als
Curaçao, Aruba en Sint-Maarten moeten namelijk met een dergelijk
verzoek voor statuswijziging instemmen. Als dit het geval is kan de
Europese Raad op initiatief van het Koninkrijk der Nederlanden
vervolgens een besluit tot wijziging van de status vaststellen, op basis van
Artikel 355 lid 6 VWEU en na raadpleging van de Europese Commissie.
Het vaststellen van dit besluit gebeurt op basis van eenparigheid van
stemmen: alle lidstaten moeten hiermee akkoord gaan. Hierna worden de
wijzigingen doorgevoerd in de artikelen waar de LGO worden vermeld
(Bijlage II VWEU) en waar de UPG worden vermeld (artikel 349 VWEU en
artikel 355, lid 1 VWEU). De passerellebepaling van art. 355 lid 6 VWEU is
ingevoerd bij het Verdrag van Lissabon.
Hierbij moet overigens wel worden aangetekend dat het Verdrag van
Lissabon slechts beperkt is geratificeerd door het Koninkrijk der Nederlanden voor alleen het Europese deel van Nederland. Onder internationaal
publiekrecht heeft dat verdrag dan geen medegelding voor de Caribische
Koninkrijksdelen. Daardoor is het onzeker of de passerellebepaling van
art. 355 lid 6 VWEU wel van kracht is in relatie tot de LGO’s van het
Koninkrijk der Nederlanden. De Raad van State vermeldt dit ook in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

5

paragraaf 3 van het ongevraagd advies (Bijlage bij Kamerstuk 35 570 V,
nr. 74) over het Koninkrijk, verdragen en het Unierecht d.d. 14 juni 2021.
2.1. Het invoeren van EU-recht in relatie tot de beperkte
capaciteit
In bijlage 1 staat een overzicht van de belangrijkste verschillen tussen de
status van LGO en die van UPG. Een belangrijk argument waarom LGO’s
hun status niet zouden willen wijzigen in een status van UPG is dat het
geheel van EU-verdragen, verordeningen, richtlijnen, inclusief de
jurisprudentie van het Hof van Justitie (ook wel het EU-acquis genoemd)
in beginsel beperkt van toepassing is op LGO’s; vooral de interne
marktregels zijn niet van toepassing. Veel LGO’s vinden het een voordeel
dat, ondanks dat het EU-recht niet automatisch van toepassing is, het ze
daarentegen wel vrij staat om de interne marktregels naar wens te
adopteren. In geval van de Caribische Koninkrijksdelen hebben verschillende eilanden verschillende delen van de interne marktregels overgenomen (zie ook het overzicht in bijlage 1).
De interne marktregels zijn niet automatisch van toepassing op de LGO’s.
Voorbeelden van deze regels, die niet automatisch van toepassing zijn op
LGO’s, zijn die van de douane unie. LGO’s kunnen er zelf voor kiezen om
douanerechten te heffen, of daarvan af te zien. Wel moeten zij voldoen
aan de eisen die aan de douaneformaliteiten worden gesteld in het
LGO-besluit waar het de export naar de interne markt betreft. Ook het
EU-mededingingsrecht (inclusief staatssteunregels) is niet automatisch
van toepassing (maar wel van toepassing op Curaçao en Aruba via
landsverordeningen regels die gelijk zijn daaraan), noch het EU-rechtelijke
monetaire recht, waarop de euro is gebaseerd. Geen van de eilanden in
het Caribisch deel van het Koninkrijk gebruikt de euro als munteenheid.
De Amerikaanse dollar wordt gebruikt op de BES-eilanden. Curaçao en
Sint Maarten gebruiken de Antilliaanse gulden en Aruba de Arubaanse
florin.
De Caribische Koninkrijksdelen zouden bij een eventuele statuswijziging
naar UPG vooral op het gebied van het strafrecht, het handelsrecht, het
ondernemingsrecht en het belastingrecht nog aanzienlijke aanpassingen
moeten doorvoeren om te kunnen voldoen aan de Europese richtlijnen en
verordeningen op die rechtsgebieden. Ook het vreemdelingenrecht vergt
in dat geval de nodige aanpassingen, bijvoorbeeld ten aanzien van de
wijze waarop de asielprocedure wordt ingericht op de ABC-eilanden
gezien de vele vluchtelingen uit Venezuela. Ook de conformiteit aan het
Europese milieurecht wordt bij een UPG-status een grote uitdaging. Voor
wat betreft de op Curaçao gelegen Isla-raffinaderij is het sowieso de vraag
of het ooit aan de nu al geldende verplichte WHO-normen zal kunnen
voldoen, zoals bevolen door de rechter.
De invoering van de interne marktregels zou een zware wissel trekken op
de beschikbare capaciteit van de Caribische Koninkrijksdelen. Dit werd
door het kabinet bevestigd in het antwoord (Kamerstuk 21 501-02,
nr. 2348) op vragen in het schriftelijk overleg van 11 mei 2021 over de
informele Raad Algemene Zaken van 17 mei 2021, waar de UPG-strategie
(Mededeling Vernieuwd strategisch partnerschap met UPG’s) op de
agenda stond (geannoteerde agenda, Kamerstuk 21 501-02, nr. 2327).
Curaçao, Aruba en Sint Maarten zijn staatsrechtelijk in principe zelf
verantwoordelijk voor de eventuele implementatie van het EU-recht. Er is
geen sprake van een sterke toezichtrelatie door Nederland. Dit wordt
anders als de interne marktregels van toepassing worden. Schending
ervan zal leiden tot aansprakelijkheid van het Koninkrijk als lidstaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

