Nederlands Nationaal Hervormingsprogramma
2018

1

Inhoud

1. Introductie ................................................................................................................... 3

1.1. Europees Semester .................................................................................................................3
1.2. Leeswijzer ..................................................................................................................................3
1.3. Landenrapportage Nederland 2018 .....................................................................................4
2. Macro-economische context ......................................................................................... 6
3. Landenspecifieke aanbevelingen .................................................................................. 8

3.1. Eerste aanbeveling voor Nederland .....................................................................................8
3.2. Tweede aanbeveling voor Nederland................................................................................ 14
3.3. Relatie met aanbevelingen voor eurozone ...................................................................... 18
4. Voortgang Europa 2020-strategie ............................................................................... 20

4.1. Werkgelegenheid .................................................................................................................. 22
4.2. Onderzoek en innovatie ....................................................................................................... 24
4.3. Klimaatverandering en duurzame energievoorziening ................................................. 28
4.4. Onderwijs ................................................................................................................................ 31
4.5. Armoede en bestrijding sociale uitsluiting....................................................................... 33
5. Europese fondsen en de Europa 2020-strategie .......................................................... 36
6. Betrokkenheid Parlement en overige belanghebbenden ............................................. 38

Appendix A: Overige tabellen ..................................................................................................... 39

2

1. Introductie
1.1. Europees Semester
Het Europees Semester is een jaarlijkse cyclus van coördinatie van het economische beleid en
begrotingsbeleid in de Europese Unie. Het start in het najaar met de publicatie van het ‘Alert
Mechanism Report’ en de ‘Annual Growth Survey’ door de Europese Commissie. Sinds het Europees
Semester van 2015-2016 publiceert de Europese Commissie ook aanbevelingen voor de eurozone aan
het begin van het Europees Semester. Dit kan er aan bijdragen dat uitdagingen voor het gehele
eurogebied beter tot uiting komen in nationaal beleid. Na onderzoek in en contacten met de lidstaten
volgen in februari/maart de landenrapporten van de Europese Commissie over de stand van zaken van
de economie en voortgang op de landenspecifieke aanbevelingen van het voorgaande Semester en de
bredere Europa 2020-doelen. Het landenrapport bevat ook een diepteonderzoek voor lidstaten
waarvan het Alert Mechanism Report aanleiding geeft tot verdere analyse van mogelijke macroeconomische onevenwichtigheden. Vervolgens rapporteren lidstaten in het voorjaar in het Stabiliteitsof Convergentieprogramma en het Nationaal Hervormingsprogramma (NHP) over de begroting, de
stand van de economie en de economische hervormingen, eveneens in het licht van de eerdere
aanbevelingen en Europa 2020-doelen. Deze programma’s vormen samen met de landenrapporten en
bilaterale contacten de bronnen voor de nieuwe landenspecifieke aanbevelingen die de Europese
Commissie in mei voorstelt en die al dan niet met wijzigingen door de Raad van de Europese Unie in
juni worden vastgesteld.
Figuur 1. Europees Semester
Alert
Mechanism
Report

Annual Growth
Survey

Stabiliteitsprogramma
Landenrapporten
en
diepteonderzoeken

Landenspecifieke
aanbevelingen

Nationaal
Hervormingsprogramma

Aanbevelingen
voor eurozone

Net als in vorige jaren ligt de focus van dit NHP op enerzijds de wijze waarop invulling is en wordt
gegeven aan de landenspecifieke aanbevelingen die Nederland in 2017 heeft gekregen en anderzijds
de voortgang richting de nationale doelen in het kader van de Europa 2020-strategie. Daarbij is
voorzien in een appreciatie op de bevindingen en het oordeel van de Europese Commissie over de
bereikte voortgang, zoals beschreven in de landenrapportage Nederland 2018.1, Tot slot wordt kort
ingegaan op de relatie tussen de voortgang op de landenspecifieke aanbevelingen en de aanbevelingen
voor de eurozone als geheel.
1.2. Leeswijzer
Het NHP is vormgegeven conform de richtlijnen van de Europese Commissie (verder ‘Commissie’
genoemd). Hoofdstuk 2 schetst het macro-economisch beeld. In hoofdstuk 3 wordt toegelicht hoe het
kabinet invulling heeft gegeven aan de landenspecifieke aanbevelingen voor Nederland uit 2017. Ook
wordt ingegaan op de relatie tussen de invulling van de landenspecifieke aanbevelingen en de
aanbevelingen voor de eurozone als geheel. Hoofdstuk 4 behandelt de voortgang ten aanzien van de
Europa 2020-doelstellingen. In hoofdstuk 5 wordt specifiek beschreven hoe de inzet van Europese
fondsen in Nederland bijdraagt aan het realiseren de Europa 2020-doelen. In hoofdstuk 6 wordt

1

Europese Commissie, 2018, ‘Landverslag Nederland 2018’, SWD(2018) 217.

3

uiteengezet hoe de Tweede en Eerste Kamer, sociale partners en medeoverheden zijn betrokken bij de
totstandkoming van het NHP.
Nederland zendt de Commissie naast dit NHP ook het Stabiliteitsprogramma (SP) toe. De inhoud van
beide documenten vertoont enige overlap, bijvoorbeeld op het gebied van de macro-economische
vooruitzichten. Het SP concentreert zich op de begrotingsontwikkelingen en het begrotingsbeleid,
terwijl in het NHP het pakket van structurele beleidsmaatregelen centraal staat. Waar relevant
verwijzen deze documenten naar elkaar.
1.3. Landenrapportage Nederland 2018
In het kader van het Europees Semester heeft de Commissie op 7 maart 2018 de ‘Landenrapportage
Nederland 2018’ gepubliceerd.2 Dit document bevat het diepteonderzoek naar mogelijke macroeconomische onevenwichtigheden in de Nederlandse economie, een analyse van overige structurele
economische ontwikkelingen en een beoordeling door de Commissie van de voortgang wat betreft de
implementatie van de landenspecifieke aanbevelingen uit het vorige Semester (2017).
Het landenrapport gaat in op een breed scala aan onderwerpen. Bijzonder van belang is de bevinding
van de Commissie dat in Nederland sprake is van twee onevenwichtigheden. De ernst van de
onevenwichtigheden is ingeschaald in de laagste categorie (niet-buitensporig). Dat betekent dat de
Commissie geen sanctionerende vervolgstappen zal nemen, maar verdere ontwikkelingen nauwgezet
in de gaten zal blijven houden.
De Commissie signaleert net als voorgaande jaren in Nederland hoge private schulden, vooral bij
huishoudens als gevolg van de institutionele inrichting van het pensioenstelsel en de woningmarkt. Met
name de schokgevoeligheid van huishoudens door de hoge hypotheekschulden in combinatie met hoge
verplichte pensioenbesparingen wordt door de Commissie als problematisch beschouwd. Hiermee
wordt eenzelfde conclusie getrokken als in voorgaande jaren. Hoewel de schuld van de huishoudens
als percentage van het bbp inmiddels geleidelijk terugloopt, is deze nog altijd tweemaal zo hoog als
het eurozonegemiddelde. De Commissie oordeelt dat op de woningmarkt belangrijke hervormingen
zijn doorgevoerd en aangekondigd om de prikkel tot het aangaan van schuld te verkleinen, maar dat
er verstoringen blijven bestaan. Ondanks de beperking van het belastingvoordeel voor hypotheken
blijft de subsidie voor met schuld gefinancierd eigenwoningbezit volgens de Commissie substantieel.
Ook wacht de Commissie op nadere invulling van de voorgenomen hervorming van de tweede pijler
van het pensioenstelsel.
Naast de hoge huishoudensschulden ziet de Commissie ook onevenwichtigheden in het overschot op
de lopende rekening van Nederland. Het overschot is deels van structurele aard, en wordt vooral
veroorzaakt door de hoge besparingen van niet-financiële bedrijven. Dit hangt samen met de
aanwezigheid van grote multinationals in Nederland. Volgens de najaarprognoses 2017 van de
Europese Commissie zal het saldo op de lopende rekening geleidelijk dalen als gevolg van een
uitbundige binnenlandse vraag. De Commissie oordeelt positief over maatregelen die het overschot
verkleinen. Zo gaat het kabinet in 2018 aanvullende begrotingsmaatregelen doorvoeren waarmee de
binnenlandse vraag wordt ondersteund.
Appreciatie
De Nederlandse economie verkeert in goede gezondheid en de groei is in 2017 in een hogere
versnelling gekomen. Dat blijkt allereerst uit het groeicijfer van vorig jaar: de Nederlandse economie
groeide in 2017 met 3,1%, het hoogste groeicijfer sinds het uitbreken van de financiële crisis. De groei
was op alle fronten zichtbaar, met meer consumptie, meer investeringen, en meer uitvoer. De groei
kwam ook tot uitdrukking in de ontwikkeling van de werkloosheid. Deze daalde in 2017 verder, en
kwam in december uit op 4,4% van de beroepsbevolking, één procentpunt lager dan een jaar eerder.
Wel bestaan er verschillende neerwaartse risico’s in het economisch beeld die het huidige momentum
kunnen verstoren. Die risico’s komen vooral van buitenaf. Zo blijft de Nederlandse economie gevoelig

2

Europese Commissie, 2018, ‘Landverslag Nederland 2018’, SWD(2018) 217.

4

voor de uitkomsten van de onderhandelingen rondom Brexit. De verwachting is dat Nederland harder
wordt geraakt door een Brexit dan andere Europese landen, vanwege onze bovengemiddeld sterke
financiële, handels- en investeringsrelaties.
Het kabinet heeft begrip voor de constatering van de Commissie ten aanzien van de hoge schulden
van huishoudens. Wel dient te worden opgemerkt dat in aanvulling op de maatregelen die het vorige
kabinet al heeft genomen, het nieuwe kabinet diverse maatregelen neemt om verstoringen op de
huizenmarkt verder tegen te gaan. Zo heeft het kabinet bijvoorbeeld besloten om de afbouw van de
maximale hypotheekrenteaftrek te versnellen. Om huizenbezitters te compenseren voor het versneld
afbouwen van de hypotheekrenteaftrek, wordt het tarief van het eigenwoningforfait verlaagd met 0,15
procentpunt. In hoofdstuk 3.1.2 wordt het woningmarktbeleid van het kabinet in meer detail
toegelicht. Daarnaast is het kabinet voornemens om de tweede pijler van het pensioenstelsel te
hervormen. Deze voornemens worden nader beschreven in hoofdstuk 3.2.2.
Het kabinet herkent de analyse van de Commissie dat het overschot op de lopende rekening
voornamelijk volgt uit structurele kenmerken van de Nederlandse economie. Hierbij valt te denken aan
de gunstige geografische ligging, het uitstekende ondernemingsklimaat met hoogwaardige
infrastructuur en gekwalificeerd personeel, en het concurrentievermogen van het bedrijfsleven. Het
kabinet tekent hierbij aan dat de inspanningen om de private schuldenlast te beperken, een reductie
van het overschot op de lopende rekening bemoeilijken. De Nederlandse overheid voert geen beleid
dat gericht is op het sturen van het lopenderekeningsaldo. Wel is een evenwichtige economische
ontwikkeling een belangrijke beleidsdoelstelling. Dit betekent aan de ene kant dat de overheid in
perioden van hoogconjunctuur terughoudend moet zijn met het verhogen van de overheidsuitgaven.
In tijden van economische voorspoed, zoals bij de huidige hoge groei, dient er voldoende aandacht te
zijn voor het terugbrengen van de staatsschuld. Aan de andere kant verdient ook een evenwichtige
ontwikkeling van de lonen en de koopkracht van huishoudens aandacht. De aangekondigde
begrotingsmaatregelen zullen door ondersteuning van de binnenlandse vraag een drukkend effect op
het overschot op de lopende rekening hebben via hogere binnenlandse consumptie en invoer.
Daarnaast ziet het kabinet het spaaroverschot ook als een uitvloeisel van de vergrijzende bevolking,
waarbij de huidige besparingen in de toekomst zullen worden gebruikt voor consumptie door
gepensioneerden. Het kabinet verwelkomt de inzichten van de Commissie over het spaaroverschot bij
het Nederlandse bedrijfsleven en de rol van het Nederlandse pensioenstelsel. Deze kunnen bijdragen
aan de discussie over de balans tussen besparingen en investeringen in de Nederlandse economie.

5

2. Macro-economische context
De Nederlandse economie is in 2017 in een hogere versnelling gekomen. Alle signalen staan op groen.
Dat blijkt allereerst uit het groeicijfer van vorig jaar: de Nederlandse economie groeide in 2017 met
3,1%, het hoogste groeicijfer sinds het uitbreken van de financiële crisis. De groei was op alle fronten
zichtbaar, met meer consumptie, meer investeringen, en meer uitvoer. De groei kwam ook tot
uitdrukking in de ontwikkeling van de werkloosheid. Deze daalde in 2017 verder, en kwam in
december uit op 4,4% van de beroepsbevolking, één procentpunt lager dan een jaar eerder. 2017 was
voor consumenten en producenten bovendien een jaar vol economisch vertrouwen. Over het gehele
jaar lag zowel het consumenten- als het producentenvertrouwen op een zeer hoog niveau.
Figuur 2. Economische groei in procenten 2002 – 2019

5
4
3
2
1
0
-1

'02

'03

'04

'05

'06

'07

'08

'09

'10

'11

'12

'13

'14

'15

'16

'17 '18* '19*

-2
-3
-4
-5
Bron: CBS, CPB. 2018 en 2019 betreft een raming.

Nederland heeft dus een erg goed economisch jaar achter de rug. De raming in het Centraal
Economisch Plan (CEP) 2018 van het CPB wijst op een voortzetting van het huidige momentum, met
een geraamde economische groei van 3,2% in 2018. Daarbij daalt de werkloosheid naar verwachting
bovendien verder naar gemiddeld 3,9%, waarbij het niveau van voor de crisis weer wordt bereikt. Na
de sterke groei van boven de 3% in het vorige en huidige jaar, valt de groei in 2019 met 2,7% iets
lager uit. De mediane statische koopkracht stijgt in 2018 gematigd met 0,6%. Volgend jaar neemt
deze toe met 1,6%, mede door de lastenverlichtende maatregelen uit het regeerakkoord. De
overheidsfinanciën blijven zich gunstig ontwikkelen, met dit en volgend jaar een overschot op de
begroting. De EMU-schuld zakt verder naar 48,4% van het bbp in 2019.
Tabel 1. Korte termijnraming voor de Nederlandse economie
2017

2018

2019

Realisatie

Raming

Raming

Bruto binnenlands product (bbp)

3,1

3,2

2,7

Consumptie huishoudens

1,8

2,1

2,5

Overheidsconsumptie

0,9

3

2,4

5

6

4,2

Uitvoer goederen en diensten

5,5

4,9

4,6

Invoer goederen en diensten

4,9

5,1

5,2

Werkloosheid (percentage van de beroepsbevolking)

4,9

3,9

3,5

Werkloosheid (in duizenden personen)

438

355

320

Procentuele mutatie, tenzij anders vermeld

Investeringen (inclusief voorraden)

6

Koopkracht, statisch, mediaan

0,3

0,6

1,6

Inflatie (geharmoniseerde consumenten-prijsindex)

1,3

1,6

2,3

EMU-saldo

1,1

0,7

0,9

Structureel EMU-saldo

0,8

0

-0,4

EMU-schuld (in % van BBP)

56

52,1

48,4

Bron: CPB

Hoewel het goed gaat met de Nederlandse economie, bestaan er verschillende neerwaartse risico’s in
het economisch beeld die het huidige momentum kunnen verstoren. Die risico’s komen vooral van
buitenaf. Ten eerste blijft de Nederlandse economie gevoelig voor de uitkomsten van de
onderhandelingen rondom Brexit. De verwachting is dat Nederland harder wordt geraakt door een
Brexit dan andere Europese landen, vanwege onze bovengemiddeld sterke financiële, handels- en
investeringsrelaties. Zo is het Verenigd Koninkrijk de derde exportbestemming van Nederland, na
Duitsland en België. In China vormen de hoge schuldenlast van huishoudens en bedrijven, een
overspannen huizenmarkt en een groeiend schaduwbankensysteem nog steeds een risico dat ook de
Nederlandse economie kan raken via de wereldhandel. Tot slot vormt de afbouw van het
opkoopprogramma van de ECB een risico: wanneer de ECB te vroeg start met de afbouw of dit te snel
doorvoert, zou het de huidige positieve conjuncturele ontwikkeling kunnen schaden.

