Onderzoek naar de effectiviteit van
mantelzorgondersteuning
Eindrapport

Rotterdam, juni 2023

Onderzoek naar de effectiviteit
van mantelzorgondersteuning
Eindrapport

Onderzoek in opdracht van het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Rotterdam, juni 2023
Wim Spit
Casper Horlings
Annejet Kerckhaert
Daniek Korver
Griet de Lombaerde

HOR/RG 1002998rap

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Inhoudsopgave
Voorwoord ..........................................................................................................4
Samenvatting en conclusies .............................................................................5
1

Inleiding .................................................................................................10

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Methodiek en uitgangspunten .............................................................12
Inleiding ........................................................................................................... 12
Het onderzoek op hoofdlijnen ......................................................................... 12
Kenmerken van mantelzorg ............................................................................ 13
Effecten ........................................................................................................... 17
Beperkende factoren ....................................................................................... 18

3
3.1
3.2
3.3

Mantelzorgondersteuning ....................................................................19
Vormen van mantelzorgondersteuning ........................................................... 19
Organisatie van het aanbod ............................................................................ 21
Behoefte aan en gebruik van ondersteuning .................................................. 21

4

Informatie en advies .............................................................................24

5

Persoonlijke ondersteuning .................................................................28

6

Emotionele steun ..................................................................................33

7

Educatie .................................................................................................37

8

Praktische hulp .....................................................................................41

9

Vervangende mantelzorg .....................................................................44

10

Financiële hulp ......................................................................................48

11

Materiële hulp ........................................................................................51

12

Conclusies.............................................................................................53

Bijlage A: Begeleidingscommissie .................................................................57
Bijlage B: Aanwezigen validatiesessies .........................................................58
Bijlage C: Bibliografie ......................................................................................59

/3

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Voorwoord

Voorliggend onderzoek is tot stand gekomen op basis van de inbreng van ruim duizend
mantelzorgers, diverse aanbieders van mantelzorgondersteuning en ambtenaren die zich
bezighouden met mantelzorgbeleid in een negental gemeenten.
Daarnaast hebben we dankbaar gebruik gemaakt van de kennis van de leden van de
begeleidingsgroep, waaronder ervaringsdeskundigen en wetenschappers.
Op deze plaats willen we hen allen hartelijk danken voor hun bereidwilligheid om hun kennis
en ervaringen met ons te delen.
Wim Spit, projectleider
Rotterdam, juni 2023

/4

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Samenvatting en conclusies

Onderzoeksvragen
Voorliggend rapport brengt de effecten van mantelzorgondersteuning in kaart op basis van
praktijkervaringen in 9 gemeenten, aangevuld met bevindingen uit de literatuur. De
onderzoeksvragen die in dit onderzoek centraal staan zijn:
1. Wat is er bekend over de effecten van diverse vormen van mantelzorgondersteuning?
2. In welke mate is mantelzorgondersteuning effectief als het gaat om het tegengaan van de
ervaren belasting van mantelzorgers?
3. Wat betekent het inzetten van mantelzorgondersteuning voor het beroep dat wordt gedaan
op zorg uit hoofde van (andere) zorgwetten: Wmo, Wlz en Zvw?
Aanpak van het onderzoek
Het onderzoek is als volgt opgebouwd. Allereerst is een inventarisatie gemaakt van het
aanbod van vormen van ondersteuning die in deze 9 gemeenten beschikbaar zijn voor
mantelzorgers.1 Vervolgens is een vragenlijst uitgezet onder mantelzorgers in die gemeenten,
waarin is gevraagd naar hun behoefte aan, gebruik van en ervaringen met de aangeboden
ondersteuning. Op deze vragenlijst is van ruim 1.000 mantelzorgers een reactie ontvangen;
met 15 van hen is aanvullend een diepte-interview gehouden. De bevindingen uit de
vragenlijst en interviews zijn ten slotte gevalideerd met mantelzorgondersteuners en
beleidsambtenaren en, voor zover beschikbaar, aangevuld met bevindingen uit de literatuur.
Bevindingen
Voor het duiden van de bevindingen is het van belang dat er maar beperkt onderzoek
beschikbaar is waarin effecten van een interventie op wetenschappelijke wijze zijn gemeten.
Daarnaast is er veel variatie in het aanbod van interventies. Ook verschillen mantelzorgers
onderling en is ook hun behoefte aan ondersteuning verschillend.
Op basis van de verzamelde informatie concluderen we het volgende met betrekking tot de
onderzoeksvragen.
1.
2.

Wat is er bekend over de effecten van diverse typen van mantelzorg?
In welke mate is mantelzorgondersteuning effectief als het gaat om het tegengaan van de
ervaren belasting van mantelzorgers?

Uit de ervaringen van mantelzorgers, mantelzorgondersteuners en beleidsambtenaren,
aangevuld met literatuur, komen navolgende effecten naar voren van verschillende vormen
van ondersteuning. De bevindingen zijn gerangschikt naar vraaggebied.
Informatie en advies
Mantelzorgers geven aan dat informatie en advies voor hen belangrijk is en hen helpt bij het
organiseren van hun leven en de zorg voor hun naaste. Het is daarmee belangrijk voor de
door hen ervaren belasting. Er zijn echter geen onderzoeken gevonden waarin een dergelijk

1

De negen gemeenten zijn: Bergen op Zoom, Emmen, Halderberge, Roosendaal, Schiedam, Harlingen, Terschelling,
Vlieland en Waadhoeke

/5

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

effect is gemeten. In de interviews gaven sommige mantelzorgers aan dat het soms lastig is
om wegwijs te worden uit de informatie en dat persoonlijk advies, bijvoorbeeld van een
mantelzorgconsulent, dan behulpzaam is. Mantelzorgondersteuners en beleidsambtenaren
wijzen er op dat het lastig kan zijn om mantelzorgers te bereiken met informatie en advies,
omdat ze niet zichtbaar zijn c.q. zich niet aangesproken voelen als mantelzorger.
Persoonlijke ondersteuning
Voor mantelzorgers zijn, afhankelijk van de situatie van hun naaste, uiteenlopende vormen
van persoonlijke ondersteuning mogelijk. In de praktijk kunnen mantelzorgers niet altijd
onderscheid maken naar de vormen die via de gemeente worden aangeboden (zoals
mantelzorgconsulent) en andere vormen (zoals case manager dementie die veelal via de
zorgverzekeraar wordt aangeboden). Dit neemt niet weg dat mantelzorgers positief zijn over
vormen van persoonlijke ondersteuning. Belangrijk daarbij is dat deze steun niet alleen
praktisch van aard kan zijn (aanvragen en organiseren zorg, organiseren netwerk), maar dat
ze mantelzorgers ook een luisterend oor biedt. De positieve effecten op mentale
weerbaarheid, terugdringen van eenzaamheid en kwaliteit van leven van mantelzorgers
worden in diverse studies bevestigd.
Emotionele steun
Emotionele steun is de meest gewaardeerde vorm van ondersteuning onder de respondenten,
met name als het gaat om persoonlijk contact in de vorm van een luisterend oor.
Lotgenotencontact wordt eveneens gewaardeerd, maar niet alle mantelzorgers hebben hier
behoefte aan (of kunnen het inpassen in hun werkzaamheden). Mantelzorgers geven aan dat
emotionele steun hun mentale weerbaarheid vergroot en het hen helpt om de zorg vol te
houden. Als bijkomend voordeel van lotgenotencontact wordt wel genoemd dat het mogelijk
maakt om informatie te verspreiden en helpt het sociale netwerk van mantelzorgers te
versterken. In zijn algemeenheid helpt emotionele steun om belasting van mantelzorgers
tegen te gaan. Alhoewel dit mantelzorgers kan helpen de zorg beter vol te houden, is er geen
onderzoek gevonden waarin een langetermijneffect is gemeten op de vraag naar zorg.
Educatie
In de literatuur zijn diverse cursussen en trainingen beschreven die zijn onderzocht op
effecten voor mantelzorgers, zoals het tegengaan van de ervaren belasting. Het gaat vaak om
educatie die op specifieke doelgroepen is gericht (mantelzorgers voor mensen met dementie;
jonge mantelzorgers), en die niet noodzakelijkerwijs voor andere groepen mantelzorgers
interessant is. Onder de respondenten op de vragenlijst en de geïnterviewden was het gebruik
van educatie relatief laag, hetgeen het beeld versterkt dat de effectiviteit van educatie sterk
afhangt van de situatie van de mantelzorger en de zorgvrager. Voor diegenen die er behoefte
aan hebben kunnen cursussen en trainingen helpen om de zorg beter / langer vol te houden.
Praktische hulp
Bij praktische hulp denken mantelzorgers vooral aan de huishoudelijke hulp die vanuit de
Wmo wordt aangeboden en (mede) afhankelijk is van de problematiek van de
zorgbehoevende. Deze vorm valt weliswaar niet onder de mantelzorgondersteuning, maar
heeft wel invloed op de situatie van mantelzorgers.
In de interviews gaven sommige mantelzorgers aan dat ze het aanvraagproces ingewikkeld
vinden en dat er in de beoordeling van de aanvraag te veel wordt verwacht van de inwonende

/6

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

mantelzorger en het eigen netwerk, met als resultaat het niet (volledig) toekennen van de
gevraagde hulp.
Praktische hulp heeft als direct effect dat de mantelzorger wordt ontlast en meer tijd
beschikbaar heeft voor zichzelf. Dit kan helpen de ervaren belasting te verminderen.
Vervangende mantelzorg
In de literatuur en door mantelzorgers worden positieve effecten genoemd van vervangende
mantelzorg, zoals het meer tijd hebben voor zichzelf en tot rust kunnen komen. Dit geldt voor
alle vormen van vervangende mantelzorg, alsmede voor dagbesteding voor de zorgvrager.
Tevens kan er nog een indirect positief effect zijn voor de mantelzorger omdat de zorg
buitenshuis een positief effect kan hebben op de situatie van de zorgvrager. Er is geen bewijs
gevonden in de literatuur voor positieve effecten op langere termijn.
Vervangende mantelzorg is dus potentieel waardevol in het terugdringen van de ervaren
belasting. Mantelzorgers geven echter ook aan dat er diverse randvoorwaarden zijn voor het
effectief inzetten van vervangende mantelzorg. Een belangrijke voorwaarde is dat de
zorgvrager er open voor staat om ofwel tijdelijk extern te worden opgevangen, dan wel in huis
door een ander te worden verzorgd. Er moet sprake zijn van voldoende vertrouwen c.q.
acceptatie van de vervangende verzorgende.
Materiële en financiële hulp
Naast de algemeen door gemeenten aangeboden materiële en financiële hulp (in het kader
van Wmo, bijzonder bijstand), die vooral gericht is op het huishouden van zorgvragers (en
inwonende mantelzorgers), hebben sommige gemeenten specifieke regelingen voor
mantelzorgers, bijvoorbeeld als het gaat om parkeerkosten of anderszins. Dergelijke
regelingen, indien beschikbaar, hebben een direct effect op de financiële situatie en kunnen
financiële stress verminderen. Over de doorwerking van deze effecten op de situatie van de
mantelzorger (de ervaren belasting) is geen onderzoek gevonden.
Tabel 1 geeft een samenvattend overzicht van de gevonden effecten en de bron hiervan.

/7

/8

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Tabel 1

Effecten van typen van mantelzorgondersteuning voor mantelzorger (eerste orde en tweede orde effecten) en effect op zorgvraag (derde orde effect)

Vraaggebieden

Interventies

Versterken

Verbeteren

Vermindering

Versterken

Versterken

Verminderen

Vermindere

Reductie

Reductie
zorgvraag

netwerk

samen-

Intensiteit

emotionele

vaardigheden

Financiële

n Fysieke

ervaren

mantelzorger

werking met

van de zorg

weerbaar-

mantelzorger

stress

belasting

belasting

zorgpro-

heid

fessional

Eerste orde effecten

Tweede

Derde orde

orde
Informatie en
advies

Folders, website ed

I

Telefonisch/fysiek

I

informatiepunt
Persoonlijke

Individuele

V, I

V, I

B

V, I

B

B

B

V, I

B

B

Cursus, training

B

B

B

B

Dagbesteding

B, I

B, I

B, I

Logeerzorg

B, I

B, I

B, I

B, I

B, I

B, I

ondersteuning

ondersteuning

Emotionele

Luisterend oor

steun

Educatie
Vervangende
zorg

Lotgenotencontact

B

B

V, I

B

B

B

buitenshuis
Vervangende zorg
aan huis
Materiële hulp

Woningaanpassingen

I

hulpmiddelen (Wmo)
Financiële hulp

Reiskostenfonds

Legenda: V = validatiesessie; I = Interviews ; B = Literatuur (bronnen)

I

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

3.

Wat betekent het inzetten van mantelzorgondersteuning voor het beroep dat wordt
gedaan op zorg uit hoofde van (andere) zorgwetten: Wmo, Wet langdurige zorg (Wlz) en
Zorgverzekeringswet (Zvw)?
De verschillende vormen van ondersteuning die gemeenten aanbieden aan mantelzorgers zijn
belangrijk voor diverse factoren die de ervaren belasting kunnen verminderen. Het gaat dan
bijvoorbeeld om het organiseren van de zorg met het eigen netwerk, gerichte ondersteuning
door consulenten en zorgprofessionals, en versterking van de emotionele weerbaarheid van
mantelzorgers. Er zijn echter weinig tot geen onderzoeken beschikbaar waarin een meetbaar
effect is aangetoond op de ervaren belasting van de mantelzorger. Het is daardoor niet
mogelijk om een effect te schatten van mantelzorgondersteuning op de vraag uit hoofde van
andere zorgwetten (Wlz, Zvw). Wel is er voor sommige specifieke interventies bewijs van
effectiviteit, vaak voor specifieke deelgroepen mantelzorgers. Daarnaast laten de beschreven
ervaringen zien dat er uitdagingen zijn om de behoefte van mantelzorger scherp te krijgen en
het aanbod daarop af te stemmen.
Aanbevelingen
Om een vollediger beeld te krijgen van de effecten van mantelzorgondersteuning op de
ervaren belasting en het zorggebruik is meer onderzoek nodig. Dat onderzoek zou over een
langere periode specifieke groepen mantelzorgers kunnen volgen die gebruik maken van een
bepaalde vorm van ondersteuning, bijvoorbeeld persoonlijke ondersteuning of emotionele
steun (al dan niet in combinatie).
Een andere (aanvullende) manier om meer inzicht te krijgen zou zijn om een groep
mantelzorgers (mantelzorgpanel) op langere termijn te volgen en daarbij gegevens te
verzamelen over de ondersteuning die is verkregen, de ervaren belasting en de zorgbehoefte
van de zorgvrager en van de mantelzorger.

/9

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

1

Inleiding

Achtergrond
Mantelzorg is niet weg te denken uit onze samenleving. Volgens schattingen van het Sociaal
en Cultureel Planbureau (SCP) hebben circa 5 miljoen mensen, één op de drie Nederlanders,
een mantelzorgtaak of -verantwoordelijkheid.2 De vraag naar mantelzorg zal in de nabije jaren
verder toenemen. Zo verwacht het kabinet dat in 2040 elke Nederlander voor een naaste zal
zorgen.3 Niet verwonderlijk dat het kabinet van mening is dat mantelzorg niet alleen van
‘onschatbare waarde is voor diegenen aan wie zij ondersteuning en zorg verlenen’, maar ook
‘essentieel is voor de samenleving als geheel’.4
Tegelijkertijd blijkt dat veel van de huidige mantelzorgers overbelast zijn. Het SCP schat dat 8
tot 10% van de mantelzorgers zich ernstig belast voelen: het geven van zorg valt hen zwaar,
het belast hun eigen gezondheid en velen van hen zullen het wellicht op langere termijn niet
volhouden.5
Om overbelasting en uitval van (huidige en toekomstige) mantelzorgers tegen te gaan is het
van belang dat mantelzorgers op de juiste manier worden ondersteund in hun zorgverlening.
Diverse partijen spelen daarbij een rol, zoals gemeenten, zorgaanbieders, maatschappelijke
organisaties, vrijwilligers en werkgevers.
Vanuit de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015) hebben gemeenten de taak
om mantelzorgers te waarderen en te ondersteunen. Het gaat dan zowel om draaglastverlichtende ondersteuning als draagkracht-versterkende ondersteuning. Om hier uitvoering
aan te geven organiseren gemeenten dat mantelzorgers ergens terecht kunnen voor
bijvoorbeeld informatie en advies over beschikbare zorg en ondersteuning, voor persoonlijke
ondersteuning of voor logeerzorg. Gemeenten geven hier elk hun eigen invulling aan. Dat
betekent dat zowel de wijze waarop de ondersteuning wordt geboden, als de invulling van het
aanbod per gemeente kan verschillen.
Onderzoeksvragen
Alhoewel er in het verleden diverse onderzoeken zijn gedaan naar de effecten van een
bepaalde vorm van mantelzorgondersteuning, is er geen overkoepelend beeld beschikbaar:
wat werkt goed, wat werkt minder? En voor wie werkt het goed? Voorliggend rapport geeft
een eerste aanzet tot zo’n overkoepelend beeld.
De onderzoeksvragen die in dit onderzoek centraal staan zijn:
1. Wat is er bekend over de effecten van diverse typen van mantelzorg?
2. In welke mate is mantelzorgondersteuning effectief als het gaat om het tegengaan van de
ervaren belasting van mantelzorgers?

