Aanpak en Literatuurlijst

Gedrags- en
draagvlakanalyse IBO
Klimaat

TNO Publiek TNO 2023 P10383
Februari 2023

TNO Publiek

Energy & Materials
Transition
www.tno.nl
+31 88 866 23 45
info@tno.nl

TNO 2023 P10383 – Februari 2023

Gedrags- en draagvlakanalyse IBO Klimaat

Aanpak en Literatuurlijst

Rubricering rapport

Geerte Paradies, Melanie Klösters, Stephan Slingerland,
Nicole de Koning
TNO Publiek

Rapporttekst

TNO Publiek

Bijlagen

TNO Publiek

Oplage

n.v.t.

Aantal pagina's

28 (excl. voor- en achterblad)

Aantal bijlagen

1

Projectnummer

060.54475

Auteurs

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Alle rechten voorbehouden
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande
schriftelijke toestemming van TNO.

© 2023 TNO

2/28

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave ............................................................................................................................................ 3
1

Inleiding ............................................................................................................................................ 4

1.1
1.2

Aanleiding..................................................................................................................................................................... 4
Leeswijzer ..................................................................................................................................................................... 4

2

Aanpak .............................................................................................................................................. 5

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Ontwikkeling analysekader ...................................................................................................................................... 5
Selectie van beleidsmaatregelen voor analyse ................................................................................................... 5
Invullen van het analysekader per beleidsmaatregel........................................................................................ 5
Aandachtspunten per sector, advies bij de beleidspakketten en overkoepelend advies........................... 6
Advies voor het vervolg van toepassing van kennis over gedrag en draagvlak ........................................... 6

3

Analysekader gedrag en draagvlak ............................................................................................ 7

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Introductie ................................................................................................................................................................... 7
Gedrag ........................................................................................................................................................................... 7
Draagvlak...................................................................................................................................................................... 9
Het analysekader in tabelvorm ............................................................................................................................. 10
Referenties analysekader ....................................................................................................................................... 14

A.

Literatuurlijst Fiches .....................................................................................................................15

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7

Mobiliteit ..................................................................................................................................................................... 15
Elektriciteit.................................................................................................................................................................. 19
Industrie ..................................................................................................................................................................... 20
Gebouwde omgeving ............................................................................................................................................... 21
Circulaire Economie.................................................................................................................................................. 24
Landbouw en Landgebruik ..................................................................................................................................... 26
Overstijgend ............................................................................................................................................................... 27

Bijlage
Bijlage A:

Literatuurlijst Fiches

16

3/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

1

Inleiding

1.1

Aanleiding
Gedragskennis en kennis van draagvlak gewenst bij IBO klimaat
De regering heeft in de zomer van 2022 opdracht gegeven tot een interdepartementaal
beleidsonderzoek (IBO) klimaat. Het IBO Klimaat heeft als voornaamste opdracht om het
huidige klimaatbeleid door te lichten en aanbevelingen te doen hoe het beleid kan worden
aangescherpt om de 2030-doelstelling (55% reductie door te sturen op 60% reductie ten
opzichte van het emissieniveau in 1990) te realiseren. De nadruk hierbij ligt op het in kaart
brengen van aanvullende normerende en beprijzende beleidsopties. Het IBO staat onder
leiding van een onafhankelijk voorzitter, Laura van Geest. Op basis van de uitkomsten van
het IBO zal de regering besluiten over een mogelijke aanscherping van het klimaatbeleid. Bij
de voorgestelde maatregelen waren inschattingen gewenst van de effectiviteit vanuit
gedragsperspectief en van het draagvlak onder burgers voor de voorstellen. Het ministerie
van Economische Zaken en Klimaat heeft in het kader van het onderzoeksprogramma
Energietransitie Studies aan TNO gevraagd deze inschatting te maken. Deze bijdrage behelst
een advies op het gebied van gedrag en draagvlak van burgers. Het gedrag en draagvlak van
bedrijven is hier geen onderdeel van.
Snelle toepassing van gedragskennis en kennis van draagvlak
De tijd om te komen tot beschrijvingen van beleidsmaatregelen en bijbehorende
aandachtspunten is relatief kort: van november 2022 tot en met januari 2023 (inclusief
begeleidende documenten tot en met februari 2023). De inschatting van de gedrags- en
draagvlakaspecten voor de verschillende maatregelen hebben we onder tijdsdruk
uitgevoerd. Bovendien was het nog niet eerder zo structureel gedaan bij een IBO (zo ver bij
ons bekend). Het was voor ons een uitdaging om zo snel adviezen aan te leveren en we
hebben het ervaren als balanceren tussen snelheid en kwaliteit. We hebben naast literatuur
vooral gebruik gemaakt van parate kennis in ons team gedragswetenschappers. De
evaluatie van het proces moet nog plaatsvinden en zal gebruikt worden om de aanpak aan
te scherpen voor een volgend IBO.

1.2

Leeswijzer
In dit document vind je:
-

Het ontwikkelde analysekader en de onderbouwing van dit kader
Een hoofdstuk waarin we per beleidsmaatregel weergeven welke bronnen gebruikt zijn
voor de gedrags- en draagvlakanalyse.

4/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

2

Aanpak

2.1

Ontwikkeling analysekader
We zijn begonnen met het opstellen van een analysekader om op een gestructureerde wijze
per beleidsmaatregel een gedrags- en draagvlakadvies te geven. Het analysekader en de
onderbouwing hiervan is beschreven in het volgende hoofdstuk.

2.2

Selectie van beleidsmaatregelen voor analyse
De eerste ronde input hebben we gegeven op de beleidsmaatregelen zoals beschreven in de
short list van beleidsmaatregelen. Uit de shortlist hebben we een selectie gemaakt van
maatregelen die direct effect beogen op het gedrag van burgers. Maatregelen die indirect,
via een mogelijke prijsverhoging, effect zouden kunnen hebben, zijn niet geselecteerd omdat
de prijsverhogingen heel onzeker zijn. Uitzonderingen hierop hebben we gemaakt voor
sector overstijgende maatregelen: ‘versnelde afschaffing belastingvrijstellingen en subsidies
voor fossiele brandstoffen voor lucht- en scheepvaart’ en ‘brede CO2-heffing over sectoren/
opt in meer sectoren ETS’ vanwege het grote potentieel voor een brede gedragsverandering.
Daarnaast hebben voor enkele beleidsmaatregelen alleen een analyse gemaakt voor
draagvlak. Een volledige lijst van de bekeken maatregelen staat in de Bijlage.

2.3

Invullen van het analysekader per beleidsmaatregel
Vervolgens hebben we op basis van de (beperkte) beschrijving van de maatregelen in de
shortlist per geselecteerde beleidsmaatregel het analysekader ingevuld. We hebben hierbij
zoveel mogelijk bronnen gebruikt en daarnaast algemene gedrags- en draagvlakkennis en
onze expert opinie. Alle tekst is door tenminste één andere collega gereviewd.
Deze analyses zijn via het IBO-secretariaat aangeleverd aan de beleidsmakers die voor een
beleidsmaatregel een zogenoemd ‘fiche’ maken: een beschrijving van de maatregel inclusief
onder andere de verwachte CO2-reductie, kosten van de maatregel en de (juridische) aandachtspunten. We droegen hiermee bij aan de invulling van de kopjes ‘maatschappelijk
draagvlak’ en ‘doenvermogen/gedragsaspecten’ in het fiche horen. Vervolgens hebben we
onze analyses aangepast op maatregelen zoals beschreven in de fiches toen zij zo’n 60% af
waren en via dezelfde weg verspreid. Toen de fiches zo’n 95% af waren hebben we, indien
dit nog niet gedaan was, de belangrijkste punten uit onze adviezen overgenomen door middel van tekstvoorstellen (track changes) in de fiches zelf. In enkele gevallen is er telefonische
contact geweest met de beleidsmakers die de fiches samenstellen.

2.3.1

Van inschatting effectiviteit naar advies
Tijdens onze analyse merkten we dat het lastig is om een inschatting te geven van de effectiviteit op gedrag in de vorm van een bepaalde schaal (bijvoorbeeld van ‘niet’ tot ‘heel effectief’). Dit geldt eveneens voor de inschatting van draagvlak onder burgers. Ook voor
draagvlak is het lastig harde uitspraken te doen omdat de voorgestelde maatregel net anders is dan de in een studie onderzochte maatregel of omdat studies ontbreken. We zijn
daarom gaandeweg veranderd van werkwijze en verschoven van de nadruk op het maken
van een inschatting naar het geven van een advies: hoe kan de effectiviteit vergroot worden,
en hoe kan het draagvlak vergroot worden?

