Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 819

Samenvoeging van de gemeenten Moordrecht,
Nieuwerkerk aan den IJssel en
Zevenhuizen-Moerkapelle

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
1. Inleiding

Het advies van de Raad van State wordt niet
openbaar gemaakt, omdat het zonder meer
instemmend luidt (artikel 25a, vierde lid,
onderdeel b, van de Wet op de Raad van
State).

Dit voorstel betreft de vrijwillige samenvoeging van de gemeenten
Nieuwerkerk aan den IJssel, Moordrecht en Zevenhuizen-Moerkapelle. Het
herindelingsadvies van 15 april 2008 betreffende de eerdergenoemde
gemeenten is voorzien van een positieve zienswijze van gedeputeerde
staten van Zuid-Holland. Met dit voorstel wordt het herindelingsadvies
ongewijzigd overgenomen. Het herindelingsadvies past goed binnen de
uitgangspunten van het beleidskader gemeentelijke herindeling en de
afspraken uit het coalitieakkoord. Het herindelingsadvies en de zienswijze
van het provinciebestuur zijn als bijlage bij deze memorie van toelichting
opgenomen.
2. Totstandkoming van het herindelingsadvies en
voorgeschiedenis
Het kabinet beschouwt de Zuidplaspolder als één van de belangrijkste
transformatiegebieden van Nederland. Het is één van de locaties voor
nieuwbouw van woningen, bedrijventerreinen en een nieuw kassengebied
die het kabinet heeft aangewezen in de Nota Ruimte voor de periode
2010–2030 (Kamerstukken II, 2003/04, 29 435, nrs. 1–2, blz. 161). De
toekomstige opgaven zijn complex en vergen derhalve dat gemeenten in
de Zuidplaspolder voldoende bestuurskrachtig moeten zijn om de huidige
en nieuwe gemeentelijke taken uit te voeren.
In 2004 hebben vijf gemeenten in de Zuidplaspolder (Moordrecht, Gouda,
Waddinxveen, Zevenhuizen-Moerkapelle en Nieuwerkerk aan den IJssel)
besloten tot bestuurskrachtmetingen. Onder meer op basis van de uitkomsten van de bestuurskrachtmetingen kwamen de gemeenten Nieuwerkerk
aan den IJssel en Zevenhuizen-Moerkapelle tot de conclusie dat een intensievere samenwerking door middel van een samenvoeging van hun
ambtelijke organisaties gewenst was. In een daarop volgende stap in 2006
besloten deze gemeenten tot een bestuurlijke fusie. In 2006 heeft vervolgens ook de gemeente Moordrecht, na een inwonersraadpleging, haar
voorkeur uitgesproken voor een samenvoeging met de gemeenten
Nieuwerkerk aan den IJssel en Zevenhuizen-Moerkapelle. De betrokken
gemeenten zijn van mening dat samenvoeging de meest duurzame oplos-

KST126497
0809tkkst31819-3
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 819, nr. 3

