Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

Nr. 372

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 18 februari 2015
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de ministers van Defensie en Economische Zaken over de brief van
22 december 2014 inzake D-brief Vervanging F-16 (Kamerstuk 26 488, nr.
369).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 16 februari 2015.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De adjunct-griffier van de commissie,
Mittendorff

kst-26488-372
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

1

1
Waarom wordt in het geheel niet ingegaan op de kernwapentaak
van de F-35? Bent u bereid dit alsnog te doen per afzonderlijke
brief en daarbij uitgebreid in te gaan op de aangenomen moties
Sjoerdsma1 en Jasper van Dijk2?
De vaste commissie voor Defensie heeft mij op 23 april 2014 de eisen voor
de D-brief toegezonden (kenmerk 2014Z06709/2014D14917). Daarin komt
de kernwapentaak niet aan de orde. Voor de laatste stand van zaken
verwijs ik naar de jaarrapportage 2013 (Kamerstuk 26 488, nr. 358) en de
kabinetsreacties op de beide moties (Kamerstuk 33 783, nrs. 5 en 13). Een
afzonderlijke brief zou hieraan nu niets toevoegen.
2
Is het juist dat generaal Bogdan tijdens het gesprek met de vaste
commissie voor Defensie op 13 januari 2015 heeft gezegd dat
een F-35 tussen de 80 en 85 miljoen dollar kost?
Ja. Generaal Bogdan verwees naar de verwachte stuksprijs van een F-35A,
die bij contractsluiting in 2019 in het dan geldende prijspeil tussen de 80
en 85 miljoen dollar zou moeten zijn. Die toestellen worden in 2021
geleverd.
3
Wat betekent het gegeven dat het toestel tevens veel potentieel
heeft voor doorontwikkeling voor de exploitatiekosten op lange
termijn?
De doorontwikkeling van een toestel door middel van periodieke
modificaties leidt er niet alleen toe dat het toestel gedurende de gehele
levensduur over moderne operationele capaciteiten blijft beschikken,
maar biedt ook mogelijkheden voor technische verbeteringen die de
betrouwbaarheid van het toestel verhogen. In het eerste geval kunnen de
exploitatiekosten toenemen, in het tweede geval kunnen die dalen. In
algemene zin zijn de inspanningen erop gericht de kosten van instandhouding zo laag mogelijk te houden.
4
Gaat u het toestel voornamelijk inzetten met landen die ook een
F-35 aanschaffen of doet dit niet ter zake?
De F-35 kan met verschillende vliegtuigtypen samenwerken. De keuze is
afhankelijk van de samenwerkingspartners, de dreiging en de missie.
Nederland is dus niet gebonden aan partners die de F-35 hebben.
5
Kan de vertraging van de te ontwikkelen software (block 3f),
naast in tijd (aantal maanden), ook in geld uitgedrukt worden?
Nee, daarvoor ontbreekt de benodigde financiële informatie. Overigens is
het van belang onderscheid te maken tussen de directe en de indirecte
kosten. De directe kosten van de vertraging betreffen vooral de extra
kosten voor het langer moeten inzetten van personeel voor het ontwikkelen en testen van de software. Deze kosten komen ten laste van de
ontwikkelings- en testfase van het F-35 programma. Nederland heeft aan
deze ontwikkelings- en testfase een vaste financiële bijdrage geleverd van
800 miljoen dollar en de extra kosten daarvoor komen daarom voor
1
2

Kamerstuknummer 33 783, nr. 10
Kamerstuknummer 33 763, nr. 14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

2

rekening van de Verenigde Staten. Indirecte kosten voor Nederland
zouden zich kunnen voordoen indien de vertraging zodanig wordt dat
deze de geplande afstoting van de F-16 en invoering van de F-35 zou gaan
beïnvloeden. De kans daarop is voorshands klein, omdat de volgende
toestellen naar verwachting in 2019 aan Nederland worden geleverd. De
oplevering van deze softwareversie is door het F-35 Joint Program Office
(JPO) eind 2017 gepland. Dat is ruim een jaar voor de aflevering van
toestellen aan Nederland (drie jaar voor het opleidingstraject van de
eerste Nederlandse combat ready vliegers) en vier jaar voor de beoogde
IOC-datum van de Nederlandse toestellen.
6
Welke hoogwaardige technologie hebben de Chinezen gestolen3?
Gaat het bij deze Chinese actie om software en kunt u toelichten
wat de gevolgen zijn voor dit project?
Het F-35 JPO heeft laten weten dat geen gerubriceerde informatie is
ontvreemd. De operationele veiligheid en de capaciteiten van de F-35 zijn
niet in gevaar. Zie tevens mijn reactie hierover van 30 januari jl.
7
Hoe groot is de kans dat de geplande initiële operationele
capaciteit (IOC) datum niet wordt gehaald?
Een Nederlandse initiële operationele capaciteit (IOC) met de F-35 zal
volgens de huidige planning eind 2021 worden bereikt. Defensie wil de
IOC-status behalen met de F-35 in de block 3F configuratie. Om de eerste
combat ready vliegers eind 2021 inzetbaar te hebben, dienen zij hun
jaarlijks oefenprogramma te hebben doorlopen met de 3F softwareconfiguratie. Daarom moet deze software uiterlijk eind 2020 beschikbaar zijn
voor operationeel gebruik. Het F-35 JPO voorziet de oplevering van deze
software voor eind 2017. Er is dus een marge van enkele jaren. Nederland
is overigens niet het enige partnerland dat de software nodig heeft voor
het bereiken van de IOC-status. De Amerikaanse marine wil reeds in 2019
de IOC-status behalen met de Block 3F configuratie. Daarom wordt de
kans op het niet halen van de Nederlandse IOC-status in 2021 op dit
moment klein geacht.
8
Wat zijn de gevolgen voor de inzetbaarheidsdoelstellingen van de
F-35 bij verlies van een toestel? Kunnen deze met 36 toestellen
nog volledig worden waargemaakt?
13
Komen mogelijke vredesverliezen van Nederlandse F-35
toestellen direct ten koste van de vier beschikbare toestellen
voor missies? Zo nee, in welke operationele doelstellingen moet
dan gesneden worden?
Een verlies gaat niet direct ten koste van de beschikbaarheid van vier
toestellen voor inzet. Wel neemt het aantal toestellen af om het jaarlijks
benodigde aantal vlieguren te kunnen maken om vliegers getraind te
houden. Voldoende vlieguren zijn een voorwaarde voor het structureel
combat ready houden van 29 vliegers. Op het moment dat een wapensysteem verloren gaat, zal worden bepaald of, en zo ja hoe, het wordt
vervangen. Financiële overwegingen, de operationele inzetbaarheid en de
(internationale) veiligheidsomstandigheden spelen daarbij een rol.

3

Zie bericht in diverse media, zoals http://www.telegraaf.nl/buitenland/23573687/
___China_steelt_geheimen_JSF___.html

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

3

Ontwikkelingen op dit punt zullen worden meegenomen in de
voortgangsrapportages.
9
Is er een risico op terughoudendheid bij toekomstige inzet van de
F-35 bij een aantal van slechts 37 toestellen, waarbij geen
rekening is gehouden met verliezen? Klopt het dat de gevolgen
van verlies van één toestel al ernstig zijn, niet alleen financieel
maar ook voor de gereedstelling, operationele inzetbaarheid en
voortzettingsvermogen?
Nee, steeds wordt afgewogen of toestellen veilig en effectief kunnen
worden ingezet en of de risico’s voor personeel en materieel niet
onverantwoord hoog zijn. Het aantal toestellen speelt daarbij geen rol. Zie
verder het antwoord op vraag 8 en 13.
10
Kunt u een opsomming geven van de argumenten die ten
grondslag liggen aan de beslissing om geen rekening te houden
met vredesverliezen?
11
Zou het niet raadzaam zijn om bij aanschaf van de F-35 en de
planning van de inzetbaarheid rekening te houden met vredesverliezen, zoals ook de Verenigde Staten (VS) en Canada doen?
15
Hoe beoordeelt u de kritiek van de auditdienst, dat het ministerie
niet heeft aangetoond dat het geen rekening houden met
verliezen gebruikelijk is bij andere hoofdwapensystemen? Bent u
bereid dit uitgebreider te onderbouwen, ook in het licht van de
constatering dat destijds bij de bepaling van het aantal
benodigde F-16’s wel rekening is gehouden met verliezen?
Defensie voert de vervanging van de F-16 uit binnen de financiële kaders.
De aldus beschikbare financiële ruimte is toereikend voor de aanschaf van
ten minste 37 toestellen. Zoals geschreven op 13 oktober 2013 in
antwoord op vragen over de nota In het belang van Nederland is in het
aantal van 37 toestellen geen rekening gehouden met vredes- en
gevechtsverliezen. Het is immers niet te voorspellen wanneer en onder
welke omstandigheden verliezen zullen optreden. Deze werkwijze geldt
voor alle hoofdwapensystemen.
12
Hoe lang zal het naar verwachting duren om een verlies van een
F-35 toestel te vervangen? Zal een bestelling net als nu vier jaar
duren?
Dat valt niet met zekerheid te zeggen. De reguliere bestelsystematiek vergt
op dit moment een termijn van vier jaar, maar het kan zijn dat bij
bijzondere omstandigheden, in overleg met de Amerikaanse overheid,
een kortere termijn mogelijk is. Ook kunnen de mogelijkheden voor
bijvoorbeeld huur en lease worden onderzocht. In voortgangsrapportages
zal er aandacht zijn voor ontwikkelingen op dit punt.
13
Komen mogelijke vredesverliezen van Nederlandse F-35
toestellen direct ten koste van de vier beschikbare toestellen
voor missies? Zo nee, in welke operationele doelstellingen moet
dan gesneden worden?
Zie het antwoord op vraag 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

