Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

20 454

Voortgangsrapportage uitvoering wetten
oorlogsgetroffenen

Nr. 106

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 januari 2012
1. Inleiding
Met mijn brief van 22 juni 2011 (2011D33592) heb ik u geïnformeerd dat
de beantwoording van de vraag van de vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport over het verzoek van het Nederlands
Auschwitz Comité en anderen1 om steun voor het initiatief om de
Auschwitzherdenking (door de overheid) de status van een «nationale»
herdenking te geven (brief d.d. 8 juni 2011), meer tijd vergt.
Het verzoek van het Nederlands Auschwitz Comité, dat een lange historie
kent, interpreteer ik als een oproep om erkenning van de betekenis voor
huidige maar ook toekomstige generaties van de gruwelijkheden van de
Holocaust en als een appèl op de rijksoverheid om te zorgen voor
waarborgen voor een betekenisvolle herdenking in het kader van
International Holocaust Memorial Day.
In deze brief zet ik uiteen hoe ik invulling geef aan dit verzoek om eind
januari gepaste aandacht te besteden aan de Holocaust.
2. Het verzoek van het Nederlands Auschwitz Comité nader
beschouwd

1
Het verzoek van het Nederlands Auschwitz
Comité wordt ondersteund door verschillende
organisaties en particulieren.

kst-20454-106
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Op het verzoek van het Nederlands Auschwitz Comité past een weloverwogen, zorgvuldige en genuanceerde reactie. Dat heeft vooral te maken
met de primair op het particulier initiatief gestoelde traditie van
herdenken in Nederland. Binnen het naar groep, oorlogsgebeurtenis en
locatie zeer diverse Nederlandse herdenkingslandschap speelt de
overheid van oudsher een terughoudende rol. Achter de geschiedenis van
het herdenken gaan soms veel discussie, (politieke) strijd, pogingen tot
toe-eigening en herdefiniëring schuil. Die verwikkelingen hebben geleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

1

tot de huidige buitengewoon gevarieerde herdenkingskalender en een
herdenkingspraktijk die continu in beweging is en dat vermoedelijk ook zal
blijven. Het zal daarom niet verbazen dat ik in mijn reactie ook de mening
van de diverse groepen en generaties oorlogsgetroffenen en verzetsdeelnemers nadrukkelijk heb willen laten meewegen.
Ook inhoudelijk heb ik de vraag van het Nederlands Auschwitz Comité in
een breder kader geplaatst. De steeds grotere tijdsafstand tot de Tweede
Wereldoorlog en daarmee samenhangend het geleidelijk wegvallen van
de ooggetuigen die de Tweede Wereldoorlog bewust hebben meegemaakt en daarover uit eerste hand kunnen vertellen, maakt de vraag
urgent hoe de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog in het algemeen
en de Holocaust in het bijzonder betekenis kan houden voor de komende
generaties.
Illustratief voor het veelkleurige en organische herdenkingslandschap is,
dat «nationaal» geen door de overheid te verlenen, duidelijk gedefinieerd
predicaat of keurmerk is. Gevoelsmatig heeft «nationaal» iets te maken
met de mate van betrokkenheid van de rijksoverheid, met de aanwezigheid van hoogwaardigheidsbekleders en met ruime aandacht van de
NOS en andere landelijke media. Het begrip «nationaal» kan door
iedereen die dat wil worden gebruikt bij het aanduiden van een
herdenking of oorlogsmonument, en dat gebeurt ook. Alléén in het
Instellingsbesluit van het Nationaal Comité 4 en 5 mei is in de taakomschrijving formeel vastgelegd dat het comité is ingesteld om de Nationale
Herdenking (en de Nationale Viering van de Bevrijding) te organiseren.
Het gaat op 4 mei nadrukkelijk om het stilstaan (nationaal «inclusief») bij
alle slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en van oorlogen en
vredesmissies daarna.
Het Nederlands Auschwitz Comité vergelijkt in zijn argumentatie de
Holocaust-/ Auschwitzherdenking met de Nationale Herdenking op 4 mei
en de herdenking van de Japanse capitulatie op 15 augustus. Daarbij
onderstreept het Nederlands Auschwitz Comité de symboolwaarde van
«Auschwitz», dat staat voor wat gedurende de oorlogsjaren is gebeurd in
alle concentratie- en vernietigingskampen. Tijdens de Nationale
Herdenking op 4 mei op de Dam zou te weinig expliciete aandacht worden
geschonken aan de slachtoffers van de Holocaust. Het Nederlands
Auschwitz Comité verwijst ook naar de VN-resolutie uit 2005 waarmee
27 januari wordt aangemerkt als International Holocaust Memorial Day.
Ik beschouw het pleidooi van het Nederlands Auschwitz Comité als een
oproep voor officiële erkenningen borging van de herinnering aan één
van de kernthema’s van de Tweede Wereldoorlog: de systematische
uitroeiing van de joodse bevolkingsgroep en van de Sinti en Roma. Het
gaat om borging van het besef dat mensen elkaar dit aan kunnen doen;
dat het onvoorstelbare mogelijk is. Een overlevende verwoordde het in
een brief aan mij zo: «Van achteraf bekeken waren wij heel onnozel. Het
wereldbeeld dat wij met de moedermelk hadden ingezogen was een
wereld op weg naar gelijkheid en democratie. Zoiets als een technische
massamoord van welk soort dan ook, aan wie dan ook begaan, was nog
niet in de encyclopedie van het wereldgebeuren geformuleerd».
Een prominente en waardige plaats van de herinnering aan de Holocaust
in het Nederlandse herinnerings- en herdenkingslandschap wordt – ook in
mijn beleving – gezien als één van de manieren om als Nederlandse
samenleving nadrukkelijk stil te staan bij de slachtoffers van de Holocaust
en bij de overlevenden en hun verhaal. Stil staan om te rouwen over
verloren verwanten en bekenden; stil staan om de kleine en grote
persoonlijke verhalen door te geven aan de nieuwe generaties; stil staan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