6

Daarbij is het te verwachten dat Nederland een sterkere toezichtrelatie zal
wensen.
Op de BES-eilanden, die openbare lichamen zijn van Nederland, geldt
weliswaar al dat steeds meer van het Nederlandse recht op de
BES-eilanden van toepassing is (waarop de Nederlandse centrale
overheid een toezichthoudende rol heeft), maar nog heel veel interne
marktregels zijn er niet van toepassing. Daarbij komt dat wanneer de
UPG-status is verworven en alle bestaande interne marktregels zijn
geïmplementeerd, ook alle toekomstige richtlijnen moeten worden
omgezet in lokale wetgeving. Dit betekent dat de wetgevingscapaciteit ook
voor de toekomst met voldoende middelen op peil moet blijven. De
invoering van EU-regels moet dan ook niet worden onderschat.
Overigens hoeft een eventuele statuswijziging naar UPG niet te betekenen
dat alle interne marktregels direct moet worden overgenomen. Naast een
bepaalde invoeringstermijn kunnen (toekomstige) UPG’s ook beperkte,
tijdelijke uitzonderingen (derogaties) op de verplichting om het EU-acquis
over te nemen uitonderhandelen, gezien de bijzondere kenmerken van
deze gebieden: de grote afstand tot het vasteland, het insulaire karakter,
de kleine oppervlakte, een moeilijk reliëf en klimaat en de economische
afhankelijkheid van enkele producten (Art. 349 VWEU). Daarnaast biedt
het LGO-Besluit ook mogelijkheden voor ondersteuning vanuit de
Europese Commissie.
2.2. Economische afwegingen bij keuze status: het voorbeeld van
St. Barth
Over de juridische en economische implicaties ((Kamerstuk 31 200 IV,
nr. 56) van de status van UPG heeft de Tweede Kamer op 9 oktober 2008
een algemeen overleg gevoerd. Hieruit bleek dat een statuswijziging ook
voor de Caribische Koninkrijksdelen ingrijpende effecten op de economie
zou hebben. Vijf jaar later, op 5 maart 2013, gaf Minister Timmermans van
Buitenlandse Zaken de als reactie (Kamerstuk 21 501-20, nr. 775) op het
rapport Economische gevolgen van de status van UPG voor de Nederlandse Antillen en Aruba, opnieuw aan dat een UPG-status niet wenselijk
was, omdat het geen extra economische voordelen zou bieden. Ook gaf
Timmermans aan dat de Caribische delen zelf voordeel zouden ervaren
van de LGO-status.
Onderstaand voorbeeld van St. Barth toont aan dat per eilandgebied de
UPG- of LGO-status kan worden aangevraagd en dat een eventuele
statuswijziging dus niet voor alle eilandgebieden zou hoeven te gelden.
Elk eiland afzonderlijk zal de balans van voordelen en nadelen moeten
opmaken. Zie ook in paragraaf 3.4. het voorbeeld van Mayotte, waar het
voordeel van de EU-structuurfondsen de doorslag gaf.
St. Barth
Het Franse eiland Saint-Barthélemy (St. Barth), dat op slechts circa 30
kilometer afstand van Sint-Maarten ligt, heeft recent zijn status van UPG
naar LGO gewijzigd. Op 1 januari 2012 is de statuswijziging in werking
getreden (Besluit 2010/718/EU).
St. Barth had als overzees departement van Frankrijk met de status van
UPG in relatie tot de EU het Europees recht overgenomen. Het eiland
ondervond echter economisch nadeel van deze regels. Zo pakte het niet
zelf kunnen kiezen van haar douane- en belastingregime, maar het
verplicht moeten voldoen aan het Douanewetboek ((EU) 952/2013) nadelig
uit voor St. Barth, in vergelijking tot andere toeristische bestemmingen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

7

het Caribisch gebied, waaronder het Caribische Koninkrijksdeel Sint
Maarten. Nu het de LGO-status heeft is St. Barth vrijer (binnen bepaalde
grenzen) om haar eigen belasting- en douaneregime te kiezen. Hierdoor
kan het eiland onder andere zelf schepen registreren en havengelden
innen.
Ook de Europese normen die het eiland verplicht was te hanteren pakten
economisch nadelig uit. Zo belemmerde de Europese norm voor benzine
St. Barth om benzine uit Zuid-Amerika te kopen, terwijl bijvoorbeeld het
Caribische Koninkrijksdeel Sint Maarten dat wel kon, waardoor het vissers
en watersporters een veel lagere benzineprijs kon aanbieden. De benzine
voor St. Barth moest uit Europa komen, wat vanwege de hoge transportkosten en de omweg via Guadeloupe een stuk duurder was. Daarnaast
belemmerden de Europese normen voor vlees, sinds de koeiencrisis, het
importeren van vlees uit Texas en Canada.
Door het verlaten van de EU, door de statuswijziging van UPG in LGO, kon
St. Barth ook beter zelf controle uitoefenen over de permanente en
tijdelijke immigratie van buitenlandse werknemers, waaronder niet-Franse
Europese burgers, voor wie het vrij verkeer van personen alleen geldt
binnen de interne markt.
In ruil voor het behoud van de euro in St. Barth heeft Frankrijk wel
afspraken met de EU gemaakt over samenwerking op het gebied van de
bestrijding van belastingontduiking, fraude en het witwassen van geld.
Het voordeel dat UPG’s hebben t.a.v. de toegang tot belangrijke Europese
structuurfondsen was voor St. Barth niet relevant, aangezien het hiervan
al was uitgesloten, omdat het BBP per hoofd van de bevolking de grens
van 75% van het Europese gemiddelde overschrijdt. De samenwerking
tussen de EU en St. Barth krijgt nu in praktische zin vorm door regionale
Multiannual Indicative Programmes (MIPs).Daarnaast kan St. Barth
gebruik maken van de EU-fondsen voor LGO’s.
3. LGO’s en Europese financiering
3.1. Financiële middelen uit het MFK 2021-2027
De financiële middelen voor LGO’s komen uit het MFK 2021–2027 uit de
rubriek «Nabuurschap en internationaal beleid», dat tot doel heeft met
partnerlanden te werken om duurzame ontwikkeling te stimuleren en de
internationale partnerschappen van de EU vorm te geven. Het onderliggende instrument is het (Global Europe) Instrument voor nabuurschapsbeleid, ontwikkeling en internationale samenwerking (NDICI), Verordening
EU (2021)947 van 9 juni 2021.
Van de totale financiering van € 79.5 miljard voor Nabuurschap en
internationaal beleid heeft de EU € 500 miljoen vrijgemaakt voor de
relatie tussen de EU en de LGO’s. Dit bedrag is als volgt opgebouwd:
1. Territoriale enveloppe. Hiervoor is € 164 miljoen beschikbaar voor
de lange termijnontwikkeling van Franse LGO’s en die van het
Koninkrijk der Nederlanden (Groenland heeft een eigen territoriale
enveloppe van € 225 miljoen). Ongeveer de helft hiervan, € 80 miljoen, is geoormerkt voor de Caribische Koninkrijksdelen. Inmiddels is
hiervan volgens een kamerbrief van 23 augustus 2023 (Kamerstuk
2023D34121) € 73 miljoen uitgeput (Aruba € 14,2, Bonaire € 4,6,
Curacao € 18,6, Saba € 4,1, Sint Eustatius € 2,9, Sint Maarten
€ 7,7 miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

