Werkprogramma
2022

AWTI Werkprogramma 2022

september 2021

Inhoud
1

Woord vooraf

3

2

Inleiding

5

3

De veranderende relatie tussen de samenleving en WTI

7

4

Kenteringen in het WTI-beleid. Hoe kan Nederland het beleid meer
transformatief maken?

11

5

Kennisveiligheid en openheid in internationale WTI-samenwerking

15

6

Raadsleden

17

AWTI Werkprogramma 2022

2

1
Woord vooraf
De coronapandemie heeft ons duidelijk gemaakt hoe snel, sterk en onvoorspelbaar de
wereld kan veranderen. Deze veranderingen vergen een vlotte en adequate aanpassing
van zowel maatschappij als overheid. Er is in de achterliggende tijd heel veel mogelijk
gebleken; Er zijn in korte tijd testen en vaccins ontwikkeld, het onderwijs bleek flexibel en
de maatschappij was in staat met grote veranderingen om te gaan. Tegelijkertijd wordt
duidelijk welke offers daarvoor gebracht moeten worden en werden kwetsbaarheden zeer
zichtbaar.
Het belang van wetenschap, technologie en innovatie is door de pandemie onderstreept,
alsook het belang van een open dialoog tussen wetenschap en maatschappij. Het
vertrouwen in de wetenschap is in Nederland vooralsnog groot, maar het is van belang
dit te blijven ondersteunen. De onzekerheid die wordt gevoeld in deze tijden vraagt om
een eerlijk en open gesprek over feiten maar ook over onzekerheden.
Voor u ligt het werkprogramma voor 2022 van de Adviesraad voor wetenschap,
technologie en innovatie.
Een drietal thema’s zijn daarin geagendeerd. Deze adviezen zullen zich richten op de
relatie tussen wetenschap, technologie en innovatie (WTI) en de maatschappij in tijden
van verandering en de daarmee gepaarde onzekerheden. Hoe kunnen de samenleving
en de wereld van wetenschap, technologie en innovatie elkaar versterken? De laatste tijd
richt het WTI-beleid zich meer op maatschappelijke doelen en de bespoediging van
maatschappelijke transities. Inmiddels is het WTI-beleid uitgegroeid tot een rijke
beleidsmix, maar voldoet die nog wel? Welke beleidsveranderingen zijn nodig om
maatschappelijke transities te ondersteunen? Ook gaan we in op de kennisveiligheid in
internationale WTI- samenwerking, in een tijd waar het delen van kennis van cruciaal
belang is, maar de integriteit van het WTI-systeem kwetsbaar blijkt. Kennis kan
onbedoeld weglekken en ingezet worden voor strategische doeleinden van andere
landen die ingaan tegen Nederlandse belangen en doelstellingen. Wat is een werkbare
en acceptabele balans tussen openheid en kennisveiligheid?

AWTI Werkprogramma 2022

3

Naast deze drie thema’s biedt het werkprogramma opzettelijk ruimte om flexibel te
kunnen inspelen op vragen uit regering en parlement of voor urgent ongevraagd advies.
De adviesraad staat met dit werkprogramma klaar om de nieuwe regering en het
parlement van advies te voorzien dat hen helpt om tot effectief beleid te komen op het
belangrijke domein van wetenschap, technologie en innovatie.

Sjoukje Heimovaara

Patrick Essers

Vicevoorzitter AWTI

Secretaris-directeur AWTI

Save the date
Op donderdag 21 april 2022, de Dag van Innovatie, organiseert de AWTI haar
jaarsymposium.

