Onderzoek mantelzorgondersteuning
Stand van zaken en aanknopingspunten voor
versterking vanuit gemeenten en andere
betrokken partijen

Enschede, 22 november 2011
IO/11/2558/mage
ir. dr. Albertus Laan
drs. Irma Oude Avenhuis
drs. Ingrid Oomen
drs. Katleen Brummelhuis

Inhoudsopgave
1.

Inleiding ............................................................................... 3

2.
2.1
2.2

Gevolgde werkwijze ................................................................ 5
Doelstelling en onderzoeksvragen ................................................. 5
Werkwijze per fase van het onderzoek ........................................... 6

3.
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Stand van zaken mantelzorgondersteuning gemeenten................... 10
Beleid .................................................................................. 10
Organisatie en infrastructuur...................................................... 12
Aanbod ................................................................................ 14
Visie en ambitie...................................................................... 16
Resumerend .......................................................................... 19

4.
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Wat doen andere betrokken partijen voor mantelzorgers? .............. 21
Organisaties voor informele zorg, welzijn en cliëntondersteuning (MEE) .. 21
Eerstelijns zorgaanbieders ......................................................... 24
AWBZ zorgaanbieders ............................................................... 26
Werkgevers ........................................................................... 28
Zorgverzekeraars .................................................................... 31
Resumerend .......................................................................... 32

5.
5.1

Analyse en conclusies............................................................. 34
Beantwoording onderzoeksvragen ................................................ 34

6.
6.1
6.2

Aanbevelingen...................................................................... 41
Beschouwing maatschappelijke opgave.......................................... 41
Aanbevelingen ....................................................................... 41

Bijlage 1.
Bijlage 2.
Bijlage 3.
Bijlage 4.
Bijlage 5.

Format deskresearch mantelzorgondersteuning door gemeenten ... 46
Gesprekslijst voor interviews met de gemeenten ...................... 48
Respondenten ................................................................ 50
Gesprekslijst voor interviews met lokale/regionale organisaties
vanuit aanpalende terreinen............................................... 52
Uitkomsten reflectiebijeenkomst met gemeenten ..................... 54

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 2 van 55

1. Inleiding
In de ondersteuning en maatschappelijke participatie van chronisch zieken,
gehandicapten en andere hulpbehoevende mensen, spelen mantelzorgers een grote
rol. Door de onbetaalde inzet van huisgenoten, familieleden, buren en vrienden
kunnen deze kwetsbare mensen hun zelfstandigheid bewaren. Door adequate
ondersteuning kan overbelasting van mantelzorgers worden voorkomen. Deze
ondersteuning van mantelzorgers is een belangrijke taak die er toe bijdraagt dat de
belangrijke maatschappelijke bijdrage van mantelzorg behouden blijft.
Uit verschillende recente onderzoeken van onder andere Mezzo en MOVISIE naar de
stand van zaken rondom de basisfuncties, komt het beeld naar voren dat de
gemeenten actief met de functies aan de slag zijn gegaan, maar dat het nog niet in
alle gemeenten leidt tot optimale ondersteuning van mantelzorgers. Er is ruimte voor
verdere verbetering van de mantelzorgondersteuning.
Ontwikkelingen van invloed op mantelzorgondersteuning
Vanwege enkele algemene ontwikkelingen is nu de vraag aan de orde op welke wijze
de ondersteuning van mantelzorgers in de komende periode een nieuwe impuls kan
worden gegeven. Enkele van deze ontwikkelingen zijn:
●
veel gemeenten ontwikkelen een nieuw beleidsplan Wmo voor 2012 en verder;
●
gemeenten krijgen een grotere rol in de ondersteuning van kwetsbare mensen,
onder andere door de decentralisatie van de AWBZ functie Begeleiding per 2013
(voor nieuwe cliënten) en 2014 (voor alle cliënten) en de decentralisatie van
Kortdurend Verblijf;
●
zorgverzekeraars krijgen een grotere rol bij de langdurige zorg, doordat per 2013
de zorgkantoren worden opgeheven en zij de AWBZ voor eigen verzekerden gaan
uitvoeren;
●
door de (dubbele) vergrijzing wordt de komende jaren de druk op de arbeidsmarkt groter. De groeiende vraag naar betaalde arbeid maakt het hierdoor
noodzakelijk dat de combinatie van werk met gezin en (mantel)zorgtaken wordt
gefaciliteerd.
Achtergrond onderzoek
De staatssecretaris van VWS heeft aan de Tweede Kamer toegezegd eind 2011 met
een uitgebreide beleidsbrief over mantelzorg te komen met daarin de beleidslijnen
voor de komende periode. Ter voorbereiding op het schrijven van de beleidsbrief, wil
het ministerie van VWS inzicht krijgen in de actuele stand van zaken met betrekking
tot mantelzorgondersteuning en ideeën voor het verder versterken en verbeteren van
die ondersteuning.
In opdracht van het ministerie van VWS heeft bureau HHM ter voorbereiding op deze
beleidsbrief onafhankelijk onderzoek gedaan onder 29 gemeenten en 50 andere
partijen met een rol op het gebied van mantelzorgondersteuning in Nederland.
Gezien de beperkte steekproef kunnen we niet spreken van representativiteit. Wel
geeft dit onderzoek een goed (kwalitatief) beeld van de stand van zaken op het
gebied van mantelzorgondersteuning. Het onderzoek vond plaats in de periode
september-oktober 2011. In deze rapportage doen we verslag van onze bevindingen.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 3 van 55

Leeswijzer
In hoofdstuk 2 beschrijven we de werkwijze die we in het in het onderzoek hebben
gevolgd. Hoofdstuk 3 geeft een beeld van de stand van zaken van mantelzorgondersteuning in gemeenten. Als we het in dit rapport hebben over gemeenten, dan
bedoelen we de 29 gemeenten die betrokken waren in dit onderzoek. In hoofdstuk 4
gaan we in op wat andere betrokken partijen doen op het gebied van
mantelzorgondersteuning. Dit zijn organisaties voor informele zorg, welzijn en
cliëntondersteuning, AWBZ zorgaanbieders, eerstelijnszorg, werkgevers en
zorgverzekeraars. In hoofdstuk 5 analyseren we de uitkomsten en trekken we
conclusies. Het rapport eindigt met aanbevelingen in hoofdstuk 6.
Dankwoord
In het onderzoek hebben we veel enthousiaste, betrokken en gedreven bestuurders
en medewerkers van de verschillende betrokken partijen op het gebied van
mantelzorgondersteuning gesproken. Op deze plaats bedanken we de respondenten
hartelijk voor alle ontvangen informatie en de actieve medewerking op korte termijn.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 4 van 55

2. Gevolgde werkwijze
In dit hoofdstuk geven we inzage in de aanpak van het onderzoek. Daarbij bespreken
we eerst de doelstelling en centrale vraagstelling voor het onderzoek. Vervolgens
presenteren we per fase de gevolgde werkwijze.

2.1 Doelstelling en onderzoeksvragen
Doelstelling en resultaat
De doelstelling voor dit onderzoek is het in kaart brengen van de actuele stand van
zaken rond mantelzorgondersteuning. Daarbij zoeken we naar factoren die
succesvolle ondersteuning bevorderen en naar mogelijkheden voor verdere
beleidsontwikkeling op landelijk en lokaal niveau. Het beoogde resultaat van het
onderzoek is een rapportage voor het ministerie van VWS. Deze rapportage levert een
bijdrage aan de inhoud van de beleidsbrief over mantelzorg die eind 2011 verschijnt.
Onderzoeksvraag
Voortkomend uit de doelstelling hebben wij samen met de opdrachtgever de
volgende centrale onderzoeksvraag gedefinieerd:
Hoe zien beleid, organisatie, bereik en aanbod van mantelzorgondersteuning binnen
gemeenten eruit en op welke wijze kan dit in de toekomst door betrokken partijen
worden versterkt en uitgebouwd?
De volgende hiervan afgeleide deelvragen zijn daarbij leidend in dit onderzoek:
1. Hoe heeft de mantelzorgondersteuning zich sinds de invoering van de Wmo
(1 januari 2007) zowel kwalitatief als kwantitatief ontwikkeld?
2. Op welke wijze heeft mantelzorgondersteuning tegenwoordig een plaats binnen
het gemeentelijke beleid en maatschappelijke veld?
3. Hoe wordt mantelzorgondersteuning door gemeenten georganiseerd en wat is het
effect daarvan?
4. Hoe zetten gemeenten zich in voor het bereiken van mantelzorgers en de
ontwikkeling van het ondersteuningsaanbod?
5. In welke mate worden mantelzorgers bereikt?
6. Wat is de rol van gemeenten en andere organisaties bij de ontwikkeling van een
goede infrastructuur voor mantelzorgondersteuning?
7. Welke kansen en belemmeringen spelen er bij gemeenten en andere organisaties
om nu en in de toekomst mantelzorgers goed te kunnen ondersteunen?
Wij denken dat het voor de komende tijd belangrijk is de aandacht te richten op de
mogelijkheden om mantelzorgondersteuning bij gemeenten en aanpalende terreinen
te versterken. In de aanpak van het onderzoek ligt daarom het accent vooral op
vooruit kijken, leren van successen en zoeken naar kansen.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 5 van 55

2.2 Werkwijze per fase van het onderzoek
Het onderzoek bestond uit zeven fasen, te weten:
1. Selectie gemeenten
2. Deskresearch gemeentelijk en aanpalend beleid rondom Wmo en
mantelzorgondersteuning
3. Semigestructureerde interviews gemeenten
4. Selectie respondenten van aanpalende terreinen1
5. Semigestructureerde interviews aanpalende terreinen
6. Reflectiebijeenkomst met gemeentelijke respondenten
7. Analyse en rapportage
1. Selectie gemeenten
Samen met de begeleidingscommissie hebben we 31 gemeenten geselecteerd:
●
één ‘G4’-gemeente;
●
15 ‘G32’-gemeenten;
●
15 middelgrote gemeenten.
We hebben daarbij gelet op geografische spreiding en een goede vertegenwoordiging
van de zes grootste zorgverzekeraars. Er zijn alleen gemeenten met minimaal 20.000
inwoners in het onderzoek betrokken. Bij die gemeenten verwachten we namelijk
meer informatie en een gedetailleerder beeld aan te treffen van het beleid, de
organisatie en uitvoering van mantelzorgondersteuning. Uit onze praktijkervaring
weten we ook dat de kleinere gemeenten over het algemeen voor de specifiekere
onderdelen van het Wmo beleid (zoals mantelzorgondersteuning) aansluiting zoeken
in regioverband, waarbij de grotere gemeenten als ‘trekker’ fungeren.
2. Deskresearch beleid gemeenten
Na de selectie van gemeenten voor het onderzoek, voerden we deskresearch uit. De
doelstelling van de deskresearch was om per gemeente vast te stellen wat zij
(schriftelijk) hebben vastgesteld over mantelzorgondersteuning. We verzamelden het
Wmo-beleidsplan en andere beleidsnota’s en selecteerden relevante passages voor de
gesprekken. Daarnaast keken we op de websites van gemeenten en op de sites van de
werkzame organisaties in die gemeente, naar wat zij bieden aan mantelzorgondersteuning. Met het oog op de selectie van andere betrokken partijen (stap 4) keken we
ook naar in welke mate deze aanpalende terreinen in de gemeente actief en van
betekenis zijn.
Voor deze fase stemden we een format (zie bijlage 1) af met de
begeleidingscommissie. De volgende onderdelen zijn in de deskresearch opgenomen:
●
gemeentelijke visie en beleid (specifiek, dan wel als onderdeel van Wmobeleidsplan);
●
organisatievorm ondersteuning voor mantelzorgers en (voorbeelden van)
projecten;
●
kwantitatieve en kwalitatieve ontwikkeling mantelzorgondersteuning sinds 2007;
●
stand van zaken en voorbeelden van ontwikkelingen op de aanpalende terreinen.

1

Betrokken terreinen op het gebied van mantelzorgondersteuning.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 6 van 55

Op basis van de deskresearch konden we ons per gemeente een eerste beeld vormen
van de individuele gemeenten. De deskresearch vormde daarmee ook input voor de
gesprekken met de beleidsambtenaar en/of wethouder.
3. Semi-gestructureerde interviews gemeenten
Per gemeente is getracht om een afspraak te plannen voor een gesprek met de
wethouder en beleidsambtenaar die (mantel)zorg en Wmo in hun portefeuille
hebben. De vragen voor de gesprekken hebben we afgestemd met de begeleidingscommissie (zie bijlage 2). In de gesprekken met de wethouder en ambtenaar hebben
we een semi-gestructureerde interviewmethode toegepast. Uitgangspunt voor de
gesprekken was ‘wat gaat goed, wat kan beter en wat is daarvoor nodig’. We
streefden er naar de betrokken wethouder en beleidsambtenaar gezamenlijk te
spreken, op locatie in de gemeente. In totaal hebben we 29 gemeenten gesproken. In
bijlage 3 is een overzicht te vinden met gesprekspartners per gemeente.
4. Definitieve selectie respondenten aanpalende terreinen
Naast zicht krijgen op de gemeenten als regisseurs voor mantelzorgondersteuning is
een belangrijk aspect van dit onderzoek om ook een beeld te krijgen vanuit de
aanpalende terreinen. De volgende aanpalende terreinen hebben we voor het
onderzoek geformuleerd:
●
organisaties voor informele zorg, welzijn en cliëntondersteuning, zoals
steunpunten mantelzorg, die in contact met de mantelzorgers de daadwerkelijke
ondersteuning bieden, en belangenbehartigers;
●
zorgaanbieders in de eerste lijn (zoals huisartsen), die in contact met cliënten
een belangrijke signalerende rol hebben als het gaat om (mogelijke/dreigende)
overbelaste mantelzorgers;
●
aanbieders van AWBZ zorg (thuiszorgorganisaties, verpleeg- en
verzorgingshuizen, instellingen voor gehandicaptenzorg en GGZ), die naast de
verantwoordelijkheid die ze hebben voor de cliënt, ook de mantelzorgers ‘in de
gaten houden’;
●
werkgevers, die het voor werkende mantelzorgers mogelijk kunnen maken het
leveren van mantelzorg te combineren met een maatschappelijke functie
(betaalde baan);
●
zorgverzekeraars en zorgkantoren, die bijvoorbeeld bij het inkoopbeleid
mogelijk kunnen maken dat de rol van mantelzorgers wordt erkend, ondersteund
en gestimuleerd, of die door het creëren van specifieke polissen mantelzorgers
kunnen ondersteunen.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 7 van 55

Afbeelding 1: lokale en regionale betrokken partijen bij mantelzorgondersteuning
De insteek was om bij elke geselecteerde gemeente één aanpalend terrein te
onderzoeken. In tegenstelling tot de voorgestelde aanpak waarin we op basis van de
deskresearch zelf een selectie van de aanpalende terreinen zouden maken per
gemeente, hebben we aan de beleidsambtenaar en/of wethouder gevraagd om aan te
geven met welke aanpalende terreinen zij gezamenlijk optrekken en in de gemeente
actief en van betekenis zijn op het gebied van mantelzorgondersteuning. Op deze
manier hebben we geprobeerd om contact te maken met de positieve initiatieven die
als inspiratiebron voor andere gemeenten kunnen dienen.
5. Semigestructureerde interviews met aanpalende terreinen
Per aanpalend terrein hebben we met belangrijke spelers gesprekken gevoerd. Deze
gesprekken zijn telefonisch gevoerd na afloop van de gesprekken in de gemeenten. In
totaal zijn 50 gesprekken gevoerd met spelers in de aanpalende terreinen. In bijlage
3 vindt u een overzicht met welke partijen per gemeente is gesproken.
De gesprekken met de vertegenwoordigers van de aanpalende terreinen kenden
eenzelfde karakter als de gesprekken met de wethouder en/of beleidsambtenaar.
Uitgangspunt in de gesprekken was ook hier: ‘wat gaat goed, wat kan beter en wat is
daarvoor nodig’. Ook in deze gesprekken hebben we een semigestructureerde
interviewmethode toegepast. Leidraad voor deze gesprekken vormde een vragenlijst
die afgestemd is met de begeleidingscommissie (zie bijlage 4).
6. Reflectiebijeenkomst gemeenten
De informatie uit de interviews met gemeenten en betrokkenen van aanpalende
terreinen verwerkten we tot een lijst met bevindingen en highlights per thema. Dit
beeld van de stand van zaken en aanknopingspunten voor verdere mantelzorgondersteuning hebben we besproken tijdens een reflectiebijeenkomst met
ambtenaren van de bezochte gemeentes. Ondanks de positieve reacties op het
onderzoek en de betrokkenheid om mee te denken, waren uiteindelijk zes gemeenten
aanwezig. De andere gemeenten konden na afloop schriftelijk reageren op de
uitkomsten van de reflectiebijeenkomst.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 8 van 55

7. Analyse en rapportage
De reflectiebijeenkomst met gemeenten was een eerste stap om de informatie die
we in de interviews hebben verkregen, te structureren. Daarnaast hebben we per
thema (beleid, organisatie, aanbod, ambitie en samenwerking met aanpalende
terreinen) een overzicht gemaakt met bevindingen vanuit gemeenten en aanpalende
terreinen als input voor de rapportage.
Tenslotte hebben we de uitkomsten gebundeld in een rapportage, trekken we
conclusies en doen we aanbevelingen. Een conceptrapport is besproken met het
ministerie van VWS, Mezzo en de VNG. Hierna is het rapport definitief gemaakt.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 9 van 55

3. Stand van zaken mantelzorgondersteuning gemeenten
In dit onderzoek hebben we in 29 gemeenten gesproken met een wethouder en/of
ambtenaar die (mantel)zorg en Wmo in portefeuille heeft. In dit hoofdstuk
beschrijven we de uitkomsten van deze gesprekken met de gemeenten, uitgesplitst in
thema’s die gekoppeld zijn aan de vraagstelling van het onderzoek. Paragraaf 3.1.
gaat in op het beleid van gemeenten. In paragraaf 3.2 beschrijven we de organisatie
en infrastructuur voor mantelzorgondersteuning. In paragraaf 3.3 gaan we in op het
aanbod. Paragraaf 3.4 beschrijft de visie en ambitie van gemeenten op het gebied
van mantelzorgondersteuning. We sluiten dit hoofdstuk af met enkele resumerende
opmerkingen in paragraaf 3.5.