2

3

4
5

De Boer, A., M. de Klerk., D. Verbeek-Oudijk,, I. PIaisier, Blijvende bron van zorg, Ontwikkelingen in het geven van
informele hulp 2014-2019, Sociaal en Cultureel Planbureau, december 2020
De vraag naar mantelzorg zal in de nabije jaren verder toenemen. Zo verwacht het kabinet dat in 2040 elke Nederlander
voor een naaste zal zorgen.
Op. cit.
De Boer et al., 2020

/ 10

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

3. Wat betekent het inzetten van mantelzorgondersteuning voor het beroep dat wordt gedaan
op zorg uit hoofde van (andere) zorgwetten: Wmo, Wet langdurige zorg (Wlz) en
Zorgverzekeringswet (Zvw)?
De antwoorden op deze vragen kunnen worden gebruikt om de uitvoering van het
mantelzorgbeleid, zowel op gemeentelijk als rijksniveau, verder vorm te geven.
Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport. In de opzet en inrichting van het onderzoek is samengewerkt met MantelzorgNL. Voor
het onderzoek is tevens dankbaar gebruik gemaakt van de kennis en inzichten van de leden
van de begeleidingscommissie.6
Leeswijzer
In hoofdstuk 2 beschrijven we de gevolgde onderzoeksaanpak. Tevens definiëren we de
verschillende typen mantelzorgers die we in dit onderzoek onderscheiden en beschrijven we
de verschillende typen effecten. Hoofdstuk 3 geeft een overzicht van de diverse vormen van
mantelzorgondersteuning die we in dit onderzoek onderscheiden.
In de hoofstukken 4 tot en met 11 gaan we nader in op elk van de vraaggebieden voor
mantelzorgers en de vormen van mantelzorgondersteuning die daaronder vallen.
We sluiten het rapport af met de belangrijkste conclusies per vraaggebied (hoofdstuk 12).

6

Zie bijlage A voor de organisaties die in de begeleidingscommissie vertegenwoordigd waren.

/ 11

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

2

Methodiek en uitgangspunten

2.1 Inleiding
In dit hoofdstuk beschrijven we eerst kort de gehanteerde onderzoeksmethodiek
(paragraaf 2.2). Vervolgens beschrijven we in paragraaf 2.3 de belangrijke kenmerken van
mantelzorg. Daarbij gaan we onder meer in op activiteiten van mantelzorgers, en stellen we
de deelgroepen vast die in dit onderzoek worden gehanteerd. Paragraaf 2.4 gaat in op de
verschillende effecten van mantelzorgondersteuning. Tot slot gaan we in paragraaf 2.5 in op
twee mogelijk beperkende factoren voor het optreden van effecten.

2.2 Het onderzoek op hoofdlijnen
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden zijn onderstaande stappen doorlopen. Hierbij is
gebruik gemaakt van diverse methoden, zoals documentanalyse, vragenlijsten, interviews en
validatiesessies. Achtereenvolgens zijn de volgende stappen gezet:
1. Definitie van de verschillende vormen van mantelzorgondersteuning
Ten eerste zijn de vormen van mantelzorgondersteuning voor dit onderzoek gedefinieerd.
Daarbij is aangesloten bij de acht vraaggebieden voor mantelzorgers7 en rekening
gehouden met de grote mate van variatie die daarbinnen in de praktijk zichtbaar is.
2. Inventarisatie van het aanbod van ondersteuning door gemeenten
Op basis van de documentanalyse en interviews is bij 9 gemeenten onderzocht welke
vormen van ondersteuning worden aangeboden en hoeveel budget hiervoor beschikbaar
is. Alhoewel het niet om een representatieve steekproef gaat, geeft het overzicht wel een
beeld van het aanbod aan ondersteuning vanuit de gemeenten.8
3. Inventarisatie van de behoefte en het gebruik van ondersteuning door mantelzorgers
Via de organisaties die mantelzorgers ondersteunen in de 9 gemeenten is een vragenlijst
uitgezet onder mantelzorgers. Centraal in de vragenlijst staat de behoefte aan diverse
vormen van ondersteuning en het gebruik ervan. De vragenlijst heeft bruikbare resultaten
van meer dan 1.000 respondenten opgeleverd.9

7

8

9

Zie onder meer de vraagwijzer opgesteld door Movisie en MantelzorgNL: https://www.movisie.nl/publicatie/verwijzermantelzorgondersteuning
Uit de gemeenten die bereid waren deel te nemen is een selectie gemaakt, waarin zowel grote als kleine gemeenten zijn
opgenomen, en zowel gemeenten in stedelijke als in landelijke gebieden. Tevens liggen de gemeenten verspreid over het
land en is er variatie in de gemiddelde leeftijd van de inwoners van de gemeenten.
De wijze van werven van mantelzorgers was niet aselect, hetgeen tot uiting komt in de samenstelling van de groep
respondenten. Ten opzichte van het landelijke beeld van mantelzorgers zoals dat naar voren komt uit gegevens van CBS
en onderzoeken van het SCP, bevat de groep respondenten relatief veel oudere mantelzorgers en relatief veel
mantelzorgers die intensief zorg verlenen. De resultaten van de vragenlijst zijn om die reden indicatief, maar niet
noodzakelijkerwijs representatief voor mantelzorgers in Nederland.

/ 12

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

4. Verzamelen van informatie over de effecten van ondersteuning
In deze stap is geïnventariseerd wat er bekend is over de diverse vormen van
ondersteuning. Hiertoe is eerst literatuur verzameld en geanalyseerd. Vervolgens zijn
diepte-interviews gehouden met 15 mantelzorgers. De bevindingen uit de literatuur, uit de
vragenlijst (stap 3) en de interviews zijn in twee validatiesessies besproken met
mantelzorgondersteuners respectievelijk gemeentelijke beleidsmakers.
5. Analyse van de effecten van verschillende vormen van mantelzorgondersteuning
In deze stap is de informatie uit de verschillende bronnen bijeengebracht om te komen tot
een totaalbeeld van de effecten per vorm van ondersteuning. De mate van diepgang van
dit overzicht verschilt per vorm van ondersteuning en is afhankelijk van de beschikbaarheid
van literatuur over de effecten en van de in dit onderzoek verkregen inzichten.
6. Indicatie voor het effect op het gebruik van (andere) zorgwetten
Tenslotte is onderzocht in welke mate de effecten invloed hebben op het gebruik van
(andere) zorgwetten. Het kan dan gaan om zorg die uit de Wmo wordt vergoed
(gemeenten), vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz) of vanuit de Zorgverzekeringswet (Zvw).
Daarbij is zowel gekeken naar het effect op de zorgvraag van diegene waarvoor wordt
gezorgd (in dit rapport aangeduid als ‘zorgvrager’), als naar het effect op het zorggebruik
door de mantelzorger.
De stappen 1 tot en met 5 geven informatie voor de beantwoording van de eerste twee
deelvragen. Stap 6 richt zich op de beantwoording van onderzoeksvraag 3.

2.3 Kenmerken van mantelzorg
Kenmerken van zorgvragers
Mantelzorgers zorgen voor mensen in hun naaste omgeving die niet volledig zelfredzaam zijn.
De behoefte van deze zorgvragers is uiteenlopend en heeft invloed op het type activiteiten dat
de mantelzorger uitvoert en de intensiteit van de zorgverlening. Voordat we nader ingaan op
de kenmerken van de mantelzorger beschrijven we kort de karakteristieken van de groep
waaraan zorg wordt verleend, de zorgvragers. De achterliggende gedachte hierbij is dat de
zorgvraag invloed heeft op de mate waarin mantelzorgers behoefte hebben aan
ondersteuning en aan welke vorm van ondersteuning behoefte bestaat.
Het SCP geeft de volgende karakteristieken van de groep zorgvragers:10
• 66% van de mantelzorgers geeft zorg aan iemand die 65 jaar of ouder is;
• 65% van de mantelzorgers geeft zorg aan een vrouw;
• 82% van hen geeft zorg aan iemand die zelfstandig woont, dat wil zeggen niet in een
verpleeginstelling;
• 70% van diegenen aan wie zorg wordt verleend heeft geen indicatie vanuit de Wlz;
• 58% van de mantelzorgers geeft zorg aan iemand die alleen woont.
Het overgrote deel van diegenen aan wie mantelzorg wordt verleend heeft dus geen indicatie
vanuit de Wlz. Een deel van hen kan wel professionele zorg ontvangen vanuit de Wmo

10

De Boer e.a., (2020), p. 46.

/ 13

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

(bijvoorbeeld dagbesteding, huishoudelijke hulp) en/of de Zvw (bijvoorbeeld wijkverpleging).
Anderen krijgen alleen zorg van een of meer mantelzorger(s), eventueel aangevuld met
vrijwilligers. Een belangrijk deel van de mantelzorger deelt het huishouden met een
zorgbehoevend(e) partner, kind of ouder.
Activiteiten van mantelzorgers
Mantelzorgers verrichten verschillende activiteiten voor zorgvragers. Ruim vier van de vijf
mantelzorgers (82%) houden diegene die zorg nodig heeft gezelschap en geven hen
emotionele steun. In ruim de helft van de gevallen (53%) zorgen mantelzorgers (ook) voor
vervoer van de zorgvrager. Iets minder dan de helft van de mantelzorgers verricht activiteiten
als begeleiding bij bezoek aan de arts (47%), hulp in het huishouden of hulp bij regelzaken en
administratie (beide 41%). Persoonlijke verzorging (12%) en het geven van verpleegkundige
hulp (9%) wordt veel minder vaak gedaan door de mantelzorger.
Kenmerken van mantelzorgers
Langjarig onderzoek van SCP laat zien dat er verschillen zijn tussen mantelzorgers en dat die
de afgelopen jaren relatief stabiel zijn gebleven. De meest recente analyse van SCP beschrijft
de volgende kenmerken van mantelzorgers, die van belang zijn bij het analyseren en
interpreteren van de effectiviteit van verschillende vormen van ondersteuning:11
•

Intensiteit van de zorg: gemiddeld geven mantelzorgers ongeveer 7 uur per week zorg. Er
is echter een grote mate van variatie: terwijl 20% meer dan 8 uur per week zorg verleent,
geeft de helft van de mantelzorgers minder dan 3 uur per week zorg.12

•

Duur van de zorgrelatie: gemiddeld geven de huidige mantelzorgers al meer dan 5 jaar
zorg. Sommige groepen vallen daarbij in het bijzonder op: de mantelzorgers die voor een
(volwassen) kind zorgen deden dit op het moment van meting gemiddeld al meer dan 12
jaar. Ook mantelzorgers die zorg verlenen aan iemand die op het moment van meten in
een verpleeginstelling verblijft of zorg verlenen aan een broer of zus geven al langer zorg
dan de gemiddelde mantelzorger (7,2 respectievelijk 6 jaar). 13

•

Beperkingen van zorgvragers. Volgens onderzoek van het SCP wordt de zorglast voor
mantelzorgers door meerdere factoren bepaald. Daarbij zijn intensiteit en duur van de
zorgrelatie van belang, maar ook de kenmerken van de zorgvrager spelen daarbij een rol.
Bij deze kenmerken onderscheidt het SCP de volgende groepen: 14
- 48% van de mantelzorgers geeft hulp aan een zorgvrager met langdurige lichamelijke
beperkingen;
- 16% van de mantelzorgers zorgt voor een persoon met dementie of
geheugenproblemen;
- 24% van de mantelzorgers verzorgt iemand met een psychisch probleem (zoals
angststoornis of depressie; 16%) of een psychosociaal probleem (verslaving of
eenzaamheid; 8%);
- Kleinere groepen mantelzorgers zorgen voor iemand met een verstandelijke beperking
(circa 5%) of een terminale ziekte (circa 7%).

11
12
13
14

Deze paragraaf is gebaseerd op: De Boer e.a. (2020), Blijvende bron van zorg, hoofdstuk 4.
De Boer e.a. (2020), p.42.
Op.cit.
Op. cit. Omdat er meerdere antwoorden mogelijk waren kunnen de groepen elkaar deels overlappen.

/ 14

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

•

Ervaren belasting: het SCP meet de mate van ervaren belasting van mantelzorgers aan de
hand van zelfrapportage door de mantelzorgers.15 16 Uit deze meting komt naar voren dat
9% (range 8 tot 10%) van de mantelzorgers zich ernstig belast voelt. Over de jaren heen
laten de metingen een stabiel beeld zien voor dit aandeel.
Het aandeel ernstig belaste mantelzorgers is met name hoog onder de groep die intensief,
meer dan 8 uur per week, zorg verleent (26%). De duur van de zorgrelatie draagt ook bij
aan de ervaren belasting; voor zorgverleners die meer dan 8 uur zorg verlenen én dat al
langer dan 3 maanden doen ligt het percentage dat zich ernstig belast voelt op 27%.
Overigens is er ook in de groep die minder intensief mantelzorg verleent sprake van
ernstige belasting. De cijfers van het SCP laten zien dat van de 460.000 mantelzorgers die
zich ernstig belast voelen, het om 250.000 mantelzorgers gaat die meer dan 8 uur per
week zorg verlenen. Oftewel 210.000 mantelzorgers die zich ernstig belast voelen
besteden minder dan 8 uur per week aan mantelzorg.17
Het onderzoek van het SCP laat tevens zien dat de mate waarin mantelzorgers zich
ernstig belast voelen samenhangt met de kenmerken van de mantelzorger en de relatie
met de persoon die wordt verzorgd. De ervaren belasting is relatief hoog voor:
- mantelzorgers die zorgen voor een (volwassen) kind (ruim 25%);
- mantelzorgers die zorgen voor een partner / huisgenoot (15 tot 20%).
Tot slot speelt de problematiek van de zorgvrager een rol bij de ervaren belasting. Zo
ervaart de groep mantelzorgers die zorgt voor iemand met psychische of psychosociale
problemen of een licht verstandelijke beperking gezien vaker ernstige belasting (15 tot
20% van deze groep).
In rapporten over de belasting van mantelzorgers wordt beschreven dat mantelzorgers niet
altijd herkennen dat ze overbelast zijn of dreigen te worden. Mantelzorgers zijn vaak
geneigd om te redeneren vanuit de behoefte van de zorgvrager en niet zozeer vanuit hun
eigen behoefte. Tevens is voor de mate van ervaren belasting van de mantelzorger
belangrijk dat de samenwerking tussen mantelzorgers, vrijwilligers en professionals goed
functioneert. Indien de zorg alleen op de mantelzorger neerkomt is het risico op
overbelasting groter.18

•

15

16
17
18
19

Combinatie van werk en zorg. Een deel van de mantelzorgers combineert mantelzorg met
betaalde arbeid. Op basis van cijfers uit 2016 concludeert het SCP dat bijna 2 miljoen
mantelzorgers een betaalde baan hebben van minimaal 12 uur per week. 19 Het aandeel
mantelzorgers onder werkenden was daarmee 26% in dat jaar; vrouwen met een betaalde

SCP hanteert de EDIZ-plus vragenlijst. Op basis van de antwoorden worden de mantelzorgers in vier categorieën van
belasting ingedeeld: geen, lichte, matige en ernstige belasting. In de vragenlijst in het kader van dit onderzoek zijn
dezelfde EDIZ-plus vragen opgenomen om de mate van belasting te bepalen. Om deze reden volgen wij de definitie van
het SCP. Er zijn diverse andere manieren om de mate van belasting te meten. Zie onder meer:
https://www.zorgvoorbeter.nl/informele-zorg/overbelasting-bij-mantelzorgers;
Zie: De Boer e.a. (2012)
De Boer e.a.(2020), p. 50.
Zie: Samen sterk voor mantelzorg
SCP (2019) Werk en mantelzorg

/ 15

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

baan geven relatief vaker mantelzorg dan mannen met een betaalde baan (31% versus
22%).
Van alle werkende mantelzorgers geeft 21% meer dan 8 uur per week zorg; dit aandeel is
vergelijkbaar met het aandeel van deze groep in de totale populatie mantelzorgers (20%).
Het hebben van een betaalde baan lijkt dus, gemiddeld genomen, geen invloed te hebben
op de mate van intensiteit van de zorgverlening door de mantelzorger.
Het omgekeerde is wel het geval: mensen met een betaalde baan die daarnaast ook
mantelzorg verlenen hebben gemiddeld genomen een kleiner dienstverband.20 Gemiddeld
genomen gaat een werkende die (meer) mantelzorg gaat verlenen dus wel minder werken,
maar niet in dezelfde mate waarin er (meer) mantelzorg wordt verleend. De beschikbare
tijd voor andere activiteiten wordt per saldo dus beperkter.
Samengevat zijn er, naast de persoonlijke kenmerken van de mantelzorger, in ieder geval vijf
factoren die het risico op ernstige belasting van de mantelzorger beïnvloeden:
• de aard van de ziekte/aandoening van de zorgvrager
• de relatie tot de zorgvrager
• de intensiteit (en duur) van de mantelzorg en, daaraan gekoppeld, de mate waarin de
mantelzorger, naast zorg en werk, tijd heeft voor eigen ontspanning
• de sterkte van het netwerk van zorgontvanger en mantelzorger
• de mate van samenwerking met vrijwilligers en zorgprofessionals.
Van deze factoren zijn de eerste twee onveranderbaar. De overige factoren kunnen wel
worden beïnvloed door vormen van ondersteuning.
Onderscheiden deelgroepen
In dit onderzoek staan de effecten van mantelzorgondersteuning centraal. Daarbij ligt de
nadruk op die effecten die de mate van ervaren belasting kunnen verminderen of tegengaan
en daardoor de kans op ernstige belasting van de mantelzorger kunnen verkleinen. We
richten ons daarom met name op mantelzorgers die een hogere kans hebben op ernstige
belasting.
Op basis van de risico factoren die in voorgaande paragraaf zijn beschreven en de mate
waarin de mantelzorgers in ons onderzoek vertegenwoordigd zijn is in dit rapport waar
mogelijk onderscheid gemaakt naar de volgende (elkaar deels overlappende) groepen:
1. Intensief zorg verlenende mantelzorgers (meer dan 8 uur per week) 21
2. Mantelzorgers die langdurig zorg verlenen (langer dan 5 jaar)
3. Mantelzorgers die zorgen voor een partner/huisgenoot
4. Mantelzorgers die zorgen voor mensen met een psychische of psychosociale
problematiek of met een licht verstandelijke beperking
5. Mantelzorgers met een betaalde baan (‘werkende mantelzorgers’)

20

21

Op. cit. Werkende mantelzorgers hebben gemiddeld een werkweek van 33 uur, terwijl de gemiddelde werkweek van zij die
geen mantelzorg verlenen 35 uur is. Werkenden die intensief mantelzorg verlenen hebben gemiddeld een werkweek van
31 uur.
Het SCP hanteert de groep ‘langdurig en intensief zorg verlenende mantelzorgers’. In de vragenlijst zijn de twee
karakteristieken apart gevraagd, reden waarom in de presentatie een onderscheid wordt gemaakt tussen de twee
karakteristieken. De overlap tussen deze twee groepen is overigens groot: 70% van de intensief zorg verlenende
mantelzorgers geeft al meer dan 5 jaar zorg; 75% van de meer dan 5 jaar zorg verlenende mantelzorgers geeft meer dan
8 uur zorg per week.