AWTI Werkprogramma 2022

4

2
1

Inleiding
De AWTI werkt aan de hand van een jaarlijks werkprogramma. Gedurende het jaar
inventariseren raads- en stafleden de nieuwe onderwerpen en vragen die opkomen in
gesprekken met stakeholders uit het veld van wetenschap, technologie en innovatie. Om
te zorgen dat de AWTI de onderwerpen agendeert die voor het beleid relevant zijn, doet
de raad ook navraag bij verschillende ministeries, waaronder de ‘kerndepartementen’ van
de AWTI: het ministerie van Economische Zaken en Klimaat en het ministerie van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. De ruime selectie van onderwerpen die zo ontstaat is
vervolgens onderwerp van gesprek met de raad. Deze toetst de potentiële onderwerpen
aan een aantal criteria en komt tot een selectie. Zo moeten de adviesonderwerpen de
grenzen tussen wetenschap, technologie en innovatie (WTI) overstijgen. Onderwerpen
moeten verder een internationaal perspectief omvatten, raken aan de impact van WTI op
de economie en maatschappij, en voldoende aanknopingspunten bieden voor
beleidsadvisering. Deze afwegingen zijn leidend voor het opstellen van een
conceptwerkprogramma, dat de raadsleden met elkaar en met de stakeholders bij de
ministeries van OCW en EZK, bespreken.
Door het werkprogramma te beperken tot enkele grote thema’s, houdt de raad ruimte
voor tussentijds opkomende adviesvragen vanuit de regering of het parlement. Daarnaast
lopen in het eerste kwartaal altijd enkele adviestrajecten door uit het jaar ervoor. Zo vormt
het adviesportfolio van de AWTI steeds de gewenste mix van aan de ene kant meer
agenderende, soms conceptuele, adviezen gericht op de lange termijn, en aan de andere
kant meer praktische concrete beleidsadviezen.
In 2022 zal de AWTI zich in elk geval bezighouden met de drie thema’s die in dit
werkprogramma verder worden uitgewerkt:
►

De veranderende relatie tussen WTI en de samenleving. Wat kan de overheid doen om
wederzijdse versterking te stimuleren?

►

Kenteringen in het WTI-beleid. Hoe komen we tot beleid dat maatschappelijke transities
ondersteunt?

►

Kennisveiligheid en openheid in internationale WTI-samenwerking. Hoe kan de overheid
een balans tussen beide bevorderen?

De onderwerpen zijn hierna steeds ruim omschreven; de adviesvragen breed
geformuleerd. De exacte adviesvragen, focus en aandachtspunten van het advies komen
tot stand in de beginfase van elk adviestraject, in samenspraak met de ministeries van
Economische Zaken en Klimaat en van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, en waar
relevant ook met de kenniscoördinatoren van Vaste Kamercommissies van de Tweede
Kamer.
AWTI Werkprogramma 2022

5

AWTI Werkprogramma 2022

6

3
De veranderende relatie tussen de
samenleving en WTI
Wat kan de overheid doen om eraan bij te dragen dat de samenleving en de wereld
van wetenschap, technologie en innovatie elkaar wederzijds versterken?
De samenleving heeft tijdens de coronacrisis uitgebreid kennisgemaakt met een deel van
de wereld van wetenschap, technologie en innovatie. Wetenschappelijke experts waren
‘trending’ op social media, namen deel aan praatprogramma’s en zijn nog altijd het
onderwerp van gesprek aan keukentafels en op het werk. Wetenschappers,
onderzoeksresultaten en vindingen worden zodoende onder een maatschappelijk
vergrootglas geplaatst. Uiteenlopende partijen en personen reageren op allerlei
manieren. Sommigen spreken vertrouwen in de wetenschap uit, anderen ontkennen
feiten waarover wetenschappelijke consensus is, trekken het nut van vindingen in twijfel
of zelfs de waarde van wetenschap in brede zin.
Hiermee heeft de coronacrisis uitvergroot wat zich al langer ontwikkelde: een meer
directe en informele relatie tussen WTI en de bredere samenleving. Deels als gevolg van
de mogelijkheden die digitalisering en sociale media bieden, deels vanuit ontwikkelingen
in het wetenschapssysteem zelf. In recente decennia zijn wetenschappers definitief
neergedaald uit hun ‘ivoren toren’ en verhouden zich direct tot, en communiceren
rechtstreeks met, de samenleving in brede zin.
De ontwikkeling naar digitalisering en naar openheid en transparantie in de wetenschap
bieden, andersom, steeds meer ruimte voor een bijdrage vanuit de bredere samenleving
aan wetenschap en innovatie. In het afgelopen decennium zijn allerlei, onderling
verbonden en overlappende, grassroot-bewegingen op gang gekomen die
maatschappelijke kennis en kunde ontwikkelen. Denk aan burgerwetenschap (citizen
science), transdisciplinaire wetenschapssamenwerking, co-creatie, commons1, sociale
innovatie, user en free innovation. Kennisorganisaties experimenteren met deze en
andere manieren om de samenleving te betrekken bij wetenschap en innovatie. Andere
kennisorganisaties bestuderen hoe de bewegingen in de praktijk vorm krijgen, wat men
ermee bereikt en wat niet. Ook het overheidsbeleid richt zich op het samenbrengen van
wetenschap en samenleving. Stond hierin lange tijd de samenwerking tussen bedrijven,
overheid en maatschappelijke partijen centraal (de triple helix), in recente jaren komt hier
een vierde element bij: de burger, de brede samenleving. De samenwerking beweegt
zich zodoende naar een quadruple- of multiple-helix verband. De overheid zoekt hierbij

