Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

25 928

Navo helikopterproject NH-90

Nr. 47

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 22 februari 2011
De vaste commissie voor Defensie1 heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de minister van Defensie over de brief van 24 november 2011 inzake
de Tiende jaarrapportage over het helikopterproject NH-90 (Kamerstuk
25 928, nr. 46).
De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 22 februari 2011.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Van Beek
De griffier van de commissie,
De Lange

1

Samenstelling:
Leden: Beek, W.I.I. van (VVD), voorzitter,
Bommel, H. van (SP), Staaij, C.G. van der
(SGP), Timmermans, F.C.G.M. (PvdA), Eijsink,
A.M.C. (PvdA), Miltenburg, A. van (VVD),
Knops, R.W. (CDA), Jacobi, L. (PvdA),
Brinkman, H. (PVV), Broeke, J.H. ten (VVD),
Dijk, J.J. van (SP), Thieme, M.L. (PvdD),
Wiegman-van Meppelen Scheppink, E.E. (CU),
Rouwe, S. de (CDA), ondervoorzitter,
Berndsen, M.A. (D66), Kortenoeven, W.R.F.
(PVV), Monasch, J.S. (PvdA), Bosman, A.
(VVD), El Fassed, A. (GL), Hernandez, M.M.
(PVV), Bruins Slot, H.G.J. (CDA), Hachchi, W.
(D66) en Grashoff, H.J. (GL).
Plv. leden: Taverne, J. (VVD), Raak, A.A.G.M.
van (SP), Dijkgraaf, E. (SGP), Smeets, P.E.
(PvdA), Wolbert, A.G. (PvdA), Dijkhoff,
K.H.D.M. (VVD), Ferrier, K.G. (CDA), Samsom,
D.M. (PvdA), Helder, L.M.J.S. (PVV), Nicolaï, A
(VVD), Irrgang, E. (SP), Ouwehand, E. (PvdD),
Voordewind, J.S. (CU), Ormel, H.J. (CDA),
Schouw, A.G. (D66), Bontes, L. (PVV), Heijnen,
P.M.M. (PvdA), Mulder, A. (VVD), Berge, C.N.
van den (GL), Roon, R. de (PVV), Haverkamp,
M.C. (CDA), Pechtold, A. (D66) en Braakhuis,
B.A.M. (GL).

kst-25928-47
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

1

1 en 45
Kunt u een overzicht geven van de totale meerkosten tot nu toe voor het
ministerie van Defensie als gevolg van vertragingen bij het NH-90 project?
Kunt u een overzicht geven van de totale meerkosten tot nu toe voor het
ministerie van Defensie als gevolg van vertragingen bij het NH-90 project?
De totale kosten als gevolg van vertragingen bij het helikopterproject
NH-90 worden momenteel geraamd op € 11,5 miljoen. Het betreft:
– het langer voortbestaan van de Nederlandse projectorganisatie;
– een verlenging van de deelneming aan het agentschap NATO
Helicopter Management Agency (NAHEMA);
– de levensduurverlenging van vier extra Lynx-helikopters;
– de extra softwareontwikkeling van de Full Mission Flight Trainer
(FMFT);
– de inhuur van Search and Rescue (SAR)-capaciteit voor de uitvoering
van nachtvluchten.
2
Gaat u er nog steeds vanuit, zoals in antwoord op vraag 20 over de vorige
jaarrapportage is gesteld, dat de kosten van vertraging niet hoger zullen
zijn dan de boetegelden die bij de fabrikant geclaimd zullen worden?
Ja.
3, 4, 46 en 49
Betekent dit dat Nederland feitelijk «verdient» aan de voortdurende
vertragingen van de NH-90 omdat de te claimen boete bij de fabrikant
hoger is dan de meerkosten die Nederland maakt (voor bijvoorbeeld
instandhouding van de Lynx)?
Kunt u, vooruitlopend op de eindbalans die in 2014 opgemaakt kan
worden, de Tweede Kamer een inschatting geven van de ontstane
vertragingskosten en de daar tegenover staande omvang van de te
claimen boetegelden?
Kunt u, vooruitlopend op de eindbalans die in 2014 opgemaakt kan
worden, de Kamer een inschatting geven van de ontstane vertragingskosten en de daar tegenover staande omvang van de te claimen boetegelden?
Kunt u nader uiteenzetten hoe de extra kosten bij het onderhoud aan de
Lynx-helikopters via het boetebeding worden verrekend?
De boetegelden zullen toenemen naarmate meer NH-90 helikopters met
een vertraging worden opgeleverd, totdat het maximale boetebedrag is
bereikt. Naar verwachting zullen de boetegelden de totale kosten als
gevolg van de vertragingen overstijgen. Overigens dient de boete, naast
als een vergoeding voor de kosten van de vertraging, ook gezien te
worden als een compensatie voor het langer moeten doorvliegen met de
minder geavanceerde helikopters Lynx en AB-412.
De boetegelden zullen worden verrekend bij de doorontwikkeling van de
uiteindelijke configuratie, de Full Operational Capable (FOC-)helikopter. De
verrekening is mogelijk door de kostenloze afname van door NHIndustries
te leveren diensten, in de vorm van modificaties aan de toestellen van het
helikopterproject NH-90.
5 en 6
Is de «ombouwplanning», die volgens uw antwoord op vraag 18 over de
9e jaarrapportage nog enkele maanden zou duren, inmiddels wel gereed?
Kunt u nu, en voortaan standaard in iedere jaarrapportage, een heldere
overzichttabel geven van de meest actuele inzichten en verwachtingen
van de totale planning? Bijvoorbeeld een overzicht per kwartaal waarin te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

2

zien is wanneer de 20 helikopters zijn/worden geleverd (type NFH of
TNFH), eventueel worden omgebouwd (in geval van MOC) en worden
uitgefaseerd in het geval van de Lynx?
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de huidige planning per
kwartaal van het aantal in dienst zijnde helikopters tot en met het tweede
kwartaal van 2013. Een tabel met deze planning zal voortaan in de
jaarrapportage worden opgenomen.
Type

Lynx
AB-412
NFH MOC
NFH FOC*

2010
4
12
3
3

2011
1

2
9

3

4
6

4

5

6

7

2012
1

1

2
0

2

3

3

4

4

2013
1

2

3

0

5

* Momenteel wordt nog onderhandeld over de levering van de FOC-toestellen. Deze gegevens
moeten nog bevestigd worden.