7

3. Landenspecifieke aanbevelingen
In juli 2017 heeft de Raad van de Europese Unie voor Nederland twee aanbevelingen vastgesteld op
basis van een voorstel van de Commissie. Deze aanbevelingen liggen op het terrein van het
begrotings- en structuurbeleid, de uitgaven aan onderzoek en innovatie, de woningmarkt, de
arbeidsmarkt, het pensioenstelsel en loongroei. De aanbevelingen identificeren belangrijke uitdagingen
en specifieke aandachtspunten voor de Nederlandse economie. Een uitgebreidere toelichting per
aanbeveling wordt in paragrafen 3.1 en 3.2 gegeven. Paragraaf 3.3 gaat in op de relatie tussen het
beleid van het Nederlandse kabinet en de aanbevelingen voor de eurozone als geheel.
3.1. Eerste aanbeveling voor Nederland
3.1.1. Aanbeveling van de Raad
De letterlijke aanbeveling zoals deze door de Raad is vastgesteld, luidt als volgt:
Met inachtneming van de doelstelling op middellange termijn, het begrotings- en het structuurbeleid
gebruiken om potentiële groei en de binnenlandse vraag te ondersteunen, met inbegrip van
investeringen in onderzoek en ontwikkeling. Maatregelen nemen om de resterende verstoringen op de
woningmarkt en de bevoordeling van schulden van huishoudens terug te dringen, met name door de
hypotheekrenteaftrek te beperken.
3.1.2. Nieuw beleid gericht op de aanbeveling
Begrotings- en structuurbeleid
Het regeerakkoord bevat een lastenverlichting die oploopt tot 6,6 mld. euro in 2021. De belasting op
inkomen daalt met 9 mld. euro, wat deels wordt gefinancierd door het verhogen van het lage btwtarief (2,6 mld. euro) en het verhogen van de milieulasten. Daarnaast worden de uitgaven aan
huishoudens met 1 mld. euro verhoogd, met name gericht op huishoudens met kinderen. Deze
maatregelen leiden per saldo tot een hoger inkomen voor huishoudens en ondersteunen daarmee de
binnenlandse vraag. In totaal lopen de extra uitgaven in het regeerakkoord op tot 7,9 mld. euro in
2021, inclusief ca. 2 mld. euro extra uitgaven aan onderwijs en onderzoek.
Volgens de meest recente CPB-raming heeft Nederland in 2018 een structureel EMU-saldo van 0,0%
bbp, en in 2019 van -0,4% bbp. Het geraamde structurele saldo valt daarmee binnen de
middellangetermijndoelstelling (MTO), die voor Nederland -0,5% bbp is. Voor 2018 raamt het CPB een
feitelijk EMU-saldo van 0,7% bbp en een EMU-schuld van 52,1% bbp. Daarmee voldoet Nederland
voor 2018 aan de vereisten van de preventieve arm.
Naast het begrotingsbeleid worden in het regeerakkoord ook specifieke maatregelen genomen om de
structuur van de Nederlandse economie en het groeipotentieel te versterken. Zo wordt er in de
komende kabinetsperiode €950 mln. uitgetrokken voor regionale opgaven zoals versterking van
ruimteonderzoeksinstituut ESTEC en Brainport Eindhoven. Daarnaast zal deze kabinetsperiode InvestNL van start gaan dat met €2,5 mld. eigen vermogen een rol gaat spelen bij financiering van
risicovolle activiteiten van ondernemingen op het gebied van grote transitie-opgaven (zoals energie,
mobiliteit en voedsel), maatschappelijke domeinen (zoals zorg, veiligheid en onderwijs) en bij de groei
van start- en scale-ups naar grotere ondernemingen.
Onderzoek en innovatie
Publieke en private investeringen in onderzoek en innovatie (O&I) zijn cruciaal voor toekomstige
economische groei. Daarom investeert het kabinet vanaf 2020 structureel 400 miljoen euro extra in
fundamenteel (€200 mln.) en toegepast onderzoek (€200 mln.), plus incidenteel (in 2018 en 2019)
tweemaal 50 miljoen euro in de onderzoeksinfrastructuur. Hiermee wil het kabinet onder meer de
doelstelling in zicht houden om in 2020 2,5% van het bbp te besteden aan onderzoek en ontwikkeling
(in 2016: 2,03% van het bbp). Hieronder en in paragraaf 4.2 wordt dieper ingegaan op de
aangekondigde investeringen.
8

In tabel 2 is de ontwikkeling van de publieke uitgaven aan onderzoek en innovatie (inclusief
belastingprikkels aan bedrijven) weergegeven voor de periode 2015-2021. Dit is de meest recente
totaaltelling, maar nog exclusief de plannen in het regeerakkoord, aangezien die nog niet verwerkt zijn
in departementale begrotingen. Dat gebeurt naar verwachting gedurende 2018. De verwachting is dat
de totale overheidsuitgaven aan O&I zullen toenemen ten opzichte van 2017 als gevolg van de
aangekondigde intensiveringen in O&I. Mogelijk zullen ook andere intensiveringen uit het
regeerakkoord deels ten goede komen aan O&I. Pas wanneer duidelijk is met hoeveel deze uitgaven
zullen toenemen, kan ook geraamd worden of de overheidsinvesteringen in O&I als percentage van het
bbp de komende jaren zullen toenemen.
Tabel 2. Middelen beschikbaar vanuit de Rijksoverheid voor onderzoek en innovatie
(in mln euro, werkelijke prijzen, nog exclusief plannen uit het regeerakkoord)
Fundamenteel onderzoek
Toegepast onderzoek bij TO2-instellingen

2016

2017

2018

2019

2020

2021

3.396

3.367

3.417

3.381

3.408

3.465

404

375

361

359

359

359

1.545

1.427

1.419

1.394

1.393

1.333

Uitgaven departementen aan onderzoek en
innovatie, resterend
Fiscale middelen ter stimulering van onderzoek en
innovatie (WBSO, Innovatiebox)
Totaal

2606

2581

2581

2581

2581

2581

7.952

7.750

7.778

7.714

7.740

7.737

Totaal, exclusief Innovatiebox

6.562

6.385

6.413

6.349

6.375

6.372

De cijfers zijn gebaseerd op het TWIN-rapport 2015-2021 van het Rathenau Instituut uit 2017.

In het regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ is aanvullend op de bovengenoemde investeringen
in fundamenteel en toegepast onderzoek, en onderzoeksinfrastructuur nog een aantal
beleidsveranderingen aangekondigd met betrekking tot onderzoek en innovatie:
•
De financiering van het onderzoek aan universiteiten wordt sterker gekoppeld aan
onderzoeksinspanningen, wetenschappelijke kwaliteit en maatschappelijke impact. Daarbij moet
voldoende ruimte zijn en blijven voor vrij onderzoek.
•
Speciale aandacht gaat uit naar technische wetenschappen en onderzoeksgroepen die te maken
hebben met hoge kosten.
•
‘Open science’ en ‘open access’ worden de norm in wetenschappelijk onderzoek.
•
In 2018 wordt uitvoering gegeven aan de subsidie voor het aanstellen van meer vrouwelijke
hoogleraren.
•
Het topsectorenbeleid, gericht op samenwerking van bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid,
zal sterker worden gefocust op de economische kansen die de volgende drie grote
maatschappelijke thema’s bieden: energietransitie/duurzaamheid; landbouw/water/voedsel; en
quantum/hightech/nano/fotonica. Het kabinet zal het parlement voor de zomer van 2018
informeren over de wijze waarop zij dit wil realiseren.
Het kabinet heeft onlangs de Kamer geïnformeerd over de verdeling van de eerste tranches van de
intensiveringen voor fundamenteel en toegepast onderzoek.3 4
Het kabinet gaat via het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen extra investeren in
onderzoek: 250 miljoen euro vanaf 2020 en nog eens tweemaal 50 miljoen euro eenmalig in 2018 en
2019. Bij de toedeling van middelen is uitgegaan van een balans tussen (1) thematische
programmering via de Nationale Wetenschapsagenda gericht op vernieuwend en maatschappelijk
relevant onderzoek, en (2) versterken van de basis van de wetenschap en het praktijkgericht
onderzoek:
1. De brede Nationale Wetenschapsagenda met aandacht voor de gehele publieke kennisketen
(opbouwend naar €130 miljoen structureel in 2020).

3

https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-33009-49.html

4

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2018Z04203&did=2018D18589

9

2. Een inzet voor het versterken van de basis (€120 miljoen structureel en tweemaal €50
miljoen incidenteel) via bijvoorbeeld:
a. de digitale onderzoeksinfrastructuur, waarbij open science en open access zijn
genoemd (€20 miljoen structureel in 2020, de middelen voor digitale infrastructuur
komen in 2018 (€20 miljoen) en 2019 (€20 miljoen) uit de incidentele middelen voor
onderzoeksinfrastructuur)
b. wetenschappelijk talent, waarbij de Vernieuwingsimpuls is genoemd (€5 miljoen
structureel)
c. bèta- en technisch onderzoek bij universiteiten, waarbij de ervaring met
sectorplannen is genoemd (€70 miljoen structureel)
d. praktijkgericht onderzoek bij hogescholen (€25 miljoen structureel)
e. wetenschappelijke onderzoeksfaciliteiten (Incidenteel €30 miljoen in 2018 en €30
miljoen in 2019)
In de brief (voetnoot 4) zijn de overwegingen en uitdagingen bij de hierboven genoemde prioriteiten
aangegeven.
Het regeerakkoord biedt ruimte voor een extra investering van 75 miljoen euro in 2018 in toegepast
onderzoek via het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. In het verlengde van het
regeerakkoord zet het kabinet voor 2018 in op drie onderwerpen:
1. Een investering bij grote technologische instituten die aantoonbaar aan marktbehoeften
tegemoet komen (€42 miljoen);
2. versterking van publiek-private samenwerking (€15 miljoen). Hiervoor wordt onder meer de
PPS-toeslag verhoogd van 25% naar 30%;
3. versterking van het MKB in het innovatiebeleid (€18 miljoen), via uitbreiding van de MKBinnovatiestimulering Regio en Topsectoren (MIT) en de innovatiekredieten voor het MKB.
Gekoppeld hieraan zet het kabinet in op ondersteuning van startups, voortzetting van het
Techniekpact en het versterken van de rol van de overheid als launching customer via de
SBIR.
Het kabinet zal voor de zomer de Kamer informeren over de uitwerking van de vernieuwing van het
Topsectorenbeleid.
Woningmarkt
In aanvulling op de maatregelen die het vorige kabinet al heeft genomen, neemt het nieuwe kabinet
diverse maatregelen om verstoringen op de huizenmarkt verder tegen te gaan. Zo heeft het kabinet
besloten om de afbouw van de maximale hypotheekrenteaftrek te versnellen. In 2018 en 2019 zal de
aftrek nog met 0,5 procentpunt per jaar verlaagd worden. Vanaf 2020 zullen er vier stappen van 3
procentpunt per jaar plaatsvinden. Hierdoor zal het einddoel, een maximaal aftrekbaar tarief van circa
37 procent, in 2023 bereikt zijn (voorheen was dit 2041).
Om huizenbezitters te compenseren voor het versneld afbouwen van de hypotheekrenteaftrek, wordt
het tarief van het eigenwoningforfait verlaagd met 0,15 procentpunt. Dit gebeurt in drie stappen van
0,05 procentpunt, vanaf 2020.
De aftrek wegens geen of geringe hypotheekschuld (ook wel de regeling Hillen genoemd) wordt vanaf
2019 in 30 gelijke jaarlijkse stappen uitgefaseerd. De regeling Hillen was ingevoerd als prikkel voor
mensen om hun hypotheek volledig af te lossen. Door de in 2013 ingevoerde aflossingseis is deze
prikkel niet meer nodig. Bovendien neemt het budgettair belang van deze regeling veel sterker toe dan
bij de invoering werd verwacht.
Bovengenoemde maatregelen zijn onderdeel van een hervorming van het belastingstelsel die per saldo
neerkomt op een lastenverlichting voor bijna alle huishoudens.
De huizenprijzen in Nederland blijven stijgen. Deze stijging is het grootst in de grote steden. De snelle
stijging van huizenprijzen is echter gepaard gegaan met een beperkte hypothecaire kredietgroei. Dit
10

wordt voornamelijk verklaard doordat vooral in grote steden meer eigen geld wordt ingebracht. Het
aandeel huishoudens dat maximaal leent ten opzichte van inkomen en waarde woning is in grote
steden lager dan in de rest van Nederland.

Figuur 3. Prijsontwikkeling bestaande koopwoningen en hypotheekschuld
Prijsindex bestaande koopwoningen (2010 = 100)
Hypotheekschuld huishoudens (mln euro)
700000

150

650000
130

600000
550000

110

500000
90

450000
400000

70

Nederland

Gemeente Amsterdam

Bron: CBS

3.1.3. Landenrapportage Nederland 2018
Samenvatting
De Commissie constateert in het landenrapport dat er aanzienlijke vooruitgang is geboekt bij de inzet
van begrotingsbeleid voor de ondersteuning van de potentiële groei en de binnenlandse vraag. In de
analyse stelt de Commissie dat Nederland tijdens de crisis tijdig en duurzaam zijn buitensporig tekort
heeft gecorrigeerd, en dat de begrotingssituatie sindsdien is verbeterd. Het landenrapport geeft aan
dat het regeerakkoord voorziet in een forse budgettaire stimulering en dat de aangekondigde
maatregelen leiden tot een lagere belastingdruk op arbeid.
Ondanks hoge posities van Nederland op internationale ranglijsten voor innovatie en
concurrentiekracht, stelt de Commissie vast dat de publieke R&D-intensiteit (in Nederland 0,88% bbp)
achterblijft bij Europese koplopers (1% bbp). Ook de private R&D-intensiteit is internationaal gezien
bescheiden, niet alleen door de Nederlandse sectorstructuur, maar ook binnen de industrie (met
uitzondering van de sectoren die (elektrische) apparaten en machines bouwen). Daarnaast wijst de
Commissie op het omvangrijke netto spaarsaldo van niet-financiële bedrijven in Nederland (ca. 7%
bbp in 2016, vijf keer zoveel als het gemiddelde in de eurozone). Dit komt volgens de Commissie
onder meer door relatief hoge winstgevendheid, lage dividenduitkering en lage investeringen in
projecten in Nederland. Investeringen door bedrijven vinden in toenemende mate plaats in het
buitenland. Volgens de Commissie geldt dit ook voor R&D-investeringen, terwijl juist investeringen in
R&D en andere vormen van knowledge based capital (o.a. ook software en data, menselijk en
organisatorisch kapitaal) voor kennisintensieve economieën als Nederland cruciaal zijn om
concurrerend te blijven. Voorts wijst de Commissie op het relatief lage aantal opgeleiden in bètatechnische richtingen als beperking voor de Nederlandse innovatiecapaciteit, waarbij met name het
tekort aan ICT-opgeleiden en –vaardigheden zorgen baart. Tevens stelt de Commissie dat
samenwerking tussen bedrijven en kennisinstellingen innovatie kan bevorderen en geeft de Commissie
aan dat de Topsectorenaanpak deze samenwerking succesvol heeft verstevigd. Wel stelt de Commissie
dat de overheid binnen het Topsectorenbeleid mogelijk meer richting kan geven door duidelijke doelen
te stellen, om zo in het bijzonder maatschappelijke uitdagingen gerichter aan te kunnen pakken.
De Commissie oordeelt dat het herstel op de Nederlandse woningmarkt verder doorzet. Wel verschilt
het tempo van herstel sterk tussen regio’s. Op landelijk niveau lijken huizenprijzen in lijn met hun
fundamentele waardes, wat betekent dat er nationaal gezien nog geen sprake lijkt te zijn van
overwaardering. Tegelijkertijd benadrukt de Commissie dat de hoge hypotheekschuld een belangrijke
kwetsbaarheid blijft. Wel is het aantal onderwaterhypotheken de afgelopen jaren gedaald. Volgens de
Commissie hebben de in het verleden genomen maatregelen zoals de afbouw van de
hypotheekrenteaftrek, de verplichte aflossing om in aanmerking te komen voor hypotheekrenteaftrek,
11

en het verlagen van de maximale hypotheekschuld ten opzichte van de waarde van een woning, op de
korte termijn nog geen directe impact op de hoogte van het hypotheekschuldniveau. Deze
maatregelen kunnen alleen op de lange termijn resulteren in een lager schuldniveau. Daarnaast
constateert de Commissie dat zelfs na voltooiing van de afbouw van de maximale
hypotheekrenteaftrek in 2023, deze met een grootte van 37% nog steeds het hoogst blijft binnen de
EU. De Commissie benadrukt ten slotte dat het grote aandeel gereguleerde huurwoningen leidt tot een
inefficiënt werkende woningmarkt. De geliberaliseerde huursector blijft als enige niet-gesubsidieerde
sector dan ook onderontwikkeld.
Appreciatie
In het Stabiliteitsprogramma licht het kabinet nader toe hoe Nederland invulling geeft aan de Europese
budgettaire doelstellingen.
Het kabinet deelt de visie van de Commissie dat investeringen in knowledge based capital, in het
bijzonder onderzoek en innovatie, cruciaal zijn voor toekomstige economische groei. In historisch
perspectief liggen de publieke investeringen voor O&I in 2017 op een hoog niveau, op €6,4 mld. (€ 7,8
mld. inclusief Innovatiebox, zie tabel 2). Ook ten opzichte het EU-28 en OESO-gemiddelde als
percentage van het bbp is dit relatief hoog, maar lager dan de meest innovatieve landen in het
European Innovation Scoreboard. De genoemde maatregelen in paragraaf 3.1.2 (en andere
intensiveringen in het regeerakkoord) betekenen dat het kabinet deze investeringen de komende jaren
verder zal verhogen. De Commissie stelt dat ondanks deze intensivering de publieke investeringen in
O&I als percentage van het bbp zullen dalen ten opzichte van het niveau in 2016. Dit is mogelijk
indien het bbp harder groeit dan de intensivering (noemereffect).
Het is de inzet van het kabinet dat de maatregelen genoemd in paragraaf 3.1.2 leiden tot hogere
publiek- én privaat uitgevoerde R&D in Nederland, op weg naar de doelstelling van 2,5% bbp R&Dinvesteringen in 2020 en tevens als doel om tot de wereldtop te behoren in wetenschap en innovatie.
Door extra publieke middelen in te zetten wil het kabinet de wetenschappelijke excellentie verder
versterken en tegelijkertijd de hefboom op private R&D-investeringen vergroten. Om meer
binnenlandse bedrijfsinvesteringen in kennisontwikkeling te stimuleren en naar Nederland te halen,
verbetert het kabinet een aantal condities voor private investeringen in O&I. In lijn met de
bevindingen van de Commissie wil het kabinet daartoe de onderzoeksinfrastructuur verbeteren,
publiek-private samenwerking nog aantrekkelijker maken en meer bètatechnici opleiden, waaronder
ICT’ers. Zowel het Techniekpact als de Topsectorenaanpak worden door het kabinet voortgezet,
evenals de oprichting van Invest-NL. Het kabinet zal de Topsectorenaanpak meer op de verdienkansen
van drie thema’s richten en voor het oplossen van maatschappelijke uitdagingen duidelijke,
richtinggevende doelen stellen en daarmee ook de aansluiting zoeken met de Nationale
Wetenschapsagenda.
Het vorige kabinet heeft zowel voor de korte als voor de lange termijn maatregelen genomen die, in
combinatie met de lage rente, bijdragen aan de verlaging van groei van de hypotheekschuld. Zo wordt
schuldafbouw op korte termijn gestimuleerd door de verhoging van de schenkingsvrijstelling naar
100.000 euro, die vanaf 2017 structureel is gemaakt. De in 2013 ingevoerde aflossingseis en de
afbouw van de hypotheekrenteaftrek zullen op lange termijn bijdragen aan lagere hypotheekschulden.
Doordat het nieuwe kabinet voornemens is om de afbouw van de hypotheekrenteaftrek te gaan
versnellen, zal het echter ook op kortere termijn al aantrekkelijker worden om meer af te lossen.
Verder vindt het kabinet een goed functionerend middenhuursegment van essentieel belang. Om meer
middenhuur te realiseren is door het vorige kabinet al een samenwerkingstafel ingesteld. Daaraan is
gevraagd gemeenten te ondersteunen bij het realiseren van meer middenhuur, knelpunten in kaart te
brengen en hier een rapport over uit te brengen. De aanbevelingen zijn onder meer dat gemeenten
hun wensen rondom middenhuur opnemen in de woonvisie, dat er een online platform komt voor het
plaatsen van middenhuurprojecten, vereenvoudiging van de markttoets en dat er ruimte moet zijn
voor tijdelijk lokaal maatwerk. In maart heeft de minister van Binnenlandse Zaken en

12

Koninkrijksrelaties een kabinetsreactie op het rapport gegeven.5 De minister beschrijft hierin haar
plannen voor de vereenvoudiging van de markttoets en kondigt het wetsvoorstel ‘Maatregel
middenhuur’ aan. Conform het regeerakkoord zal op plaatsen waar geen commerciële partij bereid
blijkt te zijn of in staat is om te investeren in middenhuurwoningen de markttoets worden
vereenvoudigd. Daarnaast vraagt de minister lokale partijen om de bestaande mogelijkheden optimaal
te benutten. Om ze hierbij te ondersteunen is reeds een expertteam actief.

