Schuldenproblematiek
in beeld
Huishoudens met geregistreerde problematische schulden

2015-2018

Colofon
Uitgever
Centraal Bureau voor de Statistiek
Henri Faasdreef 312, 2492 JP Den Haag
www.cbs.nl
Prepress
Centraal Bureau voor de Statistiek
Ontwerp
Edenspiekermann
Inlichtingen
Tel. 088 570 70 70
Via contactformulier: www.cbs.nl/infoservice
© Centraal Bureau voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen/Bonaire, Augustus, 2020.
Verveelvoudigen is toegestaan, mits het CBS als bron wordt vermeld.

Inhoudsopgave
1

Inleiding

4

2

Kernbevindingen

3

Aantal huishoudens met geregistreerde problematische
schulden
9

7

3.1 Ruim 1 op de 12 huishoudens heeft geregistreerde problematische schulden
3.2 Aandeel huishoudens met geregistreerde problematische schulden blijft gelijk
3.3 Geregistreerde problematische schulden vooral in beeld via BKR, wanbetaling
12
zorgverzekering en schulden bij Belastingdienst
3.4 Ruim 1 op de 6 huishoudens met geregistreerde problematische schulden in
beeld bij hulpverlening
14

4

9
11

Personen met verhoogd risico op probleemschulden 16
4.1 Verhoogde kans op problematische schulden voor personen met laag vermo‐
gen, een uitkering en verdachten van een misdrijf
16
4.2 Omvang risicogroep neemt iets af
20

5

Achtergrondkenmerken van huishoudens met geregistreerde
problematische schulden 22
5.1 Samenhang tussen demografische kenmerken en geregistreerde problemati‐
sche schulden
22
5.2 Ook bij huishoudens met meer financiële slagkracht komen probleemschulden
voor
24

6

Problematische schulden bij kwetsbare huishoudens 28
6.1 Huishoudens met probleemschulden hebben vaker te maken met geestelijke
gezondheidszorg en jeugdzorg
28
6.2 Schuldproblemen gaan vaak hand in hand met bijstand
29
6.3 Vaker huur‐ en zorgtoeslag en kindgebondenbudget bij huishoudens met pro‐
bleemschulden
30

7

Probleemschulden na het meemaken van life events

32

7.1 Na registratie als verdachte verhoogde kans op instroom in de problematische
schulden
32
7.2 Verhoogde kans op problematische schulden na uit elkaar gaan met partner
33
7.3 Van werk naar bijstand gaat samen met hogere kans op probleemschulden
33

Bijlage 1: Methoden en bronnen 35
Bijlage 2: Medewerkers 47

Schuldenproblematiek in beeld

3

1 Inleiding
Het is ingrijpend als je zelf of je omgeving te maken krijgt met problematische schulden.
Mensen met schulden kunnen verstrikt raken in een vicieuze cirkel die kan leiden tot
problemen met werk, gezondheid, sociaal isolement en uiteindelijk zelfs dakloosheid.
Toenemende maatschappelijke kosten zijn het logische gevolg. Om problematische schulden
te voorkomen en verhelpen is het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) in
2018 gestart met het actieplan Brede Schuldenaanpak.
SZW heeft daarbij behoefte aan kwantitatieve informatie over schulden. Hoe omvangrijk is
schuldenproblematiek? Hoe ontwikkelt deze zich? Wie vormen de risicogroep en hoe
ontwikkelt de omvang van deze groep zich? Wat kenmerkt problematische schuldenaren? Zijn
bepaalde life events een voorbode van probleemschulden? Met welke andere problemen
hangen problematische schulden samen? Zijn er verschillen tussen gemeenten?
Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) is door SZW gevraagd de beschikbare cijfers op
een rij te zetten en deze vragen te beantwoorden. Dit vraagt het ministerie niet alleen om in
de eigen informatiebehoefte te voorzien, maar ook in die van gemeenten en
schuldhulpverlenende instanties. De cijfers met betrekking tot life events voorafgaand aan
problematische schulden en de mate waarin schuldenproblematiek voorkomt bij specifieke
kwetsbare groepen, kunnen bijvoorbeeld aanknopingspunten bieden voor lokaal beleid.
Dit rapport bevat de belangrijkste cijfermatige antwoorden op de gestelde vragen. Het
bijbehorende dashboard bevat meer detailinformatie, waaronder meer uitsplitsingen op
gemeenteniveau. De cijfers hebben betrekking op de periode 2015 tot en met 2018 en komen
voort uit een uitgebreid onderzoek op basis van registerdata. Per verslagjaar wordt steeds de
stand op 1 januari van het betreffende jaar weergegeven. In Bijlage 1: Methoden en bronnen
worden de gebruikte bronnen en gekozen onderzoeksopzet uitgebreid beschreven.

Schuldenproblematiek in beeld

4

Van enquêtes en interviews naar registerdata
Tot nu toe werd de omvang van de schuldenproblematiek in Nederland gemonitord in
de onderzoeksreeks ‘Huishoudens in de rode cijfers’. De resultaten in die reeks zijn voor‐
namelijk gebaseerd op enquêteonderzoek en interviews. Bij die methoden is het geven
van ‘sociaal wenselijke’ informatie een risico en is het aantal huishoudens met proble‐
matische schulden dat kan worden gehoord beperkt. Om toch landelijke uitspraken te
kunnen doen, worden resultaten gewogen en opgehoogd, wat een onzekerheidsmarge
met zich meebrengt. Ook zijn laag regionale uitsplitsingen niet mogelijk en is het een
tijdsintensief onderzoek. Deze nadelen kennen registerdata niet.
Registerdata waren tot voor kort echter niet beschikbaar om problematische schulden
mee te meten. Uit verkennend onderzoek van het CBS uit 2019 bleek dat – hoewel niet
volledig – er inmiddels dusdanig veel registerdata beschikbaar zijn dat het mogelijk is
om onderzoek ook op die manier uit te voeren naar huishoudens met problematische
schulden. Dit vraagt echter om een andere definitie van problematische schulden. In
de onderzoeksreeks ‘Huishoudens in de rode cijfers’ konden zij worden gedefinieerd op
basis van de verhouding tussen de totale schuldenlast en afloscapaciteit, omdat deze in‐
formatie konden worden uitgevraagd in enquêtes en interviews. De momenteel beschik‐
bare registraties bevatten echter niet alle componenten die deel uitmaken van de totale
schuldenlast en afloscapaciteit van huishoudens. Om een vergelijkbaar onderzoek met
registraties te kunnen uitvoeren is het noodzakelijk een alternatieve definitie van proble‐
matische schulden te hanteren. Hierdoor zijn de cijfers uit dit onderzoek niet vergelijk‐
baar met die uit de eerdere onderzoeksreeks. Om het verschil tussen de nieuwe en de
eerdere definitie aan te geven, spreken we hier over huishoudens met ”geregistreerde
problematische schulden”.
Definitie van geregistreerde problematische schulden
Er is sprake van een huishouden met geregistreerde problematische schulden als ten
minste één persoon in het huishouden voldoet aan ten minste één van de volgende cri‐
teria op 1 januari van het betreffende verslagjaar:
– Volgt een WSNP‐traject;
– Volgt een bij BKR geregistreerd minnelijk traject;
– Heeft een bij BKR geregistreerde betalingsachterstand;
– Is in het Centraal Curatele en Bewindregister (CCBR) opgenomen op grond van
verkwisting en/of problematische schulden;
– Heeft ten minste zes maanden de zorgpremie niet betaald;
– Heeft een betalingsachterstand van een Wet Mulder‐boete (boete voor lichte
verkeersovertreding) bij het CJIB heeft waarvan de tweede aanmaning ten minste
twee maanden openstaat, of zich al in een ernstigere wanbetalersfase bevindt.
Daarnaast moet het openstaande bedrag in totaal minimaal 50 euro zijn;
– Heeft langer dan 27 maanden een toeslagschuld van totaal minimaal 50 euro
openstaan bij de Belastingdienst;
– Heeft langer dan 15 maanden een schuld van totaal minimaal 50 euro voor overige
belastingaanslagen openstaan bij de Belastingdienst;
– Heeft een belastingschuld bij de Belastingdienst die in de 12 maanden voor het
peilmoment oninbaar is geleden;
– Heeft een betalingsachterstand bij de DUO van 3 maanden of langer en van minimaal
270 euro.

Leeswijzer
Dit rapport is als volgt opgebouwd: in het volgende hoofdstuk wordt een samenvatting van de
bevindingen van het onderzoek gegeven. In hoofdstuk 3 wordt ingegaan op het aantal

Schuldenproblematiek in beeld

5

huishoudens met geregistreerde problematische schulden. Hoofdstuk 4 gaat over groepen
met een verhoogd risico op geregistreerde problematische schulden. In hoofdstuk 5 en 6
wordt ingegaan op de kenmerken van huishoudens met geregistreerde problematische
schulden. Hoofdstuk 5 heeft betrekking op meer algemene achtergrondkenmerken en in
hoofdstuk 6 wordt aandacht besteed aan de kenmerken van kwetsbare groepen. Hoofdstuk 7
gaat over de mate waarin verschillende life events vooraf zijn gegaan aan geregistreerde
problematische schulden. Tot slot, worden in de bijlagen de onderzoeksmethode en de
gebruikte bronnen en begrippen toegelicht.

Problematische schulden in de praktijk
Johan, 45 jaar
Johan opent in 1996 zijn eigen winkel. De zaak loopt goed en hij en zijn zakenpartner
openen nog twee winkels. Na een aantal jaar bleek de zakenpartner zijn zaken niet goed
op orde te hebben en er ontstaan schulden. Na ruzie, met het vertrek van de zakenpart‐
ner als gevolg, blijft Johan achter met nog maar één winkel. Door hard werken weet hij
de schulden af te lossen, maar financiële reserves heeft hij op dat moment niet meer.
Enkele jaren later daalt de omzet van zijn winkel fors en komt Johan opnieuw in finan‐
cieel zwaar weer. Hij probeert dit in eerste instantie op te lossen door uitstel van beta‐
ling aan te vragen en te schuiven met ‘potjes geld’. Zo moddert hij een paar jaar door
en uiteindelijk loopt zijn schuld op tot 120 duizend euro. Na een gesprek met de ge‐
meente bedenkt de gemeente een reddingsplan voor de winkel, maar Johan heeft hier
geen energie meer voor. Hij wil nog maar één ding: stoppen met de winkel. De win‐
kel wordt overgenomen door een leverancier en Johan blijft er twee dagen in de week
werken.
De hele situatie trekt een grote wissel op zijn gezinsleven en heeft tot gevolg dat het
huwelijk van Johan geen standhoudt. Na zijn scheiding klopt Johan aan bij de schuld‐
hulpverlening. Het duurt even voor hij met een traject kan starten en in die periode
gaat het bergafwaarts met Johan. Hij heeft het mentaal zwaar, kan zijn woning niet aan‐
houden, en gaat antikraak wonen. Hij vraagt bijzondere bijstand aan, krijgt wat geld via
de kerk en maakt gebruik van de voedselbank. Hij krijgt een negatief zelfbeeld en ver‐
liest zijn zelfvertrouwen.
Na een lang traject wordt Johan eindelijk toegelaten tot de WSNP en sinds 2017 is hij
schuldenvrij. Johan krijgt langzaam weer wat meer vertrouwen in de situatie, maar voelt
zich nog altijd kwetsbaar. Hij heeft bijvoorbeeld weinig kleding, meubels en spaargeld.
Dat moet hij allemaal weer opbouwen. “Als je lang in de schulden hebt geleefd en je
bent daarna schuldenvrij, dan is nog niet meteen alles normaal.”