3.1 Beleid
Met de invoering van de Wmo in 2007 hebben de gemeenten de verantwoordelijkheid
gekregen voor de ondersteuning van mantelzorgers (prestatieveld 4). Het beeld over
het mantelzorgbeleid bij de gemeenten die we hebben gesproken is divers.
Beleidsontwikkeling bij gemeenten
Bijna alle gemeenten die we spraken hebben mantelzorgbeleid geformuleerd. Dit
beleid is veelal onderdeel van het brede Wmo beleidsplan. Enkele gemeenten, met
name G4 en G32 gemeenten, hebben een afzonderlijke mantelzorgnota of gebruiken
hiervoor het beleidsplan van het steunpunt mantelzorg, of er is sprake van een
geïntegreerde nota op het gebied van welzijn, wonen en zorg. Een derde van de
middelgrote gemeenten is nu (net) bezig met het formuleren van beleid op het
gebied van mantelzorg.
De basisfuncties en het beschikbare aanbod vormen vaak het vertrekpunt voor beleid.
Gemeenten die al langer mantelzorgbeleid kennen hebben aandacht voor Welzijn
Nieuwe Stijl en het empoweren van mantelzorgers (de focus op eigen kracht en de
inzet van het sociale netwerk). Zie ook paragraaf 3.4 met daarin de visie en ambitie
van gemeenten.
Vrijwel alle gemeenten ontwikkelen mantelzorgbeleid voor de eigen gemeente. De
regionale samenwerking die er in veel gevallen was voordat mantelzorgondersteuning
onder de Wmo viel, is gestopt of eindigt komend jaar. Enkele gemeenten kennen nog
een regionaal overleg, maar de focus ligt lokaal. De afgelopen jaren zijn de regionale
afspraken verschoven naar lokale afspraken met lokale steunpunten mantelzorg. Een
aantal gemeenten is bezig om mantelzorgondersteuning als onderdeel mee te nemen
in een wijkgerichte benadering; praktische samenwerking op wijkniveau, dichtbij de
burger.
Veel gemeenten geven aan dat zij het beleid veelal samen met betrokken informele
zorgpartijen uit het veld formuleren. Hierbij gaat het om het (lokale) steunpunt
mantelzorg, een welzijnsorganisatie, ouderenwerk en maatschappelijk werk. In
sommige gemeenten zijn ook de thuiszorg, MEE of GGD betrokken.
De focus van gemeenten ligt vooral op regie en beschikbaarheid van aanbod. Een
kwart van de gemeenten heeft, om de samenwerking tussen diverse betrokken
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 10 van 55

partijen te bevorderen, een overlegstructuur ingericht. Dit is bijvoorbeeld een
klankbordgroep mantelzorg, een mantelzorgplatform of een Mantelzorgakkoord2.
Welzijnstafel Breda
De gemeente Breda beschikt over een ‘Welzijnstafel’. Dit is een lokaal informeel overleg met
organisaties uit de sectoren welzijn, zorg en wonen. De Welzijnstafel doet op verschillende
gebieden voorstellen aan de gemeente, waaronder de inzet van vrijwilligers en
mantelzorgers.

Aantallen mantelzorgers en hun behoeften
Driekwart van de gemeenten geeft aan dat ze redelijk zicht heeft op het aantal
mantelzorgers dat ze bereikt. Daarbij maken deze gemeenten vooral gebruik van de
registratie, evaluatie en (subsidie)verantwoording van de steunpunten mantelzorg
(Mezzo-registratie) en het Wmo-loket. De gemeenten hebben geen zicht op het
aantal mantelzorgers waarmee zorgaanbieders contact hebben.
Een derde van de gemeenten voert daarnaast nog eens in de 2-4 jaar onderzoek uit
onder (potentiële) mantelzorgers door een afdeling onderzoek & statistiek of
bijvoorbeeld via een stadspanel.
Verder gebruiken gemeenten landelijke gegevens die beschikbaar zijn via MOVISIE,
Mezzo en het Expertisecentrum Mantelzorg. Daarbij vertalen ze deze, voor zover
mogelijk, naar hun eigen gemeente.
Er is vooral zicht op het aantal mantelzorgers. Gemeenten geven aan nog
onvoldoende zicht te hebben op de echte behoeften van mantelzorgers. Dit geldt
vooral voor mantelzorgers die men nu nog niet bereikt. Specifiek werden door de
gemeenten de doelgroepen jonge mantelzorgers, allochtone mantelzorgers en
mantelzorgers van GGZ-cliënten genoemd.
Mantelzorgondersteuning: een klein maar complex dossier
Uit de gesprekken met wethouders en/of ambtenaren krijgen we het beeld dat
mantelzorgbeleid een relatief klein maar complex dossier is. De complexiteit van het
dossier heeft onder andere te maken met de (blijvende) onduidelijkheid en
onbekendheid rond het begrip mantelzorg, de vele partijen die erbij betrokken zijn
en het tijdig bereiken van mantelzorgers voordat sprake is van overbelasting.
Vaak betreft mantelzorgbeleid een onderdeel van een breder takenpakket. Ook is de
beleidscapaciteit en de omvang van budget meestal beperkt. Daarnaast zien we
enkele gemeenten een beperkte ambtelijke continuïteit op het dossier van
mantelzorgondersteuning.
Het lijkt er op dat het budget voor mantelzorgondersteuning in de meeste gemeenten
(nog) niet wordt getroffen door bezuinigingen. Enkele grote gemeenten maken
expliciet de keuze om het budget te vergroten. Er zijn echter ook enkele gemeenten
die komend jaar gaan bezuinigen. Veel gemeenten hebben de ambitie om meer
mantelzorgers te bereiken, maar men voelt de spanning in de beperkte financiële
mogelijkheden om iedereen te kunnen helpen.
2

Een bijzondere vorm van samenwerking van betrokken partijen bij mantelzorg in Den Haag.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 11 van 55

3.2 Organisatie en infrastructuur
Steunpunt mantelzorg: zelfstandig of bij welzijnsorganisatie
Nagenoeg alle gemeenten hebben de uitvoering van mantelzorgondersteuning
neergelegd bij een steunpunt mantelzorg, al dan niet als zelfstandige organisatie.
Het steunpunt mantelzorg ontvangt in deze gevallen het grootste aandeel van het
gemeentelijke budget voor mantelzorgondersteuning.
Naast zelfstandige steunpunten zien we dat gemeenten het steunpunt mantelzorg
onderbrengen binnen een grotere organisatie, meestal bij een brede
welzijnsorganisatie. Door het bij deze organisatie onder te brengen ontstaat volgens
deze gemeenten de binding met partijen als een Stichting Welzijn Ouderen,
jongerenwerk, maatschappelijk werk en andere partijen die diensten verlenen op het
grensvlak van wonen, welzijn en zorg.
In gemeenten met meerdere kleine kernen zien we dat het steunpunt mantelzorg hier
in veel gevallen dependances, spreekuren of ‘steunstees’ hebben georganiseerd.
Steunpunt mantelzorg en vrijwilligerscentrale
Een aantal gemeenten heeft heel bewust de verbinding gezocht tussen een steunpunt
mantelzorg en een vrijwilligerscentrale. Soms specifiek door deze punten
gezamenlijk onder te brengen bij een welzijnsstichting. Argument voor deze
koppeling bestaat uit de veronderstelling dat op deze wijze vrijwilligers (bijvoorbeeld
vrijwillige thuishulp) beter en direct aan ondersteuningsvragen van mantelzorgers
gekoppeld kunnen worden. Bij de subsidies voor initiatieven van vrijwilligers valt op
dat deze initiatieven veelal zijn gericht op specifieke groepen mantelzorgers, zoals
mantelzorgers voor cliënten met dementie en allochtone mantelzorgers.
Steunpunt gekoppeld aan Wmo-loket
Een derde van de gemeenten heeft op het gebied van mantelzorgondersteuning een
directe dan wel indirecte verbinding gerealiseerd met het Wmo-loket. De volgende
varianten komen daarbij voor:
●
Het Wmo-loket verwijst mensen gericht door naar het steunpunt mantelzorg;
●
Het steunpunt mantelzorg is met een spreekuur ondergebracht in het Wmo-loket
(ze zijn zichtbaar voor elkaar en geleiden door naar elkaar);
●
Het steunpunt mantelzorg dan wel een mantelzorgconsulent zit in de backoffice
van het Wmo-loket.
Andere initiatieven
De subsidies die gemeenten verstrekken aan andere initiatieven (instellings- dan wel
projectsubsidie) naast het aanbod door het steunpunt mantelzorg worden in veel
gevallen verstrekt als een tegemoetkoming in de kosten en bewust niet voor
personele inzet. Daarmee willen die gemeenten een toename in professionele
coördinatie voorkomen.
In een aantal gevallen verstrekt een gemeente ook een subsidie aan een partij die
regionale mantelzorgondersteuning oppakt. Het gaat dan bijvoorbeeld om een
subsidie aan een (regionale) organisatie voor mantelzorgondersteuning die voor
meerdere gemeenten werkzaam is of een subsidie aan MEE. De subsidie is vaak

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 12 van 55

bedoeld voor mentorschap, respijtzorgarrangementen, maar ook collectieve
ondersteuning zoals scholing en cursussen.
Expertisecentrum familiezorg
De gemeente Waalwijk koopt de mantelzorgondersteuning al sinds jaren in bij het
Expertisecentrum Familiezorg (Exfam). Exfam biedt praktische en emotionele begeleiding aan
familiezorgers en informatie en advies aan professionals en vrijwilligers. Het
expertisecentrum traint in Waalwijk en omgeving professionals zodat ze ook oog hebben voor
de familie van de zorgvrager en dit integraal wordt meegenomen.

Ondersteuning anders dan vanuit gemeente
Enkele gemeenten melden dat de ondersteuning van mantelzorgers breder is dan
alleen hetgeen waar gemeenten zicht op hebben. Dit komt doordat zorgaanbieders
binnen de eigen organisatie ook mantelzorgers ondersteunen en daar vrijwilligers uit
een eigen vrijwilligerspool voor inzetten. Daarnaast wordt er bijvoorbeeld ook
respijtzorg geboden vanuit de AWBZ. Gemeenten hebben hier niet altijd goed zicht
op, omdat de aansluiting met partijen uit de formele zorg beperkt is.
Indicatiestelling
Wat betreft de indicatiestelling binnen de Wmo is het beeld dat gemeenten integraal
(willen) kijken naar de zorgvrager en de mantelzorger. Verschillende gemeenten
scholen de Wmo-consulenten in het herkennen van mantelzorgers en de mate van
overbelasting. Veel gemeenten geven aan dat bij de indicatiestelling ook de mantelzorg moet worden betrokken. Enkele gemeenten ervaren hierbij een lastig vraagstuk.
Zij vragen zich af hoe je als gemeente om zou moeten gaan met weigering van het
verlenen mantelzorg als hier in de indicatiestelling rekening mee wordt gehouden.
Het protocol gebruikelijke zorg zoals het CIZ deze hanteert bij de AWBZindicatiestelling is bekend bij gemeenten en wordt veelal als leidraad gebruikt.
Hierbij wordt als knelpunt ervaren dat men in sommige situaties meer rekening zou
willen houden met overbelastingssituaties. In de praktijk zijn er maar enkele
gemeenten die bij de Wmo-indicatiestelling ook indiceren voor het ondersteunen van
mantelzorgers. Gemeentelijke regels en protocollen worden nogal eens als een
belemmering ervaren om maatwerk te kunnen bieden aan cliënt en mantelzorger. Er
is één grote gemeente die nu samen met het CIZ en het zorgkantoor kijkt of het
mogelijk is om, zonder indicatieproces, direct mantelzorgers te ondersteunen.
Eén gemeente heeft in de nieuwe verordening (gebaseerd op de Kanteling) ook de
mantelzorger als belanghebbende getypeerd. Dat wil zeggen dat de mantelzorger per
2012 ook recht heeft op een voorziening, bijvoorbeeld hulp bij het huishouden (een
schoon en leefbaar huis). Bij het verstrekken van een indicatie voor Wmovoorzieningen zouden meer gemeenten er aandacht voor kunnen hebben dat ook de
mantelzorger daarvoor in aanmerking kan komen.
In brede zin zijn enkele gemeenten bezig met de herziening van de indicatiestelling.
Daarbij zijn de volgende zaken genoemd:
●
Voor 30 informele zorgvragers is er maatwerk; zonder indicatie beperkt
gespecialiseerde hulp inzetten. Organisaties stellen zelf de indicatie en dragen
oplossingen aan (zonder naar het loket te hoeven);

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 13 van 55

●

●

●

In een manifest met zorginstellingen zijn afspraken gemaakt om op wijkniveau
intensief samen te werken, de financiële middelen te bundelen en de
wijkverpleegkundige te laten indiceren;
Er is een samenwerkingsovereenkomst met de belangrijkste partners om
kwetsbare burgers altijd te helpen en er is een bundeling van verschillende
financieringsstromen. Het maatschappelijk werk doet de intake;
De gemeente indiceert volledig voor Hulp bij het Huishouden (geen relatie meer
met het CIZ). Binnen HH wordt een ruimere indicatie gegeven, zodat er ook
budget is voor coördinatie. De gemeente wil ook voor verpleging (VP) en
verzorging (PV) zelf gaan indiceren.

3.3 Aanbod
De afgelopen jaren hebben gemeenten het aanbod aan mantelzorgondersteuning
georganiseerd. Veel gemeenten hebben hierbij de basisfuncties als vertrekpunt
genomen en gebruikt bij de inkoop c.q. subsidieverstrekking. Het aanbod is in alle
gevallen lokaal ingekleurd, maar soms er is ook sprake van regionaal aanbod zoals
collectieve scholing en cursussen, intensieve vormen van individuele ondersteuning,
et cetera.
Aanbod mantelzorgondersteuning
Het bieden van informatie/advies is in belangrijke mate neergelegd bij steunpunten
mantelzorg en/of het Wmo-loket. In sommige gevallen is daar ook de individuele
ondersteuning belegd, evenals vormen van collectieve ondersteuning (cursussen
en/of trainingen). Soms zijn deze taken ook neergelegd bij derden. Zo hebben
sommige gemeenten aan vrijwilligersorganisaties, AWBZ-aanbieders of MEE gevraagd
specifiek aanbod te ontwikkelen voor specifieke doelgroepen (jongeren, ouderen,
ziektebeeldgerelateerde doelgroepen, et cetera). Volgens gemeenten is er veel
informatie beschikbaar voor mantelzorgers maar zijn er vraagtekens bij het bereiken
van mantelzorgers.
Aanbod dichtbij de burger
Ons beeld uit de interviews is dat sinds de invoering van de Wmo een brede beweging
is ontstaan van regionaal aanbod naar lokaal gemeentelijk aanbod. Waarbij
verschillende gemeenten nu tot een aanbod op wijkniveau willen komen. Dat wil
zeggen: zo dicht mogelijk bij de burger. De gemeente heeft daarbij vooral de regie
en coördinatie, terwijl organisaties in de formele en informele zorg de uitvoering
voor hun rekening nemen. Onderlinge afstemming en samenhangend aanbod aan
ondersteuningsmogelijkheden zijn daarbij belangrijke aandachtspunten.
Familiespreekuur
In de gemeente Heerenveen is een Familiespreekuur opgezet voor mensen die zorgen voor
mantelzorgers van chronisch en/of ernstig zieken. Dit spreekuur is ingericht door ruim 20
aanbieders in de professionele en informele zorg. Tijdens het spreekuur gaat de
spreekuurhouder in op de individuele behoeften van de mantelzorgers. Tevens wordt er onder
de deelnemende partijen een ‘probleemeigenaar’ aangewezen.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 14 van 55

Ontwikkelingen invulling aanbod
In het verlengde hiervan zien wij de volgende ontwikkelingen wat betreft de invulling
van het aanbod:
●
Meer dan de helft van de gemeenten die we hebben gesproken, zet in
toenemende mate vrijwilligers in (of geeft aan dit te willen op afzienbare
termijn) voor de ondersteuning van mantelzorgers (zoals de inzet van vrijwillige
respijtzorg als een AWBZ-indicatie ontbreekt).
●
Een derde van de onderzochte gemeenten doet in toenemende mate een beroep
op de eigen kracht en het sociale netwerk van mantelzorgers (of geeft aan dit te
willen op afzienbare termijn). Daarbij kiezen gemeenten voor het empoweren
van mantelzorgers: de mantelzorger leren (weer) gebruik te maken van of een
beroep te doen op zijn/haar sociale netwerk. Soms is hiervoor specifiek aanbod
ontwikkeld.
●
De helft van de onderzochte gemeenten richt zich vaker op specifieke
doelgroepen mantelzorgers die ze moeilijk kunnen bereiken of die vragen om op
hen toegespitste vormen van ondersteuning. Denk hierbij aan jonge
mantelzorgers, allochtone mantelzorgers, mantelzorgers van mensen met GGZproblematiek, werkende mantelzorgers en mantelzorgers van mensen met
dementie. Ook het cursusaanbod voor deze doelgroepen wordt uitgebreider.
●
Ruim de helft van de gemeenten legt daarbij in toenemende mate de verbinding
met professionele zorg (of geeft aan dit te willen op afzienbare termijn), zoals
zorgaanbieders vanuit de AWBZ- of eerstelijnsvoorzieningen (huisartsen,
wijkverpleegkundigen).
●
De helft van de gemeenten die we hebben gesproken krijgt meer aandacht voor
respijtzorg, waarbij de vraag vooral is wat gemeenten moeten/kunnen bieden
ten opzichte van vormen van respijtzorg die beschikbaar zijn/worden
geïndiceerd vanuit de AWBZ en de Zvw. Er zijn nog nauwelijks gemeenten die
respijtzorg koppelen aan de decentralisatie van de AWBZ-functies Begeleiding en
Kortdurend Verblijf. Als specifiek knelpunt noemden gemeenten dat respijtzorg
als preventieve voorziening moeilijk te financieren is.
●
Enkele (kleinere) gemeenten kopen diensten in van een goed functionerend
steunpunt mantelzorg uit een grotere gemeente of van een informele zorgpartij.
Hiermee versterkt de kleine gemeente haar aanbod.
Aanbodoverzicht
Het merendeel van de gemeenten heeft zicht op het aanbod aan mantelzorgondersteuning dat binnen hun gemeente en/of regio beschikbaar is. Er zijn ook gemeenten
die hier minder goed kijk op hebben. Soms voeren gemeenten een witte vlekken
analyse uit om zicht te krijgen op het aanbod aan mantelzorgondersteuning. Een
overzicht wordt vaak beschikbaar gesteld via een productenboek en/of via een
website.
Gemeenten hebben vooral behoefte aan inzicht in het aanbod aan respijtzorg dat
lokaal en regionaal beschikbaar is. Bij de doorontwikkeling van het aanbod vinden
enkele gemeenten dat er sneller financiële middelen beschikbaar moeten komen voor
innovaties. Een voorbeeld hiervan is trajectbegeleiding bij dementie.
Volgens enkele gemeenten ontbreekt het aan aanbod gericht op financiële
ondersteuning aan mantelzorgers. Daar is volgens gemeenten een grote behoefte aan.
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 15 van 55

Mede gezien de ‘Rekening mantelzorgers’3 waarin de cumulatie van financiële
nadelige effecten worden benoemd.

