P r o g r a m ma t i s c he Aa n p ak v an h e t
I nn o v at i e b e l e i d

MidTerm Review

drs. R.M. Braaksma
C. van Essen MSc
dr. J.P.J. de Jong
dr. J. Meijaard

Zoetermeer, 15 juni 2009

De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij EIM bv. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan mits
de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke vorm
ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na schriftelijke
toestemming van EIM bv. EIM bv aanvaardt geen aansprakelijkheid voor drukfouten en/of
andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with EIM bv. Quoting numbers or text
in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned. No part
of this publication may be copied and/or published in any form or by any means, or stored
in a retrieval system, without the prior written permission of EIM bv. EIM bv does not
accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

Inhoudsopgave

Lijst met afkortingen

5

Executive Summary

7

1

Inleiding

13

1.1

De innovatieprogramma's

13

1.2

De Midterm Review (MTR)

14

1.3

De Innovatie-in-Dialoog-aanpak

14

1.4

Doelstelling MTR

16

1.5

Onderzoeksvragen MTR

17

1.6

Methodiek MTR

18

1.7

Leeswijzer

21

2

De programma's in vogelvlucht

23

2.1

Point-One

23

2.2

Food & Nutrition Delta (FND)

28

2.3

Watertechnologie (IPWT)

33

2.4

Maritiem (MIP)

38

2.5

Chemie en Polymeren

43

2.6

Life Sciences en Health (LSH)

48

2.7

High Tech Automotive Systems (HTAS)

53

2.8

M2i

57

3

Werkt de programmatische aanpak?

63

3.1

Niet-deelnemers: redenen om niet mee te doen

63

3.2

Effecten volgens intensieve deelnemers

65

3.3

Verbetersuggesties volgens intensieve deelnemers

68

3.4

Sleutelfiguren over de Innovatie-in-Dialoog-aanpak

69

3.5

Sleutelfiguren over SenterNovem

70

3.6

Confrontatie

71

4

Welke lessen kunnen worden getrokken?

73

Bijlagen
I

Begeleidingcommissie

81

II

en verder: zie Bijlagenboek

81

3

Lijst met afkortingen
ACTS

Advanced Chemical Technologies for Sustainability

BiB

Beroepsopleiding In Bedrijf

BIO

Biotechnology Industry Organization

BiZa

Ministerie van Binnenlandse Zaken (en Koninkrijksrelaties)

BMM

BioMedical Materials Program

BNP

Bruto Nationaal Product

BSIK

Besluit subsidies investeringen kennisinfrastructuur

C2C

Cradle to Cradle

COCI

Centrum voor Open Chemische Innovatie

CTMM

Center for Translational Molecular Medicine

Dafne

Dutch Agro-food Network of Entrepreneurship

DLO

Dienst Landbouwkundig Onderzoek

DPI

Dutch Polymer Institute

DSTI

Dutch Separation Technology Institute

EDA

Europees defensieagentschap

EFPIA

European Federation of Pharmaceutical Industries and Associations

EGL

EG-Liaison

ESI

Embedded Systems Institute

ETB

EuroTransBio

ETP

European Technology Platform

EWP

European Water Partnership

EZ

Ministerie van Economische Zaken

FES

Fonds Economische Structuurversterking

FME

Federatie Metaal- en Elektrotechnische industrie

FND

Food & Nutrition Delta

FND2

Food & Nutrition Delta (tweede fase)

FNLI

Federatie van Nederlandse Levensmiddelenbedrijven

FOM

(Stichting voor) Fundamenteel Onderzoek der Materie

FP7

Framework Programma 7

FTE

Full Time Equivalent

HBO

Hoger Beroeps Onderwijs

HCMT

Human Capital Management

HCR

Human Capital Roadmap

Hiswa

Vereniging voor Handel en Industrie van Scheepsbouw en Watersport

HRM

Human Resource Management

HTAS

High Tech Automotive Systems

IE

Intellectueel Eigendom

IIC

Innovation Intelligence & Coordination

IMI

Innovative Medicines Initiative

IOP

Innovatiegericht OnderzoeksProgramma

IP

InnovatieProgramma

IPC

InnovatiePrestatieContract

IPR

Intellectual Property Rights

IPWT

InnovatieProgramma Water Technologie

IRO

Industriële Raad voor de Oceanologie

ITEA2

Information Technology for European Advancement 2

Kiwa

Keuringsinstituut voor Waterleidingartikelen

KNAW

Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen

KNCV

Koninklijke Nederlandse Chemici Vereniging

5

KP7

Kaderprogramma 7 (Europese Commissie) in Engels FP7

KWR

Kiwa Water Research

LNG

Liquified Natural Gas

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

LSH

Life Sciences & Health

M2i

Materials to Innovate the industry

MARIN

Maritiem Research Instituut Nederland

MBO

Middelbaar Beroeps Onderwijs

MEMS

Micro Electro Mechanische Systemen

MIP

Maritiem InnovatieProgramma

MTR

MidTerm Review

NEVAT

Nederlandse Vereniging Algemene Toelevering

NFIA

Netherlands Foreign Investment Agency

NGI

Netherlands Genomics Initiative

NIMR

Netherlands Institute for Metals Research

NIVR

Nederlands Instituut voor Vliegtuigontwikkeling en Ruimtevaart

NIZO

Nederlands Instituut voor Zuivel Onderzoek

NNI

Nederlands Nano Initiatief

NOM

Investerings- en Ontwikkelings Maatschappij voor Noord-Nederland

NWO

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

NWP

Netherlands Water Partnership

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

OEM

Original Equipment Manufacturer

OML

Optical Maskless Lithography

PiD

Pieken In de Delta

PIP

Polymeren Innovatie Programma

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

RUG/UMCG

Rijksuniversiteit Groningen/Universitair Medisch Centrum Groningen

SAC

Strategische AdviesCommissie Innovatieprogramma's

SBIR

Small Business Innovation Research Programme

SIZ

Subsidieregeling Innovatie Zeeschepen

SMART

Specifiek, Meetbaar, Aanwijsbaar, Realistisch en Tijdgerelateerd

SRA

Strategische Research Agenda

TI

Technologisch Instituut

TIFN

Top Instituut Food & Nutrition

TNO

(Nederlandse Organisatie voor) Toegepast Natuurwetenschappelijk
Onderzoek

6

TTI

Technologisch Top Instituut

TU

Technische Universiteit

UvW

Unie van Waterschappen

VenW

Ministerie van Verkeer en Waterstaat

VNCI

Vereniging van de Nederlandse Chemische Industrie

VNSI

Vereniging Nederlandse Scheepsbouw Industrie

VROM

Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu

VSNU

Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

WCFS

Wageningen Centre for Food Sciences

WIT

Water Innovatie Team

WSSTP

Water Supply and Sanitation Platform

Executive Summary

S le u t e lg e b ie d e n e n de p r og ra m ma t i s c h e a a n p ak v a n inn o v a t ie
Innovatie is één van de speerpunten van het kabinet-Balkenende IV. Het
innovatieplatform heeft zes sleutelgebieden benoemd: sectoren die zich kunnen
meten met de top van de wereld. De gebieden onderscheiden zich door
hoogwaardige kennis en technologie, ontwikkelen een goed zelforganiserend
vermogen en leveren nu en naar verwachting in de toekomst een belangrijke
bijdrage aan de concurrentiekracht van de Nederlandse economie.
In het verlengde van de sleutelgebiedenaanpak heeft het Ministerie van
Economische Zaken bedrijven en kenninstellingen in de betreffende gebieden
uitgedaagd om innovatieprogramma's te ontwikkelen. Een innovatieprogramma
moet internationaal onderscheidend zijn en een gerichte focus hebben op
onderdelen van een markt of technologie waarin Nederland kan uitblinken. De
overheid ondersteunt deze innovatieprogramma's om in de toekomst tot de
Europese top van kenniseconomieën te behoren. Ondernemers en
kennisinstellingen die de handen ineen willen slaan om gezamenlijk te innoveren,
kunnen in dialoog met de overheid aanzienlijke cofinanciering verwerven.
Met de zogenoemde programmatische aanpak van innovatie investeert het
Ministerie van Economische Zaken samen met bedrijfsleven en kennisinstellingen
in de optimale ontwikkeling van kennis en innovatie en krachtenbundeling van
relevante partijen. Er zijn thans (april 2009) acht innovatieprogramma's in
uitvoering. Daarmee is in de periode 2005-2012 € 846,1 mln. aan publieke
middelen gemoeid. Vanaf de start van de innovatieprogramma's in 2005 tot 1 juli
2008 hebben 591 organisaties een financiële bijdrage ontvangen.

M id t e r m R ev ie w
De ontwikkeling en uitvoering van de innovatieprogramma's wordt in de praktijk
gecoördineerd door SenterNovem. Hiertoe is de zogenaamde Innovatie-inDialoog-aanpak ontwikkeld. Dit is een bottom-up, interactieve aanpak waarin
maatwerk en vraagsturing centraal staan. Bedrijven en kennisinstellingen nemen
het initiatief voor de ontwikkeling van innovatieprogramma's met bijbehorende
doelen, voorgenomen activiteiten en benodigde middelen. Initiatieven vanuit het
veld worden getoetst op diverse criteria. De Strategische AdviesCommissie (SAC)
toetst op de criteria en adviseert de Minister van Economische Zaken over de
ingediende visies en voorstellen.
In opdracht van het Ministerie van Economische Zaken heeft EIM een Midterm
Review (MTR) uitgevoerd van de programmatische aanpak als geheel.
Onderhavig rapport doet hiervan verslag. Voor de individuele programma's
bestaan er ook aparte voortgangsrapportages en Midterm Reviews.

Do e l s t e l l i n g
De doelstelling van de MTR is tweeledig:
I

Evalueren hoe de programmatische aanpak voor innovatie uitwerkt (ofwel
vaststellen of de Innovatie-In-Dialoog-aanpak leidt tot effectieve en efficiënte
bundeling van krachten en optimale ontwikkeling van gebieden, en

7

vaststellen in hoeverre de acht lopende innovatieprogramma's bijdragen aan
de realisatie van de doelstellingen van de programmatische aanpak)
II

Identificeren van mogelijkheden om de programmatische aanpak te
verbeteren.

O n d e r zo e ksv r a ge n
Voor de MTR werd een set beleidsmatige onderzoeksvragen geformuleerd. De
vragen zijn gericht op de beoordeling van effecten en van de uitvoering.
Hoe en in hoeverre leidt de programmatische aanpak tot:
A
B

additionele private en publieke investeringen in innovatie,
een effectievere inzet van publieke middelen (door vraagsturing, focus en
massa, en maatwerk),

C
D

verbetering van de concurrentiekracht op de programmadomeinen,
aanpak en oplossing van knelpunten die het onbenutte potentieel in de
programmadomeinen belemmeren,

E
F

betere samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen, en
betere strategische samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en
overheid?

En daarnaast:
G

In hoeverre is de uitvoering van de programmatische aanpak efficiënt (inzet
van SenterNovem en EZ bij ontwikkeling en uitvoering, samenwerking en
afstemming met bedrijven en kennisinstellingen) en wat zijn verbeterpunten?

H

In hoeverre zijn de activiteiten in de diverse programma's tot nu effectief en
wat zijn mogelijke verbeterpunten?

I

Hoe functioneert de Innovatie-in-Dialoog-aanpak en wat zijn mogelijke
verbeterpunten?

J

Wat zijn aanbevelingen om de programmatische aanpak in de toekomst te
verbeteren?

A a np a k
In de MTR zijn eerst de beschikbare feiten en cijfers geanalyseerd. Belangrijkste
bronnen waren de diverse plannen, werkdocumenten, nulmetingen en
tussenrapportages die per innovatieprogramma zijn uitgevoerd. Daarnaast zijn
de vergaderstukken en andere documentatie van de Strategische
AdviesCommissie bestudeerd. Uit deze deskresearch zijn door EIM eerste
conclusies getrokken over de aannemelijkheid van de effecten van de
programmatische aanpak. Vervolgens is een groot aantal betrokkenen in het veld
geraadpleegd, waarbij is gevraagd naar gerealiseerde effecten, verwachtingen
over effecten, en de ervaringen met de Innovatie-in-Dialoog-aanpak. Daarbij zijn
er drie typen betrokkenen:
− Sleutelfiguren. Dit zijn de coördinatoren van de innovatieprogramma's,
centrale beleidsmakers van EZ en SenterNovem, en andere partijen die zeer
actief betrokken zijn bij de ontwikkeling van de programma's. Uit deze groep
zijn 26 personen geselecteerd voor een diepte-interview. De overigen hebben
telefonisch of via het internet feedback gegeven.
− Intensieve deelnemers. Dit zijn partijen die actief deelnemen in de
innovatieprogramma's waaronder ook degenen die niet als sleutelfiguren
kunnen worden bestempeld. De intensieve deelnemers hebben input geleverd
hetzij via een telefonisch interview, hetzij via een webapplicatie waar zij

8

feedback konden geven op de aanpak. Er zijn 249 intensieve deelnemers
betrokken geweest bij het onderzoek.
− Niet-deelnemers. Dit zijn perifere partijen die nauwelijks meedoen aan de
uitvoering van innovatieprogramma's en/of aan de Innovatie-in-Dialoogaanpak. Zij hebben geen inhoudelijke deskundigheid over de effecten en
efficiëntie van de gehele aanpak. Zij zijn wel benaderd voor een korte
telefonische of webenquête. Er zijn 251 niet-deelnemers betrokken geweest
bij het onderzoek.

Ho o f d c on c l u s i e s
De aanpak lijkt een succesvolle verrijking van het innovatiebeleid. De
verbetering van de concurrentiekracht en de oplossing van knelpunten zijn nog
beperkt meetbaar, maar (a) er is een toegenomen bundeling van krachten, (b)
er is een intensivering van private investeringen, (c) er zijn onderling goede
lessen te leren. De grootste uitdaging voor de komende jaren ligt in het
waarmaken van brede valorisatie en adoptie van de vernieuwingen, vooral ook
bij (MKB-)bedrijven die niet intensief betrokken zijn geweest. Dit gaat verder
dan de programma's zelf, maar is daarmee niet minder belangrijk voor het
algehele succes van de programmatische aanpak.

P e r o n de r z oe k sv r a a g
A . Ad d it i o n e le i n v e s t e ri n ge n i n in n ov a t ie ?
Ja. De diverse innovatieprogramma's leiden tot additionele private investeringen,
niet alleen in de perceptie van de intensieve deelnemers, maar ook op basis van
de harde cijfers. De tijdspanne tot aan de MTR is voor veel programma's wel
kort.
Kanttekening:
− Vooral de additionaliteit van de private investeringen moet in een
eindevaluatie goed worden onderzocht. De additionaliteitsvraag kon in dit
onderzoek alleen worden meegenomen via de meningen van de direct
betrokkenen.

B . E f f e ct ie v e re i n z e t v an pu b l ie ke m id d e le n ?
Ja. De programmatische aanpak zorgt ervoor dat de publieke middelen meer
gefocust en meer richting markttoepassingen worden besteed. De middelen
lijken effectiever dan vroeger te worden ingezet.
Kanttekeningen:
− De activiteiten en de besteding van middelen blijven in de meeste
programma's nog primair R&D-gedreven.
− De vraaggestuurdheid is gericht op de betrokken bedrijven, maar meestal nog
niet expliciet op de wensen en/of problemen bij eindgebruikers.
− De samenhang met andere regelingen moet nog beter.

C . Ve r be t e r in g co n cu r r en t i e kr a ch t ?
Misschien. De verbetering van de concurrentiekracht is nog niet vast te stellen
omdat die zich na langere tijd pas goed manifesteert. Veel programma's zijn pas
net op streek. De percepties van de direct betrokkenen zijn positief, maar

9

concrete voorbeelden van de verbeterde concurrentiekracht kunnen slechts in
enkele gevallen worden gegeven.
Kanttekeningen:
− Juist in de sectoren van de programmatische aanpak, waar per definitie al een
koppositie wordt ingenomen, zal de link tussen de programma's en de
concurrentiekracht heel moeilijk aan te tonen zijn.
− De verbetering van de concurrentiekracht zal ook in een eindevaluatie moeilijk
te bepalen zijn. De concurrentiepositie is afhankelijk van veel factoren.

D . A a n p a k e n op lo s s in g k n e lp u n t e n ?
Ja, deels. De innovatieprogramma's helpen om de snelheid, focus en omvang van
de innovatie-inspanningen te verbeteren. Vaak is financiering of het vinden van
geschikte kennispartners een knelpunt. Dit heeft de meeste aandacht gekregen
en hier worden de eerste successen behaald. Een ander knelpunt is goed
personeel. Er is een scala aan initiatieven ontplooid. In de komende jaren zullen
die pas gaan bijdragen aan het oplossen van het arbeidsmarktknelpunt.
Kanttekeningen:
− In termen van budget krijgt de oplossing van knelpunten weinig gewicht. De
programma's moeten ervoor waken dat het oplossen van knelpunten in
termen van aandacht niet ook een gering gewicht krijgt.
− Sommige knelpunten vereisen een andere aanpak dan de overige activiteiten
in de programma's. Dat is een reden om de oplossing van deze knelpunten
apart in te richten, in samenspraak met de werkgeversorganisaties.

E . Be t e re s a me n w er k in g be d ri jv e n e n ke n n is i n s t e l l i ng e n ?
Ja. De samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen is door de
innovatieprogramma's verbeterd. Drempels worden voor de intensieve
deelnemers aanzienlijk lager. De bestaande samenwerkingsverbanden worden
sterker en nieuwe ontstaan. Volgens sleutelpersonen heeft de programmatische
aanpak deelnemers in contact gebracht met kennisinstellingen die zij vervolgens
ook buiten het programma makkelijker benaderen. Ook hebben
kennisinstellingen dankzij de programmacontacten de onderlinge,
interdisciplinaire contacten verstevigd.
Kanttekeningen:
− Meer samenwerking is goed aan te tonen. De kwaliteit van de samenwerking
lijkt ook te verbeteren, maar is in de MTR nog niet meegenomen.
− Niet-deelnemers ervaren de 'kennismarkt' nog niet als bijster transparant en
toegankelijk. Aan dit imago moet worden gewerkt, zeker onder de groep
innovatieve koplopers in het MKB.

F . B e t e re s t ra t e g i s ch e sa me n w er k i n g ?
Waarschijnlijk. In ieder programma vindt minstens helft van de respondenten dat
de innovatieprogramma's bijdragen aan strategische samenwerking. De
duurzaamheid van de samenwerkingsverbanden krijgt door de Innovatie-inDialoog-aanpak extra aandacht. De programma's helpen om partijen
preconcurrentieel de krachten te laten bundelen (in plaats van angstvallig de
kennis af te schermen).

10

Kanttekeningen:
− Een belangrijk deel van de deelnemers is van mening dat ze sowieso wel
strategische aandacht aan innovatie zouden hebben geschonken, hooguit op
een kleinere schaal en meer op het eigen bedrijf gericht.
− Vanuit de programma's zijn heel wat samenwerkingsverbanden tot stand
gekomen die de potentie hebben om strategische samenwerking te worden.
Ze zijn in ieder geval zo ingezet.
− Effectieve samenwerking tussen verschillende ministeries blijkt een
belangrijke positieve impuls voor totstandkoming van topinstituten. Een
voorbeeld is Life Sciences and Health, waar EZ, VWS en OCW samenwerken.

G . E ff i cië n t e u i t v oe r in g p ro g ra m ma t i s ch e a a n pa k?
Ja, steeds beter. De intensief betrokken bedrijven zijn behoorlijk positief over de
rol van SenterNovem en EZ. Betere externe communicatie en meer eenvoudige
toegang tot de regelingen zijn volgens de niet-deelnemers belangrijke
verbeterpunten. SenterNovem krijgt van de meeste deelnemers een ruime
voldoende voor de kwaliteit van de uitvoering. Vooral de betrokkenheid en
commitment krijgen een positief oordeel.
Kanttekeningen:
−

Er is een spanning tussen de twee petten die SenterNovem bij de
programma's opzet: (1) begeleiding en advies, (2) toetsing en controle. Het
is belangrijk om helder en expliciet te zijn over hoe deze twee rollen worden
ingevuld en gescheiden.

−

De procedures rond toetsing en controle zijn strak, en passen meer bij een
subsidie- dan bij een investeringstraject. Als een project met een heldere
maatschappelijke meerwaarde goed loopt, kan eventueel meer globale
toetsing plaatsvinden.

−

De termijnen voor het beslissen over goedkeuring van projecten en voor
uitbetaling zijn vaak nog lang. Dit is zeker voor de besluitvormingshorizon
van veel MKB-bedrijven een belangrijk aandachtspunt voor mogelijke
verbeteringen.

−

Bedrijven willen meer feedback op de spelregels rond projectvoorstellen en
vooral een uitleg wanneer een voorstel wordt afgewezen.

−

Dezelfde informatie moet door ondernemers vaak nog meermalen worden
geleverd. Verdere verbetering van de administratieve organisatie op deze
punten is gewenst.

H . E f fe c t iv i t e i t v a n de a c t iv i t e i t e n ?
Moeilijk objectief te beoordelen. De meningen zijn overwegend positief en de
onderlinge vergelijking biedt diverse aanknopingspunten voor succes en
verbetersuggesties.
Kanttekeningen:
− De aandacht ligt momenteel vrij sterk op R&D en minder op valorisatie en
daadwerkelijke marktintroductie van innovaties. Additionele investeringen in
valorisatie zijn waarschijnlijk maatschappelijk effectiever dan additionele
investeringen in vrij fundamenteel onderzoek, zeker op de korte en
middellange termijn.

11

I . F u n c t io n e r e n In n o v a t i e - i n - D i a lo og - a a n p a k?
Goed en steeds beter. De aanpak zelf wordt zeker als heel positief ervaren. Men
heeft het gevoel dat er naar de sector wordt geluisterd en de juiste thema's op
de kaart komen te staan. De rol die SenterNovem speelt als ondersteunende
partij en facilitator heeft ook zeker effect gehad.
Kanttekeningen:
− De rol van SenterNovem mag intensiever.
− Het effect van de aanpak komt duidelijker naar voren bij de jongere
programma's dan bij de oudere programma's.
− Een aandachtspunt is de toegang voor nieuwe deelnemers waardoor ook
nieuwe samenwerkingsverbanden tot stand kunnen komen. Vaste consortia en
'institutionalisering' - wat op langere termijn altijd dreigt - zouden ten koste
gaan van de dynamiek waar juist de meeste innovaties uit voorkomen.
− De programma's moeten actief blijven in het bevorderen van de in- en
uitstroom van deelnemers.

J . Aa n b ev e l i n g e n e n v erb e t e r p u nt e n ?
Top 7 van aanbevelingen naar aanleiding van deze MTR:
1.

Goed werkende initiatieven moeten vanuit de individuele programma's

2.

De uitwisseling van procesmatige en instrumentele best practices is cruciaal

worden klaargemaakt voor 'transfer' naar de andere programma's.
om het beste uit de programmatische aanpak te halen.
3.

Het instrumentarium voor innovatiebevordering blijft nogal gefragmenteerd.
Betere afstemming is wenselijk: bij zowel financiële als niet-financiële
instrumenten van innovatiebeleid, internationaliseringsbeleid, regionaal
beleid en ondernemerschapsbeleid.

4.

De huidige focus van de innovatieprogramma's ligt sterk bij R&D. De aanpak
van knelpunten voor innovatie zoals voldoende aanwas van technisch
personeel verdient een (nog) meer prominente plaats.

5.