8

Toewijzing vindt plaats door de Europese Commissie rechtstreeks naar
de LGO’s op basis van criteria die genoemd worden in Bijlage 1 van
het LGO-Besluit (waaronder het bevolkingsaantal, het bruto binnenlands product (bbp) en de beperkingen vanwege het geografische
isolement van LGO). De samenwerking tussen de EU en de LGO’s krijgt
in praktische zin vorm door Multiannual Indicative Programmes (MIPs),
die een focus hebben op een vraagstuk dat (op dat moment) prioriteit
heeft. De MIP’s van Saba, Sint Eustatius, Sint Maarten, Curaçao, en
Bonaire richten zich op klimaat en energie. De MIP van Aruba op
e-overheid.
2. Regionale enveloppe. Hiervoor is € 61 miljoen beschikbaar om de
samenwerking tussen verschillende Franse LGO’s en die van het
Koninkrijk der Nederlanden in een regio te stimuleren en € 15 miljoen
voor samenwerking van LGO’s met hun niet-LGO-buurlanden (hiervoor
komt Groenland ook in aanmerking). Ongeveer de helft van deze
enveloppe is beschikbaar voor LGO’s in de Pacific en de Cariben.
3. Technische bijstand. Hiervoor is € 22 miljoen beschikbaar, voor
studies en maatregelen voor alle LGO’s inclusief Groenland.
4. Onvoorziene omstandigheden. Hiervoor is € 13 miljoen beschikbaar voor alle LGO’s, inclusief Groenland.
Een deel van het fonds is bestemd voor snel ingrijpen in het geval van
crisissituaties. Ook het LGO-Besluit zelf voorziet in een juridische basis
voor de aanvraag van humanitaire hulp en noodhulp na een natuurramp
op een LGO (art. 79).
3.2. Financieringsprogramma’s voor LGO’s en UPG’s beter op
elkaar afgestemd
Tijdens ons werkbezoek in Brussel heeft de Europese Commissie
toegelicht dat de mogelijkheden voor LGO’s voor de financiering van
programma’s sinds het MFK 2021–2027 sterk is verbeterd, omdat de
financiering voor de programma’s van UPG’s uit het Europees Fonds voor
Regionale Ontwikkeling – EFRO) en van die van LGO’s uit het NDICI –
regionale enveloppe) nu hetzelfde proces hanteren. Hierdoor is samenwerking en gecombineerde financiering makkelijker. De LGO’s verenigd in
OCTA hebben hier meermaals om gevraagd, zoals ook blijkt uit de
verklaring op 22 november 2022.
De terugtreding van het Verenigd Koninkrijk uit de EU heeft dus weliswaar
geleid tot een daling van het aantal LGO in de Cariben (waaronder
Anguilla, Montserrat en de Britse Maagdeneilanden), maar de voortzetting
van de samenwerking is onder andere ondervangen in de verruiming van
mogelijkheden in de nieuwe verordeningen EFRO en NDICI. Naast
zelfstandig voorstellen indienen voor programma’s kunnen LGO’s nu ook
aansluiten bij programma’s van UPG’s en dit ook gezamenlijk laten
financieren.
Al deze verbeteringen zouden volgens de Europese Commissie kansen
moeten bieden voor de zes Caribische Koninkrijksdelen om meer samen
te werken met de nabijgelegen UPG’s Saint Martin, Guadeloupe,
Martinique of de LGO St Barth en/of met de overzeese gebiedsdelen van
het Verenigd Koninkrijk, waaronder Anquilla, de Britse Maagdeneilanden
en Montserrat en ook Antiqua en Barbuda en Saint Kitts and Nevis (die
tevens ACS-gebied zijn).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