3.4 Visie en ambitie
De afgelopen jaren hebben gemeenten ervaring opgedaan met het ontwikkelen van
beleid voor/het organiseren van het bieden van ondersteuning aan mantelzorgers.
Daarbij koppelen gemeenten mantelzorgondersteuning in toenemende mate aan de
beleidslijnen Wmo-breed. Bij het formuleren van de gemeentelijke visie en ambitie
voor de ondersteuning van mantelzorgers worden verschillende items genoemd:
●
meer samenwerking;
●
een integrale benadering;
●
doorontwikkeling van aanbod;
●
inpassing in de Wmo.
Daarbij is het de uitdaging voor gemeenten hun visie en ambitie ambtelijk te vertalen
in beleid, maar vooral ook in de concrete uitvoering(sorganisatie).
Mens; een Wmo-innovatieproject in gemeente De Bilt
In het project Mens realiseert de gemeente woonservicewijken. De visie van de gemeente is
dat zorg en ondersteuning dichtbij de burger moet worden aangeboden. Het gaat daarbij om
verbindingen zoeken en zaken systematisch en integraal oppakken. Conform deze visie is de
ambitie van de gemeente om het huidige mantelzorgsteunpunt op meerdere plekken in De Bilt
aan te bieden. Hiermee wordt ook de mantelzorgondersteuning dichtbij de burger
georganiseerd.

Samenwerking
Gemeenten streven naar meer samenwerking bij mantelzorgondersteuning. Dit
betreft zowel de samenwerking tussen verschillende gemeentelijke diensten en
afdelingen, als de samenwerking met organisaties uit diverse domeinen (vooral met
welzijnsinstellingen en AWBZ-zorgaanbieders, maar ook met zorgkantoren en/of
zorgverzekeraars). Gemeenten ervaren nu nog knelpunten in de afstemming en
verbinding tussen de eerste- en tweede lijn en informele zorg, en in de samenwerking
tussen professionals en vrijwilligers. Ook signaleren zij dat concurrentie de
samenwerking tussen aanbieders frustreert terwijl er schaarste is.
In toenemende mate kiezen gemeenten voor een netwerkbenadering, met
samenwerking op een breed scala aan terreinen. Deze benadering betreft onder meer
het formuleren van beleid, het signaleren en doorverwijzen van mantelzorgers, het
ontwikkelen en bieden van vormen van ondersteuning aan mantelzorgers, et cetera.
Netwerkvorming vindt plaats op het niveau van de regio, gemeente en/of wijk. Soms
is de ondersteuning van mantelzorgers gekoppeld aan een wijkgerichte benadering,
waarbij organisaties uit de formele en informele zorg samenwerken bij het bieden
van zorg en ondersteuning aan kwetsbare burgers.

3

Mezzo, Rekening mantelzorgers. Cumulatie inkomenseffecten mantelzorgers, september 2011.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 16 van 55

Venlodroom
Venlodroom is een samenwerkingsinitiatief van diverse partijen, waaronder zorgaanbieders,
welzijnsorganisaties, woningcorporaties, zorgkantoor en de gemeente Venlo. In een pilotwijk
wordt gezocht naar een samenhang van zorg en ondersteuning. Medewerkers van de
initiatiefnemers en de bewoners van de wijk voeren diverse projecten van Venlodroom uit.
De gelden hiervoor zijn bij elkaar gevoegd. Venlodroom is een faciliterende partij die
beoogt dat de wijkbewoners met elkaar voor de wijk zorgen (www.venlodroom.nl).

Integrale benadering
Vrijwel alle gemeenten benadrukken het belang van een integrale benadering bij het
bieden van ondersteuning aan kwetsbare burgers en zijn sociale netwerk, inclusief
mantelzorger(s). Sommige gemeenten geven aan de taken van welzijn,
vrijwilligerswerk, maatschappelijke ondersteuning, cliëntondersteuning en
mantelzorgondersteuning meer op elkaar af te willen gaan stemmen of te gaan
samenvoegen. Dit kan beleidsmatig worden ingekleurd (afstemmingsoverleg), maar
ook organisatorisch (één organisatie voor maatschappelijke ondersteuning of
informele zorg), financieel (bundeling van budgetten) of fysiek (één loket, met
bundeling van taken in de front- en/of backoffice).
Doelgroepbenadering
Gemeenten kiezen soms bewust voor een doelgroepbenadering. Dit stelt hen in de
gelegenheid maatwerk te leveren in het geval van specifieke ondersteuningsbehoeften.
Ontmoetingscentrum Dementie
In Den Haag is een Ontmoetingscentrum Dementie ingericht. Dit centrum verschilt van een
reguliere dagopvang voor dementerenden, omdat de ondersteuning gericht is op mensen met
dementie en hun mantelzorgers. Het centrum is bovendien laagdrempeliger omdat het geen
instelling is.

Andere gemeenten geven aan juist niet voor een dergelijke benadering te kiezen,
vanwege de volgende argumenten:
●
voorkomen dat er groepen burgers tussen wal en schip vallen, omdat ze niet als
doelgroep benoemd zijn;
●
het kan stigmatiserend zijn voor mantelzorgers;
●
specialisatie kan leiden tot dubbelingen en dit wil men zoveel mogelijk
voorkomen.
Preventie en vroegsignalering
Veel gemeenten willen zich richten op het vergroten van het bereik en vooral vóórdat
mantelzorgers overbelast zijn. Gemeenten vinden preventie en vroegsignalering
belangrijk, maar hebben tegelijk vragen hoe ze hier op een goede wijze invulling aan
kunnen geven. Dit blijft lastig omdat mantelzorgers zich niet als zodanig herkennen
of zich pas melden/in beeld komen als ze (zwaar) overbelast zijn.
Gemeenten zien hier wel een rol weggelegd voor AWBZ-instellingen. Deze aanbieders
zouden de situatie van de mantelzorger nadrukkelijker in beeld kunnen brengen in
het zorgplan van de cliënt en de mantelzorger hier zelf bij betrekken. Opgemerkt
wordt wel dat dit niet eenvoudig zal zijn. Het integraal oppakken van een

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 17 van 55

meervoudige ondersteuningsbehoefte is al een lastige taak. De mantelzorger hierin
meenemen kan het mogelijk nog lastiger maken.
Resultaatgericht contracteren
Gemeenten maken nu vooral subsidieafspraken over aantallen activiteiten en/of
deelnemers. Een enkele gemeente formuleert SMART-doelen voor mantelzorgbeleid
en probeert dit te vertalen in output en outcome. Een paar gemeenten geven aan te
willen kiezen voor een meer resultaatgestuurde benadering bij het contracteren
(veelal subsidiëren) van organisaties.
Dat gemeenten steeds kritischer nadenken over de subsidieafspraken met (vooral) de
informele zorgpartijen om te kunnen sturen op resultaat of samenwerking blijkt uit
de volgende voorbeelden in de kaders.
Resultaatgestuurde subsidie
De gemeente Breda hanteert een nieuwe subsidiesystematiek. De gemeente formuleert doelen
en de gewenste resultaten, zoals “Het aantal gebruikers van door maatschappelijke
organisaties aangeboden informele zorg is in 2014 voor de allochtonen met minstens 25%
toegenomen”. Hieraan is een maximum budget gekoppeld. De gemeente vraagt vervolgens aan
de organisaties om daarop een antwoord te geven. Organisaties die een goede prijs-kwaliteit
bieden, kunnen in aanmerking komen voor subsidie.
Samenwerking als verplichting in subsidieverordening
De gemeente Nieuwegein ziet ook kansen in de wijze van subsidiëring. Zij dwingen
samenwerking tussen organisaties zoals zorg en welzijn af door een verplichting op te nemen
in de subsidieverordening.

Gemeenten merken op dat resultaatgericht contracteren lastig is. Enerzijds omdat
oorzaak-gevolg-relaties moeilijk inzichtelijk te maken zijn (wat wel nodig is, wil een
gemeente organisaties verantwoordelijk kunnen houden voor een bepaald resultaat).
Anderzijds is het zo dat het beleidsdossier mantelzorgondersteuning relatief klein is,
terwijl die inspanningen die moeten worden geleverd om tot resultaatgestuurde
bekostiging te komen relatief groot zijn. Ook is het zo dat de historische banden
tussen gemeenten en organisaties die de mantelzorgondersteuning leveren vaak sterk
zijn. Hierdoor zijn de gemeenten minder geneigd om naar andere vormen van
bekostiging toe te werken.
De Kanteling en Welzijn Nieuwe Stijl
Gemeenten geven aan de ondersteuning van mantelzorgers in de nabije toekomst
meer te willen koppelen aan De Kanteling en Welzijn Nieuwe Stijl. Dit betreft vooral
de gemeenten die hier nog beperkt invulling aan geven. Zij geven aan het soms lastig
te vinden hoe ‘het een beroep doen op mantelzorgers’ (als gevolg van het werken
volgens De Kanteling en Welzijn Nieuwe Stijl) zich verhoudt tot ‘het bieden van
ondersteuning aan mantelzorgers’.
In het kader van De Kanteling is de eigen kracht een belangrijk beginsel die ook op
mantelzorgondersteuning wordt toegepast. Volgens gemeenten is een beroep doen op
de eigen kracht van mantelzorgers echter beperkt mogelijk. Gemeenten geven aan
dat mantelzorgers niet als panacee voor alle aankomende ontwikkelingen mogen
worden gezien.
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 18 van 55

Verbinding met decentralisaties
Verreweg de meeste gemeenten geven aan nog geen koppeling te maken met de
decentralisatie van de AWBZ-functie Begeleiding naar de Wmo. Dit terwijl
Begeleiding juist als een vorm van mantelzorgondersteuning (als respijtzorg of met
respijteffect) wordt geïndiceerd en geboden. Gemeenten geven ook aan nauwelijks
op de hoogte te zijn van de decentralisatie van de AWBZ-functie Kortdurend Verblijf,
terwijl dit wel een belangrijke vorm van respijtzorg is. Een reden hiervoor is dat de
decentralisatie van de begeleiding organisatorisch vaak is belegd bij een speciaal
projectteam terwijl de ondersteuning van mantelzorgers bij andere ambtenaren ligt.
Daarnaast geven gemeenten aan dat er nog veel onduidelijkheden zijn rondom de
decentralisatie van Begeleiding en Jeugdzorg. Dit bemoeilijkt het integreren van
mantelzorgondersteuning daarin. Bovendien zien we dat het primaat van gemeenten
veelal ligt bij het op tijd klaar zijn voor de decentralisatie. De ondersteuning van
mantelzorgers maakt hier geen integraal onderdeel van uit.
Enkele gemeenten gaven naast de eerder genoemde ontwikkeling aan zich ook zorgen
te maken over de IQ-maatregel4 en de toenemende belasting die daardoor ontstaat
op mantelzorgers (vooral ouders).
Gemeenten geven aan dat de druk op de mantelzorgers als gevolg van de diverse
decentralisaties de komende jaren alleen maar zal toenemen, terwijl de hele
decentralisatiebeweging ook impliceert dat er steeds meer van mantelzorgers zal
worden gevraagd. Veel gemeenten hebben hier zorgen over en ervaren bij de
beleidsontwikkeling een spanning in wat in de toekomst mogelijk is.
Gegeven de stijgende vraag naar mantelzorgers door enerzijds een ouder wordende
bevolking en anderzijds ontwikkelingen in de Wmo die meer van mantelzorgers
vragen, verwachten gemeenten meer druk op mantelzorgers. Deze druk wordt ook
veroorzaakt door de algemene opvatting dat mensen meer en langer zouden moeten
werken. Maar in een krimpende beroepsbevolking kan het voor werkende
mantelzorgers nog moeilijker worden om werk en mantelzorg te combineren.

3.5 Resumerend
Het blijkt dat bijna alle gemeenten mantelzorgbeleid hebben geformuleerd, vaak als
onderdeel van het brede Wmo-beleidsplan. Daarbij worden mantelzorgsteunpunten
vaak betrokken bij de beleidsvorming. Gemeenten waarbij het Wmo-beleid een
zekere mate van volwassenheid heeft, koppelen mantelzorgbeleid aan De Kanteling,
Welzijn Nieuwe Stijl en het empoweren van mantelzorgers. Andere gemeenten
zoeken hoe ze hieraan invulling moeten geven.
Mantelzorgondersteuning wordt door gemeenten hoofdzakelijk lokaal georganiseerd.
De meeste gemeenten hebben de uitvoering van mantelzorgondersteuning neergelegd
bij een steunpunt mantelzorg. Daarbij subsidiëren gemeenten vaak ook specifieke
projecten voor doelgroepen mantelzorgers.

4

Mensen met een IQ tussen de 70 en 85 kunnen geen aanspraak meer maken op AWBZ-zorg. De
besluitvorming hierover is uitgesteld.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 19 van 55

Gemeenten onderkennen het belang van het leggen van verbindingen met andere
betrokken organisaties, zoals welzijn, vrijwilligers, eerstelijnsvoorzieningen, AWBZzorgaanbieders, zorgverzekeraars en werkgevers. Het daadwerkelijk invulling geven
hieraan vinden veel gemeenten een zoektocht.
Sinds de invoering van de Wmo in 2007 ontwikkelt het aanbod op het gebied van
mantelzorgondersteuning zich. Voor gemeenten zijn de basisfuncties hierin vaak
leidend. Het aanbod loopt sterk uiteen, waarbij we onderscheid kunnen maken tussen
individueel en collectief, algemeen en doelgroep-gerelateerd en vrijwillig en
professioneel aanbod. Daarbij staat het budget voor mantelzorgondersteuning in
toenemende mate onder druk, maar er is (nog) geen sprake van grote bezuinigingen.
De mate waarin mantelzorgers worden bereikt blijft volgens gemeenten achter bij
het totale aantal mantelzorgers dat er in gemeenten op grond van de landelijke
onderzoekscijfers zou moeten zijn. Gemeenten geven daarbij vaak onvoldoende zicht
te hebben op de daadwerkelijke behoeften van (specifieke doelgroepen)
mantelzorgers.
Veel gemeenten maken zich zorgen over de toenemende druk op mantelzorgers mede
als gevolg van diverse kabinetsmaatregelen de komende jaren. Er zijn enkele
gemeenten die de decentralisatiebeweging zien als een kans voor verdere
professionalisering van het gevoerde mantelzorgbeleid. Daarbij zien ze vooral
mogelijkheden voor koppeling van het mantelzorgbeleid aan ontwikkelingen als De
Kanteling, Welzijn Nieuwe Stijl en wijkgerichte benaderingen. In verreweg de meeste
gemeenten wordt echter (nog) geen koppeling gelegd tussen de (al dan niet)
ingezette beleidsvoorbereidingen ten aanzien van de decentralisaties en het beleid
voor mantelzorgondersteuning.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 20 van 55

4. Wat doen andere betrokken partijen voor mantelzorgers?
Met het onderzoek richten we ons op de gemeentelijke context. De gemeenten zijn
als financier en regievoerder belangrijke spelers in de mantelzorgondersteuning (zie
vorig hoofdstuk). Naast de gemeenten hebben ook andere partijen een aandeel in de
signalering dan wel uitvoering van mantelzorgondersteuning. In totaal hebben we
tijdens dit onderzoek met 50 partijen gesprekken gevoerd. In bijlage 3 vindt u een
overzicht met welke partijen per gemeente is gesproken.
In dit hoofdstuk gaan we achtereenvolgens in op de organisaties voor informele zorg,
welzijn en cliëntondersteuning (paragraaf 4.1), eerstelijns zorgaanbieders (paragraaf
4.2), AWBZ zorgaanbieders (paragraaf 4.3), werkgevers (paragraaf 4.4) en
zorgverzekeraars (4.5). Dit hoofdstuk sluiten we af met een resumé in paragraaf 4.6.

4.1 Organisaties voor informele zorg, welzijn en cliëntondersteuning (MEE)
Naar aanleiding van onze vraag naar partijen uit de aanpalende terreinen, droegen
gemeenten vooral organisaties voor mantelzorg/informele zorg en
welzijnsorganisaties en MEE aan. We hebben gesproken met de volgende partijen:
●
zes zelfstandige organisaties voor mantelzorg/informele zorg. Vier van deze
organisaties werken voor meerdere gemeenten;
●
vijf afdelingen informele zorg van brede welzijnsorganisaties en één binnen MEE;
●
één GGD met een mantelzorgsteunpunt in de organisatie;
●
vier brede welzijnsorganisaties;
●
drie MEE organisaties.
Wat doen partijen voor mantelzorgers?
Voor de steunpunten informele zorg (zelfstandig of als afdeling binnen welzijn en
MEE) is mantelzorgondersteuning hun core business. Daarbij gaat het vooral om het
uitvoeren van de basisfuncties conform afspraken met de gemeenten.
De bredere welzijn- en MEE organisaties die we hebben gesproken, hebben van de
gemeenten geen expliciete opdracht gekregen voor mantelzorgondersteuning. De
welzijnsorganisaties geven aan dat vooral bij ouderenadviseurs en maatschappelijk
werkers in hun contacten mantelzorgers tegenkomen en hier ook aandacht aan
besteden. Er wordt niet geregistreerd op ‘mantelzorg’ (bereik, aantal contacten en
problematiek).
De MEE organisaties gaven aan dat mantelzorgondersteuning een integraal onderdeel
is van de cliëntondersteuning die MEE biedt. Ook in ketenzorgtrajecten rond
bijvoorbeeld NAH, CVA en MS is de mantelzorger expliciet in beeld. Respondenten
geven aan dat veel gemeenten niet op de hoogte zijn van de expertise die MEE op dit
terrein in huis heeft, inclusief de werkwijze van empowerment van de Eigen Kracht
van mantelzorgers en het sociale netwerk. Deze expertise is opgebouwd in de
ondersteuning van mensen met een beperking maar is veel breder toepasbaar.
Bijkomend voordeel is dat deze cliëntondersteuning, met aandacht voor de
mantelzorger, tot op heden nog AWBZ gefinancierd is.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 21 van 55