1

Een gemeenschap (van burgers) met gedeelde hulpbronnen en voorzieningen, die ze samen
beheren.

AWTI Werkprogramma 2022

7

naar manieren om burgers beter te betrekken bij beleid. Zo gaat de Nationale
Wetenschapsagenda (NWA) ‘op zoek naar antwoorden op vragen die voor iedereen
relevant zijn’.2 De NWA was in oorsprong dan ook bedoeld om burgers een stem te
geven in de wetenschapsprogrammering. Ook in Europa zoekt men naar mogelijkheden
voor burgerparticipatie. Zo lanceerde de Europese Commissie (EC) eind 2020 als
onderdeel van de Green Deal het Europees klimaatpact. Hiermee wil de EC de
samenleving een forum bieden om in contact te komen en samen op grote en kleine
schaal oplossingen voor klimaatproblemen te ontwikkelen en in de praktijk te brengen. 3
Vragen waar het advies mogelijk op in gaat zijn: wat is de essentie van de ontwikkeling
naar maatschappelijke kennis co-creatie? Hoe kunnen het veld van WTI en de overheid
zich hiertoe verhouden? Welke rol heeft WTI in de samenwerking tussen bedrijven,
overheid, maatschappelijke partijen en burgers? Wat is er tot dusver geleerd van
maatschappelijke kennis en co-creatie? Welke waarde hebben de kennis en kunde die
de samenleving genereert voor de ontwikkeling van wetenschap en innovatie; hoe kun je
deze kennis beoordelen? Hoe is deze waarde te versterken? Hebben grassrootbewegingen voldoende toegang tot de kennisinfrastructuur, wetenschappelijke kennis en
onderzoek? Hoe kan het veld van WTI bijdragen aan de sociale acceptatie van
innovaties? Hoe kan de overheid het kennis- en kundepotentieel van de samenleving
beter inzetten bij complexe maatschappelijke opgaven?

2
3

Zie de website https://wetenschapsagenda.nl/
https://ec.europa.eu/commission/presscorner/detail/nl/ip_20_2323