5

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2018Z04387&did=2018D19007

13

3.2. Tweede aanbeveling voor Nederland
3.2.1. Aanbeveling van de Raad
De letterlijke aanbeveling van de Raad luidt:
Resterende belemmeringen voor het inhuren van personeel op basis van vaste contracten aanpakken.
De sterke stijging van het aantal zelfstandigen zonder personeel aanpakken, mede door fiscale
verstoringen die zelfstandigenbanen stimuleren, te beperken zonder het ondernemerschap te schaden,
en door de toegang van de zelfstandigen tot betaalbare sociale bescherming te bevorderen. Op basis
van het brede voorbereidende proces dat al aan de gang is, de tweede pijler van het pensioenstelsel
transparanter, eerlijker tussen generaties en schokbestendiger maken. Gunstige voorwaarden tot
stand brengen voor hogere reële loongroei, waarbij naar behoren rekening wordt gehouden met de rol
van de sociale partners.
3.2.2. Nieuw beleid gericht op de aanbeveling
De Nederlandse economie staat er goed voor en de ontwikkelingen op de arbeidsmarkt zijn positief. De
participatie is hoog, de werkgelegenheid stijgt snel, de instroom in arbeidsongeschiktheidsregelingen is
de helft van die in de jaren negentig en het aantal vacatures neemt fors toe. De werkloosheid is
scherp gedaald van 6,9% van de beroepsbevolking in 2015 naar 4,1% in februari 2018. In de laatste
vijftig jaar was er alleen eind jaren ‘90 een grotere werkloosheidsdaling in zo’n korte tijd.
Ondanks deze gunstige ontwikkelingen zijn hervormingen nodig, omdat de balans op de arbeidsmarkt
de afgelopen jaren is verstoord. Het kabinet wil de arbeidsmarkt klaarmaken voor nieuwe uitdagingen,
de tegenstellingen op de arbeidsmarkt verminderen en toewerken naar een arbeidsmarkt die kansen
biedt aan iedereen.6 Deze brede doelstelling wil het kabinet samen met sociale partners bereiken.
Verschil tussen flexibele en vaste arbeidsrelaties verkleinen
De arbeidsmarkt knelt voor werkgevers en werkenden. Het systeem slaagt er op dit moment
onvoldoende in om werkgevers en werkenden te ondersteunen bij het aangaan van een arbeidsrelatie
die past bij hun behoeften/wensen en bij de aard van het werk. Het aangaan van flexibele versus
vaste arbeidsrelaties wordt vaak bepaald door de kosten en risico’s die ermee samenhangen. Door
risico’s en kosten voortvloeiend uit verschillende regelingen zijn werkgevers terughoudend om
werknemers in (vaste) dienst te nemen. Hierdoor is het gebruik van flexibele arbeidsrelaties flink
toegenomen. Voor de werkenden leidt (langdurig) werken op flexibele contracten tot onzekerheid over
hun inkomen, hun toekomst, hun woning.
Het kabinet wil het vaste contract aantrekkelijker maken door de mogelijkheden voor een proeftijd te
verruimen en via de introductie van een cumulatiegrond ervoor zorgen dat ontslag niet onnodig wordt
bemoeilijkt. Ook verkleint het kabinet het verschil in de kosten van ontslag tussen flexibele en vaste
contracten, door aanpassing van de transitievergoeding. Om te bevorderen dat werkgevers tijdens het
dienstverband investeren in de bredere inzetbaarheid van de werknemer wordt de mogelijkheid
verruimd om kosten die hiervoor worden gemaakt in mindering te brengen op de transitievergoeding.
Tegelijkertijd krijgen werknemers vanaf het begin van hun arbeidsovereenkomst recht op
transitievergoeding in plaats van pas na twee jaar. Het kabinet gaat bovendien bekijken hoe de
premiedifferentiatie in de WW kan bijdragen aan het aantrekkelijker maken van het vaste contract. In
plaats van differentiatie voor de eerste zes maanden van de WW naar de sector waarin een werkgever
actief is, kan gekozen worden voor differentiatie naar de aard van het contract.
Ook neemt het kabinet maatregelen om flexibele contracten beter te laten aansluiten bij de aard van
de werkzaamheden. De aanpassing in de ketenbepaling betreffende functies die slechts gedurende 3/4
van het jaar kunnen worden verricht, is hier een voorbeeld van. Verder wordt de periode waarna

6
Zie de brief “Naar een nieuwe balans op de arbeidsmarkt”, die op 15 december 2017 aan de Tweede Kamer is verzonden (Kamerstukken II,
2017/2018, 29 544, nr. 813).

14

opeenvolgende tijdelijke contracten overgaan in een contract voor onbepaalde tijd verlengd van twee
naar drie jaar. De rechtspositie van werknemers met een nulurencontract zal worden versterkt. Payroll
zal zo worden vormgegeven dat het een instrument is voor het ontzorgen van werkgevers en niet voor
concurrentie op arbeidsvoorwaarden. Bij de uitwerking van deze maatregel wil het kabinet naast
sociale partners ook veldpartijen in de payrollsector betrekken.
Het kabinet wil deze serie maatregelen treffen om de kloof tussen vaste contracten en flexibele arbeid
te verkleinen. Het kabinet wil deze arbeidsmarktmaatregelen in samenhang bezien en de benodigde
wetgeving in de loop van 2018 naar het parlement sturen. Naar verwachting zullen de maatregelen
grotendeels uiterlijk per 1 januari 2020 in werking kunnen treden.
Zelfstandigen zonder personeel
Zzp’ers hebben een belangrijke positie op de arbeidsmarkt. Voor hen is het van belang dat zij om de
juiste redenen kiezen voor zzp-schap en dat er niet eigenlijk sprake is van een arbeidsrelatie. De Wet
Deregulering Beoordeling Arbeidsrelaties (DBA) heeft niet de duidelijkheid en rust gebracht die ermee
was beoogd waardoor te veel zzp’ers in onzekerheid zitten. Met name aan de ‘onderkant’ van de
arbeidsmarkt is nog steeds sprake van schijnzelfstandigheid en concurrentie op arbeidsvoorwaarden.
De Wet DBA wordt daarom vervangen. De nieuwe wet moet enerzijds (de inhuurder van) echte
zelfstandigen zekerheid bieden dat er geen sprake is van een dienstbetrekking en anderzijds
schijnzelfstandigheid (vooral aan de onderkant van de arbeidsmarkt) voorkomen en meer ruimte
geven aan professionals aan de bovenkant. Bij de uitwerking van de wet zullen veldpartijen betrokken
worden en zijn zowel de handhaafbaarheid als de effecten op de administratieve lasten van belang.
Om schijnzelfstandigheid te voorkomen, wordt voor zzp’ers bepaald dat altijd sprake is van een
arbeidsovereenkomst bij een laag tarief in combinatie met een langere duur van de overeenkomst of
een laag tarief in combinatie met het verrichten van reguliere bedrijfsactiviteiten. Daarnaast zal voor
opdrachtgevers duidelijkheid worden geschapen over de arbeidsrelatie door middel van de invoering
van de opdrachtgeversverklaring, die verkregen kan worden na het invullen van een nog te
ontwikkelen webmodule. In die webmodule zal het gezagscriterium, als onderdeel van de
arbeidsovereenkomst, zo veel mogelijk worden verduidelijkt. Daarmee heeft de opdrachtgever
zekerheid over het (niet) verschuldigd zijn van loonbelasting en premies werknemersverzekeringen,
zolang inderdaad wordt gewerkt conform ingevulde antwoorden in de webmodule.
Naast het verduidelijken van het gezagscriterium ten behoeve van de webmodule, zal het kabinet de
wet zo aanpassen dat gezag voortaan meer getoetst wordt op basis van materiële in plaats van
formele omstandigheden. Dit is complexe materie die potentieel alle werkenden raakt. Om de
introductie van de andere maatregelen hiermee niet te belasten, pakt het kabinet dit separaat, maar
voortvarend op.
Tevens zal worden bezien hoe bij zelfstandigen de verzekeringsgraad voor arbeidsongeschiktheid kan
worden verhoogd. Het is van belang dat zelfstandigen een bewuste keuze kunnen maken om zich wel
of niet te verzekeren en dat zelfstandigen die daarvoor kiezen in beginsel toegang hebben tot de
verzekeringsmarkt. Het kabinet zal in gesprek gaan met de verzekeraars om een beter
verzekeringsaanbod te bevorderen.
Het streven is de specifieke maatregelen, bedoeld voor de onderkant en de bovenkant, alsmede de
opdrachtgeversverklaring, per 1 januari 2020 in werking te laten treden. Het kabinet acht het daarbij –
zoals in het regeerakkoord gesteld - van groot belang om bij de concrete uitwerking hiervan sociale
partners en veldpartijen te betrekken. De zelfstandigenaftrek zal vanaf 2020 in 4 jaarlijkse stappen
van 3%-punt verlaagd worden naar het basistarief.
Pensioenhervorming
Nederland heeft een sterk pensioenstelsel. Veranderingen op de arbeidsmarkt, de stijgende
levensverwachting, de financiële crisis en de lage rente hebben echter ook kwetsbaarheden van ons
stelsel blootgelegd. Verwachtingen worden onvoldoende waargemaakt, er zijn spanningen tussen
15

generaties en het stelsel sluit onvoldoende aan bij de veranderende arbeidsmarkt. Tijdens de
pensioendialoog die de afgelopen jaren is gevoerd, bleek er een breed draagvlak te zijn voor
vernieuwing van het pensioenstelsel. Eerdere rapporten van de SER hebben daartoe goede
handreikingen gedaan.7
Het kabinet wil bij de hervorming van het pensioenstelsel aansluiting zoeken bij de contouren van een
nieuw pensioenstelsel zoals opgenomen in de rapporten van de SER. De SER onderzoekt daarbij de
mogelijkheid van een persoonlijk pensioenvermogen gecombineerd met het behoud van collectieve
risicodeling. Het kabinet wil samen met sociale partners de stap zetten naar een vernieuwd
pensioenstelsel. Een vernieuwing die de kwetsbaarheden in het huidige pensioenstelsel adresseert en
waarmee de sterke elementen (verplichtstelling, collectieve uitvoering, risicodeling en fiscale
ondersteuning) gehandhaafd blijven. Voortbouwend op de werkzaamheden en rapporten van de SER
wil het kabinet het pensioenstelsel hervormen tot een meer persoonlijk pensioenvermogen met
collectieve risicodeling, waarbij de doorsneesystematiek wordt afgeschaft.
Het kabinet streeft ernaar om in de eerste helft van 2018 overeenstemming met sociale partners te
krijgen over de invulling op hoofdlijnen binnen de kaders van de daarvoor in het regeerakkoord
benoemde uitgangspunten, zodat in 2020 het wetgevingsproces is afgerond.
Voorwaarden voor hogere reële loongroei
In Nederland worden de lonen bepaald door overleg van sociale partners, waardoor de directe invloed
van beleid op lonen beperkt is. Wel draagt het kabinet indirect – door stimulering van R&D zoals
hierboven beschreven – bij aan arbeidsproductiviteitsgroei, hetgeen verdere ruimte kan bieden voor
reële loongroei. Daarnaast kan er door agendering een rol worden gespeeld en is er in het
regeerakkoord aangegeven dat er volgens het kabinet ruimte is voor werkgevers om de lonen te
verhogen. Ten slotte draagt het kabinet bij aan reële inkomensstijging door verlaging van de wig per
2019. Op korte termijn wordt door het CPB een versnelling van de loongroei voorzien, met een
verwachte loongroei van 2,2% in 2018 vergeleken met 1,6% in 2017. Voor 2019 verwacht het CPB
een contractloonstijging van 3,2%.
3.2.3. Landenrapportage Nederland 2018
Samenvatting
De Commissie geeft aan dat de economische expansie in Nederland heeft geleid tot een doorzettend
herstel op de arbeidsmarkt in 2017. De arbeidsparticipatie nam stevig toe, terwijl de werkloosheid
bleef dalen. De arbeidsmarkt doet het dus in den brede goed. Desondanks blijven uitdagingen op het
gebied van pensioenen en segmentatie bestaan. Er is tevens nog een onbenutte arbeidsreserve,
doordat veel vrouwen in deeltijd werken en de arbeidsparticipatie van migranten van buiten de EU
relatief laag ligt.
Naar het oordeel van de Commissie heeft Nederland beperkte vooruitgang geboekt in het aanpakken
van de resterende belemmeringen voor het inhuren van personeel op basis van vaste contracten. De
Commissie erkent dat het nieuwe kabinet meerdere maatregelen heeft aangekondigd die de potentie
hebben om segmentatie tegen te gaan, maar de details, tijdsplanning en mogelijke impact zijn nog
niet geheel duidelijk. Zo zijn er nog geen concrete maatregelen doorgevoerd om de fiscale prikkel voor
zelfstandigen te beperken en de sociale zekerheidsdekking voor zelfstandigen te vergroten. In het
geval van onderverzekering, zou dit op de lange termijn de duurzaamheid van het sociale
zekerheidsstelsel kunnen raken. Op het gebied van het tweede pijler pensioen heeft het kabinet de
intentie om te hervormen herbevestigd.
Tevens constateert de Commissie dat beperkte vooruitgang is geboekt in het creëren van de
omstandigheden om reële loongroei te bevorderen; de loongroei was relatief gematigd ondanks een
krapper wordende arbeidsmarkt. Hoewel in 2016 de loongroei boven de productiviteitsstijging lag,
constateert de Commissie dat over een langere periode bezien, de loongroei onder het niveau ligt dat

7

SER Advies 2015/01 (Toekomst Pensioenstelsel) en de Verkenning persoonlijk pensioenvermogen met collectieve risicodeling van mei 2016.