Schuldenproblematiek in beeld

6

2 Kernbevindingen
Op basis van uitgebreid onderzoek met bestaande registerdata heeft het CBS in beeld
gebracht hoeveel Nederlandse huishoudens in de periode van 1 januari 2015 tot en met 1
januari 2018 te maken hadden met geregistreerde problematische schulden. Hoofdstuk 3 tot
en met 7 gaan uitgebreid in op de resultaten van dit onderzoek. Het bijbehorende dashboard
bevat nog meer detailinformatie, waaronder uitsplitsingen op gemeenteniveau. In dit
hoofdstuk worden de belangrijkste resultaten uit dit rapport samengevat:
– Op 1 januari 2018 had 8,3 procent (650 700 huishoudens) van de huishoudens in
Nederland te maken met geregistreerde problematische schulden.
– Van personen vanaf 16 jaar in institutionele huishoudens had 7,5 procent (17 640
personen) geregistreerde problematische schulden op 1 januari 2018.
– In de afgelopen jaren is het aandeel huishoudens met geregistreerde problematische
schulden stabiel gebleven. Op 1 januari 2015 was het aandeel huishoudens met
geregistreerde problematische schulden 8,6 procent (661 730 huishoudens), waar dit op 1
januari 2018 licht was afgenomen tot 8,3 procent (650 700 huishoudens).
– Bijna een kwart van de referentiepersonen uit huishoudens met geregistreerde
problematische op 1 januari 2018 behoorde een jaar eerder nog niet tot een huishouden
met probleemschulden. Ruim de helft behoorde op 1 januari 2018 al minstens drie jaar
aaneengesloten tot een huishouden met probleemschulden.
– Rotterdam had met 15,8 procent het hoogste aandeel huishoudens met geregistreerde
problematische schulden op 1 januari 2018, gevolgd door Lelystad (14,8
– Voor 16,3 procent van de huishoudens met geregistreerde problematische schulden op 1
januari 2018 is bekend dat zij in beeld zijn bij de hulpverlening. Voor een deel hiervan (1
op de 10 huishoudens met problematische schulden) is bekend dat het specifiek om
schuldhulpverlening gaat.
Er zijn zeven groepen geïdentificeerd van personen met een verhoogde kans op
geregistreerde problematische schulden:
– Kenmerken die van belang zijn voor het identificeren van deze risicogroepen zijn
belangrijkste inkomensbron, vermogen van het huishouden, verdacht zijn geweest van
een misdrijf, type huishouden, afname van het huishoudinkomen, type woning, van werk
naar een WW‐uitkering gaan en uit elkaar gegaan zijn met een partner.
– Op 1 januari 2018 behoorde 2,7 procent van de Nederlandse bevolking vanaf 16 jaar (338
800 personen) tot één van de groepen met een verhoogd risico.
– In de afgelopen jaren is zowel het aantal als het relatieve aandeel personen, met een
verhoogd risico op problematische schulden iets afgenomen. Op 1 januari 2016 was het
aandeel personen dat tot één van de risicogroepen behoorde 3,3 procent (409 560
personen), waar dit op 1 januari 2018 was afgenomen tot 2,7 procent (338 800
huishoudens).
– De gemeenten Amsterdam, Den Haag en Rotterdam hadden met 5,2 procent op 1 januari
2018 het grootste aandeel personen dat tot één van de risicogroepen behoorde.
– 6,5 procent van de personen in de risicogroepen had op 1 januari 2018 geregistreerde
problematische schulden, maar behoorde een jaar eerder nog niet tot een huishouden
met probleemschulden. De kans dat een persoon die behoort tot een risicogroep
instroomt in de problematische schulden is daarmee bijna tien keer zo groot als voor
iemand die hier niet toe behoort.

Schuldenproblematiek in beeld

7

Figuur 2.1 Kernbevindingen met betrekking tot (risico op) geregistreerde
problematische schulden, 2018

Uit dit onderzoek blijkt samenhang tussen verschillende achtergrondkenmerken en het
hebben van geregistreerde problematische schulden:
– Problematische schulden komen relatief vaker voor in de leeftijdsgroep 25 en 65 jaar,
personen met een niet‐westerse migratieachtergrond, laagopgeleiden en huishoudens
met kinderen.
– Er is een duidelijke samenhang tussen het hebben van problematische schulden en
zwakkere economische positie. Huishoudens met geregistreerde problematische schulden
hebben vaker een laag inkomen en inkomen uit een uitkering (met name bijstand).
– De belangrijkste inkomensbron van personen in huishoudens met geregistreerde
problematische schulden is relatief vaker inkomen uit een eigen onderneming dan bij
huishoudens zonder probleemschulden.
– Huishoudens met probleemschulden hebben relatief vaker te maken met geestelijke
gezondheidszorg en jeugdzorg.
– Verlies van een baan en vervolgens in de bijstand komen, verdacht worden van een
misdrijf, het stoppen met volgen onderwijs zonder een startkwalificatie te behalen en het
uit elkaar gaan met een partner zijn life events met een relatief hoge kans op het ontstaan
van geregistreerde problematische schulden.

Schuldenproblematiek in beeld

8

3 Aantal huishoudens met
geregistreerde problematische
schulden
3.1 Ruim 1 op de 12 huishoudens heeft geregistreerde
problematische schulden
Op 1 januari 2018 had 8,3 procent (650 700 huishoudens) van de huishoudens in Nederland
te maken met geregistreerde problematische schulden. Bijna een kwart van de
referentiepersonen uit deze huishoudens met geregistreerde problematische behoorde een
jaar eerder nog niet tot een huishouden met probleemschulden. 56 procent van de
referentiepersonen uit deze huishoudens behoorde op 1 januari 2018 al minstens drie jaar
aaneengesloten tot een huishouden met probleemschulden. Ondanks verschillende
kanttekeningen bij de gebruikte definitie (zie: Aandachtspunten bij de cijfers), is het heel
bijzonder dat voor het eerst op basis van tien landelijke registraties het aantal huishoudens
met problematische schulden in beeld is gebracht.
Met huishoudens worden hier personen bedoeld die samen een huishouden vormen en niet
in een instelling wonen. Zogenoemde institutionele huishoudens zijn buiten beschouwing
gelaten. Hiervoor is gekozen omdat het voor personen binnen instellingen lastig is om te
bepalen met wie zij, als het om de financiën gaat, een huishouden vormen. Om toch een
beeld te krijgen van de mate waarin deze specifieke groep personen kampen met
probleemschulden is dit op persoonsniveau bekeken. Van personen vanaf 16 jaar1) in
institutionele huishoudens had 7,5 procent (17 640 personen) geregistreerde problematische
schulden op 1 januari 2018. In de overige resultaten van dit onderzoek is deze groep verder
niet meegenomen.

1)

Vanaf 16 jaar omdat personen vanaf deze leeftijd in de gebruikte schuldregistraties voor kunnen komen.

Schuldenproblematiek in beeld

9

Figuur 3.1 Huishouden en personen boven de 16 jaar in institutionele
huishoudens met geregistreerde problematische schulden, 1 januari 2018

Aandachtspunten bij de cijfers
In dit onderzoek is gebruik gemaakt van landelijke registraties. Als personen niet voor‐
komen in deze registraties of niet binnen de gehanteerde definities vallen, kunnen ze
natuurlijk wel problematische schulden hebben, maar blijven zij in dit onderzoek buiten
beeld. Er zijn schulden die niet worden geregistreerd. Bijvoorbeeld leningen bij familie
en vrienden. Gegevens over bijvoorbeeld betalingsachterstanden voor huur, gas, water
en licht en registraties van deurwaarders en gemeenten over schuldhulpverlening zijn
niet centraal beschikbaar en dus lastig om voor heel Nederland compleet te krijgen. Het
streven is om het onderzoek in de toekomst waar mogelijk uit te breiden met nog meer
relevante registraties.
Het kan ook gebeuren dat personen voorkomen in de registraties en als problematische
schuldenaar worden meegenomen in het onderzoek, maar dat er in werkelijkheid geen
sprake is van een problematische schuld. Denk bijvoorbeeld aan mensen die (nog) niet
betaald hebben in verband met een bezwaar tegen een vordering. Ook zal het voor‐
komen dat mensen vergeten zijn te betalen of de rekening nooit hebben ontvangen.
Bovendien kan de gehanteerde definitie van problematische schulden afwijken van wat
personen zelf als een problematische schuld ervaren. Zo zullen er personen zijn die de
geregistreerde problematische schuld zelf niet als probleem ervaren. En andersom kan
natuurlijk ook voorkomen: personen die een kortlopende schuld hebben, die buiten de
definitie valt, maar die de schuld zelf wel als problematisch ervaren.
Om verschillende redenen is er dus sprake van zowel een over‐ als onderschatting van
het aantal huishoudens met geregistreerde problematische schulden. In het vooronder‐
zoek zijn deze over‐ en onderschattingen in beeld gebracht en is geconcludeerd dat de
kwaliteit van deze nieuwe methode voldoende is om te gebruiken voor onderzoek naar
problematische schulden. In het huidige onderzoek zijn voor het eerst zijn op basis van
registraties huishoudens met problematische schulden in kaart gebracht. Nog niet eerder
zijn zoveel registraties op het gebied van problematische schulden samengebracht om
tot landelijke en zelfs ook gemeentelijke cijfers te komen.

Schuldenproblematiek in beeld

10

Tussen gemeenten zijn grote verschillen te zien in het aandeel particuliere huishoudens met
geregistreerde problematische schulden (zie figuur 3.2). Met name stedelijke gemeenten
hebben relatief meer schuldenproblematiek. Rotterdam had met 15,8 procent het hoogste
aandeel in 2018, gevolgd door Lelystad (14,8%), Almere (14,2%), Schiedam (14,2%) en Den
Haag (14,2%). In de gemeente Roozendaal had in 2018, 2,1 procent van de huishoudens
geregistreerde problematische schulden in 2018. Deze gemeente scoort hiermee het laagst,
gevolgd door de gemeenten Sint Anthonis (2,9%), Eersel (3,1%), Veere (3,3%) en Bunnik
(3,4%). Daarnaast zijn bij de gemeenten in Oost‐Groningen hogere percentages te zien. Dit
sluit aan bij het feit dat huishoudens in deze regio relatief vaak lage inkomens hebben.
Figuur 3.2 Aandeel particuliere huishouden met geregistreerde
problematische schulden op 1 januari 2018, naar gemeenten

3.2 Aandeel huishoudens met geregistreerde problematische
schulden blijft gelijk
In de afgelopen jaren is het aandeel huishoudens met geregistreerde problematische
schulden stabiel gebleven. Op 1 januari 2015 was het aandeel huishoudens met

Schuldenproblematiek in beeld

11

geregistreerde problematische schulden 8,6 procent (661 730 huishoudens), waar dit op 1
januari 2018 licht was afgenomen tot 8,3 procent (650 700 huishoudens). Op 1 januari 2017
was het aandeel huishoudens met geregistreerde problematische schulden nog iets lager dan
begin 2018, namelijk 7,8 procent (604 670 huishoudens). Deze dip kan echter voortkomen uit
de gehanteerde registraties: de gegevens met betrekking tot 1 januari 2017 vanuit de
Belastingdienst kennen enkele onregelmatigheden waardoor een klein deel van de
huishoudens mogelijk onterecht niet aan de gehanteerde definitie voor geregistreerde
problematische schulden voldoen.
Figuur 3.3 Huishouden met geregistreerde problematische schulden, 1
januari 2015 tot en met 1 januari 2018

Imputatie
Alleen voor verslagjaar 2018 zijn alle schuldenregistraties beschikbaar. Betalingsachter‐
standen bij DUO ontbreken voor 2015 en 2016 en de oninbaar verklaarde schulden bij
de Belastingdienst waren ten tijde van het onderzoek niet beschikbaar voor 2015 en
2017. Om te voorkomen dat verschillen tussen jaren door het ontbreken van bronnen
komt, zijn voor 2015 tot en met 2017 de ontbrekende bronnen geïmputeerd (bijgeschat).
Voor een nadere toelichting van de imputatiemethode, zie Bijlage 1: Methode en bron‐
nen.

3.3 Geregistreerde problematische schulden vooral in beeld
via BKR, wanbetaling zorgverzekering en schulden bij
Belastingdienst
Zoals te zien in figuur 3.4 heeft de helft van de huishoudens met geregistreerde
problematische schulden een bij BKR geregistreerde betalingsachterstand. Ruim een derde is
geregistreerd als wanbetaler voor de zorgverzekering en nog eens een derde heeft een lang
openstaande schuld voor een overige aanslag bij de Belastingdienst.

Schuldenproblematiek in beeld

12

Figuur 3.4 Aandeel huishouden met geregistreerde problematische
schulden per schuldenregistratie, 1 januari 2018

Huishoudens kunnen in meerdere registraties voorkomen. De helft van de huishoudens met
geregistreerde problematische schulden komt voor in twee of meer van de in dit onderzoek
meegenomen registraties. Tabel 3.1 laat zien op basis van welke (combinatie van) registraties
problematische schulden bij huishoudens zijn vastgesteld. In figuur 3. 1 was al te zien dat het
grootste deel van de problematische schuldenaren in beeld is via betalingsachterstanden
geregistreerd bij BKR, de wanbetalers van de zorgverzekering en de openstaande schulden
voor een overige aanslag bij de Belastingdienst. In tabel 3.1 is te zien dat huishoudens ook
relatief vaak in een combinatie van deze registraties voorkomen; 23 480 huishoudens (4% van
de huishoudens met geregistreerde problematische schulden) komen zelfs in deze drie
registraties te gelijk voor.