2

om na te gaan welke maatschappelijke ontwikkelingen de barbarij van de
Holocaust mogelijk maakten en tot slot, stil staan bij het tegendeel
daarvan: de kernwaarden van onze (internationale) samenleving anno nu:
vrijheid, democratie en de (internationale) rechtsorde. De centrale
boodschap is: «Dat nooit meer».
De rijksoverheid toont zich, met alle terughoudendheid, wel degelijk
betrokken bij het herdenken en herinneren van de gebeurtenissen uit de
Tweede Wereldoorlog. Niet alleen door aanwezigheid bij herdenkingen,
maar ook beleidsmatig. Niet voor niets heeft het kabinet, vanuit het
principe van ereschuld en bijzondere solidariteit, als doelstelling geformuleerd het mogelijk te maken om de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog levend te houden en te stimuleren dat met name nieuwe
generaties zich bewust zijn van de betekenis van de Tweede Wereldoorlog
(stelselverantwoordelijkheid)1. Daarbij is het niet de bedoeling dat de
rijksoverheid zelf in dit proces van kennisoverdracht en bewustwording
nadrukkelijk sturend optreedt. De concrete activiteiten om het geformuleerde doel dichterbij te brengen zijn immers voornamelijk het domein
van (semi-) privaatrechtelijke organisaties.
Het voorgaande betekent, zoals reeds aangegeven, dat het antwoord op
het verzoek van het Nederlands Auschwitz Comité niet een eenvoudig
«ja» of «nee» kan zijn. In het antwoord betrek ik de brede vraag naar de
meest belovende manier om de herinnering aan de Holocaust als
wereldwijde tragedie voor de huidige en toekomstige generaties levend te
houden. Daarbij wil ik mogelijke aanpassingen van de Holocaust-/
Auschwitzherdenking plaatsen binnen het kader van de VN-resolutie uit
2005. Ik zie daarin tevens een mogelijkheid om aan te sluiten bij de vraag,
hoe nieuwe generaties de oorlog in het algemeen en de Holocaust in het
bijzonder zullen herdenken en – vooral – hoe aansluiting gevonden kan
worden bij de jongeren die het stilstaan bij de Tweede Wereldoorlog
veelal niet van huis uit hebben meegekregen en die ook niet de
mogelijkheid hebben gekregen te spreken met mensen die de oorlog
hebben doorleefd.
3. Aanpak
Ik heb over dit onderwerp geconcludeerd dat het nodig was om eerst zelf
«mijn oor te luisteren te leggen», voordat ik tot een weloverwogen reactie
kon komen. Er is gesproken met organisaties die betrokken zijn bij de
herinnering aan de Tweede Wereldoorlog. Het spreekt voor zich dat ik in
gesprek ben gegaan met het Nederlands Auschwitz Comité en met het
Nationaal Comité 4 en 5 mei, het kenniscentrum op het terrein van
herdenken.
Daarnaast vond ik het belangrijk om van zowel de «eerste generatie» als
van de jeugd te horen hoe zij denken over herdenken. Ik heb in Israël,
Polen en in Nederland gesproken met mensen uit de generatie die zelf de
oorlog heeft meegemaakt en wier dierbaren niet zijn teruggekomen. Ik
kreeg verhalen te horen die mij diep roerden en die respect afdwingen.
We zijn het aan deze mensen verschuldigd dat we hun verhalen in ons
hart sluiten en blijven doorvertellen.

1
2

Zie VWS-begroting 2011.
NJR, voorheen Nationale Jeugdraad.

In Polen kwam ik in gesprek met jongeren uit Wlodawa, nabij Sobibor.
Deze leerlingen van circa 17 jaar hebben een verschrikkelijke erfenis
meegekregen. Maar zij hebben deze opgepakt om in Polen het stilstaan bij
de eigen geschiedenis verder te brengen. Zij vertelden me over hun
betrokkenheid bij het uitwisselingsproject «Youth and Sobibor» van de
Gelderse jeugdraad In Spe.
Onze NJR2 en de leerlingen uit Wlodawa hebben elkaar in augustus

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

3

ontmoet tijdens een door NJR in het kader van de Dag van de Jeugd (met
herdenken als thema) georganiseerd bezoek aan Nederland. Ik sprak ze
toen samen met de Gelderse Jeugdraad en Stichting Sobibor. Ik heb NJR
gevraagd om mee te blijven denken over «herdenken».
Ik heb een aantal wetenschappers gevraagd hoe zij vanuit hun kennis van
de geschiedenis en de pedagogiek de toekomst van het herdenken zien.
Daarnaast ben ik nagegaan hoe in andere landen invulling wordt gegeven
aan het herdenken van de Holocaust. Het ging mij primair om de vraag
hoe elders invulling wordt gegeven aan de eerdergenoemde VN-resolutie
uit 2005.
Verder heb ik uiteraard kennis genomen van een groot aantal mondeling
en schriftelijk met mij gedeelde gedachten over herdenken van de Tweede
Wereldoorlog in Nederland. Daarbij zitten steunbetuigingen, maar ook
bedenkingen bij het verzoek van het Nederlands Auschwitz Comité.
4. Resultaten van de verkenning
Uit alle door mij geraadpleegde bronnen komt het consistente beeld naar
voren dat, in het besef dat de Tweede Wereldoorlog natuurlijk meer
omvat, er draagvlak is om apart stil te staan bij de Holocaust. Deze ruimte
om aandacht te geven aan het unieke verhaal van de Holocaust moet dan
wel worden geplaatst in de context dat er één Nationale Herdenking is
waar alle slachtoffers, groepen en gebeurtenissen van de Tweede
Wereldoorlog worden herdacht. Uit het Nationaal Vrijheidsonderzoek
20111 blijkt dat het draagvlak voor herdenken en vieren 66 jaar na het
einde van de Tweede Wereldoorlog nu al vele jaren groot en stabiel is.
Van de Nederlanders vindt 86 procent het herdenken op 4 mei en 78
procent het vieren van 5 mei belangrijk. Uit hetzelfde onderzoek blijkt ook
dat 80% van de Nederlandse bevolking het belangrijk vindt dat de
jaarlijkse Dodenherdenking ook in de toekomst door moet gaan. Het
herdenken op 4 mei en het vieren van de Bevrijding op 5 mei kunnen dus
nog altijd rekenen op een groot draagvlak. Een niet-westerse culturele
achtergrond heeft geen significante invloed op dat grote draagvlak.
Een consistent beeld dat naar voren komt is ook dat de jeugd is geïnteresseerd in de Tweede Wereldoorlog. Ze wil de verhalen van de eerste
generatie horen en ze wil – als uiting van respect – herdenken. Daarbij ziet
iedereen het belang in van voorlichting en educatie om die verhalen meer
dan alleen indrukwekkend en tot de verbeelding sprekend te laten zijn; het
belang om kennis en inzicht bij te brengen en zodoende ook betekenis te
geven aan het herdenken. Het onderzoek «Jongeren over Oorlog
Herdenken»2, dat in mijn opdracht door NJR werd uitgevoerd onder
scholieren van gemiddeld 15 jaar, bevestigt dat jongeren zich betrokken
voelen bij het herdenken. Van de 890 bevraagde jongeren vindt 83% het
herdenken van de Tweede Wereldoorlog belangrijk. Bij de Nationale
Dodenherdenking op 4 mei staan acht op de tien jongeren wel eens stil.
Zij denken dan vooral aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.
De manier waarop wordt herdacht hoeft van hen niet veranderd te
worden; een speciale jongerenherdenking of het veralgemeniseren naar
andere oorlogen vinden zij niet nodig. Deze uitkomsten duiden erop dat
we in beginsel positief kunnen zijn over de toekomst van het herdenken in
Nederland.

