1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2023–2024

19 291

NAVO Parlementaire Assemblee

AF/ nr. 64

VERSLAG VAN DE VOORJAARSZITTING 2023 IN LUXEMBURG
Vastgesteld 26 september 2023
1. Inleiding
Van 19 tot en met 22 mei 2023 vond in Luxemburg de Voorjaarszitting van
de NAVO Parlementaire Assemblee plaats. Vier leden van de Nederlandse
delegatie namen hieraan deel. De delegatie bestond uit de Tweede
Kamerleden mevrouw Belhaj (D66, delegatieleider), de heer Van
Wijngaarden (VVD) en de heer De Roon (PVV) en het Eerste Kamerlid de
heer arbouw (VVD). Ongeveer 250 parlementsleden uit de 31
NAVO-lidstaten en 16 partnerlanden en parlementaire organen waren
aanwezig.
Centraal stonden de Luxemburgse defensie-inspanningen, het aannemen
van verklaringen over Oekraïne en NAVO’s aanpassingen voor de
NAVO-Top in juli 2023 in Vilnius, het toegetreden lid Finland en de oproep
tot snelle toetreding van Zweden tot de NAVO. Oppositieleider uit Belarus,
Sviatlana Tsikhanouskaya en Nobelprijswinares Oleksandra Matviichuk,
directeur van het Centrum van Burgerlijke Vrijheden in Oekraïne spraken
in respectievelijk de politieke commissie en de commissie van democratie
en veiligheid. In een buitengewone zitting van de Standing Committee en
de Oekraïne – NAVO Interparlementaire Raad, in aanwezigheid van tien
Oekraïense parlementsleden, onderstreepte NAVO PA President Joëlle
Garriaud Maylam dat deze zitting de gelegenheid biedt om een duidelijke
boodschap van steun aan Oekraïne over te brengen. Aan de vooravond
van de conferentie sprak de delegatie met ambassadeur Cees Bansema.
De aangenomen verklaringen zijn als bijlage bij dit verslag opgenomen.
2. Standing Committee
Op vrijdagmiddag 19 mei kwam het bestuur van de Assemblee en de
Oekraïne-NAVO Interparlementaire Raad (UNIC) in een gezamenlijk
overleg bijeen. De delegatieleiders van de NAVO-lidstaten en uit Zweden
en tien parlementariërs uit de Verkhovna Rada wisselden van gedachten
over toenemende steun voor Oekraïne alsook over de verwachtingen voor
de NAVO top in Vilnius in juli. NAVO PA President Joëlle Garriaud Maylam
(Frankrijk) opende de vergadering met te verwijzen naar een belangrijk
moment nu het verzet van Oekraïne steeds sterker wordt. «Onze zitting

kst-19291-64
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Staten-Generaal, vergaderjaar 2023–2024, 19 291, nr. 64