De GGD waarmee we spraken heeft een steunpunt mantelzorg in de organisatie. Een
groot voordeel hiervan is volgens de betrokkene dat partijen hen als een neutrale
partij zien. Zij komen gemakkelijk bij iedereen binnen, omdat men hen niet als een
concurrent ziet. Daarnaast heeft de GGD veel bereik.
Regionaal versus lokaal
De zelfstandige organisaties voor mantelzorg/informele zorg die (nog) werken voor
meerdere gemeenten zien een belangrijke meerwaarde in de grotere schaal. Daarbij
zijn de volgende aspecten genoemd:
●
behouden en doorontwikkelen van expertise, onder andere voor specifiekere
doelgroepen;
●
bieden van continuïteit (meer menskracht);
●
meer (financiële) mogelijkheden om te werken aan (h)erkenning van
mantelzorgers;
●
scholing van vrijwilligers en professionals;
●
geven van cursussen voor mantelzorgers;
●
organiseren van respijtzorg;
●
meer (financiële) mogelijkheden voor innovatieve projecten.
Deze organisaties geven aan dat het steeds moeilijker is om regionaal te werken. Het
kost veel energie om gemeenten bij elkaar te houden, veel ‘kapiteins’ op het schip,
ieder heeft een eigen tempo, lokale (financiële) prioriteiten en ontwikkelingen.
Gemeenten zoeken de lokale herkenbaarheid en tenderen steeds meer naar
wijkgericht werken. Twee organisaties hebben de opdracht gekregen om de komende
jaren af te bouwen naar een lokale organisatie.
Verschillende gemeenten hebben het (regionale) steunpunt mantelzorg lokaal
ondergebracht bij een brede welzijnsorganisatie. Deze afdelingen informele zorg van
de brede welzijnsorganisatie geven aan dat hiermee korte lijnen ontstaan richting
ouderenadviseurs en maatschappelijk werkers en de aandacht voor mantelzorgers in
hun werk. Men geeft daarbij echter wel aan dat het belangrijk is om het eigen
‘beeldmerk’ te behouden en te communiceren. Tot op heden zijn de financiering
door en verantwoording naar de gemeente ook apart vormgegeven. Enkele
gemeenten gaan de welzijnsorganisaties komend jaar een totaalbudget geven,
inclusief niet geoormerkte gelden voor mantelzorgondersteuning. De afdelingen
informele zorg geven aan dat dit nog meer vraagt om ‘intern’ netwerken en het
agenderen van mantelzorgondersteuning.
Netwerken
Alle organisaties voor informele zorg (al dan niet zelfstandig) geven aan dat zij veel
tijd en energie steken in het netwerken. Unaniem geven partijen aan dat het van
groot belang is om te zorgen dat je op het netvlies staat om meer mantelzorgers
tijdig te bereiken. Zowel op strategisch en bestuurlijk niveau als op operationeel
niveau met de professionals die in contact komen met mantelzorgers. Slechts enkele
gemeenten geven deze regiefunctie expliciet als opdracht mee aan de organisaties en
afdelingen informele zorg. Daarbij gaat het om het beheersen van de sociale kaart,
het onderhouden van het netwerk, het signaleren van bijvoorbeeld hiaten in het
ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers, het aanjagen van partijen om meer
aandacht te besteden aan mantelzorgers et cetera.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 22 van 55

De samenwerking met de eerstelijn vindt men moeilijk. Daarbij geeft men aan dat
huisartsen veelal uitgaan van een medisch model en een beroep doen op hun
geheimhoudingsplicht. Er zijn echter ook enkele goede voorbeelden met huisartsen
(zie paragraaf 4.2). Wat werkt is persoonlijk contact, spreekuur houden in
bijvoorbeeld een gezondheidscentrum (letterlijk ‘in beeld zijn’), contact met
praktijkondersteuners en wijkgericht werken.
Met name zelfstandige organisaties van informele zorg hebben last van het feit dat
men in formele en materiële zin ‘niet veel voorstelt’. Formeel zijn het kleine
organisaties en zijn ze niet echt goed te vatten in materiële cijfers. Een organisatie
met 1.000 vrijwilligers heeft geen grote omzet, productiecijfers, vastgoed en heeft
bijvoorbeeld geen 1.000 ontslagvergunningen nodig. Organisaties houden deze
achterstand in (het aanjagen van) de samenwerking met bijvoorbeeld (grote) AWBZzorgaanbieders, ziekenhuizen en werkgevers. Er is behoefte aan het kapitaliseren van
de inzet van mantelzorgers en vrijwilligers.
Inzet van vrijwilligers voor mantelzorgondersteuning
Bij de organisaties die we hebben gesproken, zien we in de praktijk een nauwe
samenwerking met het (lokale) vrijwilligerssteunpunt. Verschillende keren is
aangegeven dat ook de grotere, landelijke organisatie zoals de Zonnebloem, het Rode
Kruis en Humanitas goed werk verrichten. De lokale afstemming is echter lastiger,
omdat ze landelijk zijn georganiseerd en autonoom werken.
De partijen zijn positief over de inzet van vrijwilligers voor de ondersteuning van
mantelzorgers. Het is zinvol en aantrekkelijk vrijwilligerswerk dat goed in de agenda
past. Ook het werven van nieuwe vormen van vrijwilligerswerk, bijvoorbeeld
netwerkcoaches, bleek in de praktijk een nieuwe doelgroep vrijwilligers aan te
boren, zoals fysiotherapeuten, ergotherapeuten, maatschappelijk werkers. Dit geeft
verdieping in de ondersteuning. Enkele partijen geven expliciet aan dat het
belangrijk is om het vrijwilligers potentieel gezamenlijk aan te spreken (niet ieder
voor zich, concurreren).
Inzet van vrijwilligers voor mantelzorgondersteuning
Door de inzet van vrijwilligers en het werken in ketens is het mogelijk om meer mantelzorgers
te ondersteunen. Alcander, een brede welzijnsorganisatie in Heerlen, wil zo min mogelijk in
de uitvoering zitten, maar ondersteunt en faciliteert coördinerende vrijwilligers die op hun
beurt vrijwilligers en netwerkcoaches ‘aansturen’. Deze netwerkcoaches zijn gericht op het
stimuleren en versterken van de eigen kracht van mantelzorgers en hun sociale netwerk.

Maatschappelijke opgave
Ongeveer de helft van de organisaties die we hebben gesproken geven aan dat er de
komende jaren een belangrijke maatschappelijke opgave ligt op het gebied van
mantelzorgondersteuning (zie ook paragraaf 3.4 Visie en Ambitie). De mogelijkheden
binnen de AWBZ nemen af. De druk op de Wmo en het voorzieningenpakket nemen
toe. Het aantal mantelzorgers zal toenemen en daarmee ook de (dreigende)
overbelasting van mantelzorgers. De financiële middelen groeien niet mee. Dit vraagt
om het goed organiseren van de mantelzorgondersteuning; signaleren,
vraagverheldering, doorgeleiden en (praktisch en mentaal) ondersteunen (sociale
kaart aanbod). Betrokkenen geven aan dat door samen te werken in ketens meer
mantelzorgers kunnen worden bereikt en ondersteund.
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 23 van 55

Kansen
De organisaties voor informele zorg, welzijn en cliëntondersteuning die we hebben
gesproken geven nadrukkelijk aan dat de mantelzorgondersteuning nog verder
versterkt kan worden door samenwerking. Zowel concreet in de signalering en
ondersteuning van mantelzorgers als op bestuurlijk niveau.
Daarbij geeft men aan dat het in de praktijk helpt als gemeenten samen optrekken
met het zorgkantoor (AWBZ) en de zorgverzekeraar (preventie, Zvw). Dan is er meer
winst te behalen op het gebied van preventie, vroegsignalering en ondersteuning door
de aansluiting met AWBZ zorgaanbieders en aanbieders in de eerste lijn, zoals
huisartsen, paramedici en de inzet van wijkverpleegkundigen.
Ook het beschikken over een brede actuele sociale kaart is van belang in het
aanbrengen van meer samenhang in de ondersteuning, ongeacht de financieringvorm.
Daarnaast zouden de organisaties voor informele zorg veel meer een expertise rol
kunnen vervullen door het scholen van professionals, het organiseren en verbinden en
innovatie en productvernieuwing. Men ziet hier op regionaal niveau meer
mogelijkheden voor dan op lokaal niveau. Verder zien partijen dat door het goed
vormgeven van mantelzorgondersteuning het aantal vrijwilligers toeneemt.

4.2 Eerstelijns zorgaanbieders
Binnen de doorlooptijd van het onderzoek bleek het lastig om in direct contact te
komen met eerstelijns zorgaanbieders die zich actief bezighouden met
mantelzorgondersteuning. Uiteindelijk hebben we vijf partijen gesproken: twee GGZaanbieders, twee wijkzorgteams en een projectleider van een ketenzorg dementie.
Huisartsen
Vanuit de huisartsen zijn enkele best practices te melden (zie kader). Het gebruik en
effect hiervan hebben we echter niet kunnen bespreken met betrokken huisartsen.
Project Kapstok rond het thema mantelzorg: een samenwerking over de grenzen van de
gezondheidszorg, AWBZ en WMO heen
In Emmen zijn in 2008 goede ervaringen opgedaan met de pilot Mantelzorgondersteuning in de
Huisartsenpraktijk. Deze werkwijze wil men verankeren en opschalen door samenwerking
tussen eerstelijnszorgverleners, thuiszorg, mantelzorgondersteuning en vrijwilligersorganisaties. Het doel is mantelzorgers eerder in beeld te krijgen, hen adequater te ondersteunen om overbelasting te voorkomen. Met korte lijnen tussen de betrokken partijen, door:
●
een structureel overlegmodel in hometeams/eerstelijnsoverleg en mantelzorgconsulenten
in 2 stadswijken en 3 dorpen;
●
voorlichting aan eerstelijnszorgverleners over de verwijs- en inschakelmogelijkheden;
●
opzet routing in de communicatie tussen eerstelijnszorgverleners/thuiszorg en het
Zorgloket.
LHV-toolkit mantelzorg
De LHV, Mezzo en het Expertisecentrum Mantelzorg hebben een Toolkit Mantelzorg ontwikkeld
voor huisartsen. Deze toolkit geeft de huisarts handvatten om te herkennen wie mantelzorgers
zijn, of zij ondersteuning nodig hebben en waar zij deze ondersteuning kunnen vinden. In de
toolkit zit een checklist waarmee huisartsen en praktijkmedewerkers kunnen kijken of zij
mantelzorgvriendelijke huisartsenzorg verlenen.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 24 van 55

Eerstelijns GGZ
De GGZ aanbieders geven aan dat mantelzorgers in de psychiatrie zichzelf vaak niet
als zodanig herkennen. Ook van het Steunpunt Mantelzorg hoort de GGZ dat de
mensen met psychiatrische problematiek en hun mantelzorgers niet komen. Terwijl
mantelzorger zijn van iemand met psychiatrische problematiek een grote mentale
belasting is. Het is volgens een GGZ-aanbieder dan ook belangrijk dat er bij
aanmelding van een GGZ-cliënt altijd naar de familieleden wordt gevraagd. In het
volgende kader vindt u ‘instrumenten’ die behulpzaam zijn voor herkenning en
erkenning van mantelzorgers van GGZ-cliënten.
POM-methode; Preventie ondersteuning mantelzorg
De POM-methodiek is bedoeld om vroegtijdig mantelzorgers op te sporen en hen te
ondersteunen voordat overbelasting optreedt. Daarnaast is de methode gericht op de
bevordering van samenwerking tussen mantelzorger en professional. De methode bestaat uit:
●
Actieve opsporing mantelzorger door deze bij aanmelding cliënt te betrekken. Daarna
initiatief bij professional om mantelzorger proactief te benaderen.
●
In kaart brengen belasting mantelzorger met de standaardvragenlijst EDIZ (Ervaren Druk
door Informele Zorg).
●
Informeren mantelzorger over ondersteuningsmogelijkheden dicht bij huis met de ‘Gids
voor mantelzorgers’
Survivalkit jonge mantelzorgers
Omdat jonge mantelzorgers moeilijk te bereiken zijn voor trainingen is er (speciaal gericht op
pubers) de website www.survivalkid.nl Dit is een internetprogramma met chatmogelijkheden.
Twee avonden per week kunnen kinderen anoniem chatten met professionele hulpverleners.
Per jaar worden 400 kinderen bereikt. Hier doet zich ook een knelpunt voor. Omdat het gaat
om anonieme e-health is hiervoor moeilijk een financiële partner te vinden. De zorgverzekeraar wil niet betalen en ook de gemeente voelt zich niet financieel verantwoordelijk.

Beide GGZ-aanbieders geven aan dat de doelgroep met psychische problemen en haar
mantelzorgers nog niet op het netvlies van gemeenten staat en dan ook onderbelicht
is in het gemeentelijk beleid. Een verklaring die hiervoor werd gegeven is dat mensen
met psychiatrische problematiek voor de invoering van de Wmo niet tot gemeenten
behoorden. Sinds de Wmo in 2007 wel. De GGZ moet zich sindsdien echter nog steeds
goed laten zien om de benodigde aandacht te krijgen. Enkele gemeenten merken een
toename van deze doelgroep op het specifieke ondersteuningskarakter van deze
mantelzorgers.
Wijkverpleegkundigen
De wijkverpleegkundigen die we in het onderzoek spraken gaven aan dat zij kijken
naar het in stand houden van of verbeteren van de zelfredzaamheid van de cliënt.
Een belangrijke partner hierin is vaak de mantelzorger. Uitgangspunt voor de
wijkverpleegkundige is het cliëntsysteem. De verpleegkundige kijkt daarom gericht
naar de draaglast van de mantelzorger en bij overbelasting wordt dit (zo mogelijk)
tijdig gesignaleerd. Een hulpmiddel hierbij is als mantelzorgondersteuning onderdeel
is van het ZorgLeefPlan van de cliënt of als het Mantelzorgkompas wordt gebruikt.
Het kan voorkomen dat de verpleegkundigen taken overnemen om daardoor de
mantelzorger relatie ‘in stand te houden’. Ook zoekt men naar andere oplossingen
om de mantelzorger te ontlasten. Voor deze oplossingen zijn samenwerkende
partners belangrijk, zoals steunpunten mantelzorg vanwege hun grote netwerk en
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 25 van 55

kennis van het aanbod. Het is van belang om elkaar goed te kennen in een wijk en er
zou geen gevoel van concurrentie moeten zijn. De aansluiting tussen gemeenten en
de rol van wijkverpleegkundigen (in de wijk) is nog beperkt. Verder hebben
wijkverpleegkundigen vaak een goede ingang bij huisartsen. Deze inzet kan ook de rol
van de eerstelijn op het gebied van mantelzorgondersteuning versterken.

4.3 AWBZ zorgaanbieders
We hebben 10 AWBZ-zorgaanbieders gesproken vanuit de verschillende sectoren
(V&V, GGZ en GZ).
Diversiteit aanbod
Uit onze gesprekken met AWBZ-zorgaanbieders blijkt dat zij in meerdere of mindere
mate de volgende voorzieningen/ activiteiten aanbieden:
●
een (specifieke) afdeling voor mantelzorgondersteuning, waar vrijwillige
thuiszorg geregeld kan worden;
●
een consulent voor allochtone mantelzorgers;
●
mantelzorgers van intramurale cliënten kunnen begeleiding krijgen (individueel
en in groepsverband);
●
praktische ondersteuning en groepsondersteuning (lotgenotencontact/
gespreksgroepen ook voor specifieke doelgroepen zoals partners en kinderen,
themabijeenkomsten, activiteiten, respijtdagen en respijtweekenden);
●
sociaal juridische ondersteuning;
●
een mantelzorg telefoonlijn (voor informatie vragen en advies);
●
ondersteuning van de mantelzorger door gesprekken met maatschappelijk werk,
geestelijk verzorger of psycholoog;
●
informatie over mantelzorg en arbeid (arbo en verzuimcoaches);
●
training van medewerkers in vroegsignalering van overbelasting en zorgen voor
doorverwijzingen.
AWBZ-aanbod
Bij een V&Vaanbieder is er op verschillende manieren aandacht voor mantelzorgers. Er wordt
meer van mantelzorgers verwacht bij de zorgverlening. Op directieniveau is er een werkgroep
familieparticipatie. Deze kijkt naar vragen als: Hoe kun je mensen goed ondersteunen en
uitnodigen een rol in te nemen? Er is ook een verpleegkundige die zich bezighoudt met
familieparticipatie. Deze kijkt onder andere naar het beleid van op bezoek komen en
deelname aan zorgplanbespreking.
We betrekken mantelzorgers al tijdens de observatieperiode bij een intramurale opname. De
mantelzorger wordt ook betrokken bij het Multidisciplinair overleg (MDO) en heeft ook de
gelegenheid hier in te brengen hoe zijn/haar rol is. Er wordt ook gevraagd wat de
mantelzorger kan bieden en hoe je dit makkelijk en toegankelijk maakt. Familie is daarnaast
een onderdeel in het ZorgLeefPlan. Er is twee keer per jaar een gespreksgroep voor
mantelzorgers. Dit is groepsgerichte ondersteuning. Op het gebied van individuele vragen kan
de mantelzorger ook ondersteuning krijgen van professionals in dienst van de instelling.
We hebben de volgende ambities voor de toekomst:
●
een FAQ voor mantelzorgers;
●
een centraal nummer waar mantelzorgers terecht kunnen;
●
een folder;
●
online hulpverlening (bijvoorbeeld een test ‘ben ik overbelast?’);

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 26 van 55

●
●

E-learning voor medewerkers; hoe signaleer je mantelzorgers en hoe zorg je dat je tijd
voor ze hebt of ze doorverwijst?;
de relaties die een cliënt heeft in de thuissituatie te kunnen voortzetten zodra een cliënt
intramuraal gaat wonen. Proberen het netwerk van de cliënt te behouden, zodat
kwaliteit van leven hoog kan blijven.

Naast het feit dat de aanbieders die we spraken erg actief bezig zijn met het thema
mantelzorgondersteuning binnen de organisatie, benoemden de betrokkenen ook een
aantal belemmeringen.
Belemmeringen
De overheid zou meer mogen doen in de uitingen over de rol van de burger als
familie/naaste. In de praktijk komen AWBZ-aanbieders nog vaak mensen tegen die er
vanuit gaan dat zodra iemand intramuraal gaat wonen er in alles wordt voorzien en
de inzet van de mantelzorger niet meer nodig/gewenst is. Maar het is juist belangrijk
dat er naast goede zorg ook een rol is voor de familie/naaste om de kwaliteit van
leven te bieden. Intramuraal is hier geen financiering voor tenzij de gemeente er aan
wil bijdragen, dit belemmert mogelijk dat het thema verder wordt opgepakt.
Een knelpunt die aanbieders op dit thema aangeven is dat veel aanbod van tijdelijke
aard is, vanwege tijdelijke financiering en subsidies. Hier moeten gemeenten zich
bewust van zijn. Tot slot vormt ook een verdere inperking van indicatiestelling een
knelpunt waardoor de druk op de mantelzorger toeneemt en AWBZ-aanbieders ook
nadrukkelijker prioriteiten moeten stellen in de directe zorg ten opzichte van de
ondersteuning van mantelzorgers.
Kansen
Kansen die zorgaanbieders voor zich zien zijn:
●
Meer samenwerking met de gemeente, eerstelijn en de informele zorgpartijen.
Enkele zorgaanbieders geven aan dat zij het belangrijk vinden dat de gemeente
beleid initieert op het gebied van samenwerking tussen partijen. De gemeenten
zijn op dit aspect de belangrijkste schakel om andere partijen te laten
aansluiten.
●
Het intensiveren van de afstemming en samenhang met de eerstelijn. In
afstemming met de eerstelijnsprofessionals: een systematische analyse van het
signaal van de mantelzorger en afspraken over ondersteuning van de
mantelzorger.
●
Meer gebruik maken van social media en technologie bij de ondersteuning/het
contact van mantelzorgers (bijvoorbeeld cc-net of share care, online-training, elearning pakket ontwikkelen voor professionals over omgang met mantelzorgers/
familieparticipatie et cetera).
●
Het zoeken naar een gezond evenwicht in de zorg voor de cliënt en de
ondersteuning van de mantelzorgers. Een overbelaste mantelzorger kost
medewerkers en de organisatie tijd (en dus geld), beïnvloedt vaak het herstel
van de cliënt negatief (spanning is nooit goed) en vaak ook de draagkracht van
de mantelzorger.
●
Mantelzorgondersteuning in de organisatie een plek geven zorgt voor goede
marketing en mond op mond reclame.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 27 van 55

Impulspakket mantelzorg in V&VT-sector
ActiZ, Vilans en het expertisecentrum mantelzorg zijn met financiële ondersteuning
van het ministerie van VWS het project Samenspel gestart, om samenwerking tussen
mantelzorg, cliënten en zorgverleners te verbeteren in de V&VT-sector. Er is materiaal
ontwikkeld om het samenspel te verbeteren en te borgen. Het doel van dit impulspakket is om
zorgverleners en hun managers handreikingen te geven om het samenspel met mantelzorgers
te verbeteren. Het uiteindelijke doel dat nagestreefd wordt is een vanzelfsprekende
samenwerking tussen mantelzorgers en beroepsmatige hulpverleners in de thuis- en
verblijfzorg. Bij het samenstellen van het pakket is uitgegaan van de vier rollen die mantelzorgers vervullen in het samenspel met beroepskrachten in de zorg: expert, partner in zorg,
collega en persoonlijke relatie. Dit impulspakket biedt een keur aan instrumenten,
methodieken en voorbeelden. De materialen zijn te vinden in het impulspakket Samenspel
waarmee zorgverleners en hun managers het samenspel tussen cliënt, de familie van de cliënt
en zorgverleners kunnen verbeteren.
Instrumentenkoffer
De Stichting Transmurale Zorg in Den Haag en omgeving heeft een instrumentenkoffer
ontwikkeld. De Stichting is opgericht door zorgaanbieders om de samenhang in de zorg te
verbeteren. De instrumentenkoffer is bedoeld om in professionele zorginstellingen te
gebruiken bij het samenwerken met mantelzorgers. Zo bevat de koffer documentatie die
bijdraagt aan de kwaliteit van de communicatie met mantelzorgers.