4

14
Houden andere F-35 partnerlanden wel rekening met vredesverliezen? Zo ja, op welke wijze?
16
Klopt het dat landen als de VS en Canada wel rekening houden
met (vredes)verliezen bij de F-35? Bent u bereid een overzicht aan
de Kamer te doen toekomen van alle F-35 partnerlanden en
daarbij aan te geven of zij in hun aanschaf wel of geen rekening
houden met verliezen?
Voor zover bekend, hebben de partnerlanden niet formeel bekendgemaakt
of in hun bestelaantallen rekening is gehouden met vredesverliezen.
Canada is daarop een uitzondering. Het land heeft in 2012 bekendgemaakt
géén rekening te houden met vredesverliezen4.
15
Hoe beoordeelt u de kritiek van de auditdienst, dat het ministerie
niet heeft aangetoond dat het geen rekening houden met
verliezen gebruikelijk is bij andere hoofdwapensystemen? Bent u
bereid dit uitgebreider te onderbouwen, ook in het licht van de
constatering dat destijds bij de bepaling van het aantal
benodigde F-16’s wel rekening is gehouden met verliezen?
Zie het antwoord op vraag 10.
16
Klopt het dat landen als de VS en Canada wel rekening houden
met (vredes)verliezen bij de F-35? Bent u bereid een overzicht aan
de Kamer te doen toekomen van alle F-35 partnerlanden en
daarbij aan te geven of zij in hun aanschaf wel of geen rekening
houden met verliezen?
Zie het antwoord op vraag 14.
17
Kunt u het 20% verlies in bedrijfsvoering van het vliegurenbudget
nader specificeren? Waarom treedt dit verlies op?
Niet alle vlieguren hebben trainingswaarde voor combat ready vliegers. Er
zijn ook uren die worden gebruikt voor de training van nieuwe F-35
vliegers die net de initiële training achter de rug hebben, de training van
supportvliegers, het overvliegen van vliegtuigen van en naar oefen- en
inzetgebieden, testvluchten en vluchten van en naar onderhoudslocaties.
Daarnaast treedt verlies op vanwege onvoorziene omstandigheden zoals
weersveranderingen.
18
Als de prijs bij het bestellen van meerdere toestellen tegelijk naar
beneden gaat, kiest u daar dan voor?
Ja, als het mogelijk wordt in één keer voor meer jaren toestellen te
bestellen (en daardoor de stuksprijs lager wordt) zal Nederland daartoe
overgaan. Dit is in de D-brief beschreven. Zodra daarover duidelijkheid
ontstaat, wordt de Kamer daarover geïnformeerd.

4

Annual report 2012 Next Generation Fighter Capability Annual Update: For example, an
additional cost that is not included in the full life-cycle cost of $ 44.8 billion is the cost for the
replacement of aircraft lost due to peace-time accidents.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

5

19
Waarom is het verwervingstraject opgeknipt in delen? Waarom
worden niet alle toestellen in één keer besteld?
In de huidige bestelsystematiek van het F-35 programma is het nog niet
mogelijk een bestelling te plaatsen voor meer jaren tegelijk. Bestellingen
worden jaarlijks gedaan. Zodra initiatieven zoals een Multi Year Buy of een
Partner Block Buy mogelijk worden, kunnen wel toestellen voor meer
jaren ineens besteld worden.
20
Hoe zit het precies met de totale afname van het toestel, ligt dat
rond de 3.000 of 4.500?
Conform de toezegging tijdens het algemeen overleg met de vaste
commissie voor Defensie op 11 december 2014, zal de Minister van
Economische Zaken binnenkort een separate brief sturen over de
onderbouwing van de productieprognose en omzetraming van de F-35
(Kamerstuk 26 488, nr. 373).
21
Wanneer krijgt de Kamer de aanvullende informatie over de
omscholing van het personeel?
De omscholing van het personeel dat deelneemt aan de operationele
testfase is voltooid. De omscholing van het resterende personeel zal
omstreeks 2019 aanvangen. In toekomstige voortgangsrapportages zal de
Kamer worden geïnformeerd over de transitie, waaronder de omscholing
van het overige personeel.
22
Is bij de verwachting dat gedurende de transitiefase de exploitatiekosten hoger zijn dan later rekening gehouden met de potentiële doorontwikkeling?
Ja. Doorontwikkeling van de F-35 is een onafgebroken proces. Ook in de
periode 2019 tot 2023 zijn in het F-35 programma uitgaven voorzien voor
verdere doorontwikkeling. Daarmee is rekening gehouden in de Nederlandse ramingen van de jaarlijkse exploitatiekosten.
23
Waarom wordt nu voor het eerst vermeld dat de exploitatiekosten
tot 2053 «gemiddeld» maximaal 285 miljoen euro mogen zijn,
aangezien de investerings- en exploitatiebudgetten eerder nog
«taakstellend» genoemd werden? Waarom werd de term
«gemiddeld» niet eerder genoemd en nu wel?
De budgetten voor de verwerving en de exploitatie zijn onverminderd
taakstellend. In de jaarrapportage Vervanging F-16 van 2013 (Kamerstuk
26 488, nr. 358) is gemeld dat het om gemiddelde exploitatiekosten gaat
tot het einde van de levensduur van de F-35 die is voorzien voor 2053. Bij
de bepaling van de jaarlijkse exploitatiekosten zijn de totale exploitatiekosten over de gehele levensduur gedeeld door dertig jaar. De werkelijke
exploitatiekosten zullen echter van jaar tot jaar fluctueren. Grotere
uitgaven, bijvoorbeeld voor soft- en hardware aanpassingen (block
upgrades), zijn immers niet elk jaar aan de orde. Verder hangen de kosten
van de block upgrades weer af van de inhoud en omvang van de
aanpassingen. Ook zullen de onderhoudskosten niet van jaar tot jaar
constant zijn. Gedurende de transitieperiode hebben de exploitatiekosten
bovendien betrekking op zowel de F-16 als de F-35.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

