3de vergadering

Donderdag 17 september 2009
Aanvang 10.15 uur

Voorzitter: Verbeet
Tegenwoordig zijn 145 leden, te weten:
Aasted Madsen-van Stiphout, Agema, Algra, Anker,
Aptroot, Arib, Atsma, Azough, Bashir, Van Beek,
Besselink, Bilder, Biskop, Blanksma-van den Heuvel, Blok,
Blom, Van Bochove, Boekestijn, Boelhouwer, Van
Bommel, Bosma, Bouchibti, Bouwmeester, Brinkman, Ten
Broeke, Van der Burg, Çörüz, Cramer, Van Dam, Depla,
Dezentjé Hamming-Bluemink, Dibi, Tony van Dijck, Jan
Jacob van Dijk, Jasper van Dijk, Van Dijken, Dijsselbloem, Eijsink, Elias, Ferrier, Fritsma, Van Geel, Van Gent,
Gerkens, Van Gerven, Gesthuizen, Graus, Griffith, Van
Haersma Buma, Halsema, Van der Ham, Hamer,
Haverkamp, Heerts, Heijnen, Van Heugten, Van Hijum,
Ten Hoopen, Irrgang, Jacobi, Jager, Jansen, Joldersma,
Jonker, Kalma, Kant, Karabulut, Knops, Koopmans,
Koppejan, Koşer Kaya, Kraneveldt-van der Veen, De
Krom, Kuiken, Langkamp, Leerdam, Van Leeuwen,
Leijten, Lempens, Linhard, Luijben, Marijnissen,
Mastwijk, Meeuwis, Van Miltenburg, De Mos, Neppérus,
De Nerée tot Babberich, Nicolaï, Omtzigt, Ormel,
Ortega-Martijn, De Pater-van der Meer, Pechtold, Peters,
Pieper, Polderman, Poppe, Van Raak, Remkes, Roefs,
Roemer, De Roon, De Roos-Consemulder, De Rouwe,
Rutte, Samsom, Sap, Schermers, Schinkelshoek,
Schippers, Slob, Smeets, Smilde, Smits, SnijderHazelhoff, Spekman, Spies, Van der Staaij, Sterk, Teeven,
Thieme, Timmer, Van Toorenburg, Uitslag, Ulenbelt, Van
der Veen, Van Velzen, Verbeet, Verdonk, Vermeij, Vietsch,
Van der Vlies, Voordewind, Vos, Jan de Vries, Van
Vroonhoven-Kok, Waalkens, Weekers, Wiegman-van
Meppelen Scheppink, Wilders, Willemse-van der Ploeg,
De Wit, Wolbert en Zijlstra,

mevrouw Verburg, minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, de heer Donner, minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, de heer Klink, minister van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport, de heer Koenders,
minister voor Ontwikkelingssamenwerking, de heer Van
der Laan, minister voor Wonen, Wijken en Integratie, de
heer Timmermans, staatssecretaris van Buitenlandse
Zaken, mevrouw Albayrak, staatssecretaris van Justitie,
mevrouw Bijleveld-Schouten, staatssecretaris van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, mevrouw Van
Bijsterveldt-Vliegenthart, staatssecretaris van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap, mevrouw Dijksma, staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, de heer De
Jager, staatssecretaris van Financiën, de heer De Vries,
staatssecretaris van Defensie, mevrouw HuizingaHeringa, staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat, de
heer Heemskerk, staatssecretaris van Economische
Zaken, mevrouw Klijnsma, staatssecretaris van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, en mevrouw Bussemaker,
staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
©
De voorzitter: Ik deel aan de Kamer mee dat er geen
afmeldingen zijn.
Deze mededeling wordt voor kennisgeving aangenomen.
Aan de orde is:
- de voortzetting van de algemene politieke
beschouwingen naar aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar 2010 (32123).
(Zie vergadering van 16 september 2009.)
De voorzitter: Ik heet de minister-president en de
overige leden van het kabinet van harte welkom.
Door mij zijn schriftelijke antwoorden ontvangen op
vragen, gesteld in eerste termijn.
Deze antwoorden zullen worden opgenomen in een
bijvoegsel bij de Handelingen van deze vergadering.

en de heer Balkenende, minister-president, minister van
Algemene Zaken, de heer Bos, viceminister-president,
minister van Financiën, de heer Rouvoet, viceministerpresident, minister voor Jeugd en Gezin, de heer
Verhagen, minister van Buitenlandse Zaken, de heer
Hirsch Ballin, minister van Justitie, mevrouw Ter Horst,
minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
de heer Plasterk, minister van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap, de heer Van Middelkoop, minister van
Defensie, mevrouw Cramer, minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, de heer
Eurlings, minister van Verkeer en Waterstaat, mevrouw
Van der Hoeven, minister van Economische Zaken,

De heer Wilders (PVV): Voorzitter. Ik wil een punt van
orde maken. Wij spreken hier over de Miljoenennota
voor het jaar 2010. Het gaat dus over het parlementaire

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

(Het bijvoegsel is opgenomen aan het eind van deze
editie.)1

3-105

Voorzitter
jaar 2010. Ik zag vanmorgen in Het Financieele Dagblad
en op de website van Elsevier dat de heer Verhagen de
nieuwe premier zou worden – dat wordt uit diverse
bronnen opgelicht – omdat de minister-president
voorzitter zou worden van de Europese Raad. Ik vind dat
voor vandaag relevant. Nogmaals, wij bespreken de
begroting voor 2010. Ik zou u willen vragen of wij de
minister-president – en dan neem ik aan deze ministerpresident, niet de heer Verhagen – het woord kunnen
geven om daarover een verklaring te geven. Is hij
inderdaad van plan weg te gaan? Klopt dit verhaal, of
niet?
De voorzitter: Ik zie dat de minister-president hierop wil
antwoorden. Ik zal zijn microfoon aanzetten.
Minister Balkenende: Dank u, voorzitter. Dit is een
bijzonder begin van deze dag. Laat ik de heer Wilders
maar eens hetzelfde behandelen als de heer Mingelen
van NOVA. Hij stelde een vergelijkbare vraag. Toen mij
gevraagd werd om een reactie op dit artikel, was mijn
antwoord kort en krachtig: ″het is flauwekul″.
De heer Wilders (PVV): Die ene zin ″het is flauwekul″
nodigt wel uit tot een vraag. Ik ben trouwens niet de
heer Mingelen, maar een parlementariër. Betekent ″het is
flauwekul″ dat de minister-president nu kan toezeggen
dat hij zijn termijn afmaakt? Betekent dit dat hij in ieder
geval in het parlementaire jaar waar wij nu over praten,
2010, niet naar Europa gaat?

De heer Rutte (VVD): Ik ben het met het voorstel niet
eens, voorzitter.
De voorzitter: Dat is me duidelijk, maar volgens mij is
een Kamermeerderheid dat wel. Wij doen nu dus een
rondje. Iedereen blijft verder zitten en ik kan heel goed
tellen. Dat weet u, dat is een van mijn krachtige punten.
U stelt nu uw vraag, dan de heer Pechtold en vervolgens
mevrouw Halsema. Daarna krijgen wij één antwoord van
de minister-president. Anders duurt het te lang.
De heer Rutte (VVD): Ik wil, even in alle ernst nu,
rechttoe rechtaan tussen Kamer en kabinet, van de
minister-president de garantie dat hij niet als een dief in
de nacht zal vertrekken en de puinhopen die nu in
Nederland door dit kabinet gecreëerd worden, aan
anderen zal overdragen. Ik wil daarover een keiharde
garantie van hem hebben.
De heer Pechtold (D66): Mijn fractie heeft deze
kabinetsperiode geen enkele motie van wantrouwen
ingediend of gesteund. Ik vind dus dat wij gerechtigd zijn
dit aan de minister-president te vragen. Hij heeft een
aantal belangrijke zaken naar zich toegetrokken, zoals de
kenniseconomie en de crisiswet. Dat zijn persoonlijke
zaken geworden die nog niet zijn opgepakt. Ik vind dat
een ″ja″ of ″nee″ klip-en-klaar gegeven moet worden. Het
vertrek van het boegbeeld betekent, wat mijn fractie
betreft, verkiezingen.
De voorzitter: Ik geef nu het woord aan de ministerpresident voor zijn antwoord. Daarna is het wat mij
betreft echt klaar. U kunt dus allemaal gaan zitten.

(hilariteit in de zaal)
De voorzitter: U brengt ons een beetje in verwarring,
want wij kunnen ons uw tekst van gisteren nog
herinneren.
De heer Wilders (PVV): Die motie van wantrouwen krijgt
u later vandaag aan uw broek, minister-president. Maakt
u zich geen zorgen, die komt echt wel. Daar hoeft u zich
geen zorgen over te maken. Los van mijn motie van
wantrouwen wil ik hier even serieus over zijn. Het gaat
om serieuze zaken. Bent u, los van de motie van
wantrouwen, van plan om als u een meerderheid in de
Kamer achter u houdt, te blijven zitten waar u zit, of is er
een kans dat de heer Verhagen de nieuwe ministerpresident van Nederland wordt het komende jaar?

Minister Balkenende: Mevrouw Halsema heeft de moed
opgegeven?
De voorzitter: Dat is vast mijn schuld. Nee, mevrouw
Halsema, u moet u niet laten uitdagen. Dat weet u best.
Het woord is aan de minister-president.
Minister Balkenende: Mevrouw de voorzitter. Wat is dit
een fantastisch moment na de dag van gisteren, met een
aangekondigde motie van wantrouwen. Degene die erop
zit te azen wanneer dit kabinet tot een eind komt, zegt:
maar u gaat toch niet weg. Geweldig!
(geroffel op de bankjes)

De voorzitter: Minister-president, voordat u antwoord
gaat geven – ik snap dat u dat wilt – even het volgende.
Het lijkt me niet dat wij op dit punt nu onaangekondigd
een debat moeten gaan houden. Wij inventariseren even
de overige vragen en dan geeft u in een keer antwoord.
Daarna gaan wij door met de beantwoording in het kader
van de algemene politieke beschouwingen.

Minister Balkenende: Voorzitter. Laat ik in alle eerlijkheid zeggen dat dit een van de grootste momenten van
de heer Wilders in dit parlement is.
(geroffel op de bankjes)
De voorzitter: Maar nu uw antwoord.

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Maar ik wil eerst
antwoord.

De voorzitter: Ik doe u een voorstel, mijnheer Rutte.

Minister Balkenende: Nou ja, dat heb ik al gegeven. Het
blijft flauwekul.
De heer Rutte spreekt over een keiharde garantie.
Voorzitter, ik heb zelf ooit meegemaakt dat ik in een
ziekenhuis moest worden opgenomen. Garanties kun je
niet geven. Ik heb echter wel gezegd: mijn ambitie is om
van deze kabinetsperiode een succes te maken. Ik heb
dat een- en andermaal gezegd. Ik heb gezegd dat mijn
inhoudelijke agenda tot 2015 reikt.

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

De voorzitter: We gaan niet doorvragen. Er komt één
antwoord. Dus u kunt nu uw vraag toevoegen ...
De heer Rutte (VVD): Maar dit is een relevant feit,
voorzitter.

Algemene politieke beschouwingen

3-106

Voorzitter
Hetzelfde geldt ook in de richting van de heer
Pechtold. Hij weet hoe ik erin zit.

Minister Balkenende: Mevrouw de voorzitter. Graag zeg
ik de leden van uw Kamer dank voor de inbreng in eerste
termijn. Mag ik voorstellen de eerste termijn van de kant
van het kabinet als volgt in te richten?
Allereerst zal ik een korte algemene beschouwing
geven over de uitzonderlijke opgave waarvoor wij staan
in de komende periode en waarover alle fractievoorzitters in eerste termijn hebben gesproken. In dit algemene
deel geef ik ook aan op basis van welke visie voor
Nederland deze opgaven zeker niet onmogelijk zijn en er
perspectief is op een sociaal en krachtig Nederland.
Daarna deel ik mijn betoog als volgt in: eerst de
financieel-economische onderwerpen, heroverwegingen,
toptarief, crisis- en herstelwet, code van de banken,
innovatie en tegenbegrotingen. Vervolgens ga ik in op de
maatschappelijke vraagstukken, de morele agenda, de
zorg, het opvoedingsklimaat en de huwelijksmigratie.
Daarna sta ik stil bij het thema internationaal. Vervolgens
ga ik in op het thema duurzaamheid, klimaat en energie.
Ik zal ook stilstaan bij het Koninklijk Huis.
Een deel van de vragen van de kant van uw Kamer is
schriftelijk beantwoord en die antwoorden hebben u
hedenochtend bereikt.
Mevrouw de voorzitter. De algemene politieke
beschouwingen staan in het teken van de wereldwijde
economische crisis. Nederland kampt met een economische krimp die zijn weerga in de moderne geschiedenis
niet kent. De Nederlandse economie dreigt dit jaar met
zo’n 5% te krimpen. Nederland is daarmee geen
uitzondering. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog krimpt in de westerse landen het bruto binnenlands
product.
De crisis telt de Nederlandse samenleving voor een
grote opgave. De gevolgen zijn groot en acuut. Veel
Nederlanders zullen dat helaas aan den lijve ondervinden. Banen en inkomenszekerheid staan op het spel en
bedrijven hebben het moeilijk.
Voor het kabinet heeft in deze omstandigheden
behoud en herstel van werk en bedrijvigheid absolute
prioriteit. Het begrotingsjaar 2010 staat dan ook sterk in
het teken van de kortetermijnreactie op de economische
crisis. De focus op crisisbeleid in 2010 is noodzakelijk,
maar de ambities uit het coalitieakkoord om te werken
aan een sterke economie, een duurzame leefomgeving,
sociale samenhang, veiligheid en een dienstbare
publieke sector staan onverminderd overeind. De
omstandigheden waaronder deze ambities gerealiseerd
moeten worden, zijn intussen wel drastisch veranderd.

De regering heeft al het nodige gedaan. Door de
financiële sector fors te ondersteunen is het financiële
systeem overeind gehouden. Door de overheidsuitgaven
op peil te houden, ondanks minder inkomsten, is de
vraaguitval beperkt. Door gerichte stimulerende
maatregelen heeft de regering de direct schadelijke
gevolgen van de crisis beperkt. In de schriftelijke
beantwoording ben ik uitgebreid ingegaan op de stand
van zaken. De crisis- en herstelwet maakt versnelling van
besluitvorming mogelijk over een brede reeks van
projecten die belangrijk zijn voor werkgelegenheid en
bevordering van duurzaamheid.
In het aanvullend beleidsakkoord hebben wij onderkend dat maatregelen nodig zijn voor het herstel van de
overheidsfinanciën. Het kabinet heeft al 1,8 mld. aan
bezuinigingen ingeboekt in 2011. Het kabinet heeft
gekozen voor het verhogen van de AOW-leeftijd naar 67
jaar, het beheersen van de zorgkosten en het zwaarder
belasten van dure woningen. Het tekort zal stelselmatig
moeten worden weggewerkt, hetgeen wettelijk wordt
verankerd in de tekortreductiewet voor Rijk en medeoverheden.
De concurrentiepositie van Nederland moet worden
versterkt. Het sociaal akkoord dat het kabinet in het
voorjaar met sociale partners sloot, dient daaraan bij te
dragen. Wij zullen blijven inzetten op een verantwoorde
loonontwikkeling. Meer dan ooit is solidariteit nodig,
tussen hen die hun baan houden en hen die hun baan
verliezen, tussen de markt en de collectieve sector.
Daarbovenop stelt het kabinet nu voor om over een
breed scala aan terreinen de overheidsuitgaven te
heroverwegen.
De indicaties zijn wereldwijd dat het dieptepunt van de
crisis is bereikt en dat opent de weg naar herstel. Die
weg zal lang zijn en de nodige hobbels kennen. Een van
de meest directe en merkbare gevolgen is dat de
werkloosheid oploopt. Zelfs wanneer de economie
voorzichtig gaat herstellen, zullen mensen hun baan
verliezen. Bedrijven zullen te maken hebben met een
daling van de arbeidsproductiviteit. De overheidsfinanciën zijn door de crisis voor lange tijd uit het lood
geslagen. De crisismaatregelen hebben de schuld en het
tekort doen oplopen. De overheidsinkomsten lopen door
de recessie terug. De uitgaven zijn wel op peil gebleven.
Het resultaat is een gat in de overheidsfinanciën. Het
zal jaren duren om dat gat te dichten. Eerdere crises met
een financiële achtergrond laten zien dat de economie
niet vanzelf op het oude groeipad terechtkomt. Wij
hebben onder ogen te zien dat de crisis ons welvaart,
werkgelegenheid en vermogen heeft gekost. Dat zullen
wij moeten terugverdienen. Het zal nog jaren duren
voordat wij de overheidsfinanciën weer op orde hebben.
Herstel van economische groei alleen is niet genoeg. In
een scenario dat uitgaat van een economische groei van
2% is het overheidstekort zelfs groter dan 5%. Daarom
ontkomen wij er niet aan te kijken naar onze uitgaven. De
uitdaging zal zijn om keuzes te maken die onze essentiële
voorzieningen overeind houden en onze maatschappij
kwalitatief versterken. Ik pleit daarom voor een fundamentele herbezinning op functie, vormgeving en volume
van de collectieve sector. Daarbij kunnen wij voor ogen
houden dat er keuzes mogelijk zijn die ons uit de crisis
helpen en tegelijkertijd onze samenleving versterken.
Mevrouw de voorzitter. Die keuzes zijn mogelijk op
basis van de visie die dit kabinet heeft op het Nederland
van de 21ste eeuw. Het coalitieakkoord gaat in op de fase