1
2

Te vinden op www.4en5mei.nl
Te vinden op www.njr.nl/NJRpanel

Nederland kent, zoals gezegd, al decennia een gevarieerd herdenkingslandschap rond de gebeurtenissen uit de Tweede Wereldoorlog. In de
meeste gevallen zijn die herdenkingen ontsproten aan het particulier
initiatief. Met als resultaat een grote verscheidenheid aan herdenkingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

4

door het jaar heen, verbonden aan verschillende groepen verzetsdeelnemers en slachtoffers, plaatsen en historische gebeurtenissen. Een
terugblik op het verleden laat zien dat het landschap allerminst statisch is.
Bij het herdenken ging het in de eerste jaren na de oorlog primair om het
verzet; de helden die zich keerden tegen de bezetter. Pas veel later was er
oog voor de lotgevallen van slachtoffers, waarbij aandacht voor de ene
groep getroffenen een reactie uitlokte bij andere om ook erkenning te
krijgen voor hun leed. Het laat een voortdurende ontwikkeling zien. Een
ontwikkeling die ons vraagt te reflecteren op het eigen handelen. Het gaat
daarbij om reflectie op wat mensen elkaar kunnen aandoen en de
dilemma’s en keuzes die daarbij komen kijken. De woorden van Hare
Majesteit de Koningin uit 1995 zijn illustratief: «De bezinning op de
Holocaust moet ons vervullen met een diep gevoel van schaamte. [...]
Voor een juiste beeldvorming kan niet worden verhuld dat naast moedig
optreden ook passief gedrag en actieve steun aan de bezetter zijn
voorgekomen».
De dynamiek in het herdenkingslandschap laat zich niet alleen zien in wie
we herdenken, maar ook in de belangstelling voor herdenken in het
algemeen. Deze is zeker niet altijd even hoog geweest als nu. In de
periode 1965–1985 was sprake van beduidend minder belangstelling voor
het herdenken van de oorlogsgebeurtenissen, waarna de belangstelling
weer groeide naar het huidige stabiele hoge niveau.
Deze heterogeniteit en dynamiek van het herdenken (en vieren) is een
reflectie van de actuele ontwikkelingen in de samenleving van dat
moment en zorgt daarmee voor een duurzaam breed draagvlak.
Naast een groot draagvlak voor gezamenlijk herdenken bestaan er, en dat
zal zo blijven, ook vele diepgevoelde emoties en wensen die verschillend
zijn en wortelen in specifieke aspecten van de oorlog. Herdenken is
immers een diep persoonlijke ervaring binnen een gedeeld ritueel. Die
verscheidenheid en verschillen leiden dus ook tot kritiek. De geschiedenis
laat zien dat de vraag om meer aandacht en erkenning voor een bepaalde
groep of gebeurtenis ertoe kan leiden dat anderen zich uitspreken over de
bijzondere positie die hun geschiedenis verdient. Zo dreigt zich een
«hiërarchie van leed en slachtofferschap» te ontwikkelen. Een ongewenste
situatie die de persoonlijke ervaring, de verscheidenheid en de verschillen
miskent.
Kritiek is bij voorbeeld te horen ten aanzien van de Nationale Herdenking
op 4 mei. Sommigen vinden dat deze een te algemeen karakter heeft en te
ver van de Tweede Wereldoorlog is komen af te staan door de uitbreiding
naar oorlogssituaties en vredesoperaties na de Tweede Wereldoorlog.
Kritiek is er ook op de Holocaust-/Auschwitzherdenking; de klacht
bijvoorbeeld dat door de aanwezigheid van veel hoogwaardigheidsbekleders, waaronder diplomatieke vertegenwoordigers uit verschillende
landen, de (organisaties van) vervolgingsslachtoffers pas laat aan de beurt
komen in de rij van mensen die een krans of bloemstuk leggen bij het
Auschwitzmonument of over het dominant religieuze karakter van deze
herdenking. Klachten bestaan ook rond de herdenking van het formele
einde van de Tweede Wereldoorlog op 15 augustus (de dag van de
Japanse capitulatie in 1945), omdat in lang niet alle gemeenten gevolg
wordt gegeven aan de vlaginstructie.
Binnen het Nederlandse heterogene herdenkingslandschap staat tijdens
de Nationale Herdenking op 4 mei verbondenheid centraal en is er
aandacht voor het geheel van verhalen, groepen oorlogsgetroffenen en
geschiedenissen. Tijdens de Nationale Herdenking op 4 mei wordt door
diverse generaties stilgestaan bij diverse herinneringen en gebeurte-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

5

nissen. Op deze dag herdenken we allemaal, ieder op onze eigen wijze; op
de Dam, bij een lokale herdenking, door een herdenking te volgen op
televisie, in ieder geval door gelijktijdig twee minuten stilte in acht te
nemen.
De andere herdenkingen door het jaar heen worden vooral bijgewoond
door direct betrokkenen, vaak in meerdere generaties. De herdenking op
4 mei daarentegen wordt, naast direct betrokkenen vooral door een
breder en algemener publiek bijgewoond en in ere gehouden. Het
onderstaande schema illustreert dat.

Bron: Nationaal Comité 4 en 5 mei.

1
De studie van Van Ginkel werd door VWS en
het NWO gefinancierd in het kader van het
onderzoeksprogramma «Oorlog, erfgoed en
herinnering: een dynamisch perspectief» van
de Universiteit van Amsterdam. In dat kader
werd onder meer ook de studie «Oorlogslessen» (Hondius, 2010) en «Oorlogserfgoed
overzee» (Captain en Jones, 2010)
gefinancierd.

De opzet en inhoud van «4 mei» is het resultaat van een langdurige
gezamenlijke zoektocht. Al sinds 1947 wordt op 4 mei de Nationale
Herdenking gehouden van Nederlanders die tijdens oorlogshandelingen
zijn omgekomen. Maar tot 1988 verschilden de organisatoren, de plaatsen
en tijdstippen waarop herdacht werd, wie daarbij aanwezig waren en wie
er precies herdacht werden. Pas met de oprichting bij Koninklijk Besluit
van het Nationaal Comité 4 en 5 mei in 1987 kwam er rond 4 mei een
grotere gezamenlijkheid en eenheid in de vormgeving van de Nationale
Herdenking. De huidige formulering in het zogenoemde memorandum
luidt: «Tijdens de Nationale Herdenking herdenken we allen – burgers en
militairen – die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld
zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede
Wereldoorlog, in oorlogssituaties en bij vredesoperaties.» De verbreding
naar andere oorlogen en vredesoperaties bestaat al bestaat sinds 1961.
Wel is het natuurlijk zo dat er door de steeds grotere tijdsafstand tot de
Tweede Wereldoorlog, meer oorlogssituaties en vredesoperaties hebben
plaatsgevonden waarbij Nederlandse slachtoffers zijn te betreuren, die op
4 mei worden herdacht. Ook die veranderingen zijn onderdeel van de
dynamiek van de herinnering. Het zwaartepunt van de herdenking ligt
echter nog altijd bij de Tweede Wereldoorlog.
De door mij benaderde wetenschappers bevestigen dat de dynamiek van
de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog altijd sterk verbonden is
geweest met «de tijdgeest». Onder meer de recente studie «Rondom de
Stilte» (Van Ginkel, 2011) biedt een rijk inzicht in dit verschijnsel.1 Ik
beperk me hier tot enkele hoofdlijnen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

