Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

34 588

Regels met betrekking tot de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten alsmede wijziging van
enkele wetten (Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 20..)

Nr. 89

BRIEF VAN DE MINISTERS VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES EN VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 5 maart 2021
Inleiding
In het regeerakkoord «Vertrouwen in de toekomst» (Bijlage bij Kamerstuk
34 700, nr. 34) van het kabinet Rutte III is afgesproken dat de Wet op de
inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017) uiterlijk twee jaar na
inwerkingtreding wordt geëvalueerd door een onafhankelijke commissie.
Het kabinet heeft hiervoor de Evaluatiecommissie Wet op de inlichtingenen veiligheidsdiensten 2017 (hierna: ECW of commissie) ingesteld. Deze
commissie, onder voorzitterschap van mevrouw drs. R.V.M. Jones-Bos, is
op 1 mei 2020 met haar werkzaamheden begonnen. Op 20 januari 2021
heeft de commissie haar evaluatierapport aan het kabinet uitgebracht. Het
rapport is diezelfde dag aan beide kamers der Staten-Generaal aangeboden (Kamerstuk 34 588, nr. 88). Het rapport is geheel openbaar. Met
deze brief doen wij u de reactie van het kabinet toekomen.
Het kabinet is de commissie erkentelijk voor de wijze waarop de
commissie aan haar onderzoeksopdracht invulling heeft gegeven. Het
doel van de door de commissie uitgevoerde evaluatie was te onderzoeken
of de wet datgene heeft gebracht wat de wetgever daarmee voor ogen
had, of de wet in de praktijk een werkbaar instrument is gebleken voor de
taakuitvoering van de diensten en welke knelpunten en aandachtspunten
er zijn in de toepassingspraktijk van de wet. In aanvulling op deze
algemeen geformuleerde opdracht is aan de commissie gevraagd om aan
een aantal specifieke onderwerpen aandacht te besteden, waaronder de
(technische) bevoegdheden van de diensten tot gegevensverwerving en
-verwerking en de daaraan verbonden waarborgen. Voorts wat de effecten
van de wet zijn op het Nederlandse vestigingsklimaat.
Het rapport van de commissie is uitgebracht in een periode waarin het
kabinet demissionair is. Ondanks de demissionaire status van het kabinet

kst-34588-89
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 588, nr. 89

1

is ervoor gekozen om een volwaardige reactie op het rapport te geven,
omdat de door de commissie in haar rapport aangesneden problematiek
alsmede de gepresenteerde oplossingsrichtingen vergen dat daaraan met
voortvarendheid opvolging wordt gegeven.
Appreciatie
De hoofdconclusie van het rapport is dat de Wiv 2017 voor een belangrijk
deel heeft gebracht wat was beoogd, maar op punten tekortschiet. In het
rapport geeft de commissie een scherpe analyse van de door haar
onderzochte problematiek, trekt daar duidelijke (deel)conclusies uit en
presenteert 57 aanbevelingen. De aanbevelingen zien deels op aanpassing
van de wet, deels op verduidelijking van de toepassing van bestaande
bepalingen en deels zijn ze van andere aard. Hierbij heeft de ECW terecht
zowel oog voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer als voor
de operationele praktijk van de diensten.
De commissie merkt terecht op dat het hier gaat om een omvangrijke,
maar ook complexe wet. Complex niet alleen voor de personen en
instanties die deze moeten uitvoeren, maar zeker ook voor de burger is
het, zoals de commissie stelt, een weinig toegankelijke en moeilijk te
begrijpen wet. Het kabinet erkent dat de wet op onderdelen moet worden
verduidelijkt. Juist een wet die het in bepaalde gevallen mogelijk maakt in
het belang van de nationale veiligheid in te grijpen in de persoonlijke
levenssfeer van mensen moet zo veel mogelijk helderheid bieden over
onder welke omstandigheden dit kan en moet inzichtelijk maken welke
waarborgen daarvoor gelden.
Het kabinet omarmt de analyse, conclusies en aanbevelingen van de
commissie. Het kabinet maakt hierbij de kanttekening dat verschillende
aanbevelingen hun vertaling dienen te krijgen in onder meer concrete
wetteksten, die moeten worden toegepast in een operationeel-technische
praktijk. De ervaring leert dat dan vaak pas de precieze gevolgen voor het
systeem van de wet en voor de toepassingspraktijk blijken. Bij de
uitwerking van de aanbevelingen zal dan ook doorlopend aandacht zijn
voor de uitvoerbaarheid ervan en de impact ervan op het werk van de
diensten.
Toelichting
De commissie stelt dat de AIVD en de MIVD geen essentiële bevoegdheden missen en de waarborgen op het werk zijn versterkt. De introductie
van de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB) heeft geleid tot een
betere kwaliteit van de toestemmingsaanvragen voor de inzet van
bijzondere bevoegdheden. De Commissie van Toezicht betreffende de
Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) heeft met haar toezicht
bijgedragen aan het op orde brengen van het systeem dat de diensten in
staat stelt zorgvuldig met gegevens om te gaan. Wij verwelkomen deze
conclusies van de ECW, want hieruit blijkt dat de Wiv 2017 een verbetering heeft gebracht voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van burgers. Met de ECW hopen wij dat hiermee tegemoet kan
worden gekomen aan de zorgen die bestonden over de nieuwe
wetgeving.
Tegelijk concludeert de ECW dat de wet onvoldoende aansluit op de
technologische complexiteit en de dynamiek van de operationele praktijk
van de diensten. Ook is de wet op punten onduidelijk en ontbreekt een
uniforme regeling voor de omgang met bulkdata en een voldoende
uitgewerkte normering van de internationale samenwerking tussen
diensten. Dit heeft geleid tot knelpunten in de uitvoering en een aantal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 588, nr. 89