Schuldenproblematiek in beeld

13

Tabel 3.1 Meest voorkomende gronden op basis waarvan geregistreerde
problematische schulden worden geregistreerd, 1 januari 2018
Grond
Betalingsachterstand BKR
Belastingdienst ‐ overige aanslagen
ZVW wanbetaler
Wet Mulder‐boetes (CJIB)
Zvw wanbetaler + Betalingsachterstand BKR
Belastingdienst ‐ oninbare schulden
Betalingsachterstand DUO
Belastingdienst ‐ toeslagen
Betalingsachterstand BKR
+ Belastingdienst ‐ overige aanslagen
ZVW wanbetaler + Betalingsachterstand BKR
+ Belastingdienst ‐ overige aanslagen
Zvw wanbetaler + Belastingdienst ‐ overige aanslagen
Zvw wanbetaler + Wet Mulder‐boetes (CJIB)
Zvw wanbetaler + Belastingdienst ‐ overige aanslagen
+ Wet Mulder‐boetes (CJIB) + Betalingsachterstand BKR
Zvw wanbetaler + Wet Mulder‐boetes (CJIB)
+ Betalingsachterstand BKR
Zvw wanbetaler + Betalingsachterstand DUO
Overige combinaties
Totaal

Huishoudens (n)

Huishoudens (%)

116 450
57 490
50 840
28 420
28 270
23 140
21 860
16 540
13 750

18
9
8
4
4
4
3
3
2

12 710

2

12 650
11 770
11 700

2
2
2

10 630

2

8 490
225 980
650 700

1
35
100

3.4 Ruim 1 op de 6 huishoudens met geregistreerde
problematische schulden in beeld bij hulpverlening
Van alle huishoudens waarbij sprake is van een huishoud lid dat onder bewind of curatele
staat, een bij BKR gemeld minnelijktraject doorloopt of in een WSNP‐traject zit, is bekend dat
zij in beeld zijn bij de hulpverlening. Dit geldt voor 16,3 procent van de huishoudens met
geregistreerde problematische schulden. Bij de registraties over minnelijke en
WSNP‐trajecten gaat het specifiek om schuldhulpverlening. Op basis van deze registraties
blijkt dat op 1 januari 2018 binnen 63 840 huishoudens (1 op de 10 huishoudens met
geregistreerde problematische schulden) minstens één persoon in een bij BKR geregistreerd
minnelijktraject of WSNP‐traject zat.2) Voor de overige meerderheid (84 procent van de
huishoudens met geregistreerde problematische schulden) is niet bekend of zij in beeld zijn
bij de (schuld)hulpverlening.

2)

Vanuit de NVVK, branchevereniging voor schuldhulp en financiële dienstverlening, is bekend dat in 2018 86 200
personen zich met een schuldhulpvraag hebben gericht tot een van de NVVK‐lid. Dit cijfer is lastig te vergelijken
met de uitkomsten uit het CBS‐onderzoek omdat het betrekking heeft op alle personen die zich gedurende het jaar
hebben gemeld met een hulpvraag. Het CBS‐onderzoek heeft betrekking op de stand op 1 januari 2018. Daarnaast
is niet bekend of deze personen ook in een minnelijk‐ of WSNP‐traject zijn gestart. Zie NNVK‐onderzoek.

Schuldenproblematiek in beeld

14

Problematische schulden in de praktijk
Monique, 58 jaar
Na haar scheiding verhuist Monique samen met haar dochter naar een andere woning.
Ze vindt een baan als filiaalmanager van een winkel en gaat er weer voor. Om ook van
de nieuwe woning iets te kunnen maken sluit ze een lening af. De lening blijkt een woe‐
kerpolis te zijn en zo ontstaan de eerste schulden.
De jaren daarna lopen de schulden van Monique verder op. Een oude belastingschuld
heeft ze nog steeds niet betaald en ze zet haar huur‐ en zorgtoeslag niet stop, terwijl ze
hier inmiddels door haar te hoge inkomen geen recht meer op heeft. Na zes jaar verliest
ze haar baan, belandt ze in de WW en daarna de bijstand.
Als Monique tot de conclusie komt dat het zo niet langer kan en ze hier niet zelf meer
uit gaat komen, zoekt ze hulp. Er wordt een minnelijktraject gestart en met hulp van
de Gemeentelijk Kredietbank wordt een betalingsregeling getroffen met de schuldeisers.
Monique wordt uiteindelijk toegelaten tot de WSNP en is inmiddels uit de schulden.

Schuldenproblematiek in beeld

15

4 Personen met verhoogd risico
op probleemschulden
4.1 Verhoogde kans op problematische schulden voor
personen met laag vermogen, een uitkering en verdachten
van een misdrijf
In dit onderzoek zijn zeven groepen geïdentificeerd van personen met een verhoogde kans op
instroom in de problematische schulden. Van instroom is sprake wanneer een persoon op 1
januari van het verslagjaar geregistreerde problematische schulden had, maar een jaar eerder
nog niet tot een huishouden met geregistreerde probleemschulden behoorde. Op 1 januari
2018 behoorde 2,7 procent van de Nederlandse bevolking vanaf 16 jaar3) (338 800 personen)
tot één van de groepen met een verhoogd risico4) .
Door het aantal personen dat op 1 januari 2018 voor het eerst geregistreerde problematische
schulden heeft te relateren aan de totale groep personen die op 1 januari 2017 niet tot een
huishouden met geregistreerde probleemschulden behoorden, is de instroomkans berekend.
Voor 2018 geldt dat de instroomkans van personen die niet tot een van de risicogroepen
behoren is 0,7 procent. Onder personen die tot één van de risicogroepen behoren is de
instroomkans 6,5 procent. De kans dat iemand die behoort tot een risicogroep instroomt in
de problematische schulden is dus bijna tien keer zo groot als voor iemand die hier niet toe
behoort.

Risicogroepen bepalen
Met behulp van een classificatieboom‐analyse is de samenhang tussen kenmerken van
personen en de kans op instroom in de geregistreerde problematische schulden onder‐
zocht. Op deze manier zijn groepen geïdentificeerd met een verhoogd risico op gere‐
gistreerde problematische schulden. Een classificatieboom probeert met een algoritme
een populatie in zo homogeen mogelijke groepen te verdelen aan de hand van een
aantal verklarende variabelen. In dit geval betekent dit dat het algoritme groepen pro‐
beert te maken met meer of juist minder instromers in de geregistreerde problematische
schulden dan gemiddeld binnen de totale populatie, waarbij de focus ligt op groepen
met meer instromers. De totale populatie is hier instromers en niet‐schuldenaren; per‐
sonen die al in de schulden zaten worden buiten beschouwing gelaten. Het gebruikte
algoritme begint met de hele populatie en verdeelt deze vervolgens in steeds kleinere
en homogenere groepen aan de hand van de verklarende variabelen. In elke stap pro‐
beert het algoritme alle variabelen uit, meet voor elke variabele hoeveel homogener de
groepen door splitsing zouden worden, en kiest de variabele uit die het hoogst scoort.
Met deze variabele maakt de boom twee nieuwe groepen, die vervolgens opnieuw ver‐
beterd worden in de volgende stap. Het classificatieboom algoritme kan op verschillende
manieren worden ingesteld. Zie voor een uitgebreide beschrijving van de analyse en de
keuzes die hierbij zijn gemaakt Bijlage 1: Methode en bronnen.

3)
4)

Vanaf 16 jaar omdat personen vanaf deze leeftijd in de gebruikte schuldregistraties voor kunnen komen.
De risicogroepen zijn onder andere op basis van instroomkans bepaald. Personen die op 1 januari 2017 al geregi‐
streerde problematische schulden hadden kunnen niet meer instromen en behoren daarom per definitie niet tot
één van de risicogroepen.

Schuldenproblematiek in beeld

16

Figuur 4.1

Groepen personen met verhoogd risico op instroom in de problematische schulden, 1 januari 2018

Belangrijkste inkomensbron:
• WW-, bijstands-, ziekte/AO- of overige sociale uitkering;
• inkomen uit eigen onderneming of;
• geen of onbekend inkomen

Vermogen van het
huishouden is 1000
euro of meer

Vermogen van het huishouden is lager dan 1000 euro

Ergens in de afgelopen drie jaar geregistreerd als
verdachte van een misdrijf

Niet ergens in de afgelopen drie jaar geregistreerd als verdachte van een misdrijf

Type huishouden:
paar met kinderen,
eenouder- of overig
huishouden

Type huishouden:
paar met kinderen, eenouder- of overig huishouden

Ergens in afgelopen
3 jaar substantiële
afname van
huishoudinkomen

Niet ergens in afgelopen
3 jaar substantiële
afname van
huishoudinkomen

Type huishouden:
paar zonder kinderen of eenpersoonshuishouden

Ergens in afgelopen
3 jaar substantiële
afname van
huishoudinkomen

Niet ergens in afgelopen
3 jaar substantiële afname van huishoudinkomen

Huurwoning
Ergens in de afgelopen
3 jaar van werkend
naar WW gegaan

Niet ergens in de
afgelopen 3 jaar van
werkend naar WW
gegaan

Ergens in de afgelopen
3 jaar uit elkaar gegaan
met partner
Risicogroep:
Vermogen en
verdachte van misdrijf
Omvang: 31 720 (0,3%)
Instroomkans: 4,7%

Risicogroep:
Uitkering en verdachte
van misdrijf
Omvang: 36 560 (0,3%)
Instroomkans: 12,1%

Risicogroep:
Huishouden met
kinderen en
substantiële afname
huishoudinkomen
Omvang: 45 820 (0,4%)
Instroomkans: 7,0%

Risicogroep:
Huishouden met
kinderen en huurwoning
Omvang: 133 610 (1,1%)
Instroomkans: 5,0%

Risicogroep:
Huishouden zonder
kinderen en
substantiële afname
huishoudinkomen
Omvang: 67 060 (0,5%)
Instroomkans: 6,6%

Risicogroep:
Van werkend naar WW
Omvang: 15 060 (0,1%)
Instroomkans: 7,1%

Risicogroep:
Uit elkaar gegaan
Omvang: 8 980 (0,1%)
Instroomkans: 7,9%

Schuldenproblematiek in beeld

17

In figuur 4.1 zijn alle risicogroepen en hun omvang en instroomkans voor verslagjaar 2018
weergegeven. De figuur laat zien dat personen met combinaties van verschillende kenmerken
een hogere instroomkans hebben. Voor alle risicogroepen geldt dat de belangrijkste bron van
inkomsten een uitkering, inkomen uit eigen onderneming of geen dan wel een onbekend
inkomen is. Ook geldt voor bijna alle risicogroepen dat het totale vermogen van het
huishouden lager dan 1 000 euro is. De groep met de hoogste instroomkans, namelijk 12,1
procent, is daarnaast recent verdacht van een misdrijf geweest. Andere kenmerken van
personen met een verhoogd risico op instroom in de geregistreerde problematische schulden
zijn een substantiële afname van het huishoudinkomen, het wonen in een huurwoning,
recent uit elkaar gaan met de partner, en van inkomen uit werk naar een WW‐uitkering gaan.
De genoemde kenmerken laten een samenhang met instroom in de geregistreerde
problematische schulden zien. Hiermee wordt niet aangetoond dat er een oorzakelijke
verband is. Zo heeft een persoon met een huurwoning een hogere instroomkans dan
gemiddeld, maar dat hoeft niet te betekenen dat de schulden zijn ontstaan als gevolg van het
hebben van deze huurwoning. Door voor personen ook life events in kaart te brengen en deze
mee te nemen in de analyse, is wel gekeken of specifieke gebeurtenissen voorafgaan aan de
instroom in problematische schulden. Voor deze life events ‐ onder andere registratie als
verdachte, afname van het inkomen, uit elkaar gaan en van werkend naar een WW‐uitkering
gaan ‐ is gekeken of de betreffende gebeurtenis in de drie jaar voor het peilmoment heeft
plaatsgevonden (zie hoofdstuk 7). Ook voor deze gebeurtenissen is echter op basis van de
analyse niet te zeggen of er sprake is van een directe oorzaak.

Schuldenproblematiek in beeld

18

Figuur 4.2 Personen met verhoogd risico op instroom in de geregistreerde
problematische schulden op 1 januari 2018, naar gemeenten

Ook wat betreft het risico op instroom in de geregistreerde problematische schulden zijn er
verschillen tussen gemeenten. In figuur 4.2 is de omvang van de totale risicogroep op 1
januari 2018 ten opzichte van alle bewoners vanaf 16 jaar weergegeven. Wederom zijn het
met name de stedelijke gemeenten en gemeenten in Oost‐Groningen die het hoogst scoren.
Amsterdam (5,2%), Den Haag (5,2%) en Rotterdam (5,2%) hebben het grootste aandeel
bewoners met een verhoogd risico op geregistreerde problematische schulden. Niet alleen in
de hoeveelheid personen met een verhoogd risico zijn er verschillen, ook de instroomkans
van de risicogroepen varieert flink tussen gemeenten. Relatief grotere gemeenten met een
bovengemiddelde instroomkans van de risicogroepen zijn bijvoorbeeld Dordrecht, Almere en
Tilburg.

Schuldenproblematiek in beeld

19

4.2 Omvang risicogroep neemt iets af
In de afgelopen jaren is zowel het aantal als het relatieve aandeel personen, met een
verhoogd risico op geregistreerde problematische schulden iets afgenomen (zie figuur 4.3).5)
Op 1 januari 2016 was het aandeel personen dat tot één van de risicogroepen behoorde 3,3
procent (409 560 personen), waar dit op 1 januari 2018 licht was afgenomen tot 2,7 procent
(338 800 huishoudens). Op één groep na, neemt de relatieve omvang (en in de meeste
gevallen ook de omvang in absolute aantallen) van de onderliggende risicogroepen af. Alleen
de risicogroep “huishoudens met kinderen en huurwoning” is zowel relatief als in aantallen
iets toegenomen.
Figuur 4.3 Aandeel personen met verhoogd risico op instroom in de
geregistreerde problematische schulden, 1 januari 2016 tot en met 1 januari
2018

Voor het bepalen van de risicogroepen is nagegaan welke groepen een verhoogde kans op
instroom hebben. Om te kunnen bepalen of iemand een instromer is, wordt voor een jaar
eerder gekeken of er al sprake was van geregistreerde problematische schulden. Het CBS
beschikt niet over gegevens met betrekking tot 2014, waardoor het voor 2015 niet mogelijk
was om instromers, en dus de risicogroepen, te identificeren. Daarom is alleen de
ontwikkeling tussen 2016 en 2018 weergegeven en ontbreekt hier 2015.