De verwervingsvoorbereiding van de TNFH is nog niet voltooid.
Momenteel is voorzien dat vanaf 2013 een TNFH per kwartaal voor
acceptatie zal worden aangeboden. Zoals gesteld in de tiende jaarrapportage wordt de Kamer hierover in het voorjaar van 2011 geïnformeerd.
De ombouw van de tijdelijke configuratie naar de uiteindelijke configuratie
kan nog niet worden weergegeven in de tabel omdat de planning nog
moet worden vastgesteld. Momenteel is nog niet duidelijkheid welke
werkzaamheden uitgevoerd moeten worden.
7, 11, 12, 13 en 24
Kennen de in dit project deelnemende landen een gelijke stijging van de
kosten waarmee het oorspronkelijke budget is overschreden? Kunt u in
een overzicht uiteenzetten welke landen welk aantal toestellen inmiddels
geleverd hebben gekregen en tegen welke prijs?
Kunt u in een overzicht uiteenzetten welke raming er bij aanvang van het
project gemaakt is van de totale investeringskosten van het NH-90 project
per deelnemend land en de bijbehorende aantallen van toestellen die
door de deelnemende landen zouden worden besteld?
Kunt u in een overzicht uiteenzetten wat in welke raming er in 2011 is van
de totale investeringskosten van het NH-90 project per deelnemend land
en welke aantallen toestellen daarbij horen, onderscheiden naar reeds
geleverd en nog uitstaand als order?
Kunt u uiteenzetten wat de (kost)prijs is van een NH-90 toestel bij
aflevering voor landen die niet meedoen in het project van ontwikkeling
maar slechts orders plaatsen?
Hoeveel NH-90 helikopters heeft ieder land uit de NH-90 Community
besteld?
De prijzen die de landen van NAHEMO en van de NH-90 Community als
geheel betalen, zijn vertrouwelijk. Nederland beschikt niet over de
prijsinformatie of de budgetinformatie van andere landen. Wel is duidelijk
dat de prijsstructuren van de NH-90 van de NAHEMO-landen overeen
komen. Overigens lopen de leveringsschema’s en de logistieke ondersteuning per land uiteen en zullen daarom ook de prijzen, de budgetten en
de overschrijdingen per land uiteenlopen.
De aantallen toestellen die de NAHEMO-landen voornemens zijn af te
nemen worden weergegeven in de onderstaande tabel:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

3

TTH

NFH

Totaal

Frankrijk
Duitsland
Italië
Nederland
Portugal
België

133
181
150
–
10
6

27
38
46
20
–
4

160
219
196
20
10
10

Totaal

470

135

615

De aantallen toestellen waarover een contract is gesloten en de aantallen
die inmiddels zijn geleverd, worden weergegeven in de onderstaande
tabel:
Gecontracteerd

Geleverd

TTH

NFH

Totaal

Frankrijk
Duitsland
Italië
Nederland
Portugal
België

34
122
70
–
10
4

27
–
46
20
–
4

61
122
116
20
10
8

Subtotaal
NAHEMO

240

97

337

Noorwegen
Finland
Zweden
Spanje*
Griekenland*
Oman*
Australië
Nieuw Zeeland*

20
18
45
20
20
46
9

Totaal
NH-90

418

TTH

NFH

Totaal

3
18
12
3

14
9
6

4
13

111

529

62

6

68

* Deze landen zijn momenteel nog geen lid van de NH-90 Community. Spanje en Nieuw-Zeeland
hebben een verzoek gedaan om zich te kunnen aansluiten.

8
Kunnen de ontwikkelingskosten van de NH-90 waar Nederland aan heeft
bijgedragen op termijn worden terugverdiend (bijvoorbeeld uit royalty’s)?
Zo ja, welke afspraken zijn hierover gemaakt? Zo nee, waarom niet?
In het contract is een regeling voor royalty’s opgenomen en hiermee kan
een deel van de ontwikkelingskosten worden terugverdiend. De NAHEMOlanden zullen echter geen royalty’s ontvangen over de verkoop van de
eerste 300 toestellen aan landen die geen deel uitmaken van de NAHEMO.
Deze helikopters zijn uitgezonderd van de royalty-regeling ter compensatie van de ontwikkelingskosten die NHindustries voor haar rekening
heeft genomen.
9
Waarom is, in lijn met de brief van 22 januari 2010, er niet voor gekozen
om cijfers over de ontwikkeling van het projectbudget (1999-heden) en de
kwalitatieve beschouwing over risico’s in het openbare deel van de
jaarrapportage op te nemen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