1

biedt de gelegenheid om een duidelijke boodschap van steun aan
Oekraïne te sturen. Onze inspanningen zullen doorgaan, we zullen
Oekraïne blijven bijstaan, verenigd en vastberaden, zolang het nodig is
om te zegevieren. De druk die we op Moskou uitoefenen, moet blijven
toenemen,» zei Garriaud Maylam. Oleksandr Korniyenko, co-voorzitter
van de UNIC en eerste vicevoorzitter van de Oekraïense Verkhovna Rada
benadrukte dat de situatie op het slagveld moeilijk en dynamisch is.
Oekraïne is vastbesloten om de strijd voor zijn vrijheid voor te zetten. «We
hebben financiële hulp nodig voor deze overwinning, meer wapens, meer
munitie, meer sancties tegen Rusland. Na de overwinning rekenen we op
de gezamenlijke wederopbouw van Oekraïne,» benadrukte de heer
Korniyenko. Voorts zei Korniyenko dat Oekraïne bij elke staat aandringt op
te overwegen zich aan te sluiten bij een Speciaal Tribunaal voor de
misdaad van agressie tegen Oekraïne om het Russische militaire en
politieke leiderschap ter verantwoording te roepen. Na dit gemeenschappelijke overleg met de UNIC vervolgde het overleg van de Standing
Committee met de bespreking van de twee verklaringen over respectievelijk de NAVO top in Vilnius, gepresenteerd door Linda Sanchez
(Verenigde Staten) en over steun aan Oekraïne, door Michal Szczerba
(Polen).
3. Plenaire zitting
Tijden de plenaire zitting sprak Assembleevoorzitter Joëlle GarriaudMaylam over de steun aan Oekraïne. «Het is onze gemeenschappelijke
veiligheid, onze waarden en de op regels gebaseerde internationale orde
die Oekraïne verdedigt door zijn moedige verzet tegen Russische
agressie,» sprak zij. Garriaud-Maylam onderstreepte de oproep aan
Rusland om zich te verantwoorden voor oorlogsmisdaden en steunde een
wederopbouwprogramma voor Oekraïne in de stijl van het Marshallplan.
Mircea Geoana, plaatsvervangend secretaris-generaal van de NAVO gaf
aan dat tijdens de aankomende top in Vilnius de steun zal worden
herbevestigd. «Als Poetin wint, zou dat een immense tragedie zijn voor de
heroïsche bevolking van Oekraïne, maar het zou Europa ook minder veilig
maken en het zou een boodschap sturen naar andere autoritaire leiders
dat ze hun doelen kunnen bereiken door geweld te gebruiken dit zou de
hele wereld kwetsbaarder maken,» zei Geoana.
De Oekraïense Minister van defensie Oleksii Reznikov, die de vergadering
via een videoverbinding toesprak, noemde luchtverdedigingssystemen en
pantservoertuigen als de prioritaire uitrustingsbehoeften van zijn land. In
zijn toespraak benadrukte de Luxemburgse premier Xavier Bettel dat
Oekraïne vecht voor onze waarden en voor democratie.
Aan het einde van de Voorjaarszitting nam de Assemblee de twee
verklaringen aan in aanloop naar de NAVO-top in Vilnius op 11-12 juli. De
verklaring «United and Resolute in Support of Ukraine» waarin onverminderde steun aan Oekraïne wordt uitgesproken en de leiders van het NAVO
bondgenootschap worden opgeroepen om de leveringen van gevechtsvliegtuigen en andere militaire uitrusting in de strijd tegen de Russische
agressie te bespoedigen. Ook vroeg de Assemblee om in Vilnius opnieuw
te bevestigen dat het land zijn rechtmatige plaats in de NAVO heeft en dat
Oekraïne lid zal worden van het bondgenootschap. Wederom werd erkent
dat de Russische staat onder het huidige regime een terroristische staat is
en wordt aangedrongen op het uitbreiden van sancties zolang het duurt
totdat Rusland al zijn troepen van het gehele grondgebied van Oekraïne
terugtrekt. Er werd opgeroepen tot een uitgebreid hulpprogramma naar
het voorbeeld van het Marshallplan voor de wederopbouw van een
welvarender Oekraïne dat stevig verankerd is in de liberale democratische
familie van naties. Ook zou het