16

men zou verwachten op basis van ontwikkelingen van de werkloosheid, productiviteit en inflatie. Voor
de komende jaren verwacht de Commissie echter wel een verdere loongroei, in lijn met de krapper
wordende arbeidsmarkt.
Over het algemeen concludeert de Commissie dat er beperkte vooruitgang is geboekt op de tweede
aanbeveling.
Appreciatie
Het beoogde arbeidsmarktbeleid van het kabinet is uitgebreid uiteengezet in het regeerakkoord
‘Vertrouwen in de toekomst’8 en in de brief ‘Naar een nieuwe balans op de arbeidsmarkt’ van
december 2017.9 Het kabinet herkent de uitdagingen rondom de opkomst van flexibele werkvormen,
vooral wanneer deze zijn ingegeven door institutionele factoren in plaats van door voorkeuren van
zowel werkenden als werk- en opdrachtgevers. Tegelijkertijd zijn deze werkvormen belangrijk voor de
economie.
Het kabinet is voornemens de wetgeving op het gebied van vast/flex ter hand te nemen; sociale
partners zullen worden betrokken bij de invulling. Het kabinet wil deze wetgeving in de loop van 2018
naar het parlement sturen. Op een aantal specifieke onderwerpen zijn in het regeerakkoord ambities
geformuleerd, maar over de uitwerking wil het kabinet graag in 2018 in gesprek met sociale partners
en veldpartijen. Het betreft complexe dossiers (zoals het zzp-kwalificatievraagstuk en het stelsel van
ziekte en arbeidsongeschiktheid) waarbij het kabinet op zoek wil naar een rechtvaardige, werkbare en
effectieve invulling.
De Commissie benoemt in het landenrapport de uitdaging voor Nederland om de transparantie,
intergenerationele verdeling en schokbestendigheid van het pensioenstelsel te verbeteren. Ook deze
uitdaging herkent het kabinet. Het pensioenstelsel kan nog beter aansluiten bij de manier waarop
mensen nu leven en werken en bij de persoonlijke omstandigheden en voorkeuren van het diverse
deelnemersbestand. De overstap op een andere manier van pensioenopbouw dient echter evenwichtig
plaats te vinden; een adequaat transitiepad is hierbij essentieel. De afgelopen jaren is al belangrijke
vooruitgang geboekt. De hervormingen van de afgelopen jaren dragen bij aan een betere
houdbaarheid van de overheidsfinanciën en een meer evenwichtige verdeling van kosten en risico’s
tussen generaties. Daarbij geldt dat de herziening van het stelsel van aanvullende pensioenen een
omvangrijke, complexe en ingrijpende operatie is, die vraagt om verdere maatschappelijke dialoog en
een zorgvuldige uitwerking van technische, juridische, fiscale en governance vraagstukken. Aangezien
een goede oudedagsvoorziening voor iedereen van belang is, gaat het kabinet hierbij zorgvuldig maar
voortvarend te werk. Het streven is om in de eerste helft van 2018 op hoofdlijnen overeenstemming
met sociale partners te krijgen over de invulling binnen de kaders van de daarvoor in het
regeerakkoord benoemde uitgangspunten, zodat in 2020 het wetgevingsproces kan worden afgerond.

8
9

https://www.tweedekamer.nl/sites/default/files/atoms/files/regeerakkoord20172021.pdf
Kamerstukken II, 2017/2018, 29 544, nr. 813.

17

3.3. Relatie met aanbevelingen voor eurozone
Op 22 maart 2018 heeft de Europese Raad de volgende aanbevelingen gedaan voor de eurozone als
geheel10:
1. Beleid nastreven dat duurzame en inclusieve groei ondersteunt en de veerkracht, de
herbalancering en de convergentie verbetert […]. Gezien de gunstige conjuncturele
omstandigheden zouden alle lidstaten prioriteit moeten geven aan hervormingen die de
productiviteit en het groeipotentieel vergroten, het institutionele kader en het
ondernemingsklimaat verbeteren, knelpunten voor investeringen wegwerken, innovatie
bevorderen, banencreatie stimuleren en ongelijkheid terugdringen […]. Lidstaten met een
groot overschot op de lopende rekening zouden daarnaast de voorwaarden voor het stimuleren
van de loongroei moeten creëren, met inachtneming van de rol van de sociale partners, en
prioritair maatregelen moeten nemen die investeringen bevorderen, de binnenlandse vraag en
het groeipotentieel stimuleren en daarbij het herstel van het evenwicht faciliteren.
2. Het geplande, nagenoeg neutrale algemene begrotingsbeleid voor de eurozone realiseren, dat
bijdraagt tot een evenwichtige beleidsmix […]. De lidstaten zouden maatregelen moeten
nemen en uitvoeren om de fiscale bevoordeling van schulden te verminderen en agressieve
fiscale planning te bestrijden om voor een gelijk speelveld te zorgen, belastingplichtigen
rechtvaardig te behandelen en overheidsfinanciën en de stabiliteit binnen de eurozone veilig te
stellen […].
3. Hervormingen doorvoeren die bijdragen aan het scheppen van kwalitatief hoogstaande banen,
aan gelijke kansen en toegang tot de arbeidsmarkt, eerlijke arbeidsvoorwaarden en
ondersteuning van sociale bescherming en inclusie. De hervormingen zouden gericht moeten
zijn op:
i)
betrouwbare arbeidscontracten, die flexibiliteit en zekerheid bieden aan werknemers en
werkgevers, gekoppeld aan voldoende ondersteuning bij overgangen en het vermijden
van arbeidsmarktsegmentatie;
ii) hoogwaardige, efficiënte en inclusieve stelsels voor een leven lang ontwikkelen en
opleiding, die erop gericht zijn vaardigheden te laten aansluiten op de behoeften op de
arbeidsmarkt;
iii) een doeltreffend actief arbeidsmarktbeleid ter bevordering van de
arbeidsmarktparticipatie;
iv) houdbare en adequate socialebeschermingsstelsels die gedurende de hele levensloop
bijdragen tot sociale inclusie en integratie op de arbeidsmarkt, en die inspelen op
nieuwe arbeidsvormen en arbeidsrelaties;
v) soepele arbeidsmobiliteit tussen banen, sectoren en locaties;
vi) een echte sociale dialoog en loononderhandelingen op het geschikte niveau,
naargelang de nationale bijzonderheden;
vii) minder belastingdruk op arbeid, met name voor mensen met een laag inkomen en
tweede verdieners.
4. Conform het stappenplan van de Raad (ECOFIN) van juni 2016 doorgaan met de
werkzaamheden ter voltooiing van de bankenunie […]. De kapitaalmarktenunie verder
ontwikkelen ter ondersteuning van de groei van de reële economie, met behoud van de
stabiliteit op de financiële markten.
5. Snel vooruitgang boeken bij de voltooiing van de economische en monetaire unie […].
Het kabinet onderschrijft de aanbevelingen en stelt dat deze ook tot uiting komen in het gevoerde
beleid. Zo ziet het kabinet dat de gewenste economische groei doorzet. Dit is mede te danken aan het
op orde houden van de overheidsfinanciën en aan de hervormingen die het kabinet in eerdere jaren
heeft doorgevoerd. Voor zover nog knelpunten resteren voor verdere verbetering van het
groeipotentieel, de productiviteit en het ondernemingsklimaat, zoals aangeduid in de eerste
aanbeveling, zet het kabinet zich in om deze op ordelijke wijze en met oog voor de economische
stabiliteit te verminderen. De inzet op dit punt is uiteengezet in de voorgaande paragrafen, in het

10

http://www.consilium.europa.eu/nl/press/press-releases/2018/01/23/council-recommendation-on-the-economic-policy-of-the-euro-area/

18

bijzonder bij de bespreking van het kabinetsbeleid ten aanzien van onderzoek, ontwikkeling en
innovatie. De bijdrage van het kabinetsbeleid aan de voorwaarden voor het stimuleren van de
loongroei is eveneens uiteengezet in het voorgaande, in het kader van de specifiek aan Nederland
gegeven aanbeveling ten aanzien van de loongroei.
Op de begrotingskoers en het fiscale beleid wordt ingegaan in het tegelijk met dit NHP verschijnende
Stabiliteitsprogramma. Ten aanzien van de arbeidsmarkt wil het kabinet een serie maatregelen treffen
om de kloof tussen vaste contracten en flexibele arbeid te verkleinen, zoals uiteengezet in hoofdstuk 3
van dit NHP. Het kabinet wil deze arbeidsmarktmaatregelen in samenhang bezien en de benodigde
wetgeving in de loop van 2018 naar het parlement sturen, waarna de maatregelen naar verwachting
grotendeels uiterlijk per 1 januari 2020 in werking kunnen treden.

19

4. Voortgang Europa 2020-strategie
Op 17 juni 2010 heeft de Europese Raad de Europa 2020-strategie vastgesteld, de groeistrategie voor
de EU voor de periode 2010 - 2020. Er zijn vijf beleidsterreinen aangewezen: werkgelegenheid,
onderzoek en innovatie, duurzame energie en klimaat, onderwijs, en sociale inclusie. In 2020 moeten
de onderliggende doelstellingen op deze terreinen, zoals opgenomen in de onderstaande tabel worden
behaald. De Europese doelstellingen zijn vertaald naar specifieke nationale doelen voor de lidstaten,
waarbij rekening is gehouden met nationale uitgangsposities en uitdagingen. Gezamenlijk leidt het
behalen van deze nationale doelstellingen tot het bereiken van de Europa-brede doelstellingen.
Tabel 3. Overzicht doelstellingen en realisatie Europa 2020-strategie
EU-hoofddoelen Europa 2020-strategie

Nederlandse
nationale doelen

Realisatie in 2016

Werkgelegenheid
Verhoging bruto arbeidsparticipatie (20 tot 64 jaar) van 69% naar 75%11

80%

81,6% (2017)

Onderzoek en ontwikkeling
Uitgaven aan onderzoek en ontwikkeling van 1,9% naar 3% van het bbp

2,5%

2,03%

-16%
n.v.t.
14%
1,5% per jaar12

-16,5%
n.v.t.
6,0%
1,5% per jaar
(gem. 2005-2016)

< 8%
> 40%

8,0%
45%

100 duizend minder
personen in een
huishouden met een
lage werkintensiteit
dan in 2008

51 duizend minder
dan in 2008
91 duizend minder
dan in 2015

Duurzame energie en klimaat
20% minder CO2-uitstoot
niet-ETS-sectoren
ETS-sectoren
20% duurzame energie
20% energiebesparing
Onderwijs
Een verlaging van het percentage vroegtijdig schoolverlaters
Een verhoging van het percentage van 30-34-jarigen met een tertiaire opleiding
Sociale inclusie
Minimaal 20 miljoen minder mensen met risico op armoede en sociale uitsluiting

Een uitgebreide toelichting per hoofddoel wordt in paragrafen 4.1 tot en met 4.5 gegeven.
Landenrapportage Nederland 2018
In de landenrapportage constateert de Commissie ten aanzien van de Nederlandse doelen in het kader
van de Europa 2020-strategie op hoofdlijnen het volgende:
•
De arbeidsparticipatie van 20- tot 64-jarigen is toegenomen tot 81,6 procent in 2017, ruim boven
het gestelde nationale doel.
•
Er zijn meer inspanningen nodig op het terrein van O&O-investeringen. De totale O&O-intensiteit is
met 2,03 procent op een niveau dat onder het streefcijfer van 2,5 procent ligt. Deze
achterblijvende prestatie is voornamelijk het gevolg van relatief lage private O&O-uitgaven (1,16%
van het bbp in 2016). Het cijfer ligt onder het eurozonegemiddelde (1,4% van het bbp) en is fors
lager dan in andere lidstaten met een vergelijkbaar onderwijsniveau en een vergelijkbare
economische ontwikkeling.
•
Nederland realiseert naar verwachting het nationale doel voor CO2-reductie voor de niet-ETS
sectoren ruimschoots en ligt op koers voor de energie-efficiëntie doelstelling. De doelstelling voor
hernieuwbare energie blijft een belangrijke uitdaging, hoewel de nationale doelstelling voor 2023
naar verwachting ruimschoots behaald zal worden.
•
Het streefcijfer van ten minste 40 procent 30 tot 34-jarigen met een tertiaire opleiding is
ruimschoots gehaald, en goede voortgang is geboekt rond het verlagen van het percentage
vroegtijdig schoolverlaters.

11
De werkgelegenheidsdoelstelling op Europees niveau is gedefinieerd in termen van netto arbeidsparticipatie (75% in 2020), de nationale
doelstelling is gedefinieerd in termen van bruto arbeidsparticipatie (80% in 2020).
12
Conform de Energie-efficiëntie Richtlijn 2012/12/EU.

20

•

Het aantal personen in een huishouden met een zeer geringe werkintensiteit is in 2016 met 51.000
mensen afgenomen ten opzichte van 2008. Nederland is daarmee halverwege de doelstelling van
een afname van 100.000 personen in 2020.

Appreciatie
•
Het kabinet heeft de ambitie om de arbeidsparticipatie te verhogen en wil dat iedereen naar
vermogen participeert. In 2016 lag de bruto arbeidsparticipatie op 81,6%, ruim boven het EUgemiddelde. Daarmee is de nationale doelstelling inmiddels bereikt.
•
De Commissie constateert terecht dat de Nederlandse O&O-intensiteit weliswaar stijgt, maar
achterblijft bij het doel van 2,5% bbp. Het is de inzet van het kabinet dat de maatregelen
genoemd in paragraaf 3.1.2 leiden tot hogere publiek- én privaat uitgevoerde O&O in Nederland,
op weg naar de doelstelling van 2,5% bbp O&O-investeringen in 2020 en tevens om tot de
wereldtop te blijven behoren in wetenschap en innovatie. Door extra publieke middelen in te
zetten wil het kabinet de wetenschappelijke excellentie verder versterken en tegelijkertijd de
hefboom op private R&D-investeringen vergroten.
•
Uit de Nationale Energieverkenning (NEV) 2017 blijkt dat er nog extra inspanningen nodig
zijn om de gestelde doelen voor hernieuwbare energie tijdig te bereiken. De inspanningen van
vorig jaar hebben het doel dichterbij gebracht. Samen met de andere partijen van het
Energieakkoord is er een verdere intensivering van beleid ingezet. Voor een uitgebreidere
toelichting zie paragraaf 4.3.
•
De Commissie benoemt in het landenrapport de goede resultaten van het Nederlandse onderwijs
evenals de inspanningen van het kabinet om de kwaliteit van het onderwijs nog verder te
verbeteren. Bijvoorbeeld de investeringen in menselijk kapitaal, aanmoediging van talent, en de
inzet ten aanzien van mobiliteit, opleidingsplaatsen en vroegtijdige schoolverlaters.
•
Nederland heeft zich ten doel gesteld het aantal personen (0 t/m 64 jaar) in een huishouden met
een lage werkintensiteit (“jobless huishoudens”) te verminderen met 100.000 personen in 2020
(startpunt 2008). Na de crisisjaren, waarin een stijging zichtbaar was, is er sinds 2015 een daling
ingezet. Dit komt overeen met de dalende trend van het risico op armoede in Nederland sinds
2013. De verwachting naar de toekomst is dat het risico op armoede vanaf 2018 verder zal dalen.

21

4.1. Werkgelegenheid
4.1.1. Nationale doelen
Nederland heeft de ambitie om de arbeidsparticipatie te verhogen en wil dat iedereen naar vermogen
participeert. Het kabinet richt zich, in het kader van de werkgelegenheidsdoelstelling onder de Europa
2020-strategie,13 op een verhoging van de bruto participatie van 20- tot en met 64-jarigen naar 80
procent in 2020. Dit doel is inmiddels bereikt, met een bruto arbeidsparticipatie van 81,6% in 2017.14
4.1.2. Nieuw beleid gericht op het bereiken van de doelen
De arbeidsmarkt heeft het afgelopen decennium een indrukwekkende ontwikkeling doorgemaakt. De
arbeidsparticipatie in aantal personen is sterk gegroeid. Dit komt voor een groot deel door ouderen.
Tien jaar geleden was de minderheid van de 55-plussers actief op de arbeidsmarkt. Nu is dat bijna
tweederde. Het aantal 55-plussers met een baan is snel gestegen, in 2003 werkten 837.000 55plussers en in 2017 is dit opgelopen tot 1,71 miljoen. Deze groei heeft zich doorgezet ondanks de
economische crisis. Lag de feitelijke pensioenleeftijd in 2006 nog op 61 jaar, tien jaar later was dat 64
jaar en 5 maanden. Er zijn dus veel meer mensen aan het werk; dit is van groot belang voor de
houdbaarheid van onze welvaartsstaat.
Voor mensen met afstand tot de arbeidsmarkt kent de toegang tot de arbeidsmarkt nog te veel
belemmeringen. De arbeidsmarktpositie van ouderen verdient onverminderd aandacht, ondanks de
positieve ontwikkelingen die hiervoor zijn genoemd. De werkloosheid van ouderen tijdens de recessie
was minder hoog dan die van jongeren, maar het herstel gaat ook minder snel. Als 55-plussers hun
baan verliezen is het voor hen moeilijker om weer toegang te krijgen tot de arbeidsmarkt. Om een
cultuuromslag te bewerkstelligen voor ouderen op de arbeidsmarkt is een ambitieus
leeftijdsbewust personeelsbeleid nodig. Het kabinet verwacht van sociale partners dat ze hier nietvrijblijvende afspraken over maken, met aandacht voor scholing, intersectorale mobiliteit, zicht op
minder belastend werk en de nut en noodzaak van specifieke voorzieningen voor ouderen in cao’s.
Diverse wetgevings- en beleidstrajecten zijn in gang gezet en geïmplementeerd om de
arbeidsparticipatie te verhogen. Verhoging van de wettelijke pensioenleeftijd, hervormingen op de
arbeidsmarkt, waaronder de modernisering van het ontslagrecht, een meer activerende inrichting van
de Werkloosheidswet en de invoering van de Participatiewet kunnen via hogere arbeidsmobiliteit en –
participatie bijdragen aan een beter functionerende arbeidsmarkt.
Met de Participatiewet worden mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt waar mogelijk naar
regulier werk toe geleid, om zo te komen tot een inclusieve arbeidsmarkt. Goede samenwerking met
sociale partners en gemeenten, die o.a. een centrale rol hebben verkregen bij de uitvoering van de
Participatiewet, is hierbij cruciaal geweest. Zij staan dicht bij de burger, kennen de regionale en lokale
arbeidsmarkt en kunnen maatwerk bieden. Om gemeenten mogelijkheden te geven om maatwerk te
kunnen bieden of werkgevers te ‘ontzorgen’, wordt met het regeerakkoord extra geld beschikbaar
gesteld aan gemeenten. In het kader van de Wet banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten, hebben
overheidswerkgevers in 2016 in plaats van de beoogde 6.500 banen, 3.600 banen gerealiseerd.
Hiermee werd voor hen vanaf 1 januari 2018 de quotumregeling actief. Het totaal aantal beoogde
banen onder de banenafspraak per eind 2017 van 33.000, zal naar verwachting ruim gehaald worden,
met circa 36.000 banen (waarvan circa 5.000 bij de overheid).
Verder gaat het kabinet in 2018 door met de in 2017 ingestelde cofinanciering voor de
centrumgemeenten van de arbeidsmarktregio’s voor projecten gericht op het vergroten van de
economische zelfstandigheid van vrouwen. Tevens wordt het project EVA (Educatie voor Vrouwen met
Ambitie) door het ministerie van OCW gefinancierd. Dit project is gericht op het verbeteren van de
basisvaardigheden van (laagopgeleide) vrouwen van 18-55 jaar, zodat zij gemakkelijker aan de slag
kunnen met een baan, vrijwilligerswerk of een opleiding met het oog op meer economische

13
De werkgelegenheidsdoelstelling op Europees niveau is gedefinieerd in termen van netto arbeidsparticipatie, de nationale doelstelling is
gedefinieerd in termen van bruto arbeidsparticipatie.
14
Eigen berekening Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, op basis van CBS-data.