5/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

2.4

Aandachtspunten per sector, advies bij de
beleidspakketten en overkoepelend advies
Tegen het einde van het IBO-proces hebben we teksten aangeleverd die per sector (mobiliteit, energie, gebouwde omgeving, industrie, circulaire economie, landbouw en landgebruik,
overstijgend) aandachtspunten beschrijven voor de ontwikkeling van (communicatie)beleid.
Deze aandachtspunten zijn aangeleverd aan het secretariaat, en later hebben we ze gebruikt bij het opstellen van een gedrags- en draagvlakadvies over de beleidspakketten (basispakket, pakket A, pakket B). Tenslotte hebben we, samen met het Behavioral Insights
Team (BIT) van EZK, bijgedragen aan een overkoepelend advies over gedrag en draagvlak.

2.5

Advies voor het vervolg van toepassing van kennis over
gedrag en draagvlak
Op basis van onze ervaringen is het volgende algemeen advies meegegeven aan het IBOsecretariaat over het toepassen van kennis over gedrag en draagvlak in het vervolg.
De afgelopen weken hebben vier gedragsexperts naar de beleidsmaatregelen in ontwikkeling gekeken. Zij hebben in korte tijd per maatregel een advies gegeven over de
aandachtspunten, hoe het draagvlak onder burgers verhoogd zou kunnen worden, en
hoe de beoogde gedragsverandering onder burgers (nog) beter bereikt kan worden.
Aangezien het aantal maatregelen groot was en de doorlooptijden kort vond de advisering voornamelijk schriftelijk plaats. Daarbij is er vooral gebruik gemaakt van de direct
beschikbare kennis vanuit de gedragsexperts en was er beperkte ruimte om verdere relevant gedrags-/draagvlakonderzoek in kaart te brengen.
Voor de volgende stap – de verdere uitwerking van een aantal maatregelen - zou het
goed zijn om meer tijd uit te trekken en daarnaast gedragsexperts te betrekken in het
ontwikkelteam. Er kan dan overleg plaatsvinden tussen beleidsmakers en gedragsexperts. De gedragsexperts krijgen in gesprekken mee hoe het beleid precies wordt ingericht, wat mogelijkheden en beperkingen zijn en kunnen daarop inspelen. De
beleidsmakers kunnen direct reageren op en gebruik maken van de gedrags- en draagvlakadviezen. Op deze manier vindt er kennisuitwisseling plaats die de beleidsontwikkeling ten goede kan komen.

6/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

3

Analysekader gedrag en draagvlak

3.1

Introductie
Dit analysekader, door TNO opgesteld op basis van een aantal gedragsmodellen en eerder
onderzoek, gebruiken we voor de analyse van gedragsaspecten en draagvlak bij
maatregelen die worden voorgesteld door het IBO Klimaat. Het analysekader is afgestemd
met Thomas Dirkmaat (BIN NL) en Gert Jan de Maagd (BIT IenW). Hiermee proberen we voor
iedere beleidsmaatregel antwoord te geven op de volgende vragen:
•

Op gebied van gedrag:
- Wat is de ingeschatte effectiviteit van een beleidsmaatregel voor gedragsverandering?
- Welke flankerende maatregelen kan je nemen om de maatregel effectiever te maken?

•

Op gebied van draagvlak:
- Wat is het verwachte draagvlak voor een maatregel?
- Met welke aanpassingen kan de maatregel meer draagvlak krijgen?

Zoals beschreven in het vorige hoofdstuk zijn we tijdens het analyseren verschoven van het
maken van inschattingen van effectiviteit en draagvlak omdat deze inschatting lastig hard
te maken is.
Hieronder beschrijven we de elementen die we in het analysekader hebben opgenomen
voor de analyse van gedrag, en vervolgens voor draagvlak.

3.2

Gedrag
Gewenst gedrag
Voor de analyse van gedragsaspecten bepalen we eerst het gewenste gedrag: het gedrag
dat met de maatregel wordt beoogd te bereiken bij de doelgroep(en).
Type gedrag
Het type gedrag speelt een rol in de mate waarin een beleidsmaatregel als interventie voor
gedragsverandering effectief is. Effectiviteit is deels afhankelijk van de vraag of de
beleidsmaatregel vraagt om een eenmalige gedragsverandering (bijvoorbeeld de investering
in woningisolatie) of om langdurige gedragsverandering (bijvoorbeeld het veranderen van
gewoontes, zoals boodschappen doen). Doorgaans is het lastiger om (sterke) gewoontes te
doorbreken en langdurige gedragsverandering teweeg te brengen dan het veranderen van
eenmalig gedrag, mits de eenmalige gedragsverandering zich niet kenmerkt door enorme
barrières (zoals hoge kosten).
Doelgroep(en)
Ook de doelgroep(en) waarop de beleidsmaatregel is gericht speelt/spelen een rol in de
mate waarin de beleidsmaatregel effectief is. Maatregelen specifieker afstemmen op
doelgroepen, bijvoorbeeld door differentiatie in belastingen, kan de effectiviteit verhogen.

7/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

3.2.1

Gedragsfactoren
Keuzemoment
Mensen zijn vaak niet in staat of gemotiveerd om zich volledig te informeren over de
beschikbare keuzemogelijkheden bij het nemen van een beslissing. Daarom hangt
(consumenten)gedrag voor een groot deel af van gewoontes. Zolang mensen tevreden zijn
met hun huidige situatie, is het onwaarschijnlijk dat ze naar alternatieven zullen zoeken,
zelfs als deze alternatieven de welvaart, gezondheid en het geluk aanzienlijk zouden
verbeteren. Deze beperkte cognitieve capaciteit beïnvloedt de aandacht van mensen voor
alternatieve opties op de markt en dus de mate waarin zij keuzes bewust maken (Brunsting
et al., 2018).
Willen, kunnen en gelegenheid (on)gewenst gedrag
Wanneer gedragsverandering het doel is, draagt een aantal factoren bij aan of het
gewenste gedrag tot stand komt. Een veelgebruikt model om gedrag te analyseren en om
te identificeren wat er moet veranderen om een interventie voor gedragsverandering
effectief te laten zijn, is het wetenschappelijk onderbouwde COM-B model (Michie, Atkins &
West, 2014; Michie, Van Stralen & West, 2011). Het model gaat uit van drie aspecten van
gedrag: capability, opportunity en motivation. Volgens het model interacteren deze drie
aspecten voortdurend met elkaar en bepalen daarmee of iemand bepaald gedrag wel of
niet vertoont.
• Bij capability (kunnen) gaat het om de mate waarin mensen de capaciteiten en competenties hebben om gedrag te kunnen vertonen, op basis van benodigde kennis en vaardigheden.
• Bij opportunity (gelegenheid) gaat het om de mate waarin mensen de gelegenheid hebben om gedrag te vertonen, op basis van de manier waarop de (sociale) omgeving is ingericht. Hieronder vallen bijvoorbeeld de omgevingsfactoren die invloed hebben op het
(gewenste) gedrag, zoals visuele prikkels, wet- en regelgeving, organisatiestructuren of
bedrijfsprocessen.
• Bij motivation (willen) gaat het om de mate waarin mensen gedrag willen vertonen, op
basis van (sociale) motieven, psychologische drijfveren, weerstanden en gewoontes.
Sociale beïnvloeding
Gedrag wordt sterk gestuurd door het gedrag dat anderen vertonen (Schultz et al., 2007). De
sociale norm speelt dan ook een grote rol in gedragsverandering, en de manier waarop een
beleidsmaatregel daarop inspeelt.

3.2.2

Advies
Inschatting effectiviteit gedragsverandering
Hoe effectief is de maatregel in de beoogde gedragsverandering? Kunnen we hier iets over
zeggen?
Aanscherping maatregel en aanvullend beleid
We geven een aantal suggesties voor aanscherping zodat de maatregel nog effectiever
gemaakt kan worden in termen van gedragsverandering. Ook doen we, indien van
toepassing, voorstellen voor aanvullend beleid.
Conclusie
In de conclusie vatten we alle aspecten voor gedrag samen.