/ 16

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

In de beschrijving van de effecten zullen we waar relevant onderscheid maken naar deze
groepen.

2.4 Effecten
Al met al bestaat er een grote mate van diversiteit onder de mantelzorgers, zowel qua relatie
met de zorgvrager, de intensiteit en duur van de zorgverlening, als de door de mantelzorger
ervaren belasting. Daarnaast combineert een deel van de mantelzorgers de zorg met een
betaalde baan. Deze diversiteit leidt ook tot diversiteit in de behoefte aan ondersteuning bij de
mantelzorgers. Tevens maakt deze diversiteit het moeilijk om algemene uitspraken te doen
over de effecten van de geboden ondersteuning voor ‘de mantelzorger’ en de mate waarin
door die effecten ernstige belasting wordt voorkomen. Het effect kan per groep mantelzorgers
en per vorm van ondersteuning verschillen.
In de beschrijving van de effecten hanteren we drie niveaus.
Het eerste niveau betreft de directe effecten voor de mantelzorger. Het gaat dan om de vraag
op welke manier en in welke mate de mantelzorgondersteuning invloed heeft op die situatie
van de mantelzorger. Bij die effecten kan het gaan om een verandering in:
•
De mate waarin de zorgverantwoordelijkheid en zorgtaken kunnen worden gedeeld met
anderen (netwerk van zorgvrager en mantelzorger) (effect 1); 22
•
De mate van samenwerking met zorgprofessionals (effect 2);
•
De intensiteit van de zorg: de tijd die besteed wordt aan mantelzorgactiviteiten c.q. de tijd
die beschikbaar is voor eigen ontspanning en vrije tijd (effect 3);
•
De emotionele weerbaarheid/veerkracht van mantelzorgers (effect 4);
•
De persoonlijke vaardigheden van de mantelzorger (effect 5);
•
De mate waarin de financiële kosten van het verlenen van mantelzorg moeten worden
gedragen door de mantelzorger (effect 6);
•
De mate van fysieke belasting die gepaard gaat met mantelzorg (effect 7).
Het tweede niveau betreft de mate waarin die effecten invloed hebben op de mate van
belasting die de mantelzorger ervaart. De drie eerstgenoemde factoren zijn gerelateerd aan
bovenbeschreven risicofactoren voor de ervaren belasting. Ook de andere factoren kunnen
hier mogelijk invloed op hebben. De mate waarin er sprake is van een invloed op de ervaren
belasting is lastig te meten. De interviews en validatiesessies geven wel indicaties, maar niet
voldoende gefundeerd bewijs. Om die reden zullen we dit effect alleen opnemen indien het in
de literatuur is gevonden.
Het derde niveau van effecten betreft de mogelijke invloed van de mantelzorgondersteuning,
via het effect op de mantelzorger, op het beroep op (andere) zorgwetten. Het kan dan gaan
om:
• Verminderde kans op (psychische) ziekte van de mantelzorger en daarmee een beroep op
zorg vanuit de Zvw;

22

De nummers worden verderop in het rapport gehanteerd om de verschillende typen effecten aan te duiden.

/ 17

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

•

•

Verminderde kans op het niet langer kunnen uitvoeren van de mantelzorgactiviteiten voor
de zorgvrager, waardoor professionele hulp aan huis, of opname van de zorgvrager in een
verpleeginstelling nodig is (beroep op Wlz)
Tot slot kan het ondersteunen van de mantelzorger er mogelijk toe leiden dat de noodzaak
van (meer) ondersteuning vanuit de Wmo voor de zorgvrager (bijvoorbeeld huishoudelijke
hulp) wordt uitgesteld.

Ook voor dit effect geldt dat het alleen op basis van (langjarig) vergelijkend onderzoek kan
worden vastgesteld. Het effect zal alleen worden opgenomen indien er in de literatuur
wetenschappelijk onderbouwd bewijs voor is gevonden.
Daarnaast is het van belang dat diverse vormen van ondersteuning primair gericht kunnen zijn
op de zorgvrager en om die reden een effect hebben op de zorgvraag. Dit onderzoek beperkt
zich in die gevallen tot de effecten van die ondersteuning voor de mantelzorger en de
doorwerking daarvan. Overigens is het niet altijd mogelijk om het effect voor de zorgvrager en
het effect voor de mantelzorger te onderscheiden.

2.5 Beperkende factoren
In de loop van het onderzoek zijn twee belangrijke factoren naar voren gekomen voor het
optreden van effecten.
Vindbaarheid van aanbod door mantelzorgers
Voor het optreden van effecten is het van belang dat mantelzorgers de aangeboden
ondersteuning weten te vinden, c.q. dat het aanbod hen bereikt. In de praktijk blijkt het soms
lastig om vraag en aanbod bij elkaar te brengen. Zo worden niet in elke gemeente alle vormen
van ondersteuning aangeboden. Ook blijkt het lastig om sommige groepen mantelzorgers te
bereiken, met als gevolg dat het aanbod niet volledig wordt benut. Mogelijke redenen voor
beperkt gebruik zijn dat mantelzorgers zich geen mantelzorger voelen en zich dus niet
aangesproken voelen, of dat mantelzorgers moeilijk identificeerbaar zijn voor de
dienstverleners. Voor zover dergelijke beperkingen een rol spelen zal dit aan de orde komen
bij de analyse per vorm van ondersteuning.
Onbalans tussen dragers van kosten en ontvangers van baten
Voor gemeenten geldt dat het bieden van ondersteuning geldt kost, terwijl de baten van de
ondersteuning bij anderen terecht komen, zoals de burgers (zorgvragers, mantelzorgers),
zorgverzekeraars (Zvw) of het rijk (Wlz). De situatie dat gemeenten vooral kosten dragen en
anderen de baten ondervinden betekent dat het betrekken van die andere partijen bij de
interventie en de financiering daarvan nodig kan zijn om een interventie te kunnen (blijven)
aanbieden. De huidige ordening van de zorg geeft hiervoor geen stimulansen.

/ 18

/ 19

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

3

Mantelzorgondersteuning

3.1 Vormen van mantelzorgondersteuning
In mantelzorgondersteuning worden acht vraaggebieden onderscheiden. Deze vraaggebieden
zijn in 2009 gelanceerd als basisfuncties23, en vormen het uitgangspunt voor de
Verwijzer mantelzorgondersteuning die eind 2019 is opgesteld door Movisie, Vilans en
MantelzorgNL. Het gaat om de volgende acht gebieden waarop de vraag van mantelzorgers
om ondersteuning gericht kan zijn:
1. Informatie en advies
2. Persoonlijke ondersteuning
3. Emotionele steun
4. Educatie
5. Praktische hulp
6. Vervangende mantelzorg
7. Financiële regelingen
8. Materiële hulp
Binnen deze vraaggebieden zijn de afgelopen jaren veel uiteenlopende interventies
ontwikkeld. In sommige gevallen is er sprake van combinaties van vraaggebieden in de
interventies. Zo kan persoonlijke ondersteuning gecombineerd worden met emotionele steun
of informatie en advies. Alhoewel het om die reden niet altijd eenvoudig is om interventies af
te bakenen, is ten behoeve van dit onderzoek een indeling opgesteld van interventies naar
vraaggebied. Daarbij is de hoofdindeling en omschrijving zoals door Movisie, Vilans en
MantelzorgNL is opgesteld als uitgangspunt genomen. Deze is aangevuld en ingevuld op
basis van de interventies die in de literatuur zijn beschreven.
Tabel 2 geeft per vraaggebied een beschrijving van de typen interventies die in de literatuur
worden beschreven.
Tabel 2

De acht vraaggebieden en typen interventies

Vraaggebied
Informatie en advies

Typen interventies

Onderwerpen

Brochures, websites etc.

Verschillende, waaronder:
(1) het leven als mantelzorger;
(2) de vormen van zorg die
beschikbaar zijn vanuit
zorgwetten;
(3) de ziekte of aandoening
van de zorgvrager

Voorlichting vanuit
steunpunt

Persoonlijke ondersteuning

23

Individuele begeleiding

Ondersteuning bij aanvraag
van zorg; voorlichting en

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2009), Basisfuncties Lokale ondersteuning vrijwilligerswerk en
mantelzorg. Link

/ 20

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Vraaggebied

Typen interventies

Onderwerpen
advies; ondersteuning bij
uitzoekwerk en regeltaken

Emotionele steun

Educatie

Lotgenotencontact

Groepsgesprekken of
gezamenlijke activiteiten,
ondersteund door
professionals

Luisterend oor

Persoonlijk gesprek met
vrijwilliger of zorgprofessional

Cursussen en trainingen

Specifieke zorgvraag of ziekte
van zorgvrager
Behouden juiste balans voor
mantelzorger

Praktische hulp

Vervangende mantelzorg
(respijtzorg)

Financiële regelingen

Ondersteuning via
vrijwilligers
(organisaties, maatjes,
religieuze instellingen)

Klussen in huis,
ondersteuning bij
financiën/administratie,
boodschappen, vervoer

Huishoudelijke hulp

Thuiszorg via Wmo

Aanwezigheidszorg
(respijtzorg intern)

Vrijwilliger of professional
neemt in huis de zorg tijdelijk
over

Dagopvang

Externe activiteit voor
zorgvrager

Logeeropvang
(respijtzorg extern)

Meerdaagse opvang
zorgvrager in zorginstelling

Respijtzorg light

Opvang voor zorgvrager
waarbij mantelzorger kan
kiezen om aanwezig te zijn

Vergoeding vanuit Wmo
/ reiskostenfonds

Reis- en parkeerkosten,
woningaanpassingen

Bijzondere bijstand
Persoonsgebonden
Budget
Materiële hulp (in natura)

Vanuit Wmo, Wlz of Zvw

Parkeerpas
Hulpmiddelen

In de verschillende hoofdstukken wordt nader in gegaan op het aanbod van de typen
interventies.
Waardering
Los van deze vormen van mantelzorgondersteuning zijn gemeenten vanuit de Wmo 2015
verantwoordelijk voor een jaarlijkse blijk van waardering voor mantelzorgers.24 Dit is in elke
gemeente anders geregeld. Voorbeelden van blijken van waardering zijn: cadeaubonnen,
ontspanningsactiviteiten, (kerst)pakketten of een geldbedrag. Waardering is buiten het
onderzoek gelaten omdat het geen vorm van ondersteuning is.
24

Wmo 2015 (artikel 2.1.6)

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

3.2 Organisatie van het aanbod
In veel gemeenten wordt de mantelzorgondersteuning geregeld via een Steunpunt
Mantelzorg. De Steunpunten werken op basis van een subsidieregeling met de gemeente en
zijn vaak onderdeel van een grotere welzijns- of zorgorganisatie die ook andere taken voor de
gemeente uitvoert.
Grotere steden hebben veelal een eigen stedelijk steunpunt en werken met aanspreekpunten
voor mantelzorgers via buurt- of wijkteams. In sommige gevallen zijn ondersteuningstaken
ondergebracht bij andere welzijnstaken.
In twee van de 9 onderzochte gemeenten is in de beleidsstukken expliciet genoemd dat de
begeleiding van mantelzorgers integraal wordt opgepakt met Wmo-consulenten,
cliëntondersteuners of medewerkers van het wijkteam.
Uit de validatiesessie met de beleidsmakers bleek dat steunpunten vaak ook persoonlijke
ondersteuning aanbieden. Clientondersteuning is daarbij apart geregeld. Clientondersteuners
zijn over het algemeen onafhankelijke personen die de mantelzorgers begeleiden in het
proces tot de aanvraag van hulp voor de hulpvrager en/of mantelzorger.
Naast de steunpunten worden mantelzorgers ondersteund door hun eigen netwerk,
bijvoorbeeld door iemand die naar hun luistert. Daarnaast zijn er in verschillende gemeenten
(vrijwilligers)organisaties actief die mantelzorgers ondersteunen, bijvoorbeeld op het gebied
van praktische hulp (kerken of scouting) of vervangende zorg (Saar of Zorgmies).

3.3 Behoefte aan en gebruik van ondersteuning
In de volgende hoofdstukken beschrijven we achtereenvolgens per vraaggebied:
• de mate waarin vormen van ondersteuning worden aangeboden,
• de behoefte aan en het gebruik van ondersteuning bij groepen mantelzorgers,
• de effecten van de ondersteuning voor de mantelzorger en de door hem/haar
ervaren belasting
• en de mate waarin er een effect is gemeten op de vraag naar zorg uit hoofde van
(andere) zorgwetten.
Voorafgaand geven we eerst een overzicht van de behoefte aan (figuur 1) en het gebruik van
ondersteuning (figuur 2) door alle mantelzorgers, zonder uitsplitsing naar groepen.

/ 21

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Figuur 1 Behoefte aan ondersteuning bij respondenten in de steekproef (N=1055)

Waardering

62%

Respijtzorg extern

17%

Respijtzorg aan huis

18%

Aanvraag hulp

26%

Financiële hulp

31%

Materiële hulp

28%

Praktische hulp

25%

Cursussen

13%

Lotgenoten contact

19%

Luisterend oor

36%

Hulp bij uitvoering

20%

Infomatie en advies

29%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

(*) Opgeteld zijn de percentages meer dan 100%. Dat komt doordat sommige respondenten gebruik maken
van meer dan een vorm van ondersteuning. Waardering is apart gekleurd omdat dit niet als vorm van
ondersteuning wordt gezien.
Bron: Ecorys, analyse uitkomsten vragenlijst

Figuur 1 laat zien dat de behoefte per vorm van ondersteuning onder de respondenten
varieert tussen 13 en 36%. Het gebruik (zie figuur 2 hieronder) ligt op iets lager niveau en
varieert tussen 9 en 35%.
Figuur 2 Mate van gebruik ondersteuning door respondenten in de steekproef (N=1055)
Waardering

56%

Respijtzorg extern

15%

Respijtzorg aan huis

9%

Aanvraag hulp

18%

Financiële hulp

15%

Materiële hulp

20%

Praktische hulp

16%

Cursussen

8%

Lotgenoten contact

15%

Luisterend oor

35%

Hulp bij uitvoering

22%

Infomatie en advies

22%
0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

(*) Opgeteld zijn de percentages meer dan 100%. Dat komt doordat sommige respondenten gebruik maken
van meer dan een vorm van ondersteuning. Waardering is apart gekleurd omdat dit niet als vorm van
ondersteuning wordt gezien.
Bron: Ecorys, analyse uitkomsten vragenlijst

Op basis van de antwoorden van de respondenten kan tevens worden geanalyseerd in welke
mate er een onvervulde behoefte is. Over het algemeen blijkt 50 tot 60% van de
mantelzorgers die zegt behoefte te hebben aan een vorm van ondersteuning, hier geen
gebruik van te maken. Daarbij zijn er uitschieters naar beneden (luisterend oor,
lotgenotencontact en respijtzorg buitenshuis) en naar boven (financiële hulp, respijtzorg aan
huis). Deze onvervulde behoefte kan onder meer de volgende redenen hebben: (i) de vorm
van ondersteuning niet wordt aangeboden in een gemeente, (ii) de mantelzorger komt niet in

/ 22

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

aanmerking voor de ondersteuning; (iii) de mantelzorger onderneemt geen actie om de
ondersteuning aan te vragen, et cetera. Uit de antwoorden is niet af te leiden wat de redenen
zijn voor het verschil tussen behoefte en gebruik.
Figuur 3

Percentage mantelzorgers dat wel behoefte heeft aan, maar geen gebruik maakt van een
bepaalde vorm van ondersteuning

80%
70%
60%

57%

58% 58%

54%

69%
60%

49%

50%
40%

64%

35%

38%

30%
20%
10%
0%

Bron: Ecorys, analyse uitkomsten vragenlijst

37%
24%

/ 23

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

4

Informatie en advies

Het aanbod van gemeenten
Alle gemeenten in de steekproef bieden mantelzorgers op een of andere wijze informatie en
advies aan, over het leven als mantelzorger en de ondersteuning die beschikbaar is voor
mantelzorgers. De wijze waarop het aanbod wordt ingevuld verschilt per gemeente. Er wordt
van meerdere vormen gebruik gemaakt, zoals nieuwsbrieven, websites, social media, flyers of
de (lokale) krant. Vaak kunnen mantelzorgers terecht bij een mantelzorgsteunpunt voor
persoonlijke informatie of advies.
Behoefte en gebruik
In de steekproef gaf 29% van de respondenten aan behoefte te hebben aan informatie en
advies. Opmerkelijk is dat ruim de helft (57%) van de respondenten die zegt behoefte te
hebben aan informatie en advies, hier geen gebruik van maakt.
22% van de respondenten geeft aan gebruik te maken van informatie en advies. Slechts 40%
van hen vindt dat het hen geholpen heeft. Daarmee krijgt deze vorm van ondersteuning de
laagste waardering van de gebruikers; in bijna alle andere gevallen ligt het vergelijkbare
percentage boven 50%.
Tabel 3

Behoefte en gebruik Informatie en advies25

Interventies

Relatief meer behoefte bij:

Informatie &

•

Werkende mantelzorger*

advies

•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Minder langdurige mantelzorger**

•

Mantelzorger voor persoon met
psychische problematiek**

Relatief meer gebruikt door:
•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Mantelzorger voor persoon met
psychische problematiek**

26

* = p waarde is 0,05, ** = p waarde is 0,01

Tabel 3 laat zien welke groepen mantelzorgers onder de respondenten in het bijzonder
behoefte hebben aan en/of gebruik maken van informatie en advies. De genoemde groepen
mantelzorgers worden daarbij vergeleken met de groep die genoemde karakteristiek niet
heeft; oftewel werkende mantelzorgers zijn vergeleken met mantelzorgers zonder betaalde
baan; ernstig belaste mantelzorgers met niet of minder belaste mantelzorgers; etc.
De tabel laat zien dat ernstig belaste mantelzorgers zowel meer behoefte hebben aan als
meer gebruik maken van informatie en advies, in vergelijking met niet of minder belaste
mantelzorgers. Het verschil is in beide gevallen statistisch gezien sterk.27 Ditzelfde geldt voor
mantelzorgers die zorg leveren aan iemand die psychische problematiek kent. Zij hebben
25

26

27

Voor deze en volgende tabellen geldt dat dit ten opzichte is van het tegenovergestelde groep mantelzorgers. Bijvoorbeeld,
in dit geval hebben werkende mantelzorgers significant meer behoefte aan informatie & advies ten opzichte van niet
werkende mantelzorgers.
Hoe lager de p-waarde, hoe kleiner de kans dat het waargenomen verschil of effect louter toeval is. Over het algemeen
wordt een p-waarde lager dan 0,05 (5%) beschouwd als significant, wat betekent dat er waarschijnlijk wel een effect of
verschil bestaat. Let op: dit betekent niet dat het gelijk een causaal verband is, maar het geeft slechts een correlatie weer.
De p-waarde geeft de mate weer waarin het verschil tussen genoemde groep en de tegenpool statistisch gezien sterk is.
Hoe kleiner de waarde (en hoe hoger het aantal sterren) hoe sterker het verschil statistisch gezien is.

