Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

28 663

Milieubeleid

Nr. 62

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 maart 2015
Met deze brief informeer ik u ten behoeve van het AO Externe Veiligheid
van 12 maart 2015 over Bewust Omgaan met Veiligheid, een nadere
invulling van het begrip ketenverantwoordelijkheid in de chemische
sector, en ontwikkelingen in het asbestbeleid.
Bewust Omgaan met Veiligheid
De brief en nota «Bewust Omgaan met Veiligheid: Rode Draden» zonden
de Minister en ik vorig jaar aan de Eerste Kamer, en in afschrift aan uw
Kamer (Kamerstuk 28 663, nr. 60). Op 10 februari jongstleden zijn de brief
en nota besproken met de Eerste Kamer. In aanvulling op dit stuk is dit
jaar de tweede fase van het programma Bewust Omgaan met Veiligheid
gestart voor alle risico- en veiligheidsvraagstukken die onder de verantwoordelijkheid van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu vallen.
De inzichten zoals verwoord in de «Rode Draden» hebben al meegespeeld
bij de recente ontwikkelingen in bijvoorbeeld het omgevingsveiligheidsbeleid. Met fase 2 van ons programma zullen ook de andere veiligheidsvraagstukken waar het Ministerie van Infrastructuur en Milieu een
verantwoordelijkheid heeft, vergeleken en waar nodig gemoderniseerd
worden vanuit de in de nota genoemde uitgangspunten. U zult daarover
in de loop van het programma nader geïnformeerd worden.
In de tweede fase van het programma zullen opnieuw deskundigen van
adviesraden en wetenschappelijke instituten, zoals WRR, Gezondheidsraad en Rli, betrokken worden. Daarmee wordt voortgebouwd op de
adviezen die reeds van hen ontvangen zijn in de eerste fase van het
programma, en die mede bepalend zijn geweest voor de nota Rode
Draden.
Bovendien zal specifiek aandacht geschonken worden aan het omgaan
met onzekere nieuwe risico’s, voorzorg, verantwoordelijkheidsverdeling

kst-28663-62
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 663, nr. 62

1

en daaruit mogelijk voortvloeiende aansprakelijkheid, en doelen en
normstelsels. Daarmee wordt ook een dwarsverband gelegd met onder
andere de Modernisering van het Milieubeleid, het beleid gericht op een
Gezonde en Veilige Leefomgeving, en de Omgevingswet.
Ketenverantwoordelijkheid in de chemische sector
«Geef concrete betekenis en invulling aan ketensamenwerking en
ketenverantwoordelijkheid», zo luidde een aanbeveling aan de opdrachtgevers van Odfjell Terminals Rotterdam uit het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OvV) over Odfjell. De initiatiefnota van D66,
Veiliger omgaan met chemie, van juni 20131 benoemt ook het stimuleren
en borging van een goede veiligheidscultuur als belangrijk punt.
Ketenverantwoordelijkheid maakt onderdeel uit van een goede
veiligheidscultuur.
Onder ketenverantwoordelijkheid versta ik de medeverantwoordelijkheid
van alle individuele bedrijven voor de veiligheidsprestaties van de
bedrijven waar zij zaken mee doen. Deze verantwoordelijkheid kan enkel
iets toevoegen aan het wettelijk vereiste niveau van veiligheid, als zij tot
uitdrukking komt in een gedeeld veiligheidsbewustzijn en een gedeelde
veiligheidscultuur. Dat betekent dat ketenverantwoordelijkheid naast de
volledige naleving van wet- en regelgeving bijdraagt aan de verbetering
van de veiligheidscultuur. De bedrijven die daarin voorop lopen bepalen
het niveau en tillen hun partners naar een hoger niveau.
Ketenverantwoordelijkheid is primair de verantwoordelijkheid van het
bedrijfsleven. Veiligheid Voorop heeft de handschoen opgepakt en recent
het position paper «Veiligheid in de keten» (bijlage 1)2 gestuurd, waarin
nadere invulling wordt gegeven aan ketenverantwoordelijkheid. Dit
onderwerp is een belangrijk onderdeel van de totale aanpak van
Veiligheid Voorop.
In het position paper biedt Veiligheid Voorop instrumenten waarmee
individuele bedrijven vorm kunnen geven aan hun verantwoordelijkheid
binnen de keten. Veiligheid Voorop brengt best practices in beeld die
individuele bedrijven al toepassen in de relatie met opdrachtnemers.
Daaruit blijkt dat bedrijven goede en gevalideerde mogelijkheden hebben
om contractpartners aan te zetten tot investeringen in veiligheidscultuur.
Ik heb recent een gesprek gehad met Veiligheid Voorop over het
onderwerp ketenverantwoordelijkheid, waarbij ik heb aangegeven dat het
een goede zaak is dat de sector zijn verantwoordelijkheid neemt. Wel staat
of valt het resultaat met het commitment van de hele sector om de
instrumenten in te zetten. Ik verwacht daarom dat alle majeure risicobedrijven zich gaan aansluiten bij Veiligheid Voorop. Veiligheid Voorop heeft
aangegeven veel tijd te hebben geïnvesteerd om draagvlak binnen de
eigen gelederen tot stand te brengen. Het uiteindelijke doel moet zijn dat
majeure risicobedrijven geen zaken doen met bedrijven die geen goede
veiligheidscultuur hebben.
Ik heb ook aangegeven dat ik het belangrijk vind dat de voorlopers in
Veiligheid Voorop hun kennis en praktijkervaring inzetten om actief andere
bedrijven – waar nodig – te helpen om de veiligheidscultuur te verbeteren.
Acties van het bedrijfsleven om de veiligheidscultuur te verbeteren,
worden ondersteund met het instrument Safety Deals. De eerste Safety
Deal betrof een essaywedstrijd voor professionals in de chemische sector
1
2