4

Het uitgangspunt van het Defensie Materieelproces (DMP) is om bij de
informatievoorziening aan de Kamer de financiële informatie zoveel
mogelijk openbaar te maken. Alleen wanneer operationele belangen in
het geding zijn of wanneer de commerciële belangen van Defensie
kunnen worden geschaad, zal Defensie informatie verstrekken op
vertrouwelijke basis. Dit zal dan worden beargumenteerd in de openbare
brief. Hierover is de Kamer geïnformeerd met de brief over de verbeteringen van het DMP van 7 juli 2010 (Kamerstuk 32 123 X, nr. 135).
In de tiende jaarrapportage worden de financiële ontwikkelingen in het
openbare deel beschreven. Het betreft de aanpassing van het prijspeil, de
toevoeging van het project Initial In Service Support (IISS), de verwerving
van een extra functionaliteit voor de Interactieve Electronical Technical
Publications (IETP’s), de BTW-vrijstelling en de extra kosten voor de
vliegsimulator. Daarnaast worden in het openbare deel de risico’s
benoemd. De omvang van de deelbudgetten en de beheersmaatregelen
ten aanzien van de risico’s zijn daarentegen opgenomen in de commercieel vertrouwelijke bijlage, omdat openbaarmaking de onderhandelingspositie van Defensie nadelig kan beïnvloeden.
In de brief van 22 januari 2010 (Kamerstuk 25 928, nr. 40) is in aanvulling
op de negende jaarrapportage een algemene beschrijving gegeven van de
deelbudgetten. Deze beschrijving van de deelbudgetten is nog steeds
geldig. Verder bevat de brief van 22 januari 2010 een beschrijving van de
significante risico’s. Eenzelfde beschrijving is opgenomen in het openbare
deel van de tiende jaarrapportage.
10
Kunt u – zoals bijvoorbeeld ook gebeurt bij de projecten HSL-Zuid en
Betuweroute – de Kamer niet alleen kwalitatief maar ook kwantitatief
(vertrouwelijk) informeren over risico’s en risicoreservering, ofwel inzicht
geven in de omvang van de bandbreedtes van de verwachte risico’s in
relatie tot de omvang van de risicoreservering?
De risicoanalyse wordt uitgevoerd op grond van de ontwikkelingen ten
aanzien van tijd, geld en product. Deze ontwikkelingen kunnen niet los van
elkaar worden gezien en de factoren product en tijd kunnen moeilijk
worden uitgedrukt in geld. Ten tijde van het opstellen van de jaarrapportage worden de risico’s integraal door Defensie beoordeeld en
afgewogen tegen de risicovoorziening van het project.
14,15 en 44
Op welke wijze wordt door de andere in het NH-90 project deelnemende
landen de vertraging in de aflevering van de NH-90 toestellen ondervangen?
Zijn er landen die wel op tijd hun orders geleverd krijgen?
Is het u bekend of bestellingen van andere landen ook zijn vertraagd? Zo
nee, wordt dit in NAHEMO-verband niet gecoördineerd? Zo ja, kunt u daar
een overzicht van geven?
Alle NAHEMO-landen kampen met een vertraging bij de levering van de
helikopters. De leveringsschema’s van de verschillende landen worden
voortdurend door NHIndustries op elkaar afgestemd. Hierdoor, en omdat
de contracten per land verschillen, is er geen volledig overzicht
beschikbaar van de vertragingen.
Er zijn meerdere mogelijkheden voor het omgaan met vertragingen. Er
zijn landen waar de taken die waren voorzien voor de NH-90 zijn overgenomen door helikopters van een ander type. Daarnaast zijn er landen die
een beperking bij de taakuitvoering door de NH-90 hebben geaccepteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

5

16 t/m 18
Kunt u een actueel overzicht geven van de verhoudingen van het
werkaandeel en de af te nemen toestellen conform de tabel uit 1999 (TK
25 928, nr. 3)?
Kan een dergelijke tabel (zoals die in 1999 aan de Kamer is gepresenteerd)
voortaan standaard in de jaarrapportage worden opgenomen?
Kunt u uiteenzetten welke bedragen er gemoeid zijn met de verdeling van
het werkaandeel over de deelnemende landen?
De onderstaande tabel geeft de huidige verdeling weer van het
werkaandeel tussen de industrieën van de verschillende NAHEMO-landen.
Een tabel met de verdeling van het werkaandeel zal voortaan in de
jaarrapportage worden opgenomen.
Land en
voorgenomen
afname aantal
toestellen

Frankrijk
160
Duitsland
219
Italië
196
Nederland
20
Portugal
10
Totaal
605*

Voorgenomen
afname
(percentage
van totaal
aantal
toestellen)

Aanvankelijk
afgesproken
werkaandeel
(in %)

Huidig
werk-aandeel
(in %)

Huidig
werk-aandeel
€ miljoen

26,45

30,85

37,05

3 822

36,20

30,85

28,12

2 900

32,40

31,60

29,22

3 014

3,31

5,50

4,40

454

1,65

1,20

1,20

124

100

100

100

10 314

*Dit aantal verschilt (10 stuks) van het totaal in het antwoord op vraag 7 omdat België geen
werkaandeel heeft.

19 en 20
Hebben de vertragingen binnen het NH-90 project geleid tot de noodzaak
een externe commerciële partij in te huren? Zo ja, voor welke taken en
gedurende welke periode? Welke kosten zijn hier aan verbonden?
Zijn de kosten voor eventuele inhuur van een externe, commerciële partij
meegerekend in de budgettaire overschrijdingen zoals weergegeven in de
tiende jaarrapportage project NH-90? Zo nee, waarom niet?
Zoals gesteld in het antwoord op vraag 1 hebben de vertragingen ook
geleid tot extra kosten voor uitbesteding. Met het levensduurverlengende
onderhoud van de Lynx is een bedrag gemoeid van € 5,2 miljoen.
Daarnaast is Defensie voornemens om de uitvoering van Search and
Rescue-taken bij nacht in de periode van midden 2011 tot 2013 uit te
besteden. Het verwervingstraject van de uitbesteding is nog gaande,
waardoor de kosten hiervan nog niet duidelijk zijn. De uiteindelijke kosten
zullen worden verrekend via het boetebeding.
21, 23, 25, 29, 30 en 33
Zal het project NH-90 directe gevolgen of indirecte gevolgen ondervinden
van de aangekondigde bezuinigingen bij Defensie? Zo ja, welke?
Wordt overwogen om af te zien van de aanschaf van de acht TNFH’s, nu
er na vijf jaar onderhandelen met NHIndustries nog steeds geen overeenstemming is over de prijs en de kosten van de TNFH nadrukkelijk als een
risico worden gezien? Worden alternatieve helikoptertypen overwogen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