Staten-Generaal, vergaderjaar 2023–2024, 19 291, nr. 64

2

Russische regime en haar medeaanvallers in het Wit-Russische regime ter
verantwoording worden geroepen voor de misdaad van agressie,
oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en mogelijke daden
van genocide gepleegd in Oekraïne. In de verklaring werd ook de steun
van Iran aan de oorlog in Rusland veroordeeld en werd verklaard dat elke
verlening van dodelijke hulp door China aan Rusland een historische
vergissing zou zijn, die diepgaande gevolgen zou hebben. Het gebruik van
honger door Rusland als wapen als onderdeel van zijn ideologie en
praktijk van ruscisme werd veroordeeld.
Vervolgens nam de Assemblee de verklaring «A New NATO in an Age of
Strategic Competition: Accelerating NATO’s Adaptation at the Vilnius
Summit» waarin de Assemblee de leiders van het bondgenootschap
oproept om een nieuwe doelstelling voor defensie-uitgaven en
-investeringen vast te stellen met een minimum investeringsniveau van
2% van het BNP. Volgens de Assemblee is de noodzaak om de uitgaven
van de 31 NAVO-landen te verhogen duidelijk geworden door de
Russische inval in Oekraïne. Luxemburg dat momenteel op een niveau
van 0,6% van het BNP zit, lichtte bij monde van de Minister van Defensie
toe in 2028 hun defensie-uitgaven te hebben verdubbeld. De verklaring
roept voorts op tot een spoedige toetreding van Zweden tot de NAVO en
benadrukt het belang van het oprichting van een centrum voor democratische veerkracht binnen het NAVO hoofdkwartier in Brussel. Het
Luxemburgs parlement maakte bekend een personeelskracht te willen
financieren die zich op het internationale secretariaat van het NAVO PA
bezig gaat houden met dit centrum.
4. Commissies en rapporten
De defensiecommissie ontving op zaterdag 20 mei de Luxemburgse
Minister van defensie, de heer Bausch. Hij sprak over de steun van
Luxemburg aan Oekraïne en zijn bredere bijdragen aan de NAVO. Bausch
lichtte de Luxemburgse vrije-marktaanpak van bewapening voor Oekraïne
toe, gezien de beperkte nationale voorraden. Tot slot schetste de heer
Bausch de bijdrage van Luxemburg aan de aanpassing van de NAVO,
waaronder zijn steun aan de versterkte aanwezigheid in Litouwen en zijn
deelname aan versterkte bewakingsactiviteiten in Roemenië.
Vervolgens sprak Stacy Cummings, algemeen directeur bij het NAVO
Agentschap voor ondersteuning en aanschaf van materieel (NSPA) over
het belang en de voordelen van gecoördineerde inkoop en logistiek.
«Door middelen en expertise te bundelen, kunnen we de defensieuitgaven van de landen optimaliseren, de efficiëntie verhogen en
uiteindelijk de afschrikkings- en defensiecapaciteit van de NAVO
versterken,» zei Cummings. Van Wijngaarden vroeg naar de rol van
NSPA bij het vergroten van de geallieerde defensiecapaciteit en interoperabiliteit. Mevrouw Cummings benadrukte de samenwerking van NSPA
met de particuliere sector en de behoefte van regeringen aan langetermijncontracten voor defensieaankopen.
Bij de Nederlandse Kamerleden bestaat de zorg over de productie van
materieel en wapens en wordt het belang onderstreept van gecoördineerde samenwerking binnen de NAVO alsook van langdurige, nauwe
samenwerking met de defensie-industrie, ook voor de verdediging van het
eigen NAVO grondgebied.
Professor dr. Carlo Masala, Co-Directeur, Center for Intelligence and
Security Studies – Bundeswehr Universität München sprak over de laatste
ontwikkelingen van Russische invasie in Oekraïne en schetste de
strategische implicaties van het volgende offensief van Oekraïne en hoe
succes eruit zou zien. Hij sloot af met een analyse van de toekomst van
het Russische buitenlandse beleid, hoe de NAVO toekomstige Russische
agressie zou moeten afschrikken en het toekomstige NAVO-lidmaatschap

