>

Retouradres

De minister van Binnenlandse Zaken en
Kon i nkrij ksrelaties

Datum
Betreft

CommIssie Elektronisch
stemmen in het
stemlokaal

4 februari 2015
antwoorden op nadere vragen over elektronisch stemmen en
tellen in het stemlokaal

Geachte heer Plasterk,
Op 16 september 2014 heeft u vijf nadere vragen gesteld aan de commissie
Elektronisch stemmen in het stemlokaal (verder in deze brief als “de commissie”
aangeduid). Alle leden van de commissie hebben zich bereid verklaard om uw
vragen zo snel als mogelijk zou zijn te beantwoorden. Daartoe heeft de commissie
op 22 september 2014 haar werkzaamheden weer hervat. Het rapport dat aan u
is aangeboden op 18 december 2013 is uiteraard het vertrekpunt voor het
beantwoorden van uw vragen. De commissie heeft ook nu weer enkele
deskundigen geraadpleegd. Deze brief bevat de antwoorden op uw vragen. In de
bijlage bij deze brief wordt bij sommige antwoorden nog een nadere toelichting
gegeven. Gaarne is de commissie bereid om de antwoorden mondeling nader toe
te lichten.
Beantwoording van de vragen
Vraag 1, 3 en 4
1.

3.

1 5 of 6 tot gevolg heeft
Deelt u het oordeel dat een beveiligingsprofiel van EAL
dat zowel de apparatuur als de programmatuur voor de stemprinter en
stemmenteller specifiek moeten worden ontworpen en ontwikkeld? Zou dat
het geval zijn, hoe duidt de commissie dan de gevolgen hiervan voor de
corn plexiteit van het ontwerp- en ontwikkelingstraject van de stemprinter en
stemmenteller?
Deelt u het oordeel dat de ontwikkeling van de stemprinter en stemmenteller
(uitgaande van een beveiligingsprof’iel van EAL 5 of 6) waarschijnlijk langer
dan 1,5 jaar kan gaan duren? Kan de commissie een inschatting maken van
de doorlooptijd voor de ontwikkeling en de certificering?

1

EÂL staat voor: Evaluation Assurance Level.
Pagina 1 van 11

4. Kan de commissie een inschatting maken van de kosten van de stemprinter en
de stemmenteller indien wordt uitgegaan van de aanname dat deze systemen
niet kunnen worden samengesteld uit standaard componenten?

Datum
4 Pebruar 2015
Kenmerk

Antwoorden
De commissie heeft in haar rapport geconcludeerd dat vanwege de (beveiligings)
2 (CC) certificering
maatregelen die zij wenselijk acht voor een Common Criteria
een beveiligingsprofiel (EAL-niveau) van minimaal 53 zal moeten worden gehan
teerd. Daarbij is aangetekend dat mogelijk voor de stemprinter een ander EAL
niveau gehanteerd zou moeten worden dan voor de stemmenteller. In bijlage 8
bij het rapport van de commissie wordt uitgegaan van EAL 6 voor de stemprinter
en EAL 5 voor de stem menteller.
De EAL-niveaus geven aan tegen welk niveau van dreigingen een systeem moet
zijn beveiligd. De EAL-niveaus lopen van 1 tot en met 7. Hieronder wordt per EAL
niveau een duiding gegeven van instanties/personen die in staat worden geacht
om een aanval uit te voeren op het betreffende niveau. Een certificering tegen dat
niveau maakt het onwaarschijnlijk dat een dergelijke aanval zal kunnen slagen.
• EAL 7 en 6: dreigingniveau hoog/high
Beschermd tegen de kennis en mogelijkheden van een civiel beveiligingslab of een
georganiseerde groep hackers of een universitair team gespecialiseerd in de tech
nologie die wordt gebruikt in het product.
• EAL 5: dreigingniveau matig/moderate
Beschermd tegen de kennis en mogelijkheden van beveiligingsexperts (door leken
hackers” genoemd, hoewel sommige “hackers” mogelijk een hoger deskundig
heidsniveau hebben).
• EAL 4: dreigingniveau hoger dan basaal/enhanced basic
Beschermd tegen de kennis en mogelijkheden van personen die beschikken over
IT-vaardigheden op een bepaald technologisch gebied, maar niet gespecialiseerd
zijn in het zoeken naar kwetsbaarheden.
• EAL 3 en lager: dreigingniveau basaal/basic
Beschermd tegen de kennis en mogelijkheden van personen die geen specifieke
vaardigheden of kennis bezitten en zich alleen richten op algemeen bekende
kwetsbaarheden, of in aanvulling daarop willekeurige pogingen doen om kwets
baarheden te vinden. Als het gaat om Iriternet-technologie vallen bijvoorbeeld