Het wegnemen van innovatiebelemmerende regelgeving verdient expliciete

6.

Formuleren van zo duidelijk mogelijke doelstellingen per programmalijn is

aandacht. Dit valt evenwel buiten de directe scope van de programma's.
heel belangrijk: alleen met zulke doelstellingen kun je zinvol 'bijsturen'. Dit
verdient steeds weer aandacht.
7.

Alle programma's kunnen extra synergie bewerkstelligen door succesvolle
activiteiten (benchmarks) van elkaar over te nemen, maar ook door
informatie-uitwisseling over elkaars projecten: met het oog op mogelijk
bruikbare resultaten én mogelijke leereffecten.
−

Incubators verdienen ondersteuning, juist binnen innovatieprogramma's.
Het vergt een betrekkelijk geringe investering die de uiteindelijke
effectiviteit van de programma's sterk kan bepalen.

−

Kennismakelaars lijken een succesvolle methode om MKB-bedrijven
(beter) te betrekken bij programma's. Dit voorbeeld verdient navolging
in andere programma's.

−

Launching customers die het risico aandurven kunnen een belangrijke
voorwaarde zijn voor het succes van innovaties met een lange
'incubatietijd' en/of hoge investering. Een risicoverzekering kan
aarzelende launching customers (in spe) over de streep trekken.

12

1

Inleiding

1.1

De innovatieprogramma's
Innovatie is een beleidsmatig zwaartepunt voor het kabinet-Balkenende IV. Met
de zogenoemde programmatische aanpak van innovatie ('Innovatie-in-Dialoog')
investeert het Ministerie van Economische Zaken samen met bedrijfsleven en
kennisinstellingen in de totstandkoming van een ondernemingsklimaat dat goed
is voor innovatie en duurzame, houdbare groei, vooral in de aangewezen
sleutelgebieden van de Nederlandse economie. Doelmatigheid en
doeltreffendheid in zowel overheidsbeleid als particuliere inspanningen in
innovatie worden nagestreefd. Dat gebeurt door te sturen op optimale
ontwikkeling van kennis en innovatie en krachtenbundeling van relevante
partijen. Dit zijn de doelen van de EZ-innovatieprogramma's.
De programmatische aanpak binnen het EZ-innovatiebeleid bestrijkt op dit
moment (juni 2009) acht terreinen waarin Nederland excelleert en internationaal
kan uitblinken. Drie programma's zijn al enkele jaren bezig (Point-One, Food &
Nutrition Delta en Watertechnologie), twee komen net op stoom (High Tech
Automotive Systems en Maritiem) en de drie laatste zijn net van start gegaan
(Lifesciences & Health, M2i en Chemie). In tabel 1 wordt per programma het
beleidsbudget van het Ministerie van Economische Zaken weergegeven. Het gaat
hier om de stand van zaken per 30 juni 2008. Diverse programma's betrekken
echter ook fondsen vanuit andere ministeries of regelingen. In de onderstaande
tabel is zo mogelijk ook het budget uit het FES opgenomen.
Tabel 1

Overheidsinvesteringen per programma (x eur mln. per 30 juni 2008)

Programma

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Point-One

-

19,8

17,8

34,7

67,9

70,4

66,5

67,4

344,5*

9,6

20,0

26,6

27,4

25,5

12,7

-

-

121,8**

Watertechnologie

-

5,0

9,2

15,3

18,1

9,2

2,0

-

58,8***

Maritiem

-

-

6,8

8,6

8,5

7,8

7,0

0,8

39,5

-

-

3,5

9,5

9,4

9,0

9,0

-

40,4

-

-

6,7

12,9

35,6

35,3

36,4

27,1

Food & Nutrition Delta

Totaal

High Tech Automotive
Systems
Life Sciences &
Gezondheid

154,0****

Chemie

-

-

9,1

12,1

12,7

13,3

5,1

-

52,4

M2i

-

-

6,7

10,7

8,7

8,7

-

-

34,8

9,6

44,8

86,4

131,2

186,4

166,4

126,0

95,3

846,1

Totaal

Bron: SenterNovem, 2008. Het betreft hier gecommitteerde bedragen.* Waarvan 153,3 mln.
voor fase 2 is bedoeld, alleen fase 1 is onderwerp van deze MTR,**Waarvan 61,4 mln. uit
het FES,***17,5 mln. uit FES, ****120 mln. uit FES, het budget voor TIPharma is hier
niet opgenomen maar wel relevant voor LSH.

In tabel 2 staat een overzicht van de deelnemers aan de innovatieprogramma's
die een financiële bijdrage hebben ontvangen. Vanaf de start van de

13

innovatieprogramma's tot en met 30 juni 2008 is er voor 77,3 miljoen euro aan
subsidie verstrekt voor innovatieprojecten in de verschillende programma's.
Tabel 2

Deelnemers die een financiële bijdrage vanuit een programma ontvingen, t/m
30 juni 2008.

Programma

MKB

Grootbedrijf

Kennisinst.

Anders

Totaal

Point-One

68

12

11

5

96

Food & Nutrition Delta

126

23

10

4

163

Watertechnologie

42

48

18

24

132

Maritiem

49

22

6

1

78

Life Sciences & Gezondheid

33

1

10

2

46

Chemie

22

38

39

1

100

High Tech Automotive Systems

3

4

2

0

9

M2i

5

13

12

5

35

340

142

69

40

591

Totaal*

Bron: SenterNovem, 2008 (* Sommige organisaties nemen in meerdere programma's deel).

1.2

De Midterm Review (MTR)
Volgens afspraak met de Tweede Kamer laat het Ministerie van Economische
Zaken een Midterm Review (MTR) uitvoeren van de programmatische aanpak
voor innovatie. De MTR bestrijkt het gehele proces van de Innovatie-in-Dialoogaanpak tot de concrete invulling van activiteiten in de diverse programma's. De
MTR moet vooral leiden tot inzicht in de vraag hoe de programmatische aanpak
uitwerkt en resulteren in beleidsmatige aanbevelingen om deze aanpak verder te
verbeteren.
Vanuit monitoringsrapportages en beschikbare indicatoren volgt een overzicht
van wat er tot nog toe is gedaan en bereikt. Deze feiten worden aangevuld en
geconfronteerd met de meningen en percepties van sleutelfiguren en deelnemers
uit de verschillende programma's, waardoor ook een beter inzicht ontstaat in hoe
het proces is georganiseerd. Vanuit de meningen en percepties worden
bovendien aanbevelingen gedistilleerd om de programmatische aanpak verder te
verbeteren. Het belangrijkste doel is namelijk het leren van de ervaringen in de
diverse programma's en het benutten van deze leermomenten in de verdere
uitvoering van de programma's de komende jaren.

1.3

De Innovatie-in-Dialoog-aanpak
De innovatieprogramma's zijn tot stand gekomen binnen een interactieve aanpak
waarin maatwerk en vraagsturing centraal staan. De innovatieprogramma's
ontstaan bottom-up: bedrijven en kennisinstellingen nemen het initiatief voor de
ontwikkeling van innovatieprogramma's met bijbehorende doelen, voorgenomen
activiteiten en benodigde middelen. Deze interactie is expliciet de grondgedachte
van de aanpak.

14

De Innovatie-in-Dialoog-aanpak is gericht op een gezamenlijke ontwikkeling van
een innovatieprogramma door bedrijfsleven en kennisinstellingen in een sector.
In kansrijke gebieden stimuleert en faciliteert EZ de ontwikkeling van
innovatieprogramma's en hanteert financiële en/of niet-financiële instrumenten
die ondersteunend zijn aan de doelstellingen van programma's, maar het
initiatief en de visie komen vanuit het bedrijfsleven: dat neemt de 'lead'. EZ
werkt hierbij samen met andere departementen zoals OCW, VROM, VenW, VWS
en LNV. De Strategische Adviescommissie (SAC) toetst op de criteria en
adviseert de minister van Economische Zaken over programmavoorstellen1.
Criteria voor het beoordelen van programmavoorstellen zijn:
− Excellentie
− Bijdrage aan economie en maatschappij
− Samenhang en (internationale) samenwerking
− Aanwezigheid van knelpunten
− Effectiviteit en efficiëntie van overheidsingrijpen (instrumentkeuze)
− Vertrouwen in de aanpak
De programmatische aanpak als geheel kent vijf beoogde effecten (in twee
categorieën):
(gebieden optimaal ontwikkelen)
1

significante intensivering van de private investeringen in innovatie in de
focusgebieden waarin Nederland excelleert;

2

effectievere inzet van publieke middelen/overheidsinstrumenten (via meer
focus en massa, vraagsturing en maatwerk);

3

versterken van de concurrentiekracht op de gebieden waar de
programmatische aanpak zich op richt (programmadomeinen) door het
oplossen van concrete knelpunten die de realisatie van het potentieel
belemmeren;

(krachten bundelen)
4

betere strategische samenwerking tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en
overheid;

5

betere samenwerking tussen bedrijfsleven en kennisinstellingen (ook
onderling).

De Innovatie-in-Dialoog-aanpak is gegroeid uit de ervaringen met de
ontwikkeling van de eerste drie innovatieprogramma's. De volgende figuur vat de
aanpak zoals die nu wordt gehanteerd samen. Vroeg communiceren en dialoog
voeren helpen bij een effectieve ontwikkeling van een innovatieprogramma.
Hierdoor ontstaan meer kansen voor het formeren van nieuwe netwerken en
meer kansen voor alle bedrijven in de sector. Het vaststellen van een visie en
ambitie (oriëntatiefase) wordt geïnitieerd door partijen uit de sectoren die met
ideeën komen. De figuur op de volgende pagina schetst de stappen van de
Innovatie-in-Dialoog-aanpak.

1

De Strategische Adviescommissie Innovatieprogramma's adviseert de minister van Economische
Zaken over de door bedrijven en kennisinstellingen opgestelde visie en strategische agenda en
het daaruit volgende innovatieprogramma in het kader van de Innovatie-in-Dialoog-aanpak. Op
grond van het advies besluit de minister over de visie en de strategische agenda voor het
programma en op een later moment ook over de toezegging van financiële middelen aan het
programma.

15

Figuur 1

Innovatie-in-Dialoog-aanpak

Uitvoering: Bedrijven, kennisinstellingen en
overheid gaan van start met de uitvoering van de
activiteiten. De voortgang wordt gevolgd met een
gezamenlijk monitoring- en evaluatiekader.

Go/No-go beslissing Minister van Economische Zaken

Programmavoorstel: Het veld werkt de
strategische agenda uit tot een voorstel voor een
innovatieprgramma. Hierin wordt duidelijk welke
activiteiten gedaan worden om de doelstellingen te
realiseren. Het programmavoorstel wordt
voorgelegd aan de SAC.

Go/No-go beslissing Minister van Economische Zaken

Strategische Agenda (SA): Het veld stelt een
strategische agenda op waarin op hoofdlijnen staat
hoe de ambities gerealiseerd worden en welke
stappen daarvoor nodig zijn. De visie en agenda
worden voorgelegd aan de SAC.

Visie en Ambitie: Binnen een kansrijk gebied
stellen bedrijven en kennisinstellingen gezamenlijk
vast op welke onderwerpen men zich wil richten en
wat men daarmee wil bereiken.

Bron: SenterNovem, 2008.

Inzet van deze MTR is om te evalueren hoe de programmatische aanpak in de
acht innovatieprogramma's heeft uitgewerkt en om te komen tot aanbevelingen
voor verdere verbetering van de aanpak in de komende jaren. De evaluatie van
de individuele programma's is niet aan de orde. Daarvoor zijn er aparte Midterm
Reviews.

1.4

Doelstelling MTR
De Midterm Review (MTR) moet inzicht geven in de effectiviteit van de huidige
inhoudelijke invulling(en) en in de efficiëntie van de huidige programmatische en
procesmatige aanpak. De MTR concentreert zich op de confrontatie tussen de

16

doelen en activiteiten in de diverse innovatieprogramma's en de mate waarin die
activiteiten bijdragen aan de vijf effecten zoals beoogd voor de programmatische
aanpak als geheel.
De doelstelling van de MTR is tweeledig:
1

Evalueren hoe de programmatische aanpak voor innovatie uitwerkt (als
geheel), ofwel
− vaststellen of de Innovatie-in-Dialoog-aanpak leidt tot effectieve en
efficiënte bundeling van krachten en optimale ontwikkeling van gebieden;
− vaststellen in hoeverre de acht lopende innovatieprogramma's bijdragen
aan de realisatie van de doelstellingen van de programmatische aanpak.

2

Identificeren van mogelijkheden om de programmatische aanpak te
verbeteren.

In de Midterm Review staan de uitgangspunten van de programmatische aanpak
an sich niet ter discussie. Het accent ligt op de doelgerichtheid, doelmatigheid en
doeltreffendheid van de gevolgde aanpak door een analyse van de Innovatie-inDialoog-aanpak en de lopende innovatieprogramma's met een focus op
verbetersuggesties voor de effectiviteit van de aanpak als geheel. Daarbij is dus
vooral van belang hoe de aanpak zo goed mogelijk kan bijdragen aan de
realisatie van de effecten die met de programmatische aanpak worden beoogd,
i.e. krachtenbundeling en optimale ontwikkeling. De formele ex-post evaluatie
zal de existentiële veaag wel stellen en ter zijner tijd zal een goede beoordeling
van de effecten op de krachtenbundeling en optimale ontwikkeling mogelijk zijn.

1.5

Onderzoeksvragen MTR
In de onderstaande tabel worden de gehanteerde onderzoeksvragen
weergegeven. De voorbereidende vragen vormen ook een stappenplan voor de
uitvoering van het onderzoek teneinde de beleidsvragen te kunnen
beantwoorden.
(Voorbereidende vragen)
1

Wie zijn er in Nederland betrokken bij de vormgeving en uitvoering van de
programmatische aanpak (sleutelfiguren, intensief betrokken partijen,
partijen in de periferie)?

2

Wat zijn de kenmerken van de Innovatie-in-Dialoog-aanpak (focus, visie,
strategische agenda, programmaontwikkeling) en wat zijn de kenmerken
van de acht lopende innovatieprogramma's (doelstellingen, activiteiten,
inzet van middelen, betrokkenheid van verschillende partijen en hun
rollen, etc.)?

3

Welke effecten mogen worden verwacht van de diverse activiteiten in de
acht programma's en hoe aannemelijk is het dat de activiteiten
doelgericht, doeltreffend en doelmatig (zullen) zijn?

4

Hoe oordelen de sleutelfiguren over de kenmerken van de
programmatische aanpak (innovatieprogramma's, Innovatie-in-Dialoog) in
relatie tot de beoogde effecten (krachtenbundeling, optimale ontwikkeling
gebieden)? En wat betreft efficiëntie en mogelijke verbeterpunten?

5

Hoe oordelen intensief betrokken partijen over de effecten en efficiëntie
van de innovatieprogramma's en de Innovatie-in-Dialoog-aanpak, alsmede
welke verbeterpunten zien zij?

17

6

Hoe oordelen partijen in de periferie van de programma's over de effecten
en efficiëntie van de Innovatie-in-Dialoog-aanpak, alsmede welke
verbeterpunten zien zij?

(Evaluatievragen)
Hoe en in hoeverre leidt de programmatische aanpak tot …
7

… additionele private en publieke investeringen in innovatie

8

… een effectievere inzet van publieke middelen (door vraagsturing, focus
en massa, en maatwerk)

9

… verbetering van de concurrentiekracht op de programmadomeinen

10

… aanpak en oplossing van knelpunten die het onbenutte potentieel in de
programmadomeinen belemmeren

11

… betere samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen
(transparante kennismarkt, nieuwe projecten, verlaging drempels tot
samenwerking, versterking van bestaande samenwerkingsverbanden)

12

… betere strategische samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen
en overheid

(Uitvoeringsvragen en aanbevelingen)
13

In hoeverre is de uitvoering van de programmatische aanpak efficiënt
(inzet van SenterNovem en EZ bij ontwikkeling en uitvoering,
samenwerking en afstemming met bedrijven en kennisinstellingen) en wat
zijn verbeterpunten?

14

In hoeverre zijn de activiteiten in de diverse programma's tot nu effectief
en wat zijn mogelijke verbeterpunten?

15

Hoe functioneert de Innovatie-in-Dialoog-aanpak en wat zijn mogelijke
verbeterpunten?

16

Wat zijn aanbevelingen om de programmatische aanpak in de toekomst te
verbeteren?

De vragen 1 t/m 6 zijn vooral bedoeld voor de dataverzameling, -ordening en
-analyse, d.w.z. als bouwstenen om de MTR vorm te geven. De vragen 7 t/m 16
zijn de echte strategische beleidsvragen waarop antwoord gewenst is.

1.6

Methodiek MTR
In de Midterm Review analyseren we de beoogde effecten in relatie tot de
ingezette inspanningen vanuit meerdere perspectieven. Ten eerste analyseren
we de aannemelijkheid van effecten op basis van de beschikbare feiten en
cijfers. Ten tweede analyseren we de variëteit aan meningen over en percepties
van effecten. Dit laatste doen we aan de hand van de ervaringen van
sleutelfiguren, intensieve deelnemers en meer perifere partijen die hooguit
slechts één of enkele projecten meedoen.

F e it e n e n C i jf e r s - - -> Aa n n e me l i j ke e ff e c t e n
Het eerste onderdeel van dit onderzoek is de structurering van feiten en cijfers
per programma. De bestaande gegevens uit de diverse nulmetingen en MTR's per
programma worden geordend zodat conclusies over effectiviteit en efficiëntie

18

kunnen worden getrokken. Bij deze structurering gaat het om beschrijving van
de elementen van de acht innovatieprogramma's en de manier waarop die
elementen bijdragen aan de beoogde effecten. Uit de documentatie over de
verschillende innovatieprogramma's destilleren we in hoeverre de beoogde
effecten (gebieden optimaal ontwikkelen, samenwerking bevorderen, etc.) tot de
doelstellingen behoren en of er al tussentijdse resultaten zijn gerapporteerd die
wijzen op concrete bijdragen aan de overkoepelende doelstellingen.
De aannemelijkheid van de daadwerkelijke bijdrage van diverse programmaelementen aan de beoogde effecten volgt uit de manier waarop de betreffende
activiteiten zijn ingevuld en aangepakt. De invulling en aanpak bepalen of
effecten meer of minder aannemelijk zijn. Relevante factoren in dit verband zijn
de beschikbare middelen, de aantallen deelnemers, de overlegorganisatie, de
samenwerkingsvormen, de beschikbare kennis(dragers), de concentratie van
inspanningen, de SMARTness van doelstellingen en de link tussen deze
doelstellingen en één of meer van de vijf beoogde effecten. Hoe meer
beschikbare middelen, hoe meer kennis reeds beschikbaar is, hoe meer
aanwezigheid van toponderzoekers en commerciële partijen, hoe duidelijkere
samenwerkingsvormen, hoe aannemelijker een bijdrage aan de beoogde
effecten.
Voor de diverse elementen van de acht programma's beoordelen we de
aannemelijkheid van beoogde effecten aan de hand van de inhoudelijke invulling
en procesmatige aanpak die is ingezet. Dit komt qua aanpak neer op een nadere
specificatie (herweging) van de bedoelde effecten volgens het onderstaande
raster. Verschillen bieden belangrijke aangrijpingspunten voor
verbetersuggesties en kunnen expliciet in de verzameling van subjectieve
meningen en percepties worden meegenomen.

E r v a ri n ge n - - -> M e n i n ge n ov e r ef fe c t e n
De tweede en breedste basis van informatie komt voort uit de meningen en
percepties van sleutelfiguren, intensieve deelnemers en meer perifere partijen
die bij de ontwikkeling en uitvoering van de programmatische aanpak zijn
betrokken. In het veld van te raadplegen deskundigen onderscheiden we drie
typen gesprekspartners: sleutelfiguren, intensieve deelnemers en perifere
partijen. Tot de sleutelfiguren rekenen we vooral de trekkers/programmaleiders
van de innovatieprogramma's en de beleidsmakers van EZ en SenterNovem die
direct betrokken zijn bij de Innovatie-in-Dialoog-aanpak. De intensieve
deelnemers bestaan uit de partijen in het veld die actief deelnemen aan de
innovatieprogramma's en/of de Innovatie-in-Dialoog-aanpak, maar die niet tot
de groep sleutelfiguren behoren. Perifere partijen zijn ten slotte alle organisaties
die meedoen aan de uitvoering van innovatieprogramma's en/of aan de
Innovatie-in-Dialoog-aanpak deelnemen. Dit zijn vooral bedrijven met een
bescheiden, uitvoerende rol met minder inhoudelijke deskundigheid over de
effecten en efficiëntie van de gehele aanpak.
Meningen over de effectiviteit en efficiëntie van de diverse programma's en
onderliggende programelementen moeten bij verschillende groepen informanten
op verschillende manieren worden uitgevraagd. De echte sleutelfiguren zijn
vooral face to face geïnterviewd, de intensieve deelnemers hebben via een
webapplicatie of via een meer uitgebreid telefonisch interview hun mening

19

gegeven. De meer perifeer betrokken partijen hebben tot slot slechts enkele
vragen met name via de telefonische enquête en de weblog beantwoord.
Figuur 2

Typen informanten

sleutelfiguren

perifere partijen

intensieve deelnemers

Bron: EIM.

N a a r co n c l u s i e s e n a a nb e ve l i ng e n
Door confrontatie (triangulatie) van de feiten, aannemelijke effecten en de
meningen over effecten per programma komen wij tot conclusies en
aanbevelingen over de Innovatie-in-Dialoog-aanpak en de organisatie van de
innovatieprogramma's.
Het onderstaande raster is een voorbeeld van hoe de diverse
programmaelementen beoordeeld kunnen worden op voortgang en bijdrage aan
de programmadoelen. In het bijlagenboek wordt per programma een tweetal
tabellen gepresenteerd met een eerste beoordeling op basis van de feiten uit
voorgaande monitorings- en jaarrapportages en een volgende tabel met daarin
een beoordeling van de bijdrage van de programmaelementen gebaseerd op
zowel de meningen en percepties van de verschillende sleutelfiguren als de
programmadeelnemers1. In hoofdstuk 2 staan per programma de gecombineerde
tabellen met daarin de synthese tussen de meningen en percepties en de eerder
genoemde feiten; voor de details zie het bijlagenboek.

1

20

Op basis van een telefonische enquête en een weblog onder de programmadeelnemers.

Tabel 3

Voorbeeld van het analyseraster

Relatie met de beoogde effecten

Verbetering

Betere

Effectievere

concurrentie-

samenwerking

private en

inzet

kracht op het

publieke

publieke

investeringen

middelen

+

+

Toename

bedrijven en

Betere

kennis-

strategische

knelpunten

instellingen

samenwerking

+

+

+

+

+

Aanpak en

programma- oplossing van

Activiteiten per programma
domein

Point-One
Programma-element 1

+/-

Programma-element 2
Programma-element 3

+

+

-

+

Etc.

Food & Nutrition Delta
Programma-element 1

+

Programma-element 2
Programma-element 3

+

+

+/-

Etc.

De conclusies en aanbevelingen concentreren zich op:
1

Succesfactoren en best practices van de diverse programma's en

2

Verbeterpunten van elementen van de diverse programma's die kunnen
leiden tot een verbetering van de efficiëntie en effectieve aanpak.

3

De algehele conclusie m.b.t. de programmatische aanpak.