Kamerstuk 33 679, nr. 2
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 663, nr. 62

2

over het thema Veiligheid en leiderschap. Veiligheid moet in alle lagen van
de onderneming goed verankerd zijn, zeker in de directiekamer. Drie
prijswinnaars hebben een beurs gekregen voor een postacademische
opleiding Veiligheid. De essaybundel is als bijlage 2 bijgevoegd3.
Daarnaast is een Safety Deal gesloten voor de ontwikkeling van een
laagdrempelig instrument voor met name MKB-bedrijven om de eigen
veiligheidscultuur te kunnen beoordelen. Dit instrument zal breed worden
uitgerold door de regionale veiligheidsnetwerken.
Veiligheid Voorop is bezig een meerjarenplan op te stellen met concrete
en afrekenbare doelen – bijvoorbeeld over de aansluitingsgraad en de
invoering van een leveranciersbeoordelingssysteem. De inzet is om de
concrete doelen te monitoren in de rapportages van Veiligheid Voorop en
jaarlijks mee te nemen in de Staat van Veiligheid majeure risicobedrijven.
De Staat van Veiligheid over 2014 wordt u in september 2015 toegestuurd.
Daarin zal ook worden gerapporteerd over de gesloten Safety Deals.
Ontwikkelingen Asbestbeleid
Verbod asbestdaken
De afgelopen periode heeft zich helaas een aantal branden voorgedaan
waarbij asbestdeeltjes in de leefomgeving zijn verspreid. Niet alleen
brengt het opruimen van de vervuilde neerslag van die branden veel
kosten met zich mee, ook is sprake van een directe maatschappelijke
impact doordat bijvoorbeeld bewoners hun huizen niet in of uit konden,
winkels en scholen gesloten moesten blijven en het openbaar vervoer
moest wijken. Dat sterkt mij in het voornemen om asbestdaken te
verbieden per 2024, wat ook los van de asbestbranden nodig is om te
voorkomen dat het asbest zich door verwering in de leefomgeving gaat
verspreiden. Het ontwerpbesluit dat dit verbod beoogt vast te leggen in
het Asbestverwijderingsbesluit 2005 is u kortgeleden toegezonden4.
Het jaar 2024 is om twee redenen gekozen. In de eerste plaats zijn alle
asbestdaken dan tenminste 30 jaar oud, en de meeste een stuk ouder.
Vanaf 1993 mag asbest immers niet meer toegepast worden. In de tweede
plaats biedt de periode tussen bekendmaking en 2024 zowel de eigenaren
als de asbestverwijderingsbranche een periode van acht jaar om naar dat
verbod toe te werken. Het doel van het verbod is dat in 2024 alle asbestdaken zijn gesaneerd. Er ligt nog ongeveer 120 mln m2 asbestdak (stand
2012), waarvan 75% in de agrarische sector.
Het is belangrijk dat eigenaren van asbestdaken niet wachten tot tegen
2024 om de verwijdering ter hand te nemen. Er wordt daarom (minimaal)
€ 75 mln beschikbaar gesteld voor een subsidieregeling die eraan bij zal
dragen dat de sanering al in 2016 op gang komt. Nadere vormgeving en
besluitvorming daarover vindt plaats in het kader van de begrotingsvoorbereiding voor 2016.
Landelijk Asbestvolgsysteem (LAVS)
Het Landelijk Asbestvolgsysteem (LAVS) is een geautomatiseerd systeem
waarin informatie van asbestinventarisaties en -saneringen wordt
ingevoerd door partijen in de asbestketen. De informatie is ook toegankelijk voor de handhavers die toezicht houden op de asbestverwijdering.
Bovendien blijft de informatie, met het oog op bijvoorbeeld latere
calamiteiten, beschikbaar voor het bevoegd gezag.