8/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

3.3

Draagvlak
In dit analysekader beschouwen we draagvlak als een combinatie van houding,
betrokkenheid en actiegeneigdheid (Ruelle en Bartels, 1998). In eerdere onderzoeken naar
de mate van steun of draagvlak voor beleid blijkt een aantal factoren steeds bepalend
(Dreijerink en Klösters, 2021; Dreijerink en Peuchen, 2020; Drews & van den Bergh, 2015;
Mouter et al., 2021; Scholte et al., 2020; Vringer en Carabain, 2019). Deze factoren, of
determinanten voor draagvlak, zijn ervaren eerlijkheid of rechtvaardigheid, waargenomen
effectiviteit en ingeschatte relevantie voor het eigen leven (zie ook Figuur 1). Dat betekent
dat burgers beleid met name aanvaardbaar vinden wanneer zij het zien als eerlijk voor
iedereen, als effectief om problemen aan te pakken, en wanneer het beperkte (negatieve)
impact heeft op het leven van burgers.

Figuur 1. Overzicht van factoren die een determinant van draagvlak zijn en factoren die het
concept draagvlak vormen.

Eerlijkheid
Uit eerder TNO-onderzoek bleek dat met name eerlijkheid of rechtvaardigheid de
belangrijkste voorspeller van steun of draagvlak is (Dreijerink en Klösters, 2021). Wanneer
mensen beleid als oneerlijk of onrechtvaardig ervaren, dan neemt de mate van acceptatie af
(o.a. Jakobsson et al., 2000; Steg et al., 2006). Vanuit de energierechtvaardigheidstheorie
kunnen we drie vormen van rechtvaardigheid onderscheiden: procedurele, distributieve en
erkennende rechtvaardigheid (McCauley et al., 2013). Genoemde voorwaarden voor
klimaatbeleid zijn vaak terug te leiden naar deze vormen van rechtvaardigheid, die gaan over
een eerlijke uitkomst voor individuen, organisaties of groepen in de samenleving. Daarbij
gaat procedurele rechtvaardigheid over de eerlijkheid van het proces waarin klimaatbeleid tot
stand komt. Distributieve rechtvaardigheid gaat over de rechtvaardige verdeling van kosten
en baten als gevolg van klimaatbeleid. Bij erkennende rechtvaardigheid gaat het om de vraag
of er voldoende erkenning of begrip is voor verschillen tussen groepen die te maken krijgen
met klimaatbeleid.

9/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Ingeschatte effectiviteit
Een tweede factor die bijdraagt aan de mate van steun of draagvlak voor beleid is de
ingeschatte effectiviteit ervan. Wanneer mensen een maatregel als effectief inschatten, dan
neemt de mate van acceptatie toe (Vringer en Carabain, 2019). Eerder onderzoek van TNO
liet echter zien dat mensen in het algemeen klimaatmaatregelen niet echt als effectief
inschatten (Dreijerink en Klösters, 2021). Mogelijk vinden mensen het lastig om de omvang
van vermeden emissies te kunnen inschatten en om emissies onderling af te wegen.
Impact op eigen leven
Een derde factor die steun of draagvlak voor beleid mede bepaalt is impact of eigen leven,
ofwel of mensen verwachten dat er negatieve of positieve gevolgen van beleid voor hun
eigen leven zullen zijn (Savin et al., 2020). Uit eerder TNO-onderzoek naar draagvlak voor
klimaatbeleid bleek dat burgers in grotere mate voorstander zijn van beleid dat hen minder
direct raakt (Dreijerink en Peuchen, 2020). Daarnaast bleek uit SCP-onderzoek naar
opvattingen over de energietransitie dat de steun voor de richting van het beleid (het
streven naar schone energie) hoger is dan de steun voor concrete maatregelen om dat te
realiseren (De Kluizenaar et al., 2020).

3.3.1

Advies
Draagvlak
In welke mate is men voor of tegen de maatregel? Kunnen we hier een inschatting van
maken?
Aanscherping maatregel
We geven een aantal suggesties voor aanscherping zodat de maatregel nog effectiever
gemaakt kan worden in termen van draagvlak.
Framingsopties
We beschrijven een aantal frames, zowel negatief als positief, waarin de maatregel zou
kunnen voorkomen, bijvoorbeeld in mediacommunicatie. De negatieve frames zullen
meestal niet bijdragen aan draagvlak, terwijl de positieve frames het draagvlak zouden
kunnen vergroten.
Conclusie
In de conclusie vatten we alle aspecten voor draagvlak samen.

3.4

Het analysekader in tabelvorm
Hieronder geven we het analysekader weer zoals we dit hebben ingevuld voor iedere
beleidsmaatregel.

10/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

3.4.1

Gedrag
Factor
Gewenst gedrag

Type gedrag

Doelgroep &
Bereikte groep

Keuzemoment

Doenvermogen

Kunnen

Willen

Gelegenheid
ongewenste gedrag

Gelegenheid
gewenste gedrag

Sociale
beïnvloeding

Uitleg

Uitwerking

Bron

Welk (gewenst) gedrag wordt
nagestreefd met de maatregel?
Is het eenmalig
(aankoop)gedrag of gewoonte /
herhaald gedrag / langdurige
gedragsverandering?
Welke doelgroepen worden het
meest beïnvloed? Hoe groot is
deze doelgroep? Wat is een
inschatting van het bereik?
Hoeveel mensen staan dit jaar
voor een keuzemoment? Zorgt
de maatregel ervoor dat men de
keuze meer bewust gaat maken.
Gaat de maatregel uit van
realistische assumpties over de
mentale belastbaarheid /
cognitieve capaciteit van
burgers?
Zorgt de maatregel ervoor dat
mensen het gewenste gedrag
beter kunnen uitvoeren? Op
basis van kennis en
vaardigheden.
Zorgt de maatregel ervoor dat
mensen het gewenste gedrag
willen uitvoeren? Zijn er ook
(andere) voordelen van de
maatregel?
Onder gelegenheid verstaan we
de (sociale) omgeving. Wordt
het moeilijker gemaakt om het
oude, ongewenste gedrag uit te
voeren (denk aan een verbod, of
aan sigaretten achter de balie)?
Onder gelegenheid verstaan we
de (sociale) omgeving. Wordt
het gemakkelijker gemaakt om
het gewenste gedrag te
vertonen (en dus de duurzame
keuze te maken)? Voelt men
zich minder “gekke Henkie”? Hier
hoort ook ontzorgen bij.
Zorgt de maatregel ervoor dat
de sociale norm verandert?

11/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Factor
Bijeffecten

Effectiviteit
gedragsverandering

Aanscherping
maatregel &
aanvullend beleid &
aandacht voor
uitwerking

Uitleg

Uitwerking

Bron

Welke relevante tegeneffecten,
neveneffecten of
stapelingseffecten heeft de
maatregel?
Hoe effectief is de maatregel in
de beoogde
gedragsverandering?
Wat is er nog meer nodig om
effectief te zijn? Hoe kan de
maatregel nog effectiever
gemaakt worden? Waar op te
letten bij de uitwerking van de
maatregel? Moet er daarvoor
nog iets worden uitgezocht of
onderzocht?

Conclusie (voor fiche; beperken tot paar regels)

12/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

3.4.3

Draagvlak
Factor
Eerlijkheid

Distributief

Procedureel

Erkennend

Effectiviteit
Impact op eigen
leven

Draagvlak

Aanscherping
maatregel

Framingsopties
negatief

Framingsopties
positief

Uitleg

Uitwerking

Bron

Wordt de maatregel als
eerlijk gezien?
Leidt de maatregel tot
een rechtvaardige
verdeling van kosten en
baten?
Wordt het proces waarin
de maatregel tot stand
komt als eerlijk gezien?
Kunnen burgers erover
meepraten?
Is er voldoende
erkenning of begrip voor
verschillen tussen
groepen die te maken
krijgen met de
maatregel?
Wordt de maatregel
gezien als effectief om
CO2 te reduceren?
Heeft de maatregel een
grote impact op het
leven van mensen?
In welke mate is men
voor of tegen de
maatregel?
Hoe kan de maatregel
aangepast worden
zodat er meer draagvlak
voor is?
Welke negatieve
framing kan worden
gebruikt? voor de
maatregel (bijvoorbeeld
in de media)?
Welke framing is
mogelijk om de
maatregel op een
positieve manier te
introduceren?

Conclusie (voor fiche; beperken tot paar regels)

13/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

3.5

Referenties analysekader
Brunsting, S., Matton, R., Tigchelaar, C., Dreijerink, L., Paradies, G., Janssen, J., & Usmani, O. (2018). Modelling

consumer decisions towards sustainable energy technology. Amsterdam: TNO.