De verbeterpunten gaan bijvoorbeeld om het overnemen van succesvolle
activiteiten uit het ene programma naar het andere, maar ook om een
aanscherping van de rol van SenterNovem of juist een uitbreiding van het
initiatief bij de diverse stakeholders. Het zwaartepunt van de analyse draait om
de confrontatie van de procesmatige elementen van de diverse programma's en
de inhoudelijke vooruitgang en aannemelijke en gepercipieerde doeltreffendheid
van de activiteiten. De confrontatie en de onderlinge vergelijking moeten de
mogelijkheden voor uitrol en optimalisering expliciet maken.

1.7

Leeswijzer
Hoofdstuk 2 presenteert op basis van cijfers en ervaringen de programma's in
vogelvlucht. Een meer uitgebreide behandeling per programma is te vinden in de
het bijlagenboek. In hoofdstuk 3 wordt over de programma's heen een mening
gevormd over de aanpak in het algemeen. Dit leidt tot een set conclusies en
aanbevelingen in hoofdstuk 4. Het bijlagenboek is functioneel voor het komen tot
de conclusies en aanbevelingen voor de aanpak als geheel. De bijlagen zijn niet
bedoeld als individuele evaluaties.

21

2

De programma's in vogelvlucht

2.1

Point-One
De Nederlandse hightech industrie wil een leidende positie innemen op het
gebied van nano-elektronica en embedded systemen wereldwijd. Nederland
neemt op dit gebied een sterke positie in, maar deze positie kan verder versterkt
worden naar het niveau van Silicon Valley. Het innovatieprogramma Point-One is
opgezet om bij te dragen aan het versterken van de Nederlandse positie op het
gebied van nano-elektronica en embedded systemen. De uitspraken in deze
rapportage hebben nadrukkelijk betrekking op de eerste fase van Point-One1.
Fase 2 is in maart 2009 van start gegaan met een nieuwe set doelstellingen.

T i jd s l i jn
− Januari 2005 Minister van Economische Zaken daagt Philips en ASML uit om te
komen met voorstel voor een Nederlandse Pôle de Compétitivité (PdC)
− Maart 2006 voorstel voor Point-One programma voorgelegd aan de Minister
van Economische Zaken.
− Start van het Point-One programma in juni 2006.
− In 2006 werden twee grote onderzoeksprojecten opgestart: MEMSLand en
OML2. Inmiddels is OML gestopt, maar de vrijgekomen middelen worden in
2008 ingezet voor het MKB.
− In 2007 werd de eerste versie van de Strategische Onderzoeksagenda van
Point-One afgerond.
− In 2007 zijn Point-One en het 'programme for hightech systems' gaan
samenwerken.
− In 2008 zijn NanoNed, STW 3 en FOM gaan samenwerken en in het najaar van
2008 werd de Strategische Onderzoeksagenda, een plan voor de komende 10
jaar, aangeboden aan de Minister van Economische Zaken.
− In 2008 is een nieuw voorstel gedaan en goedgekeurd als aanvulling op PointOne, te weten Phase2 waarvoor 153 miljoen euro is gereserveerd voor de
periode 2009-2012.

F o cu s
Voor de eerste fase van Point-One werden de volgende vier onderdelen
onderscheiden:
1

Versterken van publiek-private samenwerking via (inter)nationale R&D-

2

Open innovatie bevorderen binnen het Point-One ecosysteem;

3

De deelname stimuleren van hightech MKB-bedrijven in innovatie;

4

Het aantrekken en stimuleren van Human Capital.

projecten;

1

2

Ook wel naar gerefereerd als fase 'boegbeeld'. In fase 2 (of phase 2) komen ook projecten
binnen de robotica en mechatronica aan bod.
OML: optical maskless lithography, OML is gestopt vanwege een combinatie van de technische
complexiteit en een verandering van prioriteit van middelen van het betrokken bedrijf door
veranderde marktomstandigheden.

3

Technologiestichting.

23

Hierbij focust Point-One op de volgende punten:
− Uitbreiden van samenwerking tussen hightech bedrijven, kennisinstituten en
de overheid in strategische onderzoeksprojecten.
− Opzetten van excellerende technologie-instituten voor open innovatie.
− Stimuleren van uitblinkende en aantrekkelijke technische cursussen die
voldoen aan de behoefte van de industrie.
− Ondersteunen van MKB-bedrijven met advies, onderzoeksfaciliteiten en
financiële middelen.
Dit betekent dat het versterken van het ecosysteem als de kerndoelstelling van
Point-One gezien mag worden. Point-One beoogt concreet een omzetstijging van
30% tot 26 miljard in 2011, 20.000 additionele arbeidsplaatsen, 10% stijging
van private R&D-investeringen (waarvan 1/3 via publiek-private samenwerking)
en voldoende gekwalificeerde kenniswerkers en vaklieden. Jaarlijks wil Point-One
acht hoogkwalitatieve start-ups realiseren. Daarnaast is het doel om deelnemers,
met name uit het MKB, beter te verankeren in internationale
samenwerkingsverbanden.

De e l n e me r s
In 2006 waren er nog minder dan 100 deelnemers. In 2007 is dit aantal
opgelopen naar 170. Het merendeel van de deelnemers zijn MKB-bedrijven
(62%). Het is strategisch belangrijk dat enkele belangrijke industriële
brancheorganisaties zijn toegetreden, zoals FHI, FME, MetaalUnie en NEVAT. Het
Holst Centre is in het kader van open innovatie van belang binnen Point-One, en
participeert ook in Point-One. De aansluiting met het Embedded Systems
Institute (ESI) is ook van belang voor Point-One. Het programma is opgericht
door ASML, Philips, NXP, ASMI, het Holst Center en het ESI. Binnen één jaar
hebben zich via R&D-projecten 56 partijen aangesloten bij Point-One, waarvan
37 MKB-bedrijven.
In tabel 4 is een overzicht opgenomen van de deelnemers op 31 december 2007.
In 2007 waren er 170 deelnemers in totaal, terwijl dit in 2006 er nog minder dan
100 waren.
Tabel 4

Point-One deelnemers, een overzicht per december 2007

Type deelnemer

Programmamanagement

Projecten

Anders

Totaal

MKB

4

68

36

105

Grootbedrijf

10

12

15

29

Kennisinstellingen

6

11

7

18

Anders/onbekend

1

5

12

18

Totaal

21

96

70

170

Bron: SenterNovem, 2008 (deelnemers kunnen zowel projectdeelnemer zijn als onderdeel van
het programmamanagement).

Nationaal gezien is het gemiddeld aantal deelnemers per project 4,7. In totaal
zijn 73 verschillende organisaties betrokken in 22 projecten. Internationaal
gezien is de Strategische Onderzoeksagenda van Point-One direct verbonden met

24

de Europese Strategische Onderzoeksagenda's van ITEA2, Medea+, ENIAC en
ARTEMIS.

B ud g e t t e n
In tabel 5 staan de publieke investeringen in Point-One weergegeven, waar voor de
jaren 2009 en verder geldt dat het toegezegde bedragen betreft. Het grootste
bedrag gaat naar R&D-projecten namelijk 43,1 mln. en 140,4 mln.; 7 mln. van
het gereserveerde budget wordt aan andere activiteiten besteed.
Tabel 5

Publieke investeringen in Point-One, in Eur mln. (per 31 december 2007, excl.
Phase2)

Investeringen

2006

2007

2008

2009

Actielijn 0

0,15

0,25

0,25

0,2

2010

2011

1,0

Actielijn 1 R&D

43,1

- Calls

7,9

7,3

Nb

Nb

- MEMSLand

3,5

4,4

4,3

1,9

5,4

20

40

- OML

Totaal

8

Actielijn 1 Internationaal

40

35

Actielijn 2 Open Innovatie

140,4
0,0

Actielijn 3 Human Capital

0,15

Nb

Nb

4,0

Actielijn 4 MKB

0,2

Nb

Nb

2,0

Totaal

19,9

17,8

27,6

190,5

Bron: SenterNovem, 2008 (Nb= nog niet bekend): totaalbudgetten zijn vaak al wel bekend maar
de verdeling over de jaren nog niet. (Bovenstaande fondsen zijn inclusief FES-gelden) Het
betreft hier gecommitteerde bedragen.

M id t e r m - e ff e ct e n
In tabel 6 staat de voorlopige bijdrage van de programmaelementen
samengevat. Een + geeft een positief effect weer, een ++ een zeer positief
effect, een - een negatief effect en waar effecten ambigu of neutraal zijn, wordt
dit weergegeven door een +/-. Indien een actielijn bij voorbaat niet van
toepassing is op het beoogde effect, of nog niet is gestart, wordt dit door 'n.v.t.'
aangegeven. In het bijlagenboek wordt per programma een tweetal tabellen
gepresenteerd met een eerste beoordeling op basis van de feiten uit voorgaande
monitorings- en jaarrapportages en een volgende tabel met daarin een
beoordeling van de bijdrage van de programmaelementen gebaseerd op zowel de
meningen en percepties van de verschillende sleutelfiguren als de
programmadeelnemers1. De onderstaande tabel geeft een samenstelling weer
van de meningen en percepties en de eerder genoemde feiten; voor de details
zie het bijlagenboek.

1

Op basis van een telefonische enquête en een weblog onder de programmadeelnemers.

25

Tabel 6

Midterm-effecten Point-One

Toename

Activiteit

Verbetering

Betere

concurrentie-

samenwerking

private en

Effectievere

kracht op het

Aanpak en

bedrijven en

Betere

publieke

inzet publieke

programma-

oplossing van

kennis-

strategische

investeringen

middelen

domein

knelpunten

instellingen

samenwerking

Programma algemeen

+

+

+

+

++

+

R&D-projecten

+

+

+

+

+

+

Open innovatie

+

+

+/-

+

+

+

Human capital

n.v.t.

n.v.t.

+/-

+/-

+

n.v.t.

+

+/-

+

+/-

+

+

MKB
Bron: EIM.

W a t g a a t er g o ed ?
Point-One-deelnemers zien meer private investeringen, ook van buitenlandse
partijen. Door het programma treedt er ook duidelijk een versnelling van
investeringen op. De Point-One-bedrijven nemen 25% van alle private R&Duitgaven binnen Nederland voor hun rekening en R&D-investeringen in het PointOne-domein zijn gegroeid van 1,5 miljard euro (in 2005) naar bijna 1,7 miljard
euro in 2007. Men is het er over eens dat het programma meer continuïteit in
innovatie waarborgt.
Het Point-One-programma omvat ook onderdelen die uit andere middelen worden
gefinancierd maar wel zeer relevant zijn voor de deelnemers. De additionele
publieke investeringen vanuit het FES, het 7 e EU kaderprogramma en BSIK zijn
ook zeer fors en dragen bij aan de ontwikkeling van dit domein.
Point-One laat een overwegend positief beeld zien qua effectievere inzet van
publieke middelen. Men is behoorlijk tevreden over de werkwijze van
SenterNovem en de ontstane focus op specifieke thema's binnen het domein.
Binnen het Point-One-programma is er al een positief effect op de
concurrentiepositie te zien. Uit het veld komt naar voren dat de sector een grote
voorsprong heeft opgebouwd internationaal en er ook nieuwe bedrijvigheid
ontstaat in de vorm van spin-offs en start-ups.
Ook draagt het innovatieprogramma bij aan het oplossen van diverse
knelpunten. Een deelnemer drukt het effect voor zijn organisatie als volgt uit:
'Innovatie werd mogelijk die anders op de plank was blijven liggen, maar nu
bijdraagt aan de winst'. Daarnaast wordt ook aangegeven dat het programma
bijdraagt aan een betere uitstraling van de sector en deelnemende bedrijven,
ook internationaal. Het MKB wordt duidelijk steeds meer betrokken bij het
programma.
Duidelijk is dat op de actielijn MKB goede vooruitgang is te zien en ook meer
betrokkenheid van het MKB, maar dat dit gevoel nog niet bij het gehele MKB
zelf heerst. Er zijn bijvoorbeeld al goede ervaringen met ASML die veel
belangstelling heeft voor MKB-bedrijven heeft in de sector. Zij ondersteunen

26

bijvoorbeeld ook MKB-bedrijven, waar zij mee samenwerken, op het gebied van
logistiek.
Over de bijdrage van Point-One aan verbeterde (Strategische) samenwerking zijn
de betrokkenen vrijwel unaniem positief gestemd. In dit opzicht staat de
toegevoegde waarde van het innovatieprogramma buiten kijf.

W a t ka n e r ( n og ) b e t er
Bij de start van dit programma was er relatief weinig aandacht voor het MKB; er
is inmiddels al veel gebeurd om het MKB meer te betrekken bij het programma.
Maar dit komt nog niet altijd als zodanig over op de betrokken groep MKB'ers.
Het is vooral van belang om op de ingeslagen weg door te gaan en de resultaten
goed te communiceren richting de MKB-achterban.
Om het potentieel binnen het MKB verder te benutten is het goed om
communicatie richting het MKB te intensiveren en te verbreden. Ook komt er uit
het veld naar voren dat er voor het MKB een 'groeifaciliteit' voor MKB'ers
opgezet zou kunnen worden, want zoals een respondent het uitdrukt:
'Intensievere belangstelling voor het MKB is van belang, grote bedrijven hebben
geen belangstelling voor MKB en juist door sturing op kleine bedrijven is meer
succes te verkrijgen'.
Op deze wijze kan de concurrentiekracht binnen deze sector verder worden
verhoogd. Of het noodzakelijk is om een aparte groeifaciliteit te creëren is echter
de vraag. Het zou wel een goede stap zijn om aansluiting te vinden op de
bestaande regelingen en deze via het programma toegankelijk te maken.
De concurrentiekracht van bedrijven binnen Point-One is al sterk verbeterd,
maar het is belangrijk om aandacht te blijven schenken aan ondersteunende
actielijnen zoals de Human Capital actielijn. Er is zeer veel aandacht uitgegaan
naar de R&D-projecten, die dan ook zeer sterk hebben bijgedragen aan de
concurrentiekracht, maar nu het programma volwassener geworden is moet meer
aandacht uitgaan naar de andere geplande activiteiten, naast de R&D-actielijn.

F u n c t io n e r e n I n no v a t i e- i n -D i a lo o g - a a n pa k
Betrokkenen zijn zeer enthousiast over de aanpak: met name de bijsturing op
meer aandacht voor het MKB komt bij een aantal sleutelfiguren als zeer positief
naar voren. Wel komen er enkele verbeterpunten naar voren; kennis van het
programmadomein kan bijvoorbeeld verder worden verbeterd en daarnaast wordt
meer communicatie naar het MKB breed benadrukt als aandachtspunt door de
betrokkenen bij het programma.
De meeste opmerkingen op het gebied van verbeteringen zijn procedureel van
aard. Men wil graag eerder op de hoogte worden gesteld van aankomende
tenders om zich voor te kunnen bereiden; dit heeft ook te maken met de
veelheid aan gegevens die moeten worden ingediend. Na indiening wil men
vooral een snellere beoordeling en financiële afhandeling van het project.

27

2.2

Food & Nutrition Delta (FND)
Het FND-programma heeft het doel om van Nederland de leidende en meest
innovatieve Food & Nutrition-regio in Europa te maken. Het programma bestrijkt
de hele innovatieketen van kennis naar kassa en bestaat uit het
onderzoeksprogramma van het Top Instituut Food & Nutrition (TIFN), ook wel als
fase 1 aangeduid, met parallel daaraan een programma voor het omzetten van
kennis in producten, processen en diensten met een hoge toegevoegde waarde
en voor het versterken van het innovatievermogen van de
voedingsmiddelenindustrie in brede zin, met specifieke aandacht voor het MKB
(fase 2). Deze fase 2 (FND2) bestaat uit verschillende actielijnen, te weten R&Dprojecten, innovatiemakelaars, kennisoverdracht naar het innovatieve
bedrijfsleven, Human Capital en Internationaal. De looptijd van het programma
is van 2006-2010.

T i jd s l i jn
− 8 juli 2005: Programmavoorstel 1 e fase ingediend en opgenomen in FESronde.
− Juli 2005: Oprichting Food and Nutrition Delta (FND) samenwerkingsverband
− Herzien voorstel 1 e fase eind maart 2006 goedgekeurd door kabinet.
− Eind 2005-voorjaar 2006: Plannen 2 e fase en MKB-agenda worden opgesteld
en ingediend.
− 6 juli 2006: 2 e deel FND-programma goedgekeurd door externe commissie.
− Najaar 2006: Start FND-Innovatieprogramma en TIFN.
− 2006: Start innovatiemakelaars, aansluiting ETP 'food for life' en human capital roadmap.
− 20 november 2007: High-level meeting 'Voeding en Gezondheid' LNV, EZ en
VWS.
− 25 september 2008: NVVL-FND jaarsymposium 'Lekker en Gezond'.
− 29 januari 2009: FND-Day vindt plaats.

F o cu s
De belangrijkste hoofddoelstellingen zijn:
− Het ondersteunen van een duurzame en competitieve voedingsindustrie en het
versterken van het vermogen van de Nederlandse voedingsindustrie om
nieuwe markten te creëren en te exploiteren die minder gevoelig voor
prijsconcurrentie zijn.
− Het op een termijn van 3-8 jaar creëren van sterkere en meer innovatieve
MKB-bedrijven die een dominante rol in de markt kunnen spelen en als
toeleverancier kunnen optreden voor grote bedrijven.
− Goede mogelijkheden creëren voor spinning out en spinning in van technische
innovaties in de innovatieketen.
− Het bevorderen van de kwaliteit van leven van mensen door
voedingsproducten te produceren die een gezond voedingspatroon en een
gezonde levensstijl bevorderen.
Doel: Nederland de leidende en meest innovatieve Food & Nutrition regio te
maken in Europa. Ambitie: het aandeel producten met een hoge toegevoegde
waarde te laten stijgen van 15 naar 35 procent in 2015. Het totale economische
effect (nationaal en internationaal) is geraamd op 1,2 miljard euro meer
rendement voor bedrijven per jaar in 2015.

28

Subdoelstellingen en speerpunten:
− Het opstarten van nieuwe projecten in TIFN en het aantrekken van
onderzoekers voor deze projecten.
− Het krachtig neerzetten van het FND-innovatieprogramma met een goede
synergie tussen het wetenschappelijke onderzoeksprogramma TIFN en het
applicatieprogramma FND2.
− Het actief betrekken van (MKB-)bedrijven in het programma.
− Het goed verbinden van nationale en regionale activiteiten om de realisatie
van de ambitie van het innovatieprogramma te ondersteunen.

− Het uitwerken van een internationale strategie en de eerste stappen in de
invoering hiervan.

De e l n e me r s
Bij de totstandkoming van het FND-programma waren meer dan 60 partijen
betrokken, waaronder grote multinationals, het MKB, brancheorganisaties en
kennisinstellingen. Betrokken bedrijven zijn onder meer FrieslandCampina, CSM,
DSM, Unilever, Vion en MKB-bedrijven als Globus-ei, Winclove en Groentehof.
In totaal waren er 202 deelnemers (t/m 2008) aan dit programma die een
financiële bijdrage ontvingen. Daarvan zijn er 176 uit het MKB afkomstig. In
totaal waren er, in 2008, 582 organisaties betrokken bij dit programma.
Tabel 7

Deelnemers aan FND

Type deelnemer

Management

Projecten

Anders

Totaal

MKB

9

176

245

426

Grootbedrijf

6

26

49

75

Kennisinstelling

5

10

16

28

Anders/Overig

0

4

49

53

Totaal

20

216

359

582

Bron: SenterNovem (2008) en Midtermevaluatie Technopolis (2009) voor cijfers deelname
bedrijven aan projecten. Deelnemers kunnen zowel bij het management horen als
projectdeelnemer zijn.

B ud g e t t e n
EZ-budget: Voor TIFN heeft EZ in 2006 in totaal 61 miljoen euro (inclusief 33
miljoen euro uit FES) beschikbaar gesteld voor de periode 2006-2009. Het
bedrijfsleven en de kennisinstellingen investeren hetzelfde bedrag. FND2: in
2006 heeft EZ 63,5 miljoen euro gereserveerd voor de periode 2006-2010. EZ
heeft voor het FND-programma in totaal 122,1 miljoen euro gereserveerd. Buiten
de fondsen voor TIFN wordt nog eens 57,4 mln. aan R&D besteed en 3,3 mln.
aan overige ondersteunende activiteiten.

29

Tabel 8

Overheidsinvesteringen in FND per 30-6-2008

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Totaal

Haalbaarheidsprojecten

1,2

2,0

1,1

1,0

1,0

6,3

Innovatieprojecten

6,7

8,2

7,2

8,5

8,5

39,1

MKB-innovatieprojecten

1,7

1,2

3,7

2,7

2,7

12,0

Overige activiteiten

0,8

0,8

0,7

0,5

0,5

3,3

FND2

TIFN

9,6

9,6

14,6

14,7

12,9

Totaal

9,6

20,0

26,8

27,4

25,6

61,4
12,7

122,1

Bron: SenterNovem, 2008 (reservering vanaf 2009, bedragen in de tabel zijn afgerond)
(Bovenstaande fondsen zijn inclusief FES-gelden (TIFN)) Het betreft hier gecommitteerde
bedragen.

M id t e r m - e ff e ct e n
In tabel 9 staat de voorlopige bijdrage van de programmaelementen
samengevat. Een + geeft een positief effect weer, een ++ een zeer positief
effect, een - een negatief effect en waar effecten ambigu of neutraal zijn, wordt
dit weergegeven door een +/-. Indien een actielijn bij voorbaat niet van
toepassing is op het beoogde effect, of nog niet is gestart, wordt dit door 'n.v.t.'
aangegeven. In het bijlagenboek wordt per programma een tweetal tabellen
gepresenteerd met een eerste beoordeling op basis van de feiten uit voorgaande
monitorings- en jaarrapportages en een volgende tabel met daarin een
beoordeling van de bijdrage van de programmaelementen gebaseerd op zowel de
meningen en percepties van de verschillende sleutelfiguren als de
programmadeelnemers1. De onderstaande tabel geeft een samenstelling weer
van de meningen en percepties en de eerder genoemde feiten; voor de details
zie het bijlagenboek.

1

30

Op basis van een telefonische enquête en een weblog onder de programmadeelnemers.

Tabel 9

Midterm-effecten Food & Nutrition Delta

Toename

Verbetering

Betere

concurrentiekr

samenwerking

private en

Effectievere

acht op het

Aanpak en

bedrijven en

Betere

publieke

inzet publieke

programma-

oplossing van

kennis-

strategische

investeringen

middelen

domein

knelpunten

instellingen

samenwerking

+

+

+

+/-

++

+

+

+

+

+/-

+

+/-

R&D projecten

+

+

+

+

+

+

Kennisoverdracht

+

+

+/-

+

+/-

+

Internationaal

n.v.t.

+/-

+/-

+/-

+

-/+

Human Capital Roadmap

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

+/-

n.v.t.

n.v.t.

+

+/-

+/-

+/-

+

+

Activiteit
Programma algemeen
FND1: Top Instituut
Food & Nutrition TIFN
FND2:

MKB
Bron: EIM.