1

sing is om de complexe bouwopgaven uit te voeren en tegelijkertijd het
landelijke en historische karakter te behouden. Daarnaast kan de nieuwe
gemeente een krachtiger gesprekspartner zijn in de regio en effectiever en
efficiënter lokale en regionale plannen op elkaar afstemmen.
In 2006 heeft de provincie Zuid-Holland geconstateerd dat de drie
gemeenten een eenduidig beeld hebben over de bestuurlijke toekomst en
zij is ervan overtuigd dat de samenvoeging een positieve bijdrage levert
aan de bestuurskracht. Deze constatering is in het rapport «De puzzel
passend gemaakt» van de externe «Adviescommissie Bestuurlijke
Toekomst Zuidplasgemeenten en omgeving» in 2007 bevestigd.
Op 30 oktober 2007 is aan de gemeenteraden van de betrokken
gemeenten een voorstel tot samenvoeging van de drie gemeenten voorgelegd. Op 19 februari 2008 hebben de raden van de drie gemeenten het
herindelingsadvies vastgesteld.
Op 15 april 2008 hebben gedeputeerde staten van Zuid-Holland het
herindelingsadvies, voorzien van hun zienswijze, verzonden aan de
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
3. Inhoud van het voorstel
Het voorstel betreft een integrale samenvoeging van de gemeenten
Moordrecht, Nieuwerkerk aan den IJssel en Zevenhuizen-Moerkapelle tot
de nieuwe gemeente Zuidplas. De nieuwe gemeente zal ruim 40 000 inwoners hebben op ruim 6000 ha (per 1 januari 2008 had Moordrecht 8283
inwoners, Nieuwerkerk aan den IJssel 22 061, en ZevenhuizenMoerkapelle 10 294).
De voorgestelde naam Zuidplas is een voorlopige werktitel. Hierbij kan
worden aangetekend dat gemeenten op grond van artikel 158 van de
Gemeentewet de bevoegdheid hebben hun naam te wijzigen.
4. Toets aan beleidskader gemeentelijke herindeling en
coalitieakkoord
Het Beleidskader gemeentelijke herindeling (Kamerstukken II-2002/03,
28 750, nr. 1) is een belangrijke toets voor het herindelingsadvies.
Daarnaast vormen de afspraken uit het coalitieakkoord een belangrijk
toetsingskader voor de gevoerde Arhi-procedure. In het coalitieakkoord is
afgesproken dat herindeling van gemeenten plaatsvindt indien daarvoor
voldoende lokaal draagvlak bestaat. De verantwoordelijkheid voor de
toetsing daarvan berust bij het provinciebestuur; de wetgever toetst de
voorstellen in principe uitsluitend op het gevolgde proces. Dit voorstel
voldoet aan de eisen die daaraan vanuit het beleidskader gemeentelijke
herindeling en het coalitieakkoord gesteld mogen worden. Dit wordt hieronder nader toegelicht.

Draagvlak
Bij draagvlak wordt uitgegaan van het bestuurlijke draagvlak in de
betrokken gemeenteraden. De betrokken gemeenteraden hebben zich
voor deze herindeling uitgesproken, wat duidt op een groot draagvlak.
Ook het provinciebestuur van Zuid-Holland heeft zich positief uitgesproken over deze herindeling.
De wijze van verkenning of organisatie van draagvlak onder de inwoners
van de gemeenten is volgens het kabinet de verantwoordelijkheid van de
gemeenten zelf. Hiertoe hebben de betrokken gemeenten verschillende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 819, nr. 3

2

activiteiten ontplooid. Na het houden van groepsgesprekken met inwoners, maatschappelijke organisaties, ondernemers en een ambtelijkbestuurlijke werkbijeenkomst zijn de bevindingen van de activiteiten
wederom voorgelegd aan de inwoners in de vorm van een inwonerspeiling. De resultaten van de inwonerspeiling en een werkconferentie zijn
vervolgens vervat in een concept-visiedocument. Dit conceptdocument is
tijdens dialoogbijeenkomsten voorgelegd aan de inwoners, maatschappelijke organisaties en ondernemers. De uitkomsten van de dialoogbijeenkomsten zijn betrokken bij het definitieve visiedocument dat de drie
gemeenteraden op 19 februari 2008 hebben vastgesteld. Uit de bevindingen van de activiteiten die samenkomen in het visiedocument blijkt
een grote mate van overeenstemming in wat de bewoners van de
betrokken drie gemeenten belangrijk vinden. De duidelijk verbindende
elementen in de visie van de betrokken gemeenten op de toekomst van de
nieuwe gemeente geven aan dat de drie gemeenten goed bij elkaar
passen. In het visiedocument zijn de kernopgaven voor de nieuwe
gemeente weergegeven en staat de toekomst en identiteit van de nieuwe
gemeente centraal.