6

24
Hoe kunt u zo stellig zijn dat er «jaren zullen zijn waarin de
werkelijke kosten lager zijn dan het gemiddelde van 285 miljoen
euro»? Hoe verhoudt zich dat tot uitspraken van Defensieambtenaren tijdens de technische briefing op 13 januari 2015 over de
exploitatiekosten: «alle tollen staan los», «we hebben geen
glazen bol», «ik kan u niet de garantie bieden»?
Zoals in antwoord op vraag 23 is uitgelegd zullen de jaarlijkse exploitatiekosten gedurende de resterende levensduur van de F-16 en de totale
levensduur van de F-35 niet constant zijn, maar gemiddeld € 285 miljoen
(prijspeil 2014) bedragen. Hogere kosten in enig jaar zullen moeten
worden gecompenseerd met lagere uitgaven in andere jaren. Zo is het
een bekend gegeven dat de exploitatiekosten van wapensystemen in de
eerste fase relatief hoog zijn en na verloop van tijd – vanwege toenemende kennis over en verdere ontwikkeling van het product – afnemen.
Tegen het einde van de levensduur nemen de kosten weer toe vanwege
de economische en technische veroudering.
De defensieambtenaren spraken in de technische briefing over het feit dat
de jaarlijkse exploitatiekosten in de transitiefase nog niet vaststaan. Dat
betreft een relatief korte periode van 2019 tot en met 2023. Het is echter
nog te vroeg om de optimale aanpak van de transitie, inclusief de kosten
en de operationele mogelijkheden, nader te bepalen. Daarvoor zijn onder
meer de eerste bevindingen uit de operationele testfase en het eerste
gebruik door partnerlanden van belang. Het duurt dus nog enige jaren
voordat volledige duidelijkheid ontstaat. Wel is duidelijk dat de exploitatie
van twee typen jachtvliegtuigen duurder is dan de exploitatie van één
type. Zodoende zullen de exploitatiekosten gedurende de transitieperiode
waarschijnlijk hoger uitpakken. Dit onderwerp zal in de voortgangsrapportages uitgebreid aan de orde komen.
25
Ligt het, gezien de stijging van het exploitatiebudget van 270
miljoen euro in 2013 naar 283 miljoen euro in 2014, voor de hand
dat de exploitatie veel hoger komt te liggen dan de 270 miljoen
euro en tien procent, als u hierbij ook kijkt naar de niet
beïnvloedbare zaken als inflatieverschillen, koersstijgingen en
-dalingen enzovoorts?
Voor een actuele schatting van de toekomstige exploitatiekosten moet
worden uitgegaan van de huidige raming, rekening houdend met in de
risicoanalyse beschreven risico’s. Zoals is afgesproken, wordt het
exploitatiebudget jaarlijks reëel geïndexeerd en dus gecorrigeerd voor een
inflatieverschil, tenzij hierdoor verdringing optreedt. Het budget zal door
de indexatie van jaar tot jaar stijgen om koopkracht gelijk te houden. Het
besluit van het kabinet tot aanschaf van de F-35 berustte op cijfers in
prijspeil 2012. De stijging van het exploitatiebudget naar
€ 285,4 miljoen (de kostenraming is € 283 miljoen) is het gevolg van een
prijspeilaanpassing voor twee jaar ineens (van prijspeil 2012 naar prijspeil
2014). Het is niet mogelijk om een voorspelling te doen over de toekomstige inflatie en het effect daarvan op het exploitatiebudget. Dat geldt
eveneens voor de koersontwikkeling.
26
Kunt u, gelet op uw stelling dat, ten aanzien van de 47,1 miljoen
euro aan extra kosten als gevolg van hogere Amerikaanse
inflatie, een nadere validering heeft uitgewezen dat van
verdringing geen sprake is, aangeven hoe deze kosten gedekt
worden en ten koste waarvan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

7

De investeringsprojecten die Defensie uitvoert, zijn in 2014 op het juiste
prijspeil gebracht met de daarvoor bestemde middelen uit het Begrotingsakkoord 2013 (Kamerstukken 33 750, nr. 23 en 33 763, nr. 7). Ook de € 47,1
miljoen is gedekt uit dat budget.
27
Besloten is dat de reservering van 47,1 miljoen euro aan het
projectbudget kan worden toegevoegd. Welke formele en
informele afspraken zijn er tussen u en de Minister van Financiën
voor de toekomst gemaakt ten aanzien van compensatie voor
hogere Amerikaanse inflatie?
29
Wat zijn de precieze afspraken tussen het u en de Minister van
Financiën over eventuele compensatie van de Amerikaanse
inflatie?
30
Kunt u de precieze afspraken tussen u en de Minister van
Financiën over eventuele compensatie van de Amerikaanse
inflatie aan de Kamer doen toekomen?
31
Waarom is er tot op heden nog geen formele, door u en de
Minister van Financiën ondertekende, vastlegging van de
afspraken tussen u beiden over het toekennen van de hogere
(Amerikaanse) inflatie door middel van de jaarlijks toegekende
prijscompensatie? Klopt het dat er wel overeenstemming is? Bent
u bereid de Kamer hierover met een afzonderlijke brief te
informeren?
De afspraak tussen de Minister van Defensie en de Minister van Financiën
volgt uit het kabinetsbesluit de vervanging van het jachtvliegtuig zo vorm
te geven dat er elders in de krijgsmacht geen verdringingseffecten
optreden. Die afspraak is inmiddels ambtelijk vastgelegd. De afspraken
zijn ook verwoord in mijn brief van 5 december 2014 waarin ik mede
namens de Minister van Financiën antwoord geef op uw vragen hierover
(Kamerstuk 26 488, nr. 363). Met de Minister van Financiën is overeenstemming dat het investeringsbudget en het exploitatiebudget reëel
worden geïndexeerd – dus inclusief (eventueel) hogere inflatie in de
Verenigde Staten – tenzij door hogere indexatie voor de F-35 elders in de
krijgsmacht verdringing optreedt.
28
Welke verwachting heeft u van de hogere inflatie in de VS in
vergelijking met Nederland voor het begrotingjaar 2015 en de
komende jaren?
Hoewel de inflatie in de Verenigde Staten in de achterliggende jaren
gemiddeld hoger was dan in Nederland, kan ik geen voorspelling doen
over de toekomstige ontwikkeling. Uit het Selected Acquisition Report
2014 (SAR) dat in de loop van 2015 zal verschijnen, zal het Amerikaanse
inflatiecijfer worden afgeleid.
29
Wat zijn de precieze afspraken tussen het u en de Minister van
Financiën over eventuele compensatie van de Amerikaanse
inflatie?
Zie het antwoord op vraag 27.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

8

30
Kunt u de precieze afspraken tussen u en de Minister van
Financiën over eventuele compensatie van de Amerikaanse
inflatie aan de Kamer doen toekomen?
Zie het antwoord op vraag 27.
31
Waarom is er tot op heden nog geen formele, door u en de
Minister van Financiën ondertekende, vastlegging van de
afspraken tussen u beiden over het toekennen van de hogere
(Amerikaanse) inflatie door middel van de jaarlijks toegekende
prijscompensatie? Klopt het dat er wel overeenstemming is? Bent
u bereid de Kamer hierover met een afzonderlijke brief te
informeren?
Zie het antwoord op vraag 27.
32
Hoe beoordeelt u de bevinding dat de auditdienst, door het
ontbreken van de vastlegging van de overeenstemming tussen u
en de Minister van Financiën, de concrete afspraken niet heeft
kunnen verifiëren en evenmin heeft kunnen vaststellen dat geen
sprake is van verdringing? Bent u bereid hieraan tegemoet te
komen richting de auditdienst en de Kamer?
De afspraken zijn verwoord in de antwoorden van 5 december 2014
(Kamerstuk 26 488, nr. 363). De Auditdienst heeft daarnaast toegang tot
alle relevante stukken en kan desgewenst ook interviews afnemen.
Defensie zal met de Auditdienst overleggen hoe de samenwerking verder
kan worden verbeterd.
33
In hoeverre gaat compensatie voor hogere Amerikaanse inflatie
dan de Nederlandse per definitie ten koste van andere investeringen? Op welke wijze wilt u aantonen dat geen sprake zou zijn
van verdringing? Welke criteria bent u bereid hiervoor te hanteren
en bent u bereid de Kamer hierover met een afzonderlijke brief te
informeren?
Alle investeringsprojecten in uitvoering hebben in 2014 de benodigde
compensatie gekregen uit het beschikbare budget voor prijsbijstelling.
Van verdringing is dus geen sprake. Defensie heeft daarvoor de reguliere
prijsbijstellingssystematiek gehanteerd. Dit houdt in dat voor alle
investeringsprojecten in uitvoering (inclusief het project Vervanging F-16)
wordt vastgesteld welk inflatieniveau geldt. Vervolgens compenseert
Defensie de projectbudgetten. Indien projecten in uitvoering niet binnen
het beschikbare budget voor prijsbijstelling kunnen worden geïndexeerd
én het project Vervanging F-16 met een hoger percentage zou worden
geïndexeerd dan gemiddeld beschikbaar is voor alle projecten, is er
sprake van verdringing. Dat is niet aan de orde. In mijn brief van
5 december 2014 is deze systematiek toegelicht.
34
Hoe beoordeelt u de kritiek dat de auditdienst niet heeft kunnen
vaststellen in hoeverre de onzekerheden ten aanzien van het
instandhoudingsconcept zijn verdisconteerd in de exploitatieramingen en de risicoreservering? Bent u bereid aan deze kritiek
tegemoet te komen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

