Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2015–2016

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

570
Vragen van het lid Thieme (PvdD), het lid Klaver (GroenLinks) en het lid
Voordewind (ChristenUnie) aan de Minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking over het rapport van de onafhankelijke
klachtencommissie van de Nederlandse financieringsmaatschappij voor
ontwikkelingslanden FMO met betrekking tot de Barro Blanco dam in Panama
en de reactie van FMO (ingezonden 7 juli 2015).
Antwoord van Minister Ploumen (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking) mede namens de Minister van Financiën
(ontvangen 13 november 2015).
Vraag 1
Bent u op de hoogte van de bevindingen van de onafhankelijke klachtencommissie van FMO met betrekking tot de Barro Blanco dam in Panama1, waarin
staat dat zaken in relatie tot de rechten van inheemse volkeren niet compleet
in kaart zijn gebracht voorafgaand aan de goedkeuring van de lening? Hoe
beoordeelt u deze conclusies, ook in het licht van uw eerdere uitspraken2 dat
de effecten van dit project wél goed in kaart waren gebracht, en dit nu door
de onafhankelijke klachtencommissie wordt weersproken?
Antwoord 1
Ja. Een essentiële conclusie in het rapport van de onafhankelijke klachtencommissie van FMO is dat de informatie over de rechten van inheemse
volkeren ten tijde van de goedkeuring van de lening in 2011 nog niet volledig
was. De klachtencommissie constateert ook dat deze informatie nog voor de
eerste betaling mede op initiatief van FMO werd gecompleteerd met een
aanvullend onderzoek. Het kabinet hecht er veel belang aan dat FMO naar
aanleiding van de bevindingen van de klachtencommissie heeft aangekondigd het goedkeuringsproces aan te scherpen zodat in de toekomst bij
besluitvorming over investeringen alle relevante informatie tijdig beschikbaar
is en relevante standaarden worden nageleefd. In het eerstvolgende overleg
met FMO zal ik dit nadrukkelijk aan de orde stellen.

1
2

ah-tk-20152016-570
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2015

Rapport Barro Blanco Klachtencommissie FMO: http://www.fmo.nl/complaints-disclosure;
TK, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel 455, en TK, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel 1644

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

1

Vraag 2
Heeft u tevens kennis genomen van de bevindingen van de vorige Speciale
rapporteur voor Inheemse volkeren van de Verenigde Naties3, James Anaya,
dat het land van de Ngöbe bevolking niet onder water zou moeten worden
gezet of negatief getroffen zou moeten worden zonder de voorafgaande
overeenstemming van de representatieve autoriteiten van het volk? Bent u
het met hem eens?
Antwoord 2
Ook het kabinet vindt dat er een akkoord moet zijn met de legitieme
traditionele autoriteiten van de inheemse bevolking. De vorige Speciale
Rapporteur maakte deze aanbeveling in algemene zin in zijn rapport. Ten
aanzien van het Barro Blanco project is destijds een overeenkomst met de
traditionele autoriteiten van de inheemse bevolking gesloten. Helaas wordt
deze overeenkomst niet door alle betrokkenen binnen de inheemse bevolking
gesteund. Daarom ondersteunt het kabinet van harte de recente poging
tussen de Panamese overheid en traditionele autoriteiten van de inheemse
bevolking om de dialoog te hervatten. Om de directe en indirecte impact van
de Barro Blanco dam op de inheemse bevolking en hun leefomgeving goed
te kunnen begrijpen, zal deze dialoog tussen de Panamese overheid en
vertegenwoordigers van de inheemse bevolking ondersteund worden door
een technische commissie. Betrokken partijen hebben verklaard zich te
verbinden aan de informatie van deze commissie.
Vraag 3
Bent u bereid om ervoor te zorgen dat de aanbevelingen van de klachtencommissie en de Speciaal Rapporteur worden uitgevoerd? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 3
Het kabinet heeft met tevredenheid kennis genomen van de reactie van FMO
op het rapport van de klachtencommissie en zal toezien dat de aanbevelingen
door FMO worden opgevolgd en geïmplementeerd. De aanbevelingen van de
Speciaal Rapporteur gericht aan de Panamese overheid, betroffen overigens
niet alleen het Barro Blanco project. Het kabinet heeft er vertrouwen in dat de
Panamese overheid met deze aanbevelingen rekening zal houden en zal dat
via ambassade en FMO volgen.
Vraag 4
Bent u bereid om zowel bij de Panamese regering als bij FMO te pleiten voor
een bouwstop van de dam voor onbepaalde tijd, zodat een dialoog kan
worden gevoerd om de toestemming van de Ngöbe bevolking voor het
project te verkrijgen en daarmee de schending van de rechten van de Ngöbe
bevolking te stoppen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 4
Het is aan de Panamese overheid en andere betrokkenen om afspraken te
maken over de condities voor deelname aan de dialoog. Het kabinet heeft
begrepen dat de Panamese overheid vooralsnog heeft uitgesproken dat er
geen start wordt gemaakt met elektromechanische werken en het vullen van
het stuwmeer tot een akkoord is bereikt. Afronding van civiele werken en
essentiële werkzaamheden in het belang van de veiligheid van omwonenden
in het benedenstroomse gebied van de dam zullen wel plaatsvinden.
Vraag 5
Kunt u de conclusies van de Algemene Rekenkamer4 bevestigen dat de
Nederlandse overheid geen inspraak heeft in FMO’s investeringsbeslissingen
behalve als het gaat om investeringen boven 654 miljoen euro, en dat dit
bedrag zeer ruim boven de gemiddelde investering van FMO ligt?