Bestuurskracht
Sinds 2004 participeren de gemeenten Moordrecht, Nieuwerkerk aan den
IJssel en Zevenhuizen-Moerkapelle in onderzoeken en de discussies
rondom bestuurskracht en schaalgrootte. De gemeenten worden geconfronteerd met belangrijke opgaven rondom de ontwikkeling van de Zuidplaspolder. De opgaven om ruimte te ontwikkelen voor natuur- en recreatiegebieden, waterberging, woningbouw, bedrijventerreinen en
glastuinbouw zijn aanzienlijk en gemeentegrens-overschrijdend en vragen
om een krachtige positie van de lokale overheid.
De provincie Zuid-Holland schrijft in het coalitieakkoord 2007–2011 getiteld: «Duurzaam denken, Dynamisch doen», te streven naar bestuurskrachtige gemeenten. De provincie verwacht dat gemeenten zelf kritisch
zijn op hun functioneren en hun positie in de huidige dynamische samenleving. Gemeenten zijn bestuurskrachtig wanneer zij hun wettelijke taken
naar behoren uitvoeren en de dienstverlening aan de burger op orde
hebben en daarnaast voldoende capaciteit inzetten voor lokale en regionale opgaven. Gebrek aan bestuurskracht of signalen daartoe moet voor
een gemeente aanleiding zijn voor eigen initiatief en concrete actie gericht
op het herstel, dan wel samenwerking of fusie met andere gemeenten.
Het is het primaat van de betrokken gemeenten hierop actie te ondernemen.
De betrokken gemeenten en de provincie Zuid-Holland zijn overtuigd dat
door de samenvoeging van de drie gemeenten een bestuurskrachtige
gemeente wordt gevormd. Bovendien draagt de vorming van de nieuwe
gemeente bij aan een evenwichtige bestuurlijke samenhang in de regio
Zuidplaspolder. Daarnaast beschikt het gebied van de nieuwe beoogde
gemeente over een brede variëteit aan bedrijvigheid hetgeen kansen biedt
tot economische versterking. De verwachting is dat die versterking een
positief effect heeft op de bestuurskracht van de nieuwe te vormen
gemeente.

Interne samenhang, regionale samenhang en evenwicht
Door de samenvoeging ontstaat een landelijke gemeente met verschillende kernen met eigen specifieke karakteristieken. De kernen hebben een
sterke cohesie en een sterk verenigingsleven. De inwoners hechten grote
waarde aan prettig wonen, werken en recreëren en zijn van mening dat de
nieuwe gemeente zich daar uitstekend voor leent. Evident voor de burger
is dat de schaal van de nieuwe gemeente het mogelijk zal maken om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 819, nr. 3

3

nieuwe concepten te ontwikkelen voor het beheer van de fysieke openbare ruimte, de zorg voor de voorzieningen en de kwaliteit van de dienstverlening.
De nieuw te vormen gemeente zal intensief samenwerken met de andere
gemeenten in de regio. Daartoe hebben de betrokken gemeenten het
Intergemeentelijk Structuurplan Zuidplas vastgesteld waarna dit plan is
goedgekeurd door de provincie Zuid-Holland. Het Intergemeentelijk Structuurplan kent elementen die regio-overstijgend zijn en kan beschouwd
worden als een zorgvuldige belangenafweging tussen de betrokken
gemeenten en de gemeenten Waddinxveen, Rotterdam en Gouda.
De betrokken gemeenteraden hebben onlangs ingestemd met de gemeenschappelijke regeling «Ontwikkelingsorganisatie Zuidplas». Dit orgaan zal
bijdragen aan een evenwichtige besluitvorming in de regio. Na de samenvoeging zal de nieuwe gemeente hieraan deelnemen.
De betrokken gemeenten hebben het herindelingsontwerp toegezonden
aan alle omliggende gemeenten en hen uitgenodigd voor bestuurlijk
overleg. Twee gemeenten hebben daaraan gevolg gegeven. Uit bestuurlijk
overleg bleek dat de buurgemeenten geen bezwaar hebben tegen een
fusie van de drie gemeenten. De gemeente Lansingerland juicht de fusie
van de gemeenten toe. De gemeente Rotterdam heeft als zienswijze uitgebracht dat voor de Rotterdamse woningbehoefte te ontwikkelen landelijke
woonmilieus in de Zuidplaspolder binnen haar gemeentegrenzen behoren
te liggen. De gemeente Rotterdam pleit ervoor om bij de vorming van de
nieuwe gemeente te kijken naar het totaal van de buitengrenzen.
In het beleid van de provincie Zuid-Holland staat het versterken van de
bestuurskracht centraal. Uitbreiding van het grondgebied van een
gemeente kan een oplossing zijn voor het versterken van de bestuurskracht van een gemeente. De provincie Zuid-Holland heeft na een overleg
op 22 februari 2008 met de gemeente Rotterdam in een brief aan deze
gemeente kenbaar gemaakt dat de gemeente Rotterdam geen overtuigende argumenten heeft aangedragen hoe de uitbreiding van de
gemeente Rotterdam met een deel van de Zuidplaspolder zou kunnen
bijdragen aan het versterken van de bestuurskracht van de gemeente
Rotterdam. Hiermee volgt de provincie Zuid-Holland het advies van de
externe «Adviescommissie bestuurlijke Toekomst Zuidplasgemeenten en
omgeving 2007». Ook op dit punt heeft het kabinet het standpunt van de
provincie Zuid-Holland overgenomen.
5. Financiële aspecten
Bij de voorbereiding van het herindelingadvies is door de betrokken
gemeenten aandacht besteed aan de financiële gevolgen van het voorstel
voor de nieuwe beoogde gemeente.
Hieruit is gebleken dat de nieuw te vormen gemeente financieel levensvatbaar is. De provincie Zuid-Holland deelt de conclusie van de
gemeenten.
Op grond van deze bevindingen verwacht ik een financieel levensvatbare
nieuw te vormen gemeente.
De algemene uitkering uit het gemeentefonds aan de nieuwe gemeente
zal volgens de meest recente inzichten circa € 1 miljoen lager zijn dan de
som van de algemene uitkeringen, die de samenstellende gemeenten in
2008 zonder samenvoeging zouden ontvangen. Dit bedrag is het resultaat
van het saldo van negatieve effecten bij de maatstaven «vast bedrag voor
iedere gemeente» (inclusief vaste bedrag WMO) en «schaalfactor sociale
dienst». Deze structurele verlaging kan worden opgevangen door de te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 819, nr. 3