9

Het instandhoudingsconcept is inderdaad nog niet in alle details uitgewerkt en daarmee zijn er nog onzekerheden. Defensie hanteert voor de
raming van de exploitatiekosten onder meer financiële gegevens van het
JPO. Van jaar tot jaar verwerkt het JPO de ontwikkeling van het instandhoudingsconcept en recente ervaringsgegevens in haar ramingen. Door
de jaren heen zullen de kostenramingen verder verbeteren en onzekerheden afnemen. Juist vanwege het bestaan van onzekerheden is een
risicoreservering voor de exploitatiekosten ingesteld. In de meest recente
risicoanalyse zijn de onzekerheden rondom het instandhoudingsconcept
meegenomen onder de noemer «overige posten». In de voortgangsrapportage van september wil ik deze onzekerheden explicieter benoemen.
De risicoreservering die jaarlijks voor de exploitatie beschikbaar is, is op
dit moment € 14,6 miljoen.
35
Bent u bereid de aanbeveling van de auditdienst op te volgen en
de uitkomsten van de kwantificering van de risico’s door een
extern onafhankelijk onderzoeksbureau te laten toetsen?
Naar aanleiding van aanbevelingen van de Algemene Rekenkamer
verbetert Defensie het risicomanagement bij grote investeringsprojecten.
Defensie heeft zich daarbij georiënteerd op de aanpak die het Ministerie
van Infrastructuur & Milieu hanteert voor de beheersing van risico’s bij
grote infrastructuurprojecten. In het afgelopen jaar heeft Defensie de
risicobeoordeling en kwantificering binnen het project Vervanging F-16
uitgevoerd met begeleiding van TNO. Defensie werkt de aanpak van het
risicomanagement bij grote investeringsprojecten in de komende tijd
verder uit. De suggestie van de Auditdienst zal daarbij worden betrokken.
36
Hoe beoordeelt u de kritiek van de auditdienst dat geen sprake is
van een volledig D-document dat voldoet aan de daartoe
opgestelde aanwijzing van de Secretaris-Generaal? Klopt het dat,
vanwege de door u gekozen aanpak, een aantal aspecten niet of
minder worden verwoord?
In 2013 zijn besluiten genomen over een aantal belangrijke onderwerpen,
zoals de productkeuze, de kwantiteit en de financiële kaders. Daarmee is
bij het schrijven van het D-document en de D-brief uiteraard rekening
gehouden. Verder maakte de vaste commissie van Defensie met haar brief
van 23 april 2014 duidelijk welke onderwerpen in de D-brief aandacht
moesten krijgen. Als gevolg hiervan zijn in de D-brief en het D-document
onderwerpen extra belicht, terwijl andere, vooral die waarover al
besluiten waren genomen, niet of minder gedetailleerd zijn verwoord.
37
Hoe verhoudt zich het investeringsbedrag van 3,8 miljard euro en
exploitatiebudget van 277 miljoen euro met de eerder genoemde
bedragen van 4.617,6 miljard euro aan investeringskosten en 283
miljoen euro aan exploitatiekosten?
De bedragen van € 3,8 miljard en € 277,7 miljoen voor investeringen en
de exploitatie zijn de zuivere ramingen van de verwachte kosten, exclusief
risicoreservering en de overheveling van het investeringsbudget naar
exploitatiebudget.
De bedragen van € 4.617,6 miljoen en € 283 miljoen voor investeringen
en de exploitatie zijn de kostenramingen met inbegrip van de risicoreservering en de overheveling van investeringsbudget naar het exploitatiebudget. Voor de volledigheid zijn de figuren 4 en 5 van de D-brief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

10

toegevoegd waarin de cijfers (in prijspeil 2014) in samenhang zijn
gepresenteerd om de aansluiting tussen de afgebakende financiële kaders
en de verwachte uitgaven inzichtelijk te maken.
Figuur 1: Raming investeringskosten F-35

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

11

Figuur 2: Raming jaarlijkse exploitatiekosten

38
Als het toestel goedkoper wordt, zoals is aangegeven door de
partijen, blijft het niet geïnvesteerde deel van het budget dan
binnen uw begroting of kan dit elders worden ondergebracht?
Als het toestel goedkoper wordt dan nu in de raming voorzien, blijft het
niet uitgegeven budget beschikbaar voor het project Vervanging F-16 op
de begroting van Defensie. Zoals gemeld in de nota In het belang van
Nederland (Kamerstuk 33 763, nr. 1) heeft het kabinet besloten dat als,
binnen het afgebakende financiële kader, de komende jaren alsnog ruimte
ontstaat om meer toestellen aan te schaffen, Defensie daartoe zal
overgaan. Die mogelijkheid doet zich voor als de risicoreservering niet
volledig hoeft te worden aangesproken en de aanschafprijs van de F-35
lager uitvalt dan nu voorzien.
39
Hoe beoordeelt u de constatering van de auditdienst, dat de
consequenties voor de operationele doelstellingen van het
«gemiddeld» binnen het exploitatiebudget blijven op dit moment
nog onvoldoende duidelijk zijn en de komende jaren nog worden
onderbouwd moeten worden? Wanneer kunt u deze duidelijkheid
wel geven?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

12

Ik deel de constatering van de Auditdienst dat de samenhang tussen
operationele doelstelling en het beschikbaar budget gedurende de
transitiefase nog verder moet worden uitgewerkt. Het zal echter nog wel
enige jaren duren voordat Defensie de optimale aanpak van de transitie,
inclusief de kosten en de operationele output, precies heeft bepaald.
Daarvoor zijn onder meer de eerste bevindingen uit de operationele
testfase en de eerste operationele ervaringen van partnerlanden nodig. In
de voortgangsrapportages zullen steeds de nieuwste inzichten worden
weergegeven.
40
Waarom zinspeelt u op het overhevelen van vrije ruimte in het
investeringsbudget naar het exploitatiebudget? Hoe verhoudt
zich dit tot uw voornemen om meer toestellen aan te schaffen
dan 37 als de budgettaire ruimte het toelaat? Klopt het dat
eigenlijk nu al duidelijk is dat het geraamde exploitatiebudget
ontoereikend is? Hoe groot is het risico hierop?
Binnen de financiële kaders is ten tijde van de nota In het belang van
Nederland reeds besloten een bedrag uit het investeringsbudget over te
hevelen naar de exploitatie. In de D-brief en de Jaarrapportage 2013 wordt
duidelijk dat de ruimte voor investeringen dit jaar is toegenomen terwijl
de ruimte voor de exploitatie is afgenomen. Op dit moment is er geen
aanleiding te veronderstellen dat het huidige budget voor de exploitatie
ontoereikend is. Mede gelet op de uitkomsten van de risicoanalyse staat
het niet vast dat dit in de toekomst ook zo blijft. Indien het nodig is
opnieuw vrije ruimte in het investeringsbudget over te hevelen naar het
exploitatiebudget, kan daartoe worden besloten. Het kabinet heeft
besloten dat als binnen dit afgebakende financiële kader de komende
jaren alsnog ruimte ontstaat om meer toestellen aan te schaffen, Defensie
daartoe zal overgaan.
41
Bent u van mening dat, indien er genoeg financiële ruimte is, er
meer toestellen worden aangeschaft?
Ja. Dit is ook al in de nota In het belang van Nederland gemeld.
42
Hoe beoordeelt u de kritiek van de auditdienst, dat u slechts
summier ingaat op de effecten voor de werkgelegenheid, ten
aanzien van het feit dat recent door de Amerikaanse Minister van
Defensie bekend is gesteld dat zowel Turkije als Nederland en
Noorwegen zijn aangewezen om voor de F-35-vloot in Europa het
motorenonderhoud vorm te geven? Bent u bereid dit met spoed
alsnog te doen?
Het F-35 JPO maakte slechts vier dagen voor het versturen van de D-brief
bekend welke landen in de toekomst het F-35 motorenonderhoud in
Europa kunnen gaan uitvoeren. Deze korte termijn verklaart waarom de
D-brief slechts summier ingaat op de gevolgen van dit Amerikaanse
besluit. Zoals ik tijdens het algemeen overleg van 11 december 2014 heb
toegezegd, zal ik de Kamer informeren zodra er meer bekend is. Defensie
heeft het F-35 JPO intussen verzocht meer details te verstrekken.
43
Waarom wordt noch in de (Defensie Materieel Proces) DMP
D-brief, noch in het DMP D-document ingegaan op de royalties
die alle landen, die hebben deelgenomen aan de ontwikke-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