9

Concreet voorziet bijvoorbeeld het Interreg programma, dat put uit het
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO), in de mogelijkheid
om externe fondsen en middelen uit het EFRO volgens dezelfde regels te
beheren als het NDICI dat doet voor LGO’s, zodat gecombineerde
financiering mogelijk is. Dit programma heeft nu een apart artikel 61 over
samenwerking tussen de UPG’s met LGO’s. Interreg B focust helemaal op
samenwerking tussen UPG’s en LGO’s in het Caribisch gebied. Het EFRO
biedt ook het kader voor het Europees Sociaal Fonds Plus, het Cohesiefonds, het Fonds voor een rechtvaardige transitie en het Europees Fonds
voor maritieme zaken, visserij en aquacultuur en voor het Fonds voor
asiel, migratie en integratie, het Fonds voor interne veiligheid en het
Instrument voor financiële steun voor grensbeheer en visumbeleid.
Ook met de ACS-landen is samenwerking beter gefaciliteerd. Het NDICI
stelt in artikel 43 lid 2 dat de Europese Commissie een financiële
toewijzing kan doen om partnerlanden en -regio’s te helpen hun samenwerking te versterken met aangrenzende UPG’s en LGO’s. Ook het
LGO-Besluit 2021/1764 biedt in artikel 7 mogelijkheden voor regionale
samenwerking tussen LGO’s, de UPG’s en hun naburige ACS- en
niet-ACS-staten en -gebieden.
Op 20 juli 2023 heeft de Raad groen licht gegeven (persbericht) voor een
nieuwe samenwerkingsovereenkomst (persbericht) tussen de EU en de
(ACS-) landen en gebieden in Afrika, het Caribisch gebied en de Stille
Oceaan: de post-Cotonou-partnerschapsovereenkomst. Onderdeel van
deze politieke verbintenis is de Global Gateway Investment Agenda voor
strategische projecten (BNC-fiche, Kamerstuk 22 112, nr. 3282). Zowel de
Post-Cotonou overeenkomst (artikel 3 lid 7 en artikel 6, dat helemaal is
gewijd aan LGO’s en UPG’s in de Cariben) als de Global Gateway
Investment Agenda bieden kansen voor samenwerking voor LGO’s (met
als uiteindelijk doel dat de regio’s op geopolitiek terrein nauwer aan elkaar
worden verbonden). In artikel 6 staat ook dat de LGO’s in het Caribisch
gebied de rol van waarnemer krijgen in de bij dit protocol opgerichte
gemeenschappelijke instellingen. De LGO’s verenigd in OCTA hebben hier
meermaals om gevraagd, zoals ook blijkt uit de verklaring op
22 november 2022).
3.3. Strategisch belang Caribische Koninkrijksdelen voor de EU
Tijdens het werkbezoek van een van de EU-rapporteurs aan de bijeenkomst van Eurolat (de parlementaire instelling van het strategische
partnerschap van de Europese Unie, Latijns-Amerika en het Caribisch
gebied) in Madrid is met diverse deelnemers gesproken over de recente
scherpere focus van de EU op Latijns-Amerika en het Caribisch gebied,
onder andere om tegenwicht te bieden aan investeringen van concurrerende mogendheden, zoals China en Rusland (de Global Gateway
Strategie).
De EU toont een hernieuwde belangstelling in de gemeenschap van
Latijns-Amerikaanse en Caribische Staten (CELAC), wat blijkt uit de
nieuwe Agenda (7 juni 2023) voor de betrekkingen tussen de EU en
Latijns-Amerika en het Caribisch gebied (EU-LAC strategie) JOIN/2023/17.
Ook de LGO’s zijn op een vergelijkbare manier interessant voor de EU en
strategisch waardevol door hun geografische ligging, waardoor ze
bijvoorbeeld als uitvalbasis richting Zuid-Amerika kunnen dienen. In het
LGO-besluit wordt al gesproken over een wederkerig partnerschap tussen
de EU en de LGO’s, in plaats van een klassieke
ontwikkelingssamenwerking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