/ 24

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

relatief meer behoefte aan informatie en advies en maken hier ook meer gebruik van, ten
opzichte van mantelzorgers die voor iemand zorgen die geen psychische problematiek kent.
Werkende mantelzorgers geven wel vaker aan behoefte te hebben aan informatie en advies
dan niet-werkende mantelzorgers, maar zij maken er niet relatief meer gebruik van. Hetzelfde
geldt voor mantelzorgers die minder dan 5 jaar mantelzorg verlenen (ten opzichte van zij die
langer mantelzorg verlenen). Dit zou een indicatie kunnen zijn dat deze groepen moeilijker
kunnen worden gevonden met het aanbod.
Effecten
Informatie en advies met betrekking tot mantelzorgondersteuning
In de interviews met mantelzorgers is vooral informatie en advies over de voor hen
beschikbare ondersteuning aan de orde gekomen. Dat is hetgeen waar mantelzorgers het
eerst aan denken bij deze vorm van ondersteuning.
Diverse geïnterviewden gaven aan dat ze via verschillende kanalen informatie en advies over
ondersteuning ontvangen, maar dat ze moeite hebben om hierin hun weg te vinden. Ze vinden
het aanbod vaak onoverzichtelijk en voelen zich overladen. Het is, volgens geïnterviewden,
belangrijk dat de informatie gecentraliseerd wordt aangeboden, dat er een duidelijk vindpunt
is. Ook dan zal het voor sommigen nodig zijn dat er tevens ondersteuning beschikbaar is in
het wegwijs worden in alle informatie.
Geïnterviewde mantelzorgers bevestigen dat informatie en advies vooral in de beginfase van
de mantelzorg behulpzaam is (geweest) bij het vinden van de meest geschikte ondersteuning
en daardoor helpt om de nieuwe situatie vorm te geven. Vooral voor jonge en beginnende
mantelzorgers is dit belangrijk.
Tijdens de validatiesessie met mantelzorgorganisaties is aangegeven dat er al in een eerder
stadium een belemmering kan zijn bij het gebruik van informatie en advies. Mantelzorgers
beseffen volgens mantelzorgondersteuners niet altijd dat ze mantelzorger zijn en kloppen
daarom niet aan bij een steunpunt. Dit wordt door deze organisaties als een belangrijk
knelpunt ervaren, omdat zij zien dat mantelzorgers vaak pas om hulp vragen op het moment
dat het probleem te groot is geworden en ze al ernstig belast zijn.
De ervaring van mantelzorgondersteuners is overigens ook dat als mantelzorgers zich wel
aangesproken voelen en gebruik maken van de beschikbare ondersteuning zoals informatie
en advies, ze aangeven dat het hen helpt en dat ze hier eerder gebruik van hadden willen
maken. Voor die groep zou het tijdig vinden van de informatie dus kunnen helpen om de
ervaren belasting tegen te gaan.
In het geval van mantelzorgers met een migratieachtergrond zien de organisaties dat deze
groep vanwege culturele en sociale barrières minder snel om mantelzorgondersteuning
vraagt. Jongere generaties met een migratieachtergrond lijken hier overigens wel meer open
voor te staan.
Ook de beleidsambtenaren bij gemeenten geven aan dat het een uitdaging is om de
mantelzorgers in beeld te krijgen, met name jonge mantelzorgers. Daarnaast wijzen zij op het
belang de juiste vorm van ondersteuning aan te bieden. Het is onvoldoende om ondersteuning
aan te bieden en te wachten totdat mantelzorgers daar op af komen. Mantelzorgers moeten

/ 25

/ 26

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

actief benaderd worden. Als mogelijke manier om jonge mantelzorgers te identificeren, is
geopperd bij zorgprofessionals of andere mantelzorgers na te gaan of er ook andere, jonge
familieleden mantelzorgtaken verrichten.
Samenvatting bevindingen
Het aanbieden van informatie en advies is een basisonderdeel van ondersteuning van
mantelzorgers. Het helpt de mantelzorger om overzicht te krijgen van zorg die beschikbaar is
en inzicht te krijgen in wat de mantelzorger kan doen. Het draagt daarmee bij aan het
tegengaan van de ervaren belasting. Knelpunt hierbij is dat niet alle mantelzorgers zich als
zodanig zien en dus niet op zoek gaan. Ook zijn niet alle mantelzorgers in beeld bij
zorgverleners. Het aanbod bereikt dus niet altijd de doelgroep.
Mantelzorgers die het aanbod wel vinden wijzen op het risico van versnippering in het aanbod
en een zekere mate van informatie-overload, waardoor het aanbod minder wordt gebruikt.
Een deel van de mantelzorgers heeft behoefte aan persoonlijke uitleg of advies.
Er zijn geen indicaties dat deze vorm van ondersteuning leidt tot een verminderd beroep op
zorg vanuit andere zorgwetten.
Navolgende tabel geeft een samenvattend overzicht van de karakteristieken van de deze
vorm van ondersteuning.
Tabel 4

Samenvattend overzicht Informatie en advies

Aspect

Bevinding

Voor wie

Behoefte bij alle groepen

Toelichting

Bron evidentie
Vragenlijst

mantelzorgers, in het bijzonder
werkende mantelzorgers en
mantelzorgers die minder dan 5 jaar
zorg verlenen, met name bij
verandering in zorgbehoefte
Knelpunt

Mantelzorgers weten niet altijd dat

Relatief veel

ze mantelzorger zijn en zoeken

mantelzorgers met

daarom geen informatie of advies

een behoefte maken

Validatiesessies

er geen gebruik van,
Identificeren van mantelzorgers. Dit

met name werkende

kan helpen om de aangeboden

en relatief nieuwe

informatie meer te richten op de

mantelzorgers.

doelgroep.

Kans

Centraal vindpunt en persoonlijk

Risico op informatie

advies

overload, te weinig

Interviews

overzicht
Effect

Informatie en advies over het

Tijdige identificatie

mantelzorger

inrichten van het leven als

van de mantelzorger

mantelzorger:

en tijdig gebruik van

•

Helpt om mantelzorgtaken te

informatie van

combineren met reguliere taken

belang

in de beginfase (effect 3)

Interviews

/ 27

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Aspect

Bevinding
•

ondersteuning (effect 1)
•

Verlicht potentieel de ervaren
belasting

Effect vraag
zorgwetten

Toelichting

Bron evidentie

Inzicht in de beschikbare

Geen effectmeting beschikbaar

Validatiesessies

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

5

Persoonlijke ondersteuning

Het aanbod van gemeenten
In alle gemeenten in de steekproef wordt een vorm van persoonlijke ondersteuning
aangeboden. Een veel voorkomende vorm is ondersteuning in de vorm van een persoonlijk
gesprek, huisbezoek en/of het opstellen van een ondersteuningsplan. Niet alle vormen die
eerder zijn genoemd worden door de gemeente gefinancierd. Zo wordt een casemanager
dementie gefinancierd vanuit de Zvw, en kan een mantelzorgmakelaar ook uit andere bronnen
(zorgverzekeraar, werkgever) worden aangeboden.
In dit hoofdstuk concentreren we ons op de persoonlijke ondersteuning die vanuit de Wmo
door de gemeente wordt aangeboden:
• Ondersteuning bij het aanvragen en organiseren van zorg (bijvoorbeeld
mantelzorgconsultent of cliëntondersteuner).
• Ondersteuning bij het inrichten van het leven als mantelzorger, het versterken van het
netwerk en de combinatie met werk (bijvoorbeeld mantelzorgcoach)28.
Overigens kan deze vorm van ondersteuning niet volledig los worden gezien van andere
vormen. Zo zal de persoonlijke ondersteuning vaak ook een element van emotionele steun
(luisterend oor) hebben.
Behoefte en gebruik
Ruim een kwart van de respondenten (26%) geeft aan behoefte te hebben aan hulp bij
aanvragen van zorg. Een kleiner deel van de respondenten (18%) zegt gebruik te maken van
deze vorm van ondersteuning. Ruim de helft daarvan (52%) geeft aan dat ze deze vorm van
ondersteuning vinden helpen.
Tabel 5

Behoefte en gebruik Persoonlijke ondersteuning

Relatief meer behoefte bij:
Hulp bij uitvoering

•

Werkende mantelzorger*

•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Mantelzorger voor psychische

Relatief meer gebruikt door:
•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Intensieve mantelzorger**

•

Mantelzorger voor niet partner*

•

Werkende mantelzorger*

•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Mantelzorger voor psychische

problematiek**

Aanvraag hulp
•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Intensieve mantelzorger**

problematiek**
** = p waarde is 0,05, *** = p waarde is 0,01

Tabel 5 laat zien dat met name de ernstig belaste mantelzorgers relatief meer behoefte
hebben aan, en gebruik maken van persoonlijke ondersteuning, dan niet of minder belaste
28

Zie bijvoorbeeld: https://www.mantelzorg.nl/pro/onderwerpen/algemeen/de-mantelzorgcoach-helpt-medewerkers/

/ 28

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

mantelzorgers. Ook mantelzorgers die intensief zorg verlenen maken er relatief meer gebruik
van dan mantelzorgers die in verhouding weinig uren zorg verlenen.
Effecten
Vanuit de beleidsambtenaren van gemeenten is in de validatiesessie aangegeven dat het
belangrijk is onderscheid te maken tussen de verschillende vormen van (persoonlijke)
ondersteuning. Sommige vormen van ondersteuning worden niet door gemeenten
aangeboden, zoals casemanager dementie die veelal vanuit de basis zorgverzekering
aangeboden. Een mantelzorgcoach werkt veelal in opdracht van werkgevers en richt zich op
werknemers.29
Ook verschilt het moment van inzet van deze vormen van ondersteuning en de duur ervan.
De rol van een cliëntondersteuner is om ondersteuning te bieden bij het aanvragen van zorg
en houdt over het algemeen geen persoonlijke ondersteuning in. De mantelzorgconsulent kan
ook langere tijd beschikbaar zijn voor een mantelzorger en opereert dan als casemanager.
Vanuit de gemeenten wordt aangegeven dat persoonlijke ondersteuning een belangrijk effect
kan hebben op het welzijn van de mantelzorger, omdat het helpt in het organiseren van de
mantelzorg, in samenwerking met andere zorgverleners (in het netwerk of professioneel) en
op korte termijn emotionele steun biedt. Het kan volgens hen een effectieve, maar ook
(kosten)intensieve manier van ondersteuning zijn om belasting van mantelzorgers tegen te
gaan of te verminderen.
Begeleiding bij de uitvoering van mantelzorgtaken
Tijdens de interviews gaven de mantelzorgers aan dat persoonlijke ondersteuning in hun
ervaring bijdraagt aan hun welzijn en mentale weerbaarheid. Door aandacht te schenken aan
de situatie van de mantelzorger, een luisterend oor te bieden, en eventueel (regel)taken over
te nemen, helpt deze vorm van ondersteuning volgens de geïnterviewden om (ernstige)
belasting tegen te gaan en verbetert het hun kwaliteit van leven. Geïnterviewden gaven aan
dat het hen helpt om het verlenen van mantelzorg vol te houden.
Een belangrijk punt dat de geïnterviewden aangeven is dat de beschikbaarheid van
persoonlijke ondersteuning afhankelijk kan zijn van de situatie van de hulpbehoevende
persoon. Wanneer de zorgsituatie verandert, zoals opvang in een verpleeghuis, kan
bijvoorbeeld de ondersteuning door een casemanager dementie worden stopgezet, waardoor
de mantelzorger een terugslag kan ervaren.
In de validatiesessie is door uitvoeringsorganisaties aangegeven dat er ook bij andere
groepen mantelzorgers die intensieve zorg verlenen behoefte bestaat aan ondersteuning door
een casemanager. Men wijst daarbij bijvoorbeeld op zorgvragers met Parkinson of
psychiatrische problemen en hun naaste(n).
Vertegenwoordigers van uitvoeringsorganisaties geven aan dat persoonlijke ondersteuning in
hun ogen weliswaar een groot effect kan hebben op mantelzorgers, maar dat het ook veel tijd
en capaciteit kost. Deze capaciteit kan soms effectiever worden ingezet in de vorm van
groepsbegeleiding. Naar hun mening zou individuele ondersteuning, indien noodzakelijk, van
korte duur moeten zijn.
29

https://www.mantelzorg.nl/pro/onderwerpen/algemeen/de-mantelzorgcoach-helpt-medewerkers/

/ 29

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Een andere manier om in de behoefte aan persoonlijke ondersteuning te voorzien is dat
zorgprofessionals die betrokken zijn bij zorgverlening aan de zorgvrager tevens checken hoe
het met de mantelzorger gaat en waar nodig persoonlijke ondersteuning geven. In de toolkit
voor huisartsen wordt dit bijvoorbeeld ook expliciet benoemd.30
Verder geven de deelnemers aan de validatiesessie aan dat er nog onvoldoende zicht is op
de verschillende behoeften van verschillende groepen mantelzorgers, zoals jonge
mantelzorgers, relatief nieuwe mantelzorgers, of mantelzorgers met een migratieachtergrond,
en dat persoonlijke ondersteuning niet de oplossing is voor iedereen.
Daarnaast merken de mantelzorgondersteuners op dat mantelzorgers niet altijd goed in beeld
zijn. Hier is volgens de mantelzorgorganisaties de grootste winst te behalen door
bewustwording te vergroten over de situatie en belasting van mantelzorgers, zodat er sneller
een gesprek kan worden gestart met het mantelzorgsteunpunt.
In de literatuur beschreven interventies gericht op versterking van het netwerk van de
mantelzorger
In de gesprekken met mantelzorgers en in de validatiesessie is de ondersteuning gericht op
netwerkversterking niet aan de orde geweest, wellicht omdat deze vorm in de onderzochte
gemeenten niet (veel) wordt ingezet. In de literatuur zijn wel meerdere van dergelijke
interventies beschreven.
Het Pakket Interventie Mantelzorg op Maat (PIMM) is er op gericht om samen met de
mantelzorger in te schatten welke persoonlijke en sociale hulpbronnen beschikbaar zijn om
een stressvolle situatie het hoofd te bieden en te inventariseren welke behoeften voldaan
kunnen worden. Uit onderzoek blijkt dat deze interventie mantelzorgers meer regie geeft over
hun eigen leven, meer zelfvertrouwen en hoop dat hun situatie in de toekomst er anders uit
zal zien.31
In 2015-2017 is een kwaliteitsonderzoek uitgevoerd door de Hogeschool van Amsterdam naar
het gebruik en effectiviteit van Natuurlijk, een netwerkcoach! bij ouderen (65- tot 75-jarigen). In
dit onderzoek is middels interviews, groepsgesprekken en observaties onderzocht of het
gebruik van Natuurlijk, een netwerkcoach! leidt tot minder eenzaamheid. Dit blijkt het geval,
mits de oudere zichzelf aanmeldt en er een goede ‘match’ is. De effectiviteit van dit initiatief
ligt voornamelijk aan het persoonlijke contact tussen de netwerkcoach en de client, de
coachende/ondersteunende rol van de netwerkcoach en de ondersteuning die de
netwerkcoach biedt bij het zoeken en aangaan van relaties. Verder blijkt ook dat niet iedereen
baat heeft bij Natuurlijk, een netwerkcoach! De groep met een klein en homogeen netwerk lijkt
het minst baat te hebben bij deze methode.32

30

31
32

LHV, Toolkit Mantelzorg en (over)belasting, https://www.lhv.nl/wp-content/uploads/2021/04/ToolkitMantelzorg_mei2021.pdf, of
Zegwaard, M. (2018). Familie ondersteuning in de GGZ. Pakket interventie Mantelzorg op Maat. Trimbos Instituut. Link
Storms, O. (2021). Natuurlijk, een netwerkcoach! Trimbos Instituut. Link

/ 30

/ 31

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Familiegesprekken
Uit literatuuronderzoek blijkt dat familiegesprekken het risico op het ontwikkelen van een
depressie- of angststoornis of de ernst van deze klachten niet vermindert.33 Uit een ander
onderzoek blijkt dat een familie-gerichte aanpak wel positieve effecten kan hebben op de
kwaliteit van leven van jonge mantelzorgers. Ronicle en Kendall (2010) geven aan dat
zogenaamde familiebijeenkomsten (family group conferences) ook kunnen helpen om
zorgtaken gelijkmatiger te verdelen over familieleden, waardoor jonge mantelzorgers meer
worden ontzien bij zorgtaken. Deze familiebijeenkomsten worden geïnitieerd door een
betrokken professional die zoveel mogelijk familieleden uitnodigt voor een gesprek bij het
gezin van de jonge mantelzorger. Deze gesprekken leiden tot meer begrip van de situatie van
de mantelzorgers binnen de familie.34
Samenvatting bevindingen
Individuele persoonlijke ondersteuning wordt door alle partijen (mantelzorgers,
mantelzorgondersteuners, beleidsambtenaren) gezien als een maatregel die (in potentie) de
door mantelzorgers ervaren belasting kan verminderen. Wel geven mantelzorgondersteuners
en beleidsmakers aan dat dit een relatief dure vorm van ondersteuning is, die zorgvuldig
afgewogen wordt ten opzichte van andere wijzen van ondersteuning.
Deze vorm van ondersteuning grijpt aan op enkele factoren zoals het versterken van het
netwerk van de mantelzorger, het delen van zorg met zorgprofessionals en daarmee het
verminderen van de intensiteit van de zorg, die de ervaren belasting kan tegengaan. Ook kan
de functie van luisterend oor bijdragen aan het verminderen van de ervaren belasting.
Hiermee is het in potentie een vorm van ondersteuning die invloed kan hebben op de mate
waarin de mantelzorger de zorg kan volhouden en daarmee opname van de zorgvrager in een
verpleeginstelling of zwaardere vormen van zorg thuis kan voorkomen. Er zijn echter geen
onderzoeken gevonden waarin een dergelijk effect in de praktijk is aangetoond.
Tabel 6