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

De voorzitter: Dank u wel. Heeft u nog een moment
nodig om dit alles te verwerken of kunnen wij gewoon
gaan beginnen met het antwoord van de ministerpresident in eerste termijn van de algemene politieke
beschouwingen?
De minister-president gaat nu antwoorden. Hij begint
met een algemene inleiding en ik stel voor dat we, als hij
op gang is, daarover vragen gaan stellen.
Het woord is aan de minister-president en alleen aan
hem.
De beraadslaging wordt hervat.
©

Algemene politieke beschouwingen

3-107

Balkenende
waarin Nederland zich bevindt. In hoog tempo laten wij
de industriële samenleving van de 20ste eeuw achter
ons. Nederland wordt in de 21ste eeuw een kennis- en
diensteneconomie en dat in een tijd waarin wij met tal
van mondiale problemen worstelen: niet alleen de
huidige financiële en economische crisis, maar ook de
klimaat- en energiecrisis, de voedsel- en de watercrisis.
In de Miljoenennota voor 2010 trekken wij deze
prioriteiten door in de zee van ambities die er samen
voor zorgen dat Nederland slimmer, schoner, sterker,
solidair en solide uit de crisis komt. Deze visie is
gebaseerd op een drietal fundamentele overwegingen,
namelijk dat Nederland ten principale een internationaal
georiënteerd land is, dat Nederland sterker uit de crisis
kan komen met een blik naar de toekomst en dat dit voor
Nederland vooral ambities vergt. Uitgedaagd gisteren
door enkele inbrengen wil ik daar iets verder op ingaan
in het algemene deel.
Ten eerste. Nederland is een internationaal georiënteerd land met een open karakter, groot geworden en
gebleven door altijd open te staan voor veranderingen.
Onze economie behoort tot de meest open economieën
van de wereld. Dat heeft veel te maken met onze
geografische ligging: wij zijn van nature een ″portal to
Europe″. Openheid zit ook in onze genen. Waar ik ook
kom op de wereld, overal kom ik Nederlandse ondernemers, studenten,stagiairs, werknemers en reizigers tegen.
Ik voel mij zeer verwant met wat Jean Monnet, de
grondlegger van de Europese Unie, ooit zei: ″We are not
forming coalitions of states, we are uniting men.″
Daarmee vatte hij de kern samen van de grote Europese
idealen: vrede, rechtszekerheid en welvaart voor alle
burgers. Het zijn woorden die nog niets aan betekenis
hebben verloren. Tegelijkertijd is Europa ook gewoon een
kwestie van kleine stappen en hard werken. Of zoals
Monnet het zei: ″I am not an optimist, I am determined.″
Sinds de dagen van Monnet is Europa ver gekomen,
maar vrede, rechtszekerheid en welvaart zijn nooit af.
Met die instelling kun je de wereld open tegemoet
treden, verschuil je je niet achter dijken, maar zoek je de
samenwerking in Europa, in de NAVO, in de G20 en
andere internationale samenwerkingsverbanden als een
land dat zelfbewust zijn plek in de wereld inneemt.
Ten tweede: Nederland kan sterker uit de crisis komen,
maar dat vereist wel structurele hervormingen. Dat is
bijvoorbeeld de reden waarom verhoging van de
AOW-leeftijd naar 67 jaar zo belangrijk is. Het is een
maatregel die bijna niemand een jaar geleden aandurfde,
die werd gezien als een onvermijdelijke stap, maar
tegelijkertijd als een taboe dat bijna niemand durfde te
doorbreken. Er is geen glazen bol voor nodig om te zien
dat het politiek en maatschappelijk debat het komend
decennium opnieuw in het teken zal staan van structurele hervormingen. Zal het daardoor de komende jaren
regelmatig stormen in de Nederlandse polder? Ongetwijfeld. Dat mag ook, als iedereen maar doordrongen is van
de noodzaak dat wij nu moeten doen wat nodig is om
Nederland sterker te maken voor de toekomst. De vraag
is natuurlijk: kan dat? Kan een overheid die voor langere
tijd de tering naar de nering moet zetten de dynamiek in
de bedrijven ondersteunen en tegelijkertijd de sociaaleconomische structuur van ons land versterken? Het
antwoord op die vraag is: ja, dat kan en dat gebeurt ook
al. Kijk naar de crisis- en herstelwet die het kabinet heeft
aangekondigd. Een ander goed voorbeeld is het besluit
om in een apart Deltafonds forse bedragen te reserveren

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

om de gevolgen van klimaatverandering op te vangen.
Voor het eerst in onze lange geschiedenis met het water
gaan wij niet de vorige ramp bestrijden maar de
volgende voorkomen. Daarmee is het Deltaprogramma
ook meteen een geweldige stimulans voor innovaties.
Deze crisis dwingt ons het concept van sociale
markteconomie opnieuw te doordenken en te definiëren.
Tegelijkertijd zal de bredere discussie over de rol van
waarden in de economie ook op bedrijfsniveau tot
verandering en vernieuwing moeten leiden. En dan niet
alleen in de financiële sector, want een doorgeslagen
bonuscultuur en winstdenken op korte termijn komen wij
helaas ook elders tegen. In mijn waarneming versterkt de
huidige crisis de trend dat consumenten en potentiële
werknemers meer zaken belangrijk vinden dan alleen de
prijs van een product of het optiepakket van hun
leaseauto. Duurzaamheid, oog hebben voor de continuïteit en de lange termijn, sociaal werkgeverschap, het zijn
kleine klassieke Rijnlandse begrippen, maar ze zijn
actueler dan ooit. Maatschappelijk verantwoord
ondernemen moet daarom in deze tijd tot de corebusiness van elke onderneming behoren. Ik denk dat
ondernemers die dat begrijpen met voorsprong uit de
recessie komen.
Ten derde: mijn vertrouwen in de ambities van de
volgende generaties. De wereld van vandaag is complex
en die van morgen wordt ongetwijfeld nog complexer.
Oude arrangementen voldoen niet meer. Alleen nieuwe
oplossingen doen recht aan de complexiteit die is
ontstaan. Voor het bedenken en uitvoeren van nieuwe
oplossingen zijn ambitie en durf nodig van de huidige
maar vooral van de komende generaties. Ik noem drie
ambities. Ik begin met de ambitie om verantwoordelijkheid te nemen, zowel voor je persoonlijk handelen als
voor je bijdrage aan de samenleving als geheel. Het is
slechts een schrale troost, maar het is mogelijk de bron
van de huidige wereldwijde economische crisis te
detecteren. Ongebreideld winstdenken en gebrek aan
verantwoordelijkheidsgevoel bij bankiers en ondernemers hebben ons financieel-economisch systeem aan het
wankelen gebracht. Het is een harde les; het bewustzijn
dat niet alleen materiële maar ook immateriële zaken het
leven waardevol en rijk maken, leek compleet verloren.
Gelukkig lijkt het tij gekeerd. Het pleidooi dat de markt
niet zonder moraal kan, vindt steeds meer weerklank.
Businessschools overal ter wereld hebben het vak ethiek
weer aan het curriculum toegevoegd. Mij staat een
systeem voor ogen dat drijft op moraliteit, een systeem
waarin mensen zich bewust zijn van hun verantwoordelijkheid en die verantwoordelijkheid ook nemen. Kortom:
een systeem waar mensen zich laten leiden door
verantwoordelijkheid, niet alleen op de werkvloer maar
ook op straat en thuis.
Een tweede ambitie die in mijn ogen veel waarde aan
de kwaliteit van onze samenleving zou toevoegen, is de
ambitie om te leren en de wil om te veranderen. De
huidige arbeidsmarkt lijkt in bijna niets meer op die van
vroeger. Door globalisering is de dynamiek enorm
toegenomen. De baan voor het leven is verdwenen. De
roep om hogeropgeleide competente en flexibele
arbeidskrachten wordt alsmaar luider. Het verschil tussen
het fysiek en intellectueel kapitaal wordt steeds groter in
het voordeel van het laatste. Hoe beter opgeleid, hoe
beter iemands perspectieven in deze kennisintensieve
samenleving.

17 september 2009
TK 3

3-108

Balkenende
De dynamiek en benodigde flexibiliteit op de
arbeidsmarkt vragen ook om vastberadenheid om de
schouders eronder te zetten. Dat is de derde ambitie. De
wereldeconomie lijkt uit een diep economisch dal te
kruipen, maar daarmee houdt het goede nieuws echt op.
Voordat de recessie toesloeg, kampte de wereld namelijk
al met uiteenlopende zware opgaven, zoals hardnekkige
armoede in grote delen van Afrika en Azië, een vergrijzende bevolking in Europa en de inconvenient truth over
ons klimaat. Wij staan nog steeds voor deze opgave,
verzwaard met de last die de recessie achterlaat en de
tragere groei die voor ons ligt. Dat wordt dus figuurlijk
en letterlijk hard werken om aan deze opgave te voldoen.
Over deze ambities heb ik enkele weken geleden
gesproken met studenten uit Nederland en andere
landen. Zij worden gemotiveerd door dit soort ambities.
Tot slot: deze ambities voor de volgende generaties,
de noodzaak van structurele economische en andere
hervormingen, gecombineerd met de Europese en
internationale oriëntatie, vormen voor mij de richting
waarin ik Nederland stappen verder wil brengen. Dat is
het perspectief dat wij voor ogen hebben. De weg
voorwaarts vraagt moeilijke offers van ons allemaal. Er is
geen gemakkelijke weg uit de crisis, een weg terug naar
hoe het was, maar er is wel een betere toekomst
mogelijk, met vastberadenheid en bereidheid tot
veranderen. Ik zal nu achtereenvolgens ingaan op de
verschillende terreinen zoals die door de Kamer aan de
orde zijn gesteld. Laat ik beginnen met het financieeleconomisch onderdeel.
Mevrouw Kant (SP): Gisteren zei ik in mijn bijdrage dat
het kabinet niet met een alternatief komt voor wat heeft
gefaald. In uw opening vandaag geeft u eigenlijk aan dat
u dat wel wilt, maar het blijft wel bij woorden. Wij
hebben hier vorige zomer een debat gehad over de
sociaaleconomische orde. Nu hebt u het ook weer over
Rijnlandse kenmerken, maar vervolgens sluit u af met de
uitspraak dat de markt weer moraal moet kennen. Zit
daar niet de kern van het probleem? Denken dat de
markt vanzelf wel moraal zal kennen, terwijl wij toch
allemaal weten dat de markt geen moraal kent?
Minister Balkenende: Laat ik eerst op het laatste ingaan.
U zegt dat de markt geen moraal kent. Daarmee miskent
u dat er op het ogenblik ondernemingen zijn die weten
dat men anders heeft te handelen. Laat ik drie concrete
Nederlandse voorbeelden noemen. Ondernemingen als
TNT, DSM en Unilever staan wereldwijd bekend vanwege
hun inzet voor maatschappelijk verantwoord ondernemen. Dat is vanuit het bedrijf zelf gekomen. Verder is
wereldwijd de discussie gestart over de vraag hoe je
betere verbindingen krijgt tussen economie en duurzaamheid. In dat verband verwijs ik naar het charter van
Angela Merkel. Wereldwijd wordt gesproken over de
morele aspecten van deze financiële crisis. Op het
ogenblik zijn wij bezig om de bonuscultuur aan banden
te leggen, met meer regulering. Ik noem een paar
voorbeelden, maar er is veel meer te zeggen. Het is mijn
vaste overtuiging dat er op het ogenblik tal van zaken
spelen en dat dingen gedaan worden, nationaal en
internationaal.

dat de markt die moraal niet kent en dat je dus regels
moet maken om normen te gaan stellen. Dat geeft u er
zelf mee aan. U komt dan met een voorbeeld om te laten
zien dat de markt wel een moraal kent. U zegt: kijkt u
naar bedrijven als TNT. Een beter voorbeeld had u mij
niet kunnen geven. Als er een bedrijf is waar de moraal
voor de omgang met zijn werknemers ver zoek is, dan is
het TNT. Het is het bedrijf dat door de concurrentie op de
postmarkt, die u zo graag wilt, ervoor zorgt dat mensen
niet meer normaal kunnen leven van hun baan als
postbode. Dat geeft aan dat als je de markt niet
reguleert, in dit geval dus dat als de postmarkt er niet
voor zorgt dat er op een fatsoenlijke manier kan worden
geconcurreerd, met fatsoenlijke arbeidsvoorwaarden en
regulering, het niet vanzelf goed komt met de moraal en
de markt.
Minister Balkenende: Mevrouw Kant heeft natuurlijk
gelijk als zij zegt dat het niet zomaar goed komt. Er zijn
twee dingen. Het eerste is de verantwoordelijkheid van
binnenuit. Een bedrijf als TNT wordt wereldwijd
geprezen voor de aandacht die het heeft voor thema’s
als duurzaamheid, omgang met de maatschappelijke
omgeving en het type gebouwen dat je neerzet. Al die
voorbeelden zijn bekend. Het tweede is dat je ook van
tijd tot tijd regelgeving nodig hebt. Daarin hebt u gelijk.
Neem nu de code die op dit ogenblik in de Nederlandse
bankwereld aan de orde is en juist het oogmerk heeft om
de bonussen te beteugelen. Ook onze minister van
Financiën heeft daarin een rol gespeeld. Ik zal daarop
later terugkomen. Er zal ook worden gesproken over een
wettelijke regeling, zodat ook bedrijven verplicht zijn om
over de bonussen te rapporteren. Het is een combinatie
van verantwoordelijkheid van binnenuit en regelgeving
waar dat nodig is.
De voorzitter: Tot slot, mevrouw Kant.
Mevrouw Kant (SP): U komt weer met een voorbeeld.
Wij komen op die bonussen en de code vanmiddag wel
terug, maar dat is juist weer een voorbeeld van
zelfregulering. Als zij het uit kunnen leggen, mogen zij
doorgaan met de bonussen. Ik garandeer u: die code
gaat niet helpen bij het indammen van de bonussen als
u geen regels gaat stellen. Ik wil het echter breder
trekken. U hebt het over duurzaamheid. Later wij het dan
breder trekken: de markt heeft de armoede in de wereld
niet kunnen oplossen. De markt heeft de klimaatproblemen niet tegen kunnen houden. De markt zorgt
niet automatisch voor duurzaamheid. Daar zijn reguleringen voor nodig. Daar is ingrijpen nodig. Ik had gehoopt,
na die mooie woorden, dat u ook inziet dat er een
alternatief moet komen voor wat heeft gefaald. U moet
niet denken dat die moraal vanzelf wel terugkomt in de
markt. Dat gaat niet gebeuren.

Mevrouw Kant (SP): U zegt zelf dat wij met die
bonussen bezig zijn met regulering. Volgens mij is dat
helemaal niet waar, maar goed. U geeft daarmee zelf aan

Minister Balkenende: Ik misken helemaal niet dat het
nodig kan zijn om als overheid met regulering te werken.
Zie bijvoorbeeld de automobielindustrie in de Verenigde
Staten. Het is bekend dat in het verleden de uitstoot van
schadelijke stoffen pas beteugeld kon worden nadat er
heldere regelgeving was. Ik doe daar niets aan af. Maar
daarnaast heb je ook iets als marktconforme instrumenten die kunnen worden gehanteerd om juist recht te
doen aan duurzaamheid. Wat voor type productieproces
heb je, welke producten breng je op de markt? Ik hoop

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-109

Balkenende
vurig dat die elementen veel sterker naar voren zullen
komen in de eenentwintigste eeuw, dat je je niet alleen
maar verschuilt achter regelgeving en die met jurisprudentie probeert te ondergraven, maar dat je er werkelijk
alles aan doet om te zorgen dat de moraliteit en het
eigen handelen kan worden versterkt. Dat is een
opdracht.
Ten aanzien van het thema ontwikkeling en armoede:
we hebben te maken met een groot probleem met
betrekking tot ontwikkelingslanden. Er zijn landen met
corrupte regimes, waar geld in het verleden verkeerd is
besteed. Tegelijkertijd zeg ik: we hebben wel oog voor
deze groep. Die millenniumontwikkelingsdoelen – we
zullen er vandaag over spreken – zijn ongelooflijk
belangrijk. Dat is een verantwoordelijkheid van overheden, van ngo’s, maar ook van de private sector. Dat kan
ook.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): De premier begon te
praten over dé visie. Het kabinet heeft een visie. En om
een visie te bereiken, heb je een leider nodig. Dus ik heb
eens mee zitten schrijven, want ik dacht: wat geeft onze
leider dan aan wat zijn visie is. Dan hoor ik vooral de
woorden: ambitie, eigen verantwoordelijkheid nemen,
moeilijke offers, geen gemakkelijke crisis. Is dat nu alles
wat de premier ons te bieden heeft als leider van dit
land?
Minister Balkenende: U schrijft te weinig op, mevrouw
Verdonk.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik ga even door, want dan
kan ik meteen mijn tweede vraag stellen. De crisis- en
herstelwet is aangekondigd. Het Deltaprogramma komt.
En zo hoor ik steeds van dat soort werkwoorden. Wat
gaat u nu concreet doen om uw wereldbeeld te
bereiken?
Minister Balkenende: Dat is een heel algemene vraag.
Dat wereldbeeld en de visie die wij hebben op de
toekomst van Nederland – dat geldt voor mij maar ook
voor het kabinet – wordt gerealiseerd door datgene wat
we al hebben afgesproken in ons coalitieakkoord en
beleidsprogramma. Dit realiseren wij met tal van
intensiveringsprogramma’s; dat doen wij met onze
maatregelen en dat doen wij met zaken in beweging te
krijgen. Laat ik concreet noemen de crisis- en herstelwet.
Ik zal er straks op ingaan. Het stoort mij, en ik denk u en
zeer velen, dat het te lang duurt voordat wij in Nederland
projecten kunnen realiseren. Daar zal echt tempo in
moeten komen. Dan kun je twee dingen doen. Je kunt
het laten bij zoals het is, of je kunt zeggen: wij gaan er
nu werkelijk iets aan veranderen. Het wetsvoorstel is
ingediend. Dit is een heel concreet voorbeeld van tempo
maken. Wij hebben ook gezegd toen wij eerder dit jaar
werden geconfronteerd met grote economische
moeilijkheden: laten wij extra inzetten op de vermindering van de administratieve lastendruk. Daar zijn wij
keihard mee bezig. Twee heel duidelijke voorbeelden, ik
kan er meer noemen.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik ben het er helemaal
mee eens dat de crisis- en herstelwet hartstikke
belangrijk is. Alleen, vorig jaar september wisten we al
dat we in een crisis terecht zouden komen, waren de
eerste tekenen er al. In oktober zijn er ook al de eerste