22

zelfstandigheid. Daarnaast trekt het kabinet 250 miljoen euro per jaar extra uit voor de
kinderopvangtoeslag en kiest het voor een substantiële verlenging van het (niet-overdraagbare)
kraamverlof voor partners. Deze maatregelen kunnen bijdragen aan een hogere participatie van
vrouwen op de arbeidsmarkt.
Het kabinet erkent het belang van het blijven ontwikkelen van vaardigheden en het continu leren voor
de Nederlandse economie. Veel werkenden doen tijdens hun loopbaan weinig aan bijscholing. Dit is in
het bijzonder het geval voor een aantal specifieke groepen, waaronder lager opgeleiden en ouderen.
Een sterke en breed gedragen leercultuur vraagt om een brede aanpak. Werkgevers, werknemers,
Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen (O&O-fondsen) maar ook onderwijsinstellingen, private opleiders,
gemeenten, branches, sectoren en regionale samenwerkingsverbanden en de overheid spelen hierbij
een rol. De primaire verantwoordelijkheid voor leven lang ontwikkelen ligt bij werkgevers en
werknemers. De overheid zorgt voor de noodzakelijke randvoorwaarden en de ondersteuning van
mensen zonder werkgever/opdrachtgever. Een individuele leerrekening wordt uitgewerkt die een
combinatie is van het bevorderen van de ontwikkeling van bestaande private leerrekeningen of
scholingsbudgetten in bedrijven en sectoren; het aansluitend en gericht inzetten van de publieke
middelen in de vorm van individuele leerrechten; en het verkennen van een digitaal overzicht dat
inzichtelijk maakt welke scholingsmogelijkheden een individu heeft en op welke publieke en private
middelen voor scholing hij/zij aanspraak kan maken.
Tabel 4. Beschrijving van de belangrijkste (EU 2020-)maatregelen
Voortgang realisatie nationale
doelstelling werkgelegenheid

Stand van zaken van maatregelen
gericht op de doelstellingen

Nationale 2020-doelstelling: 80% bruto
arbeidsparticipatie 20-64 jr.

Belangrijkste maatregelen:
•
Werk wordt meer lonend gemaakt
door verlaging van de
inkomstenbelasting en een verdere
verhoging van de algemene
heffingskorting en per saldo
verhoging van de arbeidskorting.
•
Er wordt meer geld uitgetrokken
voor de kinderopvangtoeslag.
•
Uitwerken van een individuele
leerrekening.
•
De langdurige werkloosheid onder
vijftigplussers wordt samen met de
sociale partners aangepakt.
•
De arbeidsparticipatie van mensen
met een afstand tot de
arbeidsmarkt wordt samen met o.a.
de sociale partners vergroot.

Realisatie 2017: 81,6%

23

Voorspelde impact van de
maatregelen
(kwalitatief/kwantitatief)
Het stimuleren van zowel het aanbod
(o.a. door werken lonender te maken)
als de vraag naar arbeid door een
combinatie aan maatregelen heeft naar
verwachting een positief effect op de
werkgelegenheid, met name voor
ouderen en mensen met een kwetsbare
positie op de arbeidsmarkt.

4.2. Onderzoek en innovatie
4.2.1. Nationale doelen voor de Europa 2020-strategie
Veel lidstaten hebben het doel om in 2020 3% van het bbp aan onderzoek en ontwikkeling (O&O) uit
te geven. De Nederlandse doelstelling is 2,5%, omdat hierbij rekening wordt gehouden met de
sectorstructuur van de economie. Vergeleken met andere landen maken O&O-intensieve sectoren
zoals de auto-industrie een kleiner deel uit van de Nederlandse economie, zo geeft ook de Commissie
aan in het landenrapport 2018. Volgens de meest recente gegevens van het CBS zijn de totale O&Ouitgaven als percentage van het bbp licht gegroeid naar 2,03% in 2016 (ten opzichte van 2,00% in
2015).
Tabel 5. O&O-uitgaven Nederland als percentage van het bbp15
O&O-uitgaven in private sector

O&O-uitgaven in publieke sector

Totale O&O-uitgaven

2011
2012

1,08
1,10

0,83
0,84

1,90
1,94

2013

1,09

0,87

1,95

2014

1,12

0,88

2,00

2015

1,12

0,88

2,00

2016

1,16

0,88

2,03

Bron: Rathenau Instituut/ CBS

Het onderscheid tussen private en publieke sector bij O&O-uitgaven (tabel 5) heeft betrekking op de
uitvoering van R&D zoals gemeten door het CBS. Daarbij duidt publieke O&O op onderzoek en
ontwikkeling die bij publieke kennisinstellingen heeft plaatsgevonden, ongeacht de financieringsbron.
Private O&O is bij bedrijven verricht. In het NHP wordt tevens het begrip publieke uitgaven voor O&I
gehanteerd, waarmee gedoeld wordt op de totale hoeveelheid middelen die het Rijk begroot voor het
laten uitvoeren en stimuleren van onderzoek, ontwikkeling en innovatie bij kennisinstellingen en
bedrijven (inclusief het fiscale instrument WBSO), zoals in tabel 2 en figuur 4. De doelstelling van de
EU en Nederland heeft betrekking op de uitgevoerde O&O, als percentage van het bbp. De
Rijksmiddelen voor O&I dragen hieraan in zeer hoge mate bij. Beide gegevens worden derhalve
gerapporteerd in dit NHP.
De doelstelling van 2,5% omvat zowel publieke als private uitgaven aan O&O. Er is geen nadere
uitsplitsing in het aandeel van publiek en privaat binnen deze doelstelling. In tegenstelling tot de
publieke uitgaven die internationaal gezien bovengemiddeld liggen (0,88% van het bbp), blijven de
private uitgaven achter op het EU- en het OESO-gemiddelde. De absolute stijging van de O&Ouitgaven in de private sector overtrof in 2016 de groei van het bbp, waardoor de private O&Ointensiteit toenam (van 1,12% van het bbp in 2015 naar 1,16% in 2016).
In vergelijking met andere landen blijkt dat de in figuur 4 weergegeven directe publieke O&I
investeringen van Nederland (0,74% van het bbp) boven het EU-gemiddelde liggen (0,64% van het
bbp). Als het budget voor de WBSO – de belastingprikkel die direct private investeringen in O&I
bevordert – zou worden meegerekend, dan zouden de publieke investeringen voor Nederland 0,17
procentpunt hoger liggen dan in figuur 4 weergegeven. Nederland behoort tot de landen die relatief
veel gebruik maken van dergelijke stimulering.16 Deze inzet past bij de constatering dat onderzoek
uitwijst dat belastingprikkels, mits goed vormgegeven, private investeringen in onderzoek en innovatie
stimuleren.17 Dergelijke stimulering is voor Nederland van belang gezien de internationale achterstand
ten aanzien van private investeringen.

15
De cijfers in deze tabel zijn daarnaast niet vergelijkbaar met de cijfers zoals die in voorgaande jaren gepubliceerd zijn in het NHP, als gevolg
van bijstellingen van het bbp en wijzigingen in de methodiek bij het onderscheid tussen private en publieke sector.
16
OESO, 2017, ‘Measuring Tax Support for R&D and Innovation.’ De OESO rekent Innovatiebox-achtige instrumenten in dit internationale
overzicht overigens niet mee.
17
IMF, 2016, ‘Acting now, acting together’. In hoofdstuk 2: fiscal policies for innovation and growth’. In het rapport worden de Nederlandse
regelingen als best practice genoemd.

24

Figuur 4. Directe overheidsbudgetten voor O&I als percentage van het bbp, 2015

1,4
1,2
1
0,8
0,6
0,4
0,2
0

Bron: Rathenau Instituut / Eurostat

Het kabinet investeert in nauw partnerschap met bedrijven, kennisinstellingen en medeoverheden in
onderzoek en innovatie, alsmede in goede randvoorwaarden (zie ook paragraaf 4.4 Onderwijs). Het
Bedrijvenbeleid van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat sluit daartoe aan op het beleid
voor wetenschap en (hoger) onderwijs van het ministerie van Onderwijs, Wetenschap en Cultuur en
waar mogelijk op de kennis- en innovatieagenda’s van andere departementen.
Het Bedrijvenbeleid omvat naast innovatie ook ondernemerschap en financiering, industriebeleid (met
focus op verduurzaming en digitalisering), menselijk kapitaal, regeldruk en internationale O&Isamenwerking. Het Bedrijvenbeleid kent generieke sporen voor alle bedrijven en een specifiek spoor
dat zich richt op prioriteiten. Beide sporen bevatten instrumenten die tot doel hebben om private
investeringen in onderzoek en innovatie te stimuleren. Een deel van de instrumenten voert de
Rijksoverheid samen met decentrale overheden uit (MIT, IPC, financiering en innovatiegericht
inkopen).
Van het generieke innovatiebeleid profiteren alle bedrijven, met name het mkb. Voorbeelden hiervan
zijn stimulerende fiscale regelingen voor innovatie, vermindering van regeldruk, een goede aansluiting
tussen onderwijs en arbeidsmarkt (Techniekpact), beschikbaarheid van risicodragende
ondernemingsfinanciering, een goed functionerend stelsel voor intellectueel eigendom en bevordering
van maatschappelijk verantwoord ondernemen.
Het specifieke spoor van het innovatiebeleid bestaat uit de Topsectorenaanpak. De kern van de
topsectorenaanpak is publiek-private samenwerking (PPS) tussen bedrijven, kennisinstellingen en
overheid conform tweejaarlijkse innovatiecontracten gebaseerd op Kennis- en Innovatieagenda’s. Deze
agenda’s zijn eind 2017 gepubliceerd en houden rekening met de Nationale Wetenschapsagenda,
Europese H2020 prioriteiten, tien sleuteltechnologieën en acht maatschappelijke uitdagingen. In die
contracten wordt de inzet van middelen van de betrokken partijen per topsector vastgelegd (in de
jaren 2018 en 2019 €1,1 miljard per jaar), uit te voeren door de Topconsortia voor Kennis en
Innovatie (TKI’s). De TKI’s ontvangen van EZK via de PPS-toeslag 25% subsidie op de private
bijdragen (vanaf 2018 30%). De toeslag komt vrijwel geheel ten goede aan onderzoek bij publieke
kennisinstellingen.
De Voortgangsrapportage van het Bedrijvenbeleid laat zien dat het beleid tot steeds meer resultaten
leidt.18 Nederland klom in 2017 van de vijfde naar de vierde plaats op de ranglijst van de European
Innovation Scoreboard, binnen de groep van Innovatieleiders (score van meer dan 20% boven het EUgemiddelde). Op de ranglijst van de Competitiveness Index van het World Economic Forum behield
Nederland de vierde positie. Nederland behield daarnaast de vierde plaats op de DESI-index (Digital
Economy and Society) van de Europese Commissie.19 Deze samengestelde index laat zien in welke

18
19

EZ, 2017, ‘Rapportage Bedrijvenbeleid 2017, Navigeren met wind in de zeilen’
Europese Commissie, 2017, https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/desi

25

mate een land inspeelt op economische en maatschappelijke kansen die informatie- en
communicatietechnologie (ICT) biedt.
Voortkomend uit de Wetenschapsvisie 2025 heeft het kabinet samen met kennisinstellingen, bedrijven,
maatschappelijke organisaties en overheid de Nationale Wetenschapsagenda uitgebracht. Strategische
keuzes en samenwerking zijn nodig om de toppositie van de Nederlandse wetenschap verder te
versterken. Ondanks dat Nederland geen koploper is in de budgetomvang voor publiek uitgevoerde
onderzoek en innovatie, bereikt het hoge wetenschappelijke prestaties. Dit zien we bijvoorbeeld terug
in de positie van Nederlandse universiteiten in de internationale ranking. Twaalf van de dertien
Nederlandse universiteiten staan in de Shanghai ranking 2016 in de top 400. In de Leiden ranking, die
alleen gebaseerd is op publicatiegegevens, staan alle 13 Nederlandse universiteiten in de top 300 en 8
van de 13 in de top 100. In de QS World University Ranking heeft Nederland twee universiteiten in de
top-100 en twaalf universiteiten in de top 200. Ter verdere versterking van de Nederlandse
wetenschap, heeft het kabinet begin 2017 een drietal beleidsbrieven en bijbehorende acties
gepubliceerd gericht op de realisatie van open science20 in Nederland (waarvoor tevens op verzoek van
de overheid door de belangrijkste veldpartijen een Nationaal Plan is ontwikkeld21) en de verbetering
van valorisatie22 en talentbeleid23. In december 2016 is door de nationale Roadmapcommissie de
nieuwe Nederlandse Roadmap voor grootschalige onderzoeksfaciliteiten opgesteld met de projecten die
in 2018 in aanmerking kunnen komen voor financiering.24
4.2.2 Nieuw beleid gericht op het bereiken van de doelen
De nieuwe beleidsvoornemens en investeringsmaatregelen van het kabinet die bijdragen aan het
bereiken van de EU2020 doelen staan beschreven in paragraaf 3.1. Hieronder worden waar nodig in
aanvulling daarop nieuwe elementen toegelicht.
Het kabinet werkt in navolging van het regeerakkoord op diverse terreinen aan vernieuwing van het
Bedrijvenbeleid, onder meer om de topsectorenaanpak sterker te richten op de verdienkansen van
maatschappelijke thema’s en sleuteltechnologieën. Tevens werkt het kabinet aan een MKB-Agenda,
een strategie voor digitalisering en een nieuw Techniekpact.
Het kabinet versterkt de Nederlandse wetenschap met de invulling van de Wetenschapsvisie 2025 en
draagt zo ook bij aan de Europese doelstelling om de Europese Onderzoeksruimte (ERA) te realiseren.
Zo zal het Kabinet verder inzetten op wetenschappelijke gebieden die aandacht vragen, zoals bèta en
techniek, de vernieuwingsimpuls, het praktijkgericht onderzoek op hogescholen,
onderzoeksinfrastructuur en onderzoeksfaciliteiten. Ook zal het kabinet een beleidsbrief uitbrengen
met een update van de wetenschapsvisie en hierin de koers voor de komende jaren vaststellen.
Op de korte en middellange termijn zal de Nationale Wetenschapsagenda doorwerken in de profilering
van de universiteiten en hogescholen, de programmering van de partners van de kenniscoalitie, de
ontwikkelingsrichting van de nationale onderzoeksinstituten en in de investeringen in grote
onderzoeksfaciliteiten. Door de Nederlandse wetenschap sterker te profileren met een eigen agenda
wordt ook de Nederlandse positie in internationale samenwerkingsverbanden versterkt.
Tabel 6. Beschrijving van de belangrijkste (EU 2020)-maatregelen
Voortgang realisatie nationale 2020
doelstelling O&O
Nationale 2020-doelstelling: 2,5% van het
bbp
Realisatie 2016: 2,03% van het bbp

Stand van zaken van maatregelen
gericht op de doelstellingen
Belangrijkste maatregelen:
• Financiering publieke kennisinstellingen
• Fiscaal instrumentarium voor O&I
• (WBSO, Innovatiebox)
• Financieringsinstrumentarium
• Toekomstfonds

20

Voorspelde impact van de maatregelen
(kwalitatief/kwantitatief)
•
Maatregelen zijn hetzij rechtstreeks
publieke O&I-uitgaven, dan wel
stimulering van private O&I-uitgaven.
•
Doordat het kabinet de investeringen
in onderzoek en innovatie vergroot,
met een hefboom op private O&I-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016-2017, 31 288, nr. 575.
Nationaal Plan Open Science, 2017. Bijlage bij Tweede Kamer, vergaderjaar 2016-2017, 31 288, nr. 579.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2016-2017, 31 288, nr. 574.
23
Tweede Kamer, vergaderjaar 2016-2017, 31 288, nr. 569.
24
NWO, 2016, ‘Nationale Roadmap Grootschalige Onderzoeksfaciliteiten 2016’.
21
22

26

•
•
•
•
•

Invest-NL
Matching en cofinanciering in het kader
van Horizon 2020 en EFRO
PPS-toeslag (30% vanaf 2018)
MIT-regeling, in samenwerking met de
regio’s
NWA-middelen

27

•

investeringen kan de Nederlandse
O&O-intensiteit (vanaf 2018) blijven
groeien.
Meer Nederlandse projecten in
Horizon2020 en betere aansluiting op
EU-onderzoek en innovatieprioriteiten,
meer private inleg in publiek-private
samenwerking zorgen voor hogere
private O&I-uitgaven, betere
beschikbaarheid van risicokapitaal en
meer valorisatie van kennis.