Samenvattend overzicht Persoonlijke ondersteuning

Aspect

Bevinding

Toelichting

Evidentie

Voor wie

Relevant voor alle mantelzorgers

Relatief meer behoefte bij

Vragenlijst

werkende mantelzorgers
en bij ernstig belaste
mantelzorgers
Knelpunt

Kansen

Kosten per mantelzorger zijn relatief

Inzet wordt afgewogen

hoog

tegen groepsaanpak

Mogelijk rol voor werkgevers en ander

Werkende mantelzorgers

zorgverleners om in behoefte te

weten deze vorm van

voorzien

ondersteuning minder

Validatiesessies

Validatiesessies

goed te vinden

33

34

Ook behoefte bij anderen

Casemanager is enkel

ziektebeelden (Parkinson, psychische

voor dementie dus er kan

problematiek)

enkel in specifieke situatie

Interviews
Validatiesessies

Joling, K., van Marwijk, H., van der Horst, H. et al. Familiegesprekken voor mantelzorgers van mensen met
dementie. HUISARTS WETENSCHAP 56, 160–164 (2013).
Ronicle, J., & Kendall, S. (2010). Improving support for young carers – family focused approaches. York Consulting LLP.
Link

/ 32

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Aspect

Bevinding

Toelichting

Evidentie

gebruik van worden
gemaakt.
Effect

Begeleiding bij de uitvoering van

mantelzorger
•

Effect afhankelijk van type

mantelzorgtaken:

persoonlijke

Positief effect op welzijn en

ondersteuning.

mentale weerbaarheid (effect 4)
•

Validatiesessies
Interviews

Bij lange termijn ondersteuning
kan het belasting van

Validatiesessies

mantelzorgers verminderen en de

Interviews

kwaliteit van leven verbeteren
(effect 1)
Ondersteuning gericht op versterking
van het netwerk van de mantelzorger:
•

Literatuur

Mogelijk meer regie op eigen
leven, meer zelfstandigheid (effect
3)

•

Mogelijk minder eenzaamheid

(effect 1)

Literatuur

Familiegesprekken:

•

Mogelijk positieve effecten op de
kwaliteit van leven van jonge
mantelzorgers

•

Mogelijk meer gelijkmatige
verdeling van de zorgtaken en
meer begrip in de familie (effect 1)

Effect zorgvraag

Voor een deel van de mantelzorgers

Effect afhankelijk van type

langere termijn

betekent dit mogelijk dat ze langer

persoonlijke

zorg kunnen verlenen, daardoor

ondersteuning.

Validatiesessies
Interviews

minder beroep op Wlz voor
zorgvrager.

Geen onderzoek
beschikbaar waarin effect
is gemeten

Literatuur

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

6

Emotionele steun

Het aanbod van gemeenten
In alle gemeenten in de steekproef wordt een vorm van emotionele ondersteuning
aangeboden. Met name lotgenotencontact wordt overal georganiseerd. Dit kan bestaan uit
groepsgesprekken (bijvoorbeeld in de vorm van cafés), maar ook uit niet-mantelzorg
gerelateerde activiteiten, zoals creatieve middagen of een gezamenlijke activiteit.
Een luisterend oor wordt vaak ingevuld door iemand die persoonlijke ondersteuning geeft,
zoals een mantelzorgconsulent.
Behoefte en gebruik
Ruim een derde (36%) van de respondenten op de vragenlijst geeft aan behoefte te hebben
aan een luisterend oor; een ongeveer even grote groep geeft aan gebruik te maken van deze
vorm van ondersteuning (35%). Deze vorm van ondersteuning wordt het meest gezien als
helpend: door 60% van de gebruikers.
Voor lotgenotencontact liggen deze percentages duidelijk lager: 19% van de respondenten
heeft er behoefte aan en 15% van de respondenten maakt er gebruik van. Ruim de helft
(54%) van de gebruikers vindt wel dat het hen helpt.
Tabel 7

Behoefte en gebruik Emotionele steun

Emotionele steun

Relatief meer behoefte bij:

Relatief meer gebruikt door:

Luisterend oor

•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Intensieve mantelzorger**

•

Intensieve mantelzorger**

•

Mantelzorger voor psychische

•

Mantelzorger voor psychische

problematiek**

Lotgenotencontact

•

Mantelzorger voor partner**

•

Niet werkende mantelzorger**

•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Mantelzorger voor psychische

problematiek**
•

Niet werkende mantelzorger*

•

Intensieve mantelzorger*

•

Mantelzorger voor psychische

problematiek**
•

Mantelzorger voor partner**

problematiek**
•

Mantelzorger voor partner*

** = p waarde is 0,05, *** = p waarde is 0,01

Tabel 7 laat zien dat de behoefte aan en het gebruik van emotionele steun verschilt naar vorm
van ondersteuning en type mantelzorger. Ernstig belaste mantelzorgers in de steekproef en
mantelzorgers die intensief mantelzorg verlenen hebben relatief meer behoefte aan een
luisterend oor en maken hier ook relatief meer gebruik van. Overigens hoeft dit niet per se een
luisterend oor van een professionele zorgverlener te zijn, het kan ook gaan om iemand in de
directe omgeving. Mantelzorgers die zorgen voor iemand met psychische problematiek
hebben relatief meer behoefte aan en maken relatief meer gebruik van zowel een luisterend

/ 33

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

oor als lotgenotencontact, ten opzichte van mantelzorgers die voor iemand zorgen die geen
psychische problematiek heeft.
Niet werkende mantelzorgers in de steekproef hebben relatief meer behoefte aan
lotgenotencontact, en maken hier ook relatief meer gebruik van dan werkende mantelzorgers.
Dit geldt ook voor mantelzorgers die zorgen voor hun partner, vergeleken met mantelzorgers
die niet voor hun partner zorgen.
Opvallend is dat ernstig belaste mantelzorgers in de steekproef aangeven relatief meer
behoefte te hebben aan lotgenotencontact, maar hier niet meer gebruik van maken dan
minder of niet belaste mantelzorgers. Ditzelfde geldt voor mantelzorgers die zorgen voor hun
partner, deze groep heeft relatief meer behoefte aan een luisterend oor, maar maken hier niet
relatief meer gebruik van.
Effecten
Luisterend oor/gesprek zorgprofessional
In de literatuur worden meerdere vormen voor het verzorgen van een luisterend oor door een
zorgprofessional beschreven. Onderzoek naar bijvoorbeeld een Dementelcoach laat zien dat
de interventie de ondersteuning die mantelzorgers ervaren vergroot en hun vermogen
versterkt om met de gevolgen van dementie om te gaan. Voor deze groep is initiatief bewezen
effectief om overbelasting tegen te gaan (eventueel in combinatie met dagopvang).35
Ontmoetingscentra voor mensen met dementie en hun verzorgers worden ook gezien als een
bewezen effectieve interventie om overbelasting tegen te gaan, die in sommige gevallen leidt
tot uitstel van opname in verpleeghuis van de persoon met dementie.36
Lotgenotencontact
Mantelzorgers geven tijdens de interviewgesprekken aan dat lotgenotencontact hen helpt om
hun hart te luchten en om hun eigen situatie te kunnen relativeren. Ze geven aan dat, door het
kunnen bespreken van problemen en oplossingen, deze steun hun mentale weerbaarheid
vergroot, waardoor ze het verlenen van zorg beter volhouden.
Echter, tevens wordt door de geïnterviewde mantelzorgers het belang van een goede
organisatie en homogeniteit van de lotgenotengroepen onderstreept. Mantelzorgers geven
aan dat het tijdstip waarop deze bijeenkomsten georganiseerd worden niet altijd haalbaar is
voor hen. En, wanneer bijeenkomsten gericht zijn op een brede groep mantelzorgers met
verschillende situaties en diversiteit aan problematiek, is deelname niet altijd zinvol. Met name
ernstig belaste mantelzorgers geven aan hier niet altijd energie voor te hebben. Ook worden
dit soort bijeenkomsten door sommigen als minder zinvol ervaren.
Mantelzorgondersteuners herkennen de bevindingen uit de interviews. Mantelzorgers zijn heel
gevoelig voor wie er tijdens de bijeenkomsten van lotgenoten aan tafel zitten.
Mantelzorgondersteuners houden zich met name bezig met het opzetten van en structuur
geven aan deze bijeenkomsten, door middel van begeleiding en moderatie. Variatie in de
35

36

Van Mierlo, L., Meiland, F., & Dröes, R. (2012). Dementelcoach: Effect of telephone coaching on carers of communitydwelling people with dementia. International Psychogeriatrics, 24(2), 212-222. doi:10.1017/S1041610211001827.
Dröes RM, Meiland FJ, Schmitz MJ, van Tilburg W. Effect of the Meeting Centres Support Program on informal carers of
people with dementia: results from a multi-centre study. Aging Ment Health. 2006 Mar;10(2):112-24. doi:
10.1080/13607860500310682.

/ 34

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

activiteiten en thema’s die aangeboden worden is van belang om een grote groep
mantelzorgers te bereiken, aangezien zij vaak verschillende motieven hebben om aan te
sluiten. In het algemeen hebben mantelzorgers veel steun aan elkaar en dat maakt hen
sterker. Ze vinden steun in de herkenbaarheid en delen veel met elkaar.
Mantelzorgondersteuners zien de grote toegevoegde waarde hiervan, en zien dat het de
mantelzorgers goed doet.
Vanuit de gemeenten wordt opgemerkt dat het onderling uitwisseling van tips en informatie
een bijkomend positief gevolg is van lotgenotencontact. Dit wordt door de gemeenten ook
gezien als een van de doelstellingen.
Wat betreft de homogeniteit van de groepen, is het voor kleine gemeenten niet altijd mogelijk
om dit te verzorgen, aangezien de groepen al snel te klein zijn. Deze gemeenten proberen wel
een breed scala aan activiteiten aan te bieden om een grote groep te bereiken en in de
verschillende behoeftes te kunnen voorzien. Tijdens de validatiesessie is ook aangegeven dat
er meer behoefte lijkt te zijn aan emotionele steun dan bijvoorbeeld aan informatie, met name
sinds de coronaperiode.
In de literatuur wordt onder meer het ON FIRE peer support programma besproken. Dit
programma heeft als doel om de positieve emoties van mantelzorgers te doen toenemen, hun
sociale-emotionele levensvaardigheden te versterken (hoop, positiviteit, veerkracht of
weerbaarheid) en hun welzijnsvaardigheden te vergroten en sociaal kapitaal op te bouwen.
Foster e.a. (2016)37 concluderen in een evaluatiestudie dat structureel terugkerende
gezamenlijke ontspanningsactiviteiten voor jonge mantelzorgers bij lijken te dragen aan het
ontwikkelen van veerkracht.
Samenvatting bevindingen
Emotionele steun wordt als belangrijke vorm van ondersteuning gezien door zowel
mantelzorgers, als mantelzorgondersteuners en beleidsmedewerkers. Daarbij hebben
sommige groepen meer behoefte aan een luisterend oor, anderen vooral aan groepsgewijs
lotgenotencontact. Bij dergelijke groepsbijeenkomsten zijn wel enkele praktische
aandachtspunten, zoals homogeniteit van de groepssamenstelling en het tijdstip waarop
bijeenkomsten zijn gepland. Emotionele steun helpt mantelzorgers om weerbaar te blijven en
kan daarmee tevens de ervaren belasting tegengaan.
Ondanks deze positieve effecten zijn er geen onderzoeken gevonden die aantonen dat deze
interventie daadwerkelijk leidt tot uitstel van de noodzaak voor meer intensieve zorg voor de
zorgvrager, vanuit de Wlz.

37

Foster, K., McPhee, I., Fethney, J., & McCloughen, A. (2016). Outcomes of the ON FIRE peer support programme for
children and adolescents in families with mental health problems. Child & Family Social Work, 21(3), 295-306.

/ 35

/ 36

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Tabel 8

Samenvattend overzicht Emotionele steun (luisterend oor, lotgenotencontact)

Aspect

Bevinding

Toelichting

Evidentie

Voor wie

Relevant voor alle typen

Mantelzorgers weten

Vragenlijst

mantelzorgers, met name

deze ondersteuning

zij met relatief hoog risico

goed te vinden.

op overbelasting. Relatief

Belangrijk onderdeel

veel behoefte en veel

van het aanbod, gezien

gebruik.

de behoefte en het
gebruik.

Knelpunt

Samenstelling groep

Homogene groep

lotgenoten

belangrijk voor

Interviews
Validatiesessies

mantelzorgers. Kan
gebruik en effectiviteit
beïnvloeden
Tijdstip van bijeenkomsten

Interviews

niet altijd passend
Mantelzorgers hebben hier

Interviews

niet altijd energie voor
Effect mantelzorger

Luisterend oor / gesprek

Literatuur

zorgprofessional:
•

Helpt overbelasting

tegen te gaan (effect 4)
Lotgenotencontact:
•

Interviews

Vergroot de mentale
weerbaarheid (effect 4)

•

Draagt bij aan het
opbouwen van sociaal
kapitaal (effect 1)

•

Literatuur

Positief effect op
welzijn

•

Uitwisselen van
informatie en advies
Validatiesessies

Effect zorgvraag

Mogelijk lange termijn

Geen onderzoek

langere termijn

effect op zorgvraag voor

beschikbaar waarin

zorgvrager (Wmo, Wlz)

effect is gemeten.

door tegengaan ernstige
belasting mantelzorger.

Literatuur

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

7

Educatie

Het aanbod van gemeenten
Alle gemeenten in de steekproef bieden educatie aan voor mantelzorgers, in de vorm van
cursussen, trainingen of in de vorm van een webinar. De educatie is met name gericht op de
ziektesituatie van degene die zorg nodig heeft. Terugkomende thema’s voor deze
bijeenkomsten zijn dementie, assertiviteit en het omgaan met zware zorg.
Behoefte en gebruik
De resultaten van de vragenlijst laten zien dat mantelzorgers over het algemeen minder
behoefte hebben aan educatie dan aan andere vormen van ondersteuning. De behoefte en
het gebruik verschillen echter wel per deelgroep. In Tabel 9 is te zien dat enkele
karakteristieken een grotere kans geven op behoefte aan educatie: naar mate mantelzorgers
zich meer belast voelen, en of mantelzorgers zorgen voor iemand met psychische
problematiek. Het gebruik van educatie ligt ook relatief hoger voor deze groepen
mantelzorgers.
Naast deze twee groepen lijken ook jongere mantelzorgers een grotere behoefte te hebben
aan, en gebruik te maken van, cursussen en trainingen. Deze groep is echter klein, reden
waarom deze niet in de tabel is opgenomen.
Tabel 9

Behoefte en gebruik Educatie

Educatie

Relatief meer behoefte aan:

Relatief meer gebruikt door:

Cursussen

•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Ernstig belaste mantelzorger*

•

Mantelzorger voor psychische

•

Mantelzorger voor psychische

problematiek**

problematiek*

** = p waarde is 0,05, *** = p waarde is 0,01

Effecten
In de literatuur zijn, zeker in verhouding tot andere vormen van ondersteuning, relatief veel
onderzoeken te vinden naar de effectiviteit van cursussen of trainingen. De trainingen zijn niet
alleen gericht op ziektebeelden van zorgvragers, maar gaan ook over het inrichten van de
mantelzorgsituatie, bijvoorbeeld in combinatie met werk. Hieronder volgen de conclusies over
enkele van deze interventies.
De zelfhulpcursus Werk en mantelzorg lijkt bewezen effectief te zijn in het verminderen van
stress en angst die mensen ervaren als gevolg van betaald werk en mantelzorg. 38
Het STAR training portal met verschillende modules gerelateerd aan dementie heeft bewezen
positieve effecten wat betreft het tegengaan van overbelasting. Zo werd er een significante

38

Boezeman, E., Nieuwenhuijsen, K., Sluiter, J., An intervention that reduces stress in people who combine work with
informal care: randomized controlled trial results, European Journal of Public Health, Volume 28, Issue 3, June 2018,
Pages 485–4892

/ 37

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

toename van het zelf-gerapporteerde gevoel van competentie van mantelzorgers gevonden
na de interventie en in vergelijking met de controlegroep. 39
Er zijn directe aanwijzingen dat de groepscursus psycho-educatie voor mantelzorgers effectief
is bij het tegengaan van ervaren belasting bij mantelzorgers van mensen met schizofrenie.
Hun welbevinden nam door de interventie significant toe en deze effecten lijken bovendien toe
te nemen na verloop van tijd.40
Partner in balans is een programma dat bedoeld is om de veerkracht van mantelzorgers te
vergroten en overbelasting in een later stadium te voorkomen. Dit programma leidt tot een
verbetering van de ervaren controle over het leven en de kwaliteit van leven van de
mantelzorger. In vergelijking met de controlegroep werd er geen verschil gevonden wat betreft
depressieve klachten, angst, en ervaren stress.41
Het initiatief Psychische problemen in de familie heeft als hoofddoel het verminderen van de
ervaren belasting van volwassen mantelzorgers van mensen met psychische problemen, het
verminderen van depressieve klachten, en het verbeteren van de kwaliteit van leven, door het
vergroten van de ervaren grip op het leven. Veranderonderzoek van Bransen & van Mierlo
(2007) liet zien dat de deelnemers na afloop van de cursus beduidend minder belasting
ervoeren en dat hun welbevinden was toegenomen. Deze uitkomsten nemen bovendien toe in
de tijd.42 Een ander veranderonderzoek (De Jonge et al., 2010) liet zien dat na afloop van de
cursus de ervaren belasting en depressiviteit significant waren afgenomen en de ervaren grip
op het leven was toegenomen.43
MantelZorgen in de praktijk is erop gericht mantelzorgers meer eigen regie over hun dagelijks
functioneren en in hun rol als mantelzorger te helpen ervaren. In 2019 is er een
procesevaluatie uitgevoerd waaruit blijkt dat de interventie door alle deelnemers gewaardeerd
werd. De mantelzorgers geven aan veel geleerd te hebben van de trainers, maar ook van
elkaar.44
Uit de interviews met mantelzorgers blijkt dat het nut en de effecten van deze vorm van
ondersteuning vooral afhankelijk zijn van de toepasbaarheid van de cursus op het leven van
de mantelzorger. Bijvoorbeeld het aanleren van stressmanagementtechnieken wordt als
waardevol ervaren. De geïnterviewden geven echter ook aan dat ze niet altijd de tijd en rust
hebben om aan een cursus deel te nemen. Dit is, naast een passende inhoud, een belangrijke
voorwaarde voor het gebruik.
Door mantelzorgorganisaties in sommige van de gemeenten uit de steekproef wordt herkend
dat maar een beperkte groep mantelzorgers zich inschrijft voor cursussen. Als reden hiervoor
39