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

debatten over geweest. Waarom zijn toen niet de eerste
stappen gezet om die crisis- en herstelwet tot stand te
brengen?
Minister Balkenende: Die kritiek hoor ik ook wel eens:
waarom duurt het zo lang? Als ik de crisis- en herstelwet,
wat betreft de tijd die nodig is om een wetsvoorstel te
maken, leg naast de gebruikelijke procedures, dan
hebben we nu zes tot acht keer zo snel geopereerd. Het
is een buitengewoon complex wetsvoorstel omdat het
gaat over projecten, om vele delen van wetgeving, waar
veel departementen bij zijn betrokken. In enkele
maanden hebben we dit nu gerealiseerd. Dat geeft aan
dat het ons menens is, dat er tempo moet worden
gemaakt. Ik hoop ook dat de Kamer nadrukkelijk wil
meewerken om juist die bespoediging te krijgen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Voorzitter. Ik heb twee vragen
voor de minister-president over dit algemene deel. Als u
het goed vindt, knip ik ze even, want anders wordt het
erg verwarrend. Ik wilde beginnen met wat de ministerpresident zei over verantwoordelijkheid. Hij zei: we
moeten verantwoordelijkheid nemen, niet alleen voor die
financiële crisis, maar ook voor de klimaat- en voedselcrisis, en die eigenlijk in samenhang met elkaar
bespreken. Daar hebben we het ook bij eerdere debatten
over gehad. Nu gaat hij eerdaags naar de G20 en ik heb
een beetje gekeken wat er wordt voorbereid. Gaat hij nu
op die G20 daar een groot punt van maken? Als dat zo
is, vind ik eerlijk gezegd de inbreng die ik tot nu heb
gezien nog wat mager. Is hij van plan om juist van die
drieslag, van het aanpakken van die verschillende crises,
een groot punt te maken?
Minister Balkenende: Dat doen wij elke keer en dat zal
ik deze keer ook doen. Ik zal een paar dingen noemen.
Het vraagstuk van bonussen en de financiële sector zal
opnieuw aan de orde moeten komen. Wat is er gedaan
met de gemaakte afspraken? Dat is een. Twee: net als u
houd ik mij zeer bezig met de vraag of Kopenhagen een
succes kan worden. Ik zet mij daarvoor in en u kunt er
verzekerd van zijn dat ik dat punt daar krachtig naar
voren zal brengen. Drie: de situatie in de armste landen.
Mevrouw Halsema en anderen hebben daar gisteren
over gesproken. De groepen die het het zwaarst te
verduren hebben, zijn juist diegenen die geen kansen
hebben. Dat noopt tot het aanpakken van de millenniumontwikkelingsdoelen, commitment voor ontwikkelingssamenwerking en dergelijke. Ik zet mij daarvoor in. Dat zijn
ook zaken die ik niet alleen volgende week aan de orde
zal stellen. Dat doe ik ook in de voorbereidende
gesprekken. Ik heb onlangs gesproken met premier
Poetin van Rusland – om een willekeurig voorbeeld te
noemen – en ik heb toen nadrukkelijk gewezen op de rol
die Rusland heeft te spelen op het gebied van het thema
klimaat. Ik ben vorige week bij Sarkozy geweest. Wij
hebben het toen met name gehad over de bonussen en
over Kopenhagen. Hij vindt namelijk ook dat wij succes
moeten boeken. De motivatie is dus absoluut aanwezig.
Ik hoop dat ik hiermee tegemoetkom aan uw vraag.
De voorzitter: Uw vervolgvraag, mevrouw Hamer.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik versta u dan zo dat u zegt: in
internationaal verband hebben wij nog maar één
boodschap, namelijk dat wij niet apart de financiële crisis

17 september 2009
TK 3

3-110

Balkenende
bekijken, maar dat wij dat altijd doen in samenhang met
de klimaatcrisis, de voedselcrisis en de allerarmsten in
de wereld.
De voorzitter: Mevrouw Hamer heeft het woord.
Mevrouw Halsema horen wij helemaal niet.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik helaas wel.
De voorzitter: Ik heb daar al eerder wat over gezegd. Ik
herhaal dat nu niet. Concentreert u zich op uw eigen
vraag, mevrouw Hamer.
Mevrouw Hamer (PvdA): Mijn tweede vraag is wat
specifieker en die gaat over het toezicht op de banken.
De minister-president zegt dat het heel belangrijk is dat
wij een morele agenda hebben voor het toezicht op de
banken en dat wij goed kijken hoe wij de financiële
wereld veranderen. Dat moeten wij met regels doen. Dan
moeten wij het dus ook specifieker maken. Nu praten wij
hier in Nederland sterk over de vraag hoe wij het toezicht
op de banken kunnen versterken. Wij praten daar ook
over in Europees verband. Ook hier is mijn vraag: wat
gaat u daar concreet over voorstellen bij de G20?
Minister Balkenende: Vorige jaar, bij de eerste top in
Washington en bij de tweede top in Londen, is al enkele
keren gesproken over de toezichtstructuur. Het eerste wat
gedaan moet worden, is kijken wat er toen is gezegd en
hoe wij er nu voor staan. Wij kijken in Europees verband
al wat de instantie is die op bovennationaal niveau kan
opereren. Die discussie wordt nu gevoerd in de Europese
Unie. Wij hebben echter ook te letten op het level
playing field. De structuren moeten wereldwijd vergelijkbaar zijn. Dat is lastig, want er zijn verschillende
signalen, ook vanuit de Verenigde Staten en het Verenigd
Koninkrijk. Wij zullen volgende week daarom ook
inbrengen dat wij zaken onder een noemer moeten
brengen, zodat er wereldwijd vergelijkbare situaties zijn.
Anders krijg je een ongelijk krachtenspel tussen de
banken die wereldwijd opereren.

ervoor zorgen dat wij het niet verliezen van andere delen
van de wereld die sneller uit deze crisis komen als wij,
zoals Amerika of Azië. Ik geef u nog één kans, mijnheer
de minister-president. Wat is uw visie op die langere
termijn?
Minister Balkenende: Mijnheer Rutte, ik vind dit
teleurstellend, want u luistert niet. Uit mijn betoog – u
kunt ook kijken naar documenten die wij hebben
geschreven, inleidingen die wij hebben gehouden,
interviews die wij hebben gegeven – kunt u heel goed
opmaken waar dit kabinet voor staat. Het perspectief –
dat komt u ook tegen in de Miljoenennota – is een
perspectief van: denk niet alleen aan het hier en nu,
maar kies voor het langetermijnperspectief. Heb oog
voor zaken als innovatie, ondernemerschap en kennis.
Zorg dat je excelleert. Zorg dat je gebruik maakt van die
sterke internationale positie die Nederland heeft. Zet in
op het thema ″duurzaamheid″. Kies voor een veilige
samenleving. Zorg ervoor dat mensen met respect met
elkaar omgaan. Zorg ervoor dat de financiële basis solide
is. Al die elementen kenmerken het kabinetsbeleid. U
vindt dat in al onze documenten terug. Zeg nou dus niet
dat het kabinet geen visie heeft.
De heer Rutte (VVD): Behalve de kredietcrisis is er ook
een dieper liggende crisis. West-Europa, met Nederland
voorop, is op langere termijn bezig met het verliezen van
het verdienvermogen. Wij moeten van deze crisis ook
gebruikmaken om er sterker uit te komen. Hoe gaan wij
dat doen? Ik heb gisteren een aantal terreinen genoemd.
Ik heb u er bijvoorbeeld toe uitgedaagd om nou eens
echt leiding te gaan geven aan het Innovatieplatform, dat
nu een beetje kwakkelt. U zit dat platform eens in de
maand voor. Mensen verwachten van u dat u persoonlijk
een groot deel van uw agenda vrijmaakt om te makelen
en te schakelen tussen universiteiten en bedrijven. Ik
noem daarmee een concreet voorbeeld. Dat zou allemaal
moeten gebeuren om Nederland sterker uit de recessie
te laten komen. Ik mis het vuur en de passie. U komt met
allemaal heel mooie vogels in de lucht, maar het gaat
mij om de concrete ideeën.

De voorzitter: Tot slot, mevrouw Hamer.

De heer Rutte (VVD): Ik heb het kabinet gisteren twee
verwijten gemaakt. Het laat de staatsschuld onverantwoord oplopen en het heeft geen visie op hoe Nederland
na deze crisis ervoor moet staan. Over de staatsschuld
komen wij zo nog te spreken.
Wat betreft de visie had ik verwacht dat de ministerpresident zijn inleiding zou gebruiken om ons ervan te
overtuigen dat er wel een visie is op de toekomst, op de
wijze waarop Nederland in de toekomst geld gaat
verdienen, waar in de toekomst banen zijn, hoe wij

Minister Balkenende: Het lijkt mij goed dat ik straks
terugkom op het Innovatieplatform. Ik zal daarbij heel
gedetailleerd aangeven wat er allemaal is gebeurd. Uw
kwalificatie van het IP doet geen recht aan wat er
gebeurt. Dit is de afgelopen periode ook steeds aan de
orde geweest. Ik ken de verwijten wel. Er zijn een hele
hoop praktische zaken die ook hebben geleid tot heel
concrete beleidsstappen. Ik zal daar straks nader op
ingaan.
Dan het punt van wat er gedaan moet worden en wat
wij zelf doen. De heer Rutte heeft het gehad over
dynamiek. Dat spreekt mij zeer aan. Op dat punt deel ik
zijn opvattingen over Nederland als een land dat extern
georiënteerd is en dat gebruikmaakt van allerlei
mogelijkheden en de bestaande kennis. Bij buitenlandse
bezoeken gaan altijd handelsmissies mee. Weet u hoe
sterk Nederlandse ondernemingen in het buitenland
opereren? Ik ga daarbij niet alleen naar de president van
Brazilië; ook CEO’s van Nederlandse ondernemingen
gaan mee. We bekijken steeds hoe wij Nederland
internationaal positioneren. Bovendien definiëren wij zelf
wat de sterke sectoren en de sleutelgebieden in
Nederland zijn. Er is ook sprake van kennistransfer. Dat

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Mevrouw Hamer (PvdA): Begrijp ik goed dat de inzet van
Nederland is om tot een verscherping van dat wereldwijde kader te komen?
Minister Balkenende: Ja, Nederland is daar vorig jaar al
heel snel mee begonnen. Wij hebben toen ook gezegd
dat de rol van het IMF in dat verband buitengewoon
belangrijk is, want het IMF is eigenlijk de instelling die
financiële ontwikkelingen ziet en analyseert en die
expertise in huis heeft. Die kan men heel goed gebruiken
om juist de architectuur van het toezicht te versterken.

Algemene politieke beschouwingen

3-111

Balkenende
zijn allemaal voorbeelden die aangeven dat we in
Nederland een sterke sector hebben waarmee we vooruit
kunnen. Vandaag bleek ook weer uit een overzicht dat we
het op het punt van IT gewoon goed doen: de vijfde
plaats in de wereld. Ik weet wel dat we bij het World
Economic Forum twee plaatsen zijn gezakt, maar ik zie
ook dat we het in de IT gewoon goed doen. Uitgaande
van de internationale indicatoren is Nederland gewoon
sterk. Je kunt nooit op je lauweren rusten. Het moet
altijd meer en sterker, maar het door de heer Rutte
geschetste beeld van het kabinetsbeleid op dit punt deel
ik niet.
De heer Rutte (VVD): Nederland is op basis van een heel
belangrijke indicator gezakt van de achtste naar de tiende
plaats. Uit onderzoeken blijkt dat een op de tien
hoogopgeleide jonge mensen uit Nederland wegtrekt. In
maart bracht u het crisispakket naar buiten. Ik noem dat
maar even ″het confettipakket″, want u strooide overal
een beetje geld uit. Voor 400 mln. moet zelfs nog een
besteding worden gevonden. Ik stel u een concrete
vraag. De minister van OCW heeft twee jaar nagedacht
en kwam toen met een commissie om het hoger
onderwijs te hervormen. Kunt u mij ten minste toezeggen dat u hem vandaag de opdracht geeft dat hij op het
terrein van het onderwijs op zeer korte termijn – hij heeft
nu immers twee jaar kunnen nadenken – met een
geïntegreerde aanpak komt over hoe het onderwijs op
een hoger plan moet worden getild?
Minister Balkenende: Er komt een commissie. Daar hebt
u gelijk in.

OCW is door ons wel eens ″de minister van feesten en
partijen″ genoemd. Hij wandelt allercharmantst door
Nederland, maar hij komt pas na twee jaar met een
commissie. U keurt als voorzitter van dit kabinet goed
dat hij na tweeënhalf jaar met een commissie komt. Gaat
u nou eens een keer iets doen! U praat over visies en
toekomst, maar u vult dat niet in. Dit zou een alleraardigste gelegenheid zijn om dat nou eens concreet te
maken.
De voorzitter: Dank u wel.
Minister Balkenende: Dit zijn algemene beschouwingen
en we houden van politieke retoriek en van het debat.
Dat is allemaal prima.
De heer Rutte (VVD): U maakt het ook wel makkelijk, hè?
Minister Balkenende: Als u het kabinet recht wilt doen,
moet u bekijken wat er de afgelopen tijd is gebeurd. U
weet dat er zelfs, ondanks de moeilijke economische
tijden, meer geld naar onderwijs gaat. U weet ook dat
het onderwijs nadrukkelijk in beeld is bij het aanvullende
beleidspakket. U weet dat wij oog hebben voor de
kwaliteit van het onderwijs. Dan vind ik het jammer dat u
nu zegt: doet u eens wat. U doet het kabinet geen recht.
Dit is veel te goedkoop.
De voorzitter: Dank u wel. Mijnheer Pechtold.

De heer Rutte (VVD): U hebt twee jaar kunnen nadenken.
Ga regeren!

De heer Pechtold (D66): In uw algemene inleiding, in de
troonrede en in de rest van de stukken is de moraliteit
heel nadrukkelijk terug. De troonrede stopte zelfs met
een oproep aan ieders eigen verantwoordelijkheid.
Vandaag begint u ook over de banken en bestuurders,
terecht als je ziet wat er is misgegaan met de bonussen
en de hype rond declaraties, maar u houdt het zo
abstract. Omdat u dit punt zelf agendeert, is u ook wel
een vraag toegeëigend. Als het fout gaat, waar staat u
dan? Als het fout gaat op een klein dossier als de
Catshuisbrand, zegt u over uw ambtenaren: onjuist,
onzorgvuldig, onvolledig. Welk predicaat past u in zo’n
dossier?

De voorzitter: De minister-president heeft nu het woord.

Minister Balkenende: Ik begrijp de vraag niet.

Minister Balkenende: De minister van OCW heeft een
opmerking gemaakt over de verhouding tussen
universiteit en hbo. Daar gaat de commissie mee aan de
slag. Zij zal begin volgend jaar rapporteren en dan komt
die zaak terug. Ik heb gisteren geluisterd naar wat u hebt
gezegd over het onderwijs, bijvoorbeeld over het
financiële aspect. Ik heb begrepen dat u volgend jaar wilt
bezuinigen op het onderwijs. Kortom: de vraag is of u nu
suggesties hebt over het hoger onderwijs of niet. Als u
zegt dat die commissie daar rekening mee moet houden,
kunnen we daar iets mee. Maar we hebben niets aan wat
u nu doet.

De heer Pechtold (D66): Als je hier iedere keer zo over
moraliteit college wil geven, als je de Koningin als tekst
geeft: ieder zijn eigen verantwoordelijkheid, als je zo
durft te praten over bankiers, over bestuurders, over
iedereen ... U agendeert dit onderwerp al zeven jaar. Ik
zeg iedere keer, ik heb het gisteren ook gedaan, dat u er
niets mee doet. Nu vraag ik u naar uw verantwoordelijkheid in een dossier waarvan is aangetoond dat alles is
mis gegaan, ik pak expres niet iets heel groots als de
crisiswet, nee, op zo’n klein dossier bent u keihard over
uw omgeving: onjuist, onzorgvuldig, onvolledig! Welk
oordeel past u in zo’n dossier?