Staten-Generaal, vergaderjaar 2023–2024, 19 291, nr. 64

3

van Oekraïne in het kader van de Europese veiligheid. «Er is geen
alternatief, Oekraïne moet lid worden van de NAVO,» zei hij. Van
Wijngaarden vroeg naar de rol die F-16 vliegtuigen zouden kunnen
spelen en Masala verklaarde dat hij geloofde dat het onlangs geleverde
Storm Shadow raketsysteem uit het Verenigd Koninkrijk een grotere
onmiddellijke impact zou hebben.
«De toekomst van Oekraïne wordt gesmeed in de smeltkroes van de
oorlog: we moeten de jonge democratie helpen, niet alleen om de oorlog
te winnen, maar ook om de vrede veilig te stellen, zodat het kan
uitgroeien tot een sterke en veerkrachtige democratie onder zijn bondgenoten hier in de NAVO,» lichtte het Amerikaanse Congreslid Rick Larsen
zijn concept rapport Ukraine’ Fight for Freedom & Alliance and Global
Response to Russia’s War toe. Larsen riep op tot meer militaire en
politieke steun aan Oekraïne, waaronder luchtverdedigingssystemen,
artillerie, munitie en pantservoertuigen. Bondgenoten moeten de sancties
tegen Rusland opvoeren en Oekraïne steunen in zijn streven naar
Euro-Atlantische integratie. Hij merkte op dat de geallieerden hun eigen
wapenvoorraden hebben uitgeput door overdrachten aan Oekraïne, wat
«een strategische kwetsbaarheid» binnen het bondgenootschap aan het
licht bracht. Dit risico werd aangekaart in het concept rapport van Utku
Cakirozer (Türkiye) over het belang van een sterke geallieerde defensieindustriële basis om de nieuwe afschrikkings- en defensiepositie van de
NAVO te ondersteunen in het licht van de Russische dreigingen en de
groeiende reeks opkomende veiligheidsuitdagingen. «Geallieerden
hebben Oekraïne in allerijl militair gesteund om ervoor te zorgen dat het
de middelen heeft om zijn soevereiniteit en territoriale integriteit te
verdedigen, waarbij ze de implicaties van een Russische overwinning
hebben begrepen,» schreef Cakirozer. «Dergelijke inspanningen hebben
echter de kwetsbaarheid binnen de defensie-industriële bases van de
NAVO-bondgenoten aan het licht gebracht, aangezien er tekorten aan
kritieke systemen en hun onderdelen zijn ontstaan.» Om deze kwetsbaarheden te verhelpen, beval Cakirozer aan om de defensie-uitgaven te
verhogen met de nadruk op modernisering en uitbreiding van de
productie; een toename van de munitievoorraden in het hele bondgenootschap, meer gebruik van meerjarige contracten om de leveringen van de
privéindustrie veilig te stellen en meer samenwerking tussen de bondgenoten op het gebied van wapenproductie en -aankopen. In de «Defence
and Security Committee’s Sub-Committee on Transatlantic Defence and
Security Cooperation» presenteerde Jeroen van Wijngaarden zijn
concept rapport over de veiligheidsuitdagingen in het Oostzeegebied
ofwel Baltische Zee in de subcommissie voor trans-Atlantische defensieen veiligheidssamenwerking. «Een sterke, eensgezinde aanpak van de
aanpassing van de noordelijke maritieme regio aan de veranderende
veiligheidssituatie is van vitaal belang. De toevoeging van Finland zal de
capaciteiten van de NAVO in het Oostzeegebied aanzienlijk versterken,
maar Finland zal nauw moeten samenwerken met zijn nieuwe bondgenoten bij het bepalen van zijn rol binnen de NAVO,» aldus Van
Wijngaarden.
In de «Economics and Security Committee» gaf Phillipe Glaesener, senior
Vice-President Space & Defence bij SES een presentatie over de ondersteuning van veranderende overheidsbehoeften met geïntegreerde,
veilige, soevereine ruimtesystemen. Hij beschreef een reeks ruimtevaartgerelateerde uitdagingen en opkomende bedreigingen zoals vezelonderbreking, cyberaanvallen, het mogelijke gebruik van de ruimte voor
militaire operaties. Volgens Glaesener investeren regeringen steeds meer
in de ruimte, waaronder communicatie, aardobservatie, verkenning en
gegevensoverdracht, verkenning en gegevensoverdracht en zien dit
domein als een strategische bron. Professor Julian Hinz van de Bielefeld
Universiteit en het Kiel Instituut voor de wereldeconomie gaf een