AWTI Werkprogramma 2022

8

AWTI Werkprogramma 2022

9

AWTI Werkprogramma 2022

10

4
Kenteringen in het WTI-beleid. Hoe kan
Nederland het beleid meer transformatief
maken?
Hoe komt Nederland van de huidige beleidsmix naar een samenhangend
transformatief beleidspakket dat maatschappelijke transities ondersteunt?
In afgelopen jaren proberen veel regeringen en overheden met beleid te stimuleren dat
wetenschap, technologie en innovatie zich meer richten op maatschappelijke doelen.
Oftewel ze voeren transformatief beleid om maatschappelijke transities te bespoedigen.
Zo ook Nederland, met onder meer het missiegedreven innovatie- en topsectorenbeleid.
Dit beleid probeert wetenschap, technologieontwikkeling en innovatie te richten op wat de
samenleving nodig heeft. Het wetenschapsbeleid faciliteert en financiert hoger onderwijs,
onderzoeksinstituten en infrastructuren, en stimuleert excellente wetenschap in
competitie tussen wetenschappers. Het innovatiebeleid is geëvolueerd en verbreed. Het
begon als instrumentarium gericht op het oplossen van marktfalen met het oog op
verdienvermogen en economische groei. Later zijn daar instrumenten aan toegevoegd
gericht op het faciliteren van innovatie-ecosystemen en publieke-private samenwerking.
En recentelijk is er beleid bijgekomen dat uitgaat van de gedachte dat overheden ook
moeten sturen op innovatie om benodigde maatschappelijke transities te versnellen.
Inmiddels is het WTI-beleid uitgegroeid tot een rijke beleidsmix. Er is consensus onder
beleidsmakers en innovatiewetenschappers dat gemengde beleidspakketten het beste
werken. Elk instrument richt zich op een specifiek probleem en het geheel telt op tot meer
dan de som der delen, door interactie tussen instrumenten en beleidsprocessen. Maar er
is nog weinig duidelijkheid over welke beleidsmix het beste werkt om zowel het nationaal
innovatief vermogen te stimuleren als om met innovatie bij te dragen aan sociale doelen
en aan complexe maatschappelijke opgaven.4 Bovendien strijdt het beleidsprincipe van
rechtvaardigheid (iedereen gelijk behandelen) met de behoefte aan, en effectiviteit van
maatwerk (bijvoorbeeld financieringsmogelijkheden die aansluiten bij specifieke
gevallen). Intussen is de beleidsmix zo ‘rijk’ dat de burger, het bedrijf, de
maatschappelijke organisatie die er een beroep op wil doen, door de bomen het bos niet
meer ziet. Het is er niet eenvoudiger op geworden het beleid te doorgronden of uit te
leggen.

4

Zie bijvoorbeeld CPB (2016),‘Kansrijk Innovatiebeleid’ en CPB (2020), ‘Kansrijk innovatiebeleid:
update’, Den Haag.

AWTI Werkprogramma 2022

11

Vragen die we in dit advies kunnen adresseren, afhankelijk van de gekozen focus, zijn:
zou al het WTI-beleid transformatief moeten zijn, of werken we toe naar een nieuwe
verhouding tussen transformatief en generiek, gericht en ongericht WTI-beleid? Wat is
een goede policy mix voor transformatief WTI-beleid? Hoe maken we het beleid
overzichtelijker en beter uitvoerbaar? Van welk beleidsinstrumenten moet Nederland
afscheid nemen en waarom? Het missiegedreven innovatiebeleid is gericht op concrete,
in de tijd afgebakende, missies, de ‘moonshot missies’. Kan een overheid beleid ook op
complexe maatschappelijke vraagstukken richten, die niet met een lineaire aanpak en
roadmap te realiseren zijn, de zogenoemde ‘ghetto’ missies? En hoe kun je via
financiering beter aansturen op maatschappelijke transitieopgaven? Hoe gaan andere
landen om met dat veranderende, meer transformatief beleid? Een benchmarkstudie van
verschillende landen zal deel uitmaken van het advies.