3

Rapport Speciale rapporteur voor de rechten van Inheemse volkeren van de Verenigde Naties
over Panama, p.19, http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/GEN/G14/072/34/PDF/
G1407234.pdf?OpenElement
4
Algemene Rekenkamer, De staat als aandeelhouder, http://www.rekenkamer.nl/Publicaties/
Onderzoeksrapporten/Introducties/2015/04/De_Staat_als_aandeelhouder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

2

Antwoord 5
In de statuten van FMO staat dat investeringsbeslissingen die hoger zijn dan
1/3 van het eigen vermogen plus reserves goedkeuring van de aandeelhouders vragen. De genoemde € 654 miljoen is het bedrag gebaseerd op de
balans eind 2013. Met de cijfers over 2014 zou deze drempel € 712 miljoen
bedragen. In het directiebesluit van FMO staat echter dat de aandeelhoudersvergadering om goedkeuring zal worden gevraagd bij beslissingen boven de
€ 360 miljoen. Dit ligt boven de gemiddelde investering van FMO. Hierbij
moet worden opgemerkt dat betrokkenheid van de aandeelhouders bij de
individuele kredietverlening een uitzondering moet blijven omdat het kabinet
van mening is dat zij zich niet moeten mengen in de dagelijkse operationele
activiteiten van de onderneming. Wel zal in het eerstvolgende beleidsoverleg
met FMO besproken worden of de criteria waaraan investeringsbeslissingen
moeten voldoen aangepast dienen te worden.
Vraag 6
Heeft u genoeg zeggenschap om te verzekeren dat investeringen van FMO
niet leiden tot mensenrechtenschendingen? Zo niet, hoe gaat u dit verbeteren? Zo ja, waar blijkt dat uit en hoe verhoudt zich dit tot zaken die op dit
gebied aantoonbaar misgingen bij de investering van FMO in de Barro Blanca
dam in Panama?
Antwoord 6
De Staat heeft geconstateerd dat FMO borgingsmechanismes heeft ingebouwd om ervoor te zorgen dat investeringen van FMO niet leiden tot
mensenrechtenschendingen. Zo heeft FMO als een van de eerste ontwikkelingsbanken een onafhankelijk klachtenmechanisme opengesteld die het
mogelijk maakt voor onder meer de lokale bevolking om hun bezwaren te
uiten. De onafhankelijkheid van het klachtenmechanisme en de transparantie
ten aanzien van de bevindingen zijn daarbij zeer belangrijk. Overigens heeft
het onafhankelijke panel geen mensenrechtenschendingen geconstateerd bij
het Barro Blanco project.
FMO werkt op basis van relevante standaarden zoals de IFC Performance
Standards en de OESO Richtlijnen voor multinationale ondernemingen en de
VN-richtlijnen voor bedrijven en mensenrechten. Het goedkeuringsproces
voor nieuwe kredieten is naar aanleiding van de opmerkingen van de
klachtencommissie over het Barro Blanco project verder aangescherpt, zie
ook het antwoord op vraag 1.
Ik zal medio november in gesprek gaan met de Raad van Commissarissen
over het toezicht op besluitvorming van investeringen van de onderneming.
Een meer intensieve dialoog tussen belanghebbenden en FMO vind ik in de
context van een groeiende portefeuille en toenemende investeringen in met
name infrastructurele projecten wenselijk. Ik zal bij FMO erop aandringen dat
het openbaringsbeleid meer transparantie ten aanzien van dergelijke
investeringen gaat geven. Als voorbeeld kijk ik hierbij naar een koploper als
de International Finance Corporation. Bezwaren van belanghebbenden zullen
in de toekomst beter worden gesignaleerd.
Vraag 7
De Duitse overheid heeft een zetel in de Raad van Commissarissen van de
Duitse ontwikkelingsbank DEG; deelt u de mening dat dit een goed middel
voor de overheid zou zijn om meer controle over FMO uit te voeren? Zo ja,
op welke wijze en termijn wilt u dit ook voor uzelf bij FMO realiseren? Zo nee,
waarom niet
Antwoord 7
Het ontbreekt de Staat niet aan mogelijkheden om, zowel als beleidsmaker en
als aandeelhouder, invloed uit te oefenen op FMO. Het kabinet is van mening
dat de gehele Raad van Commissarissen oog hoort te hebben voor het
publiek belang en voor een goede toepassing van het MVO beleid van de
onderneming. Als meerderheidsaandeelhouder in FMO benoemt de Minister
van Financiën de commissarissen en kan kandidaat leden hierop selecteren.
Ik zal met de Raad van Commissarissen van FMO bespreken of er voldoende
aandacht is voor inclusieve ontwikkeling in het beleid van FMO.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