Common Criteria for Inormatlon Technology Security Evaluation (afgekort als Common
Criteria of CC) is een internationale standaard (ISO/IEC 15408) voor de certificering van de
beveiliging van computers.
Pagina 46 van het rapport van de commissie.
Pagina 163 van de rapportage functionele, technische en bevelligingseisen.

2

Pagina 2 van 11

de zogenaamde ‘script-kiddies in deze categorie, ofwel personen die gebruik
maken van gepubliceerde hulpmiddelen voor de aanval op kwetsbaarheden zonder
deze kwetsbaarheden noodzakelijkerwijs te begrijpen. De bijlage bij deze brief
bevat een uiteenzetting van de verschillende beveiligingsniveaus met de daarbij
behorende dreigingprofielen.

Datum
4 februari 2015

Kenmerk

Het is inderdaad zo, u duidt daarop in uw brief, dat het ontwerpen en ontwikkelen
van systemen die aan een EAL-niveau 5 of hoger moeten voldoen complexer zal
zijn dan het ontwerpen en ontwikkelen van systemen die daar niet aan moeten
voldoen. Het moeten voldoen aan een EAL-niveau 5 of hoger vergt namelijk een
ontwerp- en ontwikkelingstraject dat veel nauwgezetter moet verlopen dan
gangbaar is. De grotere complexiteit ontstaat ook omdat mogelijk niet of maar in
beperkte mate gebruik gemaakt zal kunnen worden van standaard componenten.
Deskundigen verschillen enigszins van mening over de mate waarin wel of niet
gebruik gemaakt zal kunnen worden van standaard componenten. Deskundigen
uit de hoek van de organisaties die systemen evalueren in het kader van een CC
certificering achten het theoretisch mogelijk dat standaard componenten gebruikt
zouden kunnen worden, maar de kans wordt klein geacht dat dit in de praktijk
ook zal lukken. De reden daarvoor is dat de meeste standaard corn ponenten niet
zijn ontwikkeld om aan de beveiliging te voldoen die nodig is voor een EAL-niveau
5 en hoger. Het gebruik van standaard corn ponenten is ook problematisch omdat
een EAL-niveau 5 en hoger vergt dat de systemen volledig en gedetailleerd zijn
gedocumenteerd. Dergelijke documentatie bestaat doorgaans niet van standaard
componenten. Andere deskundigen afkomstig van bedrijven die systemen
ontwikkelen, waaronder ook de apparatuur voor die systemen, achten de kans
groter dat op onderdelen standaard componenten te gebruiken zijn.
De commissie deelt uw inschatting dat de ontwikkeling van de stemprinter en
stemmenteller zeker 1,5 jaar zal duren en als de stemprinter en stemmenteller
gecertificeerd moeten worden tegen een EAL-niveau van 5 of hoger zeker langer
dan 1,5 jaar. Hoeveel langer kan de commissie niet bepalen. Ook de door de
commissie geraadpleegde deskundigen kunnen dat niet precies zeggen, maar deze
deskundigen zijn wel van mening dat dan het waarschijnlijk zal gaan om een
doorlooptijd van meerdere jaren.
In haar rapport heeft de commissie reeds opgemerkt dat er te veel onzekerheden
zijn om de kosten van de invoering en het gebruik van de stemprinter en
stemmenteller nauwkeurig te bepalen
. Daarom is in het rapport een ruime marge
5
aangehouden voor zowel de aanschafkosten (€ 150 â € 250 miljoen) als voor de
structurele kosten per verkiezing (€ 6 € 10 miljoen per verkiezing).