6

Vanaf 12 september 1944 kon in delen van het land de bevrijding worden
gevierd. Dat gebeurde terughoudend, omdat nog niet het hele land was
bevrijd. Er ontstonden al snel herdenkingen, waarbij het aanvankelijk ging
om het stilstaan bij wat Nederland was aangedaan door de nazi’s; om het
eren van de soldaten en verzetsstrijders die zich keerden tegen de «foute»
Duitsers en collaborateurs. Het toen heersende beeld dat nagenoeg
iedereen op enige wijze deel had genomen aan het verzet (de «verzetsmythe»), zorgde ervoor dat communistische verzetsgroepen zich bij het
herdenken niet op een (tijdens de Koude Oorlog politiek ongewenste)
bijzondere status konden beroepen.
Pas in de jaren zestig en zeventig bleek de tijd rijp om meer oog te hebben
voor individuele geschiedenissen van slachtoffers buiten het verzet en
zonder militaire achtergrond. De herdenking van de slachtoffers van het
vernietigingskamp Auschwitz bestond al langer, maar Auschwitz werd pas
veel later het symbool van de Tweede Wereldoorlog. Van Ginkel schrijft:
«Het Grote Verhaal kreeg een andere inhoud, maar tegelijkertijd ontstond
er meer ruimte voor kleinere verhalen, voor individuele en groepservaringen en lotgevallen – inclusief hun pijnlijke en emotionele kanten. [...]
Niet langer gaf opoffering automatisch het morele recht op een centrale
plek op het herdenkingstoneel: daarvoor in de plaats kwam slachtofferschap.» (Van Ginkel, 2011).
Aangewakkerd door onder meer het verschijnen van Presser’s boek
«Ondergang» over de jodenvervolging en later de voorgenomen vrijlating
van «de drie van Breda», kwam de Holocaust, de industriële vernietiging
van onschuldige slachtoffers «om wie zij waren» centraler te staan. Ook
buiten Nederland werd dat steeds meer het morele ijkpunt, dat vervolgens
werd verbonden aan universele boodschappen in de sfeer van discriminatie, racisme, bedreigingen van democratie en schending van mensenrechten.
Zich aanpassend en uitbreidend groeide het herdenkingslandschap uit tot
een meer en meer gedifferentieerd verhaal, waarbinnen verschillende
herdenkingsgemeenschappen en (lokale) gebeurtenissen hun plaats
kregen. Dat is met name vanaf de jaren negentig zichtbaar in de vorm van
een toename in het aantal gedenktekens, waarbij dan tevens lokale
herdenkingen werden georganiseerd. Hier gaat het primair om het
stilstaan bij de (lokale) feitelijke historische gebeurtenissen en het
(«kleine») persoonlijke verhaal.

1
De tekst die wordt uitgesproken bij het
leggen van de kransen luidt: «Er zullen nu drie
kransen worden gelegd.
Voor alle burgers die tijdens of direct na de
Tweede wereldoorlog in Europa, zijn
omgebracht of omgekomen. Omdat zij:
– in verzet kwamen;
– werden uitgesloten, vervolgd, vermoord in
concentratie- en vernietigingskampen om wie
zij waren;
– het leven verloren door oorlogsgeweld of
uitputting.
De volgende krans wordt gelegd voor alle
burgers die zijn omgebracht of omgekomen,
tijdens of direct na de Tweede Wereldoorlog in
Azië. Als gevolg van verzet, internering,
oorlogsgeweld en uitputting.
De volgende kransen worden gelegd voor alle
militairen en koopvaardijpersoneel, omgekomen in dienst van het Koninkrijk der Nederlanden tijdens de Tweede Wereldoorlog en
sindsdien in oorlogssituaties en bij
vredesmissies».

Enkele wetenschappers bevestigen een voortgaande trend van een
gelijktijdig mondiale en regionale invulling van het herdenken. Dit sluit
aan bij de gesignaleerde toenemende «verhalende individualisering van
het verleden», waarbij het gaat om de (internationale) aandacht voor het
persoonlijke verhaal van de ooggetuige en de zorg over de vraag hoelang
het nog mogelijk is om die verhalen uit eerste hand te kunnen horen.
Dat ook bij de Nationale Herdenking ruimte is voor meebewegen met de
tijdgeest blijkt bijvoorbeeld uit de wijze waarop het Nationaal Comité 4 en
5 mei is omgegaan met het bezwaar vanuit joodse kring dat er op 4 mei,
bij het leggen van de kransen, geen expliciete aandacht is voor de
Holocaust. Op advies van de «werkgroep Herdenken» onder voorzitterschap van mevrouw Borst-Eilers heeft het Nationaal Comité 4 en 5 mei
besloten om het memorandum en de teksten die op 4 mei worden
uitgesproken tijdens de kranslegging op bepaalde punten aan te scherpen
en toe te lichten. Na afstemming met en instemming van vertegenwoordigers van de joodse gemeenschap is in 2011 de tekst bij de kranslegging
voor vervolgingsslachtoffers verder aangescherpt en wordt verwezen naar
de Holocaust met de woorden «uitgesloten, vervolgd, vermoord in
concentratie- en vernietigingskampen om wie zij waren».1
Deze discussie moet bezien worden tegen de achtergrond van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