3
4

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Kamerstuk 25 834, nr. 93.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 663, nr. 62

3

In 2013 was informatie van 2.300 asbestprojecten in LAVS ingevoerd. In
2014 is dat gegroeid naar circa 12.500 projecten. De verwachting is dat
deelname in 2015 verder toeneemt.
Door het LAVS te koppelen aan de Atlas Leefomgeving kan de informatie
uit het LAVS voor iedereen inzichtelijk worden gemaakt. Deze dynamische
koppeling wordt dit jaar operationeel. Gezien het publieke belang is de
informatie over de asbestsituatie in scholen en ziekenhuizen reeds
vooruitlopend op die dynamische koppeling op de Atlas gezet. De
informatie die wordt gepresenteerd, is afkomstig van de scholen en
ziekenhuizen zelf.
Asbestwegen
De afgelopen jaren is een programma uitgevoerd gericht op het saneren
van particuliere asbestwegen. Het Ministerie van Infrastructuur en Milieu
was opdrachtgever voor de sanering van asbestwegen in de twee
gebieden rondom de voormalige asbestfabrieken van Eternit (Hof van
Twente) en Asbestona (Harderwijk). In de recente geschiedenis van de
betreffende regio is asbest dominant aanwezig. Ten tijde van de asbestindustrie is tot midden jaren ’70 afval van de asbestfabrieken gebruikt ter
verharding van particuliere landweggetjes en oprijlanen. De gevolgen
daarvan manifesteerden zich jaren later: er is in die streek een hoog
sterftecijfer door asbestkanker (mesothelioom). Met het verbod op asbest
en later asbestwegen kwamen deze zelfde mensen ook nog onder
financiële druk om tot sanering over te gaan. De overheid heeft zich dit
aangetrokken en voor de sanering van deze particuliere asbestwegen in
drie opeenvolgende rondes regelingen opengesteld om die wegen te
laten saneren.
In totaal zijn sinds 2001 ruim 3.500 locaties gesaneerd. Dat betekent niet
alleen het weghalen van asbesthoudende grond, maar ook het herstellen
in oorspronkelijke staat (terugplanten van bomen bijvoorbeeld). De totale
kosten bedragen ongeveer € 150 mln. Er is dus sprake van een aanzienlijke investering door het Rijk met een aansprekend resultaat. Eind 2013 is
het afronden van de feitelijke werkzaamheden gemarkeerd middels een
bijeenkomst met lokale bestuurders. Eind 2014 is het programma
financieel afgesloten.
In 2011 zijn vanuit uw Kamer vragen gesteld over de mogelijkheid om het
bedrijf Eternit aansprakelijk te stellen voor de kosten die de overheid
maakt bij het saneren van particuliere asbest(wegen)5. In antwoord op
deze vragen is toegezegd deze mogelijkheid nader te onderzoeken6.
Inmiddels is het onderzoek van de Landsadvocaat afgerond. Hieronder
vindt u de uitkomsten.
Het onderzoek heeft lang geduurd. Ten eerste moest worden gezocht naar
saneringslocaties waarbij een mogelijke verhaalactie kansrijk zou kunnen
zijn. Vervolgens is door zowel de Landsadvocaat als het ministerie
zorgvuldig gekeken naar alle opties, omdat een simpel antwoord op de
vraag niet voorhanden bleek.
Uit het advies van de Landsadvocaat blijkt dat een juridische procedure
tegen Eternit om de kosten van de saneringen te verhalen, zeer weinig
kans van slagen heeft.
De juridische redenen die tot deze conclusie leiden, zijn:
– De jurisprudentie over aansprakelijkheid van Eternit jegens asbestslachtoffers bevat onvoldoende aanknopingspunten voor een
5
6

Aanhangsel Handelingen II 2011/12, nr. 252
Kamerstuk 22 343, nr. 279

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 663, nr. 62

4

–

–

–

aansprakelijkstelling door de rijksoverheid. Aan het «relativiteitsvereiste», dat Eternit destijds kon voorzien dat haar handelen (of het
nalaten daarvan) zou leiden tot vermogensschade bij de staat, kan
hoogstwaarschijnlijk niet worden voldaan.
De bewijslast voor een aansprakelijkheidstelling is complex, omdat de
schade lang geleden is ontstaan, op veel verschillende locaties van
particuliere wegen, waarvoor per geval aansprakelijkheid van Eternit
moet worden aangetoond;
De Wet milieubeheer of de Wet bodembescherming bevat geen
bruikbare grondslag voor verhaal van de kosten van de sanering van
asbestwegen;
Het afgeven van asbestafval aan particulieren door Eternit vond lang
geleden plaats, waardoor de verjaringstermijnen voor aansprakelijkstelling zijn verlopen.