5)

Het betreft de stand op 1 januari van het betreffende verslagjaar. De risicogroepen zijn onder andere op basis van
instroomkans bepaald. Personen die op 1 januari van het jaar voor het verslagjaar al geregistreerde problematische
schulden hadden kunnen niet meer instromen en behoren daarom per definitie niet tot één van de risicogroepen.

Schuldenproblematiek in beeld

20

Problematische schulden in de praktijk
Anne, 48 jaar
Anne groeit op in een middenstandsgezin waar altijd genoeg geld was voor leuke dingen.
Als ze op haar 21e uit huis gaat om te studeren, blijkt dat ze van haar ouders weinig
financiële educatie heeft meegekregen. “Ik deed maar wat, en begreep niet dat ik mijn
levensstijl moest aanpassen: ik kon financieel niet zo blijven leven als toen ik nog thuis
woonde, maar dat besefte ik niet.” Om toch haar vertrouwde levensstijl voort te kunnen
zetten, leent ze geld.
Na haar afstuderen heeft Anne langere tijd laagbetaald werk. Het lukt haar daarom niet
om de leningen en de bijbehorende rente terug te betalen. Anne krijgt een dochter,
maar de relatie met de vader van haar dochter houdt geen stand. Als ze vervolgens
haar baan kwijtraakt, lukt het haar niet om opnieuw werk te vinden. Zo blijven haar
schulden jarenlang bestaan. Ze praat er met niemand over.
Als ze eindelijk met een vriendin haar problemen bespreekt raadt die haar aan om hulp
te zoeken bij de gemeente. Met hulp van de gemeente en de Gemeentelijke Kredietbank
kan de schuld van inmiddels 5 duizend euro worden afgelost. Anne moet haar auto ver‐
kopen en maandelijks 45 euro afbetalen. Na drie jaar is zij helemaal schuldenvrij.

Schuldenproblematiek in beeld

21

5 Achtergrondkenmerken van
huishoudens met
geregistreerde problematische
schulden
5.1 Samenhang tussen demografische kenmerken en
geregistreerde problematische schulden
Referentiepersoon van huishoudens
Alle kenmerken in dit en het volgende hoofdstuk hebben betrekking op particuliere huis‐
houdens zoals vastgesteld op 1 januari 2018. In veel gevallen gaat het hier om kenmer‐
ken van het huishouden. In sommige gevallen gaat het om een persoonskenmerken,
zoals bijvoorbeeld leeftijd. In die gevallen heeft het kenmerk betrekking op slechts één
persoon uit het huishouden, dit is de referentiepersoon van het huishouden. Voor infor‐
matie over de selectie van de referentiepersoon, zie Bijlage 1: Methode en bronnen.

In dit onderzoek is samenhang gevonden tussen demografische kenmerken en geregistreerde
problematische schulden. Dat wil zeggen dat huishoudens en personen met bepaalde
kenmerken relatief vaker of juist minder vaak te maken hebben met probleemschulden. Zo is
bijvoorbeeld in figuur 5.1 te zien dat de referentiepersoon van huishoudens met
geregistreerde problematische schulden relatief vaak tussen de 25 en 65 jaar oud is. Onder
ouderen lijkt schuldenproblematiek veel minder vaak te spelen. Dit heeft er mogelijk mee te
maken dat deze groep door middel van AOW en opgebouwd pensioen een stabieler inkomen
heeft.
In figuur 5.2 is te zien dat huishoudens waarvan de referentiepersoon een
migratieachtergrond heeft relatief vaak problematische schulden hebben. Dit geldt met name
voor huishoudens met een referentiepersoon met een niet‐westerse migratieachtergrond.
Figuur 5.3 laat zien dat huishoudens met geregistreerde problematische schulden relatief
vaker een referentiepersoon met een laag, en minder vaak een hoog, opleidingsniveau
hebben dan huishoudens zonder geregistreerde problematische schulden.
Huishoudens met kinderen hebben relatief vaker te kampen met problematische schulden.
Onder huishoudens met geregistreerde problematische schulden heeft iets minder dan de
helft thuiswonende kinderen, terwijl voor maar een derde van de huishoudens zonder
problematische het geval is. In figuur 5.4 is te zien dat paren met kinderen, maar vooral
alleenstaande ouders, relatief vaak voorkomen binnen de groep huishoudens met
geregistreerde problematische schulden. Huishoudens met geregistreerde probleemschulden
zijn niet vaker eenpersoonshuishoudens. Dit is opvallend omdat van deze groep, naast
alleenstaande ouders, bekend is dat zij tot een economisch kwetsbaardere groep behoren.

Schuldenproblematiek in beeld

22

Figuur 5.1 Leeftijd van de referentiepersoon van huishoudens met en
zonder geregistreerde problematische schulden op 1 januari 2018

Figuur 5.2 Migratieachtergrond van de referentiepersoon van huishoudens
met en zonder geregistreerde problematische schulden op 1 januari 2018

Schuldenproblematiek in beeld

23

Figuur 5.3 Opleidingsniveau van de referentiepersoon van huishoudens
met en zonder geregistreerde problematische schulden op 1 januari 2018

Figuur 5.4 Type huishouden van huishoudens met en zonder
geregistreerde problematische schulden op 1 januari 2018

5.2 Ook bij huishoudens met meer financiële slagkracht komen
probleemschulden voor
Geregistreerde problematische schulden komen ook voor bij groepen met een economisch
gunstigere positie. Zo zijn er ook huishoudens met een relatief hoog inkomen en vermogen,
een eigen woning en een baan of onderneming, die toch te maken hebben met geregistreerde

Schuldenproblematiek in beeld

24

problematische schulden. In figuur 5.5 is bijvoorbeeld te zien dat er ook huishoudens met
problematisch schulden met een jaarinkomen boven de 50 duizend euro zijn. Desalniettemin
is er een duidelijke samenhang tussen een laag inkomen en geregistreerde probleemschulden.
Ruim de helft van de huishouden met geregistreerde problematische schulden heeft een
jaarinkomen onder 20 duizend euro, terwijl onder huishoudens zonder geregistreerde
problematische schulden ruim een kwart een inkomen onder de 20 duizend euro heeft.
In figuur 5.6 is weergeven wat de belangrijkste bron van inkomsten van de referentiepersonen
is. Deze figuur laat zien dat het aandeel personen met een baan bij huishoudens met
problematische schulden slecht iets kleiner is dan bij huishoudens zonder geregistreerde
problematische schulden. Het aandeel personen waarvoor inkomsten uit een eigen
onderneming de belangrijkste inkomensbron is, is groter onder huishoudens met
geregistreerde probleemschulden. Daarentegen komt ook een uitkering als belangrijkste
inkomensbron relatief vaak voor bij schuldhuishoudens. Pensioen komt juist veel vaker voor
bij huishoudens zonder probleemschulden. Dit sluit aan bij het feit dat ouderen
ondervertegenwoordigd zijn onder problematische schuldenaren.
Huishoudens met geregistreerde problematische schulden hebben relatief vaak een negatief
of laag vermogen (zie figuur 5.7). Toch zijn er ook huishoudens met een vermogen van meer
dan 50 duizend euro die te maken hebben met geregistreerde problematische schulden. Het
vermogen betreft hier het saldo van bezittingen en schulden; hierin is ook de waarde van de
woning en de hypotheekschuld meegenomen. Bijna een kwart van de huishoudens met
geregistreerde problematische schulden is woonachtig in een koopwoning, in vergelijking tot
ruim de helft van de huishoudens zonder geregistreerde problematische schulden.
Figuur 5.5 Gestandaardiseerd besteedbaar jaarinkomen in 2018 van
particuliere huishoudens met en zonder geregistreerde problematische
schulden op 1 januari 2018

Schuldenproblematiek in beeld

25

Figuur 5.6 Belangrijkste inkomensbron van de referentiepersoon in januari
2018 van particuliere huishoudens met en zonder geregistreerde
problematische schulden op 1 januari 2018

Figuur 5.7 Vermogen particuliere huishoudens met en zonder
geregistreerde problematische schulden op 1 januari 2018

Schuldenproblematiek in beeld

26

Problematische schulden in de praktijk
Sander, 39 jaar
Sander begint als eind twintiger aan zijn droom: een pilotenopleiding. Na een eerdere
opleiding wilde hij nu toch zijn hart volgen. Hij werd aangenomen op een vliegschool
en er wordt hem verteld dat hij binnen een à twee jaar een topbaan zou hebben. De
kosten voor de opleiding en de bijkomende rente (in totaal 135 duizend euro) leent hij
van de bank.
In 2011, tijdens de kredietcrisis, behaalt Sander zijn vliegbrevet. Ondanks veel sollicita‐
tiepogingen lukt het hem niet om als piloot aan de bak te komen. Voor de lening die hij
heeft afgesloten moet hij voor de rente alleen al maandelijks ruim 800 euro betalen. Dit
komt naast zijn andere vaste lasten. Sander leeft in die periode zuinig en neemt al het
werk aan dat er is, om zo het hoofd boven water te houden. Omdat je een deel van de
opleidingskosten kunt terugkrijgen via de Belastingdienst, besluit Sander advies te vragen
bij een belastingadviseur. Dit brengt ook kosten met zich mee, maar hij wordt wel goed
geholpen. Toch maakt deze adviseur een fout, waardoor er ook nog eens 9 duizend euro
belastingschuld ontstaat.
Nadat Sander een goede baan met een hoog salaris in het bedrijfsleven krijgt, besluit
hij te starten met het aflossen van zijn schuld. In mei 2013 lost hij het eerste deel van
zijn schuld af; in februari 2020 doet hij de laatste aflossing en is de gehele schuld, ver‐
sneld, afgelost. “Hoe sneller je aflost, hoe sneller je weer normaal kunt leven”. Sander
is zonder hulp van zijn schulden afgekomen. Hij en zijn vrouw hebben hier zelf hard hun
best voor gedaan. Ze woonden een aantal jaar antikraak, spaarden zoveel mogelijk, en
stelden hun kinderwens uit (inmiddels is Sander vader van twee jonge kinderen).
Momenteel is Sander schuldenvrij, maar hij houdt nog altijd een huishoudboekje bij.
“Momenteel is de stress weg, maar het duurde wel een aantal maanden voordat ik dit
besefte en begreep: dit salaris is nu echt van mij”. De afgelopen jaren heeft hij over‐
wogen om toch nog als piloot aan de slag te gaan. Hij heeft nog altijd een geldig vlieg‐
brevet. Maar inmiddels is hij naar eigen zeggen ‘te oud’ voor het pilotenvak: “Jonge
jongens van begin twintig worden een stuk sneller aangenomen dan iemand van eind
dertig”.

Schuldenproblematiek in beeld

27

6 Problematische schulden bij
kwetsbare huishoudens
6.1 Huishoudens met probleemschulden hebben vaker te
maken met geestelijke gezondheidszorg en jeugdzorg
Huishoudens met geregistreerde problematische schulden behoren vaker tot kwetsbare
groepen dan huishoudens zonder probleemschulden. Zo maakten ongeveer een op de zeven
huishoudens met geregistreerde probleemschulden gebruik van geestelijk gezondheidszorg
(GGZ) in 20176) (zie figuur 6.1). Dat wil zeggen dat minimaal één persoon binnen het
huishouden in 2017 kosten voor GGZ declareerde bij de zorgverzekering. Bij huishouden
zonder geregistreerde problematische schulden was dit veel minder vaak het geval, namelijk
bij 1 op de 13 huishoudens.
Figuur 6.1 GGZ-kosten gemaakt in 2017 van huishoudens met en zonder
geregistreerde problematische schulden op 1 januari 2017

Ook jeugdzorg komt twee keer zo vaak voor onder huishoudens met geregistreerde
problematische schulden in vergelijking tot huishoudens die hier niet mee te maken hebben.
In figuur 6.2 is te zien dat bijna zes procent van de huishoudens met probleemschulden in
2018 te maken had met jeugdhulp, ‐bescherming en/of –reclassering tegenover twee procent
bij huishoudens zonder geregistreerde problematische schulden.

6)

Gegevens over zorgkosten in 2018 waren op het moment van onderzoek nog niet beschikbaar.

Schuldenproblematiek in beeld

28

Figuur 6.2 Jeugdhulp, -bescherming en/of -reclassering in 2018 bij
huishoudens met en zonder geregistreerde problematische schulden op 1
januari 2018

De mate waarin hoge zorgkosten worden gemaakt verschilt daarentegen niet veel tussen
huishoudens met en zonder geregistreerde problematische schulden (respectievelijk 4,3% en
3,7% van de huishoudens). Van hoge zorgkosten wordt hier gesproken wanneer minimaal één
lid van het huishouden in 2018 meer dan 20 duizend euro aan zorgkosten declareerde.