10

Tijdens de JBZ-Raad van 28 september 2023 worden naar
verwachting de uitkomsten van de EU-CELAC-top van 17-18 juli 2023
besproken, waar de EU-LAC strategie en de EU-LAC Global Gateway
Investment Agenda (persbericht) werden gepresenteerd. Het
schriftelijk overleg hierover vindt plaats op 25 september 2023. De
kabinetspositie (BNC-fiche, Kamerstuk 22 112, nr. 3741) over de
EU-LAC strategie (JOIN/2023/17) is op 14 juli 2023 naar de Kamer
gestuurd. Wij stellen voor om dit verslag ook te delen met o.a, de
vaste commissie voor J&V, voor eventuele inbreng over de
mogelijkheden voor samenwerking van de Caribische Koninkrijksdelen met andere overzeese gebiedsdelen in het kader van de Global
Gateway Investment Agenda. Bijvoorbeeld over samenwerking met
enkele dicht bij de Caribische Koninkrijksdelen gelegen overzeese
gebiedsdelen van het Verenigd Koninkrijk die lid zijn van CELAC:
Antiqua en Barbuda en Saint Kitts and Nevis. Deze eilanden zijn
tevens erkend als Small Island Developing States (SIDS), (geassocieerde) leden van de Verenigde Naties (VN) die te maken hebben met
unieke sociale, economische en ecologische kwetsbaarheden. UPG’s
en LGO’s staan veelal voor dezelfde problemen en uitdagingen als
Small Island Developing States (SIDS). Overige SIDS n de Cariben
zijn o.a. Antiqua en Barbuda, Bahama’s, Barbados, Dominica, St.
Kitts en Nevis, Sint Lucia, St. Vincent en de Grenadines.
3.4. Beter benutten van EU-fondsen in relatie tot de beperkte
capaciteit
Naast rechtstreekse ondersteuning via het MFK – NDICI verleent het
LGO-Besluit de LGO’s toegang tot bepaalde EU-fondsen. In bijlage 2 staat
een overzicht van de EU-fondsen waarvan de Caribische delen van het
Koninkrijk gebruik kunnen maken en in bijlage 3 een overzicht van de
EU-fondsen waarvan ze geen gebruik kunnen maken, tenzij in een
wettekst expliciet staat dat ze er wel recht op hebben (Bron: Ministerie van
BZK in antwoord op vragen van de Eerste Kamer).
De Caribische Koninkrijksdelen maken volgens cijfers van OCTA nog
weinig gebruik van Europese fondsen. Uit een overzicht (2014–2020) van
de Associatie van LGO’s (Association of Overseas Countries and Territories, OCTA) blijkt dat de Caribische Koninkrijksdelen voornamelijk
deelnemen in Erasmus+ en het Europees Solidariteitskorps, beide gericht
op financiering van onderwijs, stages en werk in projecten in het
buitenland. Ze nemen bijvoorbeeld nog niet of nauwelijks deel in Horizon
Europa (onderzoek en innovatie), COSME of LIFE (milieu, klimaat en
energie), Interreg B (Carribean) en het BEST-programma (ter ondersteuning van de biodiversiteit in de UPG’s en de LGO’s). Ook wordt
volgens OCTA nog nauwelijks samengewerkt met UPG’s in Interregprogramma’s. De cijfers van de Europese Commissie hierover waren
volgens OCTA echter niet makkelijk voorhanden.
Het feit dat dit jaar een speciaal gezant voor Caribisch Nederland (Bonaire,
Sint Eustatius en Saba) is aangesteld voor EU-fondsen, VN-fondsen en
economische betrekkingen met Latijns-Amerika, geeft al aan dat de
Caribische Koninkrijksdelen hier meer werk van willen maken (bron,
bron). De eilanden lijken ieder voor zich niet of nauwelijks in staat om
meer dan de voor LGO’s geoormerkte fondsen (uit het LGO-Besluit en het
NDICI) binnen te halen. De Caribische Koninkrijksdelen geven dan ook
prioriteit aan het beter benutten van Europese fondsen boven het
voorsorteren op een eventuele statuswijziging.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

11

Ook Staatssecretaris Van Huffelen van BZK heeft aangegeven dat de
Caribische Koninkrijksdelen weliswaar toegang hebben tot een groot
aantal EU-fondsen, maar dat dit geen garantie voor succesvolle benutting
is. De procedures van de Europese Commissie zijn complex en vragen om
veel kennis en vaardigheden en soms om samenwerking en cofinanciering die niet altijd beschikbaar zijn bij een LGO. Ze gaf ook aan dat,
indien de LGO’s dat willen, het Ministerie van BZK ondersteuning kan
bieden.
Het Ministerie van BZK heeft begin dit jaar een meerdaagse workshop op
Bonaire voor alle zes LGO’s georganiseerd over samenwerking op het
gebied van EU-fondsen. Doel is te komen tot samenwerking in de vorm
van de gezamenlijke projectvoorstellen, training en kennisdeling. EU Desk
Curaçao deelde de programmastructuur die het heeft gecreëerd om lokale
organisaties te informeren en te helpen bij hun aanvraag voor horizontale
fondsen. De LGO’s willen onder andere samenwerken aan het vergroten
van kennis over het aanvragen van EU-fondsen en het ontwikkelen van
een werkplan om projecten te realiseren op het gebied van connectiviteit
en voedselzekerheid.
Net als bij het EU-recht geldt ook ten aanzien van de fondsen dat er
weinig ambtelijke capaciteit is. Zowel het concretiseren, het binnenhalen
en het draaien van programma’s alsmede het optuigen van een programmastructuur vergt capaciteit. De vraagarticulatie is bij hulpvragen ook heel
vaak al een probleem, ook als de hulp aan NL wordt gevraagd. Het is dus
niet vanzelfsprekend dat een ruimere toegang tot de EU-fondsen ook
betekent dat deze daadwerkelijk worden benut. De Europese Commissie
biedt tot op zekere hoogte ondersteuningsmogelijkheden vanuit de Dienst
Extern optreden (EDEO), het contactpunt in Georgetown (Guyana).
3.5. Toegang tot Europese fondsen en keuze status: het voorbeeld
van Mayotte
Het eiland Mayotte heeft sinds 31 maart 2011 de status van UPG (Besluit
2012/419/EU), waar het voorheen een LGO was. Met ingang van 1 januari
2014 is Mayotte als UPG onderdeel van de interne markt geworden. Het
eiland ligt in het noordelijke Kanaal van Mozambique in de Indische
Oceaan, op 295 km van Madagaskar en 8.500 km. van Parijs, en heeft circa
300.000 inwoners.
Mayotte
De belangrijkste reden voor de statuswijziging was de toegang van UPG’s
tot de Europese structuurfondsen, zoals het EFRO en het Europees Sociaal
Fonds (ESF).Mayotte heeft een bbp van minder dan een derde van het
EU-gemiddelde, een hoog werkloosheidspercentage, met name onder
jongeren, een zeer jonge en meestal niet-gekwalificeerde bevolking en
een sterke druk van illegale immigratie. Hoewel de consumentenprijzen
hoger zijn dan in het Franse moederland, is Mayotte de op twee na armste
regio van de Europese Unie. 4 op de 10 inwoners zitten onder de lokale
armoedegrens.
Voor de periode 2014–2020 heeft de statuswijziging Mayotte € 280 miljoen
opgeleverd aan financiering uit Europese fondsen, waarvan bijna de helft
afkomstig was van het EFRO, het Europees Fonds voor Regionale
Ontwikkeling, dat meerdere projecten heeft gefinancierd met betrekking
tot watervoorziening, afvalverwerking, luchthavenbeveiliging en de bouw
van een nieuw ziekenhuis. De andere helft kwam voornamelijk uit het ESF
(Europees Sociaal Fonds) en het ELFPO (Europees Landbouwfonds voor
plattelandsontwikkeling), die opleiding, werkgelegenheid en landbouw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