7

moeizame totstandkoming van de huidige opzet van de herdenking1. Om
te voorkomen dat «hiërarchie van leed» zijn (her)intrede doet, zorgt het
Nationaal Comité 4 en 5 mei ervoor dat de teksten die op 4 mei worden
uitgesproken een algemeen en «insluitend» karakter hebben. Volgens het
Nationaal Comité 4 en 5 mei verdient de huidige formulering een sterke
voorkeur, aangezien het expliciteren van de ene groep leidt tot de wens
van andere groepen om ook expliciet(er) te worden benoemd en, dus,
aandacht te krijgen. Dit is de altijd (latent) aanwezige strijd om erkenning
van herinneringsgemeenschappen.
Op 4 mei, waar immers iedereen zich verbonden en vertegenwoordigd
moet kunnen voelen, is deze zorgvuldig afgewogen tekst logisch. Op
andere momenten wordt er explicieter aandacht besteed aan de slachtoffers van specifiek de Holocaust. Tijdens een herdenking van één van de
kamporganisaties bijvoorbeeld, of tijdens Jom Hasjoa (de joodse
herdenking van de slachtoffers van de Holocaust in de maand Nisan) in de
Hollandse Schouwburg, in het buitenland bij een voormalig vernietigingskamp of – inderdaad – op International Holocaust Memorial Day. Ook
de herdenking van de Februaristaking, een massale verzetsdaad uit
solidariteit met de joden, kan goed beschouwd gezien worden als een
herdenking waar de Holocaust onderdeel van uitmaakt.
Internationale context
Ook in andere landen heeft herdenken een sterke verbindende functie. Het
sluit aan bij een gedeeld verleden, waarin consensus bestaat over de
wens «dat nooit meer». In dat licht moeten we ook de VN-resolutie uit
2005 plaatsen. Op 1 november 2005 is de VN-resolutie 60/72 aangenomen,
waarmee 27 januari, de dag van de bevrijding van Auschwitz-Birkenau,
werd uitgeroepen als «International Day of Commemoration in memory of
the victims of the Holocaust» (International Holocaust Memorial Day).
Lidstaten werden opgeroepen om in educatie aandacht te besteden aan
de Holocaust.

1
De herdenking bestaat sinds 2000 in zijn
huidige vorm, waarbij een aparte krans woord
gelegd voor vervolgingsslachtoffers.

Natuurlijk heeft ook Nederland deze resolutie ondersteund. De Verenigde
Naties hebben deze dag in het leven geroepen om de herinnering aan de
Holocaust wereldwijd levend te houden. In veel landen waren de
bestaande herdenkingen militair van karakter en werd er weinig tot geen
aandacht besteed aan vervolgingsslachtoffers. In Nederland was deze
situatie geheel anders. Reeds lang is de herdenking van de slachtoffers
van de Holocaust – net als overigens die van Zuidoost-Azië – ingebed in
de Nationale Herdenking op 4 mei. Daarnaast wordt in diverse musea en
herinneringscentra, in educatie en tijdens herdenkingen door het jaar
heen op diverse plaatsen stilgestaan bij de slachtoffers van vervolging. In
Europees verband bestond al langer de discussie over een herdenkingsdag voor de slachtoffers van de Holocaust. Zo heeft het Europees
Parlement in juni 1995 de «Resolution on a Day to Commemorate the
Holocaust» aangenomen waarin lidstaten werden opgeroepen om een
jaarlijkse «European Day of Remembrance of the Holocaust» in te stellen.
In 1998 is de Task Force for International Cooperation on Holocaust
Education, Remembrance, and Research (International Task Force)
opgericht. Nederland is in 1999 toegetreden tot de International Task
Force. In januari 2000 is de Stockholm Verklaring ondertekend. Deze
verklaring vormt de basis voor de International Task Force. In punt 6 van
deze verklaring wordt aangegeven dat het belangrijk is om te streven naar
passende manieren om de slachtoffers van de Holocaust te herdenken,
zoals een vast jaarlijks moment. In juni 2000 herhaalde het Europees
Parlement in de «Declaration on the Remembrance of the Holocaust» deze
oproep om gepaste vormen van Holocaustherdenking te bevorderen,
inclusief een jaarlijkse Europese dag voor Holocaustherdenking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

8

In diverse Europese landen wordt jaarlijks de Holocaust herdacht, soms
op 27 januari, soms op andere historisch bepaalde data. Zo is de dag van
herdenking in Hongarije 16 april, de datum waarop het eerste Hongaarse
getto door de nazi’s werd ingericht. Letland herdenkt de gevallenen op
4 juli. Op die dag werd de Choral Synagoge, waarin veel joden zaten
opgesloten, door de nazi’s in brand gestoken. In Polen vindt de
herdenking plaats op 19 april, de datum waarop in 1943 de opstand in het
getto van Warschau uitbrak. Israel herdenkt al kort na het einde van de
oorlog de Holocaustslachtoffers tijdens Jom Hasjoa1. 27 januari is in Israel
geen formele herdenkingsdag. Duitsland was in 1996 het eerste land dat
de herdenking officieel verbond aan 27 januari en herdenkt op die dag alle
slachtoffers van het Nationaal Socialisme. Al veel eerder hadden landen
als Nederland, Frankrijk, de Verenigde Staten, Letland, Servië en Litouwen
een herdenkingsdag op een andere datum. Na Duitsland besloten veel
landen die de Holocaust nog niet herdachten om te kiezen voor
27 januari2, al kozen sommige landen voor een datum die beter paste bij
hun eigen geschiedenis3.
De achtergrond van de VN-resolutie is dat we internationaal moeten
blijven stilstaan bij de Holocaust, ons gedeelde verschrikkelijke verleden.
Dat verleden kent natuurlijk regionale verschillen, met name waar het gaat
om de betekenis ervan voor de naoorlogse maatschappij in West- en
Oost-Europa. In een zoektocht naar een gedeelde Europese geschiedenis
heeft de Europese Unie in 2009 de 23e augustus uitgeroepen als
«European Day of Remembrance for victims of Stalinism and Nazism». Er
zijn binnen het «citizenship» programma van de Europese Unie ook
middelen beschikbaar gesteld om daar nadere invulling aan te geven. Met
name in landen in Midden- en Oost-Europa groeit het belang van instellen
van zo’n «dag van herdenken» snel.
Waar het om gaat bij het uitroepen van «de dag van ...» is steeds om
aandacht te vragen voor iets. En dat gebeurt veelvuldig. Een aantal
voorbeelden van dagen die raken aan internationale gerechtigheid zijn:
6 januari, Werelddag voor Oorlogswezen; 21 maart, Internationale dag
tegen Racisme en Discriminatie; 8 april, Wereld Roma-dag; 8 mei, Wereld
Rode Kruis en Rode Halve Maan dag ter nagedachtenis van de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog; 9 mei, Schuman-dag (Dag van
Europa); 21 juni, dag van de Wereldvrede; 21 september, Internationale
dag van de vrede; 9 november, Internationale dag tegen Fascisme en
antisemitisme. Het uitroepen van bijvoorbeeld 23 augustus als «de dag
van» betekent dus niet dat wij, als lid van de Europese Unie, nu van
overheidswege moeten opleggen dat op 23 augustus een formele
herdenkingsplechtigheid zal plaatsvinden.
Vanuit de internationale context bezien is het van belang dat wij, de jeugd
en de toekomstige generaties weten dat de Tweede Wereldoorlog van
grote invloed is geweest op de ontwikkeling en borging van de
democratie in de Europese landen en op het ontstaan van diverse
internationale samenwerkingsverbanden, vanuit het besef dat daarmee
een blok gevormd kan worden tegen krachten die kunnen leidden tot een
gewapend conflict met catastrofale omvang.
1
Jom Hasjoa verwijst ook naar de opstand in
het getto van Warschau, maar hanteert de
Hebreeuwse kalender (27e Nisan), waardoor
het in de westerse kalender steeds op een
andere datum valt.
2
België, het Verenigd Koninkrijk, Italië,
Finland, Denemarken, Estland, Ierland,
Kroatië, IJsland, Zwitserland, Griekenland,
Spanje, Tsjechië.
3
Hongarije, Slowakije, Bulgarije, Roemenie,
Polen.