W a t g a a t er g o ed ?
FND-deelnemers zien een toename in private investeringen, al zijn de resultaten
van een paar actielijnen nog niet te beoordelen. Bij dit programma worden
vooral meer projecten opgestart die anders zouden zijn blijven liggen en is er
meer aandacht voor maatschappelijke doelstellingen. In totaal is er een toename
van 50% van de publiek-private investeringen in TIFN in de periode 2006-2010
ten opzichte van de voorganger van TIFN.
FND laat een overwegend positief beeld zien voor de effectievere inzet van
publieke middelen. Wel zijn er enkele kanttekeningen met betrekking tot de
procedure en koppeling met andere regelingen.
Over een eventuele verbetering van de concurrentiekracht is er bij FND nog
moeilijk een uitspraak te doen. De verwachting is dat het programma op de
langere termijn een duidelijke bijdrage aan de concurrentiekracht zal leveren.
Ook laat de midterm review van het FND-programma 1 zien dat er 'duidelijke
indicaties zijn dat het programma een positief economisch effect heeft op de
doelgroep'. De successen van TIFN kunnen ook als voorloper op de successen
van de bedrijven worden beschouwd. Er wordt om lagere drempels voor het MKB
gevraagd en betere matchmaking tussen potentiële partners, bijvoorbeeld door
het uitbreiden van de innovatiemakelaars die op veel enthousiasme vanuit de
bedrijven kunnen rekenen. Vooral de innovatiemakelaars voorzien in een
behoefte van de MKB'ers.
De aanpak van knelpunten die het innovatie-potentieel belemmeren begint op
gang te komen. maar heeft nog relatief weinig aandacht gekregen in verhouding
met de aandacht voor de R&D-projecten. Verschillende initiatieven op het gebied
van Human Capital zijn inmiddels wel van start gegaan. Het TIFN zorgt voor

1

Midterm review FND-innovatieprogramma, Technopolis (2009).

31

instroom van buitenlandse onderzoekers, en 33% van de respondenten vindt dat
het onderwijs inmiddels beter aansluit op de vraag naar arbeid.
Op het gebied van (strategische) samenwerking zijn de ontwikkelingen positief
en wordt er zo veel mogelijk aangesloten op andere initiatieven en programma's.

W a t ka n e r ( n og ) b e t er?
Respondenten die niet aan het programma deelnemen, wijzen een aantal zwakke
punten aan. Ten eerste de slechte aansluiting met andere innovatieregelingen.
Ten tweede de hoge drempel voor MKB-bedrijven door vrij hoge kosten (in tijd
en geld) om te beginnen.
Er wordt verder aangegeven dat de hoge vereiste eigen financiële bijdrage van
de kennisinstituten samenwerking met bedrijven in de weg staat. Verder mist
men vooral vanuit het bedrijfsleven nog een goede internationale aansluiting.
Meer hulp voor het betreden van internationale markten zou het programma
verder verbeteren. Bestaande initiatieven zouden bovendien ook meer richting
het bedrijfsleven gecommuniceerd kunnen worden.

F u n c t io n e r e n I n no v a t i e- i n -D i a lo o g - a a n pa k
Het FND-programma is naast Point-One als eerste programma opgestart. De
ontwikkelde Innovatie-in-Dialoog-aanpak werd hier nog niet zoals in de huidige
vorm toegepast. Dit komt ook naar voren uit gesprekken met betrokkenen die
van meet af aan bij het programma waren betrokken. Onderling overleg en
samenwerking verliepen bij FND in de opstartfase minder goed dan bijvoorbeeld
bij LSH (best practice). Ook wordt een vierjarige termijn als veel te kort voor dit
soort projecten gezien en willen deelnemers een langetermijnprogramma en
vermindering aan overlap van regelingen, waardoor de effectiviteit van middelen
verhoogd kan worden.
Binnen het innovatieprogramma FND is er kritiek op de traagheid van de
besluitvorming. De FND-sector is een sector waar voorheen al veel regelingen
bestonden die in het innovatieprogramma moesten worden geïntegreerd. Dit is
een langdurig proces waardoor de opstartfase van het innovatieprogramma een
langdurig proces is gebleken in de beleving van de deelnemers.

32

2.3

Watertechnologie (IPWT)
Het Innovatieprogramma Watertechnologie (IPWT) streeft naar samenwerking
over de hele waterketen, van kennisinstellingen via technologieontwikkelaars en
leveranciers tot eindgebruikers. Hoofddoelstelling is te komen tot een excellente
Nederlandse watertechnologiesector die economische en maatschappelijke doelen
dient, zowel in Nederland als in het buitenland. Het programma beoogt daarbij
kennisontwikkeling en kennistoepassing te stimuleren, demonstratieprojecten te
realiseren om toepassingen in de praktijk te beproeven, en om daarmee de
export te stimuleren. Het accent van het programma ligt tot dusver vooral bij de
programmaonderdelen TTI Wetsus en InnoWATOR.

T i jd s l i jn
− April 2005, workshop 'Bloembad water' (V&W); identificeren van belangrijke
watergerelateerde maatschappelijke vraagstukken. Gevolgd door het opstellen
van een innovatieagenda.
− Juni 2005: Bijeenkomst Toekomstvisie water.
− September 2005: NWP en CUR presenteren de rapportage/toekomstvisie 'Een
wereld om water' aan de minister van EZ en de staatssecretaris van V&W.
− November 2005: Start initiatiefgroep uitbouw Wetsus naar TTI, met vijf
deelnemers (TNO, Kiwa, Unesco-IHE, TU Delft en Wetsus). Ontwikkeling
businessplan en onderzoeksprogramma.
− April 2006: Voorstel innovatieprogramma Water gereed.

− April 2006: De Stuurgroep bespreekt de contouren van het
innovatieprogramma Watertechnologie met de minister van EZ. Aansluitend
worden deze tijdens een workshop op 26 april door de Stuurgroep
gepresenteerd aan en getoetst bij de totale watertechnologiesector.
− Juni 2006: Oprichting van drie werkgroepen.

− Juni 2006: organisatie van eerste handelsmissies en goedkeuring voor
2g@there programma van EZ.

− Augustus 2006: Goedkeuring SAC.
− Augustus 2006: Oprichting van het Topinstituut Water, en start R&D
projecten.

− September 2006: Lancering innovatieprogramma watertechnologie.
− December 2006: Het innovatieprogramma Watertechnologie sluit aan bij de
internationale ambitie van het interdepartementale programma Partners voor
Water en het WSSTP.

− Juni 2008: Opening Demosite Harlingen.
− Maart 2009: Ondertekening samenwerking Innovatiebureau Watertechnologie
en Syntens.

F o cu s
Het programma heeft in de periode 2007-2012 als doel een verdubbeling van de
omzet uit export, namelijk van EUR 2 miljard naar EUR 4 miljard. Het
programma kiest daarbij voor een focus op internationale groeimarkten zowel
binnen als buiten Europa.
Subdoelstellingen die daarmee verband houden zijn:
− Meer bekendheid van het innovatieprogramma watertechnologie in de sector.
− Betere afstemming van onderzoek en ontwikkeling op de marktvraag.
− Meer samenwerking door de betrokken partijen.
− Verdergaande internationalisering i.v.m. exportdoelstelling.

33

De e l n e me r s
De uitvoering van het programma is in handen van drie organisaties. Het
Technologisch Top Instituut Watertechnologie Wetsus organiseert en initieert
kennisontwikkeling. Het innovatiebureau is verantwoordelijk voor de uitvoering
van het programma en wordt daarbij ondersteund door de Mannen van de WIT
(Water-innovatieteam).
De Stuurgroep bestaat uit personen afkomstig van drinkwaterbedrijven (Evides),
waterschappen (UvW), maakindustrie (Norit, Paques), universiteiten (Wetsus),
kennisinstellingen (TNO, Kiwa) en adviesbureaus (DHV). Vertegenwoordigers van
de ministeries van EZ, V&W en VROM nemen deel aan de gedachtewisseling
binnen de Stuurgroep (jaarrapportage 2006). De stuurgroep wordt gefaciliteerd
vanuit het Netherlands Water Partnership (NWP).
De sector bestaat uit vele middelgrote en kleine productiebedrijven en enkele
middelgrote adviesbureaus. De omzet van de Nederlandse waterzuiveringsector
bedraagt ongeveer 9 miljard euro per jaar, waarvan 2,1 miljard euro op
buitenlandse markten. De totale markt bedraagt 200 tot 300 miljard euro
(jaarrapportage 2006).
Tabel 10

Deelnemers IPWT, per 30-6-2008

Type Deelnemer

Programmamanagement

Projecten

Anders

Totaal

MKB

1

42

51

93

Grootbedrijf

5

48

7

55

Kennisinstellingen

2

18

3

22

Anders/overig

2

24

10

35

Totaal

10

132

71

205

Bron: SenterNovem, 2008. Deelnemers kunnen zowel bij het management horen als
projectdeelnemer zijn.

B ud g e t t e n
Voor het gehele innovatieprogramma is een budget van EUR 76 miljoen
beschikbaar gesteld voor een periode van vijf jaar (2007-2011). Voor onderzoek
en ontwikkeling heeft EZ voor een periode van vijf jaar een budget beschikbaar
gesteld van EUR 35 miljoen. De sector dient vijftig procent bij te dragen aan
activiteiten. Dus de maximale waarde van de projecten bedraagt EUR 70 miljoen.
Het totale R&D-budget bestaat uit de bijdrage aan Wetsus (uit FES gefinancierd),
InnoWator en internationale samenwerking en bedraagt 68,3 mln. Er is 8 mln.
voor andere activiteiten gereserveerd.

34

Tabel 11

Overheidsinvesteringen in IPWT (x eur mln.) per 30-6-2008

Investeringen

2006

2007

2008

2009

2010

InnoWATOR

5,0

5,0

5,0

5,0

5,0

0,3

1,0

3,0

2,0

Internationale Samenwerking
Referentieprojecten

2011

Totaal
25,0

2,0

8,3

2,5

2,2

Governance

1,1

0,8

0,8

0,6

3,3

TTI Wetsus

2,9

6,0

7,1

1,5

17,5*

9,2

15,3

18,1

9,2

Totaal

5,0

4,7

2,0

58,8

Bron: SenterNovem, 2008 (Bovenstaande fondsen zijn inclusief FES-gelden). Het betreft hier
gecommitteerde bedragen, de bedragen zijn afgerond. *Recentelijk is het totaalbudget
voor TTI Wetsus verhoogd naar 35 mln.

M id t e r m - e ff e ct e n
In tabel 12 staat de voorlopige bijdrage van de programmaelementen
samengevat. Een + geeft een positief effect weer, een ++ een zeer positief
effect, een - een negatief effect en waar effecten ambigu of neutraal zijn, wordt
dit weergegeven door een +/-. Indien een actielijn bij voorbaat niet van
toepassing is op het beoogde effect, of nog niet is gestart, wordt dit door 'n.v.t.'
aangegeven. In het bijlagenboek wordt per programma een tweetal tabellen
gepresenteerd met een eerste beoordeling op basis van de feiten uit voorgaande
monitorings- en jaarrapportages en een volgende tabel met daarin een
beoordeling van de bijdrage van de programmaelementen gebaseerd op zowel de
meningen en percepties van de verschillende sleutelfiguren als de
programmadeelnemers1. De onderstaande tabel geeft een samenstelling weer
van de meningen en percepties en de eerder genoemde feiten, voor de details
zie het bijlagenboek.
Tabel 12

Midterm-effecten Watertechnologie

Verbetering
Toename

Activiteit

Aanpak en

Betere

concurrentie- oplossing samenwerking

private en

Effectievere

publieke

inzet publieke programma-

kracht op het

van

bedrijven en

Betere

knelpunte

kennis-

strategische

investeringen

middelen

domein

n

instellingen

samenwerking

Programma algemeen

+

+

+

+

++

+

Onderzoek en ontwikkeling

+

+

+/-

+

+

+

Innovaties naar de thuismarkt

+

+/-

+/-

+

+

+/-

Innovaties voor de exportmarkt

n.v.t.

+/-

+

+/-

+

+/-

+

+/-

+

++

+

+

Human Capital

n.v.t.

n.v.t.

+/-

+/-

+/-

n.v.t.

Regionale samenwerking

n.v.t.

+

+/-

n.v.t.

+

+

MKB-deelname verhogen

Bron: EIM.

1

Op basis van een telefonische enquête en een weblog onder de programmadeelnemers.

35

W a t g a a t er g o ed ?
Watertechnologie-deelnemers zien een toename in investeringen in innovatie,
met name in projecten met een hoger risico dan gebruikelijk, met een
maatschappelijke doelstelling, en binnen het MKB. Volgens gegevens van
SenterNovem draagt de private sector meer dan tweederde van de kosten in de
projecten bij. Ook is er sprake van additionele publieke investeringen in de
sector die ook van invloed zijn op de doelgroep van het innovatieprogramma.
Deelname aan het programma en de resultaten hieruit dragen nu al bij aan een
goed imago van de deelnemende bedrijven en de sector. Enkele respondenten
spreken ook al over een omzetvergroting dankzij de innovaties en de
samenwerking met partners. Door een versnelling van het ontwikkelingsproces
kan men de fondsen voor R&D ook efficiënter benutten.
Er is een overwegend positief beeld te zien qua effectievere inzet van publieke
middelen. De inzet van innovatiemakelaars is vooral zeer goed ontvangen in het
MKB binnen de sector. Ook wordt de samenwerking met SenterNovem als positief
ervaren door de deelnemers, er is binnen het IPWT voldoende ruimte voor
maatwerk.
Ook het effect op de concurrentiekracht wordt overwegend positief ingeschat
door de deelnemers. Met name binnen TTI Wetsus is al veel bereikt. De export
van deze sector blijkt harder te zijn gegroeid dan de totale Nederlandse export,
en is de verwachting dat het programma op de langere termijn tot nog meer
concurrentiekracht en exporten zal leiden.
Deelname van MKB-bedrijven is toegenomen. Verder zijn de eerste Human
Capital-activiteiten van start gegaan, maar hiervan is nog onduidelijk wat de
rendementen zijn. Het merendeel van de respondenten vindt dat het
innovatieprogramma de concurrentiekracht van hun organisatie verbetert. 38%
is van mening dat het programma leidt tot meer technisch personeel, en 21% is
van mening dat het programma voor eenvoudiger regelgeving zorgt. Men is zeer
positief over de verbeterde toegang tot financiering voor innovatie.
Op het gebied van samenwerking zijn er ook zeer positieve resultaten te zien. Zo
zijn er zelfs diverse joint-ventures ontstaan vanuit bedrijven die elkaar in het
IPWT hebben leren kennen, en wordt er samengewerkt met de waterschappen.

W a t ka n e r ( n og ) b e t er?
Voor meer effectiviteit is een betere afstemming tussen fundamenteel onderzoek
en toepassing wel gewenst. De launching customer-regeling wordt nu nog
gemist. Wanneer deze regeling succesvol kan worden toegepast zal de
effectiviteit zeker toenemen.
Kritiekpunten gaan met name over de procedures; het aanvragen van subsidie
zou eenvoudiger moeten en vooral minder tijdrovend moeten zijn voor de
bedrijven. Bij een eventuele afwijzing na een lange procedure krijgt men ook
graag een toelichting van degene die de aanvraag toetst. Een uitbreiding van 'de
mannen van de wit' (innovatieconsulenten) zouden de deelnemers ook
waarderen om zo snel antwoorden op vragen en advies met betrekking tot
procedures te kunnen krijgen.

36

De aansluiting en procedures rond het internationale 2g@there-project krijgen
veel kritiek en kunnen zeker worden verbeterd. Verder kan de snelheid van
uitbetalen van subsidies wel wat hoger.
Vanuit het veld komt de oproep om continuïteit van het programma te
waarborgen en bovendien meer bekendheid aan dit initiatief te geven. Nog meer
communicatie omtrent het programma kan helpen de toegankelijkheid te
verbeteren.

F u n c t io n e r e n I n no v a t i e- i n -D i a lo o g - a a n pa k
Het IPWT was een van de eerste innovatieprogramma’s waar de Innovatie-inDialoog-aanpak werd toegepast en men is er in de sector zeer enthousiast over.
Sleutelfiguren zijn van mening dat het programma tot meer samenhang heeft
geleid en dat de sector er ook een belangrijke 'boost' in reputatie door heeft
gekregen.
Enkele kritiekpunten zijn er echter ook, maar deze gaan met name over de
uitvoering van de procedures en betreffen niet de aanpak zelf. Het aanvragen
van subsidie zou eenvoudiger moeten en vooral minder tijdrovend moeten zijn
voor de bedrijven. Bij een eventuele afwijzing na een lange procedure krijgt men
ook graag een toelichting. Een uitbreiding van het innovatieteam zou men ook
waarderen om zo snel antwoorden op vragen te kunnen krijgen. Verder is de
aankondigingstijd van de calls nu vaak wat te kort.

37

2.4

Maritiem (MIP)
Het Maritiem Innovatieprogramma is in 2007 gestart en omvat de gebieden
offshore en maritieme maakindustrie. Bedrijven en kennisinstellingen in de
offshore en maritieme maakindustrie willen, in een 5-jarig open
innovatieprogramma, een toonaangevende positie van Nederland op het gebied
van productleiderschap en regievoering bereiken. Dit op basis van
onderscheidende technologie, concurrerend in prijs/kwaliteit, gebaseerd op een
sterke kennisbasis, een hechte samenwerking in het cluster, en rekening
houdend met de maatschappelijke randvoorwaarden zoals duurzaamheid.

T i jd s l i jn
− April 2005: workshop 'Bloembad water' (V&W); identificeren van belangrijke
watergerelateerde maatschappelijke vraagstukken. In het Bloemblad waren
ook private partijen uit het Maritieme cluster betrokken. (Start voortraject).
− April 2005: Tweede Rondetafel Conferentie Maritiem Cluster wordt door
Nederland Maritiem Land georganiseerd. Voorstel oprichting Dutch Maritime
Trade Board.
− November 2005: 'innovatie-manifestatie 'Club van Maarssen', presenteren van
innovatieagenda's aan V&W. De verbetering van het innovatieklimaat in de
watersector stond daarbij centraal.
− De visie en strategische agenda zijn op 5 juli 2006 aan EZ aangeboden.
− Augustus 2006: SAC adviseert negatief over programmavoorstel
− Januari 2007: SAC adviseert positief over herziene programmavoorstel
− Juli 2007: start Innovatieprogramma Maritiem.
− April 2008: Workshop inventarisatieraakvlakken M2i en IOP Self Healing
materials.
− Najaar 2008: Aanstelling van 4 innovatieconsulenten voor het initiëren van
projecten binnen het MKB.

F o cu s
In het innovatieprogramma richt de Nederlandse maritieme industrie zich
exclusief op haar vier economisch sterkste speerpunten, namelijk de volgende
vier nichemarkten:
− De Liquified Natural Gas (LNG)-Supply Chain voor de offshore-industrie;
− De olie/gaswinning onder extreme omstandigheden voor de offshoreindustrie;
− De bouw van Complexe Specials voor de maritieme maakindustrie;

− De procesinnovatie in de maritieme maakindustrie.
De ambitie van de sector is om de internationaal leidende positie verder te
versterken door in te spelen op een aantal ontwikkelingen binnen de offshoreindustrie en de kansrijke gebieden in de maritieme maakindustrie. Economisch
heeft het MIP de ambitie om de omzet op de wereldmarkt met zeker vijftig
procent te vergroten.
− De marktambitie voor 2010 voor Offshore LNG is 4 miljard euro per jaar;
− Voor offshore in diep water is die ambitie 6 miljard euro per jaar;
− De omzet van de maritieme maakindustrie groeit van 5 naar 7 miljard euro;

38

− In 2010 bestaat er een verbeterde kolom technisch onderwijs van MBO tot TU.
Wet- en regelgeving is aangepast aan de moderne stand der techniek;
− Bij het onderdeel van de maritieme maakindustrie zijn nieuwe voortstuwingsen energiesystemen een aandachtspunt. Het doel is een emissiereductie van
twintig procent te realiseren.

De e l n e me r s
De maritieme sector die bij de opzet van het programma betrokken is, bestaat
uit de offshore, en de maritieme maakindustrie. In de offshore zijn 340 bedrijven
actief met een omzet van rond de 3 miljard euro per jaar. De maritieme
maakindustrie bestaat uit ruim 800 bedrijven met ruim 30.000 werknemers, de
omzet bedraagt rond de 5 miljard euro per jaar, waarvan 63% wordt afgezet in
het buitenland. De partners in dit initiatief zijn onder meer IHC, Damen
Shipyards, Schelde, Fugro, SBM Offshore, Allseas, Vopak, Imtech, Croon, Fead
Ship en HuismanItrec. Naast deze leaderfirms is ook het MKB betrokken, zoals
VanderVelden Marine Services, TechnoFysica en Struik & Hamerslag.
Ondersteuning is er van kennisinstellingen als TNO, TU Delft en MARIN en
brancheorganisaties Holland Marine Equipment, Hiswa, IRO en VNSI. Nederland
Maritiem Land heeft het initiatief genomen bij het tot stand komen van het
innovatieprogramma.
Tabel 13

Deelnemers Maritiem Innovatieprogramma per 30-6-2008

Type Deelnemer

Programmamanagement

Projecten

Anders

Totaal

MKB

1

49

26

76

Grootbedrijf

17

22

16

48

Kennisinstellingen

4

6

1

9

Anders/overig

6

1

14

21

Totaal

28

78

57

154

Bron: SenterNovem, 2008. Deelnemers kunnen zowel bij het management horen als
projectdeelnemer zijn.

B ud g e t t e n
Voor dit programma is een EZ-budget beschikbaar van 39,5 miljoen euro. Tot en
met 30 juni 2008 is er 6,7 miljoen euro aan projecten toegekend, waarvan meer
dan de helft naar het grootbedrijf is gegaan. De bedragen in de onderstaande
tabel betreffen de tot en met 2008 gecommitteerde bedragen vanuit EZ. In tabel
14 worden de investeringen vanuit EZ weergegeven; in totaal 28,2 mln. wordt
aan R&D besteed (inclusief budget voor de actielijn kennisbasis). De actielijnen
samenwerking en IPC's hebben op zowel R&D als netwerkvorming betrekking en
hebben een budget van 7,5 mln. Van het totale budget gaat 3,8 mln. naar
ondersteunende activiteiten.

39

Tabel 14

Overheidsinvesteringen in Maritiem (x eur mln.) per 30-6-2008

Investeringen

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Totaal

R&D

5,5

5,0

5,0

4,5

4,0

24,0

Samenwerking

1,1

0,7

0,7

0,6

0,3

3,5

Kennisbasis

1,0

1,0

1,0

1,0

0,2

4,2

Eliminatie innovatiedrempels

0,4

0,4

0,3

0,3

0,2

1,6

IPC

1,0

1,0

1,0

1,0

4,0

Programmabureau

0,2

0,4

0,4

0,4

0,4

0,4

2,2

Totaal

6,8

8,5

8,5

7,8

7,0

0,8

39,5

Bron: SenterNovem, 2008. Het betreft hier gecommitteerde bedragen, de bedragen zijn
afgerond.

M id t e r m - e ff e ct e n
In tabel 15 staat de voorlopige bijdrage van de programmaelementen
samengevat. Een + geeft een positief effect weer, een ++ een zeer positief
effect, een - een negatief effect en waar effecten ambigu of neutraal zijn, wordt
dit weergegeven door een +/-. Indien een actielijn bij voorbaat niet van
toepassing is op het beoogde effect, of nog niet is gestart, wordt dit door 'n.v.t.'
aangegeven. In het bijlagenboek wordt per programma een tweetal tabellen
gepresenteerd met een eerste beoordeling op basis van de feiten uit voorgaande
monitorings- en jaarrapportages en een volgende tabel met daarin een
beoordeling van de bijdrage van de programmaelementen gebaseerd op zowel de
meningen en percepties van de verschillende sleutelfiguren als de
programmadeelnemers1. De onderstaande tabel geeft een samenstelling weer
van de meningen en percepties en de eerder genoemde feiten. Voor de details
zie het bijlagenboek.
Tabel 15

Midterm-effecten Maritiem

Verbetering

Activiteit

Betere

concurrentie- Aanpak en samenwerking

Toename
private en

Effectievere kracht op het

oplossing

bedrijven en

Betere

publieke

inzet publieke programma-

van

kennis-

strategische

investeringen

middelen

domein

knelpunten

instellingen

samenwerking

Programma algemeen

+

+/-

+

+

+

+/-

Technische doorbraakprojecten

+

+

+/-

+/-

+/-

+

Samenwerking met het MKB

+

+/-

+

+

+

+/-

Waarborgen Kennisbasis

n.v.t.