6.2 Schuldproblemen gaan vaak hand in hand met bijstand
In hoofdstuk 5 werd al beschreven dat personen in huishoudens met geregistreerde
problematische schulden vaker een uitkering als belangrijkste inkomensbron hadden. Dit
beeld wordt bevestigd als gekeken wordt naar de mate waarin binnen huishoudens gebruik
maken van bijstand, werkloosheidsuitkering (WW) en arbeidsongeschiktheid‐ (AO) of
ziektewetuitkeringen (ZW). Voor deze uitkeringen is nagegaan of minimaal één persoon in het
huishouden hiervan gebruik maakte op 1 januari 2018, ongeacht of dit ook de belangrijkste
bron van inkomsten was in januari. Met name bijstand komt binnen huishoudens met
geregistreerde probleemschulden vele malen vaker voor dan bij huishoudens zonder
probleemschulden. Ruim een kwart van de huishoudens met geregistreerde problematische
schulden hadden minimaal één persoon met een bijstandsuitkering (zie figuur 6.3). Een
arbeidsongeschiktheid‐ en/of ziektewetuitkering komt bij huishoudens met geregistreerde
problematische schulden ruim twee keer zo vaak voor. Huishoudens met geregistreerde
problematische schulden hadden in 14,6 procent van de gevallen minimaal één persoon met
dit type uitkering, in vergelijking tot 6,5 procent binnen huishoudens zonder
probleemschulden.

Schuldenproblematiek in beeld

29

Figuur 6.3 Bijstands-, AO- en/of ZW- en WW-uitkering bij huishoudens met
en zonder geregistreerde problematische schulden op 1 januari 2018

Figuur 6.3 laat zien dat ook een WW‐uitkering vaker voor komt bij huishoudens met
geregistreerde problematische schulden. Van de drie uitkeringen komt het hebben van een
WW‐uitkering het minst vaak voor. Dat geldt voor zowel huishoudens met als zonder
geregistreerde problematische schulden. Dat de werkloosheid onder huishoudens met
problematische schulden veel groter is, is met name goed te zien als gekeken wordt naar
personen die op 1 januari 2018 stonden ingeschreven als werkzoekende bij het UWV. Ruim
een derde van de huishouden met problematische schulden heeft minimaal één lid van het
huishouden dat als werkzoekende stond ingeschreven. Dit in vergelijking tot een tiende van
de huishoudens zonder geregistreerde problematische schulden.

6.3 Vaker huur- en zorgtoeslag en kindgebondenbudget bij
huishoudens met probleemschulden
Huishoudens met geregistreerde problematische schulden maken vaker gebruik van huur‐ en
zorgtoeslag en kindgebondenbudget (zie figuur 6.4). Dit sluit aan bij het feit dat het hebben
van problematische schulden vaak samengaat met een laag inkomen. Deze toeslagen zijn
immer inkomensafhankelijk en juist huishoudens met een laag inkomen kunnen hier
aanspraak op doen. Ondanks het feit dat huishoudens met geregistreerde problematische
schulden vaker thuiswonende kinderen hebben wordt kinderopvangtoeslag net iets vaker
gebruikt door huishoudens zonder problematische schulden. Dit hangt vermoedelijk samen
met het feit dat ouders met geregistreerde probleemschulden vaker geen werk hebben en
daarom geen aanspraak (kunnen) doen op kinderopvangtoeslag.

Schuldenproblematiek in beeld

30

Figuur 6.4 Toeslaggebruik in 2018 bij huishoudens met en zonder
geregistreerde problematische schulden op 1 januari 2018

Problematische schulden in de praktijk
Sonja, 59 jaar
Na een periode van veel ruzies en problemen besluit Sonja na een huwelijk van twintig
jaar weg te gaan bij haar man. Ze raakt haar baan kwijt en wordt zelfs dakloos. Gedu‐
rende haar huwelijk zijn schulden ontstaan. Onder andere telefoon‐ en energierekenin‐
gen zijn niet betaald en er zijn verschillende aankopen op afbetaling gedaan. Doordat
Sonja een aantal jaar van de radar verdwijnt zijn de schulden alleen maar opgelopen.
Als Sonja weer een woning heeft en haar leven weer op de rit probeert te krijgen, mel‐
den de verschillende schuldeisers zich. Ze vindt weer werk, maar het lukt haar niet om
uit de problemen te blijven. Ze verliest opnieuw haar baan en komt in bij de bijstand te‐
recht. De steeds hoger oplopende schulden zijn een grote zorg voor Sonja en uiteindelijk
komt ze via de huisarts bij de schuldhulpverlening terecht. Daar wordt haar geadviseerd
om vrijwillig onder bewind te gaan. Ze besluit dit te doen en na een tijdje mag ze aan
een WSNP‐traject beginnen.
Sonja zit momenteel nog steeds in de WSNP. Ze leeft van een bijstandsuitkering en
maakt gebruik van de voedselbank. Door gezondheidsklachten heeft ze geen sollici‐
tatieplicht, maar doet wel vrijwilligerswerk. Ze woont alleen, heeft goed contact met
haar twee volwassen kinderen en zeven kleinkinderen. Ze ziet de toekomst positief in en
hoopt over een jaar schuldenvrij te zijn.

Schuldenproblematiek in beeld

31

7 Probleemschulden na het
meemaken van life events
7.1 Na registratie als verdachte verhoogde kans op instroom in
de problematische schulden
Voor verschillende life events (zie: Life events) is nagegaan of zij vooraf zijn gegaan aan
geregistreerde problematische schulden. Hierbij is, net als bij de risicogroepen, gekeken naar
de kans dat personen instromen7) . Hierbij is niet onderzocht of de problematische
geregistreerde schulden van personen een direct gevolg zijn van de life events. De resultaten
zeggen alleen iets over de mate waarin personen wel en niet instromen in de geregistreerde
problematische schulden na het meemaken van een specifieke gebeurtenis. In tegenstelling
tot de resultaten in hoofdstuk 5 en 6 gaat het hier dus over personen.

Life events
Voor 14 life events is nagegaan hoe vaak deze voorafgaan aan instroom in de geregi‐
streerde problematische schulden. Voor al deze life events is nagegaan of ze hebben
plaatsgevonden in de 3 jaar voor instroom in de geregistreerde problematische schulden.
Van instroom is sprake wanneer een persoon op 1 januari 2018 geregistreerde problema‐
tische schulden had, maar een jaar eerder niet tot een huishouden met geregistreerde
problematische schulden behoorde. Voor instromers is teruggekeken vanaf het instroom‐
moment (datum waarop zij zichtbaar werden in de registraties). Niet instromers hebben
geen instroommoment, daarom is voor deze groep is teruggekeken vanaf 1 januari van
2017. Zie voor een nadere toelichting van de life events. Bijlage 1: Methode en bron‐
nen.

In figuur 7.1 is de instroomkans voor de verschillende life events weergegeven. De
instroomkans voor de totale groep personen die op 1 januari 2017 niet tot een huishouden
met geregistreerde problematische schulden behoorden is 0,9 procent. Deze instroomkans is
vergeleken met de instroomkans na life events op het gebied van onder andere criminaliteit
en veiligheid. Voor personen die in de voorgaande drie jaren als verdachte van een misdrijf
zijn geregistreerd lag de instroomkans een stuk hoger, namelijk 4,7 procent. De kans dat
iemand na registratie als verdachte binnen drie jaar instroomt in de schulden is dus vijf keer
zo groot als iemand die dit niet meemaakt.
Andere onderzochte life‐events op het gebied van criminaliteit en veiligheid zijn het
aangeboden krijgen van slachtofferhulp en het krijgen van een halt‐straf. Een gebeurtenis
meemaken waarvoor slachtofferhulp aangeboden wordt, gaat samen met een meer dan twee
keer zo hoge instroomkans. De kans dat iemand in de probleemschulden beland is na het
krijgen van een halt‐straf slechts iets hoger dan gemiddeld.

7)

De instroomkans wordt berekend door het aantal instromers dat op 1 januari 2018 in het afgelopen jaar is inge‐
stroomd te relateren aan de totale groep personen die op 1 januari 2017 niet tot een huishouden met problema‐
tische schulden behoorden.

Schuldenproblematiek in beeld

32

Figuur 7.1 Instroomkans in de geregistreerde problematische schulden
gedurende 2017 van personen, naar meegemaakt life event in de afgelopen
3 jaar

7.2 Verhoogde kans op problematische schulden na uit elkaar
gaan met partner
Figuur 7.1 laat ook de instroomkans voor enkele life events zien die meer betrekking hebben
op de samenstelling van het huishouden van een persoon. Te zien is dat met name het uit
elkaar gaan met een partner een hogere instroomkans oplevert. De geboorte van een kind
binnen een huishouden heeft een licht verhoogde instroomkans. Het overlijden van de
partner levert geen verhoogde kans op probleemschulden. Deze is zelfs iets lager dan de
gemiddelde instroomkans. Dit kan mogelijk verklaard worden doordat dit event vaker
ouderen treft en juist deze groep minder vaak in de geregistreerde problematische schulden
terecht komt. Wanneer een thuiswonend kind 18 jaar wordt, kan dat mogelijk gevolgen
hebben voor het inkomen uit uitkeringen of kosten (voor bijvoorbeeld de zorgverzekering).
Toch is ook voor deze gebeurtenis geen verhoogde kans op instroom in de geregistreerde
problematische schulden te zien.

7.3 Van werk naar bijstand gaat samen met hogere kans op
probleemschulden
Tot slot zijn life events met betrekking tot inkomen, werk en opleiding in relatie tot
probleemschulden onderzocht. De overgang van werk als belangrijkste inkomensbron hebben
naar bijstand levert een instroomkans van 6,5 procent op. Dat is ruim zeven keer zo hoog als
de gemiddelde instroomkans (zie Figuur 7.1). Ook wanneer dit niet een persoon zelf maar een
lid van het huishouden overkomt, neemt de instroomkans van personen toe. De overgang van
werk naar een WW‐uitkering of de overgang van werk naar arbeidsongeschiktheid‐ en/of
ziektewetuitkeringen gaat ook samen met ruim een verdubbeling van de kans op instroom in

Schuldenproblematiek in beeld

33

de geregistreerde problematische schulden. Wanneer deze events een lid van het huishouden
overkomen, neemt de instroomkans van personen slechts licht toe.
Ontslag waarvoor toestemming vanuit het UWV is verleend, valt niet samen met een grotere
kans op instroom. Mogelijk omdat personen die dit meemaken snel een nieuwe baan vinden
of niet in de problemen komen door bijvoorbeeld een ontslagvergoeding of WW‐uitkering.
Ook is gekeken naar afname van het huishoudinkomen. Personen van wie het jaarinkomen
ten opzichte van een jaar eerder substantieel is afgenomen hebben een iets verhoogde
instroomkans. Tot slot hebben voortijdig schoolverlaters, dat wil zeggen personen die recent
zonder startkwalificatie het onderwijs hebben verlaten, een aanzienlijk hogere instroomkans.
De kans op instroom in de geregistreerde problematische schulden is vier keer zo groot dan
gemiddeld voor deze groep.

Problematische schulden in de praktijk
Loes, 56 jaar
Loes is een hoogopgeleide vrouw van 56 jaar en heeft zes kinderen, waaronder een
pleegkind en een adoptiekind. Negen jaar geleden ontstonden schulden nadat haar man,
na een huwelijk van 25 jaar, bij haar wegging. Beiden hadden een goede baan, maar
nadat haar inmiddels ex‐man, en later ook zijzelf, hun baan verloren konden ze de hypo‐
theek van hun dure woning niet meer betalen. Na een gesprek met de bank is besloten
dat de woning verkocht moest worden. “In een jaar tijd ben ik mijn man, huis en baan
kwijtgeraakt.”
De woning heeft nog lange tijd te koop gestaan en is uiteindelijk pas na ruim drie jaar
verkocht. Al die tijd heeft Loes in de woning mogen blijven wonen, maar door de voort‐
durende hoge hypotheeklasten bleven haar schulden oplopen. Toen het huis ver on‐
der de aankoopprijs werd verkocht, bleven Loes en haar ex‐man beiden met een forse
restschuld zitten. Ze deed haar best om al haar rekeningen zoveel mogelijk te blijven
betalen, maar merkte al snel dat dit niet meer lukte. Alles bij elkaar waren de schulden
inmiddels opgelopen tot 340 duizend euro. Pas nadat het huis verkocht was, werden de
schulden van Loes, als ‘problematisch’ bestempeld en kon zij terecht bij de schuldhulp‐
verlening. Na een minnelijk traject werd ze toegelaten tot de WSNP.
Inmiddels zat Loes er mentaal helemaal doorheen en kampte ze met een depressie,
maar door de start van het WSNP‐traject begon ze het licht aan het einde van de tun‐
nel te zien. Om haar uitkering te behouden moest ze blijven solliciteren, en ondanks
dat ze daar aanvankelijk weinig fiducie in had, lukte het haar om een baan te vinden.
Daarna ging het steeds beter met haar. Ze had weer een leuke baan, een huurwoning
en het gedoe met de schuldeisers was klaar; dat gaf rust. Inmiddels is Loes uit de WSNP
en heeft ze geen schulden meer, maar kan ze er naar eigen zeggen nog niet zorgeloos
mee omgaan: “Geestelijk ben ik nog lang niet uit die schuldsanering”.