40
41
42

43

44

Hattink B., Meiland F., van der Roest H., Kevern P., Abiuso F., Bengtsson J., Giuliano A., Duca A., Sanders J., Basnett
F., Nugent C., Kingston P., Droes R. Web-Based STAR E-Learning Course Increases Empathy and Understanding in
Dementia Caregivers: Results from a Randomized Controlled Trial in the Netherlands and the United Kingdom J Med
Internet Res 2015;17(10):e241 doi: 10.2196/jmir.4025
Psychische problemen in de familie – Groepscursus voor mantelzorgers (2016). Movisie Link
ZonMW (2019). Partner in balans in de praktijk: iedereen in balans. Link
Bransen, E., van Mierlo, F. (2007). Psycho-educatie voor familieleden van mensen met schizofrenie. Een onderzoek naar
de uitvoering, effectiviteit en implementatie van de psycho-educatie cursus in de preventieve GGZ. Utrecht: TrimbosInstituut.
De Jonge, M. et al. (2010). Psychische problemen in de familie – een groepscursus voor mantelzorgers van mensen met
psychische problemen. Utrecht: Trimbos-Instituut.
Movisie (2020). MantelZorgen in de praktijk. Link

/ 38

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

wordt gezien dat de cursussen ingaan op specifieke thema’s en doelgroepen, zoals partners
van een persoon met dementie. Vooral deze groepen zullen baat hebben bij deze cursussen.
De toepasbaarheid kan gewaarborgd worden door verschillende bijeenkomsten te
organiseren, maar ook door momenten voor terugkoppeling en vervolggesprekken aan te
bieden.
Mantelzorgondersteuners geven ook aan dat het lastig is rekening te houden met alle situaties
en voorkeuren van mantelzorgers met betrekking tot het moment van aanbieden. Anderen
geven aan dat er gezocht zou kunnen worden naar mogelijkheden om meer vraaggericht, in
plaats van aanbodgericht, te werken. Dit houdt in dat aan de mantelzorgers gevraagd zou
kunnen worden wat hun behoefte is en wanneer ze tijd zouden hebben voor een cursus of
training.
Beleidsambtenaren van gemeenten merken op dat er in hun ogen meer behoefte is aan een
duidelijk overzicht van alle bestaande vormen van ondersteuning en regelingen, dan aan
uitgebreide cursussen. In enkele van de onderzochte gemeenten hebben steunpunten de
vrijheid om cursussen te organiseren. Daarnaast worden er lezingen en presentaties
georganiseerd voor lotgenotengroepen, die als een vorm van educatie kunnen worden gezien.
In de onderzochte gemeenten wordt deze vorm vaker aangeboden dan langlopende
cursussen; het is een passender vorm voor mantelzorgers die overbelast zijn. Ook online
cursussen en webinars zijn meer laagdrempelig, en kunnen passender zijn, aangezien niet
iedereen zich aangetrokken voelt tot fysieke (lotgenoten)bijeenkomsten.
De interesse in deze verschillende vormen van educatie hangt af van het specifieke
onderwerp, maar over het algemeen zien de gemeenten dat er wel animo voor is; bijvoorbeeld
voor cursussen en informatie gericht op werkende mantelzorgers en over aanpassingen aan
de woning.
Samenvatting bevindingen
Het relatief lage gebruik van educatie kan mede worden verklaard uit het gegeven dat
mantelzorgers verschillende behoeften hebben ten aanzien van de inhoud. Vorm, inhoud, en
toepasbaarheid van de aangeboden educatie zijn van belang. Daarbij is een koppeling met
lotgenotencontact voor sommige mantelzorgers een goede oplossing. Voor andere groepen is
een meer op de persoon toegesneden aanbod wellicht beter (bijvoorbeeld online cursus voor
jongeren).
De mate waarin educatie leidt tot minder ervaren belasting is niet duidelijk uit de beschikbare
informatie. Wel zijn er aanwijzingen dat er een positief effect kan zijn op de veerkracht van
mantelzorgers. Er is echter geen onderzoek beschikbaar dat dit verband aantoont. Dit
betekent tevens dat er geen uitspraak gedaan kan worden over de mate waarin er een effect
is op de zorgvraag uit hoofde van andere wetten.

/ 39

/ 40

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Tabel 10

Samenvattend overzicht Educatie

Aspect

Bevinding

Voor wie

Relatief veel behoefte (en gebruik) bij

Toelichting

Evidentie
Vragenlijst

ernstig belaste mantelzorgers en
mantelzorgers van mensen met
psychische problematiek.
Knelpunt

Relatief weinig gebruik van

Inhoud en format van het

aangeboden educatie; gebruik sterk

aanbod van belang

afhankelijk van de toepasbaarheid van

Tijdstip en wijze van

de cursus op het leven van de

aanbod sluiten niet altijd

mantelzorger

aan op mogelijkheden

Interviews
Validatiesessies

doelgroep. Combinatie
met lotgenotencontact, of
online vormen kunnen
meer gebruik genereren.
Effect

•

mantelzorger

Vermindert stress, meer

Het is belangrijk dat de

Literatuur
Interviews

veerkracht (effect 4)

inhoud van de cursussen

•

Mogelijk tegengaan overbelasting

relevant en toepasbaar is

•

Mogelijk positief effect op welzijn

op het leven van de
mantelzorger.

Effect

Geen effect aangetoond

Geen onderzoek

zorgvraag

beschikbaar dat effect

langere

aantoont.

termijn

Literatuur

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

8

Praktische hulp

Het aanbod van gemeenten
Het vraaggebied praktische hulp omvat twee vormen van ondersteuning die door
verschillende partijen worden verzorgd. Vanuit de Wmo bieden gemeenten huishoudelijke
hulp aan, op basis van een indicatiestelling. Daarnaast kunnen mantelzorgers in veel
gemeenten een beroep doen op vrijwilligersorganisaties of maatjesprojecten voor het doen
van boodschappen, klussen in huis, of hulp bij administratie en financiën. Ook via kerken en
verenigingen wordt praktische hulp aangeboden. Vervoer wordt vanuit de Wmo aangeboden
voor de zorgontvanger, maar wordt vaak ook breder aangeboden door
vrijwilligersorganisaties.
In de interviews blijken mantelzorgers bij praktische hulp in eerste instantie te denken aan de
huishoudelijke hulp die via de Wmo generiek beschikbaar is. In dit hoofdstuk maken we
zoveel mogelijk onderscheid tussen deze twee typen hulp.
Behoefte en gebruik
Tabel 11 geeft weer welke typen mantelzorgers in de steekproef uit de vragenlijst relatief meer
behoefte hebben aan en relatief meer gebruik maken van praktische hulp. Het gaat dan met
name om de ernstig belaste mantelzorgers.
Tabel 11

Behoefte en gebruik Praktische hulp

Praktische

Relatief meer behoefte bij:

Relatief meer gebruikt door:

•

•

Ernstig belaste mantelzorgers**

Ernstig belaste mantelzorgers**

hulp
** = p waarde is 0,05, *** = p waarde is 0,01

Effecten
Huishoudelijke hulp
Tijdens de interviews kwam vooral huishoudelijke hulp aan bod als een vorm van praktische
hulp. Het gaat hier om de huishoudelijke hulp voor het huishouden van de zorgvrager. In geval
de mantelzorger samenwoont met de zorgvrager komt deze hulp ook de mantelzorger ten
goede. Mantelzorgers geen aan dat deze ondersteuning een positief effect heeft op hun leven
doordat het hen helpt meer tijd vrij te maken voor zichzelf en andere (mantelzorg)taken.
Bovendien draagt ondersteuning in het huishouden bij aan het woonplezier en de kwaliteit van
leven van de zorgvrager en mantelzorger.
Er worden echter ook randvoorwaarden benoemd door mantelzorgers. Ten eerste is het
belangrijk dat er een zekere continuïteit en vertrouwensband is met de persoon die
huishoudelijke hulp verleent. Zeker voor zorgvragers met een migratieachtergrond, dementie
of psychische aandoeningen, kan er een probleem ontstaan wanneer er te vaak van
personeel wordt gewisseld of wanneer er communicatiebarrières zijn. Ten tweede geven
geïnterviewde mantelzorgers meermaals aan dat het onduidelijk is wanneer en hoe lang ze
recht hebben op huishoudelijke hulp. De aanvraagprocedures en vereisten blijken niet voor

/ 41

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

iedereen duidelijk te zijn. Daarnaast wordt de hulp vaak stopgezet wanneer de zorgvrager
andere zorg ontvangt.
Wat betreft de huishoudhulp geven de mantelzorgorganisaties aan dat deze inderdaad kan
worden stopgezet indien een Wlz-aanvraag wordt gedaan, ook indien de aanvraag uiteindelijk
niet wordt goedgekeurd. De organisaties herkennen dat vanuit de Wmo niet altijd de behoefte
van de mantelzorger wordt meegewogen. Als de mantelzorger samenwoont met de
zorgvrager en gezond is, dan wordt de vraag naar huishoudelijke hulp vaak niet goedgekeurd,
ook al geven mantelzorgers aan daar behoefte aan te hebben.
Over het algemeen worden de beoordelingsprocedures of iemand recht heeft door de
geïnterviewde mantelzorgers op hulp als streng ervaren. Dit verschilt overigens per gemeente
en per medewerker. De organisaties geven aan dat de vraag wellicht te groot is om aan alle
aanvragen te voldoen, waardoor het budget uitgeput raakt. De huishoudens/mantelzorgers die
later in het jaar een aanvraag doen worden dan wel eens afgewezen.
Beleidsambtenaren van gemeenten vinden het moeilijk om de effectiviteit van praktische
ondersteuning te beoordelen. Wel begrijpen ze dat bewoners liever een vaste groep mensen
als huishoudhulp hebben. Dit is echter in de praktijk niet altijd haalbaar vanwege de grote
personeelstekorten en de bedrijfsvoering in deze sector. Verder is het onduidelijk of er vanuit
deze bedrijven rekening wordt gehouden met de doelgroep, bijvoorbeeld mensen met
dementie. Ten slotte geven gemeenten aan dat het onduidelijk is in welke mate er rekening
wordt gehouden met de specifieke situatie van mantelzorgers bij het beoordelen van Wmoaanvragen voor huishoudelijke hulp.
Andere vormen van praktische hulp
Naast hulp in het huishouden, bestaan er ook andere vormen van praktische hulp zoals hulp
bij het doen van boodschappen, klussen, en financiële administratie, of hulp bij het vervoer
van de zorgvrager. Op basis van het literatuuronderzoek, de interviews en vragenlijst is het
echter niet duidelijk in welke mate hier gebruik van wordt gemaakt en wat de effecten zijn van
deze vormen van ondersteuning.
Samenvatting bevindingen
Het aanbod vanuit de gemeente met betrekking tot praktische hulp bestaat voornamelijk uit
huishoudelijke hulp vanuit de Wmo. Hiervoor gelden algemene regels waarbij de situatie van
de mantelzorger niet een extra overweging hoeft te zijn. Sommige mantelzorgers begrijpen
niet waarom de aanvraag voor hun situatie niet wordt gehonoreerd of waarom de zorg weg
kan vallen in geval van een Wlz-aanvraag. Overige vormen van praktische hulp wordt vaak
ingevuld door vrijwilligers.
Praktische hulp geeft een verlichting voor de mantelzorger omdat er tijd wordt vrijgemaakt
voor andere zaken, zoals werk of persoonlijke verzorging, die er anders in mindere mate zou
zijn. Met name ernstig belaste mantelzorgers geven aan relatief veel behoefte te hebben aan
praktische hulp. Deze vorm van ondersteuning heeft in potentie invloed op de (ervaren)
belasting van mantelzorgers. Een mogelijke belemmering voor de inzet van praktische hulp is
dat de relatie tussen de hulpverlener of vrijwilliger en de zorgvrager.

/ 42

/ 43

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Tabel 12

Samenvattend overzicht Praktische hulp

Aspect

Bevinding

Evidentie

Voor wie

Vooral ernstig belaste mantelzorgers geven

Vragenlijst

aan hier behoefte aan te hebben
Knelpunt

Bij Wmo aanvraag huishoudelijke hulp wordt
de behoefte van de mantelzorger niet altijd

Interviews
Validatiesessie

meegewogen.
Het is belangrijk dat huishoudelijke hulp
rekening houdt met de situatie van de
hulpbehoevende (vertrouwensband)
Effect

Huishoudelijke hulp:

mantelzorger

•

Meer tijd voor mantelzorger (effect 3)

•

Mogelijk tegengaan van overbelasting

•

Mogelijke verbetering van de kwaliteit

Interviews

van leven van de mantelzorger en
zorgbehoevende
Andere praktische hulp:

•

Niet duidelijk

Effect

Niet duidelijk of er op langere termijn een

zorgvraag

effect op zorgvraag is.

langere
termijn

Interviews
Validatiesessies

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

9

Vervangende mantelzorg

Het aanbod van gemeenten
Alle 9 gemeenten in de steekproef bieden een vorm van vervangende mantelzorg aan. De
aanvraag verloopt meestal via het Steunpunt Mantelzorg in de desbetreffende gemeente,
maar kan ook via het buurt- of wijkteam gaan. Er worden verschillende typen vervangende
zorg aangeboden, zoals het overnemen van de zorg thuis (respijtzorg aan huis) of tijdelijk in
een instelling (respijtzorg extern), en kan incidenteel of regelmatig ingezet worden.
Daarnaast heeft elke gemeente de mogelijkheid tot dagbesteding op basis van een
indicatiestelling onder de Wmo. Dagbesteding kan ook beschikbaar zijn als algemene
voorziening. Dagbesteding is weliswaar gericht op de zorgontvanger, maar betekent tevens
dat de mantelzorger tijdelijk wordt ontlast, in het bijzonder als de mantelzorger samenwoont
met de zorgvrager.
Behoefte en gebruik
In de vragenlijst is alleen onderscheid gemaakt tussen respijtzorg aan huis en logeerzorg
(respijtzorg buitenshuis). Alhoewel de respondenten voor beide typen in vergelijkbare mate
behoefte aangeven (17-18%), is het gebruik van logeerzorg buitenshuis door de respondenten
veel groter (15% tegenover 9% voor logeerzorg aan huis).
Tabel 13 laat zien dat met name ernstig belaste mantelzorgers, intensief zorgende
mantelzorgers en mantelzorgers die zorgen voor iemand met een psychische problemen uit
de steekproef behoefte hebben aan (beide typen) vervangende zorg. Deze groepen maken er
in bijna alle gevallen ook relatief meer gebruik van.
Tabel 13

Behoefte en gebruik Vervangende mantelzorg

Vervangende

Relatief meer behoefte door:

Relatief meer gebruikt door:

Respijtzorg

•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Ernstig belaste mantelzorger**

aan huis

•

Intensieve mantelzorger*

•

Intensieve mantelzorger**

•

Mantelzorger voor psychische

zorg

problematiek*
Respijtzorg

•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Ernstig belaste mantelzorger**

extern

•

Intensieve mantelzorger**

•

Intensieve mantelzorger**

•

Mantelzorger voor psychische

•

Mantelzorger voor psychische

problematiek**

problematiek**

** = p waarde is 0,05, *** = p waarde is 0,01

Effecten
Het beeld over de effectiviteit van respijtzorg in de literatuur is wisselend. Onderzoeken laten
over het algemeen geen langdurige positieve effecten zien, maar soms wel effecten op korte
termijn. Dat er geen eenduidig effect wordt vastgesteld in de literatuur ligt deels aan de grote
verscheidenheid aan studies en de kwaliteit hiervan, en aan de verscheidenheid van
vormgeving van de respijtzorginterventie.