6

Is inmiddels duidelijk of het aanbod van NHIndustries voldoet aan de
eigen van Defensie? Zo nee, wat zijn de alternatieven?
Is het denkbaar dat NHIndustries blijft komen met «hoge offertes» en
daarmee de facto blijft vasthouden aan het oorspronkelijke contract? Zo
ja, wat zouden dan de gevolgen zijn voor het project? Zo nee, hoe kan
Nederland uiteindelijk deze impasse doorbreken?
Wat moet in dit verband concreet worden verstaan onder een offerte die
«hoog» is?
Wat bedoelt u precies met het onderzoeken van «alternatieven om in de
behoefte te kunnen voorzien»? Impliceert dit, dat net als bij andere
materieelprojecten die in het kader van de beleidsbrief worden bekeken,
ook buiten het contract gekeken wordt naar alternatieven en de oorspronkelijke behoeftestelling van 20 helikopters kan worden aangepast?
De aangekondigde bezuinigingen kunnen gevolgen hebben voor het
helikopterproject NH-90. De offerte voor de TNFH is ruim twee maal hoger
dan aanvankelijk was voorzien. Het is voor Defensie niet haalbaar om de
TNFH tegen deze prijs te verwerven. Daarnaast wordt de verwerving van
helikopters van een ander type dan de NH-90 in dit stadium van het
project niet overwogen omdat dit zou leiden tot een aanzienlijke overschrijding van het budget. Hierover is de Kamer eerder geïnformeerd met
de antwoorden op de schriftelijke vragen over het Materieel Projectenoverzicht 2010 (4 november 2010, Kamerstuk 22 830 nr. 87). De alternatieven om in de behoefte te voorzien worden momenteel uitgewerkt. Over
de resultaten hiervan zal ik de Kamer in het voorjaar informeren.
22
Wat zullen op basis van de huidige inzichten naar verwachting de
jaarlijkse structurele exploitatiekosten (beheer en onderhoud) zijn voor de
twintig NH-90’s (NFH’s, respectievelijk de TNFH’s)? In hoeverre vormt
stijging van deze kosten een risico?
Naar verwachting is met de kosten van de materiële exploitatie voor de
twintig NH-90 toestellen een bedrag gemoeid tussen de € 20 miljoen en
€ 25 miljoen per jaar. Op grond van nader onderzoek en de eerste
ervaringen met het gebruik van de MOC-toestellen kan deze schatting nog
wijzigen. Het risico dat deze kosten hoger zullen uitvallen wordt als
gemiddeld beschouwd.
26 en 32
Wat zijn uw ervaringen met de aan Nederland geleverde
MOC-helikopters? Wat zijn de eisen die u hieraan gesteld heeft? Voldoen
de MOC-helikopters aan de eisen?
Wanneer zal Defensie klaar zijn met de evaluatie van de eerste en
tweede MOC-helikopters op grond van de eerste ervaringen?
Voor de operationele ingebruikname van de Meaningful Operational
Capable (MOC-)configuratie van de NH-90 is vereist dat de helikopter de
Search and Rescue-taken en kustwachttaken kan uitvoeren en dat het
toestel gebruikt kan worden voor opleiding en training.
De MOC-configuratie voldoet momenteel nog niet volledig aan deze eisen.
Uit de eerste ervaringen met de helikopter is echter gebleken dat de
planning voor het overnemen van de genoemde operationele taken nog
steeds haalbaar is. Daarnaast zullen de openstaande restpunten die bij de
acceptatie van de MOC-helikopter zijn geconstateerd, naar verwachting
tijdig worden verbeterd. Ten slotte zullen de tekortkomingen die bij het
gebruik van de MOC-configuratie naar voren komen in overeenstemming
met het contract, op grond van een plan van aanpak, worden hersteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

7

Defensie heeft ook een plan van aanpak opgesteld voor de evaluatie van
de uitvoering van de operationele taken door de MOC-helikopters. Naar
verwachting wordt deze evaluatie midden 2011 voltooid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

8

27
Wat is de reden dat er al sinds 2006 wordt onderhandeld over een
ogenschijnlijk eenvoudig contractaanpassing?
De aanpassing van het contract betreft de verwervingsvoorbereiding van
de TNFH, de transportversie van de NFH. Dit complexe wapensysteem
wordt in internationaal verband ontwikkeld, waardoor de onderhandelingen over de contractaanpassing in het verleden moeizaam zijn
verlopen. Hiervoor bestaan verschillende redenen. Zoals uiteengezet in
het antwoord op vraag 21 was de offerte van NHIndustries aanzienlijk
hoger dan het beschikbare budget. Daarnaast bestond verschil van inzicht
over de inbouw van Piloting Forward Looking Infra Red (FLIR-)apparatuur
en was het lange tijd onduidelijk of de aangeboden helikopter zou voldoen
aan de eisen van Defensie. Ten slotte verliepen de onderhandelingen
langzaam doordat tot voor kort veel aandacht is besteed aan het terugdringen van vertragingen bij de productie, en daardoor minder aandacht
is besteed aan de contractaanpassing.
28
Wat waren de financiële gevolgen van aanpassing van het contract op
21 april 2010?
De aanpassing van het contract op 21 april 2010 heeft geleid tot een
wijziging van het boetebeding. Hierdoor kan een deel van de boete
worden gebruikt ten behoeve van de radarverbetering. De aanpassing van
het contract heeft niet geleid tot een wijziging van het contractbedrag.
31
Zijn de kosten van de herstelmaatregelen die nodig waren vanwege het
verhoogde gewicht nu volledig betaald door de fabrikant?
De herstelmaatregelen maken deel uit van de ontwikkeling van de
uiteindelijke configuratie door NHIndustries. Hiermee gaan voor
Nederland geen extra kosten gepaard.
34
Hebben de afspraken over radarverbetering geleid tot extra kosten? Zo ja,
wie betaalt deze?
De afspraken over de radarverbetering zijn vastgelegd in de zogenoemde
Agreement Letter NFH (ALN). Het betreft internationale afspraken waarbij
een deel van de kosten zal worden gedragen door de industrie en een deel
door de NAHEMO-landen. Het Nederlandse aandeel zal worden verrekend
via het boetebeding.
35
In hoeverre wordt bij de acceptatie en introductie van de MOC-helikopters
samengewerkt met luchtmachtpersoneel? Zijn hier verbeteringen
mogelijk, zodat mogelijk veel geld en tijd bespaard wordt?
Bij het helikopterproject NH-90 wordt samengewerkt door het Defensie
Helikopter Commando, de staf van het Commando luchtstrijdkrachten en
medewerkers van de Defensie Materieel Organisatie.
36
Wat zijn de extra kosten die gepaard gaan met het door Nederland zelf
moeten uitvoeren van acceptatie en certificering van de MOC-helikopters?
De certificering en acceptatie van de MOC-helikopter wordt uitgevoerd in
NAHEMO-verband. Op grond van internationale afspraken neemt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