Schuldenproblematiek in beeld

34

Bijlage 1: Methoden en bronnen
Definitie geregistreerde problematische schulden
Met behulp van registraties over wanbetalers van de zorgverzekering, betalingsachterstanden
bij de Belastingdienst, voor boetes in het kader van de Wet Mulder en bij de Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO), bij BKR geregistreerde betalingsachterstanden en minnelijke trajecten, en
personen in de Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen (WSNP) en Centraal Curatele en
Bewind Register (CCBR) is afgeleid welke huishoudens te maken hebben met geregistreerde
problematische schulden. De informatie over schulden verschilt per registratie. Daarom is per
registratie bepaald wanneer er sprake is van een geregistreerde problematische
schuldsituatie. Hieronder is de definitie per registratie weergegeven.

Belastingdienst - oninbare schulden
Definitie
Als ten minste één persoon in het huishouden een belastingschuld heeft die in de afgelopen
12 maanden oninbaar is geleden.
Toelichting
Indien er geen verhaalsmogelijkheden meer zijn om een belastingschuld in te vorderen wordt
deze oninbaar geleden door de Belastingdienst. Er worden enkel in de afgelopen 12 maanden
oninbaar geleden schulden meegenomen om er zeker van te zijn dat het om actuele
probleemschuld gaat.

Belastingdienst - overige aanslagen
Definitie
Als ten minste één persoon in het huishouden ten minste 12+3 maanden een overige
belastingaanslag heeft openstaan én het totale schuldbedrag boven de 50 euro uitkomt.
Toelichting
Personen kunnen bij de Belastingdienst een betalingsregeling treffen voor het terugbetalen
van een overige belastingaanslag. Die regeling duurt maximaal 12 maanden. Personen
worden pas als problematische schuldenaar gezien als zij na die termijn nog niet de schuld
hebben ingelost. Er worden drie extra maanden en een minimumbedrag van 50 euro
gerekend om eventuele ruis uit te sluiten.

Belastingdienst - toeslagen
Definitie
Als ten minste één persoon in het huishouden ten minste 24+3 maanden een toeslagbedrag
heeft openstaan én het totale schuldbedrag boven de 50 euro uitkomt.
Toelichting
Het gaat hier om bedragen voor huur‐, zorg‐ en kinderopvangtoeslag en
kindgebondenbudget. Personen kunnen bij de Belastingdienst een betalingsregeling treffen
voor het terugbetalen van toeslagen. Die regeling duurt maximaal 24 maanden. Personen
worden pas als problematische schuldenaar gezien als zij na die termijn nog niet de schuld
hebben ingelost. Er worden drie extra maanden en een minimumbedrag van 50 euro
gerekend om eventuele ruis uit te sluiten.

Schuldenproblematiek in beeld

35

Betalingsachterstand bij DUO
Definitie
Als ten minste één persoon in het huishouden een betalingsachterstand bij de DUO heeft van
minimaal 3 maanden én het schuldbedrag (het totaalbedrag van de niet betaalde termijnen)
minimaal 270 euro bedraagt.
Toelichting
Deze definitie sluit aan bij het inningsproces van de DUO. De DUO hanteert zelf een
drempelwaarde van 270 euro en een looptijd van drie maanden voordat ze de vordering aan
het CJIB overdragen ter incasso (na afronding van het inningstraject van de DUO). Deze
definitie wijkt af van wat de DUO zelf beschouwt als ‘problematische schulden’.

Betalingsachterstand geregistreerd bij BKR
Definitie
Als ten minste één persoon in het huishouden een bij BKR geregistreerde
betalingsachterstand heeft.
Toelichting
Kredietverstrekkers geven het aan bij BKR wanneer personen minimaal enkele
betalingstermijnen achterlopen met de terugbetaling van een lening. Het hangt af van het
type krediet na hoeveel tijd de betalingsachterstand wordt gemeld. Deze melding heeft als
doel het waarschuwen van andere kredietverstrekkers en maakt het vaak onmogelijk om
nieuwe kredieten af te sluiten. Deze melding blijft nog 5 jaar na het inlopen van de
betalingsachterstand bestaan, daarna wordt deze verwijderd.

Betalingsachterstand voor Wet Mulder-Boete bij het CJIB
Definitie
Als ten minste één persoon in het huishouden een Wet Mulder‐boete heeft waarvan de
tweede aanmaning ten minste twee maanden openstaat, of zich al in een ernstigere
wanbetalersfase bevindt én het totale bedrag van de boetes die zich minimaal in deze fase
bevinden boven de 50 euro is én een persoon met maximaal 5 kentekens voorkomt in het
bestand.
Toelichting
Door een latere betaalfase te kiezen worden personen die in eerste instantie zijn vergeten een
boete te betalen uitgesloten. Het minimumbedrag is ingesteld om administratieve ruis (kleine
bedragen die niet duiden op boetes, maar toch nog in het systeem staan) uit te sluiten en het
maximumaantal kentekens om zogeheten katvangers uit te sluiten. Een katvanger is een
persoon op wiens naam een voertuig staat, met als doel om de werkelijke eigenaar buiten
beeld van justitiële autoriteiten te houden.

Centraal Curatele en Bewindregister (CCBR)
Definitie
Als ten minste één persoon in het huishouden in het CCBR is opgenomen op grond van
verkwisting en/of problematische schulden.
Toelichting
Publicatie in het CCBR beschermt het aangaan van ongewenste overeenkomsten. Door de
publicatie in het register kan een contractspartij controleren of er bewind of curatele is
uitgesproken over de betrokkene.

Schuldenproblematiek in beeld

36

Minnelijke trajecten geregistreerd bij BKR
Definitie
Als ten minste één persoon in het huishouden een minnelijk traject volgt.
Toelichting
Minnelijke trajecten worden meestal door een gemeente of door een door de gemeente
ingeschakelde hulpverlener uitgevoerd en bestaan in twee vormen: minnelijke
schuldregelingen en schuldsanering. Bij een schuldregeling worden maandelijks alle
inkomsten boven het vrij te laten bedrag (VTLB) gereserveerd. De gereserveerde inkomsten
worden vervolgens jaarlijks over de schuldeisers verdeeld. Bij schuldsanering wordt een
saneringskrediet door een gemeentelijke kredietbank verstrekt. De schuldeisers krijgen in één
keer het bedrag uitgekeerd waar ze mee akkoord zijn gegaan en de schuldenaar betaalt het
krediet in 36 maanden terug aan de gemeentelijke kredietbank. Leden van de NVVK melden
minnelijke trajecten bij het BKR.

Wanbetaler Zorgverzekeringswet (Zvw)
Definitie
Als ten minste één persoon in het huishouden ten minste zes maanden de zorgpremie niet
betaald heeft.
Toelichting
De zes maanden grens is gekozen omdat personen na zes maanden door zorgverzekeraars
worden aangemeld voor de regeling wanbetalers bij het CAK. Die regeling maakt onderdeel
uit van de Zvw.

WSNP
Definitie
Als ten minste één persoon in het huishouden een WSNP‐traject volgt.
Toelichting
Personen in een WSNP‐traject moeten drie jaar lang van een minimaal bedrag rondkomen en
schuldeisers zoveel mogelijk betalen. De resterende schulden worden daarna gesaneerd.
Imputatie
Alleen voor 2018 waren gedurende het onderzoek alle schuldenregistraties beschikbaar.
Betalingsachterstanden bij DUO ontbraken voor 2015 en 2016 en de oninbaar verklaarde
schulden bij de Belastingdienst waren niet beschikbaar voor 2015 en 2017. Om te voorkomen
dat verschillen tussen jaren door het ontbreken van bronnen komt, zijn voor 2015 t/m 2017
de ontbrekende bronnen geïmputeerd (bij geschat).
Dit is gedaan door naar de unieke bijdrage van de DUO en oninbare belastingschulden te
bepalen voor de verslagjaren waarin deze wel registraties wel beschikbaar zijn. Met unieke
bijdrage wordt bedoeld het aantal huishoudens met geregistreerde problematische schulden
dat enkel aan de definitie van deze specifieke registratie voldoet, en dus niet aan de definitie
voor één van de andere registraties. Om de unieke bijdrage te schatten is voor de
ontbrekende verslagjaren het gemiddelde van de beschikbare verslagjaren genomen. Deze
geschatte unieke bijdrage van de ontbrekende bronnen is vervolgens opgeteld bij het aantal
huishoudens met geregistreerde problematische schulden.
Uitbreiding van de definitie in de toekomst
In dit onderzoek is gebruik gemaakt van landelijke registraties. Het streven is om het
onderzoek in de toekomst waar mogelijk uit te breiden met nog meer relevante registraties.

Schuldenproblematiek in beeld

37

Denk hierbij aan gegevens over bijvoorbeeld betalingsachterstanden voor huur, gas, water en
licht, vorderingen die via incassobureaus en deurwaarders lopen en gemeentelijke en
regionale belastingschulden.

Afronding
In verband met onthulling zijn absolute aantallen afgerond op tientallen. Absolute aantallen
onder de 10 en percentages die zijn gebaseerd op absolute aantallen onder de 10 worden niet
weergegeven. Wanneer het inkomensgegevens betreft, zijn absolute aantallen afgerond op
honderdtallen. Percentages met betrekking tot inkomensgegevens worden niet weergegeven
indien de noemer waarop het percentage gebaseerd is lager dan 100 is.

Populatie
De populatie bestaat uit alle particuliere huishoudens in Nederland, zoals vastgesteld op 1
januari van het verslagjaar. Met particuliere huishoudens worden alle huishoudens met
personen die niet in een instelling wonen bedoeld. Voor personen vanaf 16 jaar in
institutionele huishoudens is onderzocht hoe vaak geregistreerde problematische schulden
voorkomen binnen deze populatie maar institutionele huishoudens zijn uitgesloten van
overige analyses.
Indien een persoonskenmerk van het huishouden wordt weergegeven betreft dit een
kenmerk van de zogenoemde referentiepersoon. Uit de leden van het huishouden wordt de
referentiepersoon als volgt gekozen:
– als er een paar is binnen het huishouden: de man;
– als het paar van gelijk geslacht is: de oudste van het paar;
– in een eenouderhuishouden: de ouder;
– in een overig huishouden: de oudste meerderjarige man of ‐ als deze ontbreekt ‐ de
oudste meerderjarige vrouw.

Instroomkans
Met instroomkans wordt het aantal instromers ten opzichte van de totale groep instromers én
niet‐instromers bedoeld. In verband met wisselingen in huishoudsamenstellingen is er voor
gekozen de instroomkans niet op huishoudniveau maar op persoonsniveau te bepalen.
Om te bepalen welke personen instromers en niet‐instromers zijn is een beslisboom
gehanteerd. Bij de toepassing van deze beslisboom wordt gekeken naar zowel gegevens uit
het huidige verslagjaar (1 januari jaar t) als naar gegevens uit het vorige verslagjaar (1 januari
jaar t‐1). Het startpunt van de beslisboom betreft alle personen in particuliere huishoudens
die op 1 januari van jaar t tot de wettelijk vastgestelde bevolking van Nederland behoren.
Allereerst wordt bekeken of een persoon zowel in jaar t als in jaar t‐1 tot de wettelijke
vastgestelde bevolking van Nederland behoort. Als een persoon in één of beide jaren niet tot
de bevolking behoort, wordt deze persoon uitgesloten van deze analyse. Vervolgens wordt
gekeken naar de geregistreerde problematische schulden in jaar t en jaar t‐1.

Schuldenproblematiek in beeld

38

– Allereerst wordt bekeken of een persoon zowel in jaar t als in jaar t‐1 tot de wettelijke
vastgestelde bevolking van Nederland behoort. Als een persoon in één of beide jaren niet
tot de bevolking behoort, dan wordt deze persoon uitgesloten.
– Instromers: Personen die op 1 januari van jaar t geregistreerde problematische schulden
hebben en op 1 januari van jaar t‐1 nog geen geregistreerde problematische schulden
hadden. Voor de instromers wordt vervolgens bekeken of zij op 1 januari van jaar t‐1
behoorden tot een huishouden met een andere persoon die al wel geregistreerde
problematische schulden had. Wanneer dit het geval is, wordt de instromer uitgesloten
van verdere analyse. Personen die op 1 januari van jaar t geregistreerde problematische
schulden hadden, maar dit in jaar t‐1 ook al hadden, geldt dat zij ook worden uitgesloten
van verdere analyse: het betreft in dit geval immers geen instroom.
– Niet‐Instromers: Personen die op beide momenten (1 januari van jaar t en 1 januari van
jaar t‐1) zelf geen geregistreerde problematische schulden hebben én op beide momenten
geen huishoudleden met geregistreerde problematische schulden hebben.
In verband met wisselende huishoudsamenstellingen is ervoor gekozen op de instroomkans
niet op huishoudniveau maar op persoonsniveau te bepalen. Instroomkans is hier het aantal
instromers gepercenteerd ten opzichte van de totale groep instromers én niet‐instromers.