Pagina 82 van het rapport van de commissie.
Pagina 3 van 11

De commissie heeft zich in haar rapport van december 2013 gebaseerd op de
raming van kosten van standaard componenten. Indien de stemprinter en
stemmenteller zouden moeten voldoen aan een CC-certificering tegen een EAL
niveau van 5 of 6 dan zal, zoals blijkt uit het antwoord op vraag 1, het gebruik
van standaard componenten niet of maar in beperkte mate mogelijk zijn.
De consultatie van deskundigen wijst uit dat bij een EAL-niveau van 5 en hoger
er niet alleen maatwerk nodig zal zijn vanwege het niet kunnen gebruiken van
standaard componenten. Het hele systeemontwerp zelf voor de stemprinter en
stemmenteller zal maatwerk moeten zijn waarbij een groter aantal ontwikkel
iteraties nodig zal zijn. Dit heeft een kostenverhogend effect. Hoeveel duurder de
stemprinters en stemmentellers dan zullen worden kan de commissie niet zeggen.
Ook de geraadpieegde CC-deskundigen kunnen hiervan geen onderbouwde
inschatting geven.

Datum
4 februari 2015
Kenmerk

Vereist beveiligirigsniveau opnieuw overwogen
Uw vragen over het beveiligingsprofîel en het antwoord daarop zijn voor de
commissie aanleiding geweest om wederom te doordenken wat de gewenste
beveiligingsprofielen voor de stemprinter en de stemmenteller zouden moeten
zijn.
De opzet die de commissie voorziet voor het proces om een stembiljet te printen
en het papieren stembiljet elektronisch te tellen, is er op gericht dat er vertrouwen
kan ontstaan en behouden kan blijven in de tijdens de verkiezingen gebruikte
programmatuur en apparatuur. Dat vertrouwen moet worden ontleend aan de
volgende fundamenten:
• Het papieren proces is leidend. De kiezer zelf kan controleren of zijn/haar keuze
voor een verkiezing correct op het stembiljet is geprint. Door middel van
(handmatige) steekproefsgewijze controle wordt vervolgens vastgesteld dat de
stembiljetten juist elektronisch zijn geteld. Voor programmatuur en apparatuur
gelden robuuste beveiligingeisen. Eisen die onderhouden moeten worden,
waarbij externe deskundigen nadrukkelijk een rol dienen te spelen. Als de eisen
aanpassing behoeven zal dat moeten leiden tot aanpassingen In de stemprinter
en stemmenteller;
• De stemprinter en stemmenteller moet CC-gecertificeerd worden waardoor
onafhankelijke deskundigen vaststellen (evalueren) dat aan de eisen wordt
voldaan.

Pagina 4 van 11

In de literatuur
6 is de stelling te vinden dat een stemsysteem zonder leidend
papieren proces het niveau EAL 6 of 7 zou moeten hebben. Als er een leidend
papieren proces is, zoals het geval is in het concept van de commissie, dan kan
volgens de betreffende auteur het EAL-niveau omlaag. Welk EAL-niveau wordt
gekozen hangt af van de risico’s die afgedekt moeten worden.