De heer Rutte (VVD): Ik heb gisteren in het debat
voorstellen gedaan om het geld dat wij nu uitgeven aan
studiebeurzen, uit te geven aan de kwaliteit van het
hoger onderwijs. Ik heb voorstellen gedaan om tot een
geïntegreerde aanpak te komen van het hoger onderwijs.
Ik heb voorstellen gedaan om het vakonderwijs in
Nederland op een hoger plan te tillen. De minister van

Minister Balkenende: Mijnheer Pechtold, ik weet dat u
op niveau wilt discussiëren. Dat is goed ook. Als u nu
zegt dat ik dit onderwerp al zeven jaar agendeer en u
zegt dat er verder niets is gebeurd, dan neemt u niet
goed waar. Ik vind dat jammer. Afgezien van wat er in
het afgelopen jaar is gebeurd, hebben wij steeds gezegd:
hoe gaan wij met elkaar om in dit land, wat betekent

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

De heer Rutte (VVD): Dat is toch verschrikkelijk? Die
hoort nog niet eens bij die 20 commissies die u hebt
ingesteld.
Minister Balkenende: Wat wilt u nu? Moet de commissie stoppen en moet de minister een visie geven? Wat
wilt u nu?

Algemene politieke beschouwingen

3-112

Balkenende
respect, wat kunnen wij als overheid doen? U weet welke
initiatieven wij hebben genomen in de media, in de sfeer
van veiligheid, in het onderwijs, u vindt alle projecten in
alle begrotingsstukken terug. Dat is wat wij zelf kunnen
doen. Ik heb steeds gezegd: moraliteit is niet alleen iets
van de overheid als zodanig, maar heeft te maken met
de hele samenleving. Weet u wat er gebeurt in buurten
en wijken, in sportverenigingen, wat daar gebeurt aan
moreel besef?
De heer Pechtold (D66): Dit is een algemeen verhaal. Ik
vraag u persoonlijk naar uw verantwoordelijkheid. U bent
niet de gekozen minister-president. Er zitten daar 26
bewindslieden en u praat iedere keer vanuit uw eigen
moraliteit. U legt de bevolking wat op, u legt bestuurders
wat op, u legt bankiers wat op, en terecht, maar nu vraag
ik u een keer niet naar die grote verhalen, maar naar wat
u naast het agenderen doet als het erop aankomt. Uw
verantwoordelijkheid bij die brand was de eindverantwoordelijkheid als politiek bestuurder. Omdat u er
vandaag nu weer zo over begint, vraag ik u eens een
keer: als het mis gaat, bent u dan bereid een keer
ruiterlijk te zeggen: ik zat fout. Ik heb het u nog nooit
horen zeggen en u vraagt ons wel vertrouwen in die
moraliteit om volgend jaar weer dingen te gaan doen.
Onjuist, onzorgvuldig en onvolledig! En welk oordeel
past u in die moraliteit die u iedere keer over ons
uitstrooit?

een overzichtelijk dossier waarin is aangetoond waar
zaken fout zijn gegaan onder uw verantwoordelijkheid.
Daarmee toon ik aan dat u het begrip moraliteit abstract
houdt.
Minister Balkenende: Ik ben van mening, laat ik het
maar eerlijk zeggen, dat de heer Pechtold de plank
volledig misslaat. Als ik praat over moraliteit of over
respect of over wat mensen voor elkaar kunnen
betekenen, is dat niet iets wat ik wil opleggen omdat ik
het zelf wil. Ik wil graag een samenleving waarin sprake
is van wederzijds respect en wederzijdse verantwoordelijkheid, waarin bedrijven hun verantwoordelijkheid
oppakken. Het is ook hun verantwoordelijkheid. In dat
debat geef ik als premier mijn visie. Dat heeft niets te
maken met opleggen of verwijten maken. Als overheid
doen wij hetgeen wij behoren te doen, maar dat kunnen
wij niet alleen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Behalve het afleggen
van verantwoording is leiderschap niet alleen het
opsommen van clichés. Die moeten wel tot uitdrukking
komen in een project voor de toekomst van onze
samenleving. Ik realiseer me dat het een paar maten te
groot is, maar ik geef het voorbeeld toch. Roosevelt
kwam na de crisis met de New Deal. Obama weet zijn
land te begeesteren met een groot volksgezondheidsproject en green jobs.

Minister Balkenende: Ik ben van mening dat de manier
waarop de heer Pechtold dit nu hier naar voren brengt,
niet kan. Ik zal uitleggen waarom. De Catshuisbrand was
een buitengewoon triest en moeilijk onderwerp. Het is
bekend dat er in de afgelopen jaren verwijten zijn
gemaakt over ambtenaren die van dingen zouden
hebben geweten, mensen die erbij betrokken zouden zijn
en documenten van het ministerie van Sociale Zaken. Al
die verwijten bleken niet juist te zijn. Toen kwam er iets
anders naar boven en ik heb toen in de Kamer gezegd
dat dit te maken hadden met het feit dat bepaalde
documenten niet bij de landsadvocaat en anderen terecht
zijn gekomen. Toen heb ik gezegd dat zaken die te maken
hebben met ambtenaren, onder mijn ministeriële
verantwoordelijkheid vallen. Ik heb daarover in de Kamer
verantwoording afgelegd. Ik heb toen ook gezegd: dit
mag zo nooit meer voorkomen. Het is ook bekend welke
acties wij hebben ondernomen om zaken tegen te gaan.
Ik neem mijn verantwoordelijkheid in de richting van de
Kamer. Ik heb toch gezegd dat ik de verantwoordelijkheid
heb te nemen voor ambtenaren die onder mijn verantwoordelijkheid of van de overheid werken. Je hebt zaken
uit te leggen en als dingen niet goed gaan, heb je zaken
te verbeteren. Dat hebben wij ook gedaan. Ik begrijp
werkelijk niet wat u mij verwijt.

Minister Balkenende: Dat loopt nog niet zo gemakkelijk.

De voorzitter: Tot slot, mijnheer Pechtold.

De heer Rutte (VVD): Toen wel!

De heer Pechtold (D66): De ambtenaren krijgen van u
een oordeel, de landsadvocaat heeft een probleem met
de Orde, hij wordt door de Orde van Advocaten
aangepakt, en u strooit voor het zoveelste jaar moraliteit
in abstracte begrippen over ons heen. U wijst terecht op
bankiers, u wijst terecht op topbestuurders, maar als u
ons wilt meenemen in een visie, als u mensen aanspreekt, zou er een grote kracht van uitgaan als u nu ook
eens een oordeel zou uitspreken over het voorbeeld van

Minister Balkenende: Voor de helft hebt u gelijk, maar ik
kom daar zo nog op. Toen hebben wij gezegd: dingen
moeten anders. Daarbij hebben wij natuurlijk veel
gevraagd van de bevolking. In 2006 hebben wij in dat
licht geconstateerd: het is noodzakelijk om perspectief te
bieden. Dit kabinet heeft zijn visie op de samenleving
steeds naar voren gebracht: samen werken, samen leven.
Dat zijn algemene trefwoorden, waarmee wij de pijlers
hebben aangegeven van wat wij willen bereiken. U zegt:

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Er is inderdaad
weerstand tegen en er zijn grote problemen, maar hij
doet het wel. Hij loopt er niet voor weg. In een extreem
moeilijke periode durft hij een grote maatschappelijke
hervorming aan. Die is geladen van moraal en maatschappelijke overtuiging. Er zit moraal in. En waar komt
u mee, op zijn best, uitgedragen door uw champagne
drinkende minister van Verkeer en Waterstaat? Een crisisen asfaltwet. Er worden drie weggetjes ergens aangelegd. Is dat het? Wat is uw project? Wat voor toekomst
biedt u Nederland?
Minister Balkenende: Ik ben blij dat u het op deze
manier formuleert, dan kan ik ook eens zeggen wat ik er
zelf van vind. Met de manier waarop u een karakteristiek
geeft van mij en van leiderschap, doet u geen recht aan
datgene wat het afgelopen jaar is gebeurd. In 2002 werd
ik premier. Toen hadden wij te maken met een inzakkende economie, met een financieringstekort hoger dan
3% en met niet-afgemaakte hervormingsagenda’s. Wij
hebben onze nek uitgestoken en kregen kritiek van
iedereen, van economen en maatschappelijke verbanden,
maar hebben tegen de stroom in gezegd: dit is nodig.

3-113

Balkenende
u komt alleen met een crisis- en asfaltwet. Nee. Er komt
een Deltawet om Nederland te beveiligen in het kader
van de klimaatverandering. Dat is een majeure operatie.
De minister van Financiën komt met een tekortreductiewet, om de zaken financieel op orde te krijgen. Als ik zeg
dat wij de procedures willen versnellen, dan gaat het
ergens over. U moet dus niet zo bagatelliserend doen;
daarmee doet u helemaal geen recht aan wat wij
bereiken.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Als ik het goed begrijp,
zegt u: zeven jaar geleden, in 2002, hebben wij een
hervormingsagenda gepresenteerd. Dat klopt inderdaad.
U regeerde toen met de VVD en dat was desastreus. Nu
zijn wij zeven jaar verder en wij hebben al een jaar een
grote economische crisis. Wat voor perspectief hebt u op
de toekomst van de samenleving? Wordt het een
duurzame economie? Gaat u de vervuiler laten betalen?
Gaat u arbeid goedkoper en meer toegankelijk maken?
Gaat u de kwaliteit van het onderwijs aanzienlijk
verbeteren of blijft u steken op een armoedig OESOgemiddelde? Wat is uw plan, wat wilt u? Een opsomming
als ″wij willen de moraal versterken en de schouders
eronder zetten″ is volstrekt leeg als er geen groot
maatschappelijk project op zit. Dat hebt u niet. Zeven
geleden misschien wel, maar nu niet.
Minister Balkenende: Ook hiervan moet ik zeggen dat ik
een totaal ander beeld heb van waarmee wij bezig zijn.
Neem het crisispakket van eerder dit jaar. Wij hebben
gezegd: wij willen ook investeren, zodat op een aantal
fronten meer wordt gedaan om de economie te
stimuleren. Dit is niet zomaar stimuleren, in het wilde
weg. Het heeft te maken met duurzaamheid, met energie,
met kennis, met het gericht aanpakken van zaken.
Waarom doe je dat? Dat doe je om het fundament van
de Nederlandse economie en samenleving te versterken.
In het kader van de economische ontwikkeling hebben
wij een- en andermaal gezegd: laten we een verbinding
leggen met het thema duurzaamheid. Daarbij zetten wij
stappen. Ik vind dat u daaraan onvoldoende recht doet.
U wilt gewoon niet zien wat wij doen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik probeer ontzettend
goed te zien wat u doet, maar het lukt niet echt. Er is niet
zoveel te zien. Laten wij maar even bij het thema
duurzaamheid blijven. Dat is namelijk een heel goed
voorbeeld. Er is inderdaad een ditjes-en-datjespakket.
Tegelijkertijd vertellen alle wetenschappers en bureaus u
nu al dat u al uw doelen bij het tegengaan van klimaatverandering niet haalt. Dit is de kans om bij deze grote
economische crisis milieu-innovatie echt te stimuleren. Ik
denk aan grote projecten met wind op zee, elektrische
auto’s in het zuiden van het land en de aanleg van trams
elders. U zou duizenden, duizenden banen kunnen
creëren. U zou Nederland naar de voorhoede van Europa
kunnen brengen, maar wat doet u? Een beetje van dit en
een beetje van dat en er blijft niets van over.

een versnelling van procedures om ervoor te zorgen dat
de bedrijvigheid wordt gestimuleerd. U doet op deze
manier geen recht aan wat het kabinet doet.
Dan nog iets over de keuzen die wij maken op het
gebied van duurzame energie. Wij hebben er eerder dit
jaar heel bewust voor gekozen om meer te doen aan het
fenomeen van duurzame energie. U moet dus niet doen
alsof er niets gebeurt.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik was blij dat de ministerpresident in zijn visie naar de toekomst liet merken dat
wij ons niet alleen tot ons eigen land moeten beperken,
maar dat Nederland ook een internationale verantwoordelijkheid draagt. In het kader van de aanwezigheid van
de minister-president volgende week in Pittsburgh heb ik
daar nog een vraag over. De president van de Wereldbank heeft deze week een noodkreet doen uitgaan met
betrekking tot de allerarmsten in de wereld. Hij heeft
duidelijk gemaakt dat de financiële crisis daar het hardste
aankomt en dat er de afgelopen maanden 90 miljoen
allerarmsten zijn bijgekomen, mensen die van iets meer
dan een euro per dag moeten rondkomen. Wat is
concreet de inzet van de minister-president volgende
week in Pittsburgh, ook denkend aan het prachtige
charter dat mevrouw Merkel heeft gelanceerd om aan die
problematiek iets te doen?
Minister Balkenende: Op korte termijn speelt het
vraagstuk van de voedselsituatie, honger. Dat is ook in
Italië aan de orde geweest. Er zijn commitments van
miljarden voor ontwikkelingslanden gedaan, waarmee
het nodige kan worden gedaan aan de bestrijding van
honger. In meer algemene zin gaat het om de vraag of
de westerse landen bereid om te voldoen aan de 0,7% en
of zij bereid zijn om internationale solidariteit te tonen.
Die zaken zijn nodig. Ten derde noem ik de betrokkenheid van de private sector als het gaat om het overdragen van kennis. Ten slotte moeten deze landen, als zij
kansen hebben in de wereldeconomie, die kansen
daadwerkelijk krijgen. Maak dus werk van de Doharonde.
Deze zaken helpen die landen echt.
De heer Slob (ChristenUnie): Dat zijn op zichzelf goede
punten, maar wij moeten er voor oppassen niet
voortdurend terug te vallen in algemeenheden, in de zin
dat wij er iets aan moeten doen. De momenten die er
zijn, bijvoorbeeld bij een top als volgende week, moeten
wij niet laten lopen. Dan moet men met elkaar concrete
resultaten boeken. Ik roep de minister-president op deze
kwestie dan mee te nemen en ervoor te zorgen dat er
boter bij de vis komt.

Minister Balkenende: Je kunt het kabinet veel verwijten,
maar je kunt het kabinet niet verwijten dat wij in deze
omstandigheden niet alles op alles zetten als het gaat
om de bevordering van de werkgelegenheid en de
bedrijvigheid. Ik heb vaak met mevrouw Hamer
gediscussieerd over het thema van de jeugdwerkloosheid. Wij doen de nodige dingen. Wij werken aan

Minister Balkenende: Ik versta het signaal van de heer
Slob heel goed. Daarom greep ik ook terug naar de
vorige bijeenkomst van de top in Italië. Toen hebben de
landen een nadrukkelijk commitment afgegeven dat ze
meer wilden gaan doen aan het thema van de bestrijding
van honger. Dat was heel concreet en het is nodig.
Na mijn algemene inleiding kom ik bij het eerste grote
blok, namelijk de financieel-economische onderwerpen.
Ik begin met het onderwerp heroverwegingen dat door
vele sprekers aan de orde is gesteld. Het kabinet staat
voor een moeilijke opgave. In het licht van een fors
welvaartsverlies en de uit het lood geslagen overheidsfinanciën weten wij nu dat lastige keuzen onvermijdelijk
zijn. De balans tussen uitgaven en inkomsten moet

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-114

Balkenende
worden hersteld. Niets doen, is geen optie. Het kabinet
treft nu voorbereidingen, zodat kan worden gestart met
het op orde brengen van de overheidsfinanciën. Het
kabinet heeft de intentie om bij voldoende economische
groei in 2011 te starten met het herstel van gezonde
overheidsfinanciën. De eerste stappen daartoe zijn al
gezet. Het kabinet zal de resultaten van de heroverwegingen betrekken bij de voorbereiding van de begroting
2011 en de begroting 2012 en indien mogelijk bij de
Voorjaarsnota 2010. Wij zullen fundamentele beleidskeuzen moeten maken. Die keuzen dienen gebaseerd te
zijn op inzicht in alle mogelijke opties en de budgettaire
en andere gevolgen ervan. Dat inzicht verkrijgen, is het
doel van de brede heroverwegingen. De heroverwegingen zullen leiden tot voorstellen met een omvang van
circa 40 mld. De verwachting is dat bij een economische
groei van 2% van 2011 tot 2015 het tekort in 2015 nog
tussen de 30 mld. en 35 mld. zal liggen.
Sommigen verwijten ons gebrek aan daadkracht,
omdat wij de ingrepen die vanaf 2011 nodig zijn om de
overheidsfinanciën te herstellen niet nu en detail
invullen. Het gaat niet om simpelweg 20% korten en 20%
minder resultaat accepteren. Het gaat erom met minder
geld zoveel mogelijk ambities te realiseren door beleid,
voorzieningen en verantwoordelijkheden anders en beter
vorm te geven. Wij zullen ervoor zorgen dat die politieke
keuzen verantwoord kunnen worden gemaakt. Werkgroepen zullen in opdracht van het kabinet de diverse
beleidsthema’s analyseren en beleidsalternatieven en
besparingsopties ontwikkelen. De ambtelijke werkgroepen rapporteren aan de premier en de vicepremiers. Ze
kunnen bij hun werk externe deskundigen betrekken. De
keuze voor de thema’s is breed. Er zijn geen heilige
huisjes. Dat moet ook wel, wil er een voldoende
substantiële bijdrage aan het herstel van de overheidsfinanciën uitkomen. De brede heroverwegingen moeten
leiden tot een ruim aanbod van besparingsmogelijkheden, zodat de politiek fundamentele keuzes kan maken.
De heer Rutte (VVD): De staatsschuld loopt de komende
jaren met 35 mld. tot 40 mld. per jaar op. De totale
staatsschuld bedraagt dadelijk € 60.000 per hardwerkende Nederlander. Het kabinet vraagt nu aan 20
werkgroepen om met voorstellen te komen. Al tweeënhalf jaar leidt de minister-president dit kabinet. Welke
politieke richting geeft de minister-president aan deze
werkgroepen mee?
Minister Balkenende: Wij geven aan deze werkgroepen,
op de twintig beleidsterreinen en sectoren die verkend
zullen worden, de volgende opdracht mee: u hebt tot
taak om te bezien wat in deze sectoren de mogelijkheden
zijn om te komen tot een aanzienlijke besparing. Daarbij
is een getal genoemd van min 20%. In de Miljoenennota
staat aan het eind van hoofdstuk 1 het kader waarin wij
zaken plaatsen. Natuurlijk zullen we oog hebben voor
kennis, innovatie en internationale activiteiten. Maar we
gaan zonder beperkingen vooraf ruimte geven aan deze
werkgroepen om het werk te doen. We gaan dus out of
the box denken. We gaan geen taboes opwerpen. Deze
groepen hebben de ruimte om alle dingen te onderzoeken die nodig zijn. Als je die ruimte niet geeft, houd je
van tevoren al zaken tegen. Dat willen we niet.
De heer Rutte (VVD): Niet alleen kunt u het niet eens
worden over de noodzakelijke bezuinigingen, maar ook