4

verwachten vermindering van de bestuurskosten en andere efficiencyvoordelen van de nieuwe organisatie.
De nieuwe gemeente zal bij herindeling per 1 januari 2010 een uitkering
ontvangen op grond van de maatstaf herindeling van circa € 6 miljoen.
Dit bedrag wordt gespreid over de eerste vier jaren na de gemeentelijke
herindeling betaald, waarbij in het eerste jaar 40% (circa € 2,4 miljoen) en
in de drie volgende jaren telkens 20% (€ 1,2 miljoen) tot betaling komt.
6. Overige aspecten

6.1 Inwerkingtreding
De voorgenomen samenvoeging zal naar het streven van het kabinet per
1 januari 2010 effectief kunnen worden. Deze datum sluit aan bij de streefdatum van de provincie en de betrokken gemeenten. Dit wetsvoorstel zal
uiterlijk september 2009 in werking moeten treden om tijdig de voorbereidingen te kunnen treffen voor de verkiezingen naar aanleiding van de
beoogde gemeentelijke herindeling.

6.2 Verkiezingen
Bij realisering van het streven van gemeentelijke herindeling per 1 januari
2010, zullen in november of december 2009 tussentijdse gemeenteraadsverkiezingen plaatsvinden. De huidige gemeente Nieuwerkerk aan den
IJssel is op grond van dit voorstel verantwoordelijk voor de voorbereidingen van deze gemeenteraadsverkiezingen.
De eerstvolgende reguliere verkiezingen vinden plaats op 3 maart 2010.
Deze reguliere verkiezingen komen te vervallen omdat de gemeenteraad
een zittingsperiode van slechts 3 maanden zou hebben wanneer in maart
2010 weer verkiezingen moeten worden gehouden. De gemeenteraad die
bij de tussentijdse verkiezing wordt gekozen zal zitting hebben tot maart
2014.
7. Artikelen
In artikel 9 is een bepaling opgenomen die regelt dat de indeling van de
veiligheidsregio’s in het voorstel voor een Wet veiligheidsregio’s, wordt
aangepast aan de voorgestelde herindeling. Op het moment van indiening
van dit voorstel is nog onduidelijk wanneer dat wetsvoorstel in werking
zal treden. Wanneer de Wet veiligheidsregio’s voor de datum van herindeling in werking treedt, regelt het eerste lid dat de bijlage bij de Wet
veiligheidsregio’s wordt aangepast met ingang van de datum van herindeling. Wanneer de Wet veiligheidsregio’s in werking treedt na de datum van
de herindeling, regelt het tweede lid dat die bijlage wordt aangepast op
het moment van de inwerkingtreding van de Wet veiligheidsregio’s.
De staatssecretaris van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
A. Th. B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 819, nr. 3

5

Bijlage1

Herindelingsadvies tot samenvoeging van de gemeenten
Moordrecht, Nieuwerkerk aan den IJssel en Zevenhuizen-Moerkapelle en de zienswijze van gedeputeerde staten van de
provincie Zuid-Holland.

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 819, nr. 3

6