9

Nederland hieraan deel met een team van enkele medewerkers. Met deze
werkzaamheden zijn geen extra kosten gemoeid.
37
Er werden door de loop van het gehele aanlooptraject van de NH-90 geen
capaciteitsproblemen voorzien om de SAR taak te blijven uitvoeren met
de Lynx en parallel daaraan de NH-90 in te faseren. Toch werd onlangs
bekend gemaakt dat Defensie op zoek is naar commerciële partijen om
nachtelijke SAR-vluchten uit te voeren. Welke oorzaken liggen ten
grondslag aan het uitbesteden van de SAR taak? Wat betekent het tijdelijk
uitbesteden van de SAR-taak voor het voorzien in voldoende aantallen
goed opgeleide maritieme helikoptervliegers? Wanneer verwacht u dat de
NH-90 volledig kan voldoen aan het vereiste aantal nachtvluchten?
Bij de uitwerking van het plan voor de introductie van de NH-90 is een
aantal alternatieven voor de transitie onderzocht. Bij de introductie wordt
gestreefd naar een zo snel mogelijke volledige inzetbaarheid van de
NH-90 waarbij het defensiepersoneel in een relatief korte transitieperiode
wordt opgeleid. Tijdens deze transitieperiode is er onvoldoende personeel
beschikbaar voor de uitvoering van de SAR-taken met de Lynx-helikopter.
Overdag worden de SAR-taken uitgevoerd door de AB-412. Het is echter
gebleken dat de AB-412 niet volledig geschikt is voor de uitvoering van
deze taken bij nacht. Daarom zullen de SAR-taken bij nacht tijdelijk
worden uitbesteed. Naar verwachting is de NH-90 vanaf februari 2012
beschikbaar voor de gedeeltelijke uitvoering van de SAR-taken bij nacht.
Na de uitfasering van de AB-412, naar verwachting midden 2013, zullen
alle SAR-taken door de NH-90 helikopter worden uitgevoerd.
38 en 41
Welke beperkingen zijn er voor de Nederlandse inzet van de NH-90 zolang
er nog geen FOC-helikopters zijn?
Wat zijn de belangrijkste operationele verschillen tussen de MOC en de
FOC-configuratie?
De NFH MOC-helikopter is in tegenstelling tot de NFH FOC-helikopter niet
gekwalificeerd en gecertificeerd voor de uitvoering van alle operationele
taken van de Lynx-helikopter. Zo kan de MOC-helikopter nog niet
functioneren als een volledig geïntegreerd onderdeel van schepen en kan
de MOC-helikopter niet worden ingezet als boordhelikopter bij een
crisisbeheersingsoperatie.
39
Heeft het feit dat de fabrikant niet tijdig FOC-helikopters kon leveren nog
tot schadeclaims van kopers (al dan niet in NAHEMO-verband) geleid?
Net als Nederland hebben ook andere NAHEMO-landen bij een vertraging
van de levering van de FOC-helikopter een beroep kunnen doen op het
contractueel vastgelegde boetebeding. Van de landen buiten het
NAHEMO-verband is niet bekend of een boetebeding deel uitmaakt van
het contract.
40
Maakt de extra vertraging van het beschikbaar komen van de FOC-variant
alsnog levensverlengend onderhoud van de Lynx noodzakelijk?
Nee.
42
Wat zijn de meerkosten voor de voorziening van fastroping in de
FOC-versie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

10

De voorziening voor fast-roping maakt deel uit van de voorziene
verwerving van de NH-90. Hiermee zijn geen extra kosten gemoeid.
43
Is deze voorziening iets dat Nederland als enige laat inbouwen of zijn er
meer partners die hiervoor hebben gekozen?
Alle NAHEMO-landen hebben gekozen voor de inbouw van een
voorziening voor fast-roping.
47, 48 en 50
Welke verklaringen kunnen worden gegeven voor de (wederom) verlate
levering van de uiteindelijke configuratie, de FOC-helikopter, die eerst
gepland stond voor het derde kwartaal van 2011, maar nu naar
verwachting vanaf begin 2012 wordt geleverd? Kunnen vertragingen in de
levering van de volledig operationele NH-90 nu eindelijk worden
uitgesloten? Heeft Defensie schadeclaims ingediend in het kader van de
vertraagde leveringen? Kunt u een overzicht geven van alle meerkosten
van het project door de vertraging?
Welke verklaringen kunnen worden gegeven voor de geringe productiecapaciteit bij NHIndustries? Waarom kan het bedrijf niet garanderen dat het
aan Nederland per jaar vier NH-90»s kan leveren? Welke inspanningen
onderneemt Defensie om verlate leveringen van NHIndustries aan
Nederland te voorkomen?
Is de oorzaak van de vertraging van de levering van FOC-uitvoering van
derde kwartaal 2011 naar begin 2012 uitsluitend te wijten aan capaciteit bij
de fabrikant of is dit ook het gevolg van de specifieke eisen (extra
specificaties) die Nederland stelt?
De reden van de vertraging bij de FOC-toestellen is de extra tijd die nodig
is voor de kwalificatie van de helikopters door NHIndustries. Dergelijke
vertragingen kunnen bij een ontwikkeltraject zoals bij het helikopterproject
NH-90 nooit volledig worden uitgesloten. Zie ook het antwoord op vraag
1.
De aanzienlijke hoeveelheid extra werk die de fabrikant verricht voor de
kwalificatie van de helikopters leidt tot een kleinere productiecapaciteit bij
NHIndustries. Defensie streeft naar een tijdige oplevering van de
helikopters door regelmatig internationaal overleg tussen de NAHEMOlanden en onderhandelingen met NHIndustries.
Bij levering moeten de helikopters in de FOC–configuratie voldoen aan de
eisen van Defensie. De Nederlandse eisen wijken niet af van de voorwaarden die door de NAHEMO-landen gezamenlijk zijn vastgesteld.
51
Kan met de huidige inzichten met de Lynx worden doorgevlogen tot het
moment waarop de NH-90 volledig operationeel inzetbaar is? Zo nee,
waarom stelt u dan dat het niet nodig is levensduurverlengend onderhoud
aan nog eens drie Lynx-helikopters uit te voeren?
Het is niet mogelijk de Lynx-helikopter te blijven gebruiken tot de NH-90
volledig operationeel inzetbaar is. Dit is echter ook niet nodig, en daarom
is er geen behoefte aan levensduurverlengend onderhoud aan meer
Lynx-helikopters. De afgelopen jaren hebben de Lynx-helikopters minder
vlieguren gemaakt dan aanvankelijk was voorzien. Hierdoor is het aantal
nog beschikbare vlieguren momenteel voldoende om de volgens het
transitieplan benodigde periode tot midden 2012 te overbruggen.
Daarnaast is extra levensduurverlengend onderhoud niet zinvol vanwege
de onvoldoende beschikbaarheid van personeel. Bij de introductie van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