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

kunt u het niet eens worden over de opdracht aan een
andere groep, die tot noodzakelijke bezuinigingen moet
komen. U bent niet een wetenschappelijk bureau, maar u
geeft opdracht aan een ander wetenschappelijk bureau.
Dat doet u hier feitelijk. Dit is toch niet regeren, mijnheer
de minister-president? Mensen die nu zitten te kijken
weten dat als er nu niet ingegrepen wordt, de belastingen omhoog zullen moeten. Dat voelt iedereen aan. Dat
is uitermate schadelijk voor de economie. Ik vind het
plan van de twintig commissies onzalig, maar dan kunt u
toch tenminste zeggen, bijvoorbeeld, dat die commissies
niet mogen komen met lastenverzwaringen? Ik hoop
tenminste dat dat is meegegeven aan die commissies.
Minister Balkenende: Mensen volgen dit debat. De
afgelopen dagen heb ik natuurlijk gehoord dat het
kabinet niets zou doen of dingen uitstelt.
De heer Rutte (VVD): Dat klopt.
Minister Balkenende: Vorig jaar, een jaar geleden,
hadden we een totaal ander beeld van de financiële
werkelijkheid. Wij dachten, op basis van alle inzichten
van dat moment, dat wij in een kabinetsperiode zaten
met begrotingsoverschotten en een historisch laag
niveau van de staatsschuld. Nederlandse ondernemers
kunnen u vertellen dat in oktober en november de zaak
radicaal is gekeerd. Dat geldt voor ons als regering en
voor ons allemaal. Toen deze ernstige situatie zich
aandiende, hebben we gelijk gezegd dat een aanvullende
beleidspakket nodig was. Wij zijn absoluut bereid om
moeilijke maatregelen te nemen. Dat hebben we ook
gedaan. In het voorjaar hebben we gezegd dat de
AOW-leeftijd naar 67 moest, dat er moest worden
ingegrepen in de zorgkosten en dat we meer gaan
vragen van mensen met een dure woning. Ook hebben
we 1,8 mld. aan ombuigingen vanaf 2011 toen al
ingeboekt. Ook hebben we gezegd dat we in de
loonontwikkeling een beperking nodig hadden en hebben
we bepaald dat er een wettelijke regeling komt om het
financieringstekort vanaf 2011 jaarlijks terug te brengen.
Dat hebben we toen gedaan.
Nu zeggen we, ook op basis van nieuwe inzichten in
wat er gebeurt met de saldo-ontwikkeling en het
financieringstekort, dat het heel zwaar weer is. Zelfs als
de economie aantrekt, hebben we te maken met zware
ontwikkelingen en met grote opgaven. Als je keuzes wilt
maken, moet je dit wel verantwoord doen. Ik heb
gisteren goed naar de Kamer geluisterd. Het viel mij op
dat er grote verdeeldheid bestond over tal van onderwerpen. Dat is ook mogelijk, doordat de politieke partijen
van elkaar verschillen. Maar als je praat over de
financiële ontwikkeling om de zaak op orde te krijgen, en
het gaat om heel fundamentele keuzes, dan moet je heel
goed nagaan wat mogelijk is en wat onmogelijk is en
wat daarvan de consequenties zijn. Sommigen vroegen:
u hebt toch de commissie-Gerritse? Maar de commissieGerritse had een veel beperktere scope. We hebben nu te
maken met fundamenteel heroverwegen van het project
aan overheidsuitgaven. Ten aanzien van de lastenontwikkeling merk ik op dat wij beseffen dat lastenverzwaringen altijd riskant zijn. Maar nu gaat het ook om de
uitgaven. Dat heb ik ook gezegd.
De voorzitter: Mijnheer Rutte, tot slot.

17 september 2009
TK 3

3-115

Balkenende
De heer Rutte (VVD): Dit is het kabinet van uitstellen,
van conflicten, van een beetje wegdelegeren aan
commissies. U bent niet eens de kapitein van de Titanic,
mijnheer de minister-president, u bent langzamerhand de
dirigent van het orkestje aan boord van de Titanic, dat
een nieuw deuntje begint. Daar begint u steeds meer op
te lijken.
Minister Balkenende: Ik dank de heer Rutte voor de
term ″dirigent″. Dat stel ik toch wel op prijs.
De heer Van der Vlies (SGP): Er staan zes maanden
voor deze exercities. Ik hoor de minister-president
spreken over de Voorjaarsnota en over de voorbereiding
op de begroting van 2011. Mag ik hieruit de conclusie
trekken dat de minister-president aan deze Kamer toezegt
dat bijvoorbeeld 1 mei volgend jaar concrete voorstellen
in deze Kamer zullen liggen?
Minister Balkenende: Eerst wil ik nog het volgende
opmerken, mede aan het adres van de heer Rutte. Dat
gaat over het idee dat er geen tempo wordt gemaakt.
Welnu, in de jaren tachtig namen de heroverwegingsoperaties anderhalf jaar in beslag. Dat was eerst zes
maanden. Ik heb het nu even over de tijdsdimensies en
het is goed om dat te onderstrepen. Dat is een.
Nu het tweede. Ik heb gisteren ook goed geluisterd. De
heroverwegingsoperaties zullen naar verwachting
volgend jaar in het begin van het tweede kwartaal
gereed kunnen zijn. Dat is heel erg snel. Ons staat hierbij
het volgende voor ogen. Wij willen deze bevindingen
kunnen betrekken bij de voorbereiding van de Voorjaarsnota en van de begroting voor 2011.
Ik kan nu geen twee dingen tegelijk doen. In april/mei
van het volgende jaar zitten wij waarschijnlijk nog volop
in de begrotingsbespreking. Als u de stukken wilt hebben
voor 1 mei, loopt dat niet synchroon met de normale
voorbereiding van de begroting 2011. Wel wil ik graag
toezeggen dat wij in de loop van mei van volgend jaar
zullen bekijken of wij de Kamer de gewenste informatie
kunnen geven. Nogmaals, het zal wel moeten samenhangen met de bespreking in het kabinet over de voorbereiding van de begroting voor 2011.
De heer Van der Vlies (SGP): Ik denk dat er echter ook
politieke besluiten nodig zijn over de voorstellen die u
dan doet. Die discussie zullen wij volgend jaar voor het
zomerreces hebben. Vandaar mijn planning: voor 1 mei
de voorstellen, de Voorjaarsnota komt ook altijd ergens
in mei en dan in mei/juni het debat. Zo hebben wij voor
het zomerreces een fundamenteel debat over de koers
die wij gaan en de beslissingen die wij nemen. Dat loopt
dan ook rond met uw agenda. Vandaar dat ik eraan
hecht. Ik zeg dit ook om onszelf en elkaar te beschermen
tegen het weglopen. Het kan immers best heel moeilijk
worden. Dat houd ik ook voor mogelijk. Het is maar zo
aan de orde in de politieke agenda dat er uitschuifoperaties komen. En dat zou wat mij betreft niet moeten
kunnen. Dat moeten wij ook niet willen.

gen die gedurende meer jaren grote gevolgen zullen
hebben. Daar praten wij over. Dat vergt zorgvuldigheid.
Daarbij zijn twee momenten die een rol spelen. Het
ene is dat de Kamer de documenten krijgt die volgend
jaar gereed zijn. Wij zullen zien wat wij de Kamer in het
voorjaar kunnen melden. Het hoofdbesluitvormingsmoment – laat ik dat maar eerlijk noemen – is natuurlijk
de behandeling van de begroting voor 2011. Daarbij
kunnen wij net als nu in alle scherpte praten over de
keuzes die wij maken. Ik begrijp echter dat u daarover
voor die tijd wilt spreken. Wellicht zou dat gecombineerd
kunnen worden met de Voorjaarsnota 2010, zo is uw
vraag. Dat lijkt mij heel ver vooruit gesproken. Volgend
jaar zitten wij in het bekende ritme en dan zien wij wat
wij in april/mei aan de Kamer kunnen presenteren.
De voorzitter: Ik begrijp dat u zojuist hebt gezegd,
minister-president, dat wij voordien de documenten
krijgen.
Minister Balkenende: Ja, uiteraard. Als de documenten
klaar zijn, zullen die aan de Kamer gepresenteerd
worden. De Kamer heeft recht op deze informatie; dat
spreekt vanzelf.
De voorzitter: Dank u wel. Nu de heer Pechtold.
De heer Pechtold (D66): Als je zo’n breed onderzoek
gaat doen, is het misschien ook interessant om daaraan
richting te geven. Zojuist is al aangetoond dat u dat niet
doet. Kunt u mij een onderzoeksvraag noemen waar u
nog niets over weet?
Minister Balkenende: Ik ga dit soort vragen helemaal
niet beantwoorden. Ik zie het namelijk al voor mij: wij
gaan dan speculeren welke onderwerpen en welke
onderzoeksvragen wel en niet aan de orde komen.
De heer Pechtold (D66): Straks zijn twintig werkgroepen
aan de slag. Iedere voorzitter van zo’n werkgroep zegt
dan: dit is ons terrein. U mag van mij een willekeurige
werkgroep noemen. Geeft u nu eens de eerste vraag die
men gezamenlijk moet formuleren voor het desbetreffende onderzoeksgebied, omdat men daar nog geen
kennis over heeft.
Minister Balkenende: Het wezen van de vraag aan deze
werkgroepen is nu juist om aan te geven hoe binnen hun
sector op een verantwoorde manier suggesties tot stand
kunnen komen om minder uit te geven. Dat is ook het
werk van die commissies/werkgroepen zelf. Wij gaan
daarop geen taboes leggen; evenmin geven wij van
tevoren aan wat wel en wat niet kan. Dat is een vrijheid
van de werkgroepen. Bovendien staat in de Miljoenennota om welke onderwerpen het gaat.

Minister Balkenende: Ik begrijp u heel goed. Ik moet
zeggen dat u gelijk hebt. Wij doen zo’n operatie niet als
een soort exercitie om dingen te bekijken. Daar gaat het
niet om. Het gaat erom dat hiermee voorbereidingen
worden getroffen met het oog op, financiële, ontwikkelin-

De heer Pechtold (D66): U loopt weg van mijn vraag! Er
zijn twintig gebieden. Ik heb gisteren aangetoond dat op
er al die gebieden heel veel onderzoeken zijn. Ook zijn er
begrotingen die je zo kan bekijken. Iedereen kan zo
vertellen wat een verschuiving betekent. Noemt u nog
eens een onderwerp, een deelgebied waarvan u zegt:
daarover hebben wij nog te weinig kennis om een besluit
te kunnen nemen. Het gaat namelijk om kiezen, besluiten
nemen!

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-116

Balkenende
Minister Balkenende: Ik heb gisteren de stapel van de
heer Pechtold gezien. Dat was natuurlijk leuk voor de
camera. Prima. Goed gevonden, mijn complimenten.

benoemen. U kunt geen richting geven. U strooit met
moraliteit. Dat past u niet; die paarse das wel.
De voorzitter: Dank u wel. De minister-president.

De heer Pechtold (D66): Dat was pijnlijk hard voor u.
Minister Balkenende: Ik ben nog niet klaar. Een van mijn
medewerkers heeft contact opgenomen met uw fractie
om de totale lijst met rapporten op te vragen. Die
hebben we niet gekregen. Ik daag u uit om één rapport
te noemen waarin wordt uitgegaan van financieringstekorten van 6% en een tekort op jaarbasis van 30 mld. à
35 mld. U zult dat in die rapporten, naar mijn verwachting, niet tegenkomen. Dan is het te gemakkelijk van u
om te zeggen: ach, die rapporten zijn er toch. U hebt de
kennisinvesteringsagenda genoemd. Die leidt alleen
maar tot meer geld uitgeven, niet tot besparen.
De heer Pechtold (D66): O, de kruidenier uit Zeeland
komt hier om de hoek kijken. Weet u, ik ga u eens wat
uitleggen. Investeren in sommige gebieden, zoals kennis
en energie, levert geld op. U denkt dat u alleen moet
bezuinigen? Dat is een heel rare manier van regeren,
hoor.
De voorzitter: Heren, heren!
Minister Balkenende: Mijnheer Pechtold, wilt u mijn
vraag beantwoorden? Noemt u één rapport waarin
rekening is gehouden met dit soort dramatische
financiële cijfers.
De heer Pechtold (D66): Daar gaat het niet om ...
De voorzitter: Ik ontneem u even het woord, mijnheer
Pechtold, omdat u beiden elkaar rechtstreeks aanspreekt.
In deze zaal is het gebruik dat u dat via de voorzitter
doet. Dat komt de discussie, zult u merken, echt ten
goede. Het woord is aan de minister-president.
Minister Balkenende: Mevrouw de voorzitter, het verwijt
van de heer Pechtold is deze: er zijn rapporten zat, u doet
maar wat en u kunt snel handelen met gebruikmaking
van de rapporten. De exercitie van de werkgroepen is
echter van een totaal andere orde dan de rapporten waar
hij op wijst. Ik laat volstrekt onweersproken dat je ook
prioriteiten moet stellen in de toekomst. Natuurlijk moet
je oog hebben voor bepaalde uitgavencategorieën. Dat
zullen we ook hebben. Het gaat er nu om dat we onder
ogen zien waar we voor staan. De heer Pechtolds
vergelijking met rapporten deugt wat dat betreft niet.
De voorzitter: Tot slot, mijnheer Pechtold.
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. De minister president
houdt een betoog waar de heer Rutte zojuist van zei: het
lijkt wel de Titanic. Ik vind de sfeer in vak K meer op die
van een sportkantine lijken. De minister-president vroeg
mij een voorbeeld van een rapport dat een duidelijke
visie geeft, een hervorming betreft en keuzes maakt. Dat
is zijn eigen rapport over de arbeidsmarkt van de heer
Bakker. Daar bezuinig je geen 40 mld. mee, maar het is
een onderdeel. De heer Bos schudt nee en maakt een
gebaar van nul. Mijnheer Bos, uw topambtenaren, uw
commissies weten meer te verzinnen en weten nu al
duidelijkere keuzes te maken. U kunt niet eens één vraag

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Minister Balkenende: Nee, laat ik maar eens geen
antwoord geven.
De voorzitter: Dan is het woord aan mevrouw Thieme.
Mevrouw Thieme (PvdD): De minister-president betichtte
de oppositie ervan verdeeld te zijn als het gaat om de
kritiek op dit kabinet, maar er klinkt echt een eensluidend
geluid, namelijk dat er geen politiek kader is waarbinnen
de werkgroepen aan de slag kunnen. Er is geen politieke
keuze op het gebied van duurzaamheid. Ik vraag me af
wanneer we die tegemoet kunnen zien, want we hebben
simpelweg de tijd niet.
Minister Balkenende: Ik val nu in herhaling. Ik heb
gezegd dat de werkgroepen de opdracht hebben
gekregen om voor verschillende sectoren te komen met
voorstellen. Daarbij zijn op voorhand geen belemmeringen aangegeven. Het is vervolgens aan het kabinet om in
samenspel met de Kamer een keuze te maken. Volgend
jaar staan we voor die opdracht. Op dit ogenblik valt er
niet meer over te zeggen.
Mevrouw Thieme (PvdD): U vraagt de Kamer om erop te
vertrouwen dat u rekening houdt met de diverse crises
die ons teisteren. Kijk je echter naar alle voornemens
voor bezuinigingen in 2011, dan zie je dat er al afbreuk
wordt gedaan aan bepaalde kabinetsprioriteiten uit het
regeerakkoord. Ik wijs op de halvering van de budgetten
voor dierenwelzijn en voor stimulering van duurzame
energie. Ik wijs op het niet extra investeren in natuur en
het halveren van het budget voor toezicht op milieu en
dierenwelzijn. Dat geeft duidelijk aan dat u al politieke
keuzes hebt gemaakt. Ik wil dan ook dat u nu volledig
duidelijk bent over de keuzes die u kennelijk al gemaakt
hebt. U blijft maar mist opwerpen.
Minister Balkenende: Er is geen sprake van een
halvering van het budget voor dierenwelzijn. De
structurele uitgaven zijn gestegen van 5 mln. naar 9 mln.
Wel is gezegd dat we gedurende een paar jaar incidenteel meer doen. Structureel komt er dus meer bij,
incidenteel is het ander verhaal. Wat de keuzes betreft:
als u de troonrede of de Miljoenennota leest, ziet u dat er
een aantal ambities is richting 2020. U kent de zeven
onderwerpen. Het gaat daarbij over kennis en innovatie
en over duurzaamheid. Al die elementen spelen een rol
in ons toekomstperspectief. Wanneer wij volgend jaar de
bevindingen hebben, hebben wij natuurlijk rekening te
houden met belangrijke elementen als: hoe kijken wij aan
tegen de energievoorziening, tegen duurzaamheid en
tegen de kennisinfrastructuur in dit land? Iedereen kan
lezen wat onze algemene oriëntaties zijn. Het kabinet
heeft alleen gezegd dat het niet op voorhand bepaalde
zaken gaat uitsluiten. Dat is het wezen van de operatie.
De voorzitter: Tot slot, mevrouw Thieme.
Mevrouw Thieme (PvdD): Het is duidelijk dat de ambities
worden bijgesteld ten aanzien van innovatie en
onderzoek. Er wordt immers ook 10 mln. bezuinigd op