2

patstellingen met de toezichthouders. De diensten hebben bij de ECW
aangegeven dat zij een klein maar wezenlijk deel van de onderzoeken nu
niet kunnen uitvoeren. In de afgelopen periode hebben wij de Tweede
Kamer, in het openbaar of via de Commissie voor de Inlichtingen- en
Veiligheidsdiensten, herhaaldelijk geïnformeerd over de verschillen van
opvatting over de uitleg van de wet.1 Wij hebben daarbij steeds gepoogd
om met de toezichthouders tot een oplossing te komen, maar met de ECW
constateren wij dat dit ons niet altijd is gelukt. Wij onderstrepen, net als
de ECW, het belang van een constructieve dialoog tussen de diensten en
de toezichthouders.
De commissie besteedt in haar rapport ook uitvoerig aandacht aan de
Europese privacyregels en de inlichtingen- en veiligheidsdiensten.2 Bij het
opstellen van de Wiv 2017 is nadrukkelijk aandacht besteed aan de eisen
die uit het EVRM en de jurisprudentie van het EHRM voortvloeien. We
stellen vast dat de commissie van oordeel is dat het Nederlandse toezicht
weliswaar kan worden verbeterd, maar aan de thans geldende Europese
maatstaven – EVRM en EU-recht – voldoet.
Wij constateren dat de ECW heldere aanbevelingen en voorstellen doet
om de waarborgen te herschikken op een wijze die meer recht doet aan de
slagkracht en wendbaarheid die noodzakelijk is voor onderzoek naar met
name digitale dreiging vanuit het buitenland zonder daarbij concessies te
doen op het gebied van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer.
De aanbeveling om te komen tot een heldere scheiding tussen toetsing
vooraf door de TIB en toezicht tijdens de inzet van bevoegdheden en
achteraf door de CTIVD draagt bij aan de effectiviteit van het toezicht en
doet recht aan het dynamische karakter van het werk van de diensten. De
voorstellen inzake het beslechten van geschillen kunnen helpen om
patstellingen te voorkomen.
De aanbevelingen inzake bulkdata, GDA en internationale samenwerking
betekenen een ingrijpende wijziging van het systeem. Ook de precieze
vormgeving van de voorstellen inzake geschilbeslechting door de
Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State behoeft nadere
doordenking. De nadere uitwerking moet vanzelfsprekend worden
besproken met alle betrokken partijen.
Vervolg
Het kabinet zal op ambtelijk niveau met de voorbereiding van een
ontwerpwetsvoorstel tot wijziging van de Wiv 2017 laten aanvangen,
waarbij de aanbevelingen van de commissie als uitgangspunt worden
genomen. In het voorjaar wordt naar verwachting ook het rapport van de
Algemene Rekenkamer uitgebracht over de impact van de Wiv 2017 op de
operationele slagkracht van de diensten en ook de bevindingen daarin
zullen we bij het wetstraject betrekken. Al naar gelang de uitkomsten van
het overleg met uw Kamer over het kabinetsstandpunt dan wel hetgeen in

1

Kamerstuk 29 924, nrs. 179 en 186. Kamerstuk 29 924, nr. 1, p. 10–11, en nr. 193. Kamerstuk
34 588, nr. 87. Kamerstuk 29 924, nr. 203.
2
Par. 3.4 van het rapport.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 588, nr. 89

3

het kader van de kabinetsformatie ter zake wordt besloten, kunnen in het
op te stellen ontwerpwetsvoorstel te allen tijde de nodige aanpassingen
worden aangebracht.
Mede namens de Minister-President, Minister van Algemene Zaken en de
Minister van Justitie en Veiligheid,
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren
De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 34 588, nr. 89

4