11

NH-90 wordt gestreefd naar een zo snel mogelijke en volledige inzetbaarheid van de NH-90. Door de noodzaak de opleidingen van het
betrokken defensiepersoneel in een relatief korte transitieperiode uit te
voeren, is minder personeel voor vluchten met de Lynx-helikopter
beschikbaar. Zie ook het antwoord op vraag 37.
52
Wordt overwogen de Lynx en de AB412 per direct buiten dienst te stellen
en hun taken te laten overnemen door de Cougar, totdat de NH-90
volledig operationeel inzetbaar is? Waarom wel of niet?
Nee, de Lynx-helikopter is inzetbaar tot midden 2012 en de AB-412 tot
midden 2013. Daarnaast is de Cougar-helikopter belast met en uitgerust
voor de uitvoering van een aantal specifieke operationele taken. Hierdoor
kan de Cougar niet alle maritieme taken van de Lynx overnemen. Het
betreft bijvoorbeeld de SAR-taken en de uitvoering van militaire operaties
aan boord van schepen.
53
Zal het onderhoud van de Nederlandse NH-90 helikopters worden
uitbesteed aan het bedrijfsleven? Zo ja, in welke mate? Zo nee, waarom
niet? In hoeverre is er binnen Defensie nagedacht om het onderhoud aan
de NH-90 uit te besteden?
Ja, het hoger onderhoud aan de componenten van de NH-90 helikopter
wordt deels uitbesteed aan het bedrijfsleven. Deze uitbesteding van het
onderhoud maakt deel uit van het onderhoudsconcept voor de NH-90.
Hierover worden in NAHEMO-verband afspraken gemaakt. Daarnaast zal
de Nederlandse industrie Defensie ondersteunen tijdens de uitvoering van
operaties met de NH-90 helikopter.
54
Wat zijn de overwegingen om het onderhoud van de NH-90 te verspreiden
over De Kooy, Woensdrecht en Gilze-Rijen? Waarom gebeurt dit niet op
één plek? Is het berekend of concentratie van al het onderhoud op één
vliegbasis kostenvoordelen kan bieden?
Over de spreiding van de verschillende vormen van onderhoud is de
Kamer geïnformeerd met de negende en tiende jaarrapportages. De
overwegingen die aan de spreiding ten grondslag liggen betreffen een
combinatie van factoren. Het gaat daarbij om de operationele flexibiliteit,
de vraag naar de grondgebonden helikoptercapaciteit, de technische
inzetbaarheid van de NH-90 en het behalen van synergie en doelmatigheidsvoordelen.
Op grond van de studie «Integrale helikoptercapaciteit» (21 september
2004, Kamerstuk 29 800 X, nr. 3) lag een spreiding van het onderhoud bij
maritiem vliegkamp De Kooy, de vliegbasis Gilze-Rijen en de faciliteiten
bij het Logistiek Centrum Woensdrecht (LCW) voor de hand. Hierdoor zijn
geen berekeningen van de kosten beschikbaar over het in vraag 54
genoemde alternatief, een concentratie van de verschillende vormen van
onderhoud op een locatie.
55
Waarom is de tweede tranche Initial In Service Support NH-90 ooit als
afzonderlijk project gestart en niet direct meegenomen als onderdeel van
het NH-90 project?
Met de brief van 6 oktober 2009 (Kamerstuk 25 928, nr. 37) is de Kamer
geïnformeerd over de behoeftestellingsfase (A-fase) van het project