Dreijerink, L. J. M., & Klösters, M. P. W. M. (2021). Wat is het maatschappelijk draagvlak voor klimaatbeleid?
Onderzoek naar beleidsopties van de studiegroep Invulling klimaatopgave Green Deal. Amsterdam: TNO.
Dreijerink, L. J. M., & Peuchen, R. A. (2020). Maatschappelijk draagvlak voor klimaat- en energiebeleid. Resultaten
van een vragenlijstonderzoek. Amsterdam: TNO.
Drews, S., & Van den Bergh, J. C. (2015). What explains public support for climate policies? A review of empirical
and experimental studies. Climate Policy, 16(7), 855-876. doi:10.1080/14693062.2015.1058240
Jakobsson, C., Fujii, S., & Gärling, T. (2000). Determinants of private car users' acceptance of road pricing.
Transport Policy, 7(2), 153-158. doi:10.1016/S0967-070X(00)00005-6
Kluizenaar, Y., de, Carabain, C., & Steenbekkers, A. (2020). Klimaatbeleid en samenleving. Een korte samenvatting
van SCP-onderzoek op het vlak van duurzame samenleving. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
McCauley, D., Heffron, R., Stephan, H., & Jenkins, K. E. H. (2013). Advancing energy justice: The triumvirate of tenets
and systems thinking. International Energy Law Review, 32(3), 107-116.
Michie, S., Van Stralen, M. M., & West, R. (2011). The behaviour change wheel: a new method for characterizing and
designing behaviour change interventions. Implementation Science, 6(42), 1-11. doi:10.1186/1748-5908-6-42

Michie, S., Atkins, L., & West, R. (2014). The Behaviour Change Wheel: A guide to designing interventions. London:
Silverback Publishing.
Mouter, N., Beek, van, L., Ruijter, de, A., Hernandez, J.I., Schouten, S., Noord, van, L., & Spruit, S. (2021). Brede
steun voor ambitieus klimaatbeleid als aan vier voorwaarden is voldaan. Delft: TU Delft. Geraadpleegd van
https://www.tudelft.nl/tbm/pwe/case-studies/klimaatraadpleging
Ruelle, H., & Bartels, G. (1998). Draagvlak en de wisselwerking tussen zender en ontvanger. In G. Bartels, W. Nelissen, & H. Ruelle (red.), De transactionele overheid. Communicatie als instrument: zes thema's in de overheidsvoorlichting (pp. 403-409). Deventer: Kluwer Bedrijfsinformatie.
Savin, I., Drews, S., Maestre-Andrés, S., & Van den Bergh, J. C. (2020). Public views on carbon taxation and its fairness: A computational-linguistics analysis. Climatic Change, 162, 2107-2138 doi:10.1007/s10584-020-02842-y
Scholte, S., Kluizenaar, Y. de, Wilde, T. de, Steenbekkers, A., & Carabain, C. (2020). Op weg naar aardgasvrij wonen. De energietransitie vanuit burgerperspectief. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau.
Schultz, P. W., Nolan, J. M., Cialdini, R. B., Goldstein, N. J., & Griskevicius, V. (2007). The constructive, destructive, and
reconstructive power of social norms. Psychological Science, 18(5), 429-434. doi:10.1111/j.1467-9280.2007.01917.x
Steg, L., Dreijerink, L., & Abrahamse, W. (2006). Why are energy policies acceptable and effective? Environment
and Behavior, 38(1), 92-111. doi:10.1177/0013916505278519
Vringer, K., & Carabain, C. L. (2019). Maatschappelijk draagvlak voor transitiebeleid: een verkennend onderzoek
naar de legitimiteit van transitiebeleid rond energie en circulaire economie. Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
Bovens, M., & Keizer, A.-G. (2020). Doenvermogen: Van toets naar tools. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor
het Regeringsbeleid. Geraadpleegd van https://www.wrr.nl/publicaties/publicaties/2020/09/15/doenvermogen

14/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Bijlage A

Bijlage A

A. Literatuurlijst Fiches

Achter iedere beleidsmaatregel (ieder fiche) staat steeds het nummer van het fiche
vermeld tussen haakjes.

A.1

Mobiliteit

A.1.1

Aanscherpen van betalen naar gebruik voor klimaatdoelen:
vergroten CO2-component en naar voren halen invoering (1)
Gedrag
CBS. (2020). Afstand tot het station en autobezit per gemeente. Geraadpleegd van
https://www.cbs.nl/nl-nl/maatschappij/verkeer-en-vervoer/ov-monitor/hoe-bereikbaar-ishet-ov/afstand-tot-het-station-en-autobezit-per-gemeenteCBS. (2022). Hoeveel personenauto’s zijn er in Nederland? Geraadpleegd van
https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/verkeer-en-vervoer/vervoermiddelen-eninfrastructuur/personenautos
I&O, 2022: Kanne, P. & van der Schelde, A. (2022). Onderzoek naar publiek draagvlak voor mogelijke maatregelen op beleidsterrein van IenW. Amsterdam: I&O Research. Geraadpleegd
van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/02/28/onderzoek-naarpubliek-draagvlak-voor-mogelijke-maatregelen-op-beleidsterrein-van-ienw
KiM, 2022a: Haas, M., de, Terwindt, M., & Witte, J.J. (2022). Effecten tariefverlagingen in het ov.
Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid KiM. Geraadpleegd van
https://www.kimnet.nl/publicaties/publicaties/2022/11/22/effecten-tariefverlagingen-inhet-ov
KiM, 2022b: Knoope, M., Krabbenborg, L., Romijn, G., & Wortelboer van Donselaar, P. (2022). Verwachte effecten van betalen naar gebruik, achtergrondrapport. Den Haag: Kennisinstituut
voor Mobiliteitsbeleid KiM. Geraadpleegd van https://www.kimnet.nl/publicaties/publicaties/2022/11/17/verwachte-effecten-van-betalen-naar-gebruik
KiM, 2022c: Zijlstra, T., Witte, J.J., Bakker, S. (2022). Het wijdverbreide autobezit in Nederland,
achtergrondrapport. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid KiM. Geraadpleegd
van https://www.kimnet.nl/publicaties/publicaties/2022/02/22/het-wijdverbreide-autobezit-in-nederland

Draagvlak
I&O, 2022: Kanne, P. & van der Schelde, A. (2022). Onderzoek naar publiek draagvlak voor mogelijke maatregelen op beleidsterrein van IenW. Amsterdam: I&O Research. Geraadpleegd
van https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/02/28/onderzoek-naarpubliek-draagvlak-voor-mogelijke-maatregelen-op-beleidsterrein-van-ienw
Dreijerink, L. J. M., & Klösters, M. P. W. M. (2021). Wat is het maatschappelijk draagvlak voor

klimaatbeleid? Onderzoek naar beleidsopties van de studiegroep Invulling klimaatopgave
Green Deal. Amsterdam: TNO

15/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

A.1.2

Bijlage A

Verbod fossiele nieuwverkopen lichte voertuigen 2030 (2)
Gedrag
Bovag. (2022). Verkoopcijfers personenauto’s. Geraadpleegd van https://www.bovag.nl/pers/cijfers/personenauto/verkoopcijfers-personenauto-s-naar-merk-model-per
VNA. (2021). Autoleasemarkt in cijfers 2021. Geraadpleegd van https://www.vna-lease.nl/cijfersen-feiten/autoleasemarkt-in-cijfers-2021

Draagvlak
Klosters, M., Paradies, G., Schlindwein, L. en Batenburg, A. (2022). Burgers over klimaatbeleid:
een onderzoek naar zorgen en oplossingen. TNO 2022 P10568. Geraadpleegd via:
https://energy.nl/publications/burgers-over-klimaatbeleid/
GlobeScan & Polestar. (2022). Polestar calls out continued lack of climate action from car makers despite strong consumer demand. Geraadpleegd van https://media.polestar.com/sg/en/media/pressreleases/659305/polestar-calls-out-continued-lack-ofclimate-action-from-car-makers-despite-strong-consumer-demand

A.1.3

Verbod weggebruik fossiele brandstofauto's per 2040/2045 (3)
Gedrag
Mission-E. (z.d.). Sustainable transport solutions. Geraadpleegd van https://mission-e.nl/

Draagvlak
Geen literatuurverwijzingen.