Datum
4 februari 2015

Kenmerk

De commissie heeft in haar rapport met betrekking tot het vraagstuk van de
corn promitterende straling geconcludeerd dat ook het risico afgedekt moet zijn
dat personen zullen willen bewijzen dat het mogelijk is een aanval succesvol uit
te voeren met als doel aan te tonen dat ze in technische zin er in kunnen slagen
“af te luisteren” welke keuze er met de stemprinter is gemaakt
. De vraag is of
7
het wenselijk c.q. noodzakelijk Is om deze redenering ook te hanteren voor alle
risico’s ten aanzien van de beveiliging. Met andere woorden: moet worden
voorkomen dat personen kunnen aantonen dat ze de stemprinter en
stemmenteller kunnen manipuleren? Als dat risico moet worden afdekt dan is
bescherming tegen een “moderate attack potential” (corresponderend met EAL
niveau 5) het aangewezen niveau. Uitdrukkelijk wordt er op gewezen dat het
slagen van een dergelijke aanval niet hoeft te betekenen dat de integriteit van de
uitslag van een verkiezing daadwerkelijk in het geding is. Als de kiezers het
geprinte stembiljet goed controleren én als de controle van de elektronisch
getelde stembiljetten adequaat is clan zou het immers zo moeten zijn dat een
manipulatie wordt ontdekt voordat de uitslag van de verkiezing wordt vastgesteld.
Ten aanzien van het risico dat het stemgeheim bedreigd zou kunnen worden
omdat de keuze van de kiezer in de stemprinter zou worden opgeslagen wil de
commissie u een nadere toelichting geven. Voorkomen moet worden dat deze eis
verkeerd wordt geïnterpreteerd.
De commissie heeft in haar rapport de eis geformuleerd dat de keuze van de kie
zer niet mag worden opgeslagen in de stemprinter. Daarbij is vermeld dat dit
vastgesteld moet worden in het certificeringtraject en bij testen. De rapporten
hierover moeten openbaar zijn, zodat de kiezer kan controleren dat de keuze niet
in de stemprinter wordt opgeslagen. De commissie wijst erop dat om de keuze van
de kiezer te kunnen printen (voor korte duur) een tijdelijke vorm van opslag niet
te vermijden is. Na het printen van de keuze moet echter, met gebruikmaking van
de verwijdertechnieken die gangbaar zijn, de keuze gewist worden. Het is deson
danks mogelijk dat in de stemprinter sporen van de keuze achterblijven. Het moet

6

http://oeoole.csail.mit.edu/rivest/oubs/RW06.odf. Ron Rivest: “On the notion of “software
Independence” in voting systems”. Ron Rivest, 2006. Hij is een Amerikaans wiskundige en
informaticus. Hij is gespecialiseerd in cryptografie en Is (mede-)ontwerper van verschillende
algoritmes op dit gebied. Daarnaast is hij bekend om zijn algemene werk op het gebied van
algoritmen in de theoretische informatica. Hij is werkzaam als hoogleraar informatica aan de
faculteit Elektrotechniek en Informatica bij het Massachusetts Institute of Technology.
Pagina 29 van het rapport van de commissie.
Pagina 5 van 11

naar de mening van de commissie onmogelijk zijn om, anders dan met foren
sische middelen en technieken, bij deze sporen te kunnen komen.
De commissie hecht er ook aan om te memoreren dat het kunnen achterhalen van
de keuze van een kiezer in de stemprinter (nog) niet betekent dat het stemgeheim
zal zijn doorbroken. Daarvoor moet immers nog de identiteit van de kiezer achter
haald kunnen worden. Op de stemprinter zelf is dat niet mogelijk, omdat de stemprinter geen identificerende gegevens over de kiezer opslaat.