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

12

«Verwerving tweede tranche Initial In Service Support» (IISS). In 2000 is
besloten de reservedelen voor deIISS in tranches te verwerven omdat op
dat moment nog niet helder was wanneer de levering van de NH-90
helikopters zou beginnen. Daarnaast waren de prijzen van de reservedelen
nog niet bekend en was nog niet duidelijk welke onderdelen precies nodig
zouden zijn.
In overeenstemming met het DMP zijn eerst besluiten genomen over de
A-fase van dit project. Na de parlementaire behandeling van de brief over
de A-fase is dit project samengevoegd met het helikopterproject NH-90.
56
Wat zijn de totale kosten die gemoeid zijn met de initiële verwerving van
reservedelen, publicatie, gronduitrusting en trainingsmiddelen en voor
welke periode is dat toereikend?
De totale kosten voor de initiële verwerving van de voorraad reservedelen, technische publicaties, specifieke gronduitrusting en trainingsmiddelen, waaronder de Full Mission Flight Trainer bedragen € 226,6 miljoen.
Het betreft de periode vanaf het begin van het project tot de voltooiing
van het project, naar verwachting in 2015. De totale kosten betreffen
onder meer de eerste tranche aan initiële reservedelen ter waarde van
€ 33 miljoen en de tweede tranche reserveonderdelen ter waarde van
€ 44,6 miljoen. Hierover bent u eerder geïnformeerd met de brieven van
9 juni 2008 (Kamerstuk 25 928, nr. 28) en 6 oktober 2009.
57
Wat zijn de meest recente ontwikkelingen rond de prijzen van reserveonderdelen waarover de Kamer per brief van 25 juni 2010 is geïnformeerd?
Sinds de brief van 25 juni 2010 zijn er geen nieuwe ontwikkelingen te
melden.
58
Voor welke concrete kostenbesparingen heeft de internationale samenwerking in de overlegorganen, waarin alle NH-90 gebruikers zitting
hebben, tot op heden gezorgd?
Door de gezamenlijke verwerving van de NH-90 en de uitwisseling van
ervaringen door de verschillende landen wordt het onderhoud voortdurend verbeterd. Bij de verwerving van meerdere NH-90 producten
worden de ontwikkelingskosten tussen de landen verdeeld. Bovendien
kunnen de kosten van de contracten voor de materieellogistieke ondersteuning van de NH-90 over de verschillende landen worden verdeeld.
59
Wat zijn de verwachtingen en wellicht eerste ervaringen met de ondersteuning van de NH-90 met SAP? Zijn er risico’s verbonden aan het feit
dat de NH-90 nu als enige luchtwapensysteem door SAP wordt
ondersteund?
De NH-90 is het eerste Nederlandse luchtwapensysteem dat door SAP
wordt ondersteund. De eerste ervaringen met dit nieuwe bedrijfsvoeringssysteem komen overeen met de verwachtingen zoals vastgelegd in de
laatste halfjaarlijkse rapportage over het project SPEER van 12 oktober
2010 (Kamerstuk 31 460, nr. 14).
SAP wordt voortdurend verder ontwikkeld en het aantal bedrijfsprocessen
van Defensie dat wordt ondersteund door SAP neemt toe. Steeds meer
uitbreidingen van functionaliteiten van SAP worden gaandeweg vrijge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

13

geven en aangeboden aan de gebruikers. Dit kan leiden tot kleine
aanpassingen in de bedrijfsvoering. Naar verwachting zal vanaf eind april
2011 ook de bedrijfsvoering van de Alouette III helikopter door SAP
ondersteund worden, waarna begin 2012 het lesvliegtuig PC-7 volgt.
Hierdoor kunnen de verschillende ervaringen met SAP beter vergeleken
worden. Het risico dat de ondersteuning van de bedrijfsvoering van de
NH-90 achteruit gaat door de invoering van SAP wordt als gemiddeld
beschouwd.
60, 61 en 67
Impliceert de wijziging van de Europese regelgeving inzake omzetbelasting dat ook voor andere (toekomstige) Defensieprojecten het risico
bestaat dat voortaan BTW betaald moet worden over de ontwikkelingskosten van projecten die in andere EU-lidstaten worden uitgevoerd?
Waarom komen deze extra onvoorziene kosten ten laste van het projectbudget en worden deze niet vergoed door bijvoorbeeld Financiën of uit
het BTW-compensatiefonds?
Kon op de wijziging van de Europese regelgeving over omzetbelasting en
het feit dat Defensie nu 7,5 miljoen euro extra aan BTW moet betalen niet
in een vroege stadium worden geanticipeerd ? Waarom heeft Defensie
daar niet eerder ruimte voor gemaakt in haar projectbegroting? Draagt het
ministerie van Financiën nog op enige wijze bij aan dit bedrag? Heeft de
wijziging van de Europese regelgeving nog gevolgen voor andere lopende
defensieprojecten?
Defensie heeft gebruik gemaakt van de BTW-vrijstelling in Frankrijk totdat
de Europese regelgeving werd gewijzigd. Tot die tijd werd het risico dat
de BTW alsnog moest worden afgedragen als laag beschouwd, zodat
daarvoor geen risicoreservering is gemaakt.
Het ministerie van Financiën heeft te kennen gegeven dat er geen
mogelijkheden zijn om de BTW-afdracht te vergoeden omdat het een door
de Franse overheid toegestane uitzondering betrof die geen betrekking
had op het Nederlandse BTW-stelsel. Daarnaast is het BTW-compensatiefonds niet bestemd voor de Rijksoverheid maar voor de lagere overheden.
De wijziging van de regelgeving heeft nog geen gevolgen voor andere
materieelprojecten die door Defensie worden uitgevoerd. Voortaan zullen
diensten altijd belast worden, ongeacht de locatie waar deze worden
uitgevoerd of waar hiervan gebruik wordt gemaakt. Bij nieuwe materieelprojecten zal hiermee rekening moeten worden gehouden.
62
Komt deze tegenvaller van 7,5 miljoen euro ten laste van de risicoreservering of zal er binnen het project versoberd moeten worden?
Defensie onderzoekt momenteel ten laste van welk deel van het projectbudget de BTW-afdracht van € 7,5 miljoen zal worden gebracht. Hierover
zal de Kamer in het voorjaar worden geïnformeerd.
63
Kunt u uiteenzetten ten opzichte van welk bedrag er sprake is van een
tekort van 112,4 miljoen euro?
Het tekort van € 112,4 miljoen bestaat ten opzichte van het bedrag dat op
grond van het productiecontract gemoeid is met het Nederlandse
werkaandeel van de NH-90 productie voor de NAHEMO-landen. Dit
bedrag bedraagt ongeveer € 567 miljoen. Zie ook de tabel bij het
antwoord op vraag 16.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