A.1.4

Verbod op nieuwe auto van de zaak met verbrandingsmotor (per 2025)
(4a)
Gedrag
VNA. (2021). Autoleasemarkt in cijfers 2021. Geraadpleegd van https://www.vna-lease.nl/cijfersen-feiten/autoleasemarkt-in-cijfers-2021
VZR. (2022, 10 november). Tevredenheid werknemers over autoregeling neemt af. Geraadpleegd van https://www.vzr.nl/nieuws/details/tevredenheid_werknemers_over_autoregeling_neemt_af

Draagvlak
VNA. (2021). Autoleasemarkt in cijfers 2021. Geraadpleegd van https://www.vna-lease.nl/cijfersen-feiten/autoleasemarkt-in-cijfers-2021

16/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

A.1.5

Bijlage A

Verhogen/hervormen vliegbelasting (8)
Gedrag
Dreijerink, L. J. M., & Klösters, M. P. W. M. (2021). Wat is het maatschappelijk draagvlak voor

klimaatbeleid? Onderzoek naar beleidsopties van de studiegroep Invulling klimaatopgave
Green Deal. Amsterdam: TNO.
Zijlstra, T., & Huibregtse, O. (KiM) (2018). De Vliegende Hollander. Den Haag: Kennisinstituut voor
Mobiliteitsbeleid KiM. Geraadpleegd van https://www.kimnet.nl/publicaties/rapporten/2018/03/22/de-vliegende-hollander
I&O Research (2022). Duurzaam denken wordt (langzaamaan) duurzaam doen. Geraadpleegd
van https://www.ioresearch.nl/actueel/duurzaam-denken-wordt-langzaamaan-duurzaam-doen/

Draagvlak
Dreijerink, L. J. M., & Klösters, M. P. W. M. (2021). Wat is het maatschappelijk draagvlak voor

klimaatbeleid? Onderzoek naar beleidsopties van de studiegroep Invulling klimaatopgave
Green Deal. Amsterdam: TNO.
I&O Research (2022). Duurzaam denken wordt (langzaamaan) duurzaam doen. Geraadpleegd
van https://www.ioresearch.nl/actueel/duurzaam-denken-wordt-langzaamaan-duurzaam-doen/
Mouter, N., Beek, van, L., Ruijter, de, A., Hernandez, J.I., Schouten, S., Noord, van, L., & Spruit, S.
(2021). Brede steun voor ambitieus klimaatbeleid als aan vier voorwaarden is voldaan.
Delft: TU Delft. Geraadpleegd van https://www.tudelft.nl/tbm/pwe/case-studies/klimaatraadpleging.

A.1.6

Verdere beperking aantal vluchten en passagiers Schiphol (9)
Gedrag
Dreijerink, L. J. M., & Klösters, M. P. W. M. (2021). Wat is het maatschappelijk draagvlak voor

klimaatbeleid? Onderzoek naar beleidsopties van de studiegroep Invulling klimaatopgave
Green Deal. Amsterdam: TNO.
Zijlstra, T., & Huibregtse, O. (KiM) (2018). De Vliegende Hollander. Den Haag: Kennisinstituut voor

Mobiliteitsbeleid KiM. Geraadpleegd van https://www.kimnet.nl/publicaties/rapporten/2018/03/22/de-vliegende-hollander.
Bos, L., & Lelij, B. van der (2021). Luchtvaart in Nederland. Draagvlakonderzoek onder het Nederlands publiek, meting 2021. Amsterdam: Motivaction. Geraadpleegd van
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/11/23/bijlage-1-motivactionrapport-draagvlakonderzoek-luchtvaart-2021.
I&O Research (2022). Duurzaam denken wordt (langzaamaan) duurzaam doen. Geraadpleegd
van https://www.ioresearch.nl/actueel/duurzaam-denken-wordt-langzaamaan-duurzaam-doen/
Draagvlak
NOS/Nieuwsuur (2022, 14 juli). Omwonenden Schiphol starten rechtszaak tegen Staat om geluidshinder. Geraadpleegd van https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2436701-omwonendenschiphol-starten-rechtszaak-tegen-staat-om-geluidshinder
Bos, L., & Lelij, B. van der (Motivaction) (2021). Luchtvaart in Nederland. Draagvlakonderzoek onder het Nederlands publiek, meting 2021. Amsterdam: Motivaction. Geraadpleegd van
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/11/23/bijlage-1-motivactionrapport-draagvlakonderzoek-luchtvaart-2021

17/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

A.1.7

Bijlage A

Hervormen BPM in 2035 naar gewicht (in kg) of verbruik (in kWh) (11)
Gedrag
Bovag. (2022). Verkoopcijfers personenauto’s. Geraadpleegd van https://www.bovag.nl/pers/cijfers/personenauto/verkoopcijfers-personenauto-s-naar-merk-model-per
VNA. (2021). Autoleasemarkt in cijfers 2021. Geraadpleegd van https://www.vna-lease.nl/cijfersen-feiten/autoleasemarkt-in-cijfers-2021
Draagvlak
Geen literatuurverwijzingen.

A.1.8

Zero emissiezones voor middelgrote steden (12)
Gedrag
Zero Emissie Stadslogistiek. (z.d.). Op weg naar ZES. Geraadpleegd van https://www.opwegnaarzes.nl/
Draagvlak
Zero Emissie Stadslogistiek. (z.d.). Op weg naar ZES. Geraadpleegd van https://www.opwegnaarzes.nl/

A.1.9

Ronde 2: Aanpassen onbelaste vergoeding voor woon-werkverkeer (15)
Gedrag
CBS. (2020). Afstand tot het station en autobezit per gemeente. Geraadpleegd van
https://www.cbs.nl/nl-nl/maatschappij/verkeer-en-vervoer/ov-monitor/hoe-bereikbaar-ishet-ov/afstand-tot-het-station-en-autobezit-per-gemeenteI&O Research (2022). Duurzaam denken wordt (langzaamaan) duurzaam doen. Geraadpleegd
van https://www.ioresearch.nl/actueel/duurzaam-denken-wordt-langzaamaan-duurzaam-doen/
Draagvlak
I&O Research (2022). Duurzaam denken wordt (langzaamaan) duurzaam doen. Geraadpleegd
van https://www.ioresearch.nl/actueel/duurzaam-denken-wordt-langzaamaan-duurzaam-doen/

A.1.10

Verlaging maximumsnelheid op autosnelweg naar 100 km/u in
avond/nacht (16)
Gedrag
CBS. (2022). Hoeveel personenauto’s zijn er in Nederland? Geraadpleegd van
https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/verkeer-en-vervoer/vervoermiddelen-en-infrastructuur/personenautos

18/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Bijlage A

I&O Research (2022). Duurzaam denken wordt (langzaamaan) duurzaam doen. Geraadpleegd
van https://www.ioresearch.nl/actueel/duurzaam-denken-wordt-langzaamaan-duurzaam-doen/
TU Delft (z.d.). Vooral veel voordelen van 100 kilometer op de snelweg. Geraadpleegd van
https://www.tudelft.nl/stories/vooral-veel-voordelen-van-100-kilometer-op-de-snelweg
Draagvlak
I&O Research (2022). Duurzaam denken wordt (langzaamaan) duurzaam doen. Geraadpleegd
van https://www.ioresearch.nl/actueel/duurzaam-denken-wordt-langzaamaan-duurzaam-doen/
ANP. (2022, 15 april). Zes op de tien staan achter snelheidsreductie om olie te besparen. Geraadpleegd van https://www.leidschdagblad.nl/cnt/dmf20220415_73338547

A.2

Elektriciteit

A.2.1

Beprijzing gebruik elektriciteitsnetwerk (bijv. tariefdifferentiatie) (1&2)
Gedrag

Geen literatuurverwijzingen

Draagvlak
Neuteleers, S., Mulder, M., & Hindriks, F. (2017). Assessing fairness of dynamic grid tariffs. Energy
Policy, 108, 111-120. doi:10.1016/j.enpol.2017.05.028

A.2.2

Gericht stimuleren beschikbaarheid CCS (7)
Gedrag
Geen literatuurverwijzingen
Draagvlak
L'Orange Seigo, S., Dohle, S., & Siegrist, M. (2014). Public perception of carbon capture and
storage (CCS): A review. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 38, 848-863.
doi:10.1016/j.rser.2014.07.017
Boomsma, C., Ter Mors, E., Jack, C., Broecks, K., Buzoianu, C., Cismaru, D. M., ... & Werker, J.
(2020). Community compensation in the context of Carbon Capture and Storage: Current
debates and practices. International Journal of Greenhouse Gas Control, 101, 103128.
doi: 10.1016/j.ijggc.2020.103128
Oltra, C., Upham, P., Riesch, H., Boso, A., Brunsting, S., Dütschke, E., & Lis, A. (2012). Public
responses to CO2 storage sites: Lessons from five European cases. Energy & Environment,
23(2), 227-248. doi:10.1260/0958-305X.23.2-3.227
Terwel, B.W., ter Mors E., Daamen, D.D.L. (2012). It's not only about safety: beliefs and attitudes
of 811 local residents regarding a CCS project in Barendrecht. International Journal of
Greenhouse Gas Control, 9, 41-51. doi:10.1016/j.ijggc.2012.02.017
Broecks, K., Jack, C., Boomsma, C., & Shackley, S. (2021). How do people perceive carbon capture
and storage for industrial processes?: Examining factors underlying public opinion in the

19/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Bijlage A

Netherlands and the United Kingdom. Energy Research & Social Science, 81, 102236.
doi:10.1016/j.erss.2021.102236
Klösters, M., Paradies, G., Schlindwein, L. en A. Batenburg (2022). Burgers over klimaatbeleid: een
onderzoek naar zorgen en oplossingen. TNO. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/documenten/rapporten/2022/12/06/samenvatting-rapport-burgers-over-klimaatbeleid

A.2.3

Instrument risicodekking warmtenetten (bijv. een garantiefonds) (10)
Gedrag
Geen literatuurverwijzingen
Gedrag
Aalderen, N., van, Van Lidth de Jeude, M., Salmon, S., De Boer, J., Brouwer, S. (2021).
Bewonersacceptatie van collectieve warmtenetten. Nieuwegein: KWR/TNO/Saxion
EBN. (2022). Week van de Aardwarmte September 2022. Groningen/Haarlem: PanelWizard.