4.3. Klimaatverandering en duurzame energievoorziening
4.3.1. Nationale doelen voor de Europa 2020-strategie
Nederland heeft zich met het ondertekenen van het Klimaatakkoord van Parijs verplicht tot een sterke
reductie van de CO2-uitstoot, om opwarming van de aarde tegen te gaan.
Nederland kiest voor een realistische, ambitieuze en groene groeistrategie, die het streven naar
economische groei en versterking van de concurrentiepositie combineert met het verbeteren van het
milieu en gebruik maakt van initiatieven in de samenleving. In 2013 heeft het kabinet met meer dan
40 partijen – waaronder de 36 grootste gemeenten van Nederland - het Energieakkoord voor
duurzame groei gesloten onder de overkoepelende coördinatie van de Sociaal- Economische Raad. Vier
van de afgesproken ambities dragen bij aan de Europese doelen voor klimaatverandering en duurzame
energievoorziening:
•
•
•
•

Een besparing van het finale energieverbruik met gemiddeld 1,5 procent per jaar;
100 Petajoule aan extra energiebesparing in het finale energieverbruik per 202025;
een toename van het aandeel van hernieuwbare energie naar 14 procent in 2020;
een verdere stijging van het aandeel hernieuwbare energie naar 16 procent in 2023.

Om de uitvoering van het Energieakkoord te ondersteunen is een Borgingscommissie ingesteld onder
onafhankelijk voorzitterschap. Deze Borgingscommissie bewaakt de voortgang van de uitvoering van
het Energieakkoord en adresseert eventuele problemen snel en adequaat.
Ten aanzien van de reductie van broeikasgassen geldt voor Nederland een verplichtend nationaal doel
vanuit Europa voor de zogenoemde niet-ETS sectoren van 16% in 2020 ten opzichte van 2005. Dit
doel wordt conform de Nationale Energieverkenning ruimschoots gehaald.
Voor de bedrijven die onder het Europese emissiehandelssysteem ETS vallen, geldt louter een
overkoepelend Europees doel. Dit Europese doel voor ETS wordt per definitie gerealiseerd via het
daarmee samenhangende uitstootplafond. De bijdrage van Nederlandse ETS-bedrijven aan dat
doelbereik is nog relatief beperkt. In april 2017 bleek uit cijfers van de Nederlandse Emissie Autoriteit
(NEa) dat de uitstoot van broeikasgas CO2 door de Nederlandse industrie in 2016 nagenoeg
onveranderd bleef ten opzichte van een jaar eerder.
In 2017 zijn er belangrijke stappen gezet in de uitvoering van het Energieakkoord. Nadat uit de
Nationale Energieverkenning 2016 (NEV) bleek dat nog extra inspanningen nodig waren om de
gestelde doelen tijdig te bereiken, is samen met de andere partijen bij het Energieakkoord een
intensivering van beleid ingezet. Hieronder volgt een toelichting voor hernieuwbare energie en
energie-efficiëntie.
De NEV 2017 laat zien dat het hernieuwbare energiedoel voor 2023 gerealiseerd wordt. Vertraging in
de vergunningverleningsprocedures en beperkt maatschappelijk draagvlak zorgen er volgens de NEV
2017 voor dat de realisatie van windenergie op land achterblijft bij het gestelde doel. Om deze
problemen te verkleinen is ingezet op omgevingsmanagement en bestaat de mogelijkheid om een
gebiedscoördinator aan te stellen. Daar staat een zeer succesvolle uitrol van wind op zee projecten
tegenover met een sterk kostenreducerend tendersysteem.
De Stimuleringsregeling Duurzame Energieproductie (SDE+) blijft het belangrijkste instrument om de
hernieuwbare energiedoelen te halen. Met de SDE+ stimuleert het ministerie van Economische Zaken
en Klimaat de ontwikkeling van een duurzame energievoorziening in Nederland. De SDE+ heeft in
2017 weer een belangrijke bijdrage geleverd aan het behalen van de doelen. In totaal is voor 8 miljard
euro aan projecten beschikt. Het budget is over twee openstellingsrondes verdeeld. Dit heeft de

25
Met 100 PJ aan energiebesparing wordt ruimschoots voldaan aan de Europese doelstelling van 1,5%, zoals gesteld in de Energie-efficiëntie
Richtlijn 2012/12/EU.

28

mogelijkheid tot bijsturing vergroot en zorgt voor meer indieningsmogelijkheden voor projecten, wat
de doorlooptijd van projecten ten goede komt.
Verdere intensivering van het beleid is vormgegeven door middel van een regeling voor kleinschalige
hernieuwbare warmteopties die vanaf 1 januari 2016 is geopend. Omdat voor deze opties nog geen
overheidsinstrumentarium bestond en er wel een belangrijke bijdrage aan de hernieuwbare
energiedoelstelling in is te behalen, is hiervoor de Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE) in
het leven geroepen. Verder worden ook op andere terreinen zoals monomestvergisting, geothermie en
hernieuwbare energieproductie bij sportaccommodaties slagen gemaakt om deze elementen een
bijdrage te laten leveren aan het bereiken van het hernieuwbare energiedoel. Mede door de inzet op
dit aanvullende beleid en de door de partijen in het Energieakkoord herbevestigde ambitie om in 2020
6000 MW wind op land te realiseren, kan de doelstelling om in 2020 een aandeel hernieuwbare energie
van 14% te realiseren binnen bereik blijven. Overigens blijkt dat het aandeel hernieuwbare energie na
2020 sterk doorgroeit naar 16,7% in 2023 conform de Europese rekenmethode.
De NEV 2017 maakt duidelijk dat het energiebesparingstempo in Nederland op voldoende hoog niveau
ligt in de komende jaren. Bovendien ligt Nederland ruimschoots op koers om de doelstelling uit de
Europese richtlijn voor energie-efficiëntie te behalen. De afspraak uit het Energieakkoord om als
nationaal doel 100 PJ additionele energiebesparing te realiseren lag – ondanks een duidelijke
verbetering ten opzichte van de NEV 2016 - volgens de NEV 2017 nog niet binnen bereik. Het is nu
aan de Energieakkoord-partijen – waaronder de rijksoverheid – om naar aanleiding van de prognoses
in de NEV 2017 te bezien hoe alle overeengekomen doelstellingen kunnen worden bereikt. Er worden
extra inspanningen gepleegd in het kader van de Wet Milieubeheer. De uitkomsten van dat overleg
zullen hun beslag krijgen in de Uitvoeringsagenda 2018.
Tabel 7. Beschrijving van de belangrijkste (EU 2020)-maatregelen
Voortgang realisatie nationale 2020
doelstellingen klimaat en energie

Stand van zaken van maatregelen
gericht op de doelstellingen

Nationale 2020-doelstelling: 16%
Belangrijkste maatregelen:
broeikasgasreductie in de niet-ETS sector • Zuiniger wagenpark
• Energiebesparing in gebouwde
Realisatie 2015: 16,5%
omgeving
broeikasgasreductie in de niet-ETS sector
• Meer gebruik hernieuwbare energie in
de glastuinbouw
Nationale 2020-doelstelling: 14%
Belangrijkste maatregelen:
hernieuwbare energieopwekking
• Jaarlijkse openstelling SDE+-regeling
Realisatie 2016: 6,0% hernieuwbare
• Stimulering kleine warmteopties door
energieopwekking
middel van ISDE-regeling
• Uitrol wind op zee, tendersysteem
• Verlaagde tarief lokale
energieopwekking
• Afspraken provincies voor realisatie
6000 MW wind op land

Nationale 2020-doelstelling: 1,5%
energie-efficiency per jaar
Realisatie 2016: 1,5% energie-efficiency
gemiddeld per jaar (2005-2016)

Voorspelde impact van de
maatregelen
(kwalitatief/kwantitatief)
Het vastgestelde en voorgenomen beleid
draagt eraan bij dat naar verwachting de
emissies in de niet-ETS-sectoren tussen
2013 en 2020 verder dalen met 29% in
2020 t.o.v. 2005.

In 2016 is de groei nog gematigd, maar
onder invloed van onder andere de
exploitatiesubsidies van de SDE en de
SDE+-regeling, regulering van
hernieuwbare energie in vervoer en
energieprestatienormen voor gebouwen
zal dit aandeel vanaf 2017 sterker groeien
en volgt in korte tijd een forse inhaalslag.
De kostenreductie t.a.v. wind op zee zoals
afgesproken in het Energieakkoord is
reeds gerealiseerd. De ontwikkelingen op
dat vlak gaan snel.
Belangrijkste maatregelen:
Uit de NEV 2017 blijkt dat het
• Uitvoering van maatregelen uit het
energiebesparingstempo mede door
Energieakkoord, onder andere de
maatregelen uit het Energieakkoord fors
stimuleringsregeling energieprestatie toeneemt tot 1,7% per jaar.
huursector en koopsector.
Conform de NEV 2017 bedraagt de
• Europese emissie-eisen en nationale
energiebesparing door maatregelen uit
stimulering van zuinige auto’s hebben het Energieakkoord 75 PJ (bandbreedte
een positief effect op de transport
41 – 102 PJ). De inschatting is dat het
sector verkeer en vervoer
effect van de intensiverende maatregelen
• Voorgenomen beleid in de
voor energiebesparing ertoe kan leiden
dienstensector, industrie en agrosector dat het doel van 100 PJ extra besparing in
leidt tot een toename van de
2020 binnen bereik kan komen. Een deel
energiebesparing.
van de maatregelen voor intensivering
moet nog wel nader uitgewerkt worden.
De Europese energie-efficiency
doelstelling wordt, ook zonder
intensivering, naar verwachting

29

ruimschoots gehaald als rekening wordt
gehouden met zowel bestaande als
voorgenomen beleid (doel 482 PJ, raming
NEV 2017 voor 2020 721 PJ).

Nationale ambities voor de periode na 2020
In het regeerakkoord van kabinet Rutte III wordt beleid aangekondigd voor de verdere klimaat- en
energietransitie richting 2030 en 2050.
Het kabinet streeft naar een reductie van broeikasgassen van 49% in 2030 ten opzichte van 1990 en
gaat met deze ambitie verder dan het Europese doel in 2030 van 40%. Daarbij zet het kabinet bij
voorrang in op een enkel doel voor broeikasgasreductie. De bijdragen daaraan ten aanzien van
hernieuwbare energie en energiebesparing zijn onverminderd van belang maar aparte doelen op deze
terreinen worden niet langer overwogen. Hiermee beoogt het kabinet de reductie van broeikasgassen
tegen de laagste kosten te realiseren door in te zetten op de meest kosteneffectieve opties voor
broeikasgasreductie.
Dit nieuwe beleid zal in een nog te sluiten Klimaatakkoord worden geformuleerd waarbij ook aandacht
is voor de benodigde bijdrage van de ETS-sector aan de klimaat- en energietransitie. Daarnaast zal
een Klimaatwet de doelen voor 2030 en 2050 wettelijk verankeren.

30

4.4. Onderwijs
4.4.1. Nationale doelen voor de Europa 2020-strategie
Nederland wil op het gebied van onderwijs tot de top vijf van de wereld behoren. Het percentage
hoger opgeleiden ligt in Nederland redelijk stabiel boven de Europese doelstelling van ten minste 40
procent. In 2016 was het percentage hoger opgeleiden 45 procent. Ook met het aantal voortijdig
schoolverlaters voldoet Nederland reeds aan de Europese doelstelling van maximaal 10 procent.
Nederland had zichzelf een steviger ambitie opgelegd om het aantal voortijdig schoolverlaters in 2020
terug te brengen tot 8 procent. Nederland heeft deze ambitie inmiddels gehaald: In 2016 beschikte
8,0 procent van de jongeren tussen de 18 en 24 jaar niet over een startkwalificatie.
4.4.2. Nieuw beleid gericht op het bereiken van de doelen
Hoger onderwijs
In Nederland ligt de focus sterker op de kwaliteitsverbetering en de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs dan op het verhogen van het percentage hoger opgeleiden – dat immers al 45 procent
bedraagt. Het Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) heeft in 2012
prestatieafspraken gemaakt met alle hogescholen en universiteiten over ambities op onderwijskwaliteit
& studiesucces, profilering en valorisatie. In 2017 heeft een onafhankelijke commissie (met als
voorzitter prof. dr. Van de Donk) de prestatieafspraken geëvalueerd. Hieruit blijkt dat de hoger
onderwijsinstellingen goede resultaten hebben bereikt op zowel onderwijskwaliteit als studiesucces.
Naar aanleiding van de lessen die uit deze evaluatie zijn getrokken en gesprekken die worden gevoerd
met studenten en andere stakeholders, wordt in 2018 gewerkt aan de vormgeving van nieuwe
kwaliteitsafspraken (vanaf 2019), zoals aangegeven in de Strategische Agenda Hoger Onderwijs en
Onderzoek 2015-2025. 26
Voor de komende periode blijven de thema’s uit de Strategische Agenda Hoger Onderwijs en
Onderzoek belangrijk. OCW blijft daarom de komende tijd investeren in o.a.: een soepelere overgang
tussen mbo en hbo, de afschaffing van de eigen bijdrage van studenten voor selectieprocedures en de
beschikbaarstelling van 76 Comeniusbeurzen voor docenten in het hoger onderwijs. Deze beurzen
worden ingediend binnen één van vier thema’s: Gepersonaliseerd onderwijs, Gelijke Kansen, Hoger
Onderwijs in verbinding met de samenleving, en een vrije categorie over de volledige breedte van de
Strategische agenda voor het Hoger Onderwijs.
Voortijdig schoolverlaten
Om meer jongeren een beter toekomstperspectief te bieden gaat het ministerie van OCW de komende
jaren door met de succesvolle elementen van “Aanval op Schooluitval”, maar wel met een aantal
aanpassingen. Zo wordt er meer verantwoordelijkheid gelegd bij de regionale partijen. Er wordt
bijzondere aandacht gevraagd voor jongeren in een kwetsbare positie. De betrekking van meer
partijen in de regionale samenwerking wordt gestimuleerd waaronder partijen uit het
arbeidsmarktdomein en het zorgdomein. Om de vervolgaanpak te ondersteunen, biedt het ministerie
van OCW passende financiering. In totaal is er jaarlijks €140 miljoen beschikbaar voor het voortijdig
schoolverlaten beleid, zowel voor de regionale inzet als de aanpak op scholen. Scholen en gemeenten
bepalen samen hoe zij het regionaal budget willen inzetten. In 2016 zijn alle 39 RMC-regio’s gestart
met nieuwe vierjarige plannen die maatregelen bevatten om de schooluitval tegen te gaan en de juiste
begeleiding te bieden aan jongeren in een kwetsbare positie.
Tabel 8. Beschrijving van de belangrijkste (EU 2020)-maatregelen
Voortgang realisatie nationale
doelstellingen onderwijs
Nationale EU-2020doelstelling: >40% 3034-jarigen met een tertiaire opleiding
Realisatie 2016: 45% 30-34-jarigen met

Stand van zaken van maatregelen
gericht op de doelstellingen
Belangrijkste maatregelen:
Uitvoering van de Strategische Agenda
voor Hoger onderwijs en Onderzoek

Voorspelde impact van de maatregelen
(kwalitatief/kwantitatief)
Het aandeel 30-34-jarigen met een tertiaire
opleiding blijft stabiel boven de 40%

26
OCW, 2015, ‘Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025’. Bijlage bij ‘Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 31 288,
nr. 481.

31

een tertiaire opleiding
Nationale EU-2020 doelstelling: <8%
vroegtijdig schoolverlaters
Realisatie 2016: 8,0% voortijdig
schoolverlaters

Belangrijkste maatregelen:
Uitvoeren van de vervolgaanpak voortijdig
schoolverlaten.

32

Het aantal voortijdig schoolverlaters zal in
2020 maximaal 8% bedragen.