De geschiedenis van de Tweede Wereldoorlog eindigt dus niet in 1945. Ik
denk daarbij aan de in het onderwijs helaas nog altijd onderbelichte
Japanse bezetting, die na de capitulatie werd voortgezet in een dekolonisatiestrijd van de Indonesische bevolking. Ik denk daarbij ook aan de
geschiedenis van de landen in het voormalige Oostblok, waar het nazisme
werd opgevolgd door onderdrukking van het stalinisme. Het onderwijs in
die landen besteedt daar pas sinds eind jaren negentig aandacht aan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

9

De betekenis van voorlichting en educatie
Wetenschappers en organisaties betrokken bij het herdenken zijn het
erover eens dat herdenken, met name voor degenen die daarbij niet
rouwen om verloren naasten, anno 2012 niet los kan worden gezien van
voorlichting en educatie over de gebeurtenissen van de Tweede Wereldoorlog. Het gaat in dit verband vooral om het confronteren van nieuwe
generaties jongeren; niet alleen met die afschuwelijke geschiedenis, maar
ook met de keuzes die ze kunnen maken rond vrijheid en democratie. Hoe
zou ik me gedragen, wat zou ik doen, aan wie zou ik een voorbeeld
nemen, zijn vragen die zij zich moeten stellen.
Zonder historische kennis heeft het weinig zin om een herdenking bij te
wonen. Op basis van kennis kan er bewustzijn groeien over wat er zich
destijds heeft voorgedaan en kan het een aanleiding zijn om kritisch na te
denken over de kernwaarden in onze samenleving, zoals vrijheid,
democratie en mensenrechten. Op deze wijze wordt een natuurlijke
verbinding gelegd tussen verleden en heden. Historisch besef dat slechts
leunt op noties en emoties is manipuleerbaar en geeft geen inzicht in de
maatschappelijke en politieke ontwikkelingen die tot de oorlog en
vervolging hebben geleid en die zich in een of andere vorm ook vandaag
de dag zou kunnen voordoen.1
Persoonlijke verhalen, verteld door overlevenden zelf of vastgelegd in
bijvoorbeeld een interview, film of boek, blijken steeds weer een goede
ingang om kennis, bewustwording en empathie te bewerkstelligen bij
mensen voor wie de oorlog een ver verwijderd verleden lijkt. Daarover
bestaat consensus. De tot de verbeelding sprekende indrukwekkende en
ontzagwekkende verhalen kunnen echter, wanneer ze zonder context
worden gebracht, een te grote nadruk op een «mooi verhaal» leggen,
waarbij analytische inzichten ontbreken of beperkt zijn.
Herdenken, voorlichting en educatie, hebben altijd een zekere vorm van
verbinding tussen verleden, heden en toekomst in zich. Het gevaar voor
banalisering ligt op de loer, wanneer al te gemakkelijk hedendaagse
gebeurtenissen en de Tweede Wereldoorlog of de Holocaust met elkaar in
verband worden gebracht. Een vredesmissie kan niet één op één worden
vergeleken met de gebeurtenissen van toen. Het miskent de uniciteit van
bijvoorbeeld het industriële karakter van de vernietiging. De Tweede
Wereldoorlog is ontegenzeggelijk een ijkpunt in de Nederlandse
maatschappij. Het verhaal moet dus worden verteld.
Historica Dienke Hondius signaleert individualisering, localisering,
emotionalisering en dramatisering als trends.2 Het wordt zichtbaar bij
activiteiten om herdenken, onderwijs, televisieprogramma’s en interviews
zo aansprekend mogelijk te laten zijn. Het verhaal komt dichterbij en met
meer emotie. Dat kan goed werken, maar kent ook risico’s. Teveel
individuele benadering kan, zoals gezegd, onbedoeld leiden tot gelijkschakeling, nivellering, relativering en zelfs banalisering van het oorlogsverleden, wanneer de boodschap die dan overkomt is dat er in ieder
mensenleven weleens slechte tijden zijn. Een tweede risico van het klein
en «dichtbij» maken van het verhaal is, dat het beeld van de Tweede
Wereldoorlog als internationaal conflict verdwijnt.

1

Vrij naar De Vree, Kleio nr. 2, april 2011.
Zij verwijst hier ook naar in haar boek
«Oorlogslessen» (Hondius, 2010).
2

Het zijn reële risico’s die ook door andere wetenschappers worden
herkend. Daar wordt ook genuanceerd gedacht over de gevolgen van het
wegvallen van de eerste generatie als verteller van het verhaal. De
verwachting is, dat de generatie die tijdens of na de Tweede Wereldoorlog
werd geboren als vanzelfsprekend die rol zal overnemen. Zij hebben,
bijvoorbeeld als ondergedoken kind of kind dat opgroeide met ouders die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