Datum
4 februari 2015

Kenmerk

De commissie heeft ook de gelegenheid genomen om een verdere uitwerking te
laten maken van de methode om te controleren of de papieren stembiljetten
correct elektronisch zijn geteld. De commissie heeft professor dr. E. Wit van de
Universiteit Groningen gevraagd om voorstellen te doen voor de uitwerking.
Het rapport van professor Wit is als bijlage bij deze brief gevoegd.
Het werk van professor Wit laat zien dat een steekproefsgewijze controle mogelijk
is. Het rapport gaat er van uit dat het genereren van de lijsten met de te
controleren stembiljetten centraal getrokken wordt. Elk stembureau krijgt gesloten
enveloppen met daarin de lijsten van de te controleren stembiljetten. Nadat de
stembiljetten elektronisch zijn geteld wordt de enveloppe geopend en de
steekproef uitgevoerd.
De commissie is zich er van bewust dat het controleproces van de elektronisch
getelde papieren stembiljetten het nodige zal vergen van de organisatie van de
verkiezing. In de wet- en regelgeving zal de controlemethode en de wijze waarop
die moet worden geïmplementeerd heel zorgvuldig moeten worden uitgewerkt.
Tenslotte wijst de commissie erop dat de processen-verbaal van de stembureaus
zo snel als mogelijk nadat ze zijn opgemaakt dienen te worden gepubliceerd zodat
eenieder die dat wil zelf kan controleren dat de optelling van de uitgebrachte
stemmen op de lijsten en kandidaten vertrouwd kan worden. Dit is nodig omdat
de methode van professor Wit niet voorziet in een controle van de juiste optelling
van de getelde stembiljetten, maar louter op de controle of de stemmenteller juist
heeft geïnterpreteerd wat er op individuele stembiljetten staat.
PoLitiek zal een keuze gemaakt moeten worden omtrent de foutmarge die
geaccepteerd wordt ten aanzien van de werking van de stemmenteller. Hoe meer
zekerheid er gewenst wordt omtrent de betrouwbaarheid van de controle hoe
groter het aantal getelde stembiljetten dat zal moeten worden gecontroleerd. Het
rapport van professor Wit geeft de bouwstenen aan de hand waarvan de politiek
deze keuze kan maken.

Pagina 6 van 11

Conduderend ten aanzien van vraag 1, 3 en 4

Datum
4 februari 2015

De hiervoor gegeven antwoorden laten zich samenvatten in onderstaande tabel:
EAL-

Complexiteit, doorlooptijd en kosten

Afgedekt dreiging

niveaus

1 t/m 3

Kenmerk

niveau volgens CC
Complexiteit: vergelijkbaar met een gangbaar ICT-

Basic/Basaal

project (inclusief de daarbij behorende risico’s en
onzekerheden).
Doorlooptijd: ca 1,5 jaar te rekenen vanaf het moment
dat de opdracht aan een leverancier is gegeven.
Kosten binnen de bandbreedte die de commissie in haar
rapport heeft genoemd dwz: investering 150-250 mln
Euro. Extra kosten per verkiezing: 6
4

10 mln Euro.

Complexiteit: vergelijkbaar met een gangbaar ICT-

Hoger dan

project indien grotendeels gebruik kan worden gemaakt

basaal/Enhanced

van standaard componenten. Is dat voor een deel niet

basic

mogelijk dan complexer vanwege maatwerk aan
apparatuur en programmatuur.
Doorlooptijd: afhankelijk van hoeveelheid maatwerk aan
apparatuur en programmatuur. Waarschijnlijk langer dan
bij EAL 1 t/m 3.
Kosten: als de hoeveelheid maatwerk beperkt kan blijven
dan zullen kosten waarschijnlijk aan de bovenkant van de
bandbreedte liggen die de commissie in haar rapport
heeft genoemd.
5 en 6

Complexitelt: heel complex vanwege noodzakelijk

EAL 5:

maatwerk aan apparatuur en programmatuur. Alleen

Matig /Moderate

technisch haalbaar met leverancier die ervaring heeft met
ontwikkeling van systemen die CC-gecertificeerd zijn
tegen EAL-4 of hoger.

EAL-6
Hoog/High

Doorlooptijd: mogelijk jaren meer dan bij EAL 1 tot en
met 4.
Kosten: Zeker hoger dan bij EAL 1 t/m 4. Hoeveel hoger
niet te ramen.

Pagina 7 van 11

Uiteindelijk is het een politieke afweging welk risico wel of niet aanvaardbaar is.
Als het kabinet het acceptabel vindt dat personen die al dan niet deskundig zijn,
bijvoorbeeld op basis van gepubliceerde documentatie over de stemprinter en
stemmenteller, in het openbaar beweren danwel aantonen dat de beveiliging
tekort schiet dan zou een lager beveiligingsprofiel gekozen kunnen worden. Er
moet dan wel de politieke bereidheid bestaan om, als deze situatie zich voordoet,
te verdedigen dat dit risico bewust is ingecalculeerd doordat wordt vertrouwd op
zowel de controle die de kiezer moet uitvoeren (op de juiste werking van de
stemprinter) als op de steekproefsgewijze controle van de elektronisch getelde
stembiljetten. Of dit voldoende zal zijn om het vertrouwen in de stemprinter en/of
stemmenteller niet te laten eroderen kan de commissie niet zeggen. Dat zal in de
praktijk moeten blijken.