4.4 Werkgevers
Voor dit onderzoek hebben we gesproken met enkele werkgevers die de afgelopen
jaren aandacht hebben besteed aan mantelzorgers binnen hun onderneming en/of
instelling. Ook hebben we gesproken met een organisatie die werkgevers begeleidt
bij het invullen van beleid op dit thema.
Werknemers
Veel mantelzorgers worstelen met het combineren van werk en mantelzorg. Dit is dan
ook een belangrijke oorzaak van overbelasting. Werknemers verwachten dat
mantelzorgers de komende jaren steeds vaker en steeds meer problemen ervaren bij
het combineren van werk en arbeid, onder meer als gevolg van de brede
decentralisatiebeweging die in gang is gezet (zie ook paragraaf 3.4 Visie en ambitie).
Het Rijk en gemeenten doen immers in toenemende mate een beroep op de eigen
kracht en het sociale netwerk van burgers. Het is van groot belang dat de
ondersteuning van mantelzorgers (en de mogelijkheden die zij hebben om werk en
mantelzorg te combineren) hiermee gelijke tred houdt, om te voorkomen dat de
overbelasting toeneemt.
In het verlengde hiervan wordt aangegeven dat werkende mantelzorgers vaak zelf
niet weten dat ze mantelzorger zijn. Ook komt schaamte op de werkvloer veel voor.
Werknemers durven richting directe collega’s en leidinggevenden dan niet te
benoemen dat ze zorgdragen voor een zieke buurman, buurvrouw, ouder of kind. Het
gevolg is dat werknemers de oplossing voor een (dreigende) overbelasting niet zoeken
in de werksfeer, maar in de thuissituatie. Minder werken is vaak geen oplossing,
omdat veel werknemers al parttime werken als gevolg van de mantelzorgsituatie
waarin ze zich bevinden. Daarbij melden ze zich vaak niet bij het Wmo-loket of de
steunpunten mantelzorg.
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 28 van 55

Respondenten geven aan dat het generieke aanbod voor mantelzorgers niet goed
aansluit bij specifieke vragen op het gebied van het combineren van mantelzorg en
werk. Bij steunpunten mantelzorg ontbreekt het vaak aan expertise op dit terrein,
zoals coaching hoe om te gaan met het combineren van werk en mantelzorg, zicht op
(wettelijke) mogelijkheden die er zijn, begeleiding van de mantelzorgers hoe zij hun
leidinggevenden kunnen aanspreken, et cetera.
Werkgevers
Werkgevers weten vaak niet dat er sprake is van een mantelzorgsituatie bij een
werknemer. Ook blijkt dat werkgevers vaak denken dat ze hier wel goed zicht op
hebben, maar bij een grondige(r) inventarisatie blijkt dan dat er meer mantelzorgers
in hun onderneming/instelling aanwezig zijn dan ze dachten. Werkgevers zijn wel op
de hoogte van wettelijke verlofregelingen, maar zijn onbekend met de thuissituatie
van medewerkers. Werkgevers zijn bovendien vaak reactief: ze her- en/of erkennen
mantelzorgsituaties niet, of pas als er sprake is van overbelasting (met als gevolg dat
er bijvoorbeeld wordt toegewerkt naar ontslag of outplacement), terwijl problemen
op het gebied van werk en mantelzorg juist proactief moeten worden opgepakt.
Werkgevers zijn bovendien vaak terughoudend in het agenderen van het thema werk
en mantelzorg, omdat ze bang zijn ‘een beerput open te trekken’. ‘Straks is iedereen
mantelzorger’ is dan het argument. Dit komt onder meer doordat werkgevers geen
zicht hebben op de definitie van mantelzorg. Ook zijn de signalen voor (dreigende)
overbelasting onduidelijk.
Het ontbreken van een business case voor werk en mantelzorg leidt er bovendien toe
dat werkgevers financieel niet geprikkeld worden om met het thema aan de slag te
gaan. De relatie tussen ziekteverzuim, productiviteit, loyaliteit en mantelzorg staat
bij hen niet op het netvlies. Of een werkgever met mantelzorgondersteuning aan de
slag gaat, blijkt ook vaak afhankelijk te zijn van de persoonlijke ervaringen van
leidinggevenden, HRM-managers of medewerkers P&O.
Ondernemingen/instellingen zijn de vindplaats bij uitstek voor mantelzorgers die
problemen ervaren bij het combineren van zorg en werk. Volgens enkele werkgevers
ligt het zoeken naar oplossingen van problemen op het raakvlak van mantelzorg en
werk niet alleen in wettelijke verlofregelingen (ook, omdat hier vaak financiële
consequenties aan verbonden zijn voor medewerkers, die het financieel toch al niet
gemakkelijk hebben vanwege de mantelzorgsituatie). Door flexibele werktijden toe
te staan, thuiswerken mogelijk te maken, meedraaien in ploegendiensten te
beperken, et cetera, kan de druk op een werkende mantelzorger worden verlicht.
Werkgevers die met het thema werk- en mantelzorg aan de slag zijn gegaan, voeren
nulmetingen uit, borgen het onderwerp in hun beleidscyclus, maken het thema
mantelzorg onderdeel van hun sollicitatieprocedure en functioneringsgesprekken,
streven naar maatwerkoplossingen voor werkende mantelzorgers en proberen
mantelzorgsituaties (zo) meer onderdeel uit te laten maken van de cultuur in de
onderneming/instelling. Vaak is een aanjaagfunctie nodig (zoals de inzet van een
extern bureau, al dan niet gesubsidieerd) om werkgevers concreet en praktisch met
het onderwerp aan de slag te laten gaan.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 29 van 55

Arbeidsparticipatie mantelzorgers
De Jong en Veer, Mantelzorg in bedrijf, houdt zich bezig met het thema Werk en Mantelzorg.
Zij adviseren werkgevers, overheden, steunpunten en andere partijen hoe zij de arbeidsparticipatie van mantelzorgers kunnen vergroten. Door het aandragen van slimme en praktische
oplossingen (0-metingen, borging in beleid en uitvoering), vervullen zij een aanjaagfunctie.

Gemeenten
Het grootste deel van de gemeenten die wij gesproken hebben, vindt het lastig om te
bepalen wat hun specifieke verantwoordelijkheid is in relatie tot het thema werk en
mantelzorg. Sommige gemeenten zetten in op het vergroten van het bewustzijn van
werkgevers als het gaat om het combineren van werk en mantelzorg, bijvoorbeeld
door een conferentie te organiseren of door een bijdrage te leveren aan een MKBbijeenkomst. Enkele gemeenten benadrukken dat het daarbij belangrijk is ook het
bewustzijn van de werkende mantelzorger te vergroten. Zij doen dit onder meer,
door een lokale campagne aan dit thema te wijden, al dan niet in het kader van de
dag van de mantelzorg. Gemeenten ervaren werkgevers als een belangrijke partner in
mantelzorgondersteuning, maar zijn ook van mening dat werkgevers deze taak zelf
moeten gaan oppakken. Gemeenten kunnen het wel initiëren, maar de uitvoering
komt daarna toch bij de werkgevers.
Gemeenten geven vaak aan niet goed bekend te zijn met de ondersteuningsbehoeften
van werkende mantelzorgers. Ook hebben ze geen goed zicht op hoe werkgevers met
het thema werk en mantelzorg omgaan en waar specifieke knelpunten zitten. Daarbij
hebben gemeenten geen goed zicht op wat de precieze gevolgen voor hen zelf zijn,
als werkgevers weinig tot geen actie ondernemen richting werkende mantelzorgers.
Het vermoeden is dat het beroep op voorzieningen als respijtzorg en huishoudelijke
hulp toeneemt, maar zekerheid daarover hebben gemeenten niet.
Gemeenten signaleren ten aanzien van het thema werk- en mantelzorg knelpunten
wanneer mantelzorgers niet werken en een uitkering hebben, zoals een
sollicitatieplicht en korting op de uitkering (omdat de mantelzorger dan niet meer
volledig beschikbaar is voor werk).
Landelijke en lokale ondersteuning
Het lijkt erop dat landelijk voldoende aanbod beschikbaar is voor werkgevers en
gemeenten, zoals handreikingen en best practices van het project ‘Werk &
Mantelzorg’. Er is echter een (lokale) aanjaagfunctie noodzakelijk willen werkgevers
en gemeenten met het thema aan de slag gaan. Er is instrumentarium ontwikkeld,
maar daar wordt weinig gebruik van gemaakt door gemeenten en werkgevers.
Bovendien is het zo dat ontwikkelde generieke instrumenten moeten worden vertaald
naar specifieke bedrijfssituaties. Zo is een zorgaanbieder een andere organisatie dan
een bouwbedrijf. Iedere organisatie of ieder bedrijf kent haar eigen problemen, maar
heeft ook eigen oplossingen op het gebied van werk en mantelzorg.
Gemeenten kunnen een aanjaagrol vervullen, maar de vraag is of ze deze kunnen en
willen pakken. Daarbij is de vraag of ze het benodigde maatwerk kunnen leveren. De
respondenten geven aan dat het thema werk en mantelzorg op meerdere niveaus een
impuls kan gebruiken: macro (VWS, VNG), meso (vakbonden, werkgeversverenigingen,
koepelorganisaties, provincies), micro (ondernemingen, instellingen, gemeenten).

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 30 van 55

4.5 Zorgverzekeraars
We hebben gesproken met de volgende grote (landelijke) zorgverzekeraars: DSW,
Menzis, Achmea, Univé, Zorg en zekerheid, CZ en Agis. De zorgverzekeraars hebben
in meer of mindere mate aandacht voor mantelzorgondersteuning vanuit hun
maatschappelijke verantwoordelijkheid.
We zien de aandacht voor mantelzorgondersteuning bij de zorgverzekeraars op drie
terreinen:
●
Voor individuele mantelzorgers
Hierbij gaat het om
— vergoedingen voor vervangende mantelzorg in de aanvullende polis;
— de inzet van een mantelzorgmakelaar/mantelzorgdesk (informatie over
rechten en mogelijkheden en overname van regeltaken);
— aanbieden van preventieve cursussen;
— (online) informatie.
●
Op projectniveau of (incidentele) impulsen
Zorgverzekeraars initiëren en/of participeren in ketenzorgtrajecten of specifieke
projecten samen met gemeenten. Bijvoorbeeld een online coachingstraject
binnen de keten dementie of een ‘zorgverbeteraarprijs’ in het teken van
mantelzorg.
●
Relaties met werkgevers vanuit collectieve en
arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Voorbeelden zijn:
— werkgeverswebsite en een mantelzorgcoach voor werknemers;
— een scan met Werk en Mantelzorg op kosten van de verzekeraar;
— advies aan werkgevers;
— workshops voor HRM managers;
— certificering als mantelzorgvriendelijk bedrijf.
De ene zorgverzekeraar houdt het bij mogelijkheden binnen de aanvullende polis.
Andere zorgverzekeraars ontwikkelen meer beleid op dit terrein vanuit het oogpunt
van preventie, besparing van zorgkosten en extra service voor hun klanten (en
klantenbinding). Deze zorgverzekeraars initiëren of participeren ook in concrete
projecten. Een enkele zorgverzekeraar heeft daarbij nauwe contacten met
gemeenten. Als er op gemeentelijk niveau al relaties zijn dan loopt dit vooral via de
zorgkantoren, vanuit de afstemming met de AWBZ.
Daarnaast zien we dat enkele zorgkantoren in productieafspraken met AWBZ
zorgaanbieders afspraken maken over de ondersteuning van mantelzorgers.
Bijvoorbeeld door af te spreken dat de mantelzorger expliciet wordt meegenomen in
het zorg-/leefplan voor de cliënt. Ook bieden enkele zorgkantoren een extra
prijsopslag als de zorgaanbieder respijtzorgopvang aanbiedt en relaties onderhoudt
met het wijknetwerk (‘zorg dichtbij in de buurt’).
Knelpunten
De zorgverzekeraars zien de complexe regelgeving als belangrijk knelpunt. De
mantelzorger kan bij meerdere loketten terecht. Het is vaak lastig voor mensen om
de formele taal goed te interpreteren en te weten of men wel of niet in aanmerking
komt voor bepaalde voorzieningen.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 31 van 55

Aanbod van zorgregelaar door zorgverzekeraar
Een verzekerde die mantelzorger is en tegen zaken aanloopt kan een beroep doen op de
zorgregelaar. Deze kijkt wat er mogelijk is binnen wet- en regelgeving en polisvoorwaarden.
Mocht er geen mogelijkheid zijn dan kijkt de verzekeraar of er lokaal vrijwilligersinitiatieven
zijn. De verzekeraar verwijst ook door: lotgenotencontact, steunpunten et cetera. Ze wijst de
weg en legt de procedure uit. De verzekerde moet het verder zelf oppakken en regelen. Als de
verzekerde er niet uit komt, dan bekijkt men samen of de verzekeraar taken kan uitvoeren.
Men is met Wmo-afdelingen en afdelingen Sociale zaken in contact en merkt dat er veel
meegedacht wordt in oplossingen.

Kansen
Er bestaat nu ook binnen de zorgverzekeraar en het zorgkantoor veelal een knip in de
Zvw en de AWBZ (en afstemming rond de Wmo). In de praktijk is er vaak een aparte
servicedesk voor de AWBZ cliënten en een servicedesk voor (potentiële) klanten van
de Zvw. Bij het overdragen van de uitvoering van de AWBZ naar de zorgverzekeraar
ligt hier nadrukkelijk een kans om deze servicedesks te integreren en verzekerden en
bij uitstek mantelzorgers integraler te helpen.
Eén verzekeraar denkt aan een mantelzorgagenda, vergelijkbaar met een
telefoonboom: als de mantelzorger iets heeft en vervanging van de mantelzorger
nodig is. En daarnaast een soort ‘marktplaats’ waar je vraag en aanbod bij elkaar
kunt brengen. Voor dergelijke initiatieven zijn innovatiegelden en
investeringsfondsen nodig. Zorgverzekeraars zouden daar een rol in kunnen vervullen.
Een andere verzekeraar is een businesscase aan het opzetten die antwoord moet
geven op de vraag wat de maatschappelijke waarde is van de mantelzorger.
Daarnaast liggen er kansen om de samenwerking tussen gemeenten en
zorgverzekeraars op het gebied van mantelzorgondersteuning verbeteren.
Zorgverzekeraars kunnen daarbij veel gerichter de eerstelijn aanspreken en
afstemmen rond respijtzorg mogelijkheden.
Verder zien zorgverzekeraars kansen in het versterken van de rol van koepels van
werkgevers en bijvoorbeeld ook ZN en ActiZ.