12

ondersteunen. Voor de periode 2021–2027 krijgt Mayotte 347 miljoen euro
uit het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling.
Als gevolg van de UPG-status moest Mayotte wel alle interne marktregels
gaan toepassen, behoudens enkele uitzonderingen die voor UPG’s gelden.
Echter, de wetgeving van Mayotte was al grotendeels aangepast aan het
Franse recht, doordat het constitutioneel gezien al veel langer integraal
deel uitmaakte van de Franse Republiek, als overzees departement.
Mayotte valt niet onder de Schengenakkoorden. Andere interne marktregels, bijvoorbeeld de roaming verordening, gelden wel in Mayotte.
Ook het voorbeeld van Mayotte toont aan dat per eilandgebied de UPG- of
LGO-status kan worden aangevraagd en dat een eventuele statuswijziging
dus niet voor alle eilandgebieden zou hoeven te gelden.
4. LGO’s en democratische vertegenwoordiging
Waar het gaat om democratische vertegenwoordiging is de relatie met de
EU, of dit nu via de LGO-status is voor via de UPG-status, voor de
Caribische delen van het Koninkrijk minder van invloed dan vaak wordt
aangenomen. Vooral de manier waarop binnen het Koninkrijk geregeld is
wie mag stemmen voor welke organen bepaalt de invloed op de
Nederlandse en Europese besluitvorming. Dit is vooral via de Kieswet
geregeld. De eilanden zijn vertegenwoordigd in de EU-instellingen via hun
lidstaat, het Koninkrijk der Nederlanden. De LGO-of UPG-status is hierbij
irrelevant.
Nederlanders die op de CAS-eilanden wonen en minimaal tien jaar in
Nederland hebben gewoond (mits ze zich laten registreren) en Nederlanders die woonachtig zijn op de BES-eilanden, kunnen stemmen voor de
Tweede Kamer. De eilanden zijn op deze wijze vertegenwoordigd via de
Tweede Kamer en kunnen via de gekozen vertegenwoordigers controle
uitoefenen op het kabinetsbeleid. De LGO-of UPG-status is daarbij
irrelevant.
Via de Tweede Kamer kunnen inwoners van de BES-eilanden (indirect)
ook invloed uitoefenen op het EU-beleid. De Tweede Kamer heeft namelijk
controle op de standpunten die bewindspersonen innemen tijdens de
onderhandelingen over EU-voorstellen in de verschillende Raden voor
vakministers, zoals bijvoorbeeld de Raad Buitenlandse Zaken of de
JBZ-Raad. De vertegenwoordiging in deze Raden geschiedt dus via de
Ministers van Nederland, die het Koninkrijk als geheel als lidstaat
vertegenwoordigen in Brussel. Hier heeft (alleen) de Tweede Kamer
controle op. Ook hier is de LGO- of UPG-status irrelevant.
De Nederlanders woonachtig op de BES-eilanden krijgen ook voor de
Europese verkiezingen een stembiljet in hun brievenbus, net zoals dit in
Europees Nederland het geval is. Unieburgers woonachtig op de
CAS-eilanden kunnen weliswaar ook stemmen voor het Europees
parlement, maar moeten zich hiervoor eerst registreren (wat met enige
regelmaat wordt aangekaart). Alle Caribische Koninkrijksdelen zijn
hiermee wel vertegenwoordigd in het EP. Ook hierbij is de status van LGO
of UPG niet relevant.
St. Barth
In tegenstelling tot de Caribische Koninkrijksdelen wordt St. Barth in de
Franse nationale Senaat te Parijs zichtbaar vertegenwoordigd met een
senator voor het gebied. Ook heeft St. Barth een met de UPG Saint-Martin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

13

gedeelde regionale vertegenwoordiging in de Franse Nationale Vergadering («Assemblée nationale»).
Mayotte
Mayotte wordt in de Franse nationale Senaat te Parijs vertegenwoordigd
door twee senatoren (hier en hier), Ook heeft Mayotte twee leden in de
Franse Nationale Vergadering («Assemblée nationale») (hier en hier). Tot
slot zitten er ook twee vertegenwoordigers van de Franse UPG’s in het
Europees parlement hier en hier).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

14

Bijlage 1:

Overzicht belangrijkste verschillen LGO en UPG

LGO’s (13)

UPG’s (9)

• Nederland (6): Aruba, Bonaire, Curaçao, Sint Eustatius, Sint Maarten,
Saba.
• Frankrijk (6): Frans-Polynesië, Franse zuidelijke en Antarctische gebieden,
Nieuw-Caledonië, Saint-Barthélemy, Saint-Pierre en Miquelon, Wallis en
Futuna.
• Denemarken (1): Groenland.

• Frankrijk (6): Frans-Guyana,
Guadeloupe, Martinique, Mayotte,
Réunion en Saint-Martin.
• Spanje (1): Canarische Eilanden.
• Portugal (2): Azoren en Madeira.