3

Vraag 8
Bent u bereid om de Raad van Commissarissen van FMO te verzoeken een
deel van haar vergaderingen publiekelijk open te stellen zodat de Raad
informatie en terugkoppeling kan vragen aan belanghebbenden? Zo nee,
waarom niet?
Antwoord 8
Nee, een dergelijk verzoek vind ik niet passend bij de positie van de Raad van
Commissarissen. Zij heeft regelmatig contact met onder meer ministeries,
Nederlandse bedrijven, NGO’s en andere ontwikkelingsbanken. Indien er
vragen zijn van de Raad van Commissarissen aan belanghebbenden dan kan
zij die stellen. Als belanghebbenden vragen hebben aan de Raad van
Commissarissen kunnen zij zich richten tot de secretaris van de Raad van
Commissarissen. Wel zal het kabinet er op aandringen dat het openbaringsbeleid van FMO tot meer transparantie moet leiden.
Vraag 9
Kunt u bevestigen dat de OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen5 en de VN-richtlijnen voor bedrijven en mensenrechten6 vereisen dat
bedrijven, inclusief financiële instituties, effectrapportages uitvoeren van de
mensenrechtenimpacts van hun activiteiten, en dat een mensenrechteneffectrapportage verder gaat dan de vereisten van de IFC Performance Standards
voor een milieueffectrapportage, zowel omdat een project aan andere
standaarden wordt getoetst en vanwege de participatieve wijze waarop de
rapportage wordt verkregen? Deelt u de mening dat een mensenrechteneffectrapportage de mensenrechtenimpacts van Barro Blanco zou hebben
blootgelegd? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 9
In de genoemde VN- en OESO-richtlijnen staat het concept van due diligenceop het gebied van mensenrechten centraal. Due diligenceomvat onder
andere de inventarisatie van feitelijke en potentiële gevolgen van de
bedrijfsoperaties op gebied van mensenrechten. Dit zou de vorm kunnen
krijgen van een effectrapportage, maar dat hoeft niet noodzakelijkerwijs. De
VN- en OESO-richtlijnen schrijven inderdaad ook voor dat betekenisvolle
consultaties met mogelijk getroffen groepen en andere stakeholders
onderdeel moeten vormen van het due diligence-proces. Ook de IFC
Performance Standards benadrukken het belang van due diligenceop het
gebied van mensenrechten en schrijven consultaties met de getroffen
gemeenschappen voor. Een Environmental and Social Impact Assessment
(ESIA) voor een project met potentiele impact op mensenrechten wordt
conform FMO beleid uitgevoerd waarbij onder meer de IFC Performance
Standards, de OESO Richtlijnen, het FMO Mensenrechtenbeleid en het Ruggie
framework als basis dienen. Bij Barro Blanco is bovenstaande route gevolgd
en heeft het onafhankelijke klachtenpanel geconstateerd dat mensenrechtenimpacts in kaart zijn gebracht, maar dat meer aanvullend onderzoek had
moeten worden uitgevoerd voorafgaand aan de goedkeuring van de lening
om de rechten van de inheemse bevolking in kaart te brengen.
Vraag 10
Bent u bereid om FMO te vragen om mensenrechten-effectrapportages op te
stellen als standaard onderdeel van haar beoordelingsbeleid van projecten?
Zo nee, waarom niet en op welke wijze wilt u er dan voor zorgen dat de FMO
niet nog een keer investeert in een project met zulke grote negatieve sociale
en milieugevolgen?
Antwoord 10
FMO vraagt van haar klanten om effectrapportages op te stellen om milieu,
sociale en mensenrechtenimpacts van hun activiteiten inzichtelijk te maken.
Als een effectrapportage niet is uitgevoerd op het moment dat FMO een
transactie overweegt wordt de klant hierin ondersteund. Het toetsingskader

5
6

OECD guidelines for multinational enterprises, http://mneguidelines.oecd.org/text/
UN guiding principles on Business and Human rights, http://www.ohchr.org/Documents/
Publications/GuidingPrinciplesBusinessHR_EN.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

4

dat FMO hanteert en de wijze van onderzoek naar milieu/sociale effecten en
risico’s is in lijn met de aanpak van multilaterale financieringsinstellingen
zoals IFC en vergelijkbare bilaterale instellingen. In de praktijk betekent dit
voor een ontwikkelingsbank als FMO dat de effectrapportages van bedrijven
worden geëvalueerd en verbeteringen plaatsvinden indien nodig. In dit
specifieke geval moet rekening worden gehouden met het feit dat de 2012
versie van de IFC Performance Standards en ook de actuele versie van de
OESO-richtlijnen voor multinationale ondernemingen toen nog niet van
kracht waren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, Aanhangsel

5