4.5. Armoede en bestrijding sociale uitsluiting
4.5.1. Nationaal doel voor de Europa 2020-strategie
Nederland heeft zich ten doel gesteld het aantal personen (0 t/m 64 jaar) in een huishouden met een
lage werkintensiteit (“jobless huishoudens”) te verminderen met 100 duizend personen in 2020
(startpunt 2008). De leeftijd in de nationale definitie gaat uit van 0-64 jaar. Op Europees niveau gaat
deze uit van 0-59 jaar.27 Op basis van deze Nederlandse indicator die wordt gebruikt bij de EU 2020armoededoelstelling (die uitgaat van personen van 0 t/m 64 jaar) blijkt dat het percentage van
personen in een huishouden met een lage werkintensiteit in 2016 is afgenomen ten opzichte van 2015.
Er is een daling waarneembaar van 0,6%-punt.28 In aantallen komt dit neer op een daling van 91.000
personen (zie tabel 9). Ten opzichte van 2008 is er sprake van een daling van 51.000 personen.
Na de crisisjaren waarin een stijging zichtbaar was, is er sinds 2015 een daling ingezet. Dit komt
overeen met de dalende trend van het risico op armoede in Nederland sinds 2013 (CBS, 2018). Binnen
de dalende trend is in de periode 2014-2016 wel een stijging zichtbaar van het aantal personen dat
langdurig een risico op armoede heeft (meer dan drie jaar achter elkaar)van 2,7 procent naar 3,3
procent. De verwachting naar de toekomst is dat het risico op armoede vanaf 2018 verder zal dalen
(CBS, 2018).
Het aantal personen in huishoudens met een lage werkintensiteit is vooral gedaald onder
alleenstaanden, en overige meerpersoonshuishoudens. Onder eenoudergezinnen met uitsluitend
minderjarige kinderen en echtparen met uitsluitend minderjarige kinderen is er een stijging te zien ten
opzichte van 2015. Vrouwen zijn nog steeds oververtegenwoordigd in een huishouden met een lage
werkintensiteit, maar de daling onder vrouwen was in 2016 wel groter dan onder mannen.
Tabel 9. Personen in een huishouden met een lage werkintensiteit
2008
Personen in een huishouden met een lage
werkintensiteit in NL (0-64 jaar), x 1000

1.613

2009

2010

1.641

1.595

2011
1.678

2012
1.635

2013
1.624

2014
1.680

2015
1.653

2016
1.562

Het risico op armoede en uitsluiting is in de Europese Unie in 2015 afgenomen met gemiddeld 0,7%punt. Dit blijkt uit de ‘At Risk of Poverty and Social Exclusion’ (AROPE-)indicator. In Nederland nam
het risico op armoede en sociale uitsluiting af met 0,1%-punt. Het risico op armoede en sociale
uitsluiting ligt in Nederland met 16,4% nog altijd aanzienlijk lager dan het EU-gemiddelde, dat op
23,7% ligt. Nederland is in 2015, na Tsjechië en Zweden, de lidstaat waar het risico op armoede en
sociale uitsluiting het kleinst is.
4.5.2. Nieuw beleid gericht op het bereiken van de doelen
Het kabinet zet in op het lonender maken van (meer) werken. Dit wordt onder andere gedaan door de
lasten op arbeid te verlagen en door met gemeenten afspraken te maken om de armoedeval te
verkleinen. Lonende arbeid is immers de belangrijkste weg uit de armoede. Ook worden er
maatregelen genomen om de marginale druk vanaf het minimumloon te verkleinen. De
lastenverlichting in de inkomstenbelasting is van belang, maar het kabinet schrapt bijvoorbeeld ook de
harde inkomensgrens in de huurtoeslag. Huurders die iets meer gaan verdienen, verliezen daardoor
niet meer ineens hun hele huurtoeslag. Het kabinet gaat daarnaast zzp’ers betere bescherming bieden
tegen schijnconstructies. Verder wordt er naast de brede lastenverlichting, ook specifiek voor gezinnen
met kinderen extra geld uitgetrokken om hun koopkracht te versterken. De kinderopvangtoeslag en de
kinderbijslag worden verhoogd. Verder biedt het kabinet ruimte aan gemeenten voor experimenten in
de Participatiewet om te onderzoeken wat het beste werkt om bijstandsgerechtigden naar werk toe te
leiden.

27

Volgens de gegevens van Eurostat, waardoor bijvoorbeeld ook studenten zijn meegeteld.
Omdat de nationale EU2020-doelstelling betrekking heeft op de leeftijdsgroep t/m 64 jaar, is er geen op deze doelstelling gerichte data
beschikbaar over de groep 65+, ondanks dat de pensioenleeftijd is verhoogd.
28

33

Bij de aanpak van armoede heeft het kabinet bijzondere aandacht voor de positie van kinderen. Je
gunt elk kind dat hij of zij mee kan doen. Hiervoor is in 2017 100 mln. euro beschikbaar gesteld aan
gemeenten en aan een aantal maatschappelijke organisaties voor kinderen in armoede met daarbij de
afspraak dat het geld in natura bij kinderen terecht komt.29 85 mln. euro is naar gemeenten gegaan.
Hierover zijn bestuurlijke afspraken gemaakt met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten en deze
worden dit jaar geëvalueerd. In het najaar van 2018 worden de resultaten verwacht. Verder is in het
regeerakkoord 80 mln. euro extra beschikbaar gesteld voor de bestrijding van schulden en armoede in het bijzonder voor gezinnen met kinderen. Dit voorjaar wordt de Tweede Kamer geïnformeerd over
een invulling van deze middelen.
Eind 2015 heeft de (toenmalige) staatssecretaris van SZW de (toenmalige) Kinderombudsman
gevraagd vervolgonderzoek te doen naar de wijze waarop armoede onder kinderen op lokaal niveau
nog effectiever kan worden bestreden.30 Medio 2016 heeft het kabinet de Sociaal-Economische Raad
(SER) om advies gevraagd over hoe armoede onder kinderen verregaand teruggedrongen kan
worden.31 Inmiddels zijn deze adviezen uitgebracht. In het voorjaar zal het kabinet haar reactie op
deze adviezen geven.
Het kabinet zet in lijn met het regeerakkoord stevig in op de aanpak van schulden. Het kabinet zet in
op het terugdringen van het aantal mensen met problematische schulden en een effectievere
hulpverlening aan schuldenaren. Meerdere departementen, gemeenten, overheidsorganisaties en
private partijen zijn – gezamenlijk - aan zet. Daarom komt er een brede schuldenaanpak, waar naast
de maatregelen op het terrein van schulden uit het regeerakkoord ook (bestaande) maatregelen van
de verschillende departementen en initiatieven uit het veld onderdeel van zijn. De Kamer wordt – in
aanvulling op de brief van 18 december jl. - in het voorjaar geïnformeerd over de verdere aanpak.
Het kabinet is voorstander van een integrale aanpak van armoede. Dit betekent dat iedere situatie
vanuit een breed perspectief wordt bekeken: van een gebrek aan inkomen tot sociale uitsluiting. Het
betekent ook dat gekeken word naar de rol van en impact op verschillende domeinen, zoals werk,
zorg, huisvesting en onderwijs. Het armoedebeleid is decentraal georganiseerd, hierdoor kan het
dichtbij de burger worden vormgegeven en kan er maatwerk worden geboden. Het
interdepartementale en interbestuurlijke programma sociaal domein wil deze integraliteit van lokaal
beleid in het sociaal domein versterken en richt zich daarbij op het opsporen en wegnemen van
barrières die concrete oplossingen in de weg staan bij complexe situaties van burgers.
Tabel 10. Beschrijving van de belangrijkste (EU 2020)-maatregelen
Voortgang realisatie nationale
Stand van zaken van maatregelen
Voorspelde impact van de
doelstelling armoede en bestrijding
gericht op de doelstellingen
maatregelen
sociale uitsluiting
(kwalitatief/kwantitatief)
Nationale EU-doelstelling: 100 duizend
Belangrijkste maatregelen:
•
Werken op minimumloon vanuit een
minder personen in “jobless huishoudens” •
Structureel extra middelen voor
uitkering of een extra dag werk voor
dan in 2008
armoede- en schuldenbeleid (vanaf
de tweede verdiener is meer lonend
Realisatie 2016: 51 duizend minder
2015 €100 mln.)
geworden. Meer alleenstaanden,
personen in”‘jobless huishoudens” dan in •
Structureel 100 miljoen extra voor
alleenstaande ouders en tweede
2008.
kinderen in armoede (vanaf 2017);
verdieners met jonge kinderen zullen
•
Tijdelijke extra middelen voor het
hierdoor gestimuleerd worden te
bestrijden van armoede en schulden,
gaan werken.
specifiek onder kinderen (in totaal
•
Meer effectieve, efficiënte en
80 mln. voor de periode 2018-2020
duurzame bestrijding door integrale
•
Verhoging toeslagen (kindgebonden
aanpak van armoede en schulden.
budget,) kinderopvangtoeslag)
•
Specifieke investering in kinderen in
•
Financiële prikkels voor werkgevers
armoede om sociale uitsluiting en
om mensen in dienst te nemen.
toekomstige achterstand te
•
Bieden van betere bescherming
voorkomen.
tegen schijnconstructies zzp’ers
•
Versterking van samenwerking

29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016-2017, 24 515 , nr. 378.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2016-2017, 24 515 , nr. 380.

30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015-2016,, 24 515, nr. 359.

31

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015-2016,, 24 515, nr. 357.

34

•
•
•

•
•

Intensievere begeleiding voor
specifieke groepen werklozen
Experimenteren binnen de
Participatiewet mogelijk maken.
Citydeals – oplossingen t.b.v.
integraal maatwerk binnen sociaal
domein.
Afspraken met gemeenten om
armoedeval te verkleinen.
Brede schuldenaanpak

35

•

•

tussen publieke- en private partijen,
wat resulteert in een breder en
effectiever bereik van doelgroepen.
Meer kennis over effectiviteit van
financiële prikkels en arbeids- en reintegratieverplichtingen om
uitstroom naar werk vanuit de
Participatiewet te realiseren.
Impact Citydeals: verdergaande
vernieuwing te realiseren in het
sociaal domein door integrale
alternatieve arrangementen te
ontwikkelen op het gebied van o.a.
wonen, werk en inkomen, zorg,
jeugdhulp en maatschappelijke
ondersteuning. Het accent ligt op de
meest kwetsbare huishoudens. Het
betreft mensen die vaak zijn
aangewezen op meerdere vormen
van ondersteuning en gebaat zijn bij
een integrale aanpak.

5. Europese fondsen en de Europa 2020-strategie
Europese structuur- en investeringsfondsen
Een effectieve inzet van Europese structuur- en investeringsfondsen (ESI-fondsen) ondersteunt de
realisatie van Nederlandse beleidsdoelen, mede in relatie tot de Europa 2020-strategie.
Vier ESI-fondsen dragen bij aan de Europese doelen op het gebied van werkgelegenheid, onderzoek en
innovatie, duurzame energie en klimaat en sociale inclusie. Het gaat om het Europees Fonds voor
Regionale Ontwikkeling (EFRO), het Europees Sociaal Fonds (ESF), het Europees Landbouwfonds voor
Plattelandsontwikkeling (ELFPO) en het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV). In
de periode 2014-2020 is voor Nederland voor de zeven nationale en regionale operationele
programma’s van deze fondsen € 1,9 miljard aan Europese middelen beschikbaar. Daarnaast zijn er
vier grensoverschrijdende programma’s (INTERREG), waarvoor circa € 0,3 miljard beschikbaar is.
Het ESF draagt onder andere bij aan de EU-2020 doelstelling voor verhoging van de arbeidsparticipatie
door enerzijds onbenut arbeidspotentieel in het arbeidsproces op te nemen via actieve re-integratie
(actieve inclusie), en anderzijds door voortijdige uitval te voorkomen en langer doorwerken te
stimuleren (duurzame inzetbaarheid). Voor actieve inclusie is deze programmaperiode € 363 mln. aan
ESF budget beschikbaar. Een groot deel van dit budget is al opengesteld en gecommitteerd. Er zijn de
eerste 3 jaar van het programma ruim 100.000 deelnemers ingestroomd. Voor duurzame
inzetbaarheid is €102 mln. beschikbaar. Tot en met 2017 zijn meer dan 2.800 projecten afgerond.
Ook wordt via zogeheten Geïntegreerde Territoriale Investeringen (GTI) bij het ESF gewerkt aan het
verbeteren van de toegang tot werkgelegenheid.
De vier regionale EFRO-programma’s zetten in sterke mate in op onderzoek en innovatie. Circa
driekwart van het totale EFRO-budget is gericht op innovatie, met name bij het midden- en
kleinbedrijf. De programma’s richten zich op een betere en innovatiegerichte samenwerking tussen
bedrijven, kennisinstellingen en overheden, een betere aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt
(met name op het gebied van technisch personeel), het stimuleren van toepassingskennis,
bijvoorbeeld voor Smart Industry, en verbetering van het vestigingsklimaat in de vier grootste steden
van Nederland (via GTI’s). Tot en met 2017 is ruim 50% van het voor onderzoek en innovatie
beschikbare EFRO budget gecommitteerd (€ 164 mln.). Deze investeringen stimuleerden meer dan
1.600 bedrijven om innovatieve ideeën naar de markt te brengen, en meer dan 400 bedrijven in de
samenwerking met onderzoeksinstellingen.
ELFPO (het Plattelandsontwikkelingsprogramma) investeert daarnaast o.a. in innovatie in
plattelandsgebieden, modernisering van agrarische ondernemingen (incl. ondersteuning jonge
landbouwers) en landbouwstructuurversterking. EFMZV zet door middel van het stimuleren van
innovatie in op rendementsverbetering in, en verduurzaming van, de visserij en aquacultuur en de
versterking van de ketensamenwerking in de gehele visketen.
Alle ESI fondsen dragen bij aan de doelstellingen op het gebied van duurzame energie en klimaat.
Circa 60% van het beschikbare ELFPO budget richt zich op de thema’s klimaatverandering en
bescherming van het milieu. Het gaat hierbij onder meer om subsidieregelingen voor ‘niet productieve
investeringen’ op het gebied van de Programmatische Aanpak Stikstof, biodiversiteit en water. Op 1
januari 2018 hebben alle provincies subsidieregelingen opengesteld en zijn ongeveer 90 projecten
gestart met de uitvoering van verbetermaatregelen, waarmee voor ruim € 100 mln. aan EU-middelen
is gecommitteerd. Bijna 50 projecten doorlopen nog het verleningsproces.
Daarnaast valt de uitvoering van het Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer onder deze doelstelling.
In 2016 is het systeem gewijzigd van individuele naar collectieve agrarische natuur- en
landschapsbeheerscontracten. Inmiddels zijn 40 collectieven aan de slag binnen deze maatregel. De
collectieven ontvangen gedurende een looptijd van 7 jaar bijna € 500 mln. subsidie (50% EU en 50%
provincies).
Met het EFMZV wordt ingezet op het stimuleren van innovatie binnen de Nederlandse visserijsector
t.b.v. klimaatuitdagingen in de visserijsector en een efficiënt gebruik van natuurlijke hulpbronnen.
Daarbij wordt onder andere ingezet op vermindering van de emissies in de vangstsector en

36

selectievere vismethoden. Er zijn daarnaast een aantal grote IT-projecten van de overheid
gefinancierd t.b.v. digitale registraties, controles en rapportages in de visserij, en er wordt onderzoek
gedaan naar de omvang van visbestanden.
De EFRO programma’s zetten met betrekking tot de EU-2020 doelstelling voor duurzame energie en
klimaat in op het bevorderen van innovatie gericht op CO2-arme technologieën, het naar de praktijk
brengen van ‘state of the art’ bestaande technieken (slimme uitrol) en het verlagen van het
energiegebruik in de gebouwde omgeving. Gemiddeld is tot eind 2017 ruim € 48 mln. in projecten
vastgelegd, dit is circa 40% van het voor dit doel beschikbare EFRO-budget.
Het ESF zet tot slot in op omscholing en re-integratie van werkloze werkzoekenden naar zogenaamde
‘green jobs’.
Het ESF draagt daarnaast bij aan de doelstelling m.b.t. het bestrijden van armoede en bevorderen van
de sociale inclusie. Dit gebeurt, net als bij het vergroten van de arbeidsmarktparticipatie, door middel
van het vergroten van werkgelegenheid en inzetbaarheid, en ondersteuning bij het vinden van betaald
werk. De benutting van het ESF programma in deze programmaperiode is hoog. Dit komt o.a. door
vereenvoudigingsmaatregelen in de verantwoording van kosten, en de toegenomen begeleiding van de
aanvragers. Het merendeel van de aanvragers heeft het aangevraagde subsidiebudget al vrijwel
geheel benut. Uit een evaluatie over de periode 2014-2016 voor actieve inclusie blijkt o.a. dat met
behulp van ESF nieuwe groepen mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt worden bereikt
(scope effecten) en dat het aanbod voor de bestaande doelgroep is vergroot (volume effecten). Een
positief neveneffect is dat in 80% van de arbeidsmarktregio’s de regionale samenwerking is verbeterd,
bijvoorbeeld tussen gemeenten en scholen bij de re-integratie van jonge mensen met een afstand tot
de arbeidsmarkt.
Het ELFPO levert via het Leaderprogramma een bijdrage aan deze doelstelling. De organisatie van de
uitvoering is in handen van 20 lokale actiegroepen (LAGs). Op 1 januari 2018 zijn ruim 120 LEADERprojecten in uitvoering.
Overige financieringsinstrumenten
Naast ESI-fondsen benut Nederland ook de diverse financieringsinstrumenten vanuit de Europese
Investeringsbank Groep (EIB en EIF). Nederland zet in voor een goede aansluiting tussen de nationale
en internationale instrumenten. Goede voorbeelden hiervan zijn de gezamenlijke EU/NL co-investment
instrumenten: Dutch Venture Initiative I (DVI I) en Dutch Venture Initiatieve II (DVI II), het European
Angel Fund The Netherlands en het Dutch Growth co investeringsprogramma voor Nederlandse
innovatieve scale-ups.
Daarnaast benut Nederland het Europees Fonds voor Strategische Investeringen (EFSI) voor
investeringen in maatschappelijke opgaven, vooral waar deze grensoverschrijdende aspecten
omvatten. De EFSI thema’s onderwijs, onderzoek en innovatie, strategische infrastructuur, MKBfinanciering, hernieuwbare energie en milieu sluiten goed aan bij de nationale prioriteiten. Nederland
richt voor de investering op deze thema’s ook een Nederlandse financierings- en
ontwikkelingsinstelling, Invest-NL, op.
Invest-NL krijgt als doelstelling dat gewenste investeringen in bedrijven en projecten, die door
marktfalen nu achterwege blijven en o.a. vanwege het risico en/of de lengte van de terugverdientijd
onvoldoende financiering uit de markt krijgen, toch gerealiseerd worden. Invest-NL krijgt een eigen
vermogen van € 2,5 miljard. Bij de Europese fondsen en regelingen wordt dikwijls gebruik gemaakt
van National Promotional Institutes, zoals Invest-NL. De verwachting is dat de toegang tot EU fondsen
en regelingen met Invest-NL verbetert. De voorloper van Invest NL is het Nederlands Investerings
Agentschap (NIA). NIA is inmiddels lid van het EFSI NPI-EIF Equity platform. Daarnaast heeft NIA een
samenwerkingsovereenkomst met de European Advisory Hub van de EIB gesloten. Hier kan het nog op
te richten Invest-NL verder op voort bouwen.