14

64
Welk aandeel van het projectbudget dat toebedeeld was aan Nederlandse
bedrijven is inmiddels gerealiseerd?
Het aandeel van de Nederlandse bedrijven in de werkverdeling is niet
direct gekoppeld aan het budget van het Nederlandse helikopterproject
NH-90. Het Nederlandse werkaandeel maakt deel uit van het totale aantal
te produceren NH-90»s voor de NAHEMO-landen. Naar verwachting zal 81
procent van het Nederlandse werkaandeel metterdaad aan Nederlandse
bedrijven worden toegekend. Voor de overige 19 procent vragen de
ministeries van Defensie en van Economische Zaken en Innovatie (EL&I)
in samenwerking met de Nederlandse industrie voortdurend aandacht bij
NHIndustries.
65
Is met de stijging van het budget van de oorspronkelijke 788 miljoen euro
tot 1169.5 miljoen euro ook rekening gehouden met een stijging van het
aandeel Nederlandse bedrijven?
Nee, een stijging van het projectbudget leidt weliswaar tot een toename
van de omzet van de betrokken bedrijven, maar verhoudingsgewijs wijzigt
het Nederlandse werkaandeel hierdoor niet. Het werkaandeel wordt
berekend over het gemeenschappelijk gecontracteerde werk met
NHIndustries voor de productie van 605 helikopters. Overigens omvat het
defensiebudget van het helikopterproject NH-90 meer dan dit gemeenschappelijk gecontracteerde werk. Voor het deel van het project waarover
geen contract met NHIndustries is gesloten, zoals voor de Full Mission
Flight Trainer, worden op grond van het Nederlands compensatiebeleid
aan Nederlandse bedrijven compensatieopdrachten verstrekt.
66
Hoe groot is de totale risicoreservering en welke criteria hanteert Defensie
om hier eventueel een beroep op te doen?
Het totale bedrag dat is gemoeid met de risicoreservering is weergegeven
in het commercieel vertrouwelijke deel van de jaarrapportage, bijlage 2, in
de tabel onder 10. De criteria die Defensie hierbij hanteert zijn de
noodzaak van de vervulling van behoefte, andere risico’s en de omvang
van de risicoreservering.
68
Waarom is er bij de werkverdeling door Eurocopter en AgustaWestland in
het vroege stadium niet meer aandacht besteed aan het werkaandeel voor
Nederlandse bedrijven? Op welke wijze zal dan het tekort van 112 miljoen
euro worden verminderd?
Kan Defensie al aan de Kamer mededelen welke rol de Nederlandse
industrie zal gaan vervullen in de instandhoudingfase?
Het werkaandeel voor Nederlandse toeleveranciers is te laag omdat de
werkverdeling in een vroeg stadium, na de sluiting van het productiecontract in 2000, is vastgelegd door de grote bedrijven zoals Eurocopter en
AgustaWestland. Op dat moment waren de Nederlandse toeleveranciers
minder bekend bij deze grote bedrijven. Hierover is de Kamer vanaf de
zevende jaarrapportage meerdere malen geïnformeerd.
De gezamenlijke inspanningen voor een groter Nederlands werkaandeel
door de ministeries van Defensie en EL&I en de stichting Nederlandse
Industrie voor Defensie en Veiligheid (NIDV) leiden geleidelijk tot positieve
resultaten. Zo heeft de grotere bekendheid van de Nederlandse toeleve-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

15

ranciers bij Eurocopter en AgustaWestland geleid tot aanvragen voor
offertes en tot opdrachten.
Het beeld van het Nederlandse werkaandeel is echter gunstiger dan het
tekort van € 112,4 miljoen. De nieuwe opdrachten maken geen deel uit
van de berekening van het werkaandeel in het contract met NHIndustries.
Daarom neemt het tekort van € 112,4 miljoen door deze nieuwe
opdrachten niet af. De berekening betreft alleen de productie van een in
het contract vastgelegde lijst van systemen. De nieuwe opdrachten maken
geen deel uit van de lijst en dus ook niet van de berekening. Daarnaast
neemt het Nederlandse bedrijfsleven deel aan de productie van enkele
honderden helikopters die worden geëxporteerd naar landen buiten
NAMEMO. Het werkaandeel verbonden aan de productie van deze
helikopters maakt ook geen deel uit van de berekening.
Naar verwachting zal de verbetering van de bekendheid bij Eurocopter en
AgustaWestland ook positieve gevolgen hebben voor het werkaandeel
van de Nederlandse industrie tijdens de instandhoudingfase van de
NH-90. Momenteel richt de aandacht van Defensie en EL&I zich vooral op
de vergroting van de Nederlandse deelname in deze fase. Hierbij zal de
Nederlandse industrie het hoger onderhoud uitvoeren aan die onderdelen
van de helikopter die zij zelf heeft vervaardigd. Daarnaast zal de Nederlandse industrie expertise en ondersteuning leveren tijdens de uitvoering
van operaties met de NH-90 helikopter.
Ook in 2011 zal een verdere verbetering en versterking van de positie en
het werkaandeel van het Nederlandse bedrijfsleven bij NHIndustries voor
de ministeries van Defensie en EL&I, in samenwerking met de Nederlandse industrie, centraal blijven staan.
69
In hoeverre vormt eventueel tegenvallende performance van de NH-90
een risico? Voldoet de NH-90 aan alle verwachtingen en operationele
eisen?
Naar verwachting zal de uiteindelijke configuratie van de helikopter
voldoen aan de eisen die zijn beschreven in de D-brief van 22 mei 2000
(Kamerstuk 25 928, nr. 6). Er bestaan risico’s ten aanzien van de operationele prestaties van de NH-90 door de knelpunten met de radar en als
gevolg van het verhoogde gewicht. De afspraken die hierover met de
leverancier zijn gemaakt zijn inmiddels verwerkt in een aanpassing in het
contract. Hierdoor worden deze risico’s als laag tot gemiddeld
beschouwd.
De laatste tien jaar hebben onder meer wijzigingen in de wet- en
regelgeving geleid tot een bijstelling van de eisen. De bijgestelde eisen
worden momenteel betrokken bij de verwervingsvoorbereiding van de
TNFH. Over de resultaten wordt de Kamer in het voorjaar geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 25 928, nr. 47

16