13

lingsfase van de F-35, ontvangen bij verkoop van F-35’s aan derde
landen? Bent u bereid dit alsnog te doen?
Zoals in het antwoord op vraag 36 is gemeld, is bij het opstellen van de
D-brief gekeken naar de wensen van de Kamer over de D-brief. De
afspraak over de royalty’s is een vaststaand gegeven. De hoogte van
royalty’s voor Nederland bedraagt sinds september 2013 $ 275.000 per
toestel. Aangezien nu nog geen F-35’s aan «niet-partnerlanden» zoals
Israël en Japan zijn geleverd, zijn er nog geen royaltyinkomsten geweest.
Volgens het Amerikaanse afleverschema volgt de eerste royaltybetaling
aan Nederland niet eerder dan in 2016. Zodra er werkelijk royaltyinkomsten zijn, zullen deze in de rapportages worden vermeld.
44
Kunt u nader ingaan op uw uitgangspunt dat u over zal gaan tot
de aanschaf van meer toestellen als binnen het afgebakende
financiële kader de komende jaren alsnog ruimte ontstaat? Geeft
u daarmee impliciet toe dat het aantal van 37 toestellen eigenlijk
te gering is?
In de nota In het belang van Nederland is besloten de vervanging van de
F-16 uit te voeren binnen het gereserveerde investeringsbudget. Ook is
vastgelegd dat als, binnen het financiële kader, de komende jaren alsnog
ruimte ontstaat om meer toestellen aan te schaffen, Defensie daartoe zal
overgaan. Die mogelijkheid doet zich voor als de risicoreservering niet
volledig hoeft te worden aangesproken en de aanschafprijs van de F-35
lager uitvalt dan nu voorzien. Met 37 toestellen kan de inzetbaarheidsdoelstelling, die in de nota werd verlaagd, worden uitgevoerd. Uiteraard biedt
een hoger aantal toestellen meer mogelijkheden. In de nota is ook
duidelijk gemaakt dat de luchtmacht met meer toestellen, in aanvulling op
de inzet van vier toestellen in een missie, ook een kortdurende bijdrage
kan leveren aan een tweede operatie.
45
Waarom heeft u de «batch-benadering» losgelaten? Bent u bereid
deze benadering mee te nemen in de uitwerking van de motie Van
der Staaij c.s.5 over verhoging van het ambitieniveau?
In het verleden is sprake geweest van de mogelijkheid de F-35 in twee
batches aan te schaffen. Het planningsaantal betrof in die tijd echter 85
F-35’s. Nu het kabinet heeft gekozen voor de aanschaf van 37 F-35
toestellen is deze benadering niet meer aan de orde. Het kabinet heeft
reeds besloten dat als, binnen het financiële kader, de komende jaren
alsnog ruimte ontstaat om meer toestellen aan te schaffen, Defensie
daartoe zal overgaan (zie ook het antwoord op vraag 44).
46
Waarom is de nieuwe geluidszone «Geheel Niemeskant»
uitgangspunt, nu deze minder geluid toelaat dan in de huidige
situatie?
In de beleidsbrief van 8 april 2011 (Kamerstuk 32 733, nr. 1) heeft mijn
ambtsvoorganger een vermindering van het aantal jachtvliegtuigen
aangekondigd, ook op Volkel. In samenhang met de vermindering van het
aantal jachtvliegtuigen is indertijd onderzoek gedaan naar een verkleining
van de zonering rondom de vliegbasis. De gemeente Uden bepleitte dit al
jaren met het oog op de mogelijkheid van woningbouw in Volkel, in het
bijzonder in de wijk Niemeskant. In een nieuw Milieueffectrapport zijn drie
5

Kamerstuk 34 000, nr. 23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

14

varianten voor startroutes in zuidwestelijke richting onderzocht. De
hoofdlijnen daarvan zijn verwoord in de toelichting bij het ontwerpluchthavenbesluit. De ministerraad heeft ingestemd met de «Geheel
Niemeskant variant» als startroute in het luchthavenbesluit.
47
Wat zijn de financiële consequenties van het exporteren van het
geluid van de vliegbasis Volkel? Leidt het verplaatsen van
avondvluchten tot hogere kosten? Zo ja, welke?
53
Hoeveel bedragen de (meer)kosten van het verplaatsen van
vluchten die niet op Volkel kunnen worden uitgevoerd?
De uitvoering van vluchten op een van de andere militaire luchthavens in
Nederland leidt niet tot extra kosten. De kosten van oefeningen in het
buitenland maken deel uit van de raming van de jaarlijkse exploitatiekosten. Voor deelneming aan missies is het Budget Internationale
Veiligheid (BIV) beschikbaar.
48
Waarom is het nodig om de helft van de avondvluchten te
verplaatsen van Volkel naar het buitenland? In hoeverre kunnen
deze vluchten verplaatst worden van Volkel naar Leeuwarden?
Voor vliegbasis Volkel is rekening gehouden met de «Geheel Niemeskant»
geluidszone. Die laat minder vliegverkeer toe dan de oude zonering. In de
analyse is uitgegaan van de stationering van twintig toestellen op Volkel.
Er zijn dan maatregelen nodig om binnen de geluidszone te blijven. Door
het verplaatsen van de helft van de avondvluchten van Volkel naar andere
locaties kan de geluidsproductie binnen de nieuwe geluidszone blijven. In
de praktijk worden jachtvliegtuigen echter veelvuldig elders in de wereld
ingezet, waardoor het werkelijke aantal gestationeerde toestellen in een
bepaalde periode lager kan uitvallen dan twintig.
49
Hoeveel ruimte is er op de vliegbasis Leeuwarden om extra
vluchten op te vangen binnen de geluidsruimte aldaar?
De geluidszone wordt nu voor ongeveer tweederde benut. Hoeveel extra
vluchten er binnen de geluidzone uitgevoerd kunnen worden, is afhankelijk van verschillende factoren, zoals de vliegroutes en het gebruik van
de naverbrander, en de vraag of deze vluchten in de dag- dan wel
avondperiode worden uitgevoerd.
50
Wat zijn de gevolgen van de eventuele aanschaf van meer dan 37
toestellen voor de inpasbaarheid van de F-35 vloot binnen de
geluidsruimte op Leeuwarden, respectievelijk Volkel? Hoeveel en
welke ruimte is er voor meer toestellen?
Van de 37 aan te schaffen toestellen zullen er vijf in de Verenigde Staten
en 32 in Nederland worden gestationeerd. Omdat de definitieve verdeling
van toestellen over de twee vliegbases nog niet is vastgesteld, is voor de
geluidscontourberekeningen uitgegaan van twintig toestellen op beide
vliegbases. De huidige berekeningen van het NLR tonen aan dat er
geluidsruimte is voor de vliegbewegingen van minimaal 40 toestellen in
Nederland, waarbij voor Volkel (uitgaande van twintig toestellen) een klein
deel van de avondvluchten moet worden geëxporteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

15

51
Waar worden de vluchten, die niet op Volkel kunnen worden
uitgevoerd, wel uitgevoerd?
Doorgaans worden enkele jachtvliegtuigen elders in de wereld ingezet in
internationale oefeningen of operaties. Als er dan nog steeds vluchten
moeten worden verplaatst, zullen die worden verdeeld over andere
militaire vliegbases. Ook kan worden gekozen voor extra vluchten in het
buitenland.
52
Welke buitenlandse partners hebben zich al bereid getoond de
vluchten, die niet op Volkel kunnen worden uitgevoerd, toe te
staan?
Daarover zijn nog geen gesprekken gevoerd. Het is gebruikelijk dat
diverse oefeningen buiten Nederland worden gehouden. Het ligt voor de
hand dat deze oefeningen veelal bij andere Navo-bondgenoten worden
gehouden. Omgekeerd wordt op vliegbasis Leeuwarden jaarlijks een grote
oefening gehouden waaraan buitenlandse toestellen deelnemen.
53
Hoeveel bedragen de (meer)kosten van het verplaatsen van
vluchten die niet op Volkel kunnen worden uitgevoerd?
Zie het antwoord op vraag 47.
54
In welke maand in 2015 worden de uitkomsten verwacht van het
onderzoek naar het eventueel opstellen van een permanent
geluidsmeetnet?
60
Kunt u aangeven op welke wijze de bewoners rondom de
vliegbasis Volkel en de vliegbasis Leeuwarden met de uitkomsten
van het onderzoek naar de geluidsbelasting, dat verwacht wordt
in 2015, zullen worden betrokken?
62
Kunt u op dit moment al aangeven hoe de concrete invulling en
opvolging eruit gaat zien van het overleg met de bewoners en
andere belanghebbenden, nadat het onderzoek naar de geluidbelasting is afgerond? Zo nee, wanneer verwacht u dat te kunnen
geven?
74
Kunt u aangeven wat er concreet met de uitkomsten van het
onderzoek naar de geluidsbelasting, dat verwacht wordt in 2015,
zal worden gedaan?
De stuurgroep uitvoering motie-Eijsink heeft onlangs de onderzoeksopdracht geformuleerd en aan het NLR en het RIVM voorgelegd. Beide
onderzoeksinstituten hebben nog geen opgave verstrekt van de tijd die
met dit onderzoek gemoeid zal zijn. In de stuurgroep is afgesproken dat de
kwaliteit van het onderzoek leidend moet zijn, maar waarschijnlijk zullen
de rapporten in de tweede helft van het jaar gereed zijn. Dit betreft
overigens geen onderzoek naar geluidsbelasting, maar een onderzoek
naar de mogelijkheden en de gevolgen van het meten en het berekenen
van geluid.
Omwonenden van beide vliegbases zijn vertegenwoordigd in de
Commissies Overleg en Voorlichting Milieuhygiëne (COVM), die samen
met het Ministerie van Defensie deze stuurgroep hebben ingesteld. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