Staten-Generaal, vergaderjaar 2023–2024, 19 291, nr. 64

4

presentatie over de economische gevolgen van de sancties, de oorlog van
Rusland tegen Oekraïne en de toenemende politieke spanningen. Hij ging
ook in op het gebruik van sancties na de oorlog van Rusland tegen
Oekraïne. Terwijl het bevriezen van tegoeden snel effect had, merkte hij
op, waren exportverboden economisch minder ingrijpend, deels omdat
Russisch succes in het omzeilen van sancties.
In de politieke commissie gaf Sviatlana Tsikhanouskaya, de leider van de
democratische krachten in Belarus een toespraak waarin zij beschreef hoe
president Aleksander Loekasjenko de handlanger van president Vladimir
Poetin is geworden in al zijn moorddadige criminele ondernemingen en
merkte op dat na het internationale arrestatiebevel tegen Poetin, er
hetzelfde arrestatiebevel tegen Loekasjenko zou moeten zijn voor
misdaden van agressie en misdaden tegen de menselijkheid. De
commissie sprak ook over de versnelling van levering van wapens aan
Oekraïne ter zelfverdediging tegen binnenvallende Russische troepen, het
nakomen van de toezeggingen van het doen van defensie-uitgaven van
ten minste 2% van het BNP en de omvang van de actieve strijdkrachten en
reservetroepen te heroverwegen, rekening houdend met de lessen die zijn
geleerd in Oekraïne. Er werd ook gesproken over de rol en positie van
China en waarbij de Euro-Atlantische gemeenschap enerzijds voor
bewaking en wederzijds overeengekomen beperkingen met China moet
zorgen, waaronder een duidelijk begrip van de rode lijnen, terwijl
anderzijds ruimte moet worden gecreëerd voor strategische samenwerking op het gebied van mondiale uitdagingen zoals klimaatverandering, pandemieën, nucleaire non-proliferatie en mondiale financiële
stabiliteit.
In de vergadering van de commissie voor democratie en veiligheid op
21 mei sprak de Luxemburgse Minister van Ontwikkelingssamenwerking
Franz Fayot over humanitaire crises, niet alleen in Oekraïne, waar als
gevolg van de Russische inval meer dan 18 miljoen Oekraïners dringend
humanitaire hulp en bescherming nodig hebben, ook andere humanitaire
crises – met name in Myanmar, Ethiopië, Afghanistan, Jemen, Somalië en
Soedan – moeten volgens hem worden aangepakt. Hoewel conflicten de
voornaamste oorzaak zijn van humanitaire crises, zijn ze niet de enige
oorzaak sprak Fayot. De steeds snellere klimaatverandering en de
verwoestende gevolgen ervan zetten ook de voedselsystemen onder druk,
verdrijven de bevolking en wakkeren de spanningen aan, voegde hij eraan
toe. Speciale vertegenwoordiger van de secretaris-generaal van de NAVO
voor vrouwen, vrede en veiligheid Irene Fellin sprak over de gevolgen
voor kinderen van gewapende conflicten in het bijzonder in Oekraïne waar
verkrachting en seksueel geweld door de Russische strijdkrachten
systematisch gebruikt werden tegen Oekraïense burgers, waaronder
kinderen. Een andere zorgwekkende ontwikkeling die zij signaleerde in de
oorlog was de deportatie en in sommige gevallen gedwongen adoptie van
Oekraïense kinderen door de Russische autoriteiten. Salima Belhaj
merkte op dat dit de noodzaak bevestigd om plegers van misdrijven tegen
kinderen ter verantwoording te roepen, kinderen in conflicten te
beschermen en de eerbiediging van het internationaal recht te bevorderen. De Assemblee voorzitter Joëlle Garriaud-Maylam richtte zich in
haar rapport The Russian War on Truth: Defending Allied and Partner
Democracies Against the Kremlin’s Disinformation Campaigns op de
dreiging die uitgaat van Russische desinformatieactiviteiten en schetste
mogelijke maatregelen die NAVO-lidstaten zouden kunnen nemen om op
dergelijke dreigingen te reageren, waaronder meer middelen voor
monitoring en tegenmaatregelen, sancties tegen hoofdrolspelers in het
desinformatie-ecosysteem van het Kremlin en de oprichting van een
Centrum voor Democratische Weerbaarbaarheid