Risicogroepen
Classificatieboom
Met behulp van een classificatieboom zijn groepen geïdentificeerd met een verhoogd risico
op instroom in de groep personen met geregistreerde problematische schulden. Een
classificatieboom probeert met een algoritme een populatie in zo homogeen mogelijke
groepen te verdelen aan de hand van een aantal verklarende variabelen. In dit onderzoek
heeft het algoritme groepen gemaakt met meer of juist minder instromers in de
geregistreerde problematische schulden dan gemiddeld binnen de totale populatie, waarbij
de focus ligt op groepen met meer instromers. De totale populatie is in dit geval instromers
en niet‐schuldenaren. Personen die zelf al in de geregistreerde problematische schulden
zaten of van wie huishoudleden in de probleemschulden zaten worden buiten beschouwing
gelaten. Het gebruikte algoritme begint met de hele populatie en verdeelt deze vervolgens in
steeds kleinere en homogenere groepen aan de hand van de verklarende variabelen. In elke
stap probeert het algoritme alle variabelen uit, meet voor elke variabele hoeveel homogener
de groepen door splitsing zouden worden, en kiest de variabele uit die het hoogst scoort. Met
deze variabele maakt de boom twee nieuwe groepen, die vervolgens opnieuw verbeterd
worden in de volgende stap. Het resultaat van dit hele proces kan worden uitgebeeld als een
diagram met een boomstructuur, vandaar de naam classificatieboom. Bij een
classificatieboom zijn verschillende instellingen mogelijk, die onder andere bepalen hoe ver
de boom uitsplitst. In dit onderzoek hebben we de volgende instellingen gebruikt:
– Het gebruikte boomalgoritme heet CRT (Classification and Regression Trees).
– In de analyse zijn alle kenmerken meegenomen die ook in het dashboard behorende bij dit
onderzoek zijn opgenomen.
– Voor de maximale diepte is gekozen voor 10. Dit betekent dat een risicogroep maximaal
negen kenmerken kan bevatten. Hiervoor is gekozen zodat de risicogroepen niet te veel
minder belangrijke kenmerken bevatten.
– De minimale grootte van een groep is 6 000. Dit is gedaan zodat er ook op
gemeenteniveau voldoende instromers in de totale risicogroep zitten, maar ook in de
aparte risicogroepen, om op basis van voldoende personen uitspraken te doen.

Schuldenproblematiek in beeld

39

– voor homogeniteit is de GINI‐index; een groep wordt opgesplitst in twee subgroepen als
de GINI‐index van de twee subgroepen met minstens 10‐7 verbetert.
– De kosten voor misclassificatie van een instromer in een blad met niet‐instromers zijn 12.
Hierdoor telt de fout dat een instromer in een niet‐instroomblad zit 12 keer zo zwaar als
een niet‐instromer in een instroomblad (i.e. risicogroep). Door deze keuze ligt de focus op
het vinden van risicogroepen met (relatief) veel instromers.
Populatie voor de analyse
De classificatieboom is uitgevoerd op de groep instromers en niet‐instromers zoals bij deel c
beschreven. Voor bepaalde achtergrondkenmerken en life events geldt dat deze voor alle
huishoudleden hetzelfde zijn. Zo zal bijvoorbeeld het life event ‘Toename van
gestandaardiseerd besteedbaar huishoudinkomen’ altijd voor alle huishoudleden wel of niet
gelden. Om ervoor te zorgen dat zulke achtergrondkenmerken en life events niet vaker dan
één keer worden meegeteld, is ervoor gekozen om de analyse uit te voeren op een selectie
van de populatie. Voor huishoudens met niet‐instromers is één random lid van het
huishouden van tenminste 16 jaar oud geselecteerd. Bij huishoudens mét instromers zijn alle
instromers geselecteerd voor de analyse, ook wanneer zij zich in hetzelfde huishouden
bevinden. Er is gekozen om alle instromers mee te nemen en niet één per huishouden om te
zorgen dat er voldoende instromers in de populatie zijn om een goede analyse mee uit te
voeren. Deze selectiekeuzes zorgen daarnaast voor een betere verhouding tussen de groep
instromers en niet instromers: de groep niet‐instromers is namelijk vele male groter in
omvang dan de groep nieuwe instromers.
Validatie
De uiteindelijke classificatieboom is gemaakt op basis van de gegevens over verslagjaar 2018.
Deze boom is vervolgens uitgebreid getest. De boom is onderworpen aan vijfvoudige
kruisvalidatie. Dit betekent dat er vijf keer een boom is gemaakt op basis van 20 procent van
de dataset, en deze vijf bomen zijn vergeleken met de uiteindelijke boom. Vertakkingen die in
deze kruisvalidatie niet robuust bleken (die steeds andere vertakkingen lieten zien) zijn bij de
definitieve bepaling van de risicogroepen buiten beschouwing gelaten. Daarnaast is de
instroomkans van de op basis van de classificatieboom geselecteerde risicogroepen voor
verslagjaren 2016 en 2017 bekeken. Ook voor deze verslagjaren laten de risicogroepen een
verhoogde instroomkans zien.
Risicogroepen afleiden
Uit de classificatieboom kwamen zeven robuuste profielen naar boven van groepen personen
die een verhoogde instroomkans hebben. Deze groepen (zie figuur 4.1) zijn vervolgens voor
2016, 2017 en 2018 op basis achtergrondkenmerken in de totale populatie (dus alle
instromers en niet‐instromers) afgebakend. Dit geeft een beeld van de omvang van de
risicogroepen. De omvang van de risicogroepen heeft betrekking op het aantal personen op 1
januari van het verslagjaar. Percentages hebben betrekking op de omvang van de
risicogroepen ten opzichte van de bevolking vanaf 16 jaar. Personen die op 1 januari van een
jaar eerder al geregistreerde problematische schulden hadden kunnen niet meer instromen
en behoren daarom per definitie niet tot één van de risicogroepen.
Voor de risicogroepen is daarnaast de instroomkans bepaald. Hierbij is de instroomkans
berekend door naar de mate van instroom te kijken binnen de risicogroepen. Wanneer aan de
instroomkans binnen een specifieke gemeente wordt gerefereerd gaat het dus om de mate
waarin personen, die binnen die gemeente tot de risicogroepen behoren, instromen in de
problematische schulden.

Schuldenproblematiek in beeld

40

Achtergrondkenmerken
Arbeidsongeschiktheid‐ en/of ziektewetuitkeringen
Een uitkering op grond van arbeidsongeschiktheidswetten of de ziektewet (ZW). De
arbeidsongeschiktheidswetten zijn de wettelijke regelingen tegen de financiële gevolgen van
langdurige arbeidsongeschiktheid, zoals WIA, WAO, WAZ, Wajong en Wet Wajong. De ZW
regelt dat zieke werknemers, in gevallen waarbij de loondoorbetalingsverplichting voor de
werkgever niet van toepassing is, recht hebben op een uitkering.
Belangrijkste inkomensbron
Indeling naar het inkomensbestanddeel met het hoogste bedrag. Het hoogste bedrag van
deze inkomensbestanddelen bepaalt de voornaamste inkomensbron, waarbij eerst de totalen
per hoofdgroepering onderling worden vergeleken. Indien sprake is van inkomen uit eigen
onderneming is dit bestanddeel steeds als voornaamste inkomensbron aangemerkt, ook al is
er sprake van een gering of zelfs negatief inkomen.
Bijstandsuitkering
Uitkering die wordt verstrekt op grond van de Wet werk en bijstand (Wwb), de Wet
inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers (Ioaw)
of de Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen
zelfstandigen (Ioaz). De Wwb is per 1 januari 2015 gewijzigd en heet sindsdien Participatiewet.
Gestandaardiseerd besteedbaar jaarinkomen
Het besteedbaar huishoudinkomen gecorrigeerd voor verschillen in grootte en samenstelling
van het huishouden. Deze correctie vindt plaats met behulp van equivalentiefactoren. In de
equivalentiefactor komen de schaalvoordelen tot uitdrukking die het gevolg zijn van het
voeren van een gemeenschappelijke huishouding. Met behulp van de equivalentiefactoren
worden alle inkomens herleid tot het inkomen van een eenpersoonshuishouden. Op deze
wijze zijn de welvaartsniveaus van huishoudens onderling vergelijkbaar gemaakt. Het
gestandaardiseerd inkomen is een maat voor de welvaart van (de leden van) een huishouden.
GGZ‐kosten
Zorgkosten binnen de basisverzekering gemaakt voor generalistische basis en/of
specialistische geestelijke gezondheidszorg (GGZ).
Huurtoeslag
Een door de Belastingdienst uitgekeerde toeslag aan huurders die in verhouding tot hun
inkomen duur wonen.
Jeugdbescherming
Een maatregel die de rechter dwingend oplegt met het doel een bedreiging voor de veiligheid
en ontwikkeling van het kind op te heffen.
Jeugdhulp
Hulp en zorg aan jongeren en hun ouders bij psychische, psychosociale en of
gedragsproblemen, een verstandelijke beperking van de jongere of opvoedingsproblemen van
de ouders.
Jeugdreclassering
Een combinatie van begeleiding en controle voor jongeren vanaf 12 jaar, die voor hun 18e
verjaardag met de politie in aanraking zijn geweest en een proces‐verbaal hebben gekregen.

Schuldenproblematiek in beeld

41

Kinderopvangtoeslag
Een inkomensafhankelijke uitkering in het kader van de Wet Kinderopvang met als doel het
ook voor lagere inkomens mogelijk te maken kinderen op te laten vangen.
Kindgebondenbudget
Een uitkering voor gezinnen met minderjarige kinderen. Voor de kinderen wordt kinderbijslag
ontvangen en de kinderen worden door de ouders in belangrijke mate onderhouden.
Leeftijd
Leeftijd op 1 januari van het verslagjaar.
Migratieachtergrond
Personen hebben een migratieachtergrond als ten minste één ouder in het buitenland is
geboren.
Opleidingsniveau
Hoogst behaalde opleidingsniveau:
– Laag: Dit omvat onderwijs op het niveau van basisonderwijs, het vmbo, de eerste 3
leerjaren van havo/vwo en de entreeopleiding, de voormalige assistentenopleiding
(mbo1).
– Middelbaar: Dit omvat de bovenbouw van havo/vwo, de basisberoepsopleiding (mbo2),
de vakopleiding (mbo3) en de middenkader‐ en specialistenopleidingen (mbo4).
– Hoog: Dit omvat onderwijs op het niveau van hbo of wo.
Type huishouden
Typering van een huishouden op basis van de onderlinge relaties van de personen binnen een
huishouden.
Vermogen
Het saldo van bezittingen en schulden. De bezittingen bestaan uit financiële bezittingen
(banktegoeden en effecten), onroerend goed en ondernemingsvermogen. De schulden
omvatten onder meer schulden ten behoeve van een eigen woning en consumptief krediet.
Enkele zaken zijn bij de berekening van het vermogen niet meegeteld door gebrek aan
gegevens. Zo kan het tegoed dat is opgebouwd bij spaar‐ en levenhypotheken, niet aan de
bezittingen toegevoegd worden. Ontbrekende vormen van bezit zijn verder contant geld,
duurzame consumptiegoederen (met uitzondering van de eigen woning), juwelen en antiek.
Aanspraken op pensioen of lijfrente zijn ook als een vorm van vermogen te beschouwen.
Omdat een huishouden niet vrijelijk kan beschikken over deze aanspraken zijn deze echter
niet in de vermogensdefinitie opgenomen.
Woningbezit
Het type eigendom van de woning: koop‐ of een huurwoning.
WW‐uitkering
De WW‐uitkering biedt werkloze werknemers, met voldoende arbeidsverleden en die
beschikbaar zijn voor arbeid, financiële steun. De duur van de uitkering is afhankelijk van het
arbeidsverleden van de verzekerde. Het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
(UWV) beoordeelt of men voor een WW‐uitkering in aanmerking komt.
Zorgkosten

Schuldenproblematiek in beeld

42

De kosten die een zorgverzekeraar heeft vergoed voor vormen van zorg die onder de
basisverzekering vallen. We spreken hier van hoge zorgkosten bij 20.000 euro of meer aan
zorgkosten in een jaar.
Zorgtoeslag
Een tegemoetkoming in de kosten van de premie van de zorgverzekering en wordt
geregistreerd als een sociale voorziening in geld.