+

+/-

n.v.t.

+

+

Human Capital

n.v.t.

+

+

+

+

+

[regelgeving]

n.v.t.

+

+

+

n.v.t.

+

Internationale Samenwerking

+/-

+/-

+/-

+/-

+/-

+/-

Eliminatie innovatiedrempels

Bron: EIM.

1

40

Op basis van een telefonische enquête en een weblog onder de programmadeelnemers.

W a t g a a t er g o ed ?
Maritiem-deelnemers zien een toename van investeringen en activiteit, zeker in
projecten die anders zouden zijn blijven liggen. Men meldt een duidelijke
versnelling van innovaties, wat een kortere time to market betekent. Ook is er
sprake van toename van additionele publieke middelen.
De deelnemers zijn tevreden over de werkwijze van SenterNovem en de
mogelijkheden tot bijsturing. De inzet om belemmerende regelgeving aan te
passen wordt als zeer positief beoordeeld. Ook zijn er goede verbanden met
andere programma's zoals M2i en de 2g@there programma's, wat bijdraagt aan
de effectiviteit van het programma.
Het is nu nog te vroeg om te zeggen of de concurrentiekracht al significant is
toegenomen. De verwachtingen zijn positief, met name op de langere termijn.
Ook zijn er indicaties dat de internationale reputatie van de maritieme sector al
sterk is verbeterd, wat de concurrentiekracht zeker ten goede zal komen.
Wat betreft het aanpakken van knelpunten is dit jonge innovatieprogramma al
voortvarend van start gegaan. Met name de betere aansluiting van het onderwijs
op de arbeidsmarkt en de aanpassing van regelgeving zijn punten waar de
achterban uitermate positief over is.
Ook op het gebied van (strategische) samenwerking zijn er veel positieve
geluiden te horen. Een zeer grote groep deelnemers geeft aan dat samenwerking
met kennisinstellingen en andere bedrijven is geïntensiveerd en dat er nieuwe
samenwerkingsverbanden zijn ontstaan.

W a t ka n e r ( n og ) b e t er?
Er is een gemengd beeld qua meningen over de effectievere inzet van publieke
middelen, met vooral kanttekeningen bij de gebrekkige koppeling met andere
regelingen en de roep om beter maatwerk. Er worden al wel vorderingen
gemaakt op dit gebied en de verwachting is dat dit steeds beter zal gaan
naarmate men beter op elkaar ingespeeld raakt.
De vorderingen op het gebied van Human Capital zijn veelbelovend, maar het
kan nog beter: de sector heeft nog steeds een tekort aan goede mensen en men
verwacht veel op dit punt. Samenwerking tussen de verschillende
opleidingsinstellingen kan bijvoorbeeld nog beter. Betere toegang tot
buitenlandse markten is een punt waar men het minst positief over is, en waar
meer aandacht aan geschonken zou moeten worden. Momenteel vindt slechts
23% van de deelnemers1 dat het programma bijdraagt aan betere toegang tot
buitenlandse markten, terwijl er al wel verschillende 2g@there programma's zijn
gestart. Ook aansluiting bij internationale partners en EU-programma's kan nog
beter, de eerste stappen hiertoe worden inmiddels al wel gezet. Juist omdat het
imago internationaal al wel is verbeterd liggen hier ook kansen.
Verder wordt er aandacht gevraagd voor de soms scheve machtsverhoudingen
tussen kleine en grote bedrijven binnen samenwerkingsverbanden. Strategische

1

Respondenten uit de telefonische enquête.

41

samenwerking tussen kleine en grotere bedrijven zou niet moeten worden
afgedwongen vanwege de scheve machtsverhoudingen.
Ook moet er meer budget voor langetermijninnovatie komen, om ervoor te
zorgen dat bedrijven blijvend kunnen vernieuwen, en is meer transparantie
gewenst met betrekking tot de afgeronde projecten, zodat nieuwe projecten op
de ontwikkelde kennis kunnen doorgaan. Voor de lange termijn moet worden
gezorgd voor een toename in het budget voor fundamenteel onderzoek, om zo
de stroom toepassingen ook in de toekomst op peil te houden.

F u n c t io n e r e n I n no v a t i e- i n -D i a lo o g - a a n pa k
Over de aanpak zelf is men zeer enthousiast in de sector. Maar in de uitvoering
kan er zeker nog het een en ander verbeterd worden. Dit programma is pas
halverwege 2007 gestart en begint nu goed op stoom te komen. Met name de
aanpak van knelpunten wordt binnen het MIP voortvarend opgepakt.
Wat praktisch nog beter kan, is bijvoorbeeld de bruikbaarheid van de adviezen
en de snelheid van de procedures. Vooral het toekennen van de subsidies duurt
soms nog erg lang. Er is verder sprake van conflicterende belangen in de sector,
met name vanuit de diverse brancheorganisaties die om de subsidies vechten.
Kennis van het programmadomein kan nog beter, bijvoorbeeld ook door de
kennis bij de verschillende ministeries te bundelen. De aanspreekbaarheid van
de beleidsmakers en communicatie is het meest genoemde aspect dat voor
verbetering vatbaar is. Er blijkt in een aantal gevallen veel uitleg en tijd nodig te
zijn aan SenterNovem wanneer een projectaanvraag verder gaat dan een
'standaardonderwerp'. Dit is op zich ook niet verwonderlijk omdat het dan om
nieuwe onderwerpen gaat die toelichting vereisen.
Een belangrijke opmerking die door verschillende sleutelfiguren wordt gemaakt
betreft de dubbele rol van SenterNovem en de organisatie van het MIP. Met
name de inhoudelijke beoordeling en ranking van projecten zou aldus diverse
deelnemers beter door een board van sectorspecialisten geregeld kunnen worden
in plaats van de huidige procedure. Bij het programma Point-One worden ook al
meer taken bijvoorbeeld bij het programmabureau gelegd 1. Op deze wijze zouden
de publieke middelen efficiënter worden besteed en bovendien sneller bij de
bedrijven komen. Een groot struikelblok is met name de wirwar aan regelingen
die bovendien nog onder verschillende ministeries vallen, alle maritieme
innovatieregelingen onder het innovatieprogramma plaatsen zou voor
eenvoudiger procedures kunnen zorgen.

1

42

De sector zelf geeft de organisatie van het Visserijplatform (LNV) als een voorbeeld van een
goed werkend programma voor alle betrokken partijen.

2.5

Chemie en Polymeren
De chemische sector draagt bij aan levensbehoeften als voeding, kleding, wonen,
communiceren, gezondheid, mobiliteit en energie. De sector heeft de ambitie om
de kwaliteit van deze bijdrage te verbeteren met een gelijktijdige vermindering
van het gebruik van energie en fossiele grondstoffen. De Nederlandse
chemiesector heeft de volgende focusgebieden benoemd: biotechnologie,
katalyse en duurzame processen, polymeren en procestechnologie. De sector
heeft de ambitie om de motor te zijn achter groei en verduurzaming van de
Nederlandse samenleving.

T i jd s l i jn
− Januari 1997: Oprichting DPI (TTI: Dutch Polymer Institute).
− 2004: Indiening voorstellen sleutelgebied Chemie.
− September 2005: Het Innovatieplatform benoemt Chemie als sleutelgebied.
− 2005/2006: Langetermijnvisie industrie in Europees verband: Europees
Technologie Platform SusChem (Sustainable Chemistry).
− Juli 2006: De regiegroep presenteert een businessplan Chemie aan het
Innovatieplatform.
− December 2006: De Regiegroep richt taskforces op voor de uitwerking van de
actielijnen COCI's en Human Capital Agenda. Gelijktijdig wordt gestart met de
ontwikkeling van een Innovatieprogramma op het gebied van polymeren. Ook
start de Regiegroep met overleg met het ministerie van OCW en de Colleges
van Bestuur van universiteiten.

− Augustus 2007: Indiening voorstellen Polymeren Innovatieprogramma (PIP),
Projectplan Roadmap Procesintensificatie en een Roadmap Human Capital
Chemie .
− Eind 2007 reservering fondsen voor drie onderdelen van het Businessplan
Chemie; het Polymeren Innovatieprogramma, de Human Capital Agenda en de
Roadmap Procesintensificatie door EZ.
− Maart 2008: De roadmap procesintensificatie wordt aangeboden aan de
regiegroep Chemie.
− April 2008: vervolgvoorstel Scheidingstechnologie wordt aangeboden aan de
SAC.
− Zomer 2008: Start subsidieregeling Polymeren voor het MKB.
− September 2008: Lancering Polymeren Innovatieprogramma (PIP).

F o cu s
De Nederlandse chemiesector heeft de volgende focusgebieden benoemd:
biotechnologie, katalyse en duurzame processen, polymeren en
procestechnologie.
De ambitie om de motor te zijn achter een groei van de bedrijvigheid en
verduurzaming van de Nederlandse samenleving is door de Regiegroep Chemie
vertaald in drie doelstellingen:
− De doelstelling om in 2017 een toegevoegde waarde van EUR 24 miljard te
bereiken, een verdubbeling ten opzichte van 2007. De sector wil dit realiseren
door producten te maken met een hoge toegevoegde waarde en door de
proceskosten te verlagen.

43

− Het halveren van het gebruik van fossiele grondstoffen voor de chemie binnen
25 jaar. De energiebehoefte van de Nederlandse chemische industrie is voor
657 PJ afkomstig uit fossiele bronnen. Het streven is om in 2032 het gebruik
te halveren naar een verbruik van 328 PJ.
− Het uitbouwen van de aanwezige technologische competenties op het gebied
van industriële biotechnologie, katalyse, materialen.
Daarnaast is de verdere verbetering van de veiligheid in deze sector een
aanvullende subdoelstelling.

De e l n e me r s
In tabel 30 worden de programmadeelnemers weergegeven. Halverwege 2008
waren er in totaal 155 organisaties betrokken bij het innovatieprogramma
Chemie; honderd deelnemers namen ook aan projecten deel.
Tabel 16

Deelnemers innovatieprogramma Chemie, per 30-6-2008

Type deelnemers

Programmamanagement

Projecten

Anders

Totaal

MKB

0

22

42

64

Grootbedrijf

7

38

7

48

Kennisinstellingen

4

39

0

39

Anders/overig

2

1

1

4

Totaal

13

100

50

155

Bron: SenterNovem, 2008. Deelnemers kunnen zowel bij het management horen als
projectdeelnemer zijn.

B ud g e t t e n
Het EZ-budget (jaarrapportage 2008) bedraagt 52,4 miljoen euro voor het
Polymeren Innovatieprogramma, de Roadmap Procesintensificatie en de Human
Capital Agenda. Daarnaast 7,3 miljoen euro voor ondersteuning van de
uitvoering van de pilot binnen het vervolgprogramma Scheidingstechnologie. Zie
tabel 31 voor de details.
Tabel 17

Overheidsinvesteringen in het innovatieprogramma Chemie (x eur mln.) per 306-2008

Investeringen

2008

2009

2010

2011

Totaal

PIP (inclusief DPI)

11,2

12,3

12,8

13,5

49,6

Human Capital

0,6

0,6

0,6

0,6

2,5

Roadmap Procesintensificatie

2007

0,3

0,3

DSTI

7,3*

Totaal

0,3

11,8

12,9

13,4

14,1

59,7

Bron: SenterNovem, 2008. Het betreft hier gecommitteerde bedragen, de bedragen zijn
afgerond. *DSTI is door EZ gefinancierd, maar zal in de toekomst waarschijnlijk uit FES
gefinancierd worden.

44

Het overgrote deel van het budget gaat naar R&D (DSTI en 95% PIP), dit is naar
schatting ruim 54 mln. Het DPI Value centre (onderdeel van PIP), de Human
Capital actielijn en de Roadmap procesintensificatie zijn goed voor de resterende
5,3 mln.

M id t e r m - e ff e ct e n
In tabel 18 staat de voorlopige bijdrage van de programmaelementen
samengevat. Een + geeft een positief effect weer, een ++ een zeer positief
effect, een - een negatief effect en waar effecten ambigu of neutraal zijn, wordt
dit weergegeven door een +/-. Indien een actielijn bij voorbaat niet van
toepassing is op het beoogde effect, of nog niet is gestart, wordt dit door 'n.v.t.'
aangegeven. In het bijlagenboek wordt per programma een tweetal tabellen
gepresenteerd met een eerste beoordeling op basis van de feiten uit voorgaande
monitorings- en jaarrapportages en een volgende tabel met daarin een
beoordeling van de bijdrage van de programmaelementen gebaseerd op zowel de
meningen en percepties van de verschillende sleutelfiguren als de
programmadeelnemers1. De onderstaande tabel geeft een samenstelling weer
van de meningen en percepties en de eerder genoemde feiten, voor de details
zie het bijlagenboek.
Tabel 18

Midterm-effecten Chemie

Toename

Activiteit

Verbetering

Betere

concurrentiek

samenwerking

private en

Effectievere

bedrijven en

Betere

publieke

inzet publieke programmado oplossing van

kennis-

strategische

racht op het

Aanpak en

investeringen

middelen

mein

knelpunten

instellingen

samenwerking

+

+/-

+/-

+/-

+

+

+

+

+

+

+

+/-

Samenwerking

+/-

+

+

+

+

+

Innovation Labs*

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

Chemie

+/-

n.v.t.

n.v.t.

+/-

+

n.v.t.

Imagoversterking

n.v.t.

+/-

n.v.t.

-

+

n.v.t.

n.v.t.

+/-

n.v.t.

+

+

n.v.t.

Programma algemeen
Fundamenteel Onderzoek:
Versterking
kennisinfrastructuur
Publiek-Private

Centra voor Open
Chemische Innovatie
(COCI's)*
Human Capital Agenda

Eenduidige en
gestroomlijnde
regelgeving en
handhaving

Bron: EIM, *nog niet gestart.

1

Op basis van een telefonische enquête en een weblog onder de programmadeelnemers.

45

W a t g a a t er g o ed ?
Chemie-deelnemers kunnen nog niet zoveel zeggen over de effecten en toename
in investeringen vanwege de zeer korte looptijd van het programma, maar de
verwachtingen zijn hooggespannen. Men geeft aan dat er al wel projecten
opgestart zijn die anders waren blijven liggen; ook wordt er meer aandacht
besteed aan innovatie met een maatschappelijke doelstelling en wordt
continuïteit in innovatie meer gewaarborgd.
Over de samenwerking met SenterNovem en EZ is het oordeel per saldo positief:
'goede partnership, tonen betrokkenheid'. Wel is er een aantal mogelijkheden
voor verbetering. De ruimte voor flexibiliteit en bijsturing van het programma
wordt als (ruim) voldoende beoordeeld. Een positieve wisselwerking met EZ en
SenterNovem speelt daarbij een belangrijke rol.
Het effect op de concurrentiekracht lijkt positief maar het is nog moeilijk te
kwantificeren; de meerderheid van de respondenten is van mening dat er nu nog
zeker geen effect op de concurrentiekracht is te zien. Dit programma is
momenteel het minst positief over de bijdrage aan concurrentiekracht. De
verwachting is dat het innovatieprogramma aan de concurrentiekracht zal
bijdragen, maar dit zal pas over langere termijn zichtbaar zijn. De
concurrentiepositie op wetenschappelijk gebied is al wel sterk in deze sector en
ook is er al een toename van patenten die door de DPI partners kunnen worden
gebruikt.
Veel deelnemers zijn al positief over de actielijn eenduidige en gestroomlijnde
regelgeving; men verwacht hier veel van en is ook goed op de hoogte van de
vorderingen. Dit is wel een actielijn waar sterk op ingezet moet worden volgens
deelnemers. Op het gebied van Human Capital is men inmiddels met de eerste
activiteiten gestart, en 43% van de deelnemers is hier ook positief over
gestemd. Om het MKB potentieel meer te benutten is het DPI-valuecentre van
start gegaan met als doel valorisatie in het MKB.

W a t ka n e r ( n og ) b e t er?
Het inzetten op kwaliteit en domeinkennis van medewerkers is gewenst: die is nu
uiteenlopend, en niet iedereen heeft 'voeling' met de praktijk en met de realiteit.
Maar er is ook onmiskenbaar een keer ten goede gaande binnen de overheid. Het
Chemie-programma laat een gemengd beeld zien qua effectievere inzet van
publieke middelen, met vooral kanttekeningen bij de gebrekkige koppeling met
andere regelingen. Ook de traagheid van besluitvorming en uitbetaling wordt
regelmatig genoemd als verbeterpunt, vooral door het MKB waar een goede
kasstroom van groot belang is voor het overleven van de organisatie.
Communicatie over het programma kan beter en zal ook meer kunnen bijdragen
aan de uitstraling van het programma. Verder blijft de Human Capital-agenda
nog wat onderbelicht en kan dit knelpunt meer aandacht gebruiken. De inzet
vanuit SenterNovem om de Human Capital-activiteiten van de verschillende
programma's te coördineren zal hierbij helpen.
Op het gebied van strategische samenwerking zijn de meningen nog wat
verdeeld. Enerzijds wordt aangegeven dat bij de gezamenlijke stakeholders van
het programma een gedeelde visie op waar het naar toe moet ontbreekt, en

46

anderzijds zijn er ook al diverse activiteiten en (internationale)
samenwerkingsverbanden gestart die een positief beeld vormen.

F u n c t io n e r e n I n no v a t i e- i n -D i a lo o g - a a n pa k
Wat betreft de uitvoering van het programma kunnen er nog een aantal zaken
verbeterd worden. Deelnemers uit het innovatieprogramma Chemie geven aan
dat vooral de snelheid van werken sterk verbeterd kan worden. De
besluitvorming verloopt nu nog traag. Ook wordt er te weinig gecommuniceerd,
men krijgt niet te horen wat de stand van de zaken is. Door één van de
betrokkenen wordt voorgesteld tweemaal per jaar een soort nieuwsbrief uit te
brengen. Veel van deze problemen zijn terug te voeren op opstartproblemen, de
verwachting is dat dit snel zal verbeteren.
Naar het oordeel van de deelnemers duren de procedures vrij lang en de kennis
van het domein bij SenterNovem kan beter. De samenwerking verloopt echter
zeker positief en er is duidelijk een verbetering ten opzichte van de oude
situatie.
De kennisuitwisseling tussen de verschillende innovatieprogramma's wordt als
een aandachtspunt voor programmacoördinatoren en anderen genoemd. Hierbij
wordt nadrukkelijk om een coördinerende rol van SenterNovem gevraagd. De
Innovatie-in-Dialoog-aanpak vraagt van SenterNovem een meer proactieve,
deels zelfs initiërende rol. Die wijkt af van de gebruikelijke taak bij de uitvoering
van regelingen. Daar heeft men aan moeten wennen, wat heeft geleid tot
aanpassingen1. Het zorgt ook voor spanning met de klassieke toetsende taak.

1

SenterNovem heeft met het oog hierop een leergang 'programmatisch werken' ontwikkeld voor
de betrokken medewerkers. Intervisiegroepjes van medewerkers informeren elkaar over best
practises in de innovatieprogramma's.

47

2.6

Life Sciences en Health (LSH)
De ambitie van het initiatief is om 'Nederland een internationale hotspot te laten
worden op het gebied van gezondheidsgerelateerde life sciences'. Het LSHinitiatief beoogt om internationaal een vooraanstaande positie op het gebied van
Life Sciences & Health in te nemen. Nederlandse universiteiten en
kennisinstellingen hebben deze positie al. Door intensieve samenwerking tussen
het bedrijfsleven en kennisinstellingen en het wegnemen van knelpunten in de
doorgroeifase van bedrijven, kunnen innovatieve producten de patiënt beter
bereiken.

T i jd s l i jn
− Januari 2006: start Innovatie-in-Dialoog traject rond Life Sciences and Health
− Februari 2006: Start opstellen Human Capital Roadmap.
− Maart 2006: Start CMM.
− Maart 2006: Oprichting TI Pharma.
− Mei 2006: Start initiatiefgroep op het BioBusiness Event.
− Januari 2007: SAC adviseert negatief over eerste programmavoorstel
− Maart 2007: Start EuroTransBio.
− Oktober 2007: SAC adviseert positief over programmavoorstel
− 2007: beschikbaarheid subsidie 2 e call.
− April 2008: Start Innovatieprogramma Life Sciences & Health.
− Juni 2008: Workshop Human Capital.
− Juli 2008: Lancering innovatiekrediet voor LSH-bedrijven.
− CTMM en BMM zijn in 2008 operationeel geworden en hebben een eerste call
gehouden.

F o cu s
De focus van het LSH-initiatief is gericht op de belangrijke ziektebeelden,
oncologie, hart- en vaatziekten en neurodegeneratieve aandoeningen.
De ambities van het LSH-programma liggen hoog:
− Verdubbeling van het aantal R&D-georiënteerde LSH-bedrijven binnen tien
jaar van 150 naar 300 in 2017.
− Verdubbeling van de omzet van de LSH-sector binnen tien jaar van 15 miljard
euro naar 30 miljard euro in 2017.
− Meer producten (verder) in de klinische pijplijn (van onderzoek naar patiënt).
− Een verdubbeling van het aantal producten in de klinische pijplijn in 2017.
− Hoogwaardige kennis rijp maken voor toepassing in nieuwe therapieën en
diagnostiek.

De e l n e me r s
De initiatiefgroep bestaat uit multinationals, het MKB en platforms (TI Pharma,
CTMM, BMM). Deze groep heeft als taak om een focus en visie te bepalen en een
strategische agenda voor dit thema op te stellen. De initiatiefgroep betrekt ook
andere partijen zoals de ministeries van OCW, en VWS, zorgverzekeraars en
patiëntenorganisaties bij dit traject.

48

Het programma richt zich op de innovatieve kerngroep in deze sector; deze
bestaat uit 150 R&D-intensieve bedrijven, hoofdzakelijk MKB, waarvan de helft
starters. Met 5 procent van het Europese marktaandeel is Nederland nog geen
grote speler. Nederland heeft desalniettemin een goede uitgangspositie met veel
jonge innovatieve bedrijven en een aantal grote spelers. In deze sector zijn meer
dan 900 bedrijven actief, inclusief de toeleveranciers. De sector levert een
bijdrage van 3 procent (15,9 miljard euro) aan het BNP en biedt 50.000
arbeidsplaatsen. De kennisbasis is sterk met de Universitaire Medische Centra
die goed scoren in de wetenschap. Zeven van de universiteiten op het gebied
van LSH behoren tot de Europese top-twintig. Universiteiten investeren EUR 650
miljoen per jaar in de medische wetenschap.
In tabel 19 wordt een overzicht gegeven van de betrokkenen en deelnemers aan
het innovatieprogramma LSH per juni 2008.
Tabel 19

Deelnemers innovatieprogramma LSH, per 30-6-2008

Type deelnemers

Programmamanagement

Projecten*

Anders

Totaal

MKB

3

34

129

165

Grootbedrijf

3

0

51

54

Kennisinstellingen

4

10

30

41

Anders/overig

8

2

49

59

Totaal

18

46

259

319

Bron: SenterNovem, 2008 (* incl. ETB projectaanvragen in 2008). Deelnemers kunnen zowel bij
het management horen als projectdeelnemer zijn.