10

het kamp in Europa of Zuidoost-Azië overleefden, veel te vertellen wat
relevant is. Over hun eigen leven, maar ook over het leven van hun
ouders. Zij kunnen hun verhaal bijvoorbeeld vertellen met ondersteuning
van getuigenissen die in het kader van het VWS-programma Erfgoed van
de Oorlog werden vastgelegd of met behulp van andere erfgoedmateriaal
dat in het kader van dat programma juist voor een doel als dit is
behouden voor de toekomstige generaties. Dat geldt ook voor docenten,
want juist leraren hebben de opdracht om het verhaal van de oorlog in al
zijn facetten over het voetlicht te brengen. Inspanningen die erop gericht
zijn om al op lerarenopleidingen zelf daarop de aandacht te vestigen, juich
ik dan ook toe. Bijvoorbeeld de al enkele malen in het kader van de week
van International Holocaust Memorial Day door geschiedenisstudenten
van lerarenopleidingen georganiseerde studentensymposia.
Lesgeven over de Tweede Wereldoorlog, de Holocaust en – specifiek voor
Nederland – de dekolonisatie van Nederlands-Indië is een verplicht
onderdeel van het curriculum. Vanwege de grote vrijheid binnen het
onderwijs om daar invulling aan te geven voert VWS, vanuit de
doelstelling om de herinnering levend te houden, al vele jaren een
voorlichtingsbeleid gericht op de jeugd. Met ingang van 1 januari 2011
werden de uitvoerende taken op dit terrein overgedragen aan het
Nationaal Comité 4 en 5 mei, dat namens mij ook subsidies kan verlenen
voor projecten op het terrein van voorlichting en educatie over de Tweede
Wereldoorlog. De organisaties in «het veld» spelen een essentiële rol bij
voorlichting en educatie. Zij zorgen er voor een belangrijk deel voor dat er
in Nederland gelukkig veel wordt gedaan om jongeren te betrekken en
kennis en bewustzijn bij te brengen over de Tweede Wereldoorlog. Dat
blijft onze aandacht vragen, ook al zegt 75% van de 13- tot 17-jarigen zegt
afgelopen jaar via school iets gedaan te hebben aan WO II (Nationaal
Vrijheidsonderzoek 2011). Het internet is de meest geraadpleegde
informatiebron door scholieren, ook als het gaat om de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast zijn films en televisie belangrijke informatiebronnen.
Dat blijkt uit het Nationale Vrijheidsonderzoek 2011 en onderzoek dat door
NJR werd verricht. Op het terrein van (nieuwe) media liggen dus kansen
om jongeren te bereiken. Maar niet alleen daar. Een recent mooi initiatief
is het project van het Centraal Orgaan Voormalig Verzet en Slachtoffers en
het Nationaal Comité 4 en 5 mei om ervoor te zorgen dat iedere scholier
ten minste één keer een voormalig kamp of herinneringscentrum heeft
bezocht.
6. Hoe nu verder?
Ik zie het als mijn opdracht om ervoor te zorgen dat wij, als belofte aan de
eerste generatie, hun verhalen overdragen aan de huidige en toekomstige
generaties. Ik verbind daaraan ook mijn verantwoordelijkheid als
staatssecretaris van jeugd, waarbij het in dit kader primair gaat om de rol
die NJR kan vervullen als landelijke organisatie om ook op dit terrein
jeugdparticipatie ofwel betrokkenheid en begrip van jeugdigen te
bevorderen.
Vanuit deze «stelselverantwoordelijkheid» is het mijn taak om vast te
stellen of de infrastructuur op het terrein van de herinnering aan de
Tweede Wereldoorlog voldoende aansluit bij de ontwikkelingen in de
maatschappij. Geluiden uit de samenleving die de vorm en inhoud van de
Nationale Herdenking betreffen of die daar ontegenzeggelijk op van
invloed (kunnen) zijn, zoals de roep om nog een «nationale» herdenking,
doen een appèl op mijn verantwoordelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

11

Het voorgaande moet zo begrepen worden dat de rijksoverheid niet de
inhoud of denkrichting voorschrijft, maar ervoor zorgt dat reflectie op het
verleden mógelijk blijft. De overheidsrol is vooral voorwaardenscheppend
– ook in de sfeer van voorlichting en educatie – en ligt uiteraard ook bij de
beslissingen over de aanwezigheid van hoogwaardigheidsbekleders bij
herdenkingsceremonies.
Hiervoor heb ik uiteengezet dat Nederland anno 2012 een rijk en vitaal
herdenkingslandschap heeft met een groot draagvlak onder alle lagen van
de bevolking. Terwijl de ooggetuigen die de oorlog bewust hebben
meegemaakt ons op afzienbare termijn zullen zijn ontvallen, blijkt onder
jongeren grote belangstelling voor de Tweede Wereldoorlog. Ik heb
aangegeven waarom de rol van de overheid uiterst terughoudend is en zal
blijven waar het gaat om ingrepen in het herdenkingslandschap. Het grote
draagvlak voor het herdenken is het resultaat van juist het particuliere
initiatief dat eraan ten grondslag ligt.
De Nationale Herdenking op 4 mei op de Dam heeft een nationaal
karakter, omdat dit ritueel een samenbindend karakter heeft. De keuze
voor de invulling van de herdenking is het resultaat van intensief overleg
met de regering, maatschappelijke organisaties van oorlogsgetroffenen
en vele anderen. Op «4 mei» komen de herinneringen samen van alle
groepen slachtoffers en gebeurtenissen die door het jaar heen op
verschillende momenten en plaatsen worden herdacht. Op 4 mei op de
Dam herdenken we allen gezamenlijk alle slachtoffers. Inclusief de
slachtoffers van de Holocaust en de slachtoffers die in Zuidoost-Azië
vielen. Daaruit volgt dat de overheid aan de Holocaust-/Auschwitzherdenking, of welke andere aan de Tweede Wereldoorlog gerelateerde
herdenking ook, niet dezelfde (formele) status kan verlenen als die van de
Nationale Herdenking op 4 mei.
Ik heb aangegeven dat naast «4 mei» de herdenking van de capitulatie van
Japan op 15 augustus – immers het formele eind van de Tweede
Wereldoorlog in het Koninkrijk der Nederlanden – een bijzondere plaats
inneemt in het herdenkingslandschap. Omdat het organiseren van een
grote herdenking de laatste jaren steeds complexer is geworden, heeft de
Stichting Herdenking 15 augustus 1945 het Nationaal Comité 4 en 5 mei
gevraagd mee te denken hoe professionele ondersteuning gericht op
vrijwilligers die een taak hebben in de herdenkingsorganisatie kan worden
geboden. Het Nationaal Comité 4 en 5 mei gaat hiermee in deze
herdenking een actief ondersteunende rol spelen.
27 januari, de dag van de bevrijding van Auschwitz – International
Holocaust Memorial Day – neemt een geheel eigen plaats in. De
Holocaust-/ Auschwitzherdenking kan het plechtige sluitstuk zijn van de
activiteiten die er in die week van International Holocaust Memorial Day
aan vooraf gingen. Een herdenking met een internationale context, die
zou kunnen aansluiten bij de geformuleerde ambitie op de Nederlandse
website van International Holocaust Memorial Day: «Wereldwijd worden
op Holocaust Memorial Day de slachtoffers herdacht van de Holocaust en
andere genociden [...]. Auschwitz is uitgegroeid tot universeel symbool
voor de massavernietiging van burgers.»
De Holocaust-/Auschwitzherdenking kan al jarenlang rekenen op
vergaande en hooggewaardeerde ondersteuning van de gemeente
Amsterdam. Ik heb het Nationaal Comité 4 en 5 mei bereid gevonden om
in aanvulling daarop praktische ondersteuning te bieden bij het organiseren van deze Holocaustherdenking «nieuwe stijl». De continuïteit is
daarmee gegarandeerd. Met deze steun voor een waardige en prominente
plek voor de Holocaust in het Nederlandse herinnerings- en herdenkingslandschap wordt een versterking gegeven, net als door de Indische