Rechtspositie

Rechtspositie

• De grondslag van de LGO-regeling is te vinden in art. 355 VWEU.
• Op grond van deze bepaling zijn de LGO onderworpen aan Deel IV van
het VWEU, dat gaat over de associatie van de LGO’s.
• Dit regime is verder uitgewerkt in LGO-Besluit 2021/1764 van 5 oktober
2021.

• UPGs zijn integraal onderdeel van
de EU (art. 349 VWEU).

Toepassing Europees Recht

Toepassing Europees Recht

• Het associatieregime van deel vier EU-Werkingsverdrag (VWEU) is van
toepassing, samen met het daarop gebaseertde LGO-Besluit 2021/1764
inzake de associatie van de landen en gebieden overzee met de EU. Dat
zijn 162 bepalingen.
Het LGO-besluit vermeldt in paragraaf 4 van de preambule dat het VWEU
en de afgeleide wetgeving niet automatisch van toepassing zijn op de
LGO. Dat betreft dan de interne marktregels.
• Het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid van de EU
(GBVB) geldt wel voor de LGO (art. 215 VWEU en de Rijkssanctiewet),
omdat er een ongedeeld buitenlands beleid is voor het Koninkrijk.
• Vanwege het ongedeelde Nederlandse burgerschap hebben inwoners
van Caribische Koninkrijksdelen ook stemrecht bij EP.
• Ook de institutionele bepalingen van deel zes VWEU gelden voor het
Koninkrijk als geheel, waardoor rechters op de Caribische delen van het
Koninkrijk ook prejudiciële vragen kunnen stellen aan het Hof van Justitie
van de Europese Unie.

• Op de UPG’s zijn de interne
marktregels wel van toepassing. De
UPG’s hebben op grond van
artikel 349 VWEU een bijzondere
status, die voorziet in specifieke
maatregelen ter ondersteuning van
deze regio’s, waaronder een op
maat gesneden toepassing van het
EU-recht. Het doel van deze steun is
om de beperkingen als gevolg van
de geografische afstand van deze
regio’s te compenseren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

15

LGO’s (13)

UPG’s (9)

Interne Markt

Interne Markt

• Voor LGO’s zijn de interne marktregels niet automatisch van toepassing.
Wel mogen goederen uit LGO’s bij invoer in lidstaten niet belast worden
op basis van het preferentiële oorsprongsregime van het LGO-besluit. Ook
kwantitatieve invoerbeperkingen zijn verboden. Andersom mogen LGO’s
wel, onder bepaalde voorwaarden, beperkingen stellen aan de invoer van
producten uit EU-lidstaten, om zo economische ontwikkelingsbehoeften te
beschermen. LGO’s mogen daarbij echter geen direct of indirect onderscheid maken tussen goederen uit verschillende lidstaten. Ook mogen de
invoereisen nooit zwaarder zijn dan de meest voordelige regeling die een
LGO heeft met een niet EU-lidstaat.
• Lidstaten kunnen er vrijwillig voor kiezen om interne marktregels van
toepassing te verklaren op de LGO (vrijwillige harmonisatie).
• Bijvoorbeeld de euro als wettig betaalmiddel: Saint Bartholomé, Saint
Pierre & Miquelon (bron: ECB).
• Binnen het Koninkrijk vindt die vrijwillige harmonisatie plaats via
enerzijds regionale BES-wetgeving, of landsverordeningen van de
CAS-eilanden en anderzijds via het concordantiebeginsel.
• Zo zijn bijvoorbeeld de concurrentieregels in Aruba en Curaçao gelijk
aan het EU-mededingingsrecht via landsverordeningen (net als die in de
Nederlandse Mededingingswet), waardoor ook de rechters in de
Caribische delen van het Koninkrijk de begrippen uit de landsverordening
interpreteren in het licht van jurisprudentie van het HvJEU (voorbeeld).
• Voor het begrip milieuschade in de Wet VROM BES, is aangesloten bij de
EU-rechtelijke milieuschaderichtlijn (MvT, p. 18).
• De vrijwillige harmonisatie vindt binnen het Koninkrijk ook plaats via het
concordantiebeginsel, bijvoorbeeld het EU-recht aangaande misleidende
reclame, het EU-recht aangaande het internationaal privaatrecht, en het
EU-recht aangaande arbeidsrecht,
• De betaalrekeningenrichtlijn is niet van toepassing op LGO’s. Echter
vanuit de Kamer is een initiatiefwetsvoorstel in voorbereiding voor de
beschikbaarheid van een betaalrekening voor Nederlanders buiten de EU.

• UPG’s maken deel uit van de
gemeenschappelijke interne markt
waarin vrij verkeer van goederen,
diensten, kapitaal en personen
wordt verzekerd, en waarbinnen de
Europese burgers vrij kunnen
wonen, werken, studeren of
zakendoen.
• Euro als wettig betaalmiddel
• De betaalrekeningenrichtlijn is van
toepassing op de UPG’s.

Toegang fondsen

Toegang fondsen

• LGO komen in principe in aanmerking voor andere
EU-financieringsprogramma’s, zoals Invest EU, Horizon Europa en
Erasmus+. Zij kunnen ook profiteren van het thematische deel en de acties
voor snelle respons van het NDICI en van het instrument voor humanitaire
hulp.

• UPGs profiteren van het regionaal
beleid van de EU en maken daarom
ook aanspraak op de Europese
structuurfondsen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

16

Bijlage 2:

Voor LGO Toegankelijke EU-fondsen

Voor LGO Toegankelijke
EU-fondsen1

Omschrijving

Erasmus+, w.o. Eur. Universities
Initiative

Onderwijs, opleiding, jongeren en sport. Werkloosheid (vooral onder
jongeren) bestrijden, innovatie ondersteunen en de samenwerking en
mobiliteit met EU-partnerlanden bevorderen.