Life events
Voor 14 life events is nagegaan hoe vaak deze voorafgaan aan instroom in de problematische
schulden. Het gaat om de volgende life events:
– Uit elkaar gegaan: Een samenwoonrelatie wordt beëindigd doordat één van de partners
op een ander adres is gaan wonen. Het gaat hier zowel om formele
(huwelijk/geregistreerd partnerschap) als informele scheidingen (ongeregistreerde paren
die samenwonen, exclusief huisgenoten/vrienden).
– Partner verloren: Een samenwoonrelatie wordt beëindigd door een overlijden. Het gaat
hierbij zowel om formele partners (uit huwelijk/geregistreerd partnerschap) als informele
partners (uit een samenwoonrelatie).
– Thuiswonend kind 18 jaar geworden: Ontslag dat is aangevraagd bij het
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), waarvoor toestemming is verleend
en waarbij de arbeidsverhouding verbroken is.
– Geboorte van een kind: Geboorte van een kind in het huishouden.
– Overgang van werkzaam naar WW: Maand op maand overgang van de
sociaaleconomische categorie van werkzaam naar bijstand.
– Overgang van werkzaam naar Bijstand: Maand op maand overgang van de
sociaaleconomische categorie van werkzaam naar WW‐uitkering.
– Overgang van werkzaam naar Ziektewet of AO‐uitkering: Maand op maand overgang van
de sociaaleconomische categorie van werkzaam naar een Ziektewet‐ of AO‐uitkering.
– Ontslag met toestemming van het UWV: Ontslag dat is aangevraagd bij het
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV), waarvoor toestemming is verleend
en waarbij de arbeidsverhouding verbroken is.
– Geregistreerd als verdachte van misdrijf: Persoon is door de politie zijn geregistreerd als
verdachte van een misdrijf. Voor deze persoon bestaat op basis van feiten of
omstandigheden een redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit.
– Haltwaardige overtreding begaan: Persoon is naar Halt doorverwezen voor een
overtreding.
– Slachtofferhulp aangeboden gekregen: Hulpverlening van vooral praktische aard aan
slachtoffers van misdrijven, verkeersongevallen of andere rampzalige gebeurtenissen.
– Toename van zorgkosten: Substantiële toename van de zorgkosten. Hiervan is sprake als
een persoon een jaar eerder nog geen hoge zorgkosten had, de zorgkosten t.o.v. een jaar
eerder zijn verdubbeld én met minimaal 7.500 euro zijn toegenomen.
– Afname van gestandaardiseerd besteedbaar huishoudinkomen: Substantiële afname
(relatieve afname van 28
– Voortijdig schoolverlaten: Iemand die het (bekostigd) onderwijs heeft verlaten en niet in
het bezit is van een startkwalificatie. Het bezit van een startkwalificatie houdt in dat
iemand ten minste een afgeronde havo‐ of vwo‐opleiding, een basisberoepsopleiding
(mbo‐niveau 2) of een oude opleiding van vergelijkbaar niveau heeft.

Schuldenproblematiek in beeld

43

Voor al deze life events is nagegaan of ze hebben plaatsgevonden in 3 jaar/36 maanden voor
instroom in de geregistreerde problematische schulden. Voor instromers is teruggekeken
vanaf het instroommoment (datum waarop zij zichtbaar werden in de registraties). Niet
instromers hebben geen instroommoment, daarom is voor deze groep is teruggekeken vanaf
1 januari van t‐1 (waarbij t het verslagjaar is).

Weging opleidingsniveau
Voor de Nederlandse bevolking is op 1 oktober van een verslagjaar het hoogst behaalde
opleidingsniveau vastgesteld. Het hoogst behaalde opleidingsniveau wordt afgeleid op basis
van gegevens uit diverse registers en de Enquête BeroepsBevolking (EBB).
Het opleidingsniveau is niet integraal beschikbaar voor de hele bevolking, De verklaring
hiervoor is dat de registerdata niet ver genoeg teruggaat in de tijd om van alle personen het
opleidingsgegevens waar te nemen. Het gevolg hiervan is dat vooral voor de oudere
populatie, de opleidingsgegevens relatief minder vaak zijn waargenomen op basis van
registerdata. Niet al deze opleidingsgegevens kunnen worden bijgeschat met gegevens uit de
EBB. Vanwege het selectieve karakter van deze ontbrekende opleidingsgegevens, wordt
daarom gebruik gemaakt van een ophooggewicht. Dit ophooggewicht zorgt ervoor dat de
resultaten uit het opleidingsbestand representatief zijn voor de hele Nederlandse bevolking
en selecte subpopulaties.
Het gebruik van het ophooggewicht zorgt er echter voor een verminderde betrouwbaarheid
van de opleidingsgegevens. Daarom wordt er doormiddel van een bootstraptool
betrouwbaarheidsintervallen toegekend aan de cijfers over het hoogst behaalde
opleidingsniveau. Het betrouwbaarheidsinterval geeft een onder‐ en een bovengrens aan. Er
kan vervolgens met 95% zekerheid wordt gezegd dat het echte cijfer over het hoogste
behaalde opleidingsniveau tussen deze onder‐ en de bovengrens ligt.

Bronnen
In dit onderzoek is gebruik gemaakt van bronnen uit het Stelsel van Sociaal‐statistische
Bestanden (SSB) aangevuld met externe bronnen die informatie bevatten over schulden.
SSB Het SSB is een stelsel van registers en enquêtes, die op persoonsniveau aan elkaar zijn
gekoppeld. Per jaargang worden meer dan 50 verschillende registers gebruikt. Deze registers
hebben betrekking op verschillende sociaaleconomische onderwerpen, zoals banen,
uitkeringen, woningen en onderwijs. De doelpopulatie van het SSB bestaat uit alle personen
die in Nederland wonen, en personen die niet in Nederland wonen maar in Nederland werken
of een uitkering dan wel pensioen vanuit Nederland ontvangen. Er staan in het SSB‐gegevens
over banen, uitkeringen, personen, huishoudens en bedrijven. De volgende bronnen uit het
SSB zijn gebruikt:
– Basisregistratie Personen (BRP): Dit is de digitale bevolkingsregistratie van Nederland. In
de BRP zijn van iedere ingeschrevene gegevens als geboortedatum, geslacht, geboorteland
en woonplaats geregistreerd, van ingezetenen bovendien gegevens over de ouders,
partners en kinderen.

Schuldenproblematiek in beeld

44

– Huishoudensinkomen: De inkomensstatistiek maakt gebruik van gegevens die ontleend
zijn aan diverse administraties, waarvan de belangrijkste dataleverancier de
Belastingdienst is. Daarnaast worden gegevens verzameld uit de registraties van de Dienst
Uitvoering Onderwijs (DUO). In dit onderzoek is voor 2018 gebruik gemaakt van de
voorlopige inkomenscijfers.
– Inkomen van personen: De inkomensstatistiek bevat het jaarinkomen van alle personen
behorende tot de bevolking van Nederland op 1 januari van het verslagjaar. De
belangrijkste berichtgever is de Belastingdienst. In dit onderzoek is voor 2018 gebruik
gemaakt van de voorlopige inkomenscijfers.
– Vermogen: De gegevens voor de Vermogensstatistiek zijn afkomstig van onder andere de
administraties van de Belastingdienst. Het betreft zowel aangifte‐ als aanslaggegevens.
Daarnaast wordt gebruik gemaakt van gegevens over banktegoeden en effectenbezit die
de Nederlandse banken leveren aan de Belastingdienst en de waarde van onroerend goed
op basis van de Wet Onroerende Zaakbelasting (WOZ). Voor het ondernemingsvermogen
wordt gebruik gemaakt van de aangiftegegevens van ondernemers. Voor 2018 is gebruik
gemaakt van de voorlopige vermogenscijfers.
– Opleidingsniveaubestand: Dit bestand bevat het hoogst behaalde en hoogst gevolgde
opleidingsniveau van de Nederlandse bevolking op peilmoment (1 oktober van
verslagjaar). Het bestand is gebaseerd op gegevens uit diverse registers (o.a.
onderwijsregistraties) en de Enquête BeroepsBevolking (EBB). Alhoewel de dekkingsgraad
hoog is, vertegenwoordigt het bestand niet de hele doelpopulatie. Het CBS beschikt sinds
medio jaren ’80 over onderwijsregistraties vanuit het hbo en de universiteit en vanaf
schooljaar 2004/2005 over registraties van het mbo. Om het opleidingsniveau te bepalen
van personen die vóór die tijd zijn afgestudeerd, wordt vooral gebruik gemaakt van de
EBB, maar ook het bronbestand van het UWV WERKbedrijf (opleidingsgeschiedenissen
zoals opgegeven door werkzoekenden) wordt daarvoor benut. De EBB wordt verder ook
gebruikt voor niet door overheid bekostigd onderwijs, zoals particulier onderwijs,
onderwijs in het buitenland en lange bedrijfsopleidingen en cursussen. De EBB is een
steekproefonderzoek onder personen die in Nederland wonen. In het
opleidingsniveaubestand is gebruik gemaakt van EBB‐informatie vanaf 2004.
– WSNP: De doelpopulatie bestaat uit alle uitgesproken schuldsaneringen van natuurlijke
personen. De cijfers van de arrondissementsrechtbanken worden via de Raad voor
Rechtsbijstand Den Bosch aan het CBS geleverd.
– Zvw wanbetalers: De registratie ‘wanbetalers zorgverzekeringswet’ bevat informatie over
het aantal wanbetalers in het kader van de Zorgverzekeringswet onder de personen van 18
jaar en ouder die ingeschreven staan in de Basis registratiepersonen (BRP). De
doelpopulatie bestaat uit alle personen die ingeschreven staan in de BRP,
verzekeringsplichtig zijn in het kader van de Zorgverzekeringswet, ten minste zes maanden
geen premie voor hun basisverzekering hebben betaald, aangemeld zijn bij het College
voor Zorgverzekeringen (CVZ), in het bestuursrechtelijke premieregime zitten (d.w.z. een
verhoogde premie betalen aan het CVZ) en 18 jaar of ouder zijn. Het peilmoment is 31
december van het betreffende jaar. In dit onderzoek is uitgegaan van de cijfers over 31
december voor de stand op 1 januari (de volgende dag).
– Kosten per zorgvorm Zorgverzekeringswet: Dit bestand bevat de bij zorgverzekeraars
gedeclareerde (en goedgekeurde) zorgkosten, die vallen onder de basisverzekering van de
Zorgverzekeringswet (Zvw). De zorgkosten zijn inclusief de kosten die vanwege het
verplichte of vrijwillig eigen risico uiteindelijk door de verzekerden zelf worden betaald.
Niet meegenomen zijn kosten die zijn vergoed door een aanvullende verzekering en eigen
bijdragen.
– Halt: Dit bestand bevat een selectie van variabelen uit de Halt (Het ALTernatief)‐registratie
AuraH. Van alle Haltjongeren is opgenomen hoe vaak ze naar Halt verwezen zijn en voor

Schuldenproblematiek in beeld

45

welk type delict ze het eerst met Halt in aanraking kwamen. In dit bestand bevinden zich
alle personen die in een bepaald jaar naar bureau Halt verwezen zijn.
– Jeugdhulp: Het geheel van jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering dat onder
verantwoordelijkheid van de gemeente wordt uitgevoerd volgens de Jeugdwet (2015).
Jeugdzorgtrajecten worden bijeengebracht uit bestanden die door alle aanbieders van
jeugdhulp en de gecertificeerde instellingen aan het CBS worden geleverd.
– UWV werkzoekende: Gegevens van het UWV met personen die staan ingeschreven bij het
UWV als werkzoekende.
– Polisadministratie: Dit bestand bevat gegevens over banen en is gebaseerd op data uit de
loonaangiften van de Belastingdienst. De loonaangiften bevatten gegevens over
inkomstenverhoudingen (uit de loonadministratie) van werkgevers en andere
inhoudingsplichtigen.
– Slachtofferhulp: Dit bestand bevat een selectie van variabelen uit het registratiesysteem
(Regas) van Slachtofferhulp Nederland. Van alle cliënten van Slachtofferhulp Nederland is
opgenomen hoe vaak ze van welke type delicten slachtoffer zijn geworden in een
verslagjaar.
– Voortijdig schoolverlaters: In dit bestand zijn alle personen opgenomen die op 1 oktober
van een schooljaar staan ingeschreven in het bekostigd voortgezet onderwijs (vo),
middelbaar beroepsonderwijs (mbo) of voortgezet algemeen volwassenenonderwijs
(vavo). Van deze personen is informatie beschikbaar over de opleiding die ze op dit
moment volgen en over hun onderwijspositie een jaar later: uit onderwijs zonder
startkwalificatie, door in onderwijs of uit onderwijs met startkwalificatie.
– Politiestatistiek ‐ basisvoorziening handhaving: Dit bestand bevat vanaf 2010 een selectie
uit de registraties van De Nationale Politie, de tien regionale eenheden en de Landelijke
Eenheid via de landelijke bevragingsapplicatie BVI.

Problematische schulden in de praktijk
Het CBS heeft met enkele ervaringsdeskundigen op het gebied van problematische schulden
gesprekken gevoerd. De tekstblokken over problematische schulden in de praktijk zijn op deze
gesprekken gebaseerd. De namen van de personen wiens verhaal verteld wordt, zijn
gefingeerd.

Schuldenproblematiek in beeld

46

Bijlage 2: Medewerkers
Aan dit onderzoek werkten vanuit het CBS de volgende medewerkers mee:
Hanneke Posthumus
Sophie Doove
Wouter van Andel
Fleur Gommans
Manon Joosten
Naomi Schalken

Schuldenproblematiek in beeld

47