16

stuurgroep, waarin beide COVM’s zijn vertegenwoordigd, zal zich beraden
over de rapportages van het NLR en het RIVM en het vervolg. In de
voortgangsrapportages zult u van de vorderingen op de hoogte worden
gehouden.
55
Hoe hoog is de piekbelasting van de F-35 in decibel?
56
Hoe hard is het geluid van de F-35, in decibel, bij opstijgen?
57
Hoe hard is het geluid van de F-35, in decibel, bij landen?
Bij de D-brief is een factsheet van het F-35 JPO gevoegd waarin informatie
staat over geluidsniveaus. Figuur 1 in die bijlage bevat piekwaarden (in
dB(A)) voor het geluidsniveau waaraan personeel in de directe omgeving
van het toestel wordt blootgesteld, en vergelijkt deze met die voor andere
typen toestellen. Uit de figuur blijkt dat een F-35 bij maximaal vermogen
zonder naverbrander een geluidsniveau van 145 dB(A) produceert, en met
naverbrander 149 dB(A). Dit is in de directe omgeving van het toestel.
Tijdens de voortplanting van het geluid in de atmosfeer treedt demping
op, hetgeen op grotere afstand tot een lager geluidsniveau leidt.
Hetzelfde document bevat ook onderstaande tabel met daarin de op de
grond gemeten geluidsniveaus van de F-35 (tweede kolom) tijdens de
startprocedure (Mil Takeoff - 1000 ft AGL) en de aankomstprocedure
(Arrival – non-break, thru 1000 ft AGL, gear down). De tabel geeft
vergelijkende waarden voor een F-16 met PW220 motor, die ook in
Nederlandse toestellen is ingebouwd.

Aan het begin van een start met de naverbrander aan bedraagt het
geluidsniveau, gemeten in de directe nabijheid van het toestel, 149 dB(A).
Als een opstijgend toestel is geklommen tot 1000 voet hoogte, bedraagt
het op de grond gemeten geluidsniveau 115 dB(A). Voor starts zonder
naverbrander bedragen deze waarden respectievelijk 145 dB(A) en 111
dB(A). Naar verwachting zal met de F-35 80 procent van de starts zonder
naverbrander worden uitgevoerd. Met de F-16 wordt daarentegen 80
procent van de starts mét naverbrander uitgevoerd. Hoe hoog de
geluidsniveaus tijdens het opstijgen bij diverse woningen in de nabijheid
van de vliegbasis zijn, is zonder nader onderzoek niet vast te stellen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

17

Voor de landing zijn de geluidsniveaus voor de F-35 en F-16 ook te vinden
in de tabel, maar een goede vergelijking kan niet worden gemaakt
aangezien de waarde voor de F-16 – in tegenstelling tot de F-35 – is
gemeten met ingetrokken landingsgestel. Dat maakt minder geluid, omdat
met het landingsgestel uit een hoger motorvermogen nodig is.
58
Klopt het dat de aard van het geluid van de F-35 van een andere
toon is dan die van de F-16, waardoor het geluid harder lijkt?
De geluidsbeleving voor elk type vliegtuig is anders. De toon van de F-35
verschilt van de F-16 en is mede bepalend voor de geluidservaring. Ieder
persoon ervaart dat geluid anders.
59
Is het mogelijk, zoals ook de stuurgroep onder leiding van de
Friese gedeputeerde mw. S. Poepjes wil, om een testvlucht te
maken in verband met de geluidsoverlast?
65
Is het mogelijk een F-35 naar Nederland te halen om het geluid te
demonstreren omdat omwonenden van de vliegbases Volkel en
Leeuwarden zich zorgen maken over het geluid?
66
Indien het niet mogelijk is om een F-35 naar Nederland te halen,
is het dan mogelijk een delegatie van omwonenden naar de VS te
laten reizen om het geluid daar te ervaren?
Tijdens een ontmoeting met omwonenden van vliegbasis Volkel, op
maandag 26 januari, heb ik aangekondigd dat voorbereidingen worden
getroffen om in juni 2016 een van onze testtoestellen voor een maand
naar Nederland te halen, zodat omwonenden het geluid van de F-35 zelf
kunnen ervaren. Een garantie is er echter nog niet, mede omdat de
vliegbasis geschikt moet zijn voor de F-35.
60
Kunt u aangeven op welke wijze de bewoners rondom de
vliegbasis Volkel en de vliegbasis Leeuwarden met de uitkomsten
van het onderzoek naar de geluidsbelasting, dat verwacht wordt
in 2015, zullen worden betrokken?
Zie het antwoord op vraag 54.
61
Indien als gevolg van de uitkomsten van het onderzoek naar de
geluidsbelasting er geluidsbeperkende maatregelen genomen
zouden moeten worden, zoals bijvoorbeeld het extra isoleren van
huizen, hoe zit het dan met de kosten van deze maatregelen?
Voor wiens rekening komen deze?
Als huizen geïsoleerd moeten worden vanwege geluidsbelasting door
vliegtuigen van Defensie, zijn de kosten voor rekening van Defensie.
62
Kunt u op dit moment al aangeven hoe de concrete invulling en
opvolging eruit gaat zien van het overleg met de bewoners en
andere belanghebbenden, nadat het onderzoek naar de geluidbelasting is afgerond? Zo nee, wanneer verwacht u dat te kunnen
geven?
Zie het antwoord op vraag 54.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

18

63
Bent u van plan, op basis van de uitkomsten van het onderzoek
naar de geluidsbelasting, bijzondere aandacht te geven aan het
oplossen dan wel opvangen van de gevolgen voor degenen die
geconfronteerd kunnen of zullen worden met de piekbelasting
van het geluid? Zo nee, waarom niet? Zo ja, op welke wijze?
Zodra de piekbelasting van de F-35 en de hinder die omwonenden
daarvan ondervinden, kunnen worden beoordeeld, zal ook de vraag aan
de orde zijn of er aanvullende maatregelen moeten worden genomen. Zie
ook het antwoord op vraag 61.
64
Op welke wijze gaat u de Kamer informeren over de vervolgstappen die zullen volgen nadat het onderzoek naar het geluid is
afgerond? Zult u daarbij ook ingaan op de verdere concrete
invulling van de motie Eijsink c.s.6 en de inhoudelijke gevolgen
van de geluidsbelasting, alsmede de wijze waarop hiermee zal
worden omgegaan?
In de stuurgroep uitvoering motie-Eijsink zullen uiteindelijk alle aspecten
uit die motie de revue passeren. In de voortgangsrapportages zult u
hierover worden geïnformeerd.
65
Is het mogelijk een F-35 naar Nederland te halen om het geluid te
demonstreren omdat omwonenden van de vliegbases Volkel en
Leeuwarden zich zorgen maken over het geluid?
Zie het antwoord op vraag 59.
66
Indien het niet mogelijk is om een F-35 naar Nederland te halen,
is het dan mogelijk een delegatie van omwonenden naar de VS te
laten reizen om het geluid daar te ervaren?
Zie het antwoord op vraag 59.
67
Generaal Bogdan meldde dat hij vooral verwacht dat in de
ontwikkelingsfase leveranciers goedkoper moeten worden, maar
in hoeverre is dit een nadeel voor opbrengsten voor het Nederlandse bedrijfsleven?
68
Gaat u, omdat de concurrentie ook van niet-deelnemende partijen
toeneemt en er geen garanties worden afgegeven, bij het Joint
Program Office (JPO) een voorkeurspositie bepleiten, om de
beloofde opdrachten en werkgelegenheid binnen te halen?
Alle leveranciers, niet alleen Nederlandse, hebben te maken met de
verwachte lagere kosten van F-35 componenten. Dat is een uitdaging voor
alle betrokken bedrijven. De Nederlandse bedrijven die inmiddels zijn
betrokken bij de productie van F-35 componenten hebben aangetoond dat
zij de vereiste kwaliteit tegen concurrerende prijzen kunnen leveren, het
zogenoemde best value principe. Op grond van informatie van de
betrokken bedrijven is het de verwachting dat dit ook geldt voor een
aantal andere Nederlandse bedrijven die mogelijk de komende tijd
offertes zullen kunnen indienen voor levering aan de Amerikaanse
6