B ud g e t t e n
Het totaalbudget voor het LSH-programma is 34 miljoen euro voor de komende
vijf jaar (2008 t/m 2012). Dit budget is bestemd voor het stimuleren van
nationale en internationale samenwerking en het realiseren van flankerend
beleid. Daarnaast biedt het Innovatiekrediet risicodragende leningen voor
bedrijven in deze sector.
Tabel 20

Overheidsinvesteringen in LSH (x eur mln.) per 30-6-2008

Investeringen

2007

2008

EUroTransBio

4,0

4,0

Internationale samenwerking

2009

2010

2011

2012

Totaal
8,0

6,0

5,0

5,0

16,0

Netwerkevenementen en
Coördinatie

1,0

3,0

3,0

3,0

CTMM

1,7

4,0

17,8

16,5

17,5

17,5

10,0
75,0*

BMM

1,0

3,9

8,8

10,8

10,9

9,7

45,0*

Totaal

6,7

12,9

35,6

35,3

36,6

27,2

154,0

Bron: SenterNovem, 2008 (Bovenstaande fondsen zijn inclusief FES-gelden*) Het betreft hier
gecommitteerde bedragen, de bedragen zijn afgerond.

Vanuit het FES wordt fors bijgedragen aan dit programma. CTMM en BMM worden
hieruit gefinancierd (R&D). Verder besteedt EZ nog eens 24 mln. aan R&D via

49

EUroTransbio en internationale samenwerking. Het resterende budget van 10
mln. gaat naar netwerkevenementen en coördinatie.

M id t e r m - e ff e ct e n
In tabel 21 staat de voorlopige bijdrage van de programmaelementen
samengevat. Een + geeft een positief effect weer, een ++ een zeer positief
effect, een - een negatief effect en waar effecten ambigu of neutraal zijn, wordt
dit weergegeven door een +/-. Indien een actielijn bij voorbaat niet van
toepassing is op het beoogde effect, of nog niet is gestart, wordt dit door 'n.v.t.'
aangegeven. In het bijlagenboek wordt per programma een tweetal tabellen
gepresenteerd met een eerste beoordeling op basis van de feiten uit voorgaande
monitorings- en jaarrapportages en een volgende tabel met daarin een
beoordeling van de bijdrage van de programmaelementen gebaseerd op zowel de
meningen en percepties van de verschillende sleutelfiguren als de
programmadeelnemers1. De onderstaande tabel geeft een samenstelling weer
van de meningen en percepties en de eerder genoemde feiten. Voor de details
zie het bijlagenboek.
Tabel 21

Midterm-effecten Life Sciences & Health

Toename

Activiteit

Verbetering

Betere

concurrentiek

samenwerking

private en

Effectievere

bedrijven en

Betere

publieke

inzet publieke programmado oplossing van

racht op het

kennis-

strategische

Aanpak en

investeringen

middelen

mein

knelpunten

instellingen

samenwerking

Programma algemeen

+

++

+

+/-

+

+

Dichten investeringskloof

+

+

+

+

n.v.t.

n.v.t.

Human Capital

n.v.t.

n.v.t.

+/-

+/-

+/-

+

(Inter)nationale

+

+

+

+/-

+

+

+/-

+/-

+/-

+

+

+

samenwerking
Valorisatiebevordering
Bron: EIM.

W a t g a a t er g o ed ?
LSH is net van start gegaan, maar de voorafgaande inspanningen op het gebied
van Public Private Partnerships werpen al duidelijk vruchten af. Er is al een
toename te zien qua private en publieke investeringen in innovatie. Men is van
mening dat het investeringsklimaat in deze sector in Nederland al sterk is
verbeterd en dat het programma daar aan bijdraagt. Deelnemers geven aan dat
dit beleid leidt tot de uitvoering van meer projecten met een hoger risicoprofiel
en een duidelijke maatschappelijke doelstelling, die bovendien versneld kunnen
worden uitgevoerd.
Dit programma vormt een 'best practice' op het gebied van effectiviteit van
publieke middelen. Er is een goede koppeling tussen de verschillende regelingen

1

50

Op basis van een telefonische enquête en een weblog onder de programmadeelnemers.

en de betrokken ministeries, waardoor een goede start van het programma wordt
gefaciliteerd.
Ondanks de recente start van het programma zijn de eerste stappen naar het
verbeteren van de concurrentiekracht al gezet, zoals bijvoorbeeld de initiatieven
voor internationale zichtbaarheid en aanwezigheid op internationale
evenementen.
Het oplossen van knelpunten richt zich nu vooral op het beschikbaar stellen van
MKB-kredieten voor innovatie. Daarnaast zijn de eerste initiatieven gestart door
TI Pharma op het gebied van Human Capital. Ondanks de jonge leeftijd is men
voortvarend van start gegaan met het oplossen van de knelpunten.
Samenwerking op strategisch niveau en tussen organisaties verloopt goed, mede
dankzij initiatieven zoals EuroTransbio en aansluiting op bestaande initiatieven.
Ook wordt er veel samengewerkt met de andere innovatieprogramma's.

W a t ka n ( n o g ) b e t e r
Over de effectieve inzet van publieke middelen is nog weinig te zeggen door de
recente start van het programma. De ervaringen met SenterNovem zijn positief,
maar men heeft wat moeite met de dubbele rol van dit agentschap, op het
gebied van controle en advies.
Nederland wordt mede dankzij de inspanningen van het innovatieprogramma
aantrekkelijker voor buitenlandse investeerders; deze effecten zijn al zichtbaar.
Ook wordt er steeds meer toegepast onderzoek verricht, gewaarschuwd wordt
echter dat er voor de lange termijn wel fundamenteel onderzoek nodig is. Dit is
ten slotte de bouwsteen voor verder toegepast onderzoek.
Omdat het programma nog maar net van start is gegaan heeft men nog weinig
tijd gehad om aan het oplossen van knelpunten te werken. Respondenten geven
aan dat het tekort aan opgeleid personeel, aanpassing van regelgeving, goede
regels met betrekking tot patenten en betere toegang tot buitenlandse markten
belangrijke punten zijn waar het programma nog meer bij kan helpen.

F u n c t io n e r e n I n no v a t i e- i n -D i a lo o g - a a n pa k
Het LSH-programma heeft in eerste instantie te maken gehad met een afwijzing
van het voorstel. Dit leidde tot een herijking en ontwikkeling van een nieuwe
visie op de sector. Men is dan ook positief over de uitwerking van de Innovatiein-Dialoog-aanpak op de sector.
Enige kritiekpunten betreffen vooral de uitvoering van de procedures, wat ten
dele nog aan opstartproblemen kan worden toegeschreven. Bij Life Sciences and
Health komt de snelheid van werken, of beter gezegd van besluitvorming, naar
voren als punt van verbetering. Verder is men van mening dat de bruikbaarheid
van adviezen en suggesties beter kan door kortere lijnen met de adviseurs te
bewerkstelligen; dit komt ook de aanspreekbaarheid ten goede. De omschrijving
van de beleidscriteria wordt ook soms nog te onduidelijk gevonden. Men vraagt
om duidelijke 'spelregels' en een goede coördinatie van de verschillende
activiteiten. Communicatie naar de achterban is dus ook hier een punt dat

51

verbeterd kan worden en waardoor het programma meer onder de aandacht kan
worden gebracht.
De langetermijnfocus is ook een belangrijk issue wat in deze sector naar voren
komt. Een 4-jarig programma is uitermate kort in de LSH-sector en een
langdurig traject waarmee continuïteit gewaarborgd kan worden zal zeker
bijdragen aan langdurige concurrentiekracht.

52

2.7

High Tech Automotive Systems (HTAS)
Het innovatieprogramma HTAS zet zich in voor een bredere kennisbasis van de
Nederlandse automotive industrie en richt zich op twee gebieden waarin
Nederland internationaal zou kunnen excelleren, namelijk voertuigefficiency en
begeleidings- en informatiesystemen voor mobiliteit. Met de plannen voor
voertuigefficiency kunnen het brandstofverbruik en de emissie van CO2 met
twintig procent worden teruggedrongen. Het programma gericht op begeleidingsen informatiesystemen ter ondersteuning van de bestuurder helpt om de
doorstroming van het verkeer te bevorderen, de veiligheid te verbeteren en het
milieu te ontzien. Het doel is de reistijd met 25 procent te reduceren.

T i jd s l i jn
− 2006: start regionale afstemming d.m.v. 2 bijeenkomsten georganiseerd door
EZ-Regional Community.
− Januari 2007 voorstel voor HTAS-programma voorgelegd aan de Minister van
Economische Zaken.
− Januari 2007: SAC adviseert positief over HTAS programmavoorstel
− September 2007: Lancering van het Innovatieprogramma High Tech
Automotive Systems (HTAS).
− December 2007: eerste 4 internationale R&D-projecten voor HTAS worden
goedgekeurd.
− Maart 2008: Technology Roadmap.
− Juni 2008, het HTAS-jaarcongres vindt plaats.
− September 2008: Start van de eerste drie onderwijsprojecten.

F o cu s
Het innovatieprogramma HTAS zet zich in voor een bredere kennisbasis van de
Nederlandse industrie. Daarbij is gefocust op twee gebieden waarin Nederland
internationaal zou kunnen excelleren:
− Voertuigefficiency, om brandstofverbruik en CO2 -emissie te reduceren.
Doelstellingen: 20% reductie bij zware voertuigen, 20% gewichtsreductie van
specifieke delen door middel van lichtere constructies.
− Bestuurdersbegeleidings- en informatiesystemen die doorstroming van het
verkeer bevorderen, en actieve en passieve veiligheid verbeteren. Deelprogramma's betreffen connected car, vehicle dynamics control en human machine interaction (HMI). Doelstellingen: reductie van de reistijd met 25%,
verbetering van mobiliteit, veiligheid en milieu.
Om de juiste voorwaarden te scheppen voor realisatie van de doelstellingen zijn
als onderdeel van het programma speciaal op de automotive sector afgestemde
programma's geïnitieerd op het gebied van opleidingen, kennisoverdracht en
ontwikkelen van zakelijke kansen. Bij kennisoverdracht wordt samenwerking
gestimuleerd, van bedrijven met kennisinstituten en van bedrijven onderling.
HTAS heeft als ambitie de omzet in tien jaar te vergroten met meer dan EUR 8
miljard en de werkgelegenheid te laten groeien met 10.000 arbeidsplaatsen.
Naast de R&D-aandachtsgebieden zijn er acties gericht op onderwijs,
kennistransfer en bedrijfsontwikkeling.

53

Een andere doelstelling was de samenhang vergroten met andere automotiveinitiatieven (veelal in de regio Helmond/Eindhoven) zoals de High Tech
Automotive Campus en Automotive House.

De e l n e me r s
De HTAS-agenda bestaat uit 100 deelprojecten die gezamenlijk zullen bijdragen
aan het behalen van de doelstellingen. Industriële betrokkenen zijn onder meer
Philips, NXP, Inalfa, TomTom, Bosch VDT, Daf Trucks, VDL Bova, SKF, DTI,
Vredestein, PDE Automotive en DSM Engineering Plastics. Het programma staat
open voor alle partijen uit de Nederlandse industrie, zowel de eindfabrikanten als
toeleveranciers en hun internationale partners. Het programma wil de MKBbetrokkenheid vergroten en regionale en internationale activiteiten organiseren.
Tabel 22

Deelnemers innovatieprogramma HTAS, per 30-6-2008

Type deelnemers

Programmamanagement

Projecten

Anders

Totaal

MKB

9

3

60

68

Grootbedrijf

6

4

15

24

Kennisinstellingen

5

2

5

10

Anders/overig

3

0

10

13

Totaal

23

9

90

115

Bron: SenterNovem, 2008. Deelnemers kunnen zowel bij het management horen als
projectdeelnemer zijn.

B ud g e t t e n
In totaal is er 40,4 miljoen euro gereserveerd voor het programma (2007-2011).
Een groot deel hiervan is gereserveerd voor het Fonds doorbraaktechnologie (16
miljoen euro) en internationale projecten (15,4 miljoen euro).
Tabel 23

Overheidsinvesteringen in HTAS (x eur mln.) per 30-6-2008

Investeringen

2007

2008

2009

2010

2011

Totaal

Internationale projecten

3,4

3,0

3,0

3,0

3,0

15,4

4,0

4,0

4,0

4,0

16,0

Fonds doorbraaktechnologie
Enablers fonds

2,0

1,5

1,5

1,5

6,5

Programmabureau

0,2

0,5

0,9

0,5

0,5

2,5

Totaal

3,5

9,5

9,4

9,0

9,0

40,4

Bron: SenterNovem, 2008. Het betreft hier gecommitteerde bedragen, de bedragen zijn
afgerond.

De actielijnen internationale projecten en doorbraaktechnologie bestaan uit R&D.
Er wordt 9 mln. aan ondersteunende activiteiten besteed. Voor 2007 is alvast
EUR 3 miljoen beschikbaar voor R&D-projecten met een internationale
component. Vier internationale projecten zijn inmiddels van start gegaan. De
projectkosten van deze vier gehonoreerde projecten bedragen 12,8 miljoen euro.

54

M id t e r m - e ff e ct e n
In tabel 24 staat de voorlopige bijdrage van de programmaelementen
samengevat. Een + geeft een positief effect weer, een ++ een zeer positief
effect, een - een negatief effect en waar effecten ambigu of neutraal zijn, wordt
dit weergegeven door een +/-. Indien een actielijn bij voorbaat niet van
toepassing is op het beoogde effect, of nog niet is gestart, wordt dit door 'n.v.t.'
aangegeven. In het bijlagenboek wordt per programma een tweetal tabellen
gepresenteerd met een eerste beoordeling op basis van de feiten uit voorgaande
monitorings- en jaarrapportages en een volgende tabel met daarin een
beoordeling van de bijdrage van de programmaelementen gebaseerd op zowel de
meningen en percepties van de verschillende sleutelfiguren als de
programmadeelnemers1. De onderstaande tabel geeft een samenstelling weer
van de meningen en percepties en de eerder genoemde feiten; voor de details
zie het bijlagenboek.
Tabel 24

Midterm-effectenl High Tech Automotive Systems

Toename

Verbetering

Betere

concurrentie-

samenwerking

private en

Effectievere

kracht op het

Aanpak en

bedrijven en

Betere

publieke

inzet publieke

programma-

oplossing van

kennis-

strategische

investeringen

middelen

domein

knelpunten

instellingen

samenwerking

Programma algemeen

+

+/-

+

+

+

+

R&D projecten

+

+

+/-

+

+

+/-

Kennis

n.v.t.

n.v.t.

+/-

+/-

+

+/-

Onderwijs

n.v.t.

+

+

+

+

+

Activiteit

Bron: EIM.

W a t g a a t er g o ed ?
HTAS is een relatief jong programma, maar hier is al een duidelijke toename in
investeringen te zien. Deelnemers geven aan projecten versneld te kunnen
uitvoeren en dat hun innovatieprogramma op een continue basis uitgevoerd kan
worden en men minder hoeft te bezuinigen. Uit gegevens van SenterNovem blijkt
dat er tussen 2007 en 2011 naar schatting 158 miljoen euro geïnvesteerd zal
worden, waarvan 40 miljoen vanuit EZ.
De inzet van publieke middelen lijkt ook verbeterd te zijn ten opzichte van de
oude situatie. De koppeling tussen verschillende regelingen en het programma
Automotive wordt als positief ervaren. Bovendien is HTAS een efficiënt werkend
en slagvaardig programma in vergelijking met de wat oudere programma's.
Gezien de jonge leeftijd van het programma is het nog te vroeg om al een
duidelijke uitspraak te doen over de concurrentiekracht. Wel zijn er al positieve
ontwikkelingen te zien die de concurrentiekracht in de toekomst zeker zullen
gaan versterken. De clustervorming binnen deze sector zorgt al voor meer
nationale en internationale aantrekkingskracht op andere (MKB-)bedrijven en
ook op studenten. Dit is een aanwijzing van versterkte concurrentiekracht. Ook

1

Op basis van een telefonische enquête en een weblog onder de programmadeelnemers.

55

vinden de deelnemers vrijwel unaniem dat er een betere aansluiting tussen
onderwijs en arbeidsmarkt is te zien. Meer innovatie door het MKB wordt ook
door de deelnemers toegeschreven aan het HTAS-programma.
Op het gebied van samenwerking zijn er ook positieve ontwikkelingen zoals de
samenwerking met Duitse en Franse Automotive clusters. Deelnemers zijn ook
van mening dat HTAS heeft bijgedragen aan meer samenwerking met bedrijven
en kennisinstellingen.

W a t ka n e r ( n og ) b e t er?
De effectiviteit van publieke middelen wordt verminderd door de te hoge
administratieve lasten. Inzet van publieke middelen kan effectiever door meer
als investeringsfonds op te treden in plaats van als subsidieverstrekker met te
veel oog voor details.
Verder hebben partijen die later het programma instappen wel eens het gevoel
dat ze niet volledig betrokken werden bij het programma. Het is belangrijk dat
nieuwkomers wel een rol krijgen in de nieuwe ontwikkelingen. Daarnaast is het
van belang om de ingeslagen weg naar internationale samenwerking te
versterken door werken met buitenlandse klanten en kennisinstellingen
aantrekkelijker te maken voor de Nederlandse Automotive bedrijven.
Alhoewel de deelnemers een betere aansluiting tussen onderwijs en de
arbeidsmarkt zien, ziet nog maar een derde een bijdrage aan het oplossen van
tekorten aan technisch personeel. Gezien de nog korte looptijd van het
programma is dit niet verwonderlijk; hier mag in de toekomst nog meer van
verwacht worden.

F u n c t io n e r e n I n no v a t i e- i n -D i a lo o g - a a n pa k
De rol van de uitvoeringsorganisatie wordt positief beoordeeld: kennis van de
branche, actief meedenken, waar nodig hulp bieden, optreden als intermediair
tussen programma en verschillende departementen zijn genoemde punten die
goed uit de bus komen. Een enkel puntje van kritiek is dat er soms wat te veel
focus op grote bedrijven is en nog wat te weinig op scholing.
Ook bij het HTAS-programma komt de snelheid van werken naar voren als een
verbeterpunt. Maar ook de bruikbaarheid van de adviezen en suggesties, en de
aanspreekbaarheid van de beleidsmakers komen naar voren als punten van
verbetering. Er wordt bijvoorbeeld niet altijd voldoende rekening gehouden met
de investeringen die een bedrijf al gedaan heeft. Goede communicatie en snelle
besluitvorming helpen uiteindelijk bij een goede bedrijfsvoering en zorgen ervoor
dat een bedrijf snel weet waar het aan toe is.

Een belangrijk punt met betrekking tot de programmatische aanpak die door
HTAS-deelnemers naar voren wordt gebracht is dat een vraaggestuurd
innovatieprogramma in principe geen subsidie- maar een investeringsprogramma
is, met overheid en bedrijfsleven als investeerders. De huidige verantwoording
middels jaarplannen, onderbouwde doelstellingen en complete budgetteringen
past meer bij een subsidieprogramma, en is hier dus eigenlijk te veel van het
goede.

56

2.8

M2i
Het Technologisch Topinstituut Netherlands Institute for Metals Research (NIMR)
heeft begin 2006 het initiatief genomen om samen met industriële bedrijven,
kennisinstellingen en de overheid een innovatieprogramma te ontwikkelen op het
gebied van materialen: 'Materials to innovate the industry' (M2i). Het
innovatieprogramma M2i is onder leiding van het NIMR tot stand gekomen na
intensieve discussies met vertegenwoordigers van diverse sectoren en met ministeries.
M2i wil materialenonderzoek bundelen dat nodig is om ambitieuze
marktdoelstellingen te realiseren binnen de industriële sectoren: transport,
materiaalproductie, energie, elektronische en medische producten. M2i wil zich
onder andere richten op metalen, composieten, polymeren en combinaties
daarvan. M2i is onder andere van belang voor de Innovatieprogramma's PointOne, HTAS, Maritiem en Polymeren (Chemie). M2i heeft als doel nauw aan te
sluiten bij deze programma's.

T i jd s l i j n
− 1997: oprichting TTI NIMR (Netherlands Institute for Metals Research)
− 2006: NIMR heeft begin 2006 het initiatief genomen om samen met
industriële bedrijven, kennisinstellingen en de overheid een
innovatieprogramma te ontwikkelen op het gebied van materialen: ‘Materials
to innovate the industry’ (M2i).
− Februari 2007: officiële start Innovatie-in-Dialoog traject
− Oktober 2007: SAC adviseert positief over programmavoorstel M2i
− Februari 2008: Lancering programma M2i.
− 2008: start van strategische samenwerkingsverbanden met het DPI, FME,
FOM, TNO en Syntens.
− Eind 2008/begin 2009 het programma volledig operationeel. Eerste
belangrijke mijlpalenworden gerealiseerd, te weten uitbreiding van het aantal
partners, start nieuwe R&D-projecten en valorisatieprojecten, start roadmaps
human capital, en opstellen van de internationale strategie.

F o cu s
De ambitie van M2i is om uit te groeien tot een internationaal 'centre of
excellence' met een sterke deelname in internationale netwerken. Op deze wijze
kan M2i de Nederlandse industrie optimaal toegang geven tot noodzakelijke
materialenkennis. Hiermee wil het programma twee doelstellingen bereiken:
− Een belangrijke bijdrage leveren aan een omzetgroei van 50 procent over de
periode 2008-2015 in de aangesloten industriële sectoren.
− Materiaalinnovaties realiseren die een oplossing bieden voor maatschappelijke
vraagstukken op thema's zoals energie, milieu en veiligheid.
Voor het programma M2i is een aantal doelstellingen geformuleerd op het gebied
van Human Capital. Voor 2008 waren de volgende doelstellingen geformuleerd:
− Organisatie van de tweede Human Capital workshop.
− Opzet van een formele Human Capital werkgroep.
− Bepalen van de Human Capital Agenda voor de komende jaren.
− Opzet van het M2i Career Centre en dit operationeel maken met als doel om
de M2i-onderzoekers met de M2i-partners te verbinden.

57

De activiteiten in 2008 zijn inmiddels uitgevoerd en ook het M2i Career Centre is
inmiddels opgestart en op de website van het programma te vinden. Voor 2009
zijn nieuwe doelstellingen geformuleerd.
Bovendien staan het meer betrekken van het MKB binnen M2i en grotere MKBdeelname aan onderzoeksprojecten hoog op de agenda.

De e l n e me r s
Per 30 juni 2008 werken er 35 organisaties samen in het kader van M2i,
waaronder internationaal toonaangevende bedrijven als Corus, DAF, SKF, Stork,
Philips en ASML. Dit zijn 11 kennisinstellingen, 20 bedrijven (waarvan 7 MKB) en
4 overige organisaties. In totaal zijn 110 organisaties betrokken bij M2i. Hiervan
waren ruim 60 betrokken bij de ontwikkeling van het programma.
Tabel 25

Deelnemers innovatieprogramma M2i, per 30-6-2008

Type deelnemers

Programmamanagement

Projecten

Anders

Totaal

MKB

7

7

35

42

Grootbedrijf

12

12

19

31

Kennisinstellingen

12

12

10

22

Anders/overig

4

4

11

15

Totaal

35

35

75

110

Bron: SenterNovem, 2008. Deelnemers kunnen zowel bij het management horen als
projectdeelnemer zijn.