17 september 2009
TK 3

3-117

Balkenende
innovatie voor duurzame landbouw. U bent continu bezig
de budgetten voor 2011 te halveren, dan wel drastisch in
te perken. Dat betekent dat u bepaalde politieke keuzes
hebt gemaakt. Dan kunt u toch niet wegkomen met: ″het
is even meer geweest, en nu gaan wij het gewoon weer
op het normale niveau terugbrengen″? Het betekent toch
dat u vindt dat er minder prioriteit moet worden gegeven
aan dingen als duurzame energie, aan dierenwelzijn en
aan natuur? U ontkent dat gewoon en dat snap ik niet. U
hebt toch al een keuze gemaakt?
Minister Balkenende: Nee, wij maken juist geen keuze
wat betreft de onderwerpen die wij uitsluiten. Wel is het
zo dat wij, wanneer wij straks keuzes maken, dat hebben
te doen tegen de achtergrond van het perspectief dat wij
voor Nederland hebben. Vandaar ook dat de voorstellen
meer zullen opleveren dan wij misschien nodig hebben,
mede om keuzes te kunnen maken. Als je die keuzes
maakt, doe je dat tegen de achtergrond van het
perspectief dat je voor Nederland hebt. Dat is ook
aangegeven in de Miljoenennota. Wat wij niet doen is op
dit ogenblik al de zaak dichtspijkeren wat betreft ″dat
mag wel en dat mag niet″.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Als u een open keuze
wilt maken, hoe is het dan mogelijk dat elk benoemd
terrein al belast is met een bezuiniging of een
hervormingsnoodzaak van 20%? Het kan namelijk heel
goed zijn dat er een terrein is – ik noem bijvoorbeeld
onderwijs – waarop geen besparing van 20% mag
plaatsvinden, en een ander waarop veel meer, bijvoorbeeld 40%, bezuinigd kan worden. Bijvoorbeeld het
Innovatieplatform kan in zijn geheel weg, denk ik.
Minister Balkenende: Mevrouw Halsema heeft het denk
ik goed begrepen. Er worden bedragen genoemd. Dat is
juist een indicatie van de bedragen waarom het gaat, van
waaraan je moet denken. Maar zij heeft ook gelijk dat dit
zal betekenen dat je in sommige sectoren waarschijnlijk
meer moet doen en in andere minder. Dat is afhankelijk
van de prioriteiten. Ik heb mevrouw Thieme net gezegd:
natuurlijk hebben wij te maken met opgaven in de
toekomst. Dat heeft te maken met duurzaamheid en
kennis. Zoals ik net heb aangegeven, zullen die keuzes
gemaakt moeten worden. Wat wij nu willen, is alleen dat
maximaal wordt onderzocht waar het op een gegeven
moment minder kan.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik kom hiermee terug
op de vorige discussie die ik met de premier had. Mijn
fractie heeft er geen bezwaar tegen dat ambtenaren aan
het werk worden gezet om te kijken hoe je een zo
kapitale bezuinigingsoperatie vorm zou moeten geven.
Dat is ook hun werk; dat vind ik niet gek. Maar je moet
het wel doen op basis van een politieke visie, politieke
normen en politieke keuzes die daarvoor zijn gemaakt.
Anders verplaats je de politiek naar de ambtenarij. Zij
maken de keuzes; u maakt ze niet meer. Ik heb er grote
bezwaren tegen dat op bijna elk denkbaar maatschappelijk terrein nu al een last van 20% wordt gelegd zonder
dat u keuzes hebt gemaakt, en dat u het aan ambtenaren
overlaat. Dat is wat u doet!

gesteld heb ik gisteren opgemaakt dat iedereen de
analyse deelt van hoe het er financieel voorstaat, dat wij
te maken hebben met grote tekorten over een lange
reeks van jaren en dat er ingegrepen moet worden. Dat
is een algemene waarneming, een analyse die wordt
gedeeld. Dat is mede de winst van dit debat. Bovendien
is dit niet: zomaar een paar dingen even uitzoeken. Dit is
echt een kwestie van fundamenteel kijken waar wij
tegenop lopen. Daarbij hebben wij het over twintig
onderwerpen. Er is wel vrijheid om aan te geven wat wij
willen bereiken, maar daarna komen de keuzes. Die
zullen door de politiek gemaakt moeten worden. Het zou
alleen merkwaardig zijn als wij nu al tegen die groepen
zouden zeggen: u zit in sector A; daar moet minder
worden omgebogen. Of: u zit in sector B; die dingen
moeten wij niet gaan bekijken. Wij hebben nadrukkelijk
gezegd: wij willen over onze schaduw heen springen. Wij
willen juist alles gaan verkennen wat nodig is. Dan heb
je ook een goede basis, goede informatie, om straks die
keuzes te kunnen maken.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Laat ik nog één keer
proberen om het uit te leggen. Nogmaals, het is geen
punt als ambtenaren hun werk doen. Maar ambtenaren
krijgen nu bijvoorbeeld de opdracht om alle regelingen
te gaan onderzoeken voor mensen met afstand tot de
arbeidsmarkt. Dat is een totaal belachelijke opdracht als
daar geen toekomstvisie van het kabinet bij ligt, waarin
staat hoe het kabinet emancipatie van mensen definieert,
hoe het wil omgaan met werkloosheid, wat het vindt van
de WW, of het nog bijstand wil in de toekomst en hoe
het maatschappelijke stages definieert. Dat soort
opvattingen moet het kabinet als richting meegeven aan
ambtenaren, anders gaan ambtenaren het kabinet
dicteren hoe de arbeidsmarkt eruit gaat zien. Dat is
absurd!
Minister Balkenende: Ik ben ervan overtuigd dat men,
met de kwaliteit die straks is gewaarborgd in deze
werkgroepen, de vragen die mevrouw Halsema stelt heel
goed door heeft. Het gaat natuurlijk om de vraag wat
voor systeem we hebben. Laat ik een ander voorbeeld
noemen. De minister van Financiën en ik hebben gezegd:
we hebben een heleboel kinderregelingen; daar gaan we
ook naar kijken. Dat heeft te maken met kinderbijslag en
met kortingen. Die zaken moeten ook tegen het licht
worden gehouden. Hetzelfde geldt voor het
arbeidsmarktbeleid. We gaan gewoon bekijken hoe dat
soort zaken in elkaar zitten. De werkgroepen hebben tot
taak om met mogelijkheden, met alternatieven te komen.
Ik denk ook dat dit in verschillende sectoren zal leiden tot
verschillende opties. Dat zal ook nog wel gebeuren. En
dan gaan wij die zaken wegen. Alleen kun je de zaak in
dit stadium niet al te veel gaan insnoeren wat betreft de
inhoud van de voorstellen en wat betreft het exacte
toetsingskader. Daarvoor is het nog te vroeg. Het geldt
ook voor onderwerpen die wel of niet zouden mogen.
Dat wil mevrouw Halsema kennelijk, maar dat doen we
niet.

Minister Balkenende: Mevrouw Halsema, ik denk dat
ook u toe wilt naar een situatie waarin wij de overheidsfinanciën op orde krijgen. Uit vragen die door velen zijn

De heer Van Geel (CDA): Ik wil nog even terugkomen op
het proces dat de minister-president heeft geschetst
rondom ″het project″, zoals ik het maar zal noemen. De
minister-president zegt dat de resultaten betrokken zullen
worden bij de Voorjaarsnota en bij het opstellen van de
begroting voor 2011 en 2012. Mag ik de minister-

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-118

Balkenende
president zo begrijpen dat het doel van kabinet is om in
deze periode de betekenisvolle stappen te nemen die ik
gisteren heb genoemd?
Minister Balkenende: Ja, en betekenisvol in die zin dat
we ten eerste bezien wat dit nog kan betekenen – het is
kort dag – voor de Voorjaarsnota 2010. Dat is een lopend
begrotingsjaar; dat is complexer. Ten tweede zullen we
bekijken wat het kan betekenen voor de begrotingsvoorbereiding voor 2011. Dat zijn de stappen die de heer
Slob bedoelt, want het is niet zomaar een exercitie.
Uiteraard moet je bekijken wat je kunt doen. Ten derde
zullen we richting geven voor de periode erna. Dan kom
je echter op een ander vlak. Je zit dan meer in de fase
van het opstellen van verkiezingsprogramma’s en van de
nieuwe kabinetsformatie. Dan praat je over 2012 en
verder. Langs deze lijnen zullen we opereren.
De voorzitter: Mijnheer Slob, uw vervolgvraag.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik wil dat ook onderstrepen.
Als het mogelijk is in de economische situatie zal de
afweging gemaakt moeten worden dat we de betekenisvolle stappen gaan zetten. Gezien de bedragen die
genoemd worden, zal heel erg flink gesneden moeten
gaan worden. Ik ga er echter van uit dat de ministerpresident niet uitsluit dat we ook zullen kijken of het
eventueel mogelijk is om, in balans, te kijken naar
rechtvaardige lastenverzwaringen en dat dit nu niet
helemaal buiten beeld is geraakt.
Minister Balkenende: Eerst wat het jaar 2011 betreft. De
onbekende is nu natuurlijk: hoe zal het jaar zijn? Daar
heeft de heer Slob gelijk in. Ten aanzien van de 1,8 mld.
ombuigingen hebben we gezegd: we gaan ombuigen,
maar hoe we de ombuigingen inzetten is afhankelijk van
de economische ontwikkelingen. Dat geeft al aan dat we
goed moeten bekijken wat er in 2011 gebeurt. In die zin
zal 2011 een scharnierjaar kunnen zijn. Je moet echter
wel gaan beginnen.
Ik heb het getal genoemd van 30 mld. of 35 mld. Dat
kun je niet in één jaar bereiken. Die opdracht zou te
groot zijn. Dat kun je niet in één jaar doen. Je moet
echter wel toewerken naar een perspectief waarin je
weer een normale situatie krijgt: een begrotingsevenwicht of een -overschot. Dat is het doel van de
operatie.
Dan de lastenontwikkeling. De heer Slob spreekt over
lastenverzwaring, maar het is meer lastenverdeling, want
op een gegeven moment kun je ook besluiten om daar
iets meer te doen en daar iets minder. Dat zullen we
moeten bekijken en ook dat moet je wegen op zijn
economische consequenties. Ik kom straks even bij
mevrouw Hamer, die sprak over de belastingen. Die
vormen ook een onderdeel van de heroverwegingen. Ik
zal daar zo op terugkomen.

naar bezuinigingen, maar er zal ook in samenhang
worden gekeken naar een rechtvaardige verdeling van de
lasten, mede gezien de grote opgave waar we voor
staan. Mag ik de minister-president zo verstaan?
Minister Balkenende: De term ″verdeling van lasten″ is
een juiste.
Mevrouw Kant (SP): Dit kabinet toont toch wel heel erg
weinig daadkracht. Eigenlijk is dit geen kabinet, maar een
praatgroep. Ik weet wel hoe dat komt. Er moeten nu
twee heren in vak K heel hard lachen. Ik weet wel
waarom het een praatgroep is geworden. Het CDA en de
PvdA houden elkaar gewoon continu in een houdgreep.
Zoals het gaat in een slecht huwelijk kun je dan
praatsessies houden, in de hoop dat die iets opleveren
en iets oplossen. Praatsessie op praatsessie ... Het
kabinet heeft één heel bijzondere praatsessie gehad,
waarbij het wel daadkracht toonde. Ik was daar echter
niet zo gelukkig mee, en heel veel Nederlanders ook niet.
Dat was die bijzondere praatsessie waarbij men met zijn
allen naar binnen ging en allemaal vond dat de
AOW-leeftijd niet verhoogd moest worden. Ik weet niet
wat er in die sessie is gebeurd, maar toen men weer
naar buiten kwam, was iedereen om. De AOW-leeftijd
moest verhoogd worden. Hoe kan daarover overeenstemming bestaan, terwijl al die andere dingen naar
voren worden geschoven? Waarom zijn er toen geen
andere beslissingen genomen? Waarom zegt het kabinet
nu niet dat het de AOW-leeftijd meeneemt in het geheel
van volgend jaar?

De heer Slob (ChristenUnie): Voor de duidelijkheid: we
zullen op het moment dat we voor de afwegingen staan
de economische situatie meewegen bij wat er op dat
moment noodzakelijk en mogelijk is. We zullen niet
slechts één jaar vooruitkijken, maar meerdere jaren. Dat
is gezien de enorme opgave waarvoor we staan
natuurlijk ook zeer verantwoord. Er zal gekeken worden

Minister Balkenende: Ik vind het een beetje vermakelijk.
Zo van, ″ach het is een wetenschappelijk bureau″.
Mevrouw Kant noemt het een praatgroep. Maar wat doet
zich nu eigenlijk voor? Vorig jaar is de financiële crisis
begonnen. Toen hebben wij in hoog tempo de financiële
sector moeten ondersteunen. Dat deden wij niet omdat
het banken zijn, maar vanwege het geld van mensen bij
banken. Het ging om de spaarders en om het waarborgen van de kredietverlening. In de eerste stap ging het
om die zaken.
De tweede stap is de vraag hoe wij ervoor kunnen
zorgen de economie zoveel mogelijk overeind te houden.
Toen hebben wij gezegd dat wij genoegen nemen met
hoge tekorten. Wij gaan nog investeren en intensiveren
op bepaalde onderdelen. Wij gaan de economie
voorlopig stimuleren, maar wij moeten ook een weg
terug vinden. Dat doen wij stap voor stap, maar wel met
de bereidwilligheid en vastberadenheid om zaken aan te
pakken. Kortom, het is geen praatclub, zoals mevrouw
Kant dat noemt. Wij pakken gewoon zaken op. Dat kan
best eens tijd kosten en soms gaat het best even
moeilijk. Mevrouw Kant weet ook dat er journalisten
stonden te kijken hoe het ging in het Torentje en het
Catshuis. Dat begrijp ik ook. Maar, we zijn er wél
uitgekomen. Er is een pakket gekomen dat er mag zijn.
Zo liggen de zaken.
Ik heb mevrouw Kant gisteren horen praten over haar
tegenbegroting. Er is in dat opzicht ook grote verdeeldheid tussen de partijen. Dat geeft wel aan dat je
zorgvuldig te werk moet gaan. Daar zijn wij mee bezig.
Daarom vind ik het jammer dat zij deze kwalificatie geeft.
Dan kom ik op de AOW-leeftijd van 67 jaar. Eerder dit
jaar stonden wij voor de noodzaak aan te geven hoe dit
kabinet, maar ook de coalitie want het ging om afspraken

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

De voorzitter: Uw vervolgvraag.