Europees Solidariteitskorps

Jongeren de kans bieden om vrijwilligerswerk te doen of mee te werken
aan een project in eigenland of elders in Europa. Het doel is om jongeren
bij elkaar te brengen en de solidariteit tussen mensen te vergroten.

Intrerreg

Bevorderen van samenwerking tussen EU-lidstaten en tussen lidstaten en
respectievelijk aangrenzende derde landen, partnerlanden, UPG’s of
LGO’s.

InvestEU

Investeringsprogramma dat een Europese financiële garantie biedt voor
projecten op vier hoofdthema’s: duurzame infrastructuur; onderzoek,
innovatie en digitalisering; midden- en kleinbedrijf en sociale investeringen en vaardigheden.

Horizon Europa,w w.o. Europese
onderzoeksruimte (ERA)

Kaderprogramma van de EU voor onderzoek en innovatie.

LIFE-programma, waaronder Green
Assist

Duurzame ontwikkeling en het verwezenlijken van de EU-doelen op het
gebied van milieu, klimaat en energie.

Connecting Europe Facility (CEF)

Investeringen in vervoers-, energie- en digitale infrastructuurnetwerken te
versnellen. Hierdoor wordt een bijdrage geleverd aan de groene en
digitale transitie van de EU.

Creatief Europa

Ter bevordering en ondersteuning van de internationale samenwerking in
de culturele, creatieve en audiovisuele sectoren

Digitaal Europa

Digitale transformatie ondersteunen en versnellen door middel van de
grootschalige uitrol, het verder verspreiden en grootschalig gebruik van
digitale technologieën.

EU4Health

Instrument om de gevolgen van de COVID-19 pandemie te beteugelen.
Speciale aandacht binnen het programma gaat uit naar crisisvoorbereiding, ziektepreventie, gezondheidsstelsels en digitalisering.

Fonds voor asiel, migratie en
integratie (AMIF)

Doeltreffend beheer van migratiestromen en tot de uitvoering, versterking
en ontwikkeling van het gemeenschappelijk asiel- en immigratiebeleid.

Fonds voor interne veiligheid (ISF)

Interne veiligheid op hoog niveau houden door preventie en bestrijding
van terrorisme, radicalisering, zware en georganiseerde misdaad en
cybercriminaliteit, bijstand voor en bescherming van slachtoffers en
voorbereiding op en bescherming tegen en doeltreffend beheer van
veiligheidsincidenten.

Instrument voor financiële steun
voor grensbeheer en visumbeleid
(BMVI)

Een krachtig en doeltreffend Europees geïntegreerd grensbeheer aan de
buitengrenzen zorgen en het gemeenschappelijk visumbeleid ondersteunen.

MOVE-ON-project

Biedt ecosysteembeoordelingen.

TAIEX INTPA

Technische assistentie gericht op aanpassing, toepassing en handhaving
van EU-wetgeving.

1

Bron: Ministerie van BZK in antwoord op vragen van de Eerste Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

17

Bijlage 3:

Niet voor LGO Toegankelijke EU-fondsen

Niet voor LGO Toegankelijke
EU-fondsen1

Omschrijving

Europees Fonds voor Regionale
Ontwikkeling (EFRO)

De belangrijkste economische onevenwichtigheden tussen de Europese
regio’s terugdringen.
Het EFRO biedt ook het kader voor het Europees Sociaal Fonds Plus, het
Cohesiefonds, het Sociaal Klimaatfonds en het Europees Fonds voor
maritieme zaken, visserij en aquacultuur.

– Europees Sociaal Fonds Plus
(ESF+)

– Instrument om werkgelegenheid te ondersteunen, mensen aan (beter)
werk te helpen en te zorgen voor eerlijkere arbeidskansen voor
EU-burgers.

– Cohesiefonds

– EU-lidstaten ondersteunen waar het bruto nationaal inkomen (BNI) per
inwoner onder de 90 procent van het EU-gemiddelde ligt. Het fonds tracht
in de betreffende lidstaten de economische en sociale achterstanden weg
te werken, de economische situatie te stabiliseren en een duurzame
ontwikkeling te ondersteunen. Het fonds is onderdeel van het Europese
regionaal beleid.

– Sociaal Klimaatfonds

– Kwetsbare huishoudens, kleine bedrijven en transportgebruikers helpen
die het meest getroffen worden door energie- en transportarmoede.

– Europees Fonds voor maritieme
zaken, visserij en aquacultuur
(EFMZVA)

– De uitvoering van het Europees Geïntegreerd Maritiem Beleid financieel
mogelijk maken. Het is een van de Europese structuur- en investeringsfondsen die samen een sterkere en duurzamere Europese economie
moeten bewerkstelligen.

1

Bron: Ministerie van BZK in antwoord op vragen van de Eerste Kamer.

Overige niet toegankelijke fondsen:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

Bevorderen van Maritieme Ruimtelijke Plannen in UPG’s
BlueInvestfonds
Corona investeringsinitiatieven CRII en CRII+
Europees Landbouwfonds
Initiatief voor ondernemerschap in de ruimte (Cassini)
Innovatiefonds
Instrument voor technische ondersteuning (TSI)
New Energy Solutions Optimised for Islands (NESOI)
NextGenerationEU, waaronder Herstel- en veerkrachtfaciliteit en
ReactEU
Posei (landbouw)
REPowerEU
Solidariteitsfonds van de EU
Tijdelijke kaderregeling inzake COVID-19 staatssteun

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 410 IV, nr. 12

18