Datum
4 e ruari 201
Kenmerk

Vracj 2
Indien het juist is dat een deel van de stemprinters na gebruik bij één of
meerdere verkiezingen niet meer zal voldoen aan de norm voor de
compromitterende straling, dan zal een steekproefsgewijze tempestmeting
alleen er toe leiden dat een gedeelte van de stemprinters die niet meer
voldoen wordt hersteld. Bij een volgende verkiezing zullen dan stemprinters in
gebruik zijn die niet aan de norm voldoen. Is in dat geval in alle stemlokalen
het stemgeheim op gelijke wijze gewaarborgd?
Antwoord
De commissie heeft in haar rapport van december 2013 onderkend dat de
stemprinter na gebruik bij een verkiezing mogelijk niet meer zal voldoen aan
de NATO-norm. Dat is de reden geweest waarom de commissie heeft geadviseerd
periodiek een deel van de stemprinters opnieuw te meten.
De commissie veronderstelt dat deze periodieke metingen positief zullen uitvallen,
dat wil zeggen dat de meting zal uitwijzen dat de stemprinter nog aan de norm
voldoet. Deze aanname is gebaseerd op de gedachte dat de tempest maatregelen
die worden getroffen zo robuust zullen zijn dat vervoer en gebruik geen effect
zullen hebben op de effectiviteit van de maatregelen. Of deze aanname in de
praktijk waargemaakt kan worden kan de commissie niet met zekerheid zeggen.
Daarvoor zouden er testen moeten worden gedaan met stemprinters waarbij het
werkelijke gebruik (inclusief het vervoer, deconfigureren, etc.) wordt gesimuleerd.
Er kan dan ook worden bekeken of er zinvolle fysieke controles (aan de behuizing)
mogelijk zijn om te bepalen of een stemprinter mogelijk niet meer aan de norm
zal voldoen.

Pagina 8 an 11

De enige weg om het risico verder te beperken waar u in uw vraag op doelt,
te weten dat niet zeker is dat het stemgeheim in alle stemlokalen even goed
gewaarborgd is als niet zeker is of de stemprinter die wordt gebruikt aan de
NATO-norm voldoet, is om voor elke verkiezing alle stemprinters weer opnieuw
te meten en waar nodig te herstellen zodat aan de norm wordt voldaan. Maar
zelfs dan is het risico niet weg. Immers door het vervoer (na de meting) kan het
voorkomen dat een stemprinter niet meer voldoet aan de norm. De commissie
beveelt daarom (en ook vanwege de kosten) niet aan om voor elke verkiezing
alle stemprinters opnieuw te meten.

Datum
4 rebruari 2015
Kenmerk

De commissie betreurt het dat er geen andere normen zijn voor
(compromitterende) straling dan de CE-markering en de NATO-norm. De CEmarkering is te basaal
. Gelet hierop kan niet anders dan de NATO-norm
8
gehanteerd worden om de stemprinter te beschermen tegen het “afluisteren” van
de stemkeuze.
Vraag 5
Hoe groot acht de commissie de kans dat 1 stemprinter per stemlokaal zal
volstaan, rekening houdend met meervoudige verkiezingen en rekening
houdend met het feit dat het stemmen met het huidige stembiljet gemiddeld
28 seconden duurt en er in de stemlokalen nu meerdere stemhokjes staan?
Indien de kans klein is, kan de commissie dan een inschatting maken van de
extra kosten die daaruit voortvloeien voor de invoering van de stemprinter?
Antwoord
Voor het aantal benodigde stemprinters is de commissie uitgegaan van 10.000
stemprinters met daar bovenop ca 2.500 stemprinters om in te zetten als de
systemen gebreken vertonen tijdens een verkiezing en vervangen moeten worden.
Uitgaande van 10.000 stemlokalen is dat 1 stemprinter per stemlokaal. Onderkend
is evenwel dat 1 stemprinter per stemlokaal problematisch zou kunnen zijn bij
meervoudige verkiezingen
. De commissie heeft daar echter daaraan in het
9
rapport geen gevolg aan verbonden.
Naar aanleiding van uw vraag heeft de commissie alsnog geprobeerd om na te
gaan hoeveel stemprinters er per stemlokaal nodig zijn. Het is daarvoor nodig om
uit te gaan van veronderstellingen, immers de stemprinter moet nog worden
uitgespecificeerd. Alleen als dat werk Is afgerond kan er met precisie worden
vastgesteld hoe lang het zal duren om met de stemprinter een keuze te maken en
het stembiljet te printen.