4.6 Resumerend
De uitvoering van mantelzorgondersteuning is door de gemeenten met name bij
steunpunten mantelzorg neergelegd. De organisaties die (nog) werken voor meerdere
gemeenten zien een belangrijke meerwaarde in de schaalgrootte, omdat zij zo de
expertise en specifiek aanbod op peil kunnen houden en verder kunnen innoveren. Zij
geven aan dat regionaal werken echter steeds moeilijker wordt, omdat de gemeenten
steeds meer lokaal en/of wijkgericht willen werken.
De steunpunten mantelzorg geven unaniem aan dat het van groot belang is mantelzorgers tijdig te bereiken. Daarbij ziet men kansen in samenwerking met organisaties
uit aanpalende terreinen. De steunpunten mantelzorg geven aan daarbij last te
hebben van het feit dat zij in financiële en materiële zin naar verhouding klein zijn.
Ook vanuit de eerstelijn is er aandacht voor mantelzorgondersteuning. De eerstelijn
kan (de overbelasting van) mantelzorgers in een vroeg stadium signaleren. De
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 32 van 55

steunpunten mantelzorg en gemeenten geven aan dat de samenwerking met
huisartsen vaak moeizaam verloopt, onder meer omdat huisartsen vooral (met een
medische blik) op cliënten focussen en minder op mantelzorgers, of een beroep doen
op hun geheimhoudingsplicht. De samenwerking tussen de eerstelijn, AWBZzorgaanbieders, de informele zorg en gemeenten kan in veel gemeenten worden
verbeterd.
Sommige AWBZ-zorgaanbieders hebben concreet ondersteuningsaanbod voor
mantelzorgers die zij binnen hun organisaties tegenkomen. Preventie en
vroegsignalering van overbelasting worden daarbij als belangrijk gezien, maar zijn
tegelijkertijd lastig te realiseren. AWBZ-zorgaanbieders geven soms nadrukkelijk aan
dat zij de mantelzorger willen zien als collega in de zorg: dat wat de mantelzorger
kan en/of wil blijven doen, moet een plaats krijgen in de zorgverlening aan de cliënt.
Het combineren van werk en mantelzorg is een belangrijke oorzaak van
overbelasting. De verwachting is dat mantelzorgers de komende jaren steeds vaker
en steeds meer problemen ervaren bij het combineren van werk en arbeid, onder
meer als gevolg van de brede decentralisatiebeweging. Werkende mantelzorgers
weten daarbij vaak zelf niet dat ze mantelzorger zijn of ze schamen zich er voor.
Werkgevers zijn vaak niet op de hoogte van mantelzorgsituaties bij werknemers, ze
zijn terughoudend in het agenderen van het thema werk en mantelzorg en ervaren
bovendien geen financiële prikkel om met het thema aan de slag te gaan. Het zoeken
naar oplossingen voor problemen op het raakvlak van mantelzorg en werk ligt niet
alleen in wettelijke verlofregelingen, maar ook in het bieden van
maatwerkoplossingen. Er is landelijk voldoende aanbod beschikbaar, maar een
(lokale) aanjaagfunctie lijkt noodzakelijk willen werkgevers daadwerkelijk met het
thema aan de slag gaan.
Enkele zorgverzekeraars hebben expliciet aandacht voor mantelzorgondersteuning
vanuit maatschappelijke betrokkenheid en vanwege de mogelijke besparing op
zorgkosten. Daarbij zijn de zorgverzekeraars actief in het wegwijs maken van
mantelzorgers in de mogelijkheden die er zijn om ondersteuning te ontvangen. Ook
vervullen zij zelf een rol in mantelzorgondersteuning, bijvoorbeeld in de sfeer van
aanvullende verzekeringen, door convenanten met gemeenten te tekenen, of door in
de inkoop bij zorgaanbieders aandacht te vestigen op mantelzorgers.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 33 van 55

5. Analyse en conclusies
In dit hoofdstuk analyseren wij de bevindingen uit het onderzoek en trekken we
conclusies. Hierbij gaan we uit van de centrale onderzoeksvraag die voor het
onderzoek is geformuleerd:
Hoe zien beleid, organisatie, bereik en aanbod van mantelzorgondersteuning binnen
gemeenten eruit en op welke wijze kan dit in de toekomst door betrokken partijen
worden versterkt en uitgebouwd?
Deze vraagstelling is uitgewerkt in zeven deelvragen. De centrale vraag en de
deelvragen vormden een rode draad in de gesprekken met partijen. We hebben
gesproken met 29 gemeenten en met 50 organisaties voor informele zorg, welzijn,
cliëntondersteuning, eerstelijns zorgaanbieders, AWBZ zorgaanbieders, werkgevers
en zorgverzekeraars. Daarnaast hebben we samen met gemeenten gereflecteerd op
de uitkomsten uit het onderzoek en een focus aangebracht op de ontwikkelingen die
men kansrijk acht voor het versterken van de mantelzorgondersteuning.
Het onderzoek is bedoeld als basis en positieve prikkel voor verdere ontwikkeling van
beleid op landelijk en lokaal niveau. De rapportage levert een bijdrage aan de inhoud
van de beleidsbrief over mantelzorg die de staatssecretaris van VWS eind 2011
schrijft aan de Tweede Kamer.
Bij het analyseren van de uitkomsten en het rapporteren over de bevindingen dienen
de onderzoeksvragen als belangrijk kompas. In paragraaf 5.1 geven we per deelvraag
aan wat we concluderen op grond van de actuele informatie die we uit het veld
hebben verkregen.

5.1 Beantwoording onderzoeksvragen
1.

Hoe heeft de mantelzorgondersteuning zich sinds de invoering van de Wmo
(1 januari 2007) zowel kwalitatief als kwantitatief ontwikkeld?

Op basis van de deskresearch en de gevoerde gesprekken zien we dat gemeenten
sinds de invoering van de Wmo het aanbod voor mantelzorgondersteuning hebben
ontwikkeld en uitgebreid. De basisfuncties dienden hierbij voor veel gemeenten als
kapstok. De basisfuncties helpen gemeenten bij het in kaart brengen en ontwikkelen
van het aanbod en als hulpmiddel bij de inkoop en het verstrekken van subsidies.
De gemeenten hebben het aanbod voor mantelzorgers veelal lokaal ingevuld. Veel
gemeenten hechten belang aan de lokale herkenbaarheid en aansturing van het
steunpunt mantelzorg, als belangrijke uitvoerder van de basisfuncties. Dat wil zeggen
dat op veel plaatsen (onderdelen van) het regionale steunpunt voor mantelzorg
binnen de gemeente zijn ingericht (en in veel gevallen zijn ondergebracht bij een
brede welzijnsorganisatie). We constateren dat het lokale aanbod sterk uiteenloopt.
Daarbij kunnen we onderscheid maken tussen individueel en collectief aanbod,
algemeen en doelgroepgericht aanbod en vrijwillig en professioneel aanbod.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 34 van 55

In de uitvoering van mantelzorgondersteuning maken gemeenten steeds meer de
koppeling met het vrijwilligersteunpunt, welzijn, ouderenwerk en maatschappelijk
werk. We hebben de indruk dat bij de mantelzorgondersteuning steeds meer
vrijwilligers worden ingezet (in de helft van de onderzochte gemeenten). Dit in het
licht van De Kanteling en Welzijn Nieuwe Stijl. Daarnaast worden in steeds meer
gemeenten cursussen voor mantelzorgers aangeboden, gericht op empowerment, het
versterken van de eigen kracht en het betrekken van het sociale netwerk. Verder zien
we dat men in het aanbod steeds meer zoekt naar ondersteuningsmogelijkheden via
e-health.
Het ondersteuningsaanbod vanuit de formele zorg, zoals AWBZ zorgaanbieders, is bij
gemeenten veel minder bekend. Ongeveer de helft van de onderzochte gemeenten
zoekt naar een goede invulling van respijtzorg(arrangementen). Hierbij vindt men de
diverse financieringsmogelijkheden complex. Slechts een enkele gemeente koppelt
respijtzorg aan de decentralisatie van de AWBZ-functies Begeleiding en Kortdurend
Verblijf.
In tegenstelling tot veel gemeenten zien de (nog) regionaal werkende steunpunten
mantelzorg een belangrijke meerwaarde in de regionale samenwerking. De grotere
schaal geeft meer mogelijkheden voor het behouden en doorontwikkelen van de
expertise (onder andere voor specifieke doelgroepen), het bieden van continuïteit
(0,5-1 FTE voor mantelzorgondersteuning in een gemeente is kwetsbaar),
PR/communicatie, het organiseren van respijtzorg en scholing van vrijwilligers en
professionals.
Hoewel er (nog) geen sprake is van grote bezuinigingen staat het budget onder druk.
Gemeenten maken hierin uiteenlopende keuzes. Enkele gemeenten investeren juist in
mantelzorgondersteuning, andere gemeenten behouden het budget of gaan
bezuinigen. Dit heeft direct gevolgen voor de expertise, veelzijdigheid en kwaliteit
van het aanbod.
2.

Op welke wijze heeft mantelzorgondersteuning tegenwoordig een plaats binnen
het gemeentelijke beleid en maatschappelijke veld?

Uit de gesprekken met de wethouders en de ambtenaren krijgen wij het beeld dat
mantelzorgbeleid een relatief klein maar complex dossier is. De beleidscapaciteit en
de omvang van het budget is relatief beperkt. De complexiteit heeft te maken met
de onbekendheid rond het begrip mantelzorg, het moeilijk en tijdig bereiken van
mantelzorgers en de vele betrokken partijen.
In bijna alle gemeenten is mantelzorgbeleid geformuleerd, vaak als onderdeel van
het brede Wmo-beleidsplan. Enkele gemeenten hebben een specifieke
mantelzorgnota of gebruiken het beleidsplan van het steunpunt mantelzorg. Een
aantal middelgrote gemeenten die we hebben gesproken pakt het formuleren van
specifiek beleid op het gebied van mantelzorgondersteuning nu op binnen het nieuwe
Wmo-beleidsplan.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 35 van 55

Bij de beleidsontwikkeling betrekken veel gemeenten de partijen uit het veld, met
name de steunpunten mantelzorg, welzijn (ouderenwerk en maatschappelijk werk)
en vrijwilligersorganisaties. De verbinding met andere beleidsterreinen is beperkt.
We zien dat gemeenten die een bepaalde volwassenheid hebben in de beleidsontwikkeling en uitvoering van de Wmo aandacht hebben voor het verbinden van
mantelzorgondersteuning met De Kanteling en Welzijn Nieuwe Stijl.
In de uitvoering zien we dat een derde van de gemeenten ook een verbinding maakt
met het Wmo-loket, vooral voor het signaleren van (dreigende) overbelasting van
mantelzorgers. Een enkele gemeente indiceert bij de Wmo-indicatiestelling voor het
ondersteunen van mantelzorgers.
De positie van mantelzorgondersteuning binnen het maatschappelijk veld is divers.
Conform afspraken met de gemeenten, is mantelzorgondersteuning voor de
steunpunten mantelzorg uiteraard hun core business. Door het onderbrengen van het
steunpunt mantelzorg in bredere welzijnsorganisaties zien we dat dit uitstraling heeft
naar bredere werkprocessen. Ook neemt de focus op mantelzorgers bij ouderenadviseurs en maatschappelijk werkers toe. Bij de MEE-organisaties die we hebben
gesproken blijkt de mantelzorger nadrukkelijk in beeld in de cliëntondersteuning en
hebben zij ook expertise opgebouwd op dit terrein. Slechts een enkele gemeente zet
MEE hier specifiek op in.
Ons beeld is dat AWBZ-zorgaanbieders in toenemende mate oog hebben voor de
mantelzorgers. De aandacht voor mantelzorgers wordt nu echter ook versterkt door
de druk op de budgetten. Zorgaanbieders zetten het betrekken van mantelzorgers in
als marketinginstrument, maar ook als ’extra’ handen aan het bed.
Wat betreft de werkgevers zijn er in het land een aantal goede ‘ambassadeurs’ te
benoemen. Veel werkgevers zijn terughoudend in het agenderen van het thema werk
en mantelzorg omdat men bang is dat “iedereen mantelzorger” is. Ons beeld is dat
het aanjagen van werkgevers nodig blijft.
Enkele zorgverzekeraars zijn actief bezig met het thema mantelzorg. Voor de
verzekerden hebben zij hiervoor aandacht in de aanvullende polissen (vervangende
mantelzorg, cursussen), men verstrekt informatie en helpt verzekerden bij regelzaken. Daarnaast zijn enkele zorgverzekeraars actief richting werkgevers (collectieve
voorzieningen). Sommige zorgkantoren zijn actief op het gebied van afstemming rond
respijtzorg, mogelijkheden binnen ketenzorg. Zij nemen mantelzorgondersteuning
expliciet mee in de productieafspraken met zorgaanbieders.
De verschillende betrokken partijen beamen dat ieder een eigen rol heeft en/of kan
invullen bij het ondersteunen van mantelzorgers. We zien maar een beperkt aantal
best practices in de verbinding tussen (lokale) partijen. Vooral gemeenten en
steunpunten mantelzorg geven aan dat de mantelzorgondersteuning kan worden
versterkt door een netwerkbenadering. Hierbij gaat het zowel om afstemming en
samenwerking op het gebied van signalering en toeleiding als in de daadwerkelijke
ondersteuning van mantelzorgers om overbelasting te voorkomen.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 36 van 55

3.

Hoe wordt mantelzorgondersteuning door gemeenten georganiseerd en wat is
het effect daarvan?

Bijna alle gemeenten organiseren de mantelzorgondersteuning lokaal. Dat wil zeggen
dat ze een zelfstandig steunpunt mantelzorg in de gemeente hebben ingericht of dat
ze een onderdeel van het regionale steunpunt hebben ondergebracht bij met name
bredere welzijnsorganisaties. Er zijn op dit moment landelijk nog enkele bovenlokale
organisaties voor mantelzorgondersteuning.
Het steunpunt mantelzorg (al dan niet zelfstandig) ontvangt ook het grootste
subsidiebedrag van de gemeente. Nadrukkelijk zoekt een derde van de gemeenten
aansluiting met het Wmo-loket. Verder zien we dat meer dan de helft van de
gemeenten een verbinding maakt (of gaat maken) met het vrijwilligerssteunpunt,
welzijn en in sommige gevallen met MEE. Gemeenten subsidiëren naast het steunpunt
vaak nog specifieke projecten voor doelgroepen mantelzorgers, organisaties van
vrijwilligers en regionale initiatieven. Gemeenten geven aan dat voor het organiseren
van de mantelzorgondersteuning de basisfuncties geen richting geven. De
basisfuncties zijn gericht op de invulling van het aanbod.
De mantelzorgsteunpunten geven nadrukkelijk aan dat in de praktijk een netwerkbenadering van groot belang is. Daarbij komt naar voren dat men zowel op
strategisch, tactisch als operationeel niveau verbindingen legt. Het mantelzorgsteunpunt heeft een soort ‘spin in het web’ functie of zou dit moeten hebben. Dit
bestaat uit het contact onderhouden met het netwerk, beheersen van de sociale
kaart, bekendheid geven, aandacht vragen voor het (h)erkennen van mantelzorgers,
het signaleren van hiaten in het aanbod en het doorgeleiden en ondersteunen van
mantelzorgers.
Sommige gemeenten geven deze ‘regiefunctie’ expliciet als opdracht aan de
steunpunten mantelzorg (in welke organisatievorm dan ook). Hier zien we ook
duidelijkere verbindingen ontstaan met aanpalende terreinen. Dit wordt nog
verstevigd als in een gemeente een overlegstructuur is ingericht waar organisaties op
het gebied van welzijn, wonen en zorg elkaar treffen en het thema mantelzorgondersteuning integraal wordt meegenomen.
Gemeenten en mantelzorgsteunpunten geven aan dat de aansluiting met de eerstelijn, als belangrijke vindplaats van mantelzorgers, moeilijk blijft in de praktijk. We
zien enkele goede voorbeelden binnen ketenzorgtrajecten, wijkgericht werken en de
inzet van een wijkverpleegkundige. Partijen geven aan dat hier kansen liggen, juist
ook in de samenwerking tussen de beide financiers gemeenten en zorgverzekeraars.
De verbindingen met AWBZ-zorgaanbieders behoeft ook verdere versteviging. De
gemeenten hebben onvoldoende zicht op wat zorgaanbieders doen voor mantelzorgers en zijn vaak nog onvoldoende bekend met de respijtzorgvoorzieningen die
zorgaanbieders bieden.
Bijna alle gemeenten kiezen ervoor om de mantelzorgondersteuning lokaal te
organiseren. Dit uit het oogpunt van dichtbij de ‘eigen’ burger, lokale verbinding en
zeggenschap over de inzet van de financiële middelen. De (nog) regionale werkende
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 37 van 55

steunpunten mantelzorg geven hierbij nadrukkelijk aan dat schaalvoordelen hierdoor
verloren gaan en kwaliteit, expertise en continuïteit minder stevig gewaarborgd zijn.
4.

Hoe zetten gemeenten zich in voor het bereiken van mantelzorgers en de
ontwikkeling van het ondersteuningsaanbod?

Voor het bereiken van mantelzorgers zetten de gemeenten het steunpunt mantelzorg
in, nemen dit mee in het Wmo-loket, organiseren de Dag van de Mantelzorg en zetten
specifieke projecten uit bijvoorbeeld voor allochtone mantelzorgers en jonge
mantelzorgers. Gemeenten maken daarnaast nauwelijks afspraken met andere
partijen c.q. ‘vindplaatsen’ voor het bereiken en doorgeleiden van mantelzorgers. Dit
verloopt, al dan niet expliciet, via (het netwerk) van het steunpunt mantelzorg (zie
onderzoeksvraag 3).
Wat betreft de ontwikkeling van het ondersteuningsaanbod geven gemeenten aan dat
de basisfuncties een kapstok bieden. Daarbij komt de inhoudelijke expertise uit het
veld. Enkele mantelzorgsteunpunten - vooral in grotere of samenwerkende
gemeenten - zoeken naar vernieuwing in het aanbod. Denk hierbij aan cursussen voor
mantelzorgers voor het versterken van de eigen kracht en sociaal netwerk, inzet van
(vrijwillige) netwerkcoaches en ondersteuningsmogelijkheden via e-health.
In bijna alle gemeenten maakt men subsidieafspraken over aantallen activiteiten
en/of deelnemers. Sommige gemeenten zijn zoekende naar meer resultaatgericht
contracteren, in termen van SMART-doelen voor mantelzorgbeleid en een vertaling in
output en outcome. Daarbij heeft men ook behoefte aan effectieve interventies en
kwaliteitsontwikkeling.
5.

In welke mate worden mantelzorgers bereikt?

Gemeenten geven aan dat ze redelijk zicht hebben op het aantal mantelzorgers dat
ze bereiken. Daarbij maken ze vooral gebruik van de registratie, evaluatie en
(subsidie)verantwoording van de steunpunten informele zorg (Mezzo-registratie) en
het Wmo-loket. Opvallend is dat andere partijen, en ook ouderenadviseurs en
maatschappelijk werk, het aantal mantelzorgers dat men bereikt niet registreert.
Ook de groep mantelzorgers die door (met name) AWBZ-aanbieders worden
ondersteund zijn in omvang niet bekend bij de gemeente of de mantelzorgsteunpunten.
Voor de beleidsontwikkeling passen gemeenten ook landelijke gegevens toe die
beschikbaar zijn via MOVISIE, Mezzo en het Expertisecentrum Mantelzorg. Alle
gemeenten geven aan dat ze in de praktijk minder mantelzorgers bereiken dan er volgens de landelijke onderzoekscijfers - zouden moeten zijn. Gemeenten en
mantelzorgsteunpunten zien nog veel potentieel in het (tijdig) bereiken van
mantelzorgers. Betrokken partijen geven daarbij aan dat men mantelzorgers liefst
eerder wil bereiken, nog voordat sprake is van overbelasting.
Gemeenten vragen zich af hoe men de nog niet bereikte mantelzorgers kan bereiken
en ondersteunen. Daarbij hebben ze nog onvoldoende zicht op de daadwerkelijke
behoeften van deze groep mantelzorgers en wat effectieve interventies zijn. Ze
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 38 van 55

vragen zich af in hoeverre de basisfuncties voldoende aansluiten bij de ondersteuningsbehoeften van deze groep mantelzorgers.
De steunpunten mantelzorg herkennen het niet bereiken van een grote groep
mantelzorgers. Daarbij geven zij aan dat het nog steeds erg belangrijk is om de
boodschap uit te dragen, zodat mantelzorgers zich herkennen en ook intermediairs de
mantelzorgers signaleren en kunnen doorgeleiden. Zowel in het signaleren als in het
feitelijk ondersteunen zien steunpunten mantelzorg (al dan niet zelfstandig) en ook
enkele welzijnsorganisaties nadrukkelijk een kans in het samenwerken met partijen
in de keten. Ook geven ze aan dat de beide financiers, gemeenten en zorgverzekeraars hierin meer moeten samenwerken.
6.

Wat is de rol van gemeenten en andere organisaties bij de ontwikkeling van een
goede infrastructuur voor mantelzorgondersteuning?