/ 44

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

De ervaringen van mantelzorgers met respijtzorg zijn eveneens wisselend en afhankelijk van
de wijze waarop deze wordt vormgegeven en in welke mate wordt tegemoet gekomen aan de
behoeften van de mantelzorger. 45
In de interviews gaven meerdere mantelzorgers aan gebruik te maken van verschillende
vormen van respijtzorg. Dagbesteding voor de zorgvrager geeft de mantelzorger meer tijd en
rust voor het huishouden, persoonlijke verzorging, sociale contacten, werk en ontspanning.
Geïnterviewde mantelzorgers, in het bijzonder werkende en overbelaste mantelzorgers, geven
aan dat dagbesteding, alhoewel primair bedoeld voor de zorgvrager, daarom ook voor hen
waardevol is. Bovendien kunnen er doorwerkingseffecten optreden als de dagbesteding ook
waardevol is voor het welbevinden van de zorgvrager.
Geïnterviewden noemen ook een aantal randvoorwaarden waaraan voldaan moet zijn voor
een effectief gebruik van dagbesteding (of respijtzorg buitenshuis). Ten eerste moet de
aanvraagprocedure duidelijk en simpel zijn. Op dit moment wordt die niet door alle
mantelzorgers als zodanig ervaren. Ten tweede moeten zowel de mantelzorger als zorgvrager
open staan voor deze dagbesteding. Ten derde is het noodzakelijk dat het vervoer van de
zorgvrager goed geregeld is. In de interviews gaven meerdere mantelzorgers aan dat het
vervoer soms te laat of niet beschikbaar is. Ten vierde, eenmaal de zorgvrager gebruik maakt
van respijtzorg of bij een dagbesteding wordt geplaatst, is het belangrijk dat er een
vertrouwensband kan worden opgebouwd met de professionele zorgverlener.
Aanbieders van mantelzorgondersteuning herkennen bovenstaande knelpunten, met name de
problemen bij het aanvragen en regelen van vervoer. Het vervoer wordt vaak door vrijwilligers
gedaan en kan niet altijd worden gegarandeerd. Ook de dagbesteding wordt in meerdere
gemeenten door vrijwilligers ingevuld. Het blijkt echter lastig om dit incidenteel te regelen.
Verder ontbreekt het bij de steunpunten aan een overzicht van het beschikbare aanbod aan
respijtzorg buitenshuis of aan huis. Ten slotte geven deze organisaties aan dat het inderdaad
niet altijd vanzelfsprekend is dat mantelzorgers akkoord gaan met de dagbesteding of
respijtzorg buitenshuis. Ze moeten vertrouwen krijgen voordat ze gebruik willen maken van
deze vormen van ondersteuning, en moeten soms eerst de ervaringen van anderen horen
voordat ze er gebruik van willen maken.
Beleidsmedewerkers van gemeenten geven aan dat respijtzorg buitenshuis lastig is te
organiseren. Enerzijds omdat onduidelijk is waar behoefte aan is, in welke vorm en waar dit
georganiseerd kan worden, en bij welke partijen deze diensten ingekocht kunnen worden. Dit
heeft betrekking op het aanbod van deze ondersteuning. Anderzijds moeten mantelzorgers er
ook voor open staan.
Organisaties die mantelzorgondersteuning leveren worstelen ook met het duidelijk krijgen van
de specifieke behoefte van overbelaste mantelzorgers. Naast respijtzorg buitenshuis bieden

45

Maayan N, Soares-Weiser K, Lee H. Respite care for people with dementia and their carers. Cochrane Database Syst Rev
2014;(1): CD004396. doi:10.1002/14651858.CD004396.pub3; Shaw C, McNamara R, Abrams K, Cannings-John R, Hood K,
Longo M, Williams K. Systematic review of respite care in the frail elderly. Health Technol Assess 2019; 13(20): 1-224, iii.
doi:10.3310/hta13200; Tretteteig S, Vatne S, Rokstad. Centres for people with dementia on family caregivers: an integrative
review of the literature. Aging Ment Health 2016; 20(5): 450-462. doi:10.1080/13607863.2015.1023765; Vandepitte S, Van Den
Noortgate N, Putman K, Verhaeghe S, Verdonck C, Annemans L. Effectiveness of respite care in supporting informal caregivers
of persons with dementia: a systematic review. Int J Geriatr Psychiatry 2016; 31(12): 1277-1288. doi:10.1002/gps.4504 AM. The
influence of day care; Richtlijn-mantelzorg 21-9-2021-2, bijlage 10

/ 45

/ 46

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

ze verschillende vormen van respijtzorg aan huis aan, meestal met behulp van de inzet van
vrijwilligers.
Meerdere deelnemers geven tijdens de validatiesessies aan dat de organisatie van respijtzorg
maatwerk blijft en individueel georganiseerd moet worden, indien er behoefte aan is. Dit
maakt het een uitdaging om respijtzorg op gemeentelijk niveau algemeen te organiseren.
Wanneer er plotseling een grote vraag naar is, dan kan de gemeente hier niet altijd aan
voldoen. Op voorhand deze diensten inkopen is ook niet altijd praktisch wanneer de vraag
beperkt blijkt te zijn. Het is dus belangrijk om inzicht te krijgen in de behoeften, om zo het
aanbod op de vraag te laten aansluiten.
Samenvatting bevindingen
Vervangende mantelzorg kan voor sommige groepen mantelzorgers een goede manier zijn
om even tot rust te komen en tijd te vinden voor eigen activiteiten. Er zijn wel diverse
randvoorwaarden voor deze vorm van zorg, waaronder dat zowel zorgvrager als mantelzorger
er open voor staan. Daarnaast geven mantelzorgondersteuners en gemeenten aan dat niet
scherp is waar de behoefte precies ligt en dat het lastig is om logeerzorg extern te
organiseren. Deze randvoorwaarden beperken de inzet en toepasbaarheid van deze vorm van
ondersteuning.
Voor diegenen die gebruik maken van vervangende mantelzorg laten onderzoek op korte
termijn positieve effecten zien op de ervaren belasting. De effecten op lange termijn, in termen
van een beroep op zorg uit hoofde van andere wetten, zijn echter niet aantoonbaar gemeten.
Tabel 14

Samenvattend overzicht Vervangende mantelzorg

Aspect

Bevinding

Voor wie

Vooral behoefte bij ernstig

Opmerking

Evidentie
Vragenlijst

belaste en intensieve
mantelzorgers,
mantelzorgers voor mensen
met psychische
problematiek.
Knelpunten

Aanvraagproces

De voorwaarden voor
aanvraag en het proces

Interviews
Validatiesessies

blijken soms onduidelijk
Vervoer

In de praktijk blijkt dit nogal

Interviews

eens mis te gaan
Vertrouwensband met

De zorgvrager en

zorgvrager

mantelzorger dienen open te

Interviews

staan voor respijtzorg
buitenshuis
Behoefte aan maatwerk in

Mantelzorgondersteuners en

de organisatie van

gemeenten geven aan dat

logeerzorg

het niet duidelijk is waar de
behoefte precies ligt en dat
het lastig is om logeerzorg
extern te organiseren

Validatiesessies

/ 47

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Aspect

Bevinding

Effect

•

mantelzorger
•

Opmerking

Literatuur

effecten gevonden

Interviews

Mogelijk meer tijd
(effect 3)

•

Mogelijk tegengaan
van overbelasting

•

Mogelijk
doorwerkingseffect:
verbetering van de
kwaliteit van leven

Effect
zorgvraag

Evidentie

Geen eenduidige

Geen effect gevonden

Geen onderzoek gevonden
dat effect aantoont

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

10 Financiële hulp

Het aanbod van gemeenten
De financiële hulp die beschikbaar is voor mantelzorgers bestaat vooral uit generieke
regelingen die voor alle inwoners beschikbaar zijn, zoals de bijzondere bijstand of
persoonsgebonden budgetten op basis van zorgindicaties voor de zorgvrager. Aanvullend
hebben sommige gemeenten specifieke regelingen voor mantelzorgers, zoals een
reiskostenfonds. In enkele van de 9 gemeenten in de steekproef is er sprake van een
specifieke regeling voor financiële hulp aan mantelzorgers. Alle gemeenten hebben
(daarnaast) een vorm van mantelzorgwaardering, hetgeen de vorm kan hebben van een
geldbedrag of waardebon.
Behoefte en gebruik
Uit de resultaten van de vragenlijst blijkt dat 31% van de respondenten behoefte heeft aan
financiële hulp, maar dat 15% van de respondenten er ook gebruik van maakt. Gezien dat de
respondenten woonachtig zijn in gemeenten die geen specifieke regelingen hebben, gaat het
hier waarschijnlijk met name om generieke regelingen als PGB en bijzondere bijstand.
Tabel 15 geeft inzicht in welke typen mantelzorgers onder de respondenten relatief meer
behoefte hebben aan en/of relatief meer gebruik maken van financiële ondersteuning.
Tabel 15

Behoefte en gebruik Financiële hulp

Relatief meer behoefte bij:
Financiële

•

Werkende mantelzorger*

hulp

•

Ernstig belaste mantelzorger**

Relatief meer gebruikt door:
•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Langdurige mantelzorger**

•

Intensieve mantelzorger**

•

Intensieve mantelzorger*

•

Mantelzorger voor niet psychische

•

Mantelzorger voor niet psychische

problematiek*

problematiek**

* = p waarde is 0,05, ** = p waarde is 0,01

Effecten
Financiële tegemoetkoming in kosten
Meerdere mantelzorgers die we tijdens de interviews gesproken hebben, geven aan dat ze
moeten werken naast hun mantelzorgtaken, omdat ze anders financieel niet rond komen. De
aanvraagprocedures voor financiële ondersteuning worden als lang en bureaucratisch
ervaren. Indien financiële steun beschikbaar is voor mantelzorgers geeft dat de mogelijkheid
om minder te werken, waardoor ze meer tijd hebben voor mantelzorg- en andere
huishoudelijke taken. Meerdere respondenten geven aan dat wanneer ze meer tijd voor de
zorgvrager en voor zichzelf krijgen, ze zich minder snel overbelast voelen en de financiële
stress afneemt. Een belangrijke randvoorwaarde die geïnterviewden aangeven is dat de
aanvraagprocedure voor financiële ondersteuning (in het bijzonder voor Persoonsgebonden
Budget, maar ook voor eventuele mantelzorg-specifieke regelingen) overzichtelijk en praktisch
is.

/ 48

/ 49

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Enkele gemeenten deelden tijdens de validatiesessie hun ervaring met financiële
ondersteuning. Bij één gemeente bleek het vanwege technische redenen niet mogelijk om
mantelzorgers een OV-vergoeding aan te bieden. Er werd daarom gekozen voor een
parkeerkaart, zodat ze goedkoper kunnen parkeren. In sommige gemeenten wordt er een
mantelzorgfonds opgezet waardoor in specifieke gevallen snel ingespeeld kan worden op
financiële beperkingen waar mensen tegenaan lopen. Het is echter nog onduidelijk in welke
gevallen dit fonds kan worden ingezet.
Verder denken de gemeenten ook nog na over de verschillende manieren om financiële
ondersteuning te bieden. De vraag is of er meer maatwerk moet gehanteerd worden voor
individuele situaties, om beter aan de specifieke behoeften van de verschillende groepen
mantelzorgers te beantwoorden afhankelijk van hun mantelzorgtaken, of juist een algemene
regeling waarvoor een grote groep mantelzorgers in aanmerking komt. Het is volgens de
beleidsambtenaren belangrijk om een goede regeling te vinden zodat mantelzorgers niet
uitvallen vanwege financiële moeilijkheden en stress.
Wat betreft PGB wijzen enkele deelnemers er op dat dit in principe niet voor mantelzorgers
bedoeld is, aangezien het dan niet meer vrijwillige zorg is. In een van de deelnemende
gemeenten wordt wel een ander PGB-tarief voor mantelzorg gehanteerd (50%). Een lager
tarief zou helpen voorkomen dat mantelzorgers gebruik maken van het volledig PGB tarief.
Andere gemeenten geven aan hier geen specifieke regeling voor te hebben, omdat dit
mogelijk extra kosten met zich meebrengt.
Samenvatting bevindingen
Financiële hulp is een effectieve manier om de financiële stress van een deel van de
(werkende) mantelzorgers te verminderen. Sommige geïnterviewde mantelzorgers geven
echter aan dat de aanvraagprocedures als lang en bureaucratisch worden ervaren. Dit lijkt
met name te gelden voor aanvragen PGB, maar speelt ook in geval van mantelzorg-specifieke
regelingen. Gemeenten geven aan dat het niet altijd mogelijk is om maatwerk te leveren voor
mantelzorgers die daadwerkelijk noodzaak hebben aan financiële ondersteuning. Het gericht
inzetten van financiële hulp voor mantelzorgers lijkt een uitdaging voor (sommige) gemeenten.
Tabel 16

Samenvattend overzicht Financiële hulp (alleen tegemoetkomingen in kosten mantelzorg)

Aspect

Bevinding

Toelichting

Evidentie

Voor wie

Behoefte bij vrijwel alle

Sommige

Vragenlijst

(beleidsrelevante)

mantelzorgers blijven

Interviews

mantelzorgers

(meer) werken om
kosten mantelzorg te
kunnen dragen

Knelpunten

Aanvraagproces

Het aanvraagproces

Interviews

wordt door
mantelzorgers als
ingewikkeld gezien
Effect mantelzorger

•

Mogelijke vermindering
van financiële stress
(effect 6)

Interviews

/ 50

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Aspect

Bevinding
•

Toelichting

Evidentie

Mogelijk meer tijd voor
ontspanning etc,
wanneer men minder
gaat werken (effect 3)

Effect zorgvraag langere
termijn

Geen effect aangetoond

Geen onderzoeken
gevonden die effect
aantonen

Literatuur

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

11 Materiële hulp

Het aanbod van gemeenten
Vanuit de Wmo bieden gemeenten op indicatie de mogelijkheid tot woningaanpassingen, een
scootmobiel of rolstoel en andere typen materiële ondersteuningen. Deze hulp is gericht op de
zorgvrager, maar kan direct of indirect ook effect hebben voor de mantelzorgers. In geval de
mantelzorger zorgt voor een partner of huisgenoot betekent deze vorm van ondersteuning
tevens hulp voor de mantelzorger. Indien de mantelzorger niet samenwoont met de
zorgvrager is de hulp meer indirect, en zal het afhankelijk van de situatie (i.c. de scope van de
activiteiten die de mantelzorger verricht) zijn of de mantelzorger hier baat van heeft.
In geen van de 9 onderzochte gemeenten is sprake van een aanvullend aanbod van materiële
hulp gericht op mantelzorgers.
Behoefte en gebruik
De resultaten van de vragenlijst laten zien dat 28% van de ondervraagde mantelzorgers
behoefte heeft aan een vorm van materiële hulp, terwijl maar 20% van de ondervraagde
mantelzorgers daar daadwerkelijk gebruik van maakt. Van de mantelzorgers die er gebruik
van maken vindt 52% dat deze ondersteuning hen ook helpt.
Tabel 17 laat zien dat naast de ernstig belaste mantelzorgers en intensieve mantelzorgers ook
mantelzorgers die zorgen voor hun partner relatief meer behoefte hebben aan materiële hulp.
Responderende mantelzorgers die zorgen voor iemand met psychische problematiek geven
juist minder vaak aan behoefte te hebben aan deze vorm van ondersteuning.
Tabel 17

Materiële

Behoefte en gebruik Materiële hulp (gericht op zorgvrager)

Relatief meer behoefte door:

Relatief meer gebruikt door:

•

•

Ernstig belaste mantelzorger**

•

Langdurige mantelzorger*

Ernstig belaste mantelzorger**

hulp
•

Intensieve mantelzorger**

•

Intensieve mantelzorger**

•

Mantelzorger voor niet psychische

•

Mantelzorger voor niet psychische

problematiek*
•

Mantelzorger voor partner**

problematiek**
•

Mantelzorger voor partner**

* = p waarde is 0,05, ** = p waarde is 0,01

Effecten
Woningaanpassingen en andere hulpmiddelen
Tijdens de interviews geven mantelzorgers aan dat wanneer bepaalde materiële
ondersteuning voor de zorgvrager ontbreekt, zoals aanpassingen aan de woning en
hulpmiddelen die bijdragen aan mobiliteit, dit schrijnende situaties kan opleveren. Dit betekent
dat bepaalde taken niet door de mantelzorger kunnen uitgevoerd worden, zoals bijvoorbeeld
het douchen van de hulpbehoevende als bepaalde hulpmiddelen ontbreken, of dat de
mobiliteit van de hulpbehoevende beperkt is, en deze persoon moet thuisblijven. Een
scootmobiel of traplift geeft zorgvragers mobiliteit en verlicht de zorgtaak van mantelzorgers.
Zonder deze vorm van ondersteuning is wellicht hulp van andere zorgverleners nodig. Deze
vorm van ondersteuning, weliswaar gericht op de zorgvrager, bevordert de zelfstandigheid

/ 51

/ 52

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

van zorgvragers en draagt bij aan de fysieke veiligheid en welzijn van zowel de zorgvrager als
de mantelzorger. Deze effecten zorgen ervoor dat zorgvragers langer thuis kunnen wonen en
minder snel beroep hoeven doen op de Wlz.
De geïnterviewde mantelzorgers wijzen erop dat ook hier de aanvraagprocedures vaak
ingewikkeld of langdurig zijn, en dat medewerkers die deze procedures moeten verwerken
soms weinig begripvol zijn. Dit gaat bijvoorbeeld over subsidies voor verbouwingen.
Mantelzorgers die het kunnen betalen geven aan het soms liever zelf te betalen, om deze
administratieve procedures te vermijden. Een belangrijke randvoorwaarde voor deze vorm van
ondersteuning is dan ook dat de aanvraagprocedure overzichtelijk en korter is, en dat er
maatwerk in menselijke maat kan worden geleverd.
Samenvatting bevindingen
Materiële hulp voor de zorgvrager is een effectieve manier om de fysieke belasting van
mantelzorgers te verminderen en de kwaliteit van leven van zorgvragers en mantelzorgers te
verbeteren. Sommige geïnterviewde mantelzorgers geven aan dat de aanvraagprocedures als
moeizaam worden ervaren of niet het gehoopte resultaat hebben. Het ligt in de rede dat deze
vorm van ondersteuning op termijn leidt tot het langer thuis kunnen blijven wonen van de
zorgvrager, waarmee een beroep op Wlz-zorg wordt uitgesteld. Er zijn echter geen
kwantitatieve analyses voor dit effect gevonden.
Tabel 18

Samenvattend overzicht Materiële hulp (gericht op zorgvrager)

Aspect

Bevindingen

Voor wie

In het bijzonder voor mantelzorgers die

Toelichting

Evidentie
Vragenlijst

zorgen voor partner, intensieve
mantelzorgers en ernstig belaste
mantelzorgers
Knelpunt

Aanvraagprocedure

De aanvraag kan langdurig en

Interviews

onoverzichtelijk zijn. Soms
weinig oog voor situatie
mantelzorger.
Effect voor

Vermindert de fysieke belasting voor

Mantelzorgers zijn soms zeer

mantelzorger

mantelzorgers (effect 7)

afhankelijk van materiële hulp.

Effect zorgvraag

Uitstel beroep op Wlz is plausibel

Geen vorm van ondersteuning

langere termijn

gericht op mantelzorger.