De regelgeving waarop de CE-markering is gebaseerd heeft vooral betrekking op de veilig
heids- en gezondheids- en milieuaspecten van de producten. Voor elektrische apparaten
geldt bijvoorbeeld dat ze geen storende elektromagnetische straling mogen veroorzaken en
ook niet gevoelig voor dergelijke straling mogen zijn.
Pagina 73 van het rapport van de commissie.
Pagina 9 van 11

Echter, ook al zou dat even lang duren als het invullen van het huidige stembiljet,
dan is er meer dan 1 stemprinter nodig om de huidige wachttijden niet te laten
oplopen. In het stemlokaal staan thans namelijk standaard 2 of 3 stemhokjes.

Datum
2015
Kenmerk

Om een berekening te maken heeft de commissie een drietal scenario’s opgesteld
die in de bijlage bij deze brief zijn beschreven. Op basIs van deze scenario’s
constateert de commissie dat in de meeste stemlokalen zeker 2 stemprinters
nodig zullen zijn. In een deel van de stemlokalen zullen 3 of meer stemprinters
nodig zijn. Dit zijn de stemlokalen waar veel kiezers komen stemmen, zoals de
stemlokalen in grote stations. In bijzondere stemlokalen, zoals mobiele
stemlokalen, kan mogelijk 1 stemprinter volstaan.
De commissie kan niet precies uitrekenen wat de financiële gevolgen zullen zijn
van het grotere aantal benodigde stemprinters. De commissie kan namelijk niet
goed inschatten wat de invloed zal zijn van het grotere aantal op de stukprijs van
de stem printer.
Tot slot

De commissie kan zich voorstellen dat de onzekerheden omtrent de kosten zwaar
wegen voor het kabinet. Bij een besluit over de invoering van de stemprinter en
stemmenteller moet immers te overzien zijn wat de kosten zullen zijn.
De commissie zou het echter, vanwege de voordelen van het voorgestelde
concept, betreuren indien het kabinet, vanwege de onzekerheden over de kosten,
nu zou besluiten dat invoering van een stemprinter en stemmenteller niet
haalbaar is.
De commissie kan zich daarom voorstellen dat het kabinet nu een “tussenbesluit”
zou nemen, inhoudende dat het door de commissie aanbevolen concept door het
ministerie van BZK verder zal worden uitgewerkt in concrete specificaties. Aan de
hand van die specificaties zullen de kosten preciezer kunnen worden geraamd.
Met de specificaties kan dan ook een marktverkenning worden uitgevoerd waarin
breed aan marktpartijen wordt gevraagd aan te geven of en zo ja, hoe invulling
kan worden gegeven aan de specificaties en om marktpartijen in de gelegenheid
te stellen inzicht te geven in de kosten.

Pagina 10 van 11

Daarbij tekent de commissie nog aan dat als gekozen zou worden voor een
financiering via het Gemeentefonds de investeringskosten niet in een keer
opgebracht hoeven te worden. In dat geval zou volstaan kunnen worden met een
structurele jaarlijkse toevoeging door het Rijk aan het Gemeentefonds van enkele
tientallen miljoenen Euro’s.

Datum
4 februari 2015

Kenmerk

De voorzitter van de commissie Elektronisch stemmen in het stemlokaal

/4/
WIJ, van Beek

Pagna 11 van 11