De rol van gemeenten bij het ontwikkelen van een goede infrastructuur voor mantelzorgondersteuning loopt uiteen. Zoals aangegeven in het antwoord op onderzoeksvraag 3 sturen sommige gemeenten op de netwerkbenadering en de regiefunctie voor
een infrastructuur van mantelzorgondersteuning. Andere gemeenten zijn (nog) bezig
met visie- en beleidsontwikkeling en het invullen van het aanbod. We zien dat het
initiatief voor verbinding tussen betrokken partijen vooral vanuit het werk en
netwerk door de mantelzorgsteunpunten ontstaat, al dan niet in opdracht van
gemeenten. De eerstelijn, welzijn, AWBZ-zorgaanbieders, werkgevers en zorgverzekeraars nemen hierin niet de leiding maar volgen.
Vooral welzijnsorganisaties geven aan dat gemeenten nog meer initiatief mogen
nemen en regisseren en coördineren. Gemeenten mogen en kunnen samenwerking
bevorderen door hierover bijvoorbeeld bij de subsidieverstrekking aanvullende eisen
op te nemen over samenwerking met partijen uit andere domeinen.
7.

Welke kansen en belemmeringen spelen er bij gemeenten en andere organisaties
om nu en in de toekomst mantelzorgers goed te kunnen ondersteunen?

Door gemeenten en andere betrokken partijen zijn verschillende belemmeringen en
kansen genoemd. Eén van de meest genoemde belemmeringen betreft de financiële
mogelijkheden c.q. de druk op het budget. Dit in relatie tot het willen bereiken van
meer mantelzorgers en het toenemend beroep op mantelzorgers die partijen de
komende jaren verwachten door de decentralisaties van Begeleiding, Kortdurend
Verblijf en Jeugdzorg.
Het is ons als onderzoekers opgevallen dat maar ongeveer de helft van de
onderzochte gemeenten de werkwijze vanuit De Kanteling en Welzijn Nieuwe Stijl
toepassen in de mantelzorgondersteuning. Bijna alle gemeenten weten nog niet of en
hoe mantelzorgondersteuning een plek krijgt in het inregelen van de decentralisaties.
Dit lijkt nog niet veel prioriteit te hebben.
Verder geven vooral de regionale mantelzorgsteunpunten aan dat door het lokaal
inrichten van een mantelzorgsteunpunt de bovenlokale schaalvoordelen verloren gaan
en de kwaliteit, expertise en innovatie en continuïteit kwetsbaar zijn. De zorgverzekeraars geven aan dat de regelgeving voor mantelzorgers complex is. Vanuit de
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 39 van 55

werkgevers komt naar voren dat er geen businesscase is voor werk en mantelzorg.
Mede hierdoor ontbreekt bij veel werkgevers de financiële prikkel om aan de slag te
gaan.
Eén van de meest genoemde kansen die gemeenten en andere betrokken partijen
zien is (het versterken) van de netwerkvorming op lokaal niveau. Zowel concreet in
de signalering en ondersteuning als op bestuurlijk niveau. Daarbij gaat het om het
verbinden van de gemeenten, mantelzorgsteunpunten, welzijn, cliëntondersteuning
(MEE), eerstelijn AWBZ zorgaanbieders en vrijwilligers. De informele zorg geeft
daarbij aan dat men last heeft van het feit dat de informele zorg in formele en
materiële zin geen gelijkwaardige ‘speler’ is en daardoor een achterstandspositie
houdt in (het aanjagen van) de samenwerking.
Partijen verwachten dat het helpt als gemeenten (Wmo) en zorgverzekeraars
(preventie, Zvw) als financiers meer samenwerken, regisseren en ook sturen door
bijvoorbeeld eisen te stellen in de (financiële) afspraken met partijen. Enkele
zorgverzekeraars zien kansen om mantelzorgers integraler te helpen door de
overdracht van de uitvoering van de AWBZ naar de zorgverzekeraar.
Het organiseren van mantelzorgondersteuning op wijkniveau zien verschillende
partijen als een kans. Dit brengt korte lijnen met zich mee, ook richting de eerstelijn, en oplossingen kunnen zoveel mogelijk in de directe omgeving en netwerk
worden gezocht. Aan de andere kant zijn veel organisaties, zowel professioneel als
vrijwilligers, niet op wijkniveau georganiseerd.
In het aanbod en het bereiken van meer mantelzorgers zien mantelzorgorganisaties
dat cursussen gericht op empowerment van mantelzorgers aanslaan en ziet men
mogelijkheden in het gebruik van internet en e-health.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 40 van 55

6. Aanbevelingen
In dit hoofdstuk geven wij aanbevelingen voor het verder versterken en uitbouwen
van mantelzorgondersteuning. Deze aanbevelingen komen voort uit de aandachtspunten en kansen die gemeenten en andere betrokken partijen hebben aangegeven in
de interviews. Deze uitkomsten hebben we in een reflectiebijeenkomst met
gemeenten besproken. Samen met de gemeenten hebben we verder een focus
aangebracht op de ontwikkelingen die men kansrijk acht voor het versterken van de

mantelzorgondersteuning. Bijlage 5 bevat een samenvatting van de uitkomsten
van de reflectiebijeenkomst met de gemeenten.
Voordat we in paragraaf 6.2 ingaan op de aanbevelingen geven de onderzoekers in
paragraaf 6.1 eerst een korte beschouwing op uitkomsten van het onderzoek en de
maatschappelijke opgave die er ligt om (dreigende) overbelasting van mantelzorgers
te voorkomen.

6.1 Beschouwing maatschappelijke opgave
De aandacht in de professionele zorg- en dienstverlening is primair gericht op de
zorgvrager. De kracht van de informele zorg ligt bij het bieden van ondersteuning aan
mantelzorgers en anderen die om de zorgvrager heen staan. Ons beeld is dat de
ondersteuning van mantelzorgers vooral op het operationele is gericht en over het
algemeen fragmentarisch en geïsoleerd plaatsvindt. De inzet van de informele zorg is
lokaal van grote waarde voor de zelfstandigheid en maatschappelijke participatie van
kwetsbare mensen. De informele zorg is echter niet goed te vatten in materiële
cijfers (omzet, productiecijfers, vastgoed). Dit maakt dat de positie van de informele
zorg, in de zin van invloed en macht, formeel nog steeds beperkt is.
De partijen in het veld geven aan dat de druk op mantelzorgers toeneemt. Men
verwacht dat dit zal toenemen door de decentralisatiebeweging die de komende
jaren plaatsvindt. Met dezelfde of minder middelen moeten echter meer mensen
worden geholpen. Dit betekent dat er een belangrijke maatschappelijke opgave ligt
om (dreigende) overbelasting van mantelzorgers te voorkomen. De meeste
onderzochte gemeenten zien de urgentie en het belang van mantelzorgondersteuning, maar staan als regisseur van deze ondersteuning voor een complex
vraagstuk. Voor organisaties uit aanpalende terreinen geldt dat zij ook een
belangrijke verantwoordelijkheid dragen op dit terrein.

6.2 Aanbevelingen
Op grond van de actuele informatie die we uit het veld hebben verkregen komen wij
tot aanbevelingen op de volgende thema’s om een impuls te geven voor het verder
versterken en uitbouwen van de mantelzorgondersteuning:
●
stimuleer netwerkvorming op lokaal niveau;
●
mobiliseer individuele partijen;
●
zorg voor een verbinding met de decentralisatiebeweging;
●
stimuleer een verdere professionalisering en innovatie van de informele zorg.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 41 van 55

Stimuleer netwerkvorming op lokaal niveau
Uit het onderzoek komt naar voren dat veel partijen actief zijn op het gebied van
mantelzorgondersteuning. Partijen geven aan dat de onderlinge verbinding echter
beperkt is en dat hier winst te behalen is. Voor het stimuleren van de lokale
samenhang zijn daarbij de volgende activiteiten aangegeven:
●
Versterk de regierol van gemeenten op het terrein van mantelzorgondersteuning
door het bundelen van en implementeren van de bestaande kennis en door het
delen van best practices op dit terrein. Denk hierbij aan:
— het verbinden van mantelzorgondersteuning met andere Wmobeleidsterreinen binnen de gemeente, op bestuurlijk en ambtelijk niveau;
— het agenderen en integreren van mantelzorgondersteuning in (bestaande)
lokale overlegstructuren en/of wijkgericht werken;
— de afstemming met AWBZ-zorgaanbieders en aanbieders in de eerstelijn
(werk samen met zorgkantoor en zorgverzekeraar);
— het opnemen van eisen en voorwaarden voor lokale samenwerking in de
subsidieafspraken.
●
Stimuleer de samenwerking tussen gemeenten, zorgkantoren en zorgverzekeraars om als financiers van mantelzorgondersteuning gezamenlijk
partijen te mobiliseren en schotten tussen de Wmo, AWBZ en Zvw te slechten.
●
Benadruk richting gemeenten de regieverantwoordelijkheid of ‘spin in het web’rol die zij hebben. Eén partij moet de coördinatie en afstemming bewaken op
het gebied van mantelzorgondersteuning (sociale kaart beheersen, contact met
netwerk onderhouden, signaleringsfunctie en aanjaagfunctie hebben, et cetera).
Dit kan de gemeente zelf doen of neerleggen bij een partij in het veld. Sluit
daarbij bovenlokale samenwerking niet uit.
●
Laat zien hoe partijen gezamenlijk invulling kunnen geven aan het (h)erkennen,
signaleren en ondersteunen van mantelzorgers. Verspreid goede voorbeelden
vanuit wijkteams, ketenzorgtrajecten en de inzet van wijkverpleegkundigen. Dit
kan door het uitwisselen van praktische modellen, bijvoorbeeld in de vorm van
een handreiking over het implementeren van een netwerkbenadering.
●
Zorg dat gemeenten en/of andere betrokken partijen zicht hebben en houden op
de sociale kaart van het lokale en/of regionale ondersteuningsaanbod voor
mantelzorgers. Voorkom dat witte vlekken of overlap in aanbod ontstaan:
— het aanbod aan respijtzorgvoorzieningen, inclusief de financiering ervan,
behoeft speciale aandacht. Dit vooral in relatie tot de decentralisatie van de
AWBZ-functies Begeleiding en Kortdurend Verblijf.
— ondersteuning met software kan raadzaam zijn om vraag en aanbod van
mantelzorgondersteuning makkelijk op lokaal niveau aan elkaar te koppelen.
●
Stimuleer de uitgangspunten van De Kanteling en Welzijn Nieuwe Stijl en het
inzetten van vrijwilligers bij mantelzorgondersteuning.
Mobiliseer individuele partijen
Gemeenten hebben een regierol in het bieden van mantelzorgondersteuning. Tegelijk
zijn er veel partijen die te maken hebben met mantelzorgers en die een rol kunnen
spelen in het voorkomen van overbelasting, zowel in signalerende en toeleidende zin
als in het bieden van ondersteuning. In afbeelding 2 hebben wij op basis van het
onderzoek een schets gemaakt van de betrokken partijen, koepel- en
brancheorganisaties en beroepsgroepen (zonder hierbij uitputtend te zijn).

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 42 van 55

ZN

VNO/NCW
Vakbonden

LHV LVE

Zorgkantoren
Zorgverzekeraars
ZVW zorgaanbieders

y
y
y

Werkgevers

Aedes

Woningcorporaties

paramedici

AWBZ
zorgaanbieders

BTN
Actiz
GGZ Nederland
VGN

y beleid
y uitvoering (o.a. WMO-loket)
y financier
y belangenbehartiging
MEE

Vrijwilligers
organisaties

y
y
y

lokaal
regionaal
landelijk

NOV

Afbeelding 2:

ziekenhuizen

Gemeente

Mantelzorg
organisaties

Mezzo

huisartsen

Welzijnsorganisaties

y
y
y

ouderenwerk

MEE
Nederland

jongerenwerk
maatschappelijk werk

MO-groep

een schets van betrokken organisaties bij mantelzorgondersteuning
(zonder uitputtend te zijn)

Van samenwerking tussen al deze betrokkenen in afbeelding 2 is nu (nog) beperkt
sprake. Om verbindingen tussen partijen tot stand te brengen, gaven de
respondenten aan dat het belangrijk is dat alle partijen in beweging komen, zowel
landelijk als lokaal. Daarbij gaven de respondenten de volgende aanbevelingen:
●
Versterk landelijk de aandacht voor mantelzorgondersteuning bij de landelijke
koepel- en brancheorganisaties en beroepsgroepen die, op hun beurt, de inzet
van lokale partijen kunnen versterken:
— Pak bovenlokale thema’s, zoals deskundigheidsbevordering van professionals
en vrijwilligers, waar mogelijk en gewenst, landelijk op.
— Neem de aandacht voor mantelzorgondersteuning mee in de opleidingen in de
zorg- en welzijnssector. Zo doen toekomstige professionals tijdens hun
opleiding al kennis op over de herkenning en ondersteuning van
mantelzorgers.
— Verzorg landelijke mantelzorgcampagnes rond specifieke thema’s die nader
aandacht behoeven.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 43 van 55

— Vertaal het instrumentarium uit ‘de LHV-toolkit’ voor huisartsen en ‘het

●

●
●

●

impulspakket Samenspel’ binnen de V&VT-sector naar andere sectoren en
beroepsgroepen.
Eerstelijn: aanbieders in de eerstelijn hebben als voornaamste taak om te
fungeren als ‘vindplaats’ voor mantelzorgers. Hun focus moet liggen op
signaleren. Daarvoor hebben de aanbieders in de eerstelijn echter wel ‘tools’
nodig. Implementeer de LHV-toolkit mantelzorg in de lokale situatie.
AWBZ zorgaanbieders: implementeer het impulspakket Samenspel binnen de
V&VT-sector in de lokale situatie.
Werkgevers: het project werk&mantelzorg eindigt medio 2012. Blijf mantelzorgvriendelijk personeelsbeleid aanjagen door bijvoorbeeld ambassadeurs. En
ontwikkel een businesscase waarin de baten en de lasten van een mantelzorgvriendelijk werkgeversbeleid zijn weergegeven. Dit biedt werkgevers een
objectieve basis en financiële prikkel om zich in te zetten voor hun zorgende
werknemers.
Zorgkantoren/zorgverzekeraars: slecht de schotten tussen AWBZ en Zvw, zoek
samenwerking met de gemeente, stimuleer zorgaanbieders en eerstelijn o.a.
door voorwaarden te stellen in de productieafspraken en activeer werkgevers.

Zorg voor een verbinding met de decentralisatiebeweging
De partijen in het veld geven aan dat de decentralisatiebeweging van invloed is op
mantelzorgers. Tegelijkertijd zien we dat nog maar weinig gemeenten in de
voorbereiding hierop mantelzorgondersteuning betrekken. Als onderzoekers willen wij
meegeven dat de decentralisatiebeweging bij uitstek een moment is om mantelzorgondersteuning zowel landelijk als lokaal integraal mee te nemen en te
implementeren. Dit werd door de onderzochte gemeenten beaamd. Daarom doen wij
de volgende aanbevelingen:
●
Zorg dat mantelzorgondersteuning expliciet wordt meegenomen in alle uitingen,
taal, instrumenten en activiteiten van de diverse landelijke transitiebureaus en
verantwoordelijken voor de decentralisatie van de AWBZ-functie Begeleiding en
Kortdurend Verblijf, de Jeugdzorg, middelen van MEE voor cliëntondersteuning,
et cetera.
●
Maak een handreiking voor gemeenten die inzicht geeft in hoe het bieden van
mantelzorgondersteuning raakt aan de verschillende beleidsterreinen en schets
mogelijkheden om mantelzorgondersteuning te integreren in de lokale/regionale
uitvoering van de decentralisaties. Besteed daarbij vooral ook aandacht aan
indicatiestelling, PGB en respijtzorg.
●
Doe onderzoek naar hoe de cumulatieve effecten van decentralisaties (maar ook
van andere kabinetsmaatregelen) raken aan mantelzorgers.
Stimuleer een verdere professionalisering en innovatie van de informele zorg
Veel gemeenten hebben aangegeven dat de basisfuncties hebben geholpen bij het
invullen van het ondersteuningsaanbod voor mantelzorgers. In het licht van de
maatschappelijke opgave en de toename van en de druk op mantelzorgers, zien
gemeenten en informele zorg dat verdere professionalisering en innovatie van
mantelzorgondersteuning noodzakelijk is. Daarbij zijn de volgende aanbevelingen
genoemd:

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 44 van 55

●

●

●

●

Doe onderzoek naar en biedt inzichten in de behoeften van (doelgroepen van)
mantelzorgers. Deze ondersteuningsbehoeften kunnen landelijk in kaart worden
gebracht, de ondersteuning moet lokaal en/of regionaal invulling krijgen.
Doe onderzoek naar en biedt inzichten in effectieve interventies en resultaten
van de inzet van informele zorg. Er is weinig zicht op de methoden/technieken
die leiden tot doelmatige ondersteuning van mantelzorgers. Deze kunnen
landelijk worden onderzocht en vervolgens lokaal gebruikt. Daarbij is specifieke
aandacht nodig voor:
— preventie/vroegsignalering (effectieve interventies);
— empowerment van mantelzorgers (bestaande methodieken bereiken zoals
cursussen, eigen krachtconferenties en methodiek familiezorg en dergelijke);
— respijtzorg;
— toepassingen van e-health.
Stimuleer de kwaliteitsontwikkeling binnen de informele zorg, bijvoorbeeld door
modellen aan te bieden hoe gemeenten hier in hun contractering rekening mee
kunnen houden.
Stimuleer vernieuwing van het aanbod door het veld:
— door gemeenten te ondersteunen bij het koppelen van de contractering
(subsidiering/aanbesteding) aan te bereiken effecten en resultaten. Zoek
hierbij aansluiting bij ontwikkelingen rond de invulling en professionalisering
van opdrachtgeverschap binnen maatschappelijke ondersteuning en welzijn;
— door kennis en expertise uit te wisselen van de mogelijkheden en het gebruik
van internet en social media in de informele zorg. Denk aan lotgenotencontact, laagdrempelige hulpverlening, online cursussen voor bijvoorbeeld de
jongere mantelzorgers.

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 45 van 55

Bijlage 1.