Per 30 juni 2008 participeren acht buitenlandse partners in M2i, 2 grootbedrijven
en 6 kennisinstellingen. Onder M2i-vlag zijn de geplande onderzoeksprojecten
gestart en hebben meer bedrijven en kennisinstellingen zich aangesloten,
waaronder Lightmotif en de Vlaamse multinational Bekaert.

B ud g e t t e n
De minister van Economische Zaken heeft voor de periode 2008-2011 een
bedrag van 34,8 miljoen euro gereserveerd voor M2i. 26,8 mln. wordt aan R&D
besteed, terwijl de resterende 8 mln. aan naar valorisatie en naar de actielijn
Human Capital gaat.
Tabel 26

Overheidsinvesteringen in M2i (x eur mln.) per 30-6-2008

Investeringen

2007

2008

2009

2010

R&D

6,7

6,7

6,7

6,7

26,8

Valorisatie

3,6

1,8

1,8

7,2

Human Capital

0,4

0,2

0,2

0,8

10,7

8,7

8,7

34,8

Totaal

6,7

Totaal

Bron: SenterNovem, 2008. Het betreft hier gecommitteerde bedragen, de bedragen zijn
afgerond.

58

M id t e r m - e ff e ct e n
In tabel 27 staat de voorlopige bijdrage van de programmaelementen
samengevat. Een + geeft een positief effect weer, een ++ een zeer positief
effect, een - een negatief effect en waar effecten ambigu of neutraal zijn, wordt
dit weergegeven door een +/-. Indien een actielijn bij voorbaat niet van
toepassing is op het beoogde effect, of nog niet is gestart, wordt dit door 'n.v.t.'
aangegeven. In het bijlagenboek wordt per programma een tweetal tabellen
gepresenteerd met een eerste beoordeling op basis van de feiten uit voorgaande
monitorings- en jaarrapportages en een volgende tabel met daarin een
beoordeling van de bijdrage van de programmaelementen gebaseerd op zowel de
meningen en percepties van de verschillende sleutelfiguren als de
programmadeelnemers1. De onderstaande tabel geeft een samenstelling weer
van de meningen en percepties en de eerder genoemde feiten, voor de details
zie het bijlagenboek.
Tabel 27

Midterm-effecten M2i

Toename

Verbetering

Betere

concurrentiekr

samenwerking

private en

Effectievere

acht op het

publieke

inzet publieke

programmado oplossing van

investeringen

middelen

Programma algemeen

+

+/-

+/-

+/-

+

+

Onderzoek

+

+

+/-

+/-

+

+

Valorisatie

+

+

+

+

+

+

n.v.t.

+/-

+/-

+/-

n.v.t.

n.v.t.

Activiteit

Human capital

mein

Aanpak en

knelpunten

bedrijven en

Betere

kennis-

strategische

instellingen

samenwerking

Bron: EIM.

W a t g a a t er g o ed ?
Er is een toename in publieke investeringen in dit domein. Zo ligt de bijdrage
van EZ aan M2i € 2 miljoen per jaar hoger dan aan NIMR. M2i-deelnemers zien
ook een toename van de private investeringen in innovatie, waar in de toekomst
bovendien nog meer van wordt verwacht. De deelnemers van dit programma zijn
het minst positief over de effecten, maar de meerderheid onderschrijft nog wel
de positieve effecten. Vooral het uitvoeren van additionele projecten en meer
continuïteit worden genoemd. Dit kan ook toe te schrijven zijn aan de nog korte
looptijd van M2i.
M2i heeft een einde gemaakt aan de eerdere sterke versnippering van subsidies,
waardoor publieke middelen effectiever worden ingezet. Ook is er goede
samenwerking met diverse andere innovatieprogramma's, waardoor efficiënter
gewerkt kan worden.
Valorisering van kennis wordt gestimuleerd door uitvoering van 6, door M2i
ontwikkelde, valorisatiemodules. Bij de uitvoering van deze modules wordt nauw
samengewerkt met TNO, NLR en Syntens en de modules zijn inmiddels succesvol
van start gegaan. De projecten die hieruit voortkomen zullen gaan bijdragen aan

1

Op basis van een telefonische enquête en een weblog onder de programmadeelnemers.

59

de concurrentiekracht. De effecten op concurrentiekracht zijn nog niet direct
meetbaar vanwege de korte looptijd van het programma, wel is er duidelijk
verhoogde activiteit in de sector te zien en een aantal projecten zijn al op de
markt gebracht met succes.
Op het gebied van (strategische) samenwerking zijn de eerste resultaten ook
positief te noemen. Samenwerking met universiteiten is uitgebreid binnen het
M2i en er zijn diverse nieuwe bedrijven (metalen en niet-metaal) toegetreden tot
het programma. M2i is op strategisch niveau gaan samenwerken met
organisaties zoals de FME, Stichting FOM, TNO en Syntens. Ook is het M2i bij
uitstek een programma dat overlapt met programma's zoals Polymeren
(Chemie), Maritiem, Automotive en Point-One. Verder zijn er ook op
internationaal niveau strategische verbanden gevormd en heeft men in 2008
nieuwe internationale partners kunnen aantrekken.

W a t ka n e r ( n og ) b e t er?
Een verbetering van de effectieve inzet van publieke middelen is nog niet direct
te concluderen. Effectiviteit van het M2i-programma kan worden bevorderd door
meer te communiceren over de mogelijkheden en de wijze van besluitvorming.
Ook kan er meer gedaan worden op het gebied van ondersteuning met
handelsmissies, voorlichting over HRM e.d. Continuïteit is ook een belangrijke
voorwaarde voor effectiviteit naast een verdere reductie van administratieve
lasten.
Op het gebied van het oplossen van knelpunten zien deelnemers nog weinig
vooruitgang: slechts 25% ziet een verbetering in het aanbod van technisch
personeel. Kleine bedrijven geven aan nog steeds moeilijk aansluiting te vinden
op het programma. Met de start van de valorisatiemodules mag verwacht worden
dat dit snel zal verbeteren, al neemt dit niet weg dat blijvende aandacht voor
kleine bedrijven noodzakelijk is.
SenterNovem en het ministerie van EZ kunnen deelnemers nog beter voorlichten
over (aanvullende) ondersteuningsmaatregelen, zoals handelsmissies en de
Human Capital Agenda. Communicatie is een belangrijk punt dat in meerdere
programma's naar voren komt. Dit is belangrijk om goed over na te denken,
vooral omdat het bereiken van MKB-bedrijven niet altijd eenvoudig is.

F u n c t io n e r e n I n no v a t i e- i n -D i a lo o g - a a n pa k
De werkwijze van de Innovatie-in-Dialoog-aanpak wordt logisch genoemd en de
communicatie met SenterNovem is zeer positief. Maar deelnemende bedrijven
moeten vaak nog wel wennen aan het proces en de opstelling van de overheid,
met veel (tijdrovend) overleg: ze zien het in eerste instantie vaak als een
vervelende extra subsidievoorwaarde, voor het besef komt dat het hun
programma is. De werkwijze is nieuw voor de sector en heeft wat 'gewenning'
nodig. Het is nu vooral van belang om voor continuïteit en voor focus te zorgen.
Enkele kritiekpunten zijn er met name op het gebied van de uitvoering van de
procedures en het proces. Doorlooptijden zijn nu nog wat lang en er wordt nog
te veel en te gedetailleerde informatie gevraagd aan de deelnemende bedrijven.
Basiskennis van het domein en het programma moet beter worden
gecommuniceerd, vooral wat betreft de gehanteerde besluitvormingscriteria. Met

60

betrekking tot de aanspreekbaarheid van de beleidsmakers komt naar voren dat
dit voor MKB'ers lastiger is omdat zij minder tijd hebben om te overleggen en te
'lobbyen'. Met name voor het MKB is het ook van belang dat committeringen en
financiële afhandeling van subsidies snel geregeld worden.

SenterNovem is nu zowel adviseur als controleur: twee functies die op enigszins
gespannen voet met elkaar staan, met name in de relatie met deelnemende
bedrijven.

61

3

Werkt de programmatische aanpak?

In dit hoofdstuk wordt een vergelijking gemaakt tussen de programma's.
Centraal staan tabellen op basis van de telefonische enquête en het weblog.
Deze empirische gegevens worden steeds gecombineerd. Er wordt onderscheid
gemaakt tussen (1) sleutelfiguren: partijen die betrokken zijn geweest bij de
opzet van de programma's, (2) intensieve deelnemers: partijen die actief
meedoen in de uitvoering van de programma's (en ook subsidie ontvangen) en
(3) niet-deelnemers: partijen die niet actief meedoen maar wel op enig moment
zich georiënteerd hebben op de ontwikkeling of uitvoering van de programma's.
Bij deze laatste groep gaat het om bedrijven die bij voorlichtingsbijeenkomsten
aanwezig zijn geweest of bedrijven waarvan een aanvraag is afgewezen. Partijen
uit alle drie de bovenstaande groepen hebben ofwel meegedaan aan het weblog,
ofwel aan de telefonische enquête.

T e le fo n i sc h e e n q u ê t e
Er zijn 301 gesprekken gevoerd. Dit is gebeurd in april 2009. De resultaten uit
de telefonische enquête zijn uitgesplitst naar de individuele programma's. Er is
een goede vergelijking tussen de verschillende programma's mogelijk.
We b l o g
Daarnaast hebben 199 betrokkenen via internet hun kanttekeningen bij de
programmatische aanpak geplaatst. Van deze groep respondenten zegt iets meer
dan de helft eerder gebruik te hebben gemaakt van samenwerkingsinstrumenten
van EZ, zoals de IS- of IOP-regelingen. De meerderheid van de respondenten uit
het weblog is een intensieve deelnemer.
In dit hoofdstuk bespreken we achtereenvolgens de redenen voor nietdeelnemers om niet mee te doen, de verbetersuggesties van niet-deelnemers, de
effecten volgens intensieve deelnemers, de verbetersuggesties van intensieve
deelnemers en tot slot de ervaringen en verbetersuggesties van de
sleutelfiguren. Deze laatste feedback betreft specifiek de aanpak als geheel.

3.1

Niet-deelnemers: redenen om niet mee te doen
Aan de niet-deelnemers, dat wil zeggen de perifere partijen rond de
programma's, zijn vooral twee vragen gesteld. Ten eerste: wat was de reden om
niet mee te doen aan het innovatieprogramma waar men zich wel op had
georiënteerd. Hieruit komt vooral naar voren dat men onvoldoende aansluiting
vond, te weinig tijd had en geen geschikte partners kon vinden. De onderstaande
tabel bevat de top-10 van genoemde redenen om niet deel te nemen.

63

Tabel 28

Reden om niet mee te doen (telefoon en weblog), n=251

Aantal keren
Reden

genoemd

1

Niet de juiste doelgroep/niet voldoende aansluiting

52

2

Prioriteiten lagen elders/tijdgebrek

23

3

Geen geschikte projecten/partners kunnen vinden

19

4

Onbekendheid met het programma

17

5

Subsidieaanvraag is afgewezen

16

6

Overweegt in de toekomst alsnog deelnemer te worden

13

7

Andere innovatieve activiteiten los van IP's

9

8

Bedrijf was te klein om deel te kunnen nemen

9

9

Te veel administratieve rompslomp

7

10

Onvoldoende financiële middelen

6

Bron: EIM, 2009, zie bijlage V in het bijlagenboek voor de detailopmerkingen.

Daarnaast is gevraagd naar verbetersuggesties. Bijna de helft van de niet-deelnemers had zulke verbetersuggesties. Vooral betere communicatie, meer
toegankelijke informatie en lagere toetredingsdrempels worden gesuggereerd als
verbeterpunten. MKB-bedrijven voelen zich regelmatig nog afgeschrikt door
onduidelijkheid over wat het programma hun kan bieden.
Tabel 29

Top-10 verbetersuggesties niet-deelnemers (telefoon en weblog, n=251, 126
respondenten met minimaal één verbetersuggestie)

Aantal keren
Genoemde verbetersuggestie
1

Toetredingsdrempels verlagen zodat een grotere doelgroep bedrijven deel

genoemd
27

kan nemen
2

Verbeteren van (externe) communicatie

3

Concretiseren projecten/transparanter maken materie

15

4

Aansluiting voor MKB verbeteren

15

5

Administratieve handelingen vereenvoudigen

10

6

Doorlooptijd besluitvorming verkorten

9

7

Verdeling en hoogte van subsidie verbeteren

8

8

Ontwikkeling landelijk IP/tegengaan van versnippering

4

9

Valorisatie

4

10

Inhoudelijke kennis bij SenterNovem verbeteren

3

Bron: EIM, 2009, zie bijlage VI in het bijlagenboek voor de detailopmerkingen.

64

16

3.2

Effecten volgens intensieve deelnemers
De intensieve deelnemers zien een grote variëteit aan positieve effecten. Dit was
tijdens de telefonische interviews een open vraag die vervolgens is gecodeerd
naar hoofdcategorieën. Onderstaande tabel geeft de top-10 weer. Extra
contacten en samenwerking worden 'top-of-mind' als belangrijkste effecten
genoemd. De versnelling van innovaties is derde in het rijtje.
Tabel 30

Top-10 effecten van de Innovatieprogramma's, telefonische enquête en weblog,
n=249

Aantal keren
Genoemd effect
1

Contacten met andere partners (andere (MKB-)bedrijven en

genoemd
30

kennisinstellingen)
2

(Uitbreiding van) samenwerking met andere bedrijven en kennisinstellingen

24

3

Versnelling van innovaties

22

4

(Besef van) financiële ondersteuning

20

5

Ontsluiting van anders mogelijk toegankelijke kennis/kennisverbreding/

16

kennisuitbreiding
6

Verbetering van de marktpositie en verbetering concurrentiepositie ten

9

opzichte van het buitenland
7
8

Het aangaan van risicovollere projecten is mogelijk geworden

8

Het aangaan van projecten/trajecten die anders niet mogelijk zouden zijn

8

geweest
9

Verbetering van de efficiëntie en effectiviteit

5

10

Beter besef van het belang van techniek voor de markt

5

Bron: EIM, 2009, zie bijlage II in het bijlagenboek voor de detailopmerkingen.

Specifiek refererend aan de vijf beoogde effecten van de Innovatie-in-Dialoogaanpak, worden deze effecten door een meerderheid van de respondenten
inderdaad geconstateerd (zie tabellen 31-34).
Er bestaan flinke verschillen tussen de programma’s, maar het algemene beeld is
eenduidig. De verschillen ontstaan vooral door de verschillen in leeftijd van de
programma’s, de aard van de sectoren en de meer specifieke doelstellingen per
programma.
Het directe effect op samenwerking wordt het meest onomstotelijk geacht (tabel
32). Effecten op investeringen (tabel 31), concurrentiekracht (tabel 33) en
vermindering van knelpunten (tabel 34) worden toch ook door bijna tweederde
van de deelnemers onderkend.

65

Tabel 31

Effecten op investeringen, bevestigend antwoord (telefonisch en weblog; in %,

Totaal

Point-One

FND

Water

Maritiem

M2i

LSH

Chemie

HTAS

n=249)

55

55

71

35 *

100*

63

86 *

88 *

44

Innovatieprojecten met een hoger risico

59

55

60

71

35 *

43

85 *

67

60

Versnelde uitvoering van innovatieprojecten

71

91

53

67

71

50

86

56

70

Innovatieprojecten met maatschappelijke

62

36 *

67

79

60

50

83 *

78

44

62

100*

47

54

42 *

63

71

78

80

Effect
Investeringen in innovatieprojecten die
anders zouden blijven liggen

doelstellingen
Meer continuïteit van innovatieprojecten,
ofwel minder snel bezuinigen
*

= significant op 90% betrouwbaarheid

Bron: EIM, 2009.

De effecten op investeringen hebben betrekking op de versnelde uitvoering van
innovatieprojecten, meer continuïteit van innovatieprojecten, meer projecten
met een maatschappelijk doel, meer projecten met een hoog risico en meer
projecten die anders zouden blijven liggen (zie tabel 31).
De overgrote meerderheid van de respondenten onderschrijft het positieve effect
van de innovatieprogramma's op samenwerking. Dit gaat om samenwerking met
zowel bestaande als nieuwe partners, met kennisinstellingen en met bedrijven.
Tabel 32

Effecten op samenwerking, bevestigend antwoord (telefonisch en weblog; in %,

totaal

Point-One

FND

Water

Maritiem

M2i

LSH

Chemie

HTAS

n=249)

89

100

93

88

86

67 *

100

78

80

partners

83

82

80

83

81

89

93

67

80

Meer samenwerking met kennisinstellingen

80

73

67

83

86

78

79

67

90

Meer samenwerking met bedrijven

80

73

80

75

91

56 *

86

78

80

Intensivering van samenwerking met
bestaande partners
Meer samenwerkingsverbanden met nieuwe

*

= significant op 90% betrouwbaarheid

Bron: EIM, 2009.

De meeste deelnemers onderschrijven ook het effect van meer strategische
samenwerking met andere partijen, van verbeterde concurrentiekracht van de
eigen organisatie, maar in mindere mate van meer strategische aandacht voor

66

innovatie, vooral door deelnemers aan de programma's FND en LSH. De lage
score van deelnemers aan het programma Chemie op het
concurrentiekrachteffect is opvallend 1 (zie tabel 33).

Maritiem

M2i

27

50

38

38

met andere partijen

63

91 *

53

46

65

50

Meer concurrentiekracht van uw organisatie

64

73

50

61

60

63

HTAS

Water

46

Chemie

FND

44

Meer strategische aandacht voor innovatie

LSH

Point-One

Andere effecten, bevestigend antwoord (telefonisch en weblog; in %, n=249)

Totaal

Tabel 33

29

56

50

64

56

70

69

33 *

80

Lange termijn strategische samenwerking

*

= significant op 90% betrouwbaarheid

Bron: EIM, 2009.

Ook ongeveer tweederde van de deelnemers vindt dat hun programma bijdraagt
aan een vermindering van knelpunten bij innovatie.
Deelnemers hebben aangegeven in hoeverre het programma volgens hen heeft
bijgedragen aan vermindering van acht mogelijke knelpunten bij innovatie.
Verreweg de meeste deelnemers noemen betere financieringsmogelijkheid en
betere toegang tot kennis van andere partijen als effect.
Méér innovaties door het MKB worden ook nog door driekwart van de deelnemers
genoemd.
Tweederde van de deelnemers merkt het scheppen van betere condities voor
samenwerking aan als een effect van het programma.
De helft noemt een betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt als
merkbaar effect.
Minder dan één op de drie vindt vermindering van tekorten aan technisch
personeel, een betere toegang tot buitenlandse markten of aanpassing van
innovatiebelemmerende regelgeving een merkbaar effect van 'hun' programma.
Hoge waarderingen houden verband met de mate waarin een programma op het
desbetreffende punt actief is (bijvoorbeeld project innovatiebelemmerende
regelgeving bij MIP, en Human Capital-Agenda bij HTAS).
Zie tabel 34 voor de gedetailleerde uitkomsten.

1

Het programma is pas recent van start gegaan en de concurrentiekracht is sterk van
internationale factoren afhankelijk, en dus minder van een Nederlands innovatieprogramma.

67

Tabel 34

Bijdrage aan de vermindering van knelpunten bij innovatie (telefonisch en

totaal

Point-One

FND

Water

Maritiem

M2i

LSH

Chemie

HTAS

weblog; in %, n=249)

66

56

64

73

62

44 *

73

78

67

32

40

11 *

38

58 *

25

29

14

33

83

80

89

75

77

100

75

71

67

94

100

100

94

92

75

75

100

100

samenwerking

70

60

67

63

69

75

75

86

50 *

Meer innovatie door MKB-bedrijven

77

60

100

58

77

50 *

60

100

100

32

40

33

47

23

50

17

29

33

30

0

29

21

58

0

20

57

40

51

50

33

47

75 *

50

50

43

100 *

Ja
Waarvan:
Vermindering tekort technisch personeel
Betere toegang tot kennis van andere
partijen
Betere mogelijkheid om innovaties te
financieren
Het scheppen van betere condities voor

Betere toegang tot buitenlandse markten
(export)
Aanpassing van regelgeving die de
innovatie belemmert
Betere aansluiting onderwijs-arbeidsmarkt
*

= significant op 90% betrouwbaarheid

Bron: EIM, 2009.

3.3

Verbetersuggesties volgens intensieve deelnemers
De intensieve deelnemers zien als belangrijkste verbetersuggesties meer
inspraak, minder rompslomp, meer snelheid, meer transparantie en minder
verschillen tussen (onderdelen van) regelingen. Meer inspraak is een opvallende
verbetersuggestie omdat dat juist de sterkte van de programma's zou moeten
zijn.

68

Tabel 35

Top-10 verbetersuggesties intensieve deelnemers (telefoon en weblog), n=249

Aantal keren
Genoemde verbetersuggestie
1

genoemd

Bedrijfsleven in het algemeen en MKB in het bijzonder meer inspraak

24

geven
2

Minder belemmerende regelgeving/administratieve rompslomp

16

3

Het verkorten van de doorlooptijd van (beoordelings)processen

15

4

Proces transparanter maken

14

5

De rol van SenterNovem verduidelijken en communicatie verbeteren

14

6

Subsidieregelingen verbeteren (stroomlijnen)

12

7

Meer internationale focus

8

8

Selectie en eisen van verschillende programma's/projecten verbeteren

8

9

Kennisinstellingen meer inspraak geven

6

10

Verbetering van matchmaking: uitbreiden rol van kennismakelaars

6

Bron: EIM, 2009, zie bijlage III in het bijlagenboek voor de detailopmerkingen.

3.4

Sleutelfiguren over de Innovatie-in-Dialoog-aanpak
De programma-aanpak krijgt van sleutelfiguren grosso modo een positieve
beoordeling. Dat gebeurt vooral op grond van de constateringen dat de aanpak
leidt tot:
− een samenhangend programma, gericht op valorisatie
− concentratie op kansrijke sectoren en minder versnippering
− betrokkenheid en verantwoordelijkheid van bedrijven bij invulling en
aansturing
− fundamenteel en toegepast onderzoek volgens de open-innovatiegedachte
− creatie van 'clusters' van bedrijven en kennisinstellingen die ook buiten het
programma om contact leggen, en met meer uitwisseling tussen deelsectoren
− behoud van R&D, door programmatische vastlegging, en het delen van de
kosten.
Het oordeel van sleutelfiguren over het programmabeleid is door de bank
genomen positief: tweederde (68%) oordeelt goed of uitmuntend. Zie tabel 36.
Tabel 36

Mening over het programmabeleid (in %)

Oordeel

Percentage

Slecht

2

Matig

5

Voldoende

26

Goed

63

Uitmuntend

5
100

Bron: EIM, 2009.