Algemene politieke beschouwingen

3-119

Balkenende
die je met elkaar hebt gemaakt, de houdbaarheid van de
overheidsfinanciën zou kunnen versterken. Een van de
onderdelen hebben wij inderdaad niet van tevoren aan
de kiezers genoemd. Dat is waar, maar in die omstandigheden kozen wij voor die maatregel. Vanwege de
overheidsfinanciën, de pensioenfondsen, de arbeidsparticipatie en het niet verloren laten gaan van talent.
Daarom is daarvoor gekozen. Tegelijkertijd houden wij
zware beroepen in de gaten en krijgt de SER de
mogelijkheid met een alternatief te komen. Zo is het
gegaan.
Gisteren is het ook al gezegd. Toen wij onze
verkiezingsprogramma’s maakten, wisten wij ook niet dat
wij een crisis van deze omvang zouden krijgen. Wat wij
meemaken is ongekend. Dan moet je soms onconventionele stappen zetten.
Mevrouw Kant (SP): Dan is het toch wel heel bijzonder
dat uitgerekend het verhogen van de AOW-leeftijd uit de
praatsessie is gekomen. Natuurlijk is de houdbaarheid
van de financiën op lange termijn een probleem.
Waarom is er echter uitgerekend de verhoging van de
AOW-leeftijd uitgekomen en niet bijvoorbeeld de
hypotheekrenteaftrek of whatever? Waarom dit?
Minister Balkenende: In de besprekingen die wij toen
hebben gevoerd, hebben wij bekeken welke instrumenten volgens ons de houdbaarheid dienen, geld opleveren
en effectief zijn. Toen hebben wij de keuze gemaakt voor
drie instrumenten: het zwaarder belasten van mensen
met een dure woning, de zorgkosten en de verhoging
van de AOW-leeftijd. Die keuze hebben wij toen met
elkaar gemaakt.
Wij staan nu voor de opgave nog veel verder te kijken.
De verhoging van de AOW-leeftijd is een grote operatie.
Ik weet ook dat dit niet eenvoudig is. Ik weet ook hoe
mevrouw Kant erover denkt. De opdracht waarvoor wij
nu in het kader van de overheidsfinanciën staan, is
echter een veelvoud van wat wij toen hebben besloten.
Met die dramatiek hebben wij te maken. Als wij dit niet
doen, schuiven wij zaken vooruit en gaan wij jonge
generaties te zwaar belasten. Dat willen wij niet.
Mevrouw Kant (SP): Ik vind het heel erg verontrustend.
De beslissingen die het kabinet nu al genomen heeft,
geven een doorkijkje naar hoe het de toekomst van dit
land voor zich ziet. Het kabinet heeft al besloten dat de
AOW-leeftijd omhoog moet. Het kabinet bezuinigt op de
zorgkosten. Als dat de keuzes voor de toekomst zijn,
krijgen wij een verschraalde publieke sector en een
verschraalde sociale zekerheid. Dat is de toekomst van
dit land die het kabinet ziet, in plaats van dat het erover
nadenkt hoe wij goede zorg en onderwijs op orde
houden. Hoe kunnen wij onze sociale zekerheid goed
behouden voor de toekomst van onze kinderen? Hoe
gaan wij dat met zijn allen betalen? Die vragen zou het
kabinet moeten beantwoorden. Maar wat doet het
kabinet? Het haalt er twee punten uit: wij gaan bezuinigen op de zorg en de AOW-leeftijd moet omhoog. Dat is
geen visie, maar dat geeft wel een doorkijkje naar waar
het kabinet naar toe wil.
Minister Balkenende: Het typische in uw redenering is
eigenlijk dit. Dit kabinet wil zijn nek uitsteken. We hebben
dat gedaan in het voorjaar, met moeilijke maatregelen.
Wij nemen nu de verantwoordelijkheid op ons om een

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

proces van heroverweging in gang te zetten. Waarom
doen wij dat? Juist om op langere termijn ook die
belangrijke collectieve voorzieningen te kunnen
waarborgen. Dat zul je misschien anders moeten
organiseren en we zullen moeten kijken hoe het ook
financieel kan. Maar de bedoeling is juist dat je oog hebt
voor de kwaliteit van de voorziening. Daar moet je snel
mee beginnen. Als je dat niet doet, gaat het volgende
gebeuren. Dan laat je zaken op hun beloop. Dan blijf je te
maken hebben met hoge tekorten. Dan zal er ineens een
grote klap komen waarna je draconische maatregelen
moet treffen. Om dat te voorkomen – de jonge generatie
zal daar de wrange vruchten van plukken – willen wij nu
op een verstandige en zorgvuldige manier de zaak
aanpakken. Dat doen wij. Dat betekent dat je juist oog
hebt voor goede collectieve voorzieningen, ook voor
later.
Mevrouw Kant (SP): Ik kan niet anders concluderen
dan ...
De voorzitter: Nee.
Mevrouw Kant (SP): Voorzitter, één conclusie ...
De voorzitter: Nee, mevrouw Kant.
Mevrouw Kant (SP): Anderen doen dat toch ook? Ik mag
toch wel even een conclusie trekken?
De voorzitter: Maar ik zeg net: tot slot. U geeft mij niet
eens de kans om u de mogelijkheid te geven om wat te
zeggen.
Mevrouw Kant (SP): U wist nog niet eens wat ik ...
De voorzitter: Een korte conclusie.
Mevrouw Kant (SP): Dank u wel.
Hieruit blijkt dat het kabinet niet komt met een
alternatief voor wat heeft gefaald. Want u zegt, ministerpresident, dat u de voorzieningen wilt waarborgen. U
gaat verder op de route die vele kabinetten voor u en uw
kabinet hebben gevolgd, namelijk: bezuinigen op de
sociale zekerheid en bezuinigen op de voorzieningen
onder het mom ″omdat wij dat willen waarborgen″. U
breekt dus verder af in plaats van dat u de samenleving
opbouwt.
Minister Balkenende: Je bouwt een samenleving niet op
door de zaak financieel in het honderd te laten lopen. Dat
is het risico als wij niets doen.
Mevrouw Hamer (PvdA): In verband met het crisispakket
hebben wij natuurlijk uitgebreid gesproken over de
investeringen, maar voor de langere termijn hadden wij
een drieslag. Langetermijnbezuinigingen, beginnend met
1,8 mld. in 2011, de houdbaarheidsagenda, AOW. U hebt
ze allemaal genoemd. We hadden een langetermijninvesteringsagenda: onderwijs, duurzaamheid en de
Deltawerken. We hadden een morele agenda. Die drie
dingen hoorden bij elkaar. Als wij in mei of juni een
pakket krijgen, kunnen wij dan verwachten dat wij
eenzelfde type drieslag van de houdbaarheidsagenda, de
bezuinigingen zoals wij dat noemen, de investeringen

17 september 2009
TK 3

3-120

vragen wat uw toekomstbeeld is? Hoe zou u graag willen
dat over pakweg tien, twintig jaar die s is ingevuld? Wat
is uw beeld daarbij?

De heer Bos, minister van Financiën
© M. Sablerolle – Gouda

waarbij wij prioriteiten leggen en de morele agenda
terugzien?

Minister Balkenende: Wanneer wij spreken over het
invullen van de s, gaat het in algemene zin om vaardigheden. Dan gaat het om wat jongeren meekrijgen in
opvoeding en onderwijs en latere scholing. Dan gaat het
om een leven lang leren, dat je steeds vaardigheden
behoudt. Dan kom je ook op het meer praktische punt
wat het zal betekenen voor de prioriteitsstelling.
Daarover doe ik dus geen uitspraken. Dat weet u. Dat
verdraagt zich niet met de operatie. Slim betekent wel
iets als investeren in de kwaliteit van mensen. Laat ik u
een voorbeeld noemen. Ik heb ooit een rapport
geschreven over een wetenschappelijk bureau dat ging
over economische groei onder leiding van Jelle Zijlstra.
Wij spraken over: wat zijn de determinanten van groei?
Het eerste hoofdstuk gaat over onderwijs en kennis. Wat
u nu zegt over ″slim″ – u hebt vaak over dit onderwerp
gesproken – kan ik goed plaatsen. Want als het mis gaat
met die basis, heb je een groot probleem op de langere
termijn.
De voorzitter: ...

Minister Balkenende: Het is heel terecht dat u die
opmerking maakt. Dit sluit ook heel goed aan bij de
Miljoenennota. Er wordt namelijk niet alleen gesproken
over de heroverwegingsoperatie, het was een onderdeel
van een veel breder perspectief waarbij het gaat over het
middenveld, de vraag hoe je dat kunt revitaliseren, en
waarbij kennis en innovatie, het thema duurzaamheid,
een duidelijke rol spelen. De elementen die u noemt, zijn
dus buitengewoon relevant. Als je spreekt over ombuigingen en het heroverwegen van zaken, moet dat wel
gebeuren tegen de achtergrond van het brede perspectief dat je hebt. Dat is inderdaad ook het morele aspect
dat u noemt en dat zijn de elementen op het gebied van
kennis, onderwijs en innovatie.
Mevrouw Hamer (PvdA): Mag ik u dan nog een vraag
stellen? Voor 2010 legt u ons vijf s’en voor. U begint met
slimmer, daarna schoner en zo gaat het verder. Kunt u
mij eens een inkijkje geven in wat er achter die vijf s’en
schuil gaat?
Minister Balkenende: Het verbindende element achter
de verschillende s’en heeft te maken met een visie op de
Nederlandse samenleving. Het heeft te maken met wat je
misschien zou kunnen noemen een duurzame toekomst
van Nederland. Duurzaam in relatie tot milieu, duurzaam
in relatie tot de kennis die mensen hebben en duurzaam
in relatie tot een sterke economie op een langere termijn.
Daarom wil je die verschillende s’en gebruiken. Met
andere woorden: het zijn bepaalde typeringen, maar daar
zit natuurlijk een beeld achter dat wij hebben van de
Nederlandse samenleving. Daarom ben ik ook niet
ingenomen met al die verhalen dat het kabinet geen visie
heeft. Dan misken je namelijk het beeld dat deze coalitie
heeft voor de toekomst van Nederland.
De voorzitter: Tot slot, mevrouw Hamer.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb één kleine vraag. Ik snap
dat u zegt: ik ga nu niet in op het geld. Daar gaat het mij
ook niet om. Het gaat mij er meer om, helder te krijgen
wat het toekomstvisioen is van het kabinet. U zegt:
vaardigheden van kinderen. U zegt: een leven lang leren.
Dus het gaat niet alleen over kinderen; het gaat ook over
volwassenen. Zonder u te willen binden of vast te willen
prikken: waar zou u graag willen dat Nederland staat als
het gaat om die kennis over tien, twintig jaar? Zijn wij de
top, zitten wij onderaan?
Minister Balkenende: U weet dat wij hebben gezegd: wij
zouden graag zien dat Nederland bij de top tien hoort in
diverse indexen en bij sommige in de top vijf. Ik noem
de IT-index: daar zitten wij vandaag gelukkig bij de top
vijf. Dat is een keer een goed voorbeeld. Het gebeurt niet
overal; dat weet ik ook wel. Wat mij voor ogen staat, is
een samenleving die zich bewust is van de factor kennis,
die kennis weet te genereren, die kennis weet over te
dragen en die kennis weet toe te passen. Waarom heb je
dat nodig? Als je dat niet hebt, heb je problemen in je
concurrentieverhoudingen, in je positie in andere landen,
maar ook met wat je in dit land zelf nodig hebt op grond
van de demografische ontwikkeling. Ik noem het thema
″innovatie″, als wij toch slim willen zijn. Innovatie is niet
alleen iets voor bedrijven. Het heeft ook te maken met de
organisatie van de zorg, om maar een willekeurig
voorbeeld te noemen. Dat zijn allemaal noties die
verbonden zijn met een thema als ″slim″.
Mevrouw Hamer (PvdA): Maar mag ik ...
De voorzitter: Nee nee nee, mevrouw Hamer, nu echt
niet meer. Wij doen het echt in drieën ...
Mevrouw Hamer (PvdA): Mevrouw Kant mag zes, zeven
keer. Sorry.

Mevrouw Hamer (PvdA): Mag ik u dan nog één verdere
vraag stellen? Als wij eens de eerste s nemen, die s van
slim. Mag ik u, als premier van dit kabinet, dan eens

De voorzitter: Nee nee nee, mevrouw Kant ... Mevrouw
Hamer; ik ga het nu door elkaar halen ook. Het is echt de

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-121

Balkenende
bedoeling: vraag, vervolgvraag, slotvraag. Het kan een
keer zijn dat het dan net zo moet. Dat moest blijkbaar
met mevrouw Kant.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat geldt voor mij nu ook.
De voorzitter: Nee, dat geldt nu voor u niet. Mevrouw
Verdonk heeft nu het woord.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Dank u, voorzitter.
De PvdA wil de minister-president niet vastprikken, ik
wel. Wat is nu de deadline die de commissies hebben
meegekregen? Ik hoorde u straks zeggen op vragen van
de SGP: ja, wij gaan in de loop van mei wel kijken of wij
info kunnen geven en voor de begrotingsbehandeling
2011 zullen wij zien wat wij u presenteren. Wat zijn de
deadlines voor die commissies? Wanneer komen ze met
informatie?
Minister Balkenende: Ik heb aangegeven dat mij het
tweede kwartaal voor ogen staat. Ik kan het nu niet op
een week aangeven; dat hangt af van die commissies. Ik
heb er iets anders bij gezegd. Ik wil dat de informatie
tijdig beschikbaar is; tijdig zodat het kabinet de informatie kan gebruiken voor de voorbereiding van de
Voorjaarsnota en de voorbereiding van de uitgavenkaders voor de begroting van het jaar daarop. Dat is ook
de reden waarom ik heb gezegd: je moet de informatie
hebben in april/mei, omdat je in die tijd praat over de
Voorjaarsnota en over het uitgavenkader voor het jaar
2011.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik dacht dat de ministerpresident nu toch na al die jaren minister-president zijn
wel had begrepen dat, als je leider bent, je je mensen
duidelijk moet aansturen. Als je twintig commissies gaat
aansturen met ″kom maar met iets in het tweede
kwartaal of als het maar tijdig is, dan is het goed″, gaat
het helemaal niks worden. Wat is nu die deadline? De
heer Van Geel was gisteren heel duidelijk. Hij zei: ik laat
het niet gebeuren dat dit kabinet geen echte besluiten
neemt; besluiten gaan niet naar het volgende kabinet. In
maart, mijnheer Van Geel, verwacht ik van het kabinet de
informatie die uit de twintig groepen komt.
Minister Balkenende: Het zal zijn of eind maart of begin
april; dat kan ik nu nog niet zeggen. Het gaat mij om een
ding en dat is belangrijker, of het nu de laatste week van
maart is of de eerste week van april. Essentieel is dat de
informatie beschikbaar is bij het kabinet, wanneer wij
praten over de Voorjaarsnota en de uitgavenkaders 2011.
Dan zitten wij precies op het goede moment.
De voorzitter: Tot slot.

volgend jaar september″, dan kost het ons 36 mld. Ik
vraag mij heel erg af of u dat voor ogen hebt. Waarom
bent u hier niet gewoon een kerel en waarom zegt u niet:
luister, voor het kerstreces zijn die commissies klaar; wij
spreken af ″wij komen met zijn allen terug in het
kerstreces, wij hebben geen tijd voor vakantie, gewoon
doorwerken, want het land heeft grote problemen″?
Graag uw reactie.
Minister Balkenende: Voorzitter. Het populisme viert
hoogtij. Mag ik mevrouw Verdonk het volgende vragen?
Wanneer zou u ...
De voorzitter: Nou, eigenlijk niet.
Minister Balkenende: Wanneer zou u ...
De voorzitter: Minister-president, de bedoeling is dat de
leden u vragen stellen en dat u antwoord geeft. Dat is
een beetje de taakverdeling die wij hier hebben.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Dat is moeilijk, dat begrijp
ik wel.
De voorzitter: Nee, nee, ik had u het woord niet
gegeven, mevrouw Verdonk. De minister-president geeft
nu antwoord en dan gaan wij weer verder.
Minister Balkenende: Mevrouw Verdonk, u weet met uw
ervaring dat er bepaalde momenten zijn voor verandering in het financieel beleid van de overheid. Je kunt wel
zeggen dat je in december met een rapport komt, maar
wanneer kun je dan zaken veranderen? De Kamer spreekt
de komende maanden over de begroting voor 2010;
daarmee worden de uitgavenkaders vastgesteld. Wij
kunnen niet zomaar zeggen: nu gaan wij in januari,
februari iets anders doen. De tweede mogelijkheid voor
verandering in het lopend begrotingsjaar is de Voorjaarsnota die in juni wordt besproken. Ik geef u te denken om
ineens miljarden even om te buigen gedurende het
begrotingsjaar. U wilt dat kennelijk. Wij zitten met onze
timing gewoon goed en dan kan het ook nog zorgvuldig
gebeuren.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Als de minister-president
echt durfde dan zei hij: ik neem in mijn crisiswet op dat
als wij een goed voorstel hebben, wij dat meteen in de
Kamer bespreken. Dan zijn wij niet afhankelijk van al die
vaste momenten. Dat zou een goed signaal zijn.
Minister Balkenende: Dat wordt buitengewoon
rommelig. Wanneer wij het hebben over deze grote
operatie, met zo veel sectoren, met zulke afwegingen,
waarin ook samenhang zal bestaan – daar heeft de heer
Van Geel gisteren terecht op gewezen – dan pakken wij
niet zomaar nu dit onderwerpje en dan dat onderwerpje.
Dan wordt het niks.

Mevrouw Verdonk (Verdonk): De minister-president doet
nu wel zo laconiek, maar de laatste week van maart is
toevallig nog het eerste kwartaal en de eerste week van
april is het tweede kwartaal. Dat onderscheid hebt u al
helemaal niet voor ogen. Mag ik u erop wijzen dat de
staatsschuld groter wordt, iedere dag, met ongeveer een
ton, € 100.000? Dat betekent dat, als u tegen die
commissies zegt ″jullie moeten voor Kerstmis klaar zijn″,
het ons 10 mld. kost en dat, als u tegen uw commissies
zegt ″jullie moeten 1 maart klaar zijn″, het ons 16,5 mld.
kost. En als u tegen de commissies zegt ″kom maar eens

De heer Wilders (PVV): Het was gezellig om daar te
zitten, voorzitter, maar ik heb een vraag aan de ministerpresident. Hij gebruikt in zijn verhaal grote woorden over
moraliteit. Hoe denkt hij dat mensen die thuis die
asociale voorstellen om de AOW-leeftijd te verhogen

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

De voorzitter: Mijnheer Wilders? Of zit u daar voor de
gezelligheid? Nee?