A.3

Industrie

A.3.1

Negatieve emissies bij niet ETS-sectoren bereiken door
klimaatneutraliteits- of CCS-eis bij AVI's en biobrandstoffen voor
fabrieken vanaf 2030 of nationaal verhandelen dispensatierechten (3)
Gedrag

Geen literatuurverwijzingen
Draagvlak
L'Orange Seigo, S., Dohle, S., & Siegrist, M. (2014). Public perception of carbon capture and
storage (CCS): A review. Renewable and Sustainable Energy Reviews, 38, 848-863.
doi:10.1016/j.rser.2014.07.017
Boomsma, C., Ter Mors, E., Jack, C., Broecks, K., Buzoianu, C., Cismaru, D. M., ... & Werker, J.
(2020). Community compensation in the context of Carbon Capture and Storage: Current
debates and practices. International Journal of Greenhouse Gas Control, 101, 103128.
doi: 10.1016/j.ijggc.2020.103128
Oltra, C., Upham, P., Riesch, H., Boso, A., Brunsting, S., Dütschke, E., & Lis, A. (2012). Public
responses to CO2 storage sites: Lessons from five European cases. Energy & Environment,
23(2), 227-248. doi:10.1260/0958-305X.23.2-3.227
Terwel, B.W., ter Mors E., Daamen, D.D.L. (2012). It's not only about safety: beliefs and attitudes
of 811 local residents regarding a CCS project in Barendrecht. International Journal of
Greenhouse Gas Control, 9, 41-51. doi:10.1016/j.ijggc.2012.02.017
Broecks, K., Jack, C., Boomsma, C., & Shackley, S. (2021). How do people perceive carbon capture
and storage for industrial processes?: Examining factors underlying public opinion in the
Netherlands and the United Kingdom. Energy Research & Social Science, 81, 102236.
doi:10.1016/j.erss.2021.102236

20/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

A.4

Gebouwde omgeving

A.4.1

Aanvullende normering energieprestatie woningen met

Bijlage A

transactiemomenten (1a)
Gedrag
TNO (2020.). Beweegredenen en barrières voor aardgasvrij wonen. Geraadpleegd
vanhttps://www.tno.nl/nl/duurzaam/systeemtransitie/energietransitie-wijken/aardgasvrijwonen/
Hermans, L.M., Tigchelaar, C. en R. Kooger (2021). Subsidie is een suikeroom En lening een lange
man in een zwarte jas. Geraadpleegd van https://energy.nl/publications/subsidie-is-eensuikeroom-en-lening-een-lange-man-in-een-zwarte-jas/
Vereniging Eigen Huis (2022). Hoe denken huiseigenaren over de duurzaamheidsverplichtingen.
Geraadpleegd van https://classic.eigenhuis.nl/docs/default-source/downloads/onderzoekveh_hoe-denken-huiseigenaren-over-de-duurzaamheidsverplichtingen_sept2022.pdf?sfvrsn=13209196_0
ABN-AMRO (2022). Bijna helft huizenbezitters wil woning verduurzamen, maar ziet geen mogelijkheden. Geraadpleegd van https://www.abnamro.com/nl/nieuws/bijna-helft-huizenbezitters-wil-woning-verduurzamen-maar-ziet-geen-mogelijkheden
Nu.nl (2021). Werkgevers dragen financieel steentje bij aan verduurzaming woning personeel.
Geraadpleegd van https://www.nu.nl/wonen/6174914/werkgevers-dragen-financieelsteentje-bij-aan-verduurzaming-woning-personeel.html
Draagvlak
Vereniging Eigen Huis (2022). Hoe denken huiseigenaren over de duurzaamheidsverplichtingen.
Geraadpleegd van https://classic.eigenhuis.nl/docs/default-source/downloads/onderzoekveh_hoe-denken-huiseigenaren-over-de-duurzaamheidsverplichtingen_sept2022.pdf?sfvrsn=13209196_0
PBL (2020). Labelstapjes, huursprongen? Verduurzaming in de beleggingsstrategie van particuliere verhuurders. Geraadpleegd van https://www.pbl.nl/nieuws/2020/particuliere-verhuurder-denkt-strategisch-over-duurzaamheid

A.4.2

Aanvullende normering energieprestatie woningen op vast moment (1b)
Gedrag
TNO (2020.). Beweegredenen en barrières voor aardgasvrij wonen. Geraadpleegd
vanhttps://www.tno.nl/nl/duurzaam/systeemtransitie/energietransitie-wijken/aardgasvrijwonen/
Vereniging Eigen Huis (2022). Hoe denken huiseigenaren over de duurzaamheidsverplichtingen.
Geraadpleegd van https://classic.eigenhuis.nl/docs/default-source/downloads/onderzoekveh_hoe-denken-huiseigenaren-over-de-duurzaamheidsverplichtingen_sept2022.pdf?sfvrsn=13209196_0
Hermans, L.M., Tigchelaar, C. en R. Kooger (2021). Subsidie is een suikeroom En lening een lange
man in een zwarte jas. Geraadpleegd van https://energy.nl/publications/subsidie-is-eensuikeroom-en-lening-een-lange-man-in-een-zwarte-jas/
ABN-AMRO (2022). Bijna helft huizenbezitters wil woning verduurzamen, maar ziet geen mogelijkheden. Geraadpleegd van https://www.abnamro.com/nl/nieuws/bijna-helft-huizenbezitters-wil-woning-verduurzamen-maar-ziet-geen-mogelijkheden
Energy.nl (2022). Zet je VvE op Groen. TNO, Geraadpleegd van https://energy.nl/tools/zet-je-vveop-groen/
Draagvlak

21/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Bijlage A

Vereniging Eigen Huis (2022). Hoe denken huiseigenaren over de duurzaamheidsverplichtingen.
Geraadpleegd van https://classic.eigenhuis.nl/docs/default-source/downloads/onderzoekveh_hoe-denken-huiseigenaren-over-de-duurzaamheidsverplichtingen_sept2022.pdf?sfvrsn=13209196_0
PBL (2020). Labelstapjes, huursprongen? Verduurzaming in de beleggingsstrategie van particuliere verhuurders. Geraadpleegd van https://www.pbl.nl/nieuws/2020/particuliere-verhuurder-denkt-strategisch-over-duurzaamheid

A.4.3

Aanvullende normering energieprestatie huurwoningen (niet zijnde
vve's) (1c)
Gedrag
CBS (2023). Voorraad woningen; eigendom, type verhuurder, bewoning, regio. Geraadpleegd
van https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/82900NED
Draagvlak
Geen literatuurverwijzingen

A.4.4

Aanvullende normering energieprestatie VvE'ss (1d)
Gedrag
CBS (2016). Bijna drie kwart Verenigingen van Eigenaren in Randstad Geraadpleegd van
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2016/20/bijna-drie-kwart-verenigingen-van-eigenarenin-randstad
Hermans, L.M., Tigchelaar, C. en R. Kooger (2021). Subsidie is een suikeroom En lening een lange
man in een zwarte jas. Geraadpleegd van https://energy.nl/publications/subsidie-is-eensuikeroom-en-lening-een-lange-man-in-een-zwarte-jas/
ABN-AMRO (2022). Bijna helft huizenbezitters wil woning verduurzamen, maar ziet geen mogelijkheden. Geraadpleegd van https://www.abnamro.com/nl/nieuws/bijna-helft-huizenbezitters-wil-woning-verduurzamen-maar-ziet-geen-mogelijkheden
Energy.nl (2022). Zet je VvE op Groen. TNO, Geraadpleegd van https://energy.nl/tools/zet-je-vveop-groen/
Draagvlak
Geen literatuurverwijzingen