AWTI Werkprogramma 2022

12

AWTI Werkprogramma 2022

13

AWTI Werkprogramma 2022

14

5
Kennisveiligheid en openheid in
internationale WTI-samenwerking
Hoe kan de overheid een balans bevorderen tussen kennisveiligheid en openheid
in internationale WTI-samenwerking?
Internationale samenwerking is onmisbaar in de wereld van wetenschap, onderzoek,
hoger onderwijs en innovatie. Hoger onderwijs en onderzoek van wereldklasse en een
hoog innovatief vermogen hebben internationale samenwerking en talent van over de
hele wereld nodig. Voldoende openheid is voor deze samenwerking van groot belang. De
wetenschap kenmerkt zich immers door het stapsgewijs voortbouwen op bestaande
kennis. De toegenomen digitale mogelijkheden maken openheid steeds eenvoudiger. Er
is een beweging ingezet naar ‘open science’ gericht op het delen van publicaties, data,
software en andere vormen van wetenschappelijke kennis.
Tegelijkertijd brengt openheid risico’s met zich mee, die in recente jaren zijn toegenomen.
Dat hangt samen met een heropleving van machtspolitieke concurrentie tussen staten.
Geavanceerde kennis is hierin een strategische doelstelling voor veel landen, en dient
voor de ontwikkeling van de eigen economie of voor militaire doelen. Uit onderzoek blijkt
dat Nederlandse kennisinstellingen regelmatig doelwit zijn van pogingen van statelijke
actoren om technisch-wetenschappelijke kennis te verwerven.5 Deze actoren hebben
hiervoor een variëteit aan zowel openlijke als heimelijke middelen tot hun beschikking.
Samenwerkingspartners van kennisinstellingen en bedrijven kunnen, bedoeld of
onbedoeld, een statelijke actor steunen die dergelijke bedoelingen heeft.
Kennisinstellingen kunnen hun kennis en kunde, waaronder gevoelige technologische
kennis, in de loop van de samenwerking onbedoeld verspelen aan
samenwerkingspartners. Soms met als mogelijk gevolg dat de nieuwe kennis in landen
waar grondrechten niet worden gerespecteerd wordt ingezet tegen de eigen bevolking.
Of kennisinstellingen en onderzoekers laten zich verleiden kennis te verkopen voor een
goede prijs. Soms met negatieve gevolgen voor de nationale veiligheid of voor de
Nederlandse innovatiekracht.
Wetenschappers en innovatoren komen hierbij regelmatig voor ethische afwegingen te
staan. Het is voor (teams van) wetenschappers en kennisinstellingen erg lastig om, per
geval, risico’s te herkennen; kansen en de risico’s af te wegen en te komen tot een
werkbare en acceptabele balans tussen openheid en kennisveiligheid. De gevallen die
zich in de praktijk voordoen zijn doorgaans verre van eenduidig. De lijnen tussen wat

5

Rathenau Instituut (2019),‘Kennis in het vizier’, Den Haag.

AWTI Werkprogramma 2022

15

goed is, wat kan en wat niet kan, zijn wazig. Hoe moet je dan handelen als
wetenschapper, onderzoeksteam of kennisinstelling?
In de voorbije jaren is het nodige in gang gezet om de kennisveiligheid te versterken,
zowel door kennisinstellingen als door de overheid. Het kabinet heeft eind 2020 een
reeks maatregelen aangekondigd om kennisveiligheid te bevorderen.6 Deze leggen de
nadruk op bewustwording en zelfregulering, maar ook neemt het kabinet zich voor om tot
een juridisch toetsingskader te komen dat ongewenste kennis- en technologieoverdracht
tegen gaat.
Vragen waar dit advies op in zal gaan: zijn de maatregelen afdoende en is zelfsturing
effectief? Wat zou de overheid nog meer kunnen doen? Kan verhoogde kennisveiligheid
het innovatievermogen van een land (al dan niet) positief beïnvloeden? Wat kunnen we
leren van andere landen? Hoe kan Nederland met andere landen en in EU verband
samenwerken rond kennisveiligheid? Het advies kan mogelijk als input dienen voor een
tussentijdse evaluatie van de maatregelen.

6

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2020), ‘Kamerbrief over maatregelen
kennisveiligheid hoger onderwijs en wetenschap’, kamerbrief nr. 26182596, 27 november 2020.

AWTI Werkprogramma 2022

16

6
Raadsleden
De Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (AWTI) is de onafhankelijke
strategische adviesraad van de regering en het parlement op het gebied van
wetenschap, technologie en innovatie. De raad geeft invulling aan zijn taak via de
productie van adviezen en de organisatie van toelichtingen, kennisuitwisseling en debat
hierover op bijeenkomsten zoals webinars en symposia. De raad bestaat uit tien
deskundigen uit de wetenschappelijke wereld en uit het bedrijfsleven. Zij zijn op
persoonlijke titel lid van de AWTI.

Meer informatie:

www.awti.nl
https://twitter.com/AdviesraadWTI
https://www.linkedin.com/company/awti

AWTI Werkprogramma 2022

17

AWTI Werkprogramma 2022

18