69

Er zijn wel kanttekeningen bij de aanpak. Zeker de beginfase van een nieuw
programma heeft tijd nodig, om onderling vertrouwen te kweken,
overeenstemming te bereiken en daarbij wat verder te leren kijken dan het
directe eigenbelang, inclusief de binnen te halen subsidie.
De samenhang van het programma met andere stimuleringsregelingen krijgt een
vrij ongunstige beoordeling van de deelnemers: twee op de vijf vinden die
samenhang matig, of zelfs slecht. Dit komt overeen met het beeld per
programma waar enkele malen een lappendeken van regelingen met weinig
samenhang werd gesignaleerd.
De snelheid van werken wordt minder positief beoordeeld: ruim een derde vindt
die matig of (in enkele gevallen) zelfs slecht. Per programma kwam al naar voren
dat opstarten van een programma inclusief kweken van vertrouwen en bereiken
van overeenstemming onvermijdelijk tijd kost. Ook daar werden meerdere
kritische opmerkingen geplaatst bij het lage tempo bij goedkeuring van projecten
en over trage uitbetaling van subsidies.
Het oordeel van deelnemers over de toetsing aan beleidscriteria door
verantwoordelijke beleidsmakers is volgens de helft van de sleutelfiguren goed,
een kwart vindt die juist matig of minder.
Bijna tweederde van de sleutelfiguren beoordeelt de kennis van het
programmadomein bij beleidsmakers als goed of uitmuntend. De kritische
opmerkingen van sleutelfiguren komen met name van enkele echte experts en
specialisten. Dit zijn wel juist zeer invloedrijke partijen. Ook de
'aanspreekbaarheid' van de beleidsmakers rond de programma's krijgt per saldo
een ruime voldoende van de deelnemers: bijna driekwart (zeer) goed.
Op de vraag welke aspecten men zou willen verbeteren, komt bij de
respondenten die met meerdere programma's bekend zijn naar voren dat zij
vooral verbetermogelijkheden zien in de inhoudelijke kennis bij SenterNovem. De
feedback vanuit het veld moet zichtbaar in het beleid worden meegenomen en de
verantwoordingsregels kunnen wellicht verder worden versoepeld, aldus de
sleutelfiguren. Tot slot wordt ook een betere toegankelijkheid van de
contactpersonen gesuggereerd.

3.5

Sleutelfiguren over SenterNovem
Ook SenterNovem krijgt per saldo een positief oordeel, met name voor
begeleiding en coöperatieve opstelling (meedenken, 'maatwerk' leveren). De
nieuwe rol van de uitvoeringsorganisatie is wel met vallen en opstaan gegroeid.
Het oordeel van deelnemers over de begeleiding door SenterNovem op vier
onderdelen is overwegend positief: rond de tweederde kwalificeert die bij alle
vier als goed. Het aandeel matig of slecht is meestal marginaal, alleen bij
'opstellen visie en ambitie' iets hoger.

70

Tabel 37

Mening over begeleiding SenterNovem bij totstandkoming (in %)
Het opstellen van de visie en ambitie

Slecht

7%

Matig

7%

Voldoende

17%

Goed

67%

Uitmuntend

2%
Het opstellen van de Strategische agenda

Slecht

2%

Matig

4%

Voldoende

22%

Goed

67%

Uitmuntend

4%
Het ontwikkelen van het programmavoorstel zelf

Slecht

2%

Matig

4%

Voldoende

32%

Goed

60%

Uitmuntend

2%
Bij de uitvoering van het programma

Slecht

2%

Matig

6%

Voldoende

29%

Goed

62%

Uitmuntend

2%

Bron: EIM, 2009.

3.6

Confrontatie
Het totaalbeeld van de meningen en ervaringen met de programmatische aanpak
is positief, zowel bij sleutelfiguren als intensieve deelnemers. Er zijn niet veel
significante verschillen in de meningen en ervaringen voor deelnemers met een
verschillende mate van betrokkenheid.
Het beeld over de resultaten van de programmatische aanpak komt grotendeels
overeen met het feitelijke beeld zoals geschetst in hoofdstuk 2 en het
onderliggende bijlagenboek.
Het oordeel over (elementen van) de aanpak is positief (in meerderheid 'goed').
Er zijn hier wederom weinig significante verschillen tussen verschillende groepen
deelnemers en/of deelnemers uit de verschillende programma's.
De invulling van de uitvoering zelf krijgt nog de meeste kritiek en
verbetersuggesties. De samenhang met andere regelingen en de uitvoerbaarheid
van procedures liggen dan het meeste onder vuur.

71

Niet-deelnemers trokken meestal de conclusie dat het programma onvoldoende
aansloot bij het eigen bedrijf.
Lagere toetredingsdrempels en een betere aansluiting bij het MKB zijn de
belangrijkste verbetersuggesties, juist van deze laatste groep.

72

4

Welke lessen kunnen worden getrokken?

De voornaamste bevindingen van deze MTR van de programmatische aanpak
luiden als volgt: (a) er is een toegenomen bundeling van krachten; dit blijkt uit
zowel ervaringen als feiten, (b) er is een intensivering van private investeringen;
dit blijkt uit zowel ervaringen als feiten, (c) er zijn veel onderlinge lessen te
leren en (d) verbetering van de concurrentiekracht en oplossing van knelpunten
zijn nog nauwelijks aan te tonen, anders dan via de self-reports van de
betrokkenen.
De uitdaging voor de komende jaren ligt in het waarmaken van brede valorisatie
en adoptie van de ontwikkelde vernieuwingen. Deze adoptie en proliferatie
moeten vooral ook gebeuren bij (MKB-)bedrijven die nu en in de eerste jaren
nog niet intensief betrokken zijn geweest. Dat ligt deels wel wat buiten de scope
van de programma's zelf, maar het is wel degelijk bepalend voor het uiteindelijk
succes van de programma's.
Tot nu toe zijn sleutelfiguren en intensieve deelnemers positief over de
programma's. De meer perifere partijen (niet-deelnemers) vonden inhoudelijk
niet genoeg aansluiting, hadden onvoldoende tijd om zich verder te verdiepen of
konden geen geschikte partners vinden.
In dit hoofdstuk worden beknopt op de diverse onderzoeksvragen
(beleidsvragen) antwoord gegeven. Dat gebeurt op basis en door combinatie van
de informatie uit de voorgaande hoofdstukken.
De beknopte antwoorden op de onderzoeksvragen luiden als volgt:
− Hoe en in hoeverre leidt de programmatische aanpak tot additionele
private en publieke investeringen in innovatie?
De diverse innovatieprogramma's lijken te leiden tot additionele private
investeringen, zeker in de perceptie van de sleutelfiguren en intensieve
deelnemers. Voor een goed oordeel is de tijdsspanne tot aan deze MTR voor veel
programma's wel kort. Vooral de additionele private investeringen zouden in een
eindevaluatie goed moeten worden onderzocht. De additionaliteitsvraag kon in
dit onderzoek eigenlijk alleen worden meegenomen via de meningen van de
direct betrokkenen.
1

Point-One kent meer private investeringen, ook van buitenlandse partijen.
Door het programma treedt er een versnelling van investeringen op. Men is
het erover eens dat het programma meer continuïteit in innovatie waarborgt.

2

FND heeft ook een toename in private investeringen, al zijn de resultaten van
een paar actielijnen nog niet te beoordelen. Bij dit programma worden vooral
meer projecten opgestart die anders zouden zijn blijven liggen en is er meer
aandacht voor maatschappelijke doelstellingen.

3

Watertechnologie heeft ook een toename in investeringen in innovatie, met
name in projecten met een hoger risico en met een maatschappelijke
doelstelling.

73

4

Maritiem toont ook een toename van investeringen in innovatie, zeker in
projecten die anders zouden zijn blijven liggen. Er is een versnelling van
innovatie (time to market).

5

Chemie-deelnemers kennen pas geringe effecten, mede vanwege de korte
doorlooptijd. De verwachtingen bij de deelnemers zijn hooggespannen. Men
geeft aan dat er al wel projecten worden opgestart die anders waren blijven
liggen en ook wordt er meer aandacht besteed aan innovatie met een
maatschappelijke doelstelling.

6

LSH is net van start gegaan, maar de voorafgaande inspanningen op het
gebied van Public Private Partnerships werpen al duidelijk vruchten af. De
verwachting is dat er meer investeringen zullen plaatsvinden. Men is al van
mening dat het investeringsklimaat in deze sector in Nederland is verbeterd
en dat het programma daaraan bijdraagt. Deelnemers geven aan dat dit
beleid leidt tot de uitvoering van meer projecten met een hoger risicoprofiel,
die bovendien versneld kunnen worden uitgevoerd.

7

HTAS is ook een relatief jong programma, maar hier is al een duidelijke
toename in investeringen te zien. Deelnemers geven aan projecten versneld
te kunnen uitvoeren en minder te bezuinigen.

8

M2i toont ook een toename waar in de toekomst nog meer van wordt
verwacht. De respondenten van dit programma zijn het minst positief over de
effecten. De meerderheid onderschrijft nog wel de positieve effecten. Met
name het uitvoeren van additionele projecten en meer continuïteit worden
genoemd.

− Hoe en in hoeverre leidt de programmatische aanpak tot een
effectievere inzet van publieke middelen (door vraagsturing, focus en
massa, en maatwerk)?
De programmatische aanpak zorgt ervoor dat de publieke middelen meer
gefocust en meer richting markttoepassingen worden besteed. Desalniettemin
blijkt het in de verder gevorderde programma's lastig om de laatste slag naar
daadwerkelijke toepassing en maatwerk bij nieuwe, nog niet betrokken bedrijven
voor elkaar te krijgen. De activiteiten blijven in belangrijke mate toch nog
onderzoeksgedreven omdat de eerste uitvoeringsfase in de meeste programma's
erg R&D-intensief is.
Point-One, FND en Watertechnologie laten een overwegend positief beeld zien,
de andere programma's een meer gemengd beeld, met vooral kanttekeningen bij
de gebrekkige koppeling met andere regelingen.
− Hoe en in hoeverre leidt de programmatische aanpak tot verbetering
van de concurrentiekracht op de programmadomeinen?
Verbetering van de concurrentiekracht is moeilijk vast te stellen omdat die zich
doorgaans na langere tijd manifesteert, en veel programma's net op streek zijn.
De percepties van de direct betrokkenen zijn positief, maar concrete voorbeelden
kunnen vaak nog niet goed worden gegeven. Uiteraard is de intensivering van
innovatie-inspanningen an sich al een verbetering van de concurrentiekracht. Dat
geldt eveneens voor toegenomen (strategische) samenwerking. De
concurrentiekracht voor de sector als geheel zit vooral in het geheel van betere
krachtenbundeling en betere ontwikkeling van de technologiegebieden.

74

Met name bij de jongere programma's is het nog moeilijk te meten of er een
sterke bijdrage wordt geleverd aan de concurrentiekracht. Duidelijk is al wel dat
er met name bij Point-One en HTAS effecten zichtbaar zijn dat de sector is
versterkt. Bij het zeer jonge LSH-programma is ook door eerdere initiatieven te
zien dat het investeringsklimaat in Nederland is verbeterd en aantrekkelijker
geworden voor buitenlandse partijen. De verwachtingen zijn bij de respondenten
hooggespannen wat betreft de effecten op de langere termijn.
1

Point-One: zeer zeker. Uit het veld komt naar voren dat de sector
internationaal een grote voorspong heeft opgebouwd en dat er ook nieuwe
bedrijvigheid ontstaat.

2

FND: nu nog moeilijk te zeggen; van veel investeringen wordt verwacht dat
zij op de langere termijn aan de winst gaan bijdragen (aard van het
onderzoek is lange termijn).

3

Watertechnologie: overwegend positief.

4

Maritiem: Ook hier zijn de verwachtingen positief maar met name op de
langere termijn; het is nu nog te vroeg om te zeggen of de
concurrentiekracht al significant is toegenomen.

5

LSH, nog erg vroeg om te zeggen. De verwachtingen zijn wel hooggespannen

6

HTAS: De mening is dat het innovatieprogramma nu al bijdraagt aan de

7

M2i: positief maar is het nog moeilijk te kwantificeren.

8

Chemie: positief maar is het nog moeilijk te kwantificeren, de meerderheid

door het verbeterde investeringsklimaat.
concurrentiekracht, deelnemers zijn zeer enthousiast.

van de respondenten is van mening dat er nu nog zeker geen effect op de
concurrentiekracht is te zien. Dit progamma is het meest negatief over de
bijdrage aan concurrentiekracht.
− Hoe en in hoeverre leidt de programmatische aanpak tot aanpak en
oplossing van knelpunten die het onbenut potentieel in de
programmadomeinen belemmeren?
De innovatieprogramma's helpen vooral om de snelheid, focus en omvang van de
innovatie-inspanningen te verbeteren. Vaak is financiering of het vinden van
geschikte kennispartners hier een knelpunt. Het knelpunt toegang tot kennis en
financiering heeft duidelijk de meeste aandacht gekregen, en hier is al veel
bereikt. Een ander knelpunt is goed personeel.
De meeste programma's werken gericht, min of meer per definitie aan deze
knelpunten. Met name het oplossen van het HRM-knelpunt komt meestal nog niet
zo goed uit de verf. Dat zijn natuurlijk ook inspanningen die tijd kosten, maar er
zijn al verschillende initiatieven ontplooid. In de komende jaren zullen die gaan
bijdragen aan het oplossen van dit knelpunt. Bij het Maritiem programma zijn de
eerste resultaten al goed zichtbaar.
Daarnaast zien de deelnemers graag meer aandacht voor internationale
aansluiting en hulp bij het betreden van buitenlandse markten. Ook aandacht
voor aanpassing voor regelgeving kan bij een aantal programma's een extra
'boost' gebruiken. Bij Chemie en Maritiem is duidelijk al verbetering zichtbaar.
Bij Point-One en M2i ziet men nog geen verbeteringen.

75

− Hoe en in hoeverre leidt de programmatische aanpak tot betere
samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen (transparante
kennismarkt, nieuwe projecten, verlaging drempels tot samenwerking,
versterking van bestaande samenwerkingsverbanden)?
De samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen verbetert door de
innovatieprogramma's. Drempels worden aanzienlijk lager. De bestaande
samenwerkingsverbanden worden sterker, maar echt nieuwe samenwerking komt
vooral bij Chemie iets moeilijker van de grond. De niet-deelnemers ervaren de
kennismarkt ook nog niet als bijster transparant. De programmatische aanpak
brengt deelnemers in contact met kennisinstellingen die zij vervolgens ook
buiten het programma makkelijker benaderen. Tevens hebben kennisinstellingen
dankzij de programmacontacten de onderlinge contacten verstevigd, vaak over
vakdisciplinaire grenzen heen.
Dit aspect is duidelijk zichtbaar en deelnemers aan het programma zijn het er
vrijwel unaniem over eens dat de programma's bijdragen aan niet alleen betere,
maar ook meer samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen. FND en
Chemie laten een licht minder positief beeld zien waar het gaat om
samenwerking met kennisinstellingen.
− Hoe en in hoeverre leidt de programmatische aanpak tot betere
strategische samenwerking tussen bedrijven, kennisinstellingen en
overheid?
De duurzaamheid van de samenwerkingsverbanden en het strategisch niveau van
deze samenwerking is door de Innovatie-in-Dialoog-aanpak in een aantal
programma's zeker groter geworden. Het algemene beeld is dat de programma's
zeker helpen om bedrijven preconcurrentieel de krachten te laten bundelen (in
plaats van angstvallig de kennis af te schermen). Wel is een deel van de
deelnemers van mening dat ze sowieso wel strategische aandacht aan innovatie
zouden hebben geschonken, maar dan op een kleinere schaal en meer op het
eigen bedrijf gericht.
Op grond van wat de sleutelpersonen hierover zeggen hebben de programma's
ontegenzeggelijk gezorgd voor meer samenwerking. Voor het 'strategische'
karakter van samenwerking geldt hetzelfde als voor 'versterken
concurrentiekracht': dat merk je pas op langere termijn. Vanuit de programma's
zijn in elk geval heel wat samenwerkingsverbanden tot stand gekomen die de
potentie hebben om strategische samenwerking te worden. Kortom, de juiste
voedingsbodem is gecreëerd. Wel is de vraag of die samenwerkingsverbanden
ook innovatieve samenwerking beogen.
Effectieve samenwerking tussen verschillende ministeries blijkt een belangrijke
positieve impuls te zijn voor totstandkoming van succesvolle topinstituten. Een
voorbeeld is te vinden in de sector life sciences and health, waar EZ, VWS en
OCW samenwerkten.

76

− In hoeverre is de uitvoering van de programmatische aanpak efficiënt
(inzet van SenterNovem en EZ bij ontwikkeling en uitvoering,
samenwerking en afstemming met bedrijven en kennisinstellingen) en
wat zijn verbeterpunten?
Over het algemeen zijn de intensief betrokken bedrijven behoorlijk positief over
de rol van SenterNovem en EZ. Betere externe communicatie en een
eenvoudiger toegang tot de regelingen zijn volgens de niet-deelnemers
belangrijke verbeterpunten. De doelgroep blijft door gebrekkige kennis en hoge
drempels vrij beperkt.
SenterNovem krijgt van de meeste deelnemers een ruime voldoende voor de
kwaliteit van de uitvoering. Met name betrokkenheid en commitment krijgen een
positief oordeel. Kritische kanttekeningen betreffen:
1

Er is een spanning tussen de twee petten die SenterNovem bij de
programma's opzet: (1) begeleiding en advies, (2) toetsing en controle. Het
is belangrijk om helder en expliciet te zijn over hoe deze twee rollen worden
ingevuld en gescheiden.

2

De procedures rond toetsing en controle zijn strak, en passen meer bij een
subsidie- dan bij een investeringstraject. Als een project met een heldere
maatschappelijke meerwaarde goed loopt, kan eventueel meer globale
toetsing plaatsvinden.

3

De termijnen voor het beslissen over goedkeuring van projecten en voor
uitbetaling zijn vaak nog lang. Dit is zeker voor de besluitvormingshorizon
van veel MKB-bedrijven een belangrijk aandachtspunt voor mogelijke
verbeteringen.

4

Bedrijven willen meer feedback op de spelregels rond projectvoorstellen en
vooral een uitleg wanneer een voorstel wordt afgewezen.

5

Dezelfde informatie moet door ondernemers vaak nog meermalen worden
geleverd. Verdere verbetering van de administratieve organisatie op deze
punten is gewenst.

− In hoeverre zijn de activiteiten in de diverse programma's tot nu
effectief en wat zijn mogelijke verbeterpunten?
Het is nog moeilijk te beoordelen in hoeverre de activiteiten daadwerkelijk
effectief zijn. De meningen zijn overwegend positief en de onderlinge vergelijking
biedt diverse aanknopingspunten voor verbetering. De aandacht ligt momenteel
vrij sterk op R&D en minder op valorisatie en daadwerkelijke marktintroductie
van innovaties. Het is goed denkbaar dat additionele investeringen aan de
implementatiezijde maatschappelijk effectiever zijn.
1

De aanpak die het Maritiem Innovatieprogramma hanteert bij het oplossen
van het tekort aan technisch personeel is een methode waar andere
programma's zich op kunnen richten. Ook het HTAS-programma werkt al
goed aan de aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt.

2

Op het gebied van regelgeving kunnen met name het Chemie- en het

3

Vrijwel alle programma's timmeren stevig aan de weg waar het

Maritiem programma als voorbeeld dienen.
samenwerking en basale innovatieactiviteiten betreft.
4

De functie van incubator ontbreekt nu nog in de meeste programma's.

77

De 'echte' effectiviteit van de programmatische aanpak blijkt pas op langere
termijn, aan de hand van tweede- en derde-orde-effecten zoals innovaties die
daadwerkelijk de markt bereiken, export, verbetering van de Nederlandse
concurrentiekracht, en dergelijke. Daarnaast hangt effectiviteit samen met een
zodanige inzet van middelen dat de beoogde doelen daarmee tegen de laagste
kosten bereikt worden. In dit verband bestaat enige twijfel aan de verdeling van
middelen binnen de diverse programma's over R&D en bestrijding van
knelpunten, waarbij dat laatste meer aandacht verdient dan het nu krijgt.
− Hoe functioneert de Innovatie-in-Dialoog-aanpak en wat zijn
mogelijke verbeterpunten?
De Innovatie-in-Dialoog-aanpak wordt overwegend als positief ervaren. Bij
sommige programma's ervaren de niet-deelnemers het geheel als een hechte
club die moeilijk is binnen te dringen. Dit is natuurlijk een aandachtspunt voor
de toekomst, mede gezien de waarschuwing tegen vaste consortia en
'institutionalisering' die op langere termijn altijd dreigt, ten koste van de
dynamiek waar de meeste innovaties uit voorkomen. Het is aan te bevelen om
een regelmatige instroom van nieuwe deelnemers te bevorderen om dit te
voorkomen.
De aanpak zelf wordt zeker als heel positief ervaren. Er wordt meer naar de
sector geluisterd en de juiste thema's komen op de kaart te staan. De rol die
SenterNovem speelt als ondersteunende partij en facilitator heeft ook zeker
effect gehad. Opvallend is ook dat het effect van deze aanpak duidelijker naar
voren komt bij de jongere programma's dan bij de oudere programma's. Met
name het programma watertechnologie laat een duidelijk omslagpunt zien in de
manier van samenwerken tussen overheid en veld. Het enige kritiekpunt dat men
laat horen is dat deze methode soms veel tijd in beslag neemt, maar daar wordt
tegelijkertijd met begrip tegenaan gekeken.

78

− Wat zijn aanbevelingen om de programmatische aanpak in de
toekomst te verbeteren?
Top 7 van aanbevelingen naar aanleiding van deze MTR:
1.

Goed werkende initiatieven moeten vanuit de individuele programma's
worden klaargemaakt voor 'transfer' naar de andere programma's.

2.

De uitwisseling van procesmatige en instrumentele best practices is
cruciaal om het beste uit de programmatische aanpak te halen.

3.

Het instrumentarium voor innovatiebevordering blijft nogal
gefragmenteerd. Betere afstemming is wenselijk: bij zowel financiële als
niet-financiële instrumenten van innovatiebeleid,
internationaliseringsbeleid, regionaal beleid en ondernemerschapsbeleid.

4.

De huidige focus van de innovatieprogramma's ligt sterk bij R&D. De
aanpak van knelpunten voor innovatie zoals voldoende aanwas van
technisch personeel verdient een (nog) meer prominente plaats.

5.

Het wegnemen van innovatiebelemmerende regelgeving verdient
expliciete aandacht. Dit valt evenwel buiten de directe scope van de
programma's.

6.

Formuleren van zo duidelijk mogelijke doelstellingen per programmalijn
is heel belangrijk: alleen met zulke doelstellingen kun je zinvol
'bijsturen'. Dit verdient steeds weer aandacht.

7.

Alle programma's kunnen extra synergie bewerkstelligen door
succesvolle activiteiten van elkaar over te nemen, maar ook door
informatie-uitwisseling over elkaars projecten: met het oog op mogelijk
bruikbare resultaten én mogelijke leereffecten.
a.

Incubators verdienen ondersteuning, juist binnen de
innovatieprogramma's. Het vergt een betrekkelijk geringe investering
die de uiteindelijke effectiviteit van de programma's sterk kan
bepalen.

b. Kennismakelaars lijken een succesvolle methode om MKB-bedrijven
(beter) te betrekken bij programma's. Dit voorbeeld verdient
navolging in andere programma's.
c.

Launching customers die het risico aandurven kunnen een
belangrijke voorwaarde zijn voor het succes van innovaties met een
lange 'incubatietijd' en/of hoge investering. Een risicoverzekering kan
aarzelende launching customers (in spe) over de streep trekken.

79

BIJLAGE I

Begeleidingcommissie

Dit onderzoek is begeleid door:
prof. dr. Jarig van Sinderen (voorzitter, NMa en Erasmus Universiteit Rotterdam)
prof. dr. Ben Dankbaar (Radboud Universiteit Nijmegen)
mevr. drs. Joke van der Bandt (VNO-NCW)
dhr. Rik Mooijweer (MKB-Nederland)
dr. Luuk Klomp (Ministerie van Economische Zaken)
dr. Marcel Kleijn (SenterNovem)

BIJLAGE II

en verder: zie Bijlagenboek

81