A.4.5

Eigenaren van koopwoningen stimuleren het energielabel te verbeteren,
door de OZB, EWF of hypotheekrenteaftrek te differentiëren naar
energielabel (7)
Gedrag
TNO (2020.). Beweegredenen en barrières voor aardgasvrij wonen. Geraadpleegd
vanhttps://www.tno.nl/nl/duurzaam/systeemtransitie/energietransitie-wijken/aardgasvrijwonen/
CBS (2023). Voorraad woningen; eigendom, type verhuurder, bewoning, regio. Geraadpleegd
van https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/82900NED

22/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Bijlage A

Hermans, L.M., Tigchelaar, C. en R. Kooger (2021). Subsidie is een suikeroom En lening een lange
man in een zwarte jas. Geraadpleegd van https://energy.nl/publications/subsidie-is-eensuikeroom-en-lening-een-lange-man-in-een-zwarte-jas/
ABN-AMRO (2022). Bijna helft huizenbezitters wil woning verduurzamen, maar ziet geen mogelijkheden. Geraadpleegd van https://www.abnamro.com/nl/nieuws/bijna-helft-huizenbezitters-wil-woning-verduurzamen-maar-ziet-geen-mogelijkheden
Nu.nl (2021). Werkgevers dragen financieel steentje bij aan verduurzaming woning personeel.
Geraadpleegd van https://www.nu.nl/wonen/6174914/werkgevers-dragen-financieelsteentje-bij-aan-verduurzaming-woning-personeel.html
Draagvlak
Geen literatuurverwijzingen

A.4.6

Differentiatie hypotheekrentes en betere informatievoorziening
financieringsopties (7)
Gedrag
Hermans, L.M., Tigchelaar, C. en R. Kooger (2021). Subsidie is een suikeroom En lening een lange
man in een zwarte jas. Geraadpleegd van https://energy.nl/publications/subsidie-is-eensuikeroom-en-lening-een-lange-man-in-een-zwarte-jas/
ABN-AMRO (2022). Bijna helft huizenbezitters wil woning verduurzamen, maar ziet geen mogelijkheden. Geraadpleegd van https://www.abnamro.com/nl/nieuws/bijna-helft-huizenbezitters-wil-woning-verduurzamen-maar-ziet-geen-mogelijkheden
Nu.nl (2021). Werkgevers dragen financieel steentje bij aan verduurzaming woning personeel.
Geraadpleegd van https://www.nu.nl/wonen/6174914/werkgevers-dragen-financieelsteentje-bij-aan-verduurzaming-woning-personeel.html
Draagvlak
Geen literatuurverwijzingen

A.4.7

Energiebelasting (o.a. extra 1e schijf, op basis van CO2, extra
verduurzamingsprikkel, wat na prijsplafond) (8)
Gedrag
RVO (2022). Monitor Energiebesparing Gebouwde Omgeving 2021. Geraadpleegd van
https://www.rvo.nl/sites/default/files/2021/12/monitor-energiebesparing-gebouwde-omgeving-2021.pdf
RDW (2019). Auto registraties [Online]. Geraadpleegd van https://www.rdw.nl/overrdw/organisatie/kerntaken/kentekenregister-is-basisregistratie-voertuigen and
opendata.rdw.nl.
De Woonpas (2023). Bouwakkers in plaats van deurwaarders tegen koopkrachtcrisis. Geraadpleegd van https://www.dewoonpas.nl/

23/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Bijlage A

Draagvlak
Klösters, M., Paradies, G., Schlindwein, L. en A. Batenburg (2022). Burgers over klimaatbeleid: een
onderzoek naar zorgen en oplossingen. TNO. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/documenten/rapporten/2022/12/06/samenvatting-rapport-burgers-over-klimaatbeleid
Dreijerink, L. J. M., & Klösters, M. P. W. M. (2021). Wat is het maatschappelijk draagvlak voor kli-

maatbeleid? Onderzoek naar beleidsopties van de studiegroep Invulling klimaatopgave
Green Deal. Amsterdam: TNO 2021 P10473

A.4.8

Warmteopslag stimuleren (11)
Gedrag
Geen literatuurverwijzingen
Draagvlak
Geen literatuurverwijzingen

A.4.9

Piekvermindering energievraag gebouwde omgeving (12)
Gedrag
Geen literatuurverwijzingen
Draagvlak
Neuteleers, S., Mulder, M., & Hindriks, F. (2017). Assessing fairness of dynamic grid tariffs. Energy
Policy, 108, 111-120. doi:10.1016/j.enpol.2017.05.028

A.5

Circulaire Economie

A.5.1

Normering voor biobased bouwmaterialen (1)
Gedrag
Geen literatuurverwijzingen
Draagvlak
Rutten, M. (2022). Consumenten positief over gezondheidseffecten van biobased woningen.
Geraadpleegd van https://www.linkedin.com/pulse/onderzoek-consumenten-positiefover-van-biobased-woningenrutten/?trackingId=%2Fl%2B69dkuRj20VjpHto66Sg%3D%3D
Biobasedbouwen.nl (2022). Kennisbank bio-based en circulair bouwen. Geraadpleegd van
https://www.biobasedbouwen.nl/ op 21 november 2022
NIBE (2020). Biobased bouwen: een pijler van de circulaire bouweconomie. Geraadpleegd van
https://circulairebouweconomie.nl/wp-content/uploads/2022/01/NIBE-Biobased-eenpijler-van-de-circulaire-bouweconomie.pdf

24/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

A.5.2

Bijlage A

Invoering en ondersteuning UPV luiers en incontinentiemateriaal (3)
Gedrag
Kanne, P. & van der Schelde, A. (2022). Onderzoek naar publiek draagvlak voor mogelijke maatregelen op beleidsterrein van IenW. Amsterdam: I&O Research. Geraadpleegd van
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/02/28/onderzoek-naar-publiek-draagvlak-voor-mogelijke-maatregelen-op-beleidsterrein-van-ienw
VANG (n.d.). Luierketen. Onderdeel van het programma VANG: Van Afval Naar Grondstof.
Geraadpleegd van https://vang-hha.nl/luierketen/
Draagvlak
Geen literatuurverwijzingen

A.5.3

Bewustwording circulair gedrag (4)
Gedrag
PON (2020). Maatschappelijk draagvlak circulaire economie - Een peiling onder Brabanders.

Verhoeven, L., Broers, B., Smulders, M. en Roovert, I. van.

AD (2011). Minister Schippers ziet weinig heil in Postbus 51. Geraadpleegd van
https://www.ad.nl/gezond/minister-schippers-ziet-weinig-heil-in-postbus-51~a69b0a86/
Draagvlak
Mouter, N., Beek, van, L., Ruijter, de, A., Hernandez, J.I., Schouten, S., Noord, van, L., & Spruit, S.
(2021). Brede steun voor ambitieus klimaatbeleid als aan vier voorwaarden is voldaan.
Delft: TU Delft. Geraadpleegd van https://www.tudelft.nl/tbm/pwe/case-studies/klimaatraadpleging
PON (2020). Maatschappelijk draagvlak circulaire economie - Een peiling onder Brabanders.

Verhoeven, L., Broers, B., Smulders, M. en Roovert, I. van.