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

12

herdenking, van de kennis en het besef in de Nederlandse samenleving
van wat we op 4 mei gezamenlijk herdenken.
Het feit dat ook op veel andere momenten de Holocaust wordt herdacht,
moet in ogenschouw worden genomen. Draagvlak voor een herdenking is
iets wat niet opgelegd kan worden. Het vraagt om een investering, niet
alleen in (media-) aandacht, maar ook in contacten en samenwerkingsconstructies met (koepel)organisaties die (ook) op andere momenten in het
jaar stilstaan bij de slachtoffers van de Holocaust en die hun bijdrage
leveren aan de activiteiten in de week van Holocaust Memorial Day. Zo zal
de Holocaustherdenking echt kunnen uitgroeien tot dé internationale
herdenking van de Holocaust in Nederland.
Het bijzondere belang van International Holocaust Memorial Day in het
herdenkingslandschap zit vooral in het internationale karakter. Daar wordt
aandacht besteed aan de Holocaust én andere genociden. International
Holocaust Memorial Day is in Nederland uitgegroeid tot een International
Holocaust Memorial Week. Op International Holocaust Memorial Day
wordt al enkele jaren de indrukwekkende Auschwitzlezing georganiseerd
door het Nederlands Auschwitz Comité, samen met het NIOD Instituut
voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) en de Sociale
Verzekeringsbank (PUR). Dat is slechts één activiteit die tijdens International Holocaust Memorial Day wordt georganiseerd. In het kader van de
week van International Holocaust Memorial Day voert het NIOD de
secretariële taken uit, terwijl de coördinatie van deze activiteiten samen
met het Nederlands Auschwitz Comité wordt uitgevoerd. Alle deelnemende organisaties behouden volledige autonomie en geven, naar eigen
inzicht en overeenkomstig hun eigen identiteit, invulling aan het
programma. De deelnemende organisaties formuleerden een gezamenlijke doelstelling: «Jongeren tussen de 15 en 25 jaar te leren over de
Holocaust en andere genociden. De bewustwording hiervan draagt bij aan
de waakzaamheid voor opkomende rassenhaat, discriminatie en antisemitisme en moet de jeugd waarschuwen voor de enorme gevolgen
daarvan.»
Ik zie in International Holocaust Memorial Day vooral veel kansen om,
meer nog dan nu, jongeren te betrekken bij het reflecteren op en
herdenken van de Tweede Wereldoorlog in internationaal perspectief.
Juist daar kan stil worden gestaan bij het precedentloze industriële
karakter van de Holocaust; kan aandacht worden geschonken aan het
besef dat naast moedig optreden (zoals verzetsdaden en het bieden van
onderduikmogelijkheden uit solidariteit met de joden) veel passief gedrag
en zelfs actieve steun aan de bezetter zijn voorgekomen; kan de historische verbinding van de Tweede Wereldoorlog met (het ontstaan van)
internationale organisaties als de EU, de VN en de International Task Force
worden benadrukt. Dit is ook de plek waar een relatie met de jeugd (NJR)
gelegd zou kunnen worden, zodat gezamenlijk bekeken kan worden hoe
via ieders unieke bijdrage de impact van International Holocaust Memorial
Day kan worden versterkt.
NJR heeft op mijn verzoek een denktank ingericht, juist om mee te denken
over hoe bij het herdenken de verbinding met de jeugd uitgebouwd kan
worden (in aanvulling op bestaande initiatieven). NJR krijgt van mij met
ingang van dit jaar ook middelen om aandacht te besteden aan (het
herdenken van) de Tweede Wereldoorlog, gericht op participatie van
jongeren. Bijvoorbeeld door aan de herdenking een «twitterstilte» te
verbinden, zoals werd gesuggereerd door een deelnemer aan het
NJR-onderzoek. Of door juist in relatie tot International Holocaust
Memorial Day over de grens te kijken; naar leeftijdgenoten in Polen
bijvoorbeeld waarmee een uitwisseling, al dan niet via de kanalen van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

13

nieuwe media, tot stand kan komen of verder kan worden uitgebouwd.
Het Nationaal Comité 4 en 5 mei heeft, zoals aangegeven, sinds 2011 een
subsidieprogramma om activiteiten gericht op voorlichting en educatie te
financieren.
Vanuit het belang van de herinnering is het zinvol om jaarlijks een goed
en samenhangend programma voor International Holocaust Memorial
Day te kunnen presenteren en daar ook de nodige bekendheid aan te
(kunnen) geven. Ik ben bereid om voor de verdere ontwikkeling en
coördinatie van het jaarlijks te ontwikkelen programma extra geld
beschikbaar te stellen. Het ligt voor de hand om daarvoor aan te sluiten bij
de bestaande coördinerende taak die al bij het NIOD ligt. Het daaraan
gekoppelde – bij voorkeur nog verder uit te breiden – platform van
participerende organisaties kan dan meedenken over de besteding van die
middelen. Juist omdat diverse organisaties vanuit verschillende achtergronden en met verschillende ambities samenwerken, opent die week de
mogelijkheid om aandacht te besteden aan alle aspecten van de
Holocaust en genociden.
Het denken over herdenken en het levend houden van de herinnering aan
de Tweede Wereldoorlog, eindigt natuurlijk niet met deze brief. Het is een
continu proces, waarbij de veldorganisaties zoals vanouds hun cruciale rol
zullen moeten blijven spelen. Het kan niet zonder de grote hoeveelheid
kennis en betrokkenheid die bij instituten als het NIOD, Nationaal Comité
4 en 5 mei en bij de herinneringscentra en oorlogs- en verzetsmusea
aanwezig is. Het kan evenmin zonder de inzet van de vele vrijwilligersorganisaties die op het terrein van de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog opereren. De gedrevenheid van personen binnen het Nederlands
Auschwitz Comité, Stichting Herdenking 15 augustus 1945 en (de
organisaties aangesloten bij) het Centraal Orgaan Voormalig Verzet en
Slachtoffers (COVVS) en al die andere organisaties verdienen ons respect.
Een organisatie zoals het Nederlands Auschwitz Comité, die ik er in het
kader van deze brief uitlicht, beperkt de activiteiten niet tot het organiseren van een jaarlijkse herdenking en het geven van invulling aan de
week van Holocaust Memorial Day, maar organiseert daarnaast hoog
gewaarde herdenkingsreizen naar Polen, heeft een belangrijke rol gehad
bij het vernieuwen van de tentoonstelling in het Nederlandse paviljoen in
Auschwitz en verzorgt ook het onderhoud daarvan. Daarvoor past niets
dan waardering.
Ten slotte wil ik benadrukken dat ik het bemoedigend vind dat jonge
mensen aangeven de Tweede Wereldoorlog te willen blijven herdenken.
Het NJR-onderzoek bevestigt dat jongeren het belangrijk vinden respect te
betuigen aan de slachtoffers en stil te staan bij het feit dat onze vrijheid
niet vanzelfsprekend is. Met die wetenschap heb ik des te meer
vertrouwen in de toekomst van het herdenken, en daarmee het inlossen
van onze ereschuld naar alle oorlogsgetroffenen.
De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. L. L. E. Veldhuijzen van Zanten-Hyllner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 20 454, nr. 106

14