In de loop van het onderzoek werd duidelijk dat met een procedure, mocht
de Staat deze winnen, slechts een zeer klein deel van de kosten die zijn
gemaakt, teruggevorderd konden worden. Toch is het onderzoek
doorgezet, omdat een geslaagde procedure ook een signaalwerking zou
kunnen hebben. Gezien het advies van de Landsadvocaat acht ik het
voeren van een procedure niet opportuun.
Evaluatie TNS
Blootstelling aan asbest kan leiden tot de dodelijke ziekte maligne
mesothelioom. Bij ongeveer 540 mensen per jaar wordt de diagnose
mesothelioom gesteld. In de meeste gevallen was de asbestblootstelling
arbeidsgerelateerd. Om slachtoffers de juridische lijdensweg te besparen
bij het aansprakelijk stellen van de voormalige werkgever voor de geleden
schade, is in 1998 het Convenant Instituut Asbestslachtoffers gesloten. In
2000 heeft dat geleid tot de oprichting van het Instituut Asbestslachtoffers
(IAS) en de totstandkoming van de Regeling tegemoetkoming asbestslachtoffers (TAS). Voor die regeling kwamen uitsluitend asbestslachtoffers in aanmerking die de ziekte mesothelioom in loondienstverband
hadden opgelopen. In 2007 is aanvullend de Regeling tegemoetkoming
niet-loondienstgerelateerde slachtoffers van mesothelioom (TNS)
ingesteld.
Begin 2015 is de evaluatie van de TNS-regeling afgerond. Het rapport treft
u als bijlage 3 bij deze brief aan7. De belangrijkste conclusie is dat,
conform de doelstelling van de TNS-regeling, de snelle afhandeling van
een aanvraag de juridische lijdensweg verkort en dat slachtoffers in
belangrijke mate maatschappelijke erkenning van hun leed ervaren door
het bestaan van de regeling en de manier waarop die wordt uitgevoerd.
Parallel daaraan is in overleg met de Sociale Verzekeringsbank de
administratieve uitvoering van de regeling vereenvoudigd, onder meer
door het aantal rapportages in verband met de voorfinanciering terug te
brengen van per kwartaal naar jaarlijks.
Het onderzoek laat zien dat de doelstellingen van de TNS-regeling behaald
worden. De slachtoffers weten de weg naar het IAS inmiddels goed te
vinden, mede dankzij longartsen die patiënten in toenemende mate wijzen
op het IAS. De onderzoekers geven de aanbeveling na te gaan hoe de
slachtoffers nog beter bereikt kunnen worden, bijvoorbeeld door het
verder vergroten van de bekendheid van de regeling onder longartsen.
Het proces dat slachtoffers moeten doorlopen, verloopt in de meeste
gevallen vlot (soms vergt het stellen van de diagnose wat meer tijd),
waarbij er in de periode 2007–2014 een verbetering zichtbaar is. Het
7

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 663, nr. 62

5

merendeel van de slachtoffers ontvangt de tegemoetkoming bij leven. De
diagnose mesothelioom is zonder uitzondering een grote belasting voor
het slachtoffer. De dienstverlening van het IAS wordt positief beoordeeld,
waar uit op te maken valt dat het indienen van een aanvraag en het
proces dat daarop volgt voor de aanvrager goed verloopt. Het uitbreiden
van het uitvoeringsproces met een facultatief huisbezoek in 2007 lijkt de
belasting voor slachtoffers verminderd te hebben. Tegenover de belasting
van het proces staat de aandacht die de aanvragers krijgen tijdens het
huisbezoek. Hierdoor krijgt het slachtoffer maatschappelijke erkenning
van het leed. Het bestaan van de TNS-regeling en de financiële tegemoetkoming wordt door hen zeer gewaardeerd. De financiële tegemoetkoming
zet de boodschap van genoegdoening kracht bij. Daarmee voldoet de
TNS-regeling aan het doel waarvoor die tot stand is gebracht.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
W.J. Mansveld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 28 663, nr. 62

6