Kamerstuk 33 763, nr. 22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

19

hoofdaannemers en systeemleveranciers. Het kabinet heeft er vertrouwen
in dat de Nederlandse industrie scherp kan offreren en dus opdrachten
kan binnenhalen. Het kabinet spant zich vanzelfsprekend voortdurend in,
mede met het JSF Industry Support Team (JIST) en de Bijzonder
vertegenwoordiger, om de Nederlandse industrie actief te ondersteunen
bij het verwerven van opdrachten bij de Amerikaanse hoofdaannemers en
systeemleveranciers.
69
Waarop is de prognose van de productie van 4500 F-35 toestellen,
zoals gemeld door de Minister van Economische Zaken in zijn
brief van 17 december 20147, op gebaseerd?
70
Kunt u met een berekening de prognose van de productie van
4500 F-35 toestellen toelichten?
71
Hoe verhoudt de raming van 9 miljard dollar verwachte omzet in
de productiefase voor het Nederlandse bedrijfsleven zich tot de
eerder uitgesproken verwachting van 8 tot 10 miljoen euro aan
opdrachten voor de Nederlandse industrie?
72
Hoe valt uw verwachting dat de opbrengst voor het Nederlandse
bedrijfsleven tot 2040 op zal lopen tot ongeveer 9 miljard euro te
rijmen met de woorden van generaal Bogdan dat er geen
garanties gegeven worden?
Zie het antwoord op vraag 20.
73
Hoe verhouden de in de technische briefing van 13 januari 2015
genoemde opbrengsten en werkgelegenheid voor het Nederlandse bedrijfsleven zich met de door u eerder genoemde
opbrengsten en werkgelegenheidscijfers bij dit project?
Naar de mening van het kabinet is er geen afwijking tussen wat tijdens de
technische briefing op 13 januari 2015 is gezegd en wat er eerder aan de
Kamer is medegedeeld. Zie ook de Kamerbrief van 17 december 2014
(Kamerstuk 26 488, nr. 368) waarin nader is ingegaan op de ramingen van
de werkgelegenheid.
74
Kunt u aangeven wat er concreet met de uitkomsten van het
onderzoek naar de geluidsbelasting, dat verwacht wordt in 2015,
zal worden gedaan?
Zie het antwoord op vraag 54.
75
In hoeverre is de F-35 niet geschikt voor het missietype Close Air
Support omdat de sensoren nu reeds verouderd zouden zijn, dat
de voorraad munitie voor het kanon te klein zou zijn en omdat
informatie vanuit de sensoren niet goed worden uitgewisseld met
eenheden op de grond?
Het goed kunnen uitvoeren van een Close Air Support (CAS) missie is een
belangrijke operationele eis die is gesteld door zowel de Verenigde Staten
als de partnerlanden. Een F-35 in de block 2B configuratie zal in staat zijn
om deze missie in beperktere vorm uit te voeren. Dit is ook een belangrijk
7

Kamerstuknummer 26 488, nr. 358

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

20

element van de IOC-status die de Amerikaanse mariniers later dit jaar
zullen behalen. Met de block 3F configuratie zal de CAS-missie volledig
volgens de gestelde eisen kunnen worden uitgevoerd. De uitwisseling van
informatie van de sensoren kan met de block 3F configuratie worden
uitgevoerd.
Het boordkanon van de F-35 heeft in vergelijking met de F-16 een groter
kaliber met een lagere vuursnelheid en wordt voorzien van effectievere
munitie. Hiermee zal de F-35 beschikken over een effectief boordkanon
tegen gronddoelen. Dat de F-35 een beperkte voorraad boordkanonmunitie bij zich heeft is niet uniek. Ook de voorraad van de F-16 is beperkt.
Een en ander is ook door generaal Bogdan toegelicht op 13 januari jl.
Tijdens de operationele testfase zullen de sensoren en het boordkanon
worden gevalideerd. Op dit moment bestaat er geen reden te twijfelen
aan de geschiktheid van de F-35.
76
In hoeverre kan de verdeling van distributie over verschillende
plekken een probleem opleveren voor de snelheid van noodleveranties, ook gezien het feit dat deze zaken ook uitbesteed gaan
worden aan de Product Support Integrators?
De leveranciers (Product Support Integrators) worden met prestatiecontracten verantwoordelijk voor de te realiseren hoeveelheid vlieguren. Zij
moeten met de distributie-inrichting hierop anticiperen. Zij zullen de
verwachte hoeveelheid reservedelen schatten aan de hand van het aantal
benodigde vlieguren. Naast de opslag in een aantal regionale
warehouses, is voorzien dat op F-35 vliegbases bepaalde reservedelen
worden opgeslagen, zodat de fysieke distributie tussen de Product
Support Integrators en de F-35 gebruikers, ook in geval van noodleveranties, tijdig kan plaatsvinden.
77
Kan het Autonomic Logistics Information System (ALIS) van de
F-35 in de Enterprise Resource Planning (ERP)-software worden
geïntegreerd?
78
Op welke wijze wordt ALIS in ERP geïntegreerd?
Uiteraard zal ALIS ten behoeve van de noodzakelijke informatieuitwisseling worden gekoppeld met de relevante bestaande informatiesystemen van Defensie. Reeds tijdens de operationele testfase zal
aandacht worden besteed aan de koppeling van ALIS met die systemen.
ALIS zal echter niet in het ERP-systeem van Defensie worden geïntegreerd. Dat is niet nodig want ALIS functioneert voor alle F-35 gebruikers
als een zelfstandig informatiesysteem. Daarnaast zou Defensie de kosten
en risico’s die daaraan zijn verbonden dan als enige belanghebbende F-35
gebruiker volledig zelf moeten betalen.
79
Wordt ALIS ook geaccrediteerd door een Nederlandse beveiligingsautoriteit?
Ja.
80
In hoeverre zijn ict-problemen bij zaken als sensorcapaciteit een
potentieel financieel risico?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

21

Als een dergelijk probleem zich voordoet, is dat vooral een productrisico
dat uiteindelijk consequenties kan hebben voor de operationele inzet. Als
oplossingen de klant extra geld kosten, vormt het ook een financieel
risico. Afhankelijk van de situatie kan de fabrikant worden aangesproken
op tekortkomingen. Hierover zijn op voorhand geen uitspraken te doen.
81
Kunt u een lijst maken met kosten die een link hebben met het
project rond de F-35, maar uit een andere budget komen (bij
voorbeeld met betrekking tot de nieuwbouw rond Leeuwarden en
Vonkel)?
De in het D-document genoemde projecten die een relatie hebben met de
komst van de F-35 zijn ook weergegeven in het Materieelprojectenoverzicht (MPO). Het daarin gemelde projectvolume is onderstaand in
tabelvorm weergegeven. Zoals ook geschreven in de jaarrapportage over
2012 van 15 oktober 2013 (Kamerstuk 26 488, nr. 331) kennen deze
projecten een eigen besluitvormingstraject en projectbudget.
Projectomschrijving
Middellange- tot Langeafstandsraket
Munitie boordkanon, zelfbeschermingsmiddelen en wapenladers F-35
F-16 Verbetering lucht-grond bewapening fase 1
F-16 Verbetering lucht-grond bewapening fase 2
F-16 Infraroodgeleide lucht-luchtraket