Staten-Generaal, vergaderjaar 2023–2024, 19 291, nr. 64

5

Tijdens de Voorjaarzitting zijn er in de diverse commissies zeventien
concept-rapporten besproken.1 De conceptrapporten worden tijdens de
jaarvergadering in het najaar in Kopenhagen vastgesteld.
Het gaat om de volgende rapporten:
– Ukraine’ Fight for Freedom & Alliance and Global Response to Russia’s
War (defensiecommissie, rapporteur Rick LARSEN, Verenigde Staten)
– Ensuring an Allied Defence Industrial Base for NATO’s New Deterrence
and Defence Baseline (defensiecommissie, rapporteur Utku CAKIROZER, Türkiye)
– Sea Change: The Rapid Evolution of Baltic Sea Security After Russia’s
Invasion of Ukraine (subcommissie trans-Atlantische defensie en
veiligheidssamenwerking, rapporteur Jeroen VAN WIJNGAARDEN,
Nederland)
– Troubled Waters: How Russia’s War in Ukraine Changes Black Sea
Security (subcommissie inzake toekomstige veiligheids- en defensiecapaciteiten, rapporteur Lord Mark LANCASTER, Verenigd Koninkrijk)
– Fighting Impunity for Violations of International Law in Russia’s
Renewed Invastion of Ukraine (commissie inzake democratie en
veiligheid, rapporteur Rodrigue DEMEUSE, België)
– The Russian War on Truth: Defending Allied and Partner Democracies
Against the Kremlin’s Disinformation Campaigns (commissie inzake
democratie en veiligheid, rapporteur Joëlle GARRIAUD-MAYLAM,
Frankrijk)
– Food Security and Conflict: Harvesting Resilience in the Face of Global
Crisis (commissie inzake democratie en veiligheid, rapporteur Julie
DZEROWICZ, Canada)
– Russia’s War on Ukraine and Transatlantic Energy Security Challenges
(economische commissie, Harriett BALDWIN, Verenigd Koninkrijk)
– Rebuilding Transatlantic Economic Relations and Resilience (subcommissie trans-Atlantische, economische relaties, rapporteur Faik
OZTRAK, Türkiye)
– Towards the Reconstruction of Ukraine (subcommissie transitie en
ontwikkeling, rapporteur Michal SZCZERBA, Polen)
– Russia’s war against Ukraine: rethinking the global order and lessons
learned for NATO (politieke commissie, rapporteur Tomas VALASEK,
Slowakije)
– Devolping Future Capabilities: Robotics and Autonomous systems
(commissie voor wetenschap en technologie, Joe WEINGARTEN,
Duitsland)
– Protecting Critical Maritime Infrastructure- the role of technology
(commissie voor wetenschap en technologie, Njall TRAUSTI FRIDBERTSSON, IJsland)
– China’s Global rol in the wake of Russia’s war against Ukraine
(politieke commissie, rapporteur Ana-Maria CATAUTA, Roemenie)
– The future of NATO’s open door policy (politieke commissie, rapporteur Audronius AZUBALIS, Litouwen)
– Novel Materials and Additive Manufacturing (commissie voor
wetenschap en technologie, rapporteur Sven CLEMENT, Luxemburg)
– Shifting Geopolitics in Iran and the Gulf (Mediterranean and Middle
East group, rapporteur Theo FRANCKEN, België)
De voorzitter van de delegatie,
Belhaj
De griffier van de delegatie,
Bakker-de Jong

1

Deze rapporten zijn integraal te vinden op de website van de NAVO Parlementaire Assemblee:
2023 Spring Session Committee Reports | NATO PA (nato-pa.int)

Staten-Generaal, vergaderjaar 2023–2024, 19 291, nr. 64

6