Format deskresearch mantelzorgondersteuning door gemeenten
Beoogd resultaat deskresearch
Een inventarisatie per gemeente van visie, beleid, organisatievorm en ondersteuningsaanbod op
het gebied van mantelzorgondersteuning en de stand van zaken op de aanpalende terreinen.
Zoeken (van breed naar smal)
●
Google: naam gemeente + mantelzorgondersteuning / mantelzorg
●
Op de website van de gemeente in de zoekfunctie: mantelzorgondersteuning / mantelzorg
●
Binnen documenten op de website van de gemeente: mantelzorgondersteuning / mantelzorg
●
Websites aanpalende terreinen: mantelzorgondersteuning / mantelzorg / zorgverlof

Format deskresearch gemeente xxxx
Algemeen
Naam gemeente
Onder de gemeente vallende
plaatsen
Aantal inwoners
Krimpgemeente

ja

nee

Naam huidige wethouder
Naam beleidsmedewerker
Wmo-beleidsplan
Naam Wmo-beleidsplan + datum
Gemeentelijke visie en beleid
t.a.v. mantelzorgondersteuning

Focus - betreft specifiek beleid t.a.v. mantelzorgondersteuning én de
inbedding in een bredere beleidscontext (Wmo-visie/ambitie)

Beleidsnotitie(s) mantelzorg(ondersteuning)
Aanwezig?

ja

nee

Naam beleidsnotitie(s) + datum
Korte omschrijving inhoud
Verdieping uit Wmo-beleidsplan en beleidsnotitie(s)
Kwantitatieve ontwikkeling
mantelzorg sinds 2007

Focus – liefst cijfers die beschikbaar zijn binnen de gemeente over het
aantal mantelzorgers en het (gebruik van het) aanbod

Kwalitatieve ontwikkeling
mantelzorg sinds 2007

Focus – beschrijving van ontwikkelingen (beleid, organisatie, vraag,
aanbod et cetera)

Wat is het begrote bedrag voor
mantelzorgondersteuning?

Focus - mantelzorgbudget (indien beschikbaar)

Waaraan worden de middelen
voor mantelzorgondersteuning
besteed (idem)?
Wat is het huidig aanbod aan
mantelzorgondersteuning in de

IO/11/2558/mage

Focus – liefst af te leiden uit begroting

Focus - onderscheid tussen direct aanbod (wat biedt de gemeente zelf)
en het indirecte aanbod (wat is het aanbod van andere (gesubsidieerde)

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 46 van 55

Format deskresearch gemeente xxxx
gemeente (producten en
diensten

organisaties)

Welk resultaat wil men bij
mantelzorgondersteuning
bereiken?

Focus - betreft een concretisering van geformuleerde doelen (SMART)

Wordt er op regionale schaal
samengewerkt met andere
gemeenten (zo ja, op welke
terreinen)?

Focus - informele ondersteuning kan regionaal worden ingekleurd

Met welke organisaties heeft de
gemeente een contactrelatie?

Focus – subsidie en/of aanbestedingsrelaties

Is er samenwerking tussen de
gemeente en aanpalende
terreinen?

AWBZ-zorgaanbieders:
Zvw-zorgaanbieders:
Zorgverzekeraars:
Werkgevers:

Hoe ziet deze samenwerking
eruit?

AWBZ-zorgaanbieders:
Zvw-zorgaanbieders:
Zorgverzekeraars:
Werkgevers:

ja
ja
ja
ja

nee
nee
nee
nee

Bij ja, uitleg:
Bij ja, uitleg:
Bij ja, uitleg:
Bij ja, uitleg:

Toelichting:
Toelichting:
Toelichting:
Toelichting:

Speerpunten/ best practices / goede voorbeelden gemeente en aanpalende terreinen
Gemeente algemeen

ja
nee
Bij ja, uitleg:

AWBZ-zorgaanbieders

ja
nee
Bij ja, uitleg:

Zvw-zorgaanbieders

ja
nee
Bij ja, uitleg:

Mantelzorgorganisaties

ja
nee
Bij ja, uitleg:

Zorgverzekeraars

ja
nee
Bij ja, uitleg:

Werkgevers

ja
nee
Bij ja, uitleg:

Overige relevante informatie
Flyers, lokale onderzoeken,
notities, artikelen m.b.t.
mantelzorg(ondersteuning)

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 47 van 55

Bijlage 2.

Gesprekslijst voor interviews met de gemeenten
●

Hoe heeft de gemeente de mantelzorgondersteuning georganiseerd?
— infrastructuur (wie doet wat)
— betrokken partijen (inclusief belangenbehartiging)
— financieringsstromen (waar wordt het budget aan besteed)
— samenwerkingsverbanden (lokaal en regionaal, andere partijen en andere gemeenten)
— afwegingscriteria voor manier van organiseren/financieren (alleen indien relevant)

●

Hoe ziet de gemeente haar eigen rol op het gebied van mantelzorgondersteuning (regisseur,
visionair, financier, et cetera) in relatie tot de verantwoordelijkheid van andere partijen
(werkgevers, zorgverzekeraars, aanbieders AWBZ en Wmo, eerstelijnsvoorzieningen)?
— heeft de gemeente een duidelijke visie en/of ambitie op mantelzorgondersteuning?
— hoe ziet de gemeente de relatie tussen de AWBZ, Wmo, Zvw en de informele zorg
(vraagverheldering, indicatiestelling, toewijzing, aanbod, et cetera)?
— hoe past mantelzorgondersteuning binnen Welzijn Nieuwe Stijl en De Kanteling (het
keukentafelgesprek, maar ook: het meer betrekken van vrijwilligers)?

●

Welk aanbod is beschikbaar binnen de gemeente voor mantelzorgondersteuning (zie ook de
resultaten van het deskresearch)?
— direct aanbod (wat doet de gemeente zelf)
— indirect aanbod (wat doen andere partijen, al dan niet gefinancierd door de gemeente)
— hoe heeft het aanbod zich sinds 2007 in de gemeente ontwikkeld in relatie tot de wijze
van organiseren/financieren en de vraag van mantelzorgers? Zijn er verschuiving/andere
accenten in het aanbod, waarom? Wat ziet de gemeente als voor- en nadelen hiervan?

●

Wat zijn de resultaten op het gebied van mantelzorgondersteuning?
— wanneer is de gemeente tevreden over de mantelzorgondersteuning (doelstellingen/te
behalen resultaten)?
— heeft de gemeente inzicht in het bereik van mantelzorgers (zo ja, wat is het bereik)?
— heeft de gemeente inzicht in de behoeften van mantelzorgers (sluit het aanbod hier op
aan)?
— hoe effectief en efficiënt is het beleid/aanbod (wijze van monitoring, de gehanteerde
parameters?

●

Welke knelpunten (o.a. in wet- en regelgeving) en mogelijkheden voor verbetering ziet de
gemeente om de ondersteuning van mantelzorgers op een goed niveau te brengen/houden?
— welke andere accenten op het gebied van mantelzorgondersteuning legt de gemeente in
het nieuwe Wmo-beleidsplan, in vergelijking met het oude Wmo-beleidsplan? Waarom?
Wat zijn de afwegingen daarbij?
— welke gevolgen heeft de decentralisatie van begeleiding en kortdurend verblijf voor het
gemeentelijke beleid op het gebied van mantelzorgondersteuning?
— besteedt de gemeente relatief meer/ minder middelen dan het bedrag dat de gemeente
in 2007 voor mantelzorgondersteuning gekregen heeft, waarom?

●

Heeft de gemeente behoefte aan ondersteuning? Zo ja, waar zou de gemeente mee geholpen
zijn en van wie en wanneer is deze ondersteuning gewenst?

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 48 van 55

●

Wat kunnen anderen van de ervaringen van uw gemeente leren? Wat is waardevol om te delen
en hoe zou dat moeten?

●

Heeft de gemeente naar aanleiding van het gesprek nog relevante punten die niet aan de orde
zijn gekomen?

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 49 van 55

Bijlage 3.

Respondenten

Gemeenten

Informele zorg,
welzijn en MEE

Ambtenaar

Wethouder

Zorgaanbieder

Ja

Nee

Zebra Welzijn

Almelo

Ja

Nee

Stichting Informele Zorg
Twente

Breda

Ja

Nee

Steunpunt informele zorg
Breda
WIJ (ouderenwerk Breda)

Delft

Ja

Nee

Zorginstellingen Pieter
van Foreest

Deventer

Ja

Ja

Zorggroep Solis
Carinova Mantelzorgondersteuning

Dordrecht

Ja

Nee

MEE Drechtsteden

Ede

Ja

Ja

Sluitende wijkzorg
Veldhuizen

Eindhoven

Ja

Ja

MEE Zuidoost Brabant

Emmen

Ja

Nee

Enschede

Ja

Nee

Stichting Informele Zorg
Twente

Heerlen

Ja

Ja

Centrum voor Informele Zorg
Ondersteuning Parkstad
Alcander

Leeuwarden

Nee

Ja

Welzijn Leeuwarden

Lelystad

Ja

Ja

Welzijn Lelystad

Nijmegen

Ja

Ja

Coördinatiepunt
Mantelzorgondersteuning
Stichting Hulpdienst
Nijmegen

Venlo

Ja

Ja

De Zorgondersteuner
Hulp bij Dementie

Zaanstad

Ja

Ja

De Bilt

Nee

Ja

Den Helder

Ja

Nee

Eerste Lijn

Gemeenten G4:
Den Haag
Gemeenten G32:

Welzijngroep Sedna Emmen

Yulius

ZuidZorg
GGD BZO

Icare

GGZ Noord- en
MiddenLimburg

Middelgrote gemeenten:

IO/11/2558/mage

MEE Noordwest-Holland

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 50 van 55

Gemeenten

Informele zorg,
welzijn en MEE

Ambtenaar

Wethouder

Diemen

Ja

Nee

Markant, Centrum voor
mantelzorg

Doetinchem

Ja

Ja

VIT Oost Gelderland

Epe

Ja

Nee

Goes

Ja

Ja

Gorinchem

Ja

Nee

Heerenveen

Ja

Nee

Hoogeveen

Ja

Nee

Leiderdorp

Ja

Nee

Nieuwegein

Ja

Nee

Stadskanaal

Ja

Ja

Waalwijk

Ja

Nee

Zorgaanbieder

Eerste Lijn

GGNet

Curadomi
Buurtzorg
MEE Alblasserwaard/
Vijfheerenlanden

GGZ
Drenthe/Indigo
Stichting Pluspunt
Leiderdorp

Activite
Vitras

De Twern

Respondenten andere aanpalende terreinen
Zorgverzekeraars

Menzis, Univé, Achmea, Agis, Zorg en Zekerheid, DSW en CZ

Werkgevers

Carint Reggeland Groep, Puntdakschool Goor, Apollo Vredestein, Vereniging parkmanagement,
Bureau Jong en Veer, mantelzorg in bedrijf

Belangenbehartigers

Contactpunt Mantelzorg Hoogeveen, Mantelzorg Den Haag

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 51 van 55

Bijlage 4.

Gesprekslijst voor interviews met lokale/regionale organisaties vanuit aanpalende terreinen

Naast zicht van de gemeenten als regisseurs voor mantelzorgondersteuning is een belangrijk aspect
van het onderzoek ook een beeld te krijgen vanuit de aanpalende terreinen. Dit zijn:
•
Organisaties voor welzijn/informele zorg/maatschappelijke dienstverlening;
•
Aanbieders van AWBZ zorg (GZ, GGZ, V&V);
•
Zorgaanbieders in de eerste lijn (met name huisartsen, paramedici, GGZ);
•
Werkgevers;
•
Zorgverzekeraars.
De gesprekken kennen hetzelfde karakter als de gesprekken met de wethouder en de
ambtenaar. Uitgangspunt in de gesprekken is ook hier ‘wat gaat goed, wat kan beter en wat is
daarvoor nodig’.
In de gesprekken stellen we in ieder geval de volgende onderwerpen aan de orde (tijdens het
gesprek gaan we uiteraard specifiek in op het betreffende aanpalende terrein):
●
●
●
●
●
●
●

●
●
●

●

●
●

In hoeverre is mantelzorgondersteuning een thema binnen uw organisatie (onderwerp van
organisatiebeleid)? Wat is uw ambitie?
Op welke manier besteedt u aandacht aan mantelzorgondersteuning; hoe gaat u om met de
mantelzorger (van de cliënt), de mantelzorgende werknemer, verzekerde?
Welke inspanningen pleegt u om deze mantelzorgers te bereiken?
Hoe brengt u de behoefte van deze mantelzorgers in beeld?
Wat is de omvang van het aantal mantelzorgers en welke problematiek ervaren zij?
Wat biedt u de mantelzorgers (aanbod), vanuit welke visie en vanuit welk beoogd resultaat?
Hoe beoordeelt u de resultaten van de mantelzorgondersteuning door uw eigen organisatie en
in brede zin?
— Evalueert u het effect en het aanbod van mantelzorgondersteuning? (gehanteerde
parameters)
— Wat gaat goed, wat kan beter?
— Wat kan uw organisatie daarin zelf betekenen?
— Wat verwacht u daarbij van de gemeente, de landelijke overheid of andere betrokkenen?
Welke acties zijn er vanuit eventuele landelijke koepels zijn ondernomen op het gebied van
mantelzorgondersteuning?
Bent u bekend met de verantwoordelijkheid voor/het beleid van de gemeente als het gaat om
mantelzorgondersteuning (Wmo: prestatieveld 4)?
Werkt u op het gebied van mantelzorgondersteuning samen met gemeenten en/of andere
organisaties (werkgevers, zorgverzekeraars, aanbieders AWBZ en Wmo, eerstelijnsvoorzieningen)? Zo ja,
— Op welke thema’s (inhoud)?
— Op welke wijze? (vorm, afwegingscriteria voor manier van organiseren)
— Onder welke regie? (aansturing, initiatief en regie door gemeente?)
— Wat gaat goed, wat kan beter?
Wat zijn voor- en nadelen van de gekozen organisatievorm voor mantelzorgondersteuning in
de betreffende gemeente:
— In relatie tot kwaliteit en kwantiteit van de ondersteuning aan mantelzorgers?
— In relatie tot het bereiken van mantelzorgers?
Hoe ziet u uw eigen verantwoordelijkheid van mantelzorgondersteuning in relatie tot de
verantwoordelijkheid van andere partijen?
Wat is uw (toekomstige) ambitie op het gebied van mantelzorgondersteuning?
IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 52 van 55

Welk afwegingskader hanteert u voor toekomstig beleid?
Welke kansen en belemmeringen (o.a. wet- en regelgeving) ziet u om
mantelzorgondersteuning op een goed niveau te brengen/houden?
— Welke kansen en belemmeringen voor verbetering en innovatie ziet u?
Heeft u behoefte aan ondersteuning? Zo ja, waar zou u mee geholpen zijn en van wie en
wanneer is deze ondersteuning gewenst?
Wat kunnen anderen van uw ervaringen leren? Wat is waardevol om te delen en hoe zou dat
moeten?
Hebt u naar aanleiding van het gesprek nog relevante punten die niet aan de orde zijn
gekomen?
—
—

●
●
●

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 53 van 55

Bijlage 5.

Uitkomsten reflectiebijeenkomst met gemeenten

Tijdens de reflectiebijeenkomst op 12 oktober 2011 hebben de onderzoekers van bureau HHM een
beeld gegeven van de uitkomsten uit het onderzoek naar mantelzorgondersteuning. Dit is een
eerste stap in het structureren van alle informatie die in het onderzoek is verkregen. Met
gemeenten hebben wij gereflecteerd op de uitkomsten en besproken hoe de mantelzorgondersteuning verder kan versterken en verbeteren. In deze bijlage leest u de uitkomsten. Deze
uitkomsten zijn schriftelijk voorgelegd aan de gemeenten die niet aanwezig konden zijn. De
reacties zijn meegenomen in voorliggende eindrapportage.

Uitkomsten reflectie met gemeenten
●
Houd het simpel
— Ontwikkel geen zwaar landelijk ondersteuningsprogramma
●

Houd het lokaal
— Laat het initiatief bij de gemeente
— Laat gemeenten voortbouwen op de lokale invulling van de Wmo
— Laat gemeenten mantelzorgondersteuning zo dicht mogelijk bij de burger organiseren;
wijk-/buurtniveau (koester en stimuleer lokale, kleinschalige (burger)initiatieven
(behoefte aan hoe je dit als gemeente in kunt vullen; uitwisselen best practices,
handreiking, modellen)

●

Stimuleer een netwerkbenadering (focus op verbinden)
— Zorg voor bewustwording (informatie, scholing) bij gemeenten (Wmo-loket),
welzijnsinstellingen, zorgaanbieders, 1e lijn, werkgevers, woningcorporaties etc om
mantelzorgers te herkennen, signaleren en doorverwijzen. Zowel gemeenten en
rijksoverheid als koepel- en brancheorganisaties hebben hier een rol in. De 1e lijn en
werkgevers behoeven speciale aandacht.
(behoefte aan uitwisselen best practices, handreiking, modellen)
— Maak het signaleren van (dreigende) overbelasting van mantelzorgers onderdeel van het
reguliere werk van medewerkers van betrokken partijen
(behoefte aan uitwisselen best practices, handreiking, modellen)
— Zorg dat gemeenten goed zicht houden op de sociale kaart van het ondersteuningsaanbod
voor mantelzorgers; voorkom witte vlekken en overlap in aanbod; zorg dat het aanbod
bekend is bij betrokken partijen
— Benadruk en/of versterk de ‘spin in het web’ functie van gemeenten
NB. De basisfuncties zijn een goede kapstok gebleken voor een eerste invulling van het
aanbod. Ze bieden gemeenten geen richting bij het invullen van de infrastructuur rond
mantelzorgondersteuning. Bovendien is de vraag in hoeverre ze aansluiten bij de
ondersteuningsbehoeften van mantelzorgers. In het licht van de aankomende decentralisaties
lijken de basisfuncties (te) statisch.

●

Stimuleer een integrale benadering
— Zorg dat gemeenten het formele en informele domein verbinden (formeel is AWBZ/Zvw en
informeel is Wmo); verder doorvoeren van Welzijn Nieuwe Stijl en De Kanteling
(behoefte aan uitwisselen best practices, handreiking, modellen)

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 54 van 55

— Zorg dat gemeenten en zorgverzekeraars (zorgkantoor) samen optrekken op het terrein van

mantelzorgondersteuning
●

Stimuleer dat mantelzorgondersteuning integraal onderdeel uitmaakt van de decentralisaties
Begeleiding/Kortdurend Verblijf/MEE-middelen/Jeugdzorg
— Het gevaar bestaat dat gemeenten zich eerst richten op het praktisch inregelen van de
decentralisaties, dat ze vervolgens werken aan vernieuwing van het aanbod en dat de
inbedding van mantelzorgondersteuning pas daarna volgt
(behoefte aan uitwisselen best practices, handreiking, modellen)
— Breng het onder de aandacht bij de landelijke transitieorganen

●

Zorg voor verdere professionalisering van de mantelzorgondersteuning
— Doe onderzoek naar en biedt inzicht in behoeften van mantelzorgers
(behoeften kunnen landelijk in kaart worden gebracht, de ondersteuning moet
regionaal/lokaal worden ingevuld)
— Doe onderzoek naar en biedt inzicht in effectieve interventies
(landelijke voorbeelden lokaal implementeren)
— Stimuleer de vernieuwing van het aanbod door contractering te koppelen aan
effecten/resultaten
(behoefte aan uitwisselen best practices, handreiking, modellen)
— Heb specifiek aandacht voor de volgende vormen van mantelzorgondersteuning:
–
Respijtzorg (in relatie tot decentralisatie Begeleiding/Kortdurend Verblijf)
Vroegsignalering
–
–
Preventie

IO/11/2558/mage

22 november 2011

© bureau HHM

Pagina 55 van 55