Projectvolume
(M€)
100 – 250
50 – 100
59,1
75,3
31,9

De direct aan de komst van de F-35 gerelateerde infrastructurele aanpassingen op de vliegbases Leeuwarden en Volkel zijn beschreven in bijlage 2
van de D-brief. De kosten hiervan worden geraamd op € 93,1 miljoen en
zijn onderdeel van het investeringsbudget van het project Vervanging
F-16. Daarnaast is op de vliegbases Leeuwarden en Volkel het reguliere
proces van instandhouding van vastgoed aan de orde. Indien nodig wordt
voorzien in nieuwbouw, verbouw en sloop van gebouwen. Dit zijn echter
vastgoedprojecten die geen relatie hebben met de komst van de F-35.
Voor zover van toepassing, wordt uiteraard wel rekening gehouden met
de verwachte situatie na de komst van de F-35. Een voorbeeld hiervan is
dat bij algemene voorzieningen zoals sport- of eetzaalfaciliteiten wordt
gekeken naar de verwachte personeelssterkte op middellange termijn.
82
In hoeverre hangen eventuele afspraken met België over luchtruimbewaking samen met de prestatie en inzetbaarheid van de
F-35?
83
Welke beperkingen zijn er voor de prestatie en inzetbaarheid van
de F-35, indien er geen verdrag kan worden gesloten met België
over luchtruimbewaking?
Indien het verdrag met België voor de luchtruimbewaking niet tot stand
komt, kan Nederland nog steeds vier toestellen in een missiegebied
inzetten. Die toestellen kunnen dan echter slechts één keer per dag
worden ingezet, omdat minder combat ready vliegers kunnen worden
uitgezonden.
84
Wordt het geplande verdrag met België inzake luchtruimbewaking gesloten voor de geplande aanschaf van acht F-35
toestellen op 26 maart 2015?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

22

België en Nederland zijn voornemens het verdrag op 4 maart 2015 te
ondertekenen, maar het treedt in werking nadat de parlementen hebben
geratificeerd. Het verdrag zou dan eind 2016 in werking kunnen treden.
België vervult reeds de militaire luchtbewakingstaak voor Luxemburg, dat
niet over eigen jachtvliegtuigen beschikt, in Navo-kader. Luxemburg zal
zich daarom bij het verdrag aansluiten.
85
Welke landen laten het motorenonderhoud in Nederland doen of
zijn dat van plan? Wat is uw inschatting van het aantal F-35
toestellen, waarvan het motorenonderhoud in Nederland zal gaan
plaatsvinden?
Zoals in de D-brief gemeld, wordt de principeafspraak met Italië op dit
gebied nader uitgewerkt. Als deze overeenkomst is ondertekend, zal in elk
geval het werk aan de Nederlandse en de Italiaanse motoren in Nederland
worden uitgevoerd. Verder zullen Turkije en Noorwegen elk hun eigen
nationale werklast uitvoeren. De overige werklast betreft de motoren van
toestellen van het Verenigd Koninkrijk, Denemarken, de Amerikaanse
toestellen in Europa en wellicht van andere landen die de F-35 in de
toekomst aanschaffen. Het is nog niet mogelijk een schatting van
aantallen te geven. Het F-35 JPO zal het onderhoudswerk toedelen, maar
de details over dit proces worden de komende jaren verder uitgewerkt.
86
Kan het aantal vliegers dat Combat Ready is verhoogd worden,
omdat zonder samenwerking met België uitgezonden toestellen
niet efficiënt, namelijk eenmaal per dag, ingezet kunnen worden?
87
Wat kost het opleiden van extra Combat Ready vliegers per extra
vlieger?
Het opleiden – en daarmee de kosten – van combat ready vliegers hangt
samen met het aantal toestellen. Met de huidige kennis van zaken is het
met 37 toestellen niet mogelijk meer vliegers combat ready te houden.
Met de aanschaf van minimaal 37 toestellen kunnen 29 vliegers combat
worden gehouden. Vijf daarvan (zonder België) of negen (met België)
combat ready-vliegers kunnen langdurig worden ingezet. Uiteraard streeft
Defensie ernaar het aantal beschikbare vliegers en vliegtuigen voor
missies zo groot mogelijk te maken. Ervaringen uit de operationele
testfase die volgend jaar begint, zijn daarbij behulpzaam.
88
De door u geschatte benodigde risicoreservering van 15,7 miljoen
euro voor het jaarlijkse exploitatiebudget is hoger dan het
beschikbare budget van 14,6 miljoen euro. Hoe beoordeelt u de
situatie dat de risicoreservering door uzelf als ontoereikend
wordt ingeschat?
Defensie heeft in de Jaarrapportage 2013 deze manier van risicoanalyse
voor het eerst uitgevoerd en daarbij allereerst de grootste kostenposten in
ogenschouw genomen. Voor de overige posten is zekerheidshalve nog
een standaardrisicopercentage van 10 procent gehanteerd. Zoals reeds
aangekondigd in de jaarrapportage zal de risicoanalyse in de toekomst
steeds verder worden verbeterd. Dit heeft de volle aandacht. Overigens
blijft het budget uit de risicoreservering beschikbaar tot het moment dat
risicos zich werkelijk voordoen en het budget gebruikt wordt. Ik wijs er
daarnaast op dat de beschikbare risicoreservering voor de investeringen
ruim voldoende is voor ingeschatte risico’s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

23

89
Wat zijn de gevolgen van de huidige, hogere dollarkoers dan de
gehanteerde plandollarkoers, alsmede de verwachting dat de
euro de komende weken verder zal dalen ten opzichte van de
dollar? Welke gevolgen heeft dit voor de aanschaf van de F-35?
90
Is het huidige investeringsbudget voor de aanschaf van de F-35
voldoende gegeven de huidige dollarkoers en niet de plandollarkoers? Met andere woorden: kunnen volgens de huidige dollarkoers voor 4,6 miljard euro 37 toestellen gekocht worden?
De koers van de dollar ten opzichte van de euro fluctueert van dag tot dag.
Defensie past mede daarom één keer per jaar de ramingen aan, rekening
houdend met de koers die het Centraal Planbureau hanteert. De eerstvolgende keer zal zijn in de voortgangsrapportage in september.
De huidige dollarkoers is niet bepalend voor het al dan niet kunnen
aanschaffen van 37 F-35’s. De dollarkoers op het moment dat verplichtingen worden aangegaan, is bepalend voor werkelijke mee- of tegenvallers van de wisselkoers. Op dat moment worden termijndollars worden
gekocht tegen de dan geldende koers. In de daaropvolgende jaren worden
verplichtingen aangegaan voor de volgende toestellen.
91
Welke afspraken zijn er tussen u en de Minister van Financiën
gemaakt over het valutarisico?
92
Wat is de gebruikelijke wijze van afdekken van valutarisico’s bij
grote meerjarige investeringsprojecten die in buitenlandse valuta
worden afgerekend? Zijn daar voorbeelden van?
De bij Defensie gebruikelijke wijze van afdekken van valutarisico’s kent
een onderscheid tussen de periode voordat en nadat verplichtingen zijn
aangegaan. In de plan- of uitvoeringsfase (er zijn dan nog geen verplichtingen aangegaan) is het gebruikelijk dat valutarisico’s van investeringsprojecten worden opgevangen binnen de defensiebegroting. Deze
werkwijze geldt voor alle investeringsprojecten, behalve voor het project
Vervanging F-16. In de nota In het belang van Nederland is vastgelegd dat
wisselkoerseffecten worden opgevangen binnen het taakstellende budget.
Nadat verplichtingen zijn aangegaan wordt het valutarisico afgedekt door
de aanschaf van termijnvalutacontracten. Deze werkwijze geldt voor het
project Vervanging F-16 en alle overige investeringsprojecten.
93
Is de stealth capaciteit van de F-35 ook in 2024 nog volledig
intact?
Er is sprake van een voortdurende wedloop tussen radarsystemen en
technologieën waarmee radardetectie kan worden vermeden of geminimaliseerd. Deze wedloop zal ook in de komende jaren worden voortgezet.
De keuze voor de F-35 is mede gemaakt op grond van de toekomstbestendigheid van het toestel. Het toestel kan worden doorontwikkeld om in te
spelen op toekomstige ontwikkelingen op het gebied van radartechnologie.
De stealth eigenschappen worden bij elk vliegtuig na assemblage
vastgesteld en aan eisen getoetst. Voor alle vliegtuigen wordt dit tijdens
de levensduur regelmatig gecontroleerd en indien nodig hersteld om aan
de eisen te kunnen blijven voldoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 26 488, nr. 372

24