Interviews

Literatuur

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

12 Conclusies

Op basis van het onderzoek kunnen de volgende conclusies worden getrokken. De conclusies
betreffen achtereenvolgens:
• het aanbod, de behoefte en gebruik van mantelzorgondersteuning
• behoefte en gebruik onder specifieke groepen mantelzorgers
• de gevonden effecten van mantelzorgondersteuning.
De conclusies zijn gerangschikt naar vraaggebied voor ondersteuning van mantelzorg.
Aanbod van gemeenten, behoefte en gebruik
Vormen van ondersteuning
• Alle gemeenten in de steekproef verzorgen informatie en advies voor mantelzorgers,
bijvoorbeeld over wat er op een mantelzorger afkomt en welke ondersteuning beschikbaar
is. Dit is met name van belang voor startende mantelzorger en mantelzorgers waarvoor de
situatie (van de hulpbehoevende) wijzigt.
• In alle gemeenten in de steekproef wordt een vorm van persoonlijke ondersteuning
aangeboden. Veel voorkomende vormen zijn ondersteuning in de vorm van een
persoonlijk gesprek, huisbezoek en/of het opstellen van een ondersteuningsplan. Deze
vorm gaat veelal gepaard met het geven van informatie en advies en/of emotionele steun.
• Bijna alle gemeenten bieden een vorm van emotionele steun aan. Het gaat dan om
persoonlijk contact in de vorm van een luisterend oor, of groepsgewijze steun in de vorm
van lotgenotencontact. Emotionele steun is voor alle typen mantelzorgers belangrijk. De
behoefte aan een bepaald type emotionele steun varieert. De meesten waarderen met
name het persoonlijk contact, terwijl anderen juist meer behoefte hebben aan contact met
lotgenoten. Mantelzorgers weten deze vorm van ondersteuning, in vergelijking tot andere
vormen, goed te vinden en hebben een hoge waardering hiervoor.
• Alle onderzochte gemeenten bieden de mogelijkheid aan mantelzorgers om cursussen of
trainingen te volgen. De behoefte aan deze vormen van educatie is er met name bij
bepaalde groepen, zoals jonge mantelzorgers en mantelzorgers die zorg verlenen aan
personen met psychische problematiek (bijvoorbeeld dementie). Deze vorm van steun
wordt door relatief weinig mantelzorgers gebruikt.
• Praktische hulp (bijvoorbeeld bij boodschappen, vervoer, klussen in huis, administratie,
etc.) wordt niet altijd vanuit de gemeente aangeboden. Mantelzorgers zijn hiervoor dan
aangewezen op vrijwilligersorganisaties, kerken of anderszins. De resultaten van de
vragenlijst laten zien dat een onvervulde behoefte is: relatief veel mantelzorgers die
aangeven behoefte te hebben aan praktische hulp maken er geen gebruik van. Niet
duidelijk is of dit wordt veroorzaakt door gebrek aan aanbod in de betreffende plaats, of dat
mantelzorgers het beschikbare aanbod niet kunnen vinden.
• Alle gemeenten uit de steekproef bieden vervangende mantelzorg aan, zoals externe
respijtzorg en vervangende mantelzorg aan huis. De antwoorden van de respondenten
laten zien dat deze vorm van ondersteuning in het bijzonder belangrijk is voor ernstig
belaste mantelzorgers en mantelzorgers die intensief zorg verlenen. In de behoefte aan
externe respijtzorg wordt relatief goed voorzien door gemeenten. Voor respijtzorg aan huis
geldt dat relatief veel mantelzorgers die aangeven hier behoefte aan hebben er geen

/ 53

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

•

gebruik van maken. Niet duidelijk is wat de reden hiervan is, het gebrek aan aanbod of het
niet kunnen vinden van het beschikbare aanbod.
De materiële hulp en financiële hulp die gemeenten aanbieden is meestal beperkt tot de
algemene regelingen met betrekking tot hulpmiddelen en woningaanpassingen onder de
Wmo en bijzondere bijstand. Deze zijn meer gericht op de zorgontvanger c.q. het
huishouden en niet specifiek gericht op mantelzorgers. In enkele gevallen heeft een
gemeente aanvullend een specifieke (financiële) regeling voor mantelzorgers.

Behoefte en gebruik onder specifieke groepen mantelzorgers
De respondenten op de vragenlijst zijn aan de hand van hun antwoorden ingedeeld in
groepen. Deze groepen kunnen elkaar overlappen, aangezien steeds voor één bepaalde
karakteristiek is gekozen (bijvoorbeeld de mate van ervaren belasting; het type problematiek
van de zorgvrager; de duur van de mantelzorgrelatie). Op basis van de antwoorden van de
respondenten trekken we de volgende conclusies per deelgroep.
Ernstig belaste mantelzorgers hebben meer behoefte aan ondersteuning dan mantelzorgers
die zich niet of minder belast voelen. Deze groep maakt ook meer gebruik van bijna alle
vormen van mantelzorgondersteuning. Voor intensief zorg verlenende mantelzorgers geldt in
grote lijnen hetzelfde als voor ernstig belaste mantelzorgers. Dit komt onder andere doordat
veel intensief zorg verlenende mantelzorgers zich ernstig belast voelen.
Mantelzorgers die zorgen voor iemand met psychische problematiek hebben eveneens meer
behoefte aan de meeste vormen van ondersteuning en maken er ook meer gebruik van.
Opvallende uitzonderingen zijn financiële hulp en materiële hulp; in beide gevallen maakt
deze groep hier juist minder gebruik van.
Mantelzorgers met een betaalde baan hebben relatief meer behoefte aan informatie en advies
en financiële hulp. Een deel van deze groep zou graag minder werken, maar ziet daar niet de
financiële mogelijkheid voor. Mantelzorgers met een betaalde baan geven juist minder vaak
aan behoefte te hebben aan lotgenotencontact.
Mantelzorgers die (nog) relatief kort mantelzorgers zijn hebben relatief vaker behoefte aan
informatie en advies, al lijken ze er niet meer gebruik van te maken. Mogelijk is het aanbod
voor hen niet voldoende vindbaar.
Verder kunnen we aan de hand van de antwoorden van mantelzorgers die zorgen voor hun
partner concluderen dat zij relatief meer behoefte hebben aan lotgenotencontact of een
luisterend oor vergeleken met mantelzorgers die niet voor hun partner zorgen. Daarnaast
hebben zij ook relatief meer behoefte aan materiële hulp vergeleken met andere
mantelzorgers.
Effecten van mantelzorgondersteuning
Op basis van de ervaringen van mantelzorgers, mantelzorgondersteuners en
beleidsambtenaren, aangevuld met literatuur, komen navolgende effecten naar voren van
verschillende vormen van ondersteuning:

/ 54

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Informatie en advies
Mantelzorgers geven aan dat informatie en advies voor hen belangrijk is en hen helpt bij het
organiseren van hun leven en de zorg voor hun naaste. Het is daarmee belangrijk voor de
door hen ervaren belasting. Er zijn echter geen onderzoeken gevonden waarin een dergelijk
effect is gemeten. In de interviews gaven sommige mantelzorgers aan dat het soms lastig is
om wegwijs te worden uit de informatie en dat persoonlijk advies, bijvoorbeeld van een
mantelzorgconsulent, dan behulpzaam is. Mantelzorgondersteuners en beleidsambtenaren
wijzen er op dat het lastig kan zijn om mantelzorgers te bereiken met informatie en advies,
omdat ze niet zichtbaar zijn c.q. zich niet aangesproken voelen als mantelzorger.
Persoonlijke ondersteuning
Voor mantelzorgers zijn, afhankelijk van de situatie van hun naaste, uiteenlopende vormen
van persoonlijke ondersteuning mogelijk. In de praktijk kunnen mantelzorgers niet altijd
onderscheid maken naar de vormen die via de gemeente worden aangeboden (zoals
mantelzorgconsulent) en andere vormen (zoals case manager dementie die veelal via de
zorgverzekeraar wordt aangeboden). Dit neemt niet weg dat mantelzorgers positief zijn over
vormen van persoonlijke ondersteuning. Belangrijk daarbij is dat deze steun niet alleen
praktisch van aard kan zijn (aanvragen en organiseren zorg, organiseren netwerk), maar dat
ze mantelzorgers ook een luisterend oor biedt. De positieve effecten op mentale
weerbaarheid, terugdringen van eenzaamheid en kwaliteit van leven van mantelzorgers
worden in diverse studies bevestigd.
Emotionele steun
Emotionele steun is de meest gewaardeerde vorm van ondersteuning onder de respondenten,
met name als het gaat om persoonlijk contact in de vorm van een luisterend oor.
Lotgenotencontact wordt eveneens gewaardeerd, maar niet alle mantelzorgers hebben hier
behoefte aan (of kunnen het inpassen in hun werkzaamheden). Mantelzorgers geven aan dat
emotionele steun hun mentale weerbaarheid vergroot en het hen helpt om de zorg vol te
houden. Als bijkomend voordeel van lotgenotencontact wordt wel genoemd dat het mogelijk
maakt om informatie te verspreiden en helpt het sociale netwerk van mantelzorgers te
versterken. In zijn algemeenheid helpt emotionele steun om belasting van mantelzorgers
tegen te gaan. Alhoewel dit mantelzorgers kan helpen de zorg beter vol te houden, is er geen
onderzoek gevonden waarin een langetermijneffect is gemeten op de vraag naar zorg.
Educatie
In de literatuur zijn diverse cursussen en trainingen beschreven die zijn onderzocht op
effecten voor mantelzorgers, zoals het tegengaan van de ervaren belasting. Het gaat vaak om
educatie die op specifieke doelgroepen is gericht (mantelzorgers voor mensen met dementie;
jonge mantelzorgers), en die niet noodzakelijkerwijs voor andere groepen mantelzorgers
interessant is. Onder de respondenten op de vragenlijst en de geïnterviewden was het gebruik
van educatie relatief laag, hetgeen het beeld versterkt dat de effectiviteit van educatie sterk
afhangt van de situatie van de mantelzorger en de zorgvrager. Voor diegenen die er behoefte
aan hebben kunnen cursussen en trainingen helpen om de zorg beter / langer vol te houden.
Praktische hulp
Bij praktische hulp denken mantelzorgers vooral aan de huishoudelijke hulp die vanuit de
Wmo wordt aangeboden en (mede) afhankelijk is van de problematiek van de

/ 55

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

zorgbehoevende. Deze vorm valt weliswaar niet onder de mantelzorgondersteuning, maar
heeft wel invloed op de situatie van mantelzorgers.
In de interviews gaven sommige mantelzorgers aan dat ze het aanvraagproces ingewikkeld
vinden en dat er in de beoordeling van de aanvraag te veel wordt verwacht van de inwonende
mantelzorger en het eigen netwerk, met als resultaat het niet (volledig) toekennen van de
gevraagde hulp.
Praktische hulp heeft als direct effect dat de mantelzorger wordt ontlast en meer tijd
beschikbaar heeft voor zichzelf. Dit kan helpen de ervaren belasting te verminderen.
Vervangende mantelzorg
In de literatuur en door mantelzorgers worden positieve effecten genoemd van vervangende
mantelzorg, zoals het meer tijd hebben voor zichzelf en tot rust kunnen komen. Dit geldt voor
alle vormen van vervangende mantelzorg, alsmede voor dagbesteding voor de zorgvrager.
Tevens kan er nog een indirect positief effect zijn voor de mantelzorger omdat de externe zorg
een positief effect kan hebben op de situatie van de zorgvrager. Er is geen bewijs gevonden in
de literatuur voor positieve effecten op langere termijn.
Vervangende mantelzorg is dus potentieel waardevol in het terugdringen van de ervaren
belasting. Mantelzorgers geven echter ook aan dat er diverse randvoorwaarden zijn voor het
effectief inzetten van vervangende mantelzorg. Een belangrijke voorwaarde is dat de
zorgvrager er open voor staat om ofwel tijdelijk extern te worden opgevangen, dan wel in huis
door een ander te worden verzorgd. Er moet sprake zijn van voldoende vertrouwen c.q.
acceptatie van de vervangende verzorgende.
Materiële en financiële hulp
Naast de algemeen door gemeenten aangeboden materiële en financiële hulp (in het kader
van Wmo, bijzonder bijstand), die vooral gericht is op het huishouden van zorgvragers (en
inwonende mantelzorgers), hebben sommige gemeenten specifieke regelingen voor
mantelzorgers, bijvoorbeeld als het gaat om parkeerkosten of anderszins. Dergelijke
regelingen, indien beschikbaar, hebben een direct effect op de financiële situatie en kunnen
financiële stress verminderen. Over de doorwerking van deze effecten op de situatie van de
mantelzorger (de ervaren belasting) is geen onderzoek gevonden.
Samengevat
De verschillende vormen van ondersteuning die gemeenten aanbieden aan mantelzorgers zijn
in het algemeen belangrijk voor diverse factoren die de ervaren belasting kunnen
verminderen. Het gaat dan bijvoorbeeld om het organiseren van de zorg met het eigen
netwerk, gerichte ondersteuning door consulenten en zorgprofessionals, en versterking van
de emotionele weerbaarheid van mantelzorgers. Er zijn echter weinig tot geen onderzoeken
beschikbaar waarin een meetbaar effect is aangetoond op de ervaren belasting van de
mantelzorger. Het is daardoor niet mogelijk om een effect te schatten van
mantelzorgondersteuning op de vraag uit hoofde van andere zorgwetten (Wlz, Zvw). Wel is er
voor sommige specifieke interventies bewijs van effectiviteit, vaak voor specifieke
deelgroepen mantelzorgers. Daarnaast laten de beschreven ervaringen zien dat er
uitdagingen zijn om de behoefte van mantelzorger scherp te krijgen en het aanbod daarop af
te stemmen.

/ 56

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Bijlage A: Begeleidingscommissie

Overzicht organisaties begeleidingscommissie

Organisatie
SCP
Divosa
MantelzorgNL
Ministerie van VWS
VNG
NDSD
Erasmus Universiteit Rotterdam

/ 57

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Bijlage B: Aanwezigen validatiesessies

Overzicht gemeenten validatiesessies

Validatiesessie Mantelzorgondersteuners

Validatiesessie beleidsmakers

Bergen op Zoom

Bergen op Zoom

Halderberge

Emmen

Harlingen

Halderberge

Roosendaal

Roosendaal

Vlieland

Schiedam

Waadhoeke

Waadhoeke

/ 58

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

Bijlage C: Bibliografie
•

•

•

•

•

•

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

•
•
•
•
•

Boer, A. de, D. Oudijk, J. Timmermans en A.M. Pot (2012). Ervaren belasting van
mantelzorg; constructie van de ediz-plus. In: Tijdschrift voor Gerontologie en Geriatrie, jg.
43, nr. 2, p. 77-88.
De Boer, A., M. de Klerk., D. Verbeek-Oudijk, I. PIaisier, Blijvende bron van zorg,
Ontwikkelingen in het geven van informele hulp 2014-2019, Sociaal en Cultureel
Planbureau, december 2020
Dröes RM, Meiland FJ, Schmitz MJ, van Tilburg W. Effect of the Meeting Centres Support
Program on informal carers of people with dementia: results from a multi-centre study.
Aging Ment Health. 2006 Mar;10(2):112-24. doi: 10.1080/13607860500310682.
Foster, K., McPhee, I., Fethney, J., & McCloughen, A. (2016). Outcomes of the ON FIRE
peer support programme for children and adolescents in families with mental health
problems. Child & Family Social Work, 21(3), 295-306.
Hattink B., Meiland F., van der Roest H., Kevern P., Abiuso F., Bengtsson J., Giuliano
A., Duca A., Sanders J., Basnett F., Nugent C., Kingston P., Droes R. Web-Based STAR
E-Learning Course Increases Empathy and Understanding in Dementia Caregivers:
Results from a Randomized Controlled Trial in the Netherlands and the United Kingdom J
Med Internet Res 2015;17(10):e241 doi: 10.2196/jmir.4025
Joling, K., van Marwijk, H., van der Horst, H. et al. Familiegesprekken voor mantelzorgers
van mensen met dementie. HUISARTS WETENSCHAP 56, 160–164 (2013).
https://doi.org/10.1007/s12445-013-0093-3
Kamerbrief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, d.d. 30
september 2022. kst-30169-73
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (2009). Basisfuncties Lokale
ondersteuning vrijwilligerswerk en mantelzorg. Link
Movisie (2018). De sociale basis: terug van weggeweest. Link
Movisie (2020). MantelZorgen in de praktijk. Link
Movisie (2021). Verwijzer mantelzorgondersteuning. Link
Movisie en MantelzorgNL (2021). Vraagwijzer. Link
Psychische problemen in de familie – Groepscursus voor mantelzorgers (2016). Movisie
Link
Rijksoverheid (2020). Samen sterk voor mantelzorg. Link
Ronicle, J., & Kendall, S. (2010). Improving support for young carers – family focused
approaches. York Consulting LLP. Link
Sociaal Cultureel Planbureau (2019) Werk en mantelzorg.
Storms, O. (2021). Natuurlijk, een netwerkcoach! Trimbos Instituut. Link
Van Mierlo, L., Meiland, F., & Dröes, R. (2012). Dementelcoach: Effect of telephone
coaching on carers of community-dwelling people with dementia. International
Psychogeriatrics, 24(2), 212-222. doi:10.1017/S1041610211001827.
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (2014). vrijwillige inzet is de basis Link
Verwey-Jonker Instituut (2022). Leren, sturen en verantwoorden in de sociale basis. Link
Verwonderzoek (2021). Gemeentelijke vrijwilligersbeleid in Nederland. Link
Wmo 2015 (artikel 2.1.6)
Zegwaard, M. (2018). Familie ondersteuning in de GGZ. Pakket interventie Mantelzorg op
Maat. Trimbos Instituut. Link

/ 59

Onderzoek naar de effectiviteit van mantelzorgondersteuning

•
•

Zorg voor beter (2023). SOFA model Link
ZonMW (2019). Partner in balans in de praktijk: iedereen in balans. Link

/ 60

Postbus 4175
3006 AD Rotterdam
Nederland
Watermanweg 44
3067 GG Rotterdam
Nederland
T 010 453 88 00
F 010 453 07 68
E netherlands@ecorys.com
K.v.K. nr. 24316726
W www.ecorys.nl