A.5.4

Verbreden statiegeld (naar bijv. alle glas/blik, plastic etc.) (8)
Gedrag
Consumentenbond (2022). Plastic als beste optie, Consumentengids, november 2022
Zwerfinator (2017). Geraadpleegd van
https://issuu.com/zwerfinator/docs/onderzoek_drankverpakkingen_in_zwerfafval_2017-202
Draagvlak
Geen literatuurverwijzingen

25/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

A.6

Landbouw en Landgebruik

A.6.1

Normering voedselverspilling (1)

Bijlage A

Factoren gedrag
Holthuysen, N.T.E. , Kremer, S. , Bos-Brouwers, H.E.J. (2016). Effect van houdbaarheidsdata van
lang houdbare producten op weggooigedrag van consumenten Wageningen. Wageningen Food & Biobased Research (Wageningen Food & Biobased Research rapport
1709) - ISBN 9789463430852
Zeinstra, G., Bos-Brouwers, H., Bergen, G. van , Meijboom, S., Haar, S. van der (2021). The influ-

ence of date marking related visual cues on consumers’ interpretation and choices to discard or use food: two consumer studies in The Netherlands

Werkman, A., Doorn, J. van, Ittersum, K. van (2022). Are you being served? Managing waist and
waste via serving size, unit size, and self-serving. Food Quality and Preference, Volume 99,
2022, 104568, ISSN 0950-3293, https://doi.org/10.1016/j.foodqual.2022.104568.
Factoren draagvlak

Geen literatuurverwijzingen

A.6.2

Beprijzing of normering vlees/zuivel (2)
Factoren gedrag
CBS (2021). Vlees geen dagelijkse kost voor 8 op de 10 Nederlanders. Geraadpleegd van
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/23/vlees-geen-dagelijkse-kost-voor-8-op-de-10nederlanders
Springmann, M., D. Mason-D’Croz, S. Robinson, K. Wiebe, H. Charles J. Godfray, M. Rayner, P. Scarborough (2018). 6 Health-motivated taxes on red and processed meat: A modelling study
on optimal tax levels and associated health impacts. Nov 2018 in PLOS ONE.
Factoren draagvlak
Dreijerink, L. J. M., & Klösters, M. P. W. M. (2021). Wat is het maatschappelijk draagvlak voor kli-

maatbeleid? Onderzoek naar beleidsopties van de studiegroep Invulling klimaatopgave
Green Deal. Amsterdam: TNO

A.6.3

Extensivering, verlagen van de GVE norm naar 1,5 GVE per hectare /
Normering weidegang / Normering landschapselementen (6)
Factoren gedrag
Geen literatuurverwijzingen
Factoren draagvlak
Klösters, M., Paradies, G., Schlindwein, L. en A. Batenburg (2022). Burgers over klimaatbeleid: een
onderzoek naar zorgen en oplossingen. TNO. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/documenten/rapporten/2022/12/06/samenvatting-rapport-burgers-over-klimaatbeleid
Alterra (2005). Kiezen voor landbouw: mogelijke effecten van ontwikkelingen in de landbouw op
het landschap. Koomen, A.J.M., Klijn, J.A. en W. Nieuwenhuizen. WOT Natuur & Milieu, Wageningen Environmental Research. ISSN 1566-7197

26/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Bijlage A

RLI (2016). Verbindend landschap. Den Haag: Raad voor de leefomgeving en infrastructuur.
Boer, J. de (2017). Landschapspijn. Over de toekomst van ons platteland. Amsterdam: Atlas/Contact.Duinen.

A.6.4

Plantaardige eiwitnorm supermarkten (17)
Factoren gedrag
LNV (2022). Synthesebijeenkomst eiwittransitie, 4 november 2022
PBL (2019). Dagelijkse kost - Hoe overheden, bedrijven en consumenten kunnen bijdragen aan
een duurzaam voedselsysteem. Geraadpleegd van
https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/PBL-2019-dagelijkse-kost-bijdragen-aanduurzaam-voedselsysteem-2638.pdf
Factoren draagvlak
I&O Research (2022). Duurzaam denken wordt (langzaamaan) duurzaam doen. Geraadpleegd
van https://www.ioresearch.nl/actueel/duurzaam-denken-wordt-langzaamaanduurzaam-doen/

A.7

Overstijgend

A.7.1

Versnelde afschaffing belastingvrijstellingen en subsidies voor fossiele
brandstoffen voor lucht- en scheepvaart (3)
Factoren gedrag
CBS (2022). Geraadpleegd van https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/verkeer-en-vervoer/personen/passagiers-luchtvaart#:~:text=In%202021%20vlogen%20bijna%2029,meer%20dan%20een%20jaar%20eerder.
Zijlstra, T., & Huibregtse, O. (2018). De Vliegende Hollander. Den Haag: Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid KiM. Geraadpleegd van https://www.kimnet.nl/publicaties/rapporten/2018/03/22/de-vliegende-hollander
Cruisereiziger.nl (2018). Geraadpleegd van https://www.cruisereiziger.nl/
Factoren draagvlak
Mouter, N., Beek, van, L., Ruijter, de, A., Hernandez, J.I., Schouten, S., Noord, van, L., & Spruit, S.
(2021). Brede steun voor ambitieus klimaatbeleid als aan vier voorwaarden is voldaan.
Delft: TU Delft. Geraadpleegd van https://www.tudelft.nl/tbm/pwe/casestudies/klimaatraadpleging

A.7.2

Brede CO2-heffing over sectoren/ opt in meer sectoren ETS (4)
Factoren gedrag
Schenderling, P. (2022). Er is leven na de groei. Hoe we onze toekomst realistisch veiligstellen.
Bot uitgevers.
Factoren draagvlak

27/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Bijlage A

Maestre-Andrés, S., Bergh, C.J.M. van den and S. Drews (2019). Perceived fairness and public acceptability of carbon pricing: a review of the literature (researchgate.net). In Climate Policy, July 2019. DOI: 0.1080/14693062.2019.1639490
Klösters, M., Paradies, G., Schlindwein, L. en A. Batenburg (2022). Burgers over klimaatbeleid: een
onderzoek naar zorgen en oplossingen. TNO. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/documenten/rapporten/2022/12/06/samenvatting-rapport-burgers-over-klimaatbeleid

A.7.3

Energiebelasting: heffing beter laten aansluiten bij toenemende
betekenis in de transitie van elektriciteit en de toenemende rol van
nieuwe duurzame energiedragers (6)
Factoren gedrag
RVO (2022). Monitor Energiebesparing Gebouwde Omgeving. Geraadpleegd van
https://www.rvo.nl/sites/default/files/2021/12/monitor-energiebesparing-gebouwde-omgeving-2021.pdf
RVO (2022). Energiecijfers gebouwen. Geraadpleegd van https://www.rvo.nl/onderwerpen/technieken-beheer-en-innovatie-gebouwen/energiecijfers
RDW (2019). Auto registraties. Geraadpleegd van https://www.rdw.nl/overrdw/organisatie/kerntaken/kentekenregister-is-basisregistratie-voertuigen and
opendata.rdw.nl.
TNO (2022). Bouwvakkers in plaats van deurwaarders tegen koopkrachtcrisis. Geraadpleegd van
https://www.tno.nl/nl/newsroom/2022/10/bouwvakkers-plaats-deurwaardersstrijd/#:~:text=Het%20vormt%20een%20cruciale%20stap,dan%20deurwaarders%20langs%20de%20deuren.
De Woonpas (2023). Woningverduurzaming bereikbaar voor iedereen. Geraadpleegd van
https://www.dewoonpas.nl/.
Factoren draagvlak
Klösters, M., Paradies, G., Schlindwein, L. en A. Batenburg (2022). Burgers over klimaatbeleid: een
onderzoek naar zorgen en oplossingen. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/documenten/rapporten/2022/12/06/samenvatting-rapport-burgers-over-klimaatbeleid
Dreijerink, L. J. M., & Klösters, M. P. W. M. (2021). Wat is het maatschappelijk draagvlak voor kli-

maatbeleid? Onderzoek naar beleidsopties van de studiegroep Invulling klimaatopgave
Green Deal. Amsterdam: TNO 2021 P10473

A.7.4

Energiebelasting: verminderen van de degressiviteit; het principe dat de vervuiler
betaalt sterker toepassen (8)
Factoren gedrag
Geen literatuurverwijzingen
Factoren draagvlak
Klösters, M., Paradies, G., Schlindwein, L. en A. Batenburg (2022). Burgers over klimaatbeleid: een
onderzoek naar zorgen en oplossingen. Geraadpleegd van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzame-energie/documenten/rapporten/2022/12/06/samenvatting-rapport-burgers-over-klimaatbeleid

28/31

TNO Publiek TNO 2023 P10383

Bijlage A

CE Delft (2010). Convenant Benchmarking Energie-efficiency: resultaten en vrijstellingen energiebelasting. A. de Buck, M.J. Blom, M. Smit en L.M.L. Wielders.

A.7.5

Stimuleren import groene waterstof(dragers) (10)
Factoren gedrag
Geen literatuurverwijzingen
Factoren draagvlak
Dijk, M. van, Schoonbeek, C., & Veldstra, S. (2022). Publieksmonitor waterstof. Groningen: EnTranCe
Huijts, N.M.A., Van Wee, B. (2015). The evaluation of hydrogen fuel stations by citizens: The interrelated effects of socio-demographic, spatial and psychological variables. International
Journal of Hydrogen Energy 40 (33) 10367-10381

29/31

Energy & Materials Transition
Radarweg 60
1043 NT Amsterdam
www.tno.nl