37

6. Betrokkenheid Parlement en overige belanghebbenden
De realisatie van de Europa 2020-strategie en de invulling van de landenspecifieke aanbevelingen,
waarover beide in dit NHP wordt gerapporteerd, wordt niet alleen bewerkstelligd door de centrale
overheid. Ook sociale partners, decentrale overheden en non-gouvernementele organisaties spelen
een belangrijke rol, zowel in de vormgeving als uitvoering van beleid. 32 33 Zij zijn dan ook, zoals
gebruikelijk, geconsulteerd bij het opstellen van dit NHP. De inhoud en aanbieding van deze
rapportage blijft de verantwoordelijkheid van het kabinet. De sociale partners lichten in een eigen
bijdrage toe op welke wijze de sociale partners een bijdrage leveren aan de Europa 2020-doelen.34
Het kabinet hecht grote waarde aan een breed draagvlak voor de Nederlandse positie in het Europees
Semester. Het informeert de Tweede en Eerste Kamer op reguliere basis over de verschillende fases
en stappen binnen het Europees Semester. Na het uitkomen van de voorstellen voor de meest recente
landenspecifieke aanbevelingen in mei 2017, zijn de Tweede en Eerste Kamer geïnformeerd over de
kabinetsappreciatie van de voorgestelde aanbevelingen.35 Naar aanleiding van de publicatie van de
‘Annual Growth Survey’ en het ‘Alert Mechanism Report’ in november 2017, waarmee het Europees
Semester 2018 van start is gegaan, zijn de Tweede en Eerste Kamer eveneens geïnformeerd over de
kabinetsvisie op deze analyses.36 De Tweede en Eerste Kamer hebben voorafgaand aan diverse Raden
over deze documenten (schriftelijk dan wel mondeling) met het kabinet kunnen overleggen.
Dit Nationaal Hervormingsprogramma wordt voor verzending naar de Commissie voorgelegd aan de
Tweede en Eerste Kamer. Daarmee wordt de ruimte geboden om op nationaal niveau overleg te
voeren over de besproken maatregelen en hervormingen. Net als in voorgaande jaren zal de Tweede
en Eerste Kamer worden geïnformeerd over de landenspecifieke aanbevelingen die de Commissie in
het kader van het Europees Semester 2018 zal voorstellen voor Nederland.

32
In dit kader heeft er bijvoorbeeld op 8 maart weer een consultatief overleg van de minister van Economische Zaken met de SER
plaatsgevonden waar de Nederlandse inzet op Europese thema’s is besproken.
33
In het kader van samenwerking met decentrale overheden is recent het Interbestuurlijk Programma (IBP) overeengekomen waarin nieuwe
voorlopige afspraken zijn gemaakt door het Rijk en decentrale overheden om op maatschappelijke opgaven (waaronder die beschreven in het
NHP) de komende tijd nauwer te gaan samenwerken. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/02/14/programmastartinterbestuurlijk-programma-ibp
34
Zie bijlage bij het Nationaal Hervormingsprogramma: Stichting van de Arbeid, maart 2018, ‘Bijdrage van de Nederlandse sociale partners
aan het Nationaal Hervormingsprogramma in het kader van de EU-2020-strategie maart 2017 – februari 2018’.
35
Tweede Kamer stukken 2017, 21501-20 nr. 1231; Eerste Kamer stukken 2017, CXXI nr. G
36
Tweede Kamer stukken 2017, 21501-20 nr. 1283; Eerste Kamer stukken 2017, CXXV nr. A.

38

Appendix A: Overige tabellen
Tabel 11. Kwalitatieve kenmerken van maatregelen gericht op landenspecifieke aanbeveling 1
LSA 1: Begrotingsbeleid, onderzoek &
ontwikkeling en woningmarkt

Beschrijving van de belangrijkste maatregelen en de wijze waarop deze relateren aan landenspecifieke Begrotings-effecten
aanbevelingen
Beschrijving maatregel
Wettelijke verankering
Geboekte voortgang laatste Nog te nemen stappen
12 mnd.

Kwalitatieve effecten

Met inachtneming van de
Begrotingsbeleid
doelstelling op middellange
termijn, het begrotings- en
het structuurbeleid
gebruiken om potentiële
groei en de binnenlandse
vraag te ondersteunen
Overheidsuitgaven
Investeringen
verschuiven naar de
ondersteuning van
investeringen in O&I

Het regeerakkoord leidt per Rijksbegroting
saldo tot een
lastenverlichting die oploopt
tot 6,6 mld in 2021 en extra
uitgaven die oplopen tot 7,9
mld in 2021.

Het regeerakkoord is
gepresenteerd in oktober
2017.

Volgens het CPB leidt het
totale regeerakkoord tot
een 1,1%-punt lager EMUsaldo in 2021.

Ondersteunt de
binnenlandse vraag en leidt
tot lagere lasten op arbeid.

Investering van opgeteld
€400 miljoen structureel,
voor fundamenteel
onderzoek en toegepast
onderzoek.

Rijksbegroting

Besloten in het
Financieel kader en
regeerakkoord van oktober uitwerking
2017, wordt nog uitgewerkt

Intensivering uitgaven van
€400 miljoen structureel

Overheidsuitgaven
verschuiven naar de
ondersteuning van
investeringen in O&I

Eenmalige investering

Eenmalige investering van
Rijksbegroting
twee maal € 50 miljoen voor
onderzoeksinfrastructuur

Besloten in het
Financieel kader en
regeerakkoord van oktober uitwerking
2017.

Intensivering van 50
miljoen in 2018 en 50
miljoen in 2019.

Meer onderzoek en
innovatie in Nederland met
impact op excellentie van
wetenschap, technologieontwikkeling en -absorptie,
innovatie- en
concurrentiekracht ,
productiviteitsgroei en
oplossingen voor
maatschappelijke
uitdagingen.
Een betere
onderzoeksinfrastructuur in
Nederland

Maatregelen nemen om de
resterende verstoringen op
de woningmarkt en de
bevoordeling van schulden
van huishoudens terug te
dringen, met name door de
hypotheekrenteaftrek te
beperken.

Aflossing van
hypotheekschulden fiscaal
stimuleren en
vermogensrisico’s van
huishoudens verlagen

Koppeling van recht op
Wet herziening fiscale
hypotheekrenteaftrek aan
behandeling eigen woning
ten minste annuïtair aflossen
binnen 30 jaar voor nieuwe
hypotheken

Gerealiseerd in 2013

Structurele opbrengst €5,2
mld.

Afbouw fiscale
hypotheekrenteaftrek voor
nieuwe en bestaande
gevallen

Het maximale aftrektarief, in Wet maatregelen
de 4e schijf wordt afgebouwd woningmarkt 2014 II
met 0,5%-punt per jaar

Gerealiseerd in 2014; per 1 24 jaarlijkse stappen van
januari 2018 is het
0,5%-punt per jaar van 50
maximale aftrektarief
naar 38%
49,5%

Structurele opbrengst
€0,77 mld.

Versnelling van de afbouw
hypotheekrenteaftrek

Het maximale aftrektarief, in Nog niet van toepassing
de hoogste schijf wordt
vanaf 2020 afgebouwd met
3%-punt per jaar

Niet van toepassing

Versnelling van structurele
opbrengst hierboven
vermelde maatregel

39

Deze maatregelen worden
de komende jaren verwerkt
in wetgeving en
begrotingen.

Niet van toepassing

4 jaarlijkse stappen van
3%-punt, van 2020 tot en
met 2023

Hoge schulden en daaraan
gekoppelde financiële
risico’s voor huishoudens
en banken worden beperkt.
Draagt bij aan een betere
en meer evenwichtige
woningmarkt met minder
financiële risico’s.

Uitfaseren van de regeling
Hillen (aftrek wegens geen
of geringe
eigenwoningschuld)

De regeling Hillen wordt
vanaf 2019 in 30 gelijke
jaarlijkse stappen
uitgefaseerd.

Verlaging maximale Loan to Jaarlijkse lineaire afbouw
Value ratio (LTV) naar
van maximale LTV van 106
100%
tot 100% in 2018.

Wijziging van de Wet
Niet van toepassing
inkomstenbelasting 2001
tot het geleidelijk uitfaseren
van de aftrek wegens geen
of geringe
eigenwoningschuld
Wet Financieel toezicht
(Besluit gedragstoezicht
financiële ondernemingen,
Tijdelijke Regeling
Hypothecair Krediet)

30 gelijke jaarlijkse stappen Structurele opbrengst € 1,1 Verbeteren van de
van 3 1/3%-punt.
mld.
overheidsfinanciën,
vereenvoudiging van
regelgeving en het creëren
van een efficiënter fiscaal
stelsel.

Gerealiseerd in 2013. Per 1 Niet van toepassing
januari 2018 is de
maximale LTV 100%

40

Structurele opbrengst €0,2
mld.

Hoge schulden en daaraan
gekoppelde financiële
risico’s voor huishoudens
en banken worden beperkt.
Draagt bij aan een betere
en meer evenwichtige
woningmarkt met minder
financiële risico’s.

Tabel 12. Kwalitatieve kenmerken van maatregelen gericht op landenspecifieke aanbeveling 2
LSA 2: Arbeidsmarkt en pensioenen

Resterende belemmeringen Betere balans tussen vast
en flex
voor het inhuren van
personeel op basis van
vaste contracten
aanpakken. De sterke
stijging van het aantal
zelfstandigen zonder
personeel aanpakken, mede
door fiscale verstoringen
die zelfstandigenbanen
stimuleren, te beperken
zonder het
ondernemerschap te
schaden, en door de
toegang van de
zelfstandigen tot betaalbare
sociale bescherming te
bevorderen. Op basis van
het brede voorbereidende
proces dat al aan de gang
Zzp
is, de tweede pijler van het
pensioenstelsel
transparanter, eerlijker
tussen generaties en
schokbestendiger maken.

Pensioenstelsel

Beschrijving van de belangrijkste maatregelen en de wijze waarop deze relateren aan landenspecifieke
aanbevelingen
Beschrijving maatregel
Wettelijke verankering
Geboekte voortgang laatste Nog te nemen stappen
12 mnd.
- Introductie
Zie Kamerbrief “Naar een
Zie wettelijke verankering
Het kabinet wil deze
cumulatiegrond
arbeidsmarktmaatregelen in nieuwe balans op de
ontslagrecht
samenhang bezien en de
arbeidsmarkt” van 15
- Meer balans in
benodigde wetgeving in de december 2017
transitievergoeding
loop van 2018 naar het
- Tijdelijke contracten voor parlement sturen. Naar
tijdelijk werk
verwachting zullen de
- Payrolling en
maatregelen grotendeels
nulurencontracten richten uiterlijk per 1 januari 2020
op oorspronkelijke doel
in werking kunnen treden.
- Differentiatie WW-premie
naar type contract
- Verlichting van de
verplichtingen voor
loondoorbetaling bij
ziekte
- Meer prikkels in
arbeidsongeschiktheidsregelingen richting werk
- Instellen minimumtarief Het streven is de specifieke Zie Kamerbrief “Naar een
Zie wettelijke verankering
voor de onderkant van de maatregelen per 1 januari
nieuwe balans op de
2020 in werking te laten
arbeidsmarkt” van 15
markt
treden. Het kabinet acht het december 2017
- Meer vrijheid voor de
bovenkant van de markt daarbij – zoals in het
- Introductie
regeerakkoord gesteld- van
opdrachtgeversverklaring groot belang om bij de
- Bezien hoe de
concrete uitwerking hiervan
verzekeringsgraad voor
sociale partners en
arbeidsongeschiktheid
veldpartijen te betrekken.
kan worden verhoogd
De zelfstandigenaftrek zal
vanaf 2020 in 4 jaarlijkse
stappen van 3%-punt
verlaagd worden naar het
basistarief.
- Afschaffen
Het kabinet streeft ernaar
Zie Kamerbrief “Naar een
Zie wettelijke verankering
doorsneesystematiek
om begin 2018
nieuwe balans op de
- Sociale partners
overeenstemming met
arbeidsmarkt” van 15
ontwikkelen een nieuw
sociale partners te krijgen
december 2017
pensioencontract
over de invulling op
- Transitie naar een nieuw hoofdlijnen binnen de
stelsel
kaders van de daarvoor in
het regeerakkoord
benoemde uitgangspunten,
zodat in 2020 het
wetgevingsproces is
afgerond.

41

Begrotings-effecten

Kwalitatieve effecten

N.v.t.

Verkleining kloof tussen
vaste contracten en
flexibele arbeid.

N.v.t.

Zekerheid voor (de
inhuurders) van echte
zelfstandigen en
schijnzelfstandigheid,
vooral aan de onderkant,
voorkomen.

N.v.t.

Een vernieuwd
pensioenstelsel dat de
kwetsbaarheden in het
huidige stelsel adresseert
en waarmee de sterke
elementen
(verplichtstelling,
collectieve uitvoering,
risicodeling en fiscale
ondersteuning)
gehandhaafd blijven.

Tabel 13. Overzicht van belangrijkste nieuwe maatregelen die invulling geven aan de Europa 2020-strategie
EU-hoofddoelen
Belangrijkste nieuwe maatregelen voor de komende 12 maanden
Europa 2020-strategie
Werkgelegenheid
•
Werk wordt meer lonend gemaakt door verlaging van de
inkomstenbelasting en een verdere verhoging van de algemene
heffingskorting en per saldo verhoging van de arbeidskorting.
•
Er wordt meer geld uitgetrokken voor de kinderopvangtoeslag.
•
Uitwerken van een individuele leerrekening.
•
De langdurige werkloosheid onder vijftigplussers wordt samen met de
sociale partners aangepakt.
•
De arbeidsparticipatie van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt
wordt samen met o.a. de sociale partners vergroot.
Onderzoek en innovatie
•
Er is oplopend naar 2020 structureel € 200 mln. euro beschikbaar gesteld
voor fundamenteel onderzoek
•
Er is ook is € 200 mln. euro beschikbaar gesteld voor toegepast
onderzoek.
•
Er is in 2018 en 2019 incidenteel € 50 mln. euro voor grote infrastructuur
beschikbaar.
•
Duurzame energie en
Het kabinet zet in op een ambitieus Klimaatakkoord voor 2030 en 2050.
klimaat
Daarnaast wordt een Klimaatwet voorbereid. Daarbij is de inzet om
primair op CO2-reductie te sturen
Onderwijs

•
•

Sociale inclusie

Uitvoering van de Strategische Agenda voor Hoger Onderwijs en
Onderzoek.
Behoud van succesvolle elementen van de vorige aanpak van voortijdig
schoolverlaten. Aanpak behelst grotendeels bestaande doelgroep, wel
accent op jongeren in een kwetsbare positie en eerder uitgevallen
jongeren.

Belangrijkste maatregelen:
•
Structureel extra middelen voor armoede- en schuldenbeleid (vanaf 2015
€100 mln.)
•
Structureel 100 miljoen extra voor kinderen in armoede (vanaf 2017);
•
Tijdelijke extra middelen voor het bestrijden van armoede en schulden,
specifiek onder kinderen (in totaal 80 mln. voor de periode 2018-2020
•
Verhoging toeslagen (kindgebonden budget, kinderopvangtoeslag)
•
Financiële prikkels voor werkgevers om mensen in dienst te nemen.
•
Bieden van betere bescherming tegen schijnconstructies ZZP’ers
•
Intensievere begeleiding voor specifieke groepen werklozen
•
Experimenteren binnen de Participatiewet mogelijk maken.
•
Citydeals – oplossingen t.b.v. integraal maatwerk binnen sociaal domein.
•
Afspraken met gemeenten om armoedeval te verkleinen
•
Brede schuldenaanpak
•
Ondersteuning gemeenten in uitvoering lokale armoede- en
schuldenbeleid

Relatie tot Europa 2020-strategie
Verhogen van de arbeidsparticipatie

Verwachte impact van de maatregelen
(kwalitatief/kwantitatief)
Het stimuleren van zowel het aanbod (o.a. door
werken lonender te maken) als de vraag naar
arbeid door een combinatie aan maatregelen heeft
naar verwachting een positief effect op de
werkgelegenheid, met name voor ouderen en
mensen met een kwetsbare positie op de
arbeidsmarkt.

Draagt bij aan een beter klimaat voor onderzoek en
innovatie

Meer investeringen in onderzoek en innovatie

Geen: het akkoord ziet op nieuw beleid voor de
periode na 2020. Tot die tijd voert het kabinet het
Energieakkoord onverkort uit.

Van het nieuwe Akkoord en de Klimaatwet zal een
belangrijke signaalwerking uitgaan. Mogelijk leiden
sommige maatregelen in het te sluiten Akkoord in
2020 reeds tot een eerste effect op CO2-reductie.
•
Verhoging kwaliteit en de toegankelijkheid van
het hoger onderwijs en versterking van
talentontwikkeling en diversiteit binnen het
hoger onderwijs en van de verbinding van het
hoger onderwijs met de samenleving.
•
Verdere verbetering en borging van de
resultaten van beleid op het terrein van
voortijdig schoolverlaten. Sluitende aanpak
voor jongeren in een kwetsbare positie.
•
(Meer) werken loont meer.
•
Meer effectieve, efficiënte en duurzame
bestrijding door integrale aanpak van armoede
en schulden.
•
Specifieke investering in kinderen in armoede
om sociale uitsluiting en toekomstige
achterstand te voorkomen.
•
Versterking van samenwerking tussen
gemeenten en rijk- en publieke- en private
partijen en dus breder en effectiever bereik
van doelgroepen.

Dragen bij om percentage hoger opgeleiden stabiel
boven de 40 te houden en om de totale groep
voortijdig schoolverlaters verder terug te brengen.

De maatregelen dragen bij aan het verminderen
van armoede en sociale exclusie.

42