3-122

Balkenende
horen, die woorden vinden als zij tegelijkertijd zien dat er
volgend jaar honderden miljoenen extra worden besteed
aan bijvoorbeeld 19.000 extra asielzoekers – dat hebben
wij deze week in de krant kunnen lezen – of dat er
miljarden per jaar aan immigratie, inburgering, weet ik
wat, worden betaald? Zou het niet veel eerlijker zijn om
te zeggen: wij gaan eerst in die linkse hobby’s en
immigratie snijden en ook in ontwikkelingshulp en
bijdragen aan Europa, in hetgeen de Nederlandse
economie en ook de burger niet raakt? Ga daar eerst in
snijden, zodat de mensen gewoon krijgen wat ze
verdiend hebben, waar ze recht op hebben, op hun 65ste
met pensioen kunnen gaan. Is dat niet een moraliteit die
de minister-president meer zou sieren?
Minister Balkenende: U spreekt over verschillende
zaken. Laat ik beginnen met ontwikkelingssamenwerking.
Ik heb net aangegeven dat juist in deze tijd van
wereldwijde crisis, van toenemende hongersterfte, van
waterproblematiek in die landen, van het geraakt zijn
door de financiële crisis van dit moment, deze landen
moeten kunnen rekenen op steun uit die regio’s in de
wereld waar het beter is. Dat is de reden waarom ik
steeds heb gezegd: ik vind dat landen moeten voldoen
aan de 0,7%. Dat is wat ik ook steeds in Europa zeg. U
zult van mij absoluut niet het verhaal horen dat wij eens
even kunnen afdingen op ontwikkelingssamenwerking.
Dat gebeurt overigens wel omdat dit door het nationaal
inkomen gestuurd wordt. Wij houden vast aan ons
niveau van 0,8%, gewoon om rekening te houden met de
armsten in de wereld.
Wat betreft het asielbeleid – ik kom daar straks nog
wel verder op terug – begrijp ik uw opmerking wel. De
asielinstroom is nu anders dan een jaar of acht, negen
geleden. Toen waren de getallen veel hoger. Wij moeten
snellere procedures hebben. Ik zal straks nog nader
ingaan op de huwelijksmigratie, maar wij moeten
oppassen om het een niet zomaar te vergelijken met het
ander.
Ten aanzien van de 67 jaar vind ik dat er goede
argumenten zijn om dit wel te doen. U zit er anders in. Ik
denk dat wij dit instrument nodig hebben omdat wij
ouder worden, omdat wij het nodig hebben voor de
overheidsfinanciën, voor de pensioenfondsen die ook
grote problemen hebben, maar ook wij omdat wij graag
menselijk talent willen benutten, nu en in de toekomst. Ik
vind dus dat er goede argumenten zijn om hiervoor te
kiezen.
De heer Wilders (PVV): Ik vind dat die er niet zijn. Ik vind
ook dat u in spreekwoordelijke zin met uw tengels van
de AOW af moet blijven. U moet afblijven van de AOW
en u moet ervoor zorgen dat die AOW-leeftijd van 65 jaar
voor iedereen gehandhaafd wordt. Als ik het heb over
ontwikkelingssamenwerking, dan ligt het gemiddelde dat
in de Europese Unie nu aan ontwikkelingshulp wordt
besteed volgens mij ergens tussen de 0,1% en de 0,2%.
Dit geven de EU-landen gemiddeld uit, dus met de
uitbreiding erbij, aan ontwikkelingshulp. Dus als wij
alleen dat zouden uitgeven wat in Europa nu gebeurt,
zou u daar miljarden, miljarden, mee besparen. Datzelfde
gaat op voor immigratie en asiel. Daarmee zou u tegen
al die mensen die zich verheugen op een AOW-leeftijd
van 65 jaar kunnen zeggen: ik ga snijden, ik ga het niet
erger maken dan andere Europese landen, ik doe het
Europese gemiddelde en ik haal dus miljarden weg bij

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

ontwikkelingshulp en ik zorg dat uw pensioen gehandhaafd wordt. Blijf af van de AOW.
Minister Balkenende: Ik vind het geen goede boodschap
dat wij een zaak ten koste zouden laten gaan van de
armste mensen in de wereld. Verder weet u dat in
Europa – het getal ligt volgens mij hoger, maar goed –
afgesproken is dat landen over een aantal jaren ook op
het niveau van 0,7% zullen komen. Dat is een verplichting die landen zijn aangegaan omdat wij met elkaar
hebben gezegd dat wij de millenniumontwikkelingsdoelen, waarbij je het hebt over de positie van vrouwen,
kinderen en het onderwijs, willen versterken. Dat
betekent dat ook de westerse wereld dat niveau omhoog
moet brengen. Dat verhaal houd ik ook nu hier.
De heer Wilders (PVV): Ten slotte moet u zich wel
realiseren dat de kiezer u hierop hard zal afrekenen. Ik
ben er namelijk van overtuigd dat als men moet kiezen
tussen wat minder ontwikkelingshulp en immigratie om
met het bespaarde geld de AOW te handhaven, iedereen
of een grote meerderheid zal kiezen voor het laatste. Ik
roep u nogmaals op om af te blijven van de AOW.
Financier dat door de immigratie te beperken en op
ontwikkelingshulp te snijden.
Minister Balkenende: Ik wil ook de armsten in de wereld
steeds in de ogen kunnen zien.
De voorzitter: U vervolgt uw betoog.
Minister Balkenende: Ik had nog één opmerking voor
mevrouw Hamer, die de heroverweging in relatie tot de
belastingen betreft. Dat komt inderdaad aan de orde.
Fiscale regelingen zijn een onderdeel van de heroverwegingen. Een tweetal belastingonderwerpen, te weten de
vereenvoudiging van de belasting en de premieheffing,
en de uitvoering van de toeslagen, zijn onderwerp van
een heroverweging. Ook zullen wij mogelijke vernieuwingen van het belastingstelsel bezien. Uitgangspunt is een
stabiele belastingopbrengst met een zo klein mogelijke
verstoring van de economie en een zo rechtvaardig
mogelijke lastenverdeling.
Mevrouw Thieme (PvdD): In aansluiting op uw antwoord
op vragen van mevrouw Hamer, wil ik graag weten of dit
kabinet bereid is om mijn voorstel om te kijken naar een
vleestaks, op mogelijkheden te bekijken in de heroverwegingen. Het kabinet heeft op mijn voorstel in de
schriftelijke beantwoording positief gereageerd.
Inderdaad is het zo dat de veehouderij een grote bijdrage
levert aan het broeikasgaseffect,
Minister Balkenende: U zegt dat het kabinet positief
reageert. Ik heb daarvan een ander beeld.
Mevrouw Thieme (PvdD): Als ik het kabinet goed
beluister, dan staat er dat er helaas praktische moeilijkheden zijn bij het invoeren van een vleestaks, omdat het
moeilijk is om te kijken welke producten wel en welke
geen vlees bevatten. Het heeft ook te maken met de
invoer van vleesproducten. Daarna zegt de heer
Balkenende dat het natuurlijk het beste zou zijn om dat
op mondiaal niveau te doen. Daarin zie ik in ieder geval
niet een afwijzing van mijn voorstel. Ik vind het prettig
om dat te moeten constateren, maar als het niet zo is,

17 september 2009
TK 3

3-123

Balkenende
dan hoor ik dat ook graag. Is de heer Balkenende in ieder
geval bereid om in de heroverwegingen te kijken naar
een mogelijke vleestaks?
Minister Balkenende: Ik neem de suggesties van de
Kamer natuurlijk gewoon mee, dat is niet het grootste
punt. Het gaat mij even om het antwoord dat wij hebben
gegeven. De schriftelijke antwoorden zijn kritisch en
negatief. ″Een heffing op vlees is moeilijk uitvoerbaar
wegens afbakeningsproblemen.″ Dan volgt er een hele
hoop argumenten. Aan het eind wordt nog gezegd dat
hier al verschillende keren over is gesproken. ″Een
heffing op vlees is eerder voorgesteld, maar om
uiteenlopende redenen niet ingevoerd. Al in 2002-2003 is
hierover gecorrespondeerd met de Kamer.″ Dat geldt
overigens ook voor 2007. Kortom, u leest het positiever
dan het hier staat.
Mevrouw Thieme (PvdD): De minister-president heeft het
nu over een discussie in 2002 en 2003. Wij hebben nu te
maken met een klimaatcrisis en een voedselcrisis. Ik heb
toch met heel veel woorden aangegeven dat het
belangrijk is dat wij – ook in het kader van wat het
Planbureau voor de Leefomgeving aangeeft – minderen
met onze vleesconsumptie en dat wij moeten kijken naar
mogelijkheden voor een vleesbelasting. Dit wordt niet
alleen door de Partij voor de Dieren bepleit, maar ook
door GroenLinks en D66. Ik heb begrepen dat ook de
Partij van de Arbeid daarnaar positief wil kijken. Ik vraag
dus alleen of u dat wilt meenemen in de heroverwegingen.
Minister Balkenende: Waar er aanknopingspunten zijn
in dit debat om zaken mee te geven aan de werkgroep,
zullen wij die in principe ook meegeven. Wij zullen dan
zien wat er uitkomt.
Mevrouw Hamer (PvdA): De minister-president was ook
bezig met het beantwoorden van vragen die ik gisteren
heb gesteld, over wat ik ″de solidariteitsbijdrage″ heb
genoemd. De minister-president zegt nu dat het kabinet
eigenlijk alles gaat bekijken, zoals ook het nieuwe
belastingstelsel. Gisteren vroeg de heer Van Geel naar de
opbrengst van zo’n solidariteitsbijdrage. Daarop zei ik
gisteren dat het mij daarom in eerste instantie eigenlijk
niet gaat. Nu wij zo veel van mensen vragen, ook
bijvoorbeeld bij de AOW, wat natuurlijk voor mensen in
de middeninkomens en aan de onderkant het moeilijkste
zal zijn, moeten wij ook laten zien dat wij iets aan de
bovenkant durven vragen. Ik heb het voorbeeld genoemd
van de 60%-taks; de heer Slob heeft weer een andere
variant ingebracht. Groen hoort daar ook bij. Het gaat mij
er vooral om te laten zien dat we echt bereid zijn om die
solidariteit ook van de bovenste groepen te vragen. Ik
zou graag van de minister-president willen weten of dat
in de heroverweging echt een goede plek krijgt.
Minister Balkenende: Laat ik over dit onderwerp dit
zeggen: u spreekt over een mogelijk toptarief van 60%.
Het kabinet heeft niet het voornemen om dat te gaan
invoeren.

relatie tot de belastingherziening die wij eerder in deze
eeuw hebben gehad. Ik praat over 2001. Toen had
Nederland een hoger toptarief en zijn wij vervolgens
teruggegaan naar 52%. Waarom deden wij dat? Om juist
ook rekening te houden met de internationale context.
Als wij naar 60% zouden gaan, uw voorstel, dan zijn wij
het hoogst in Europa. Wij zijn nu al het vierde land in
Europa wat het toptarief betreft. Bovendien is het nog zo
in Nederland dat je het toptarief vrij snel bereikt. Wij
moeten wel kijken wat dat internationaal kan betekenen.
Wat wel een punt is: wij hebben natuurlijk ook te maken
met wat je vraagt aan mensen die het beter hebben. Die
vraag zal aan de orde komen, maar dat hoeft nog niet
automatisch een 60%-tarief te betekenen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Maar betekent dat dan dat u nu
zegt – want daarmee zou u het eerste taboe neerleggen –
dat zij daar niet naar mogen kijken? Het gaat mij niet
zozeer om mijn variant of de variant van de heer Slob,
als wel om het doel, om echt te laten zien dat we ook
solidariteit vragen van de hoogste inkomens. Zegt u nu:
daar mogen zij niet naar kijken?
Minister Balkenende: Nee, dat zeg ik niet. Ik heb
aangegeven hoe ik aankijk tegen het 60%-tarief en hoe
het kabinet daar nu tegen aankijkt. Als u zegt: dat zou
bezien moeten worden in het kader van heroverwegingsoperaties ...
Mevrouw Hamer (PvdA): Daar had ik het over.
Minister Balkenende: Ik heb zo-even gezegd dat de
suggesties die hier vandaag naar voren komen, bij de
verschillende werkgroepen betrokken kunnen worden. Ik
ben daar heel open in. Als ik zeg ″geen taboes″, dan
geldt ook dat ik geen taboes op dit soort dingen heb. Ik
geef alleen aan wat de bezwaren zouden kunnen zijn.
Maar dat zal dan blijken. Dus ik ga geen taboes
opleggen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik vind het wel belangrijk om
dit even heel scherp te hebben. Ik neem aan dat ook al
die mensen die in die werkgroepen zitten, nu meeluisteren. En als zij denken dat de premier het bij voorbaat
niks vindt, dan wordt het ook niks. Ik probeer een open
houding naar u te hebben en te zeggen dat het me niet
gaat om de vorm, maar om het doel. Ik versta u dus nu
heel goed – ik ga het nu met mijn eigen woorden zeggen
– dat u zegt: voor dat doel sta ik zeer open en er is alle
ruimte om naar varianten te kijken.
Minister Balkenende: Ik heb eerder aangegeven: het
gaat om de lastenverdeling. Dat zal ook aan de orde
komen in deze operatie. Wij zullen ons buigen over de
kwestie van instrumenten, maar wij hebben geen
blokkades op voorhand, zeg ik in alle duidelijkheid.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dus dat betekent dat u
de opmerking ″wij gaan dit dus niet doen″ terugneemt?

Minister Balkenende: Ik leg nu even uit hoe wij
ertegenaan kijken. Een toptarief moet gezien worden in

Minister Balkenende: Nee, ik heb gezegd: dit kabinet,
wij hebben niet het voornemen. Ik merk ook dat
sommige mensen zeggen dat je heel snel dingen moet
doen. Wij spreken nu over twee dingen. Wij spreken over
het jaar 2010 en wij spreken over de heroverweging. En
als wij het over de heroverweging hebben, hebben wij

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Alles was toch open?

Algemene politieke beschouwingen

3-124

Balkenende
natuurlijk de vrijheid om zaken te bespreken. Als u over
het jaar 2010 zou spreken, zou het een andere situatie
zijn. Wij hebben dat voornemen niet. Ik zeg het in alle
duidelijkheid. Maar er is geen taboe op het doen van
onderzoek.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Er is geen taboe op het
doen van onderzoek dat nergens toe leidt. Dit is de s van
schimmigheid. En dat was het overigens al de hele
ochtend. Gisterenavond stond in NRC Handelsblad een
buitengewoon interessant interview met uw minister van
Volksgezondheid, de heer Klink. Hij zegt daarin: het kan
niet dat ambtenaren nu van alles kunnen gaan uitzoeken
en wij geen politieke sturing geven. Hij is het dus met
mij en anderen hier in de Tweede Kamer eens. Als er
politieke sturing wordt gegeven van tevoren, dan moet
het parlement daarop kunnen controleren. U maakt die
controle onmogelijk omdat u geen duidelijkheid wilt
geven over de politieke keuzes en politieke prioriteiten
die u stelt. Ik vraag u alsnog, bijvoorbeeld op het terrein
van de heer Klink, wat uw ambitie is op het terrein van
de zorg. Wat zijn uw opvattingen over vergrijzing en het
in stand houden van intergenerationele solidariteit? Hoe
ziet u de toekomst? Komen er inkomensafhankelijke
premies of niet?
Minister Balkenende: U vraagt naar de ambities in
algemene zin, naar ambities op het gebied van solidariteit tussen generaties, ambities op het gebied van het
realiseren van een goede kennisbasis in dit land, ook in
de toekomst, en het recht doen aan duurzaamheid. Die
ambities blijven staan, maar het staat vast dat dit niet
meer zal kunnen met de huidige middelen en methoden.
Met andere woorden: je moet die ambities koesteren,
maar je moet wel bekijken wat je wel en niet kunt doen.
Het kabinet gaat de discussie aan over een toptarief. Het
gaat natuurlijk om de vraag wat in dit land een eerlijke
lastenverdeling is. Daar zijn verschillende instrumenten
voor. Ik neem aan dat dit in zo’n groep aan de orde zal
komen.
De voorzitter: Tot slot, mevrouw Halsema.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dit antwoord is zó
onbevredigend. Dat zou ik toch ook eens in uw richting
willen zeggen. Ik vraag niet om een uitleg van het woord
″ambitie″, maar die geeft u wel. U legt mij uit wat het
woord ″ambitie″ wel of niet zou kunnen betekenen. Ik
vraag u wat u vindt. Ik vraag u naar een visie van het
kabinet. Ik vraag u niet om hier Wikipedia voor mij uit te
leggen.
Minister Balkenende: Ik vind het jammer dat u die vraag
nu zo stelt. Ik heb vanochtend en op tal van andere
momenten aangegeven wat de ambities van dit kabinet
zijn, hoe wij het proces richting 2020 zien en voor welke
dingen wij juist veel oog willen hebben ten behoeve van
duurzaamheid, innovatie, veiligheid, respect in de
samenleving en een solide financiële basis. Al die
elementen zijn een- en andermaal naar voren gebracht.
Die ambities blijven overeind, maar de werkelijkheid is
dat we te maken hebben met een zware financiële klap
en dat er heel goed nagedacht moet worden hoe wij dat
in goed vaarwater krijgen. Ik ben al ingegaan op wat er
moet gebeuren binnen de werkgroepen en op de verdere

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

indicaties die aan de werkgroepen gegeven worden. Dat
zal ik niet herhalen.
Mevrouw Kant (SP): Het gaat wel degelijk om de vraag
in welke richting dat gaat. Daarvoor is dit debat volgens
mij. U antwoordt heel schimmig op de vraag of het een
optie is om van de echt hoge inkomens, bijvoorbeeld van
degenen die meer verdienen dan u, een bijdrage te
vragen. Aan uw lichaamstaal en aan de manier waarop u
reageert, kan ik echt wel zien welke kant het op gaat: u
wilt dat helemaal niet. Dat straalt u helemaal uit. U moet
natuurlijk zeggen dat alles openligt, maar wees dan ook
eens open en geef gewoon eerlijk aan wat u daarvan
vindt. Ik wil nog een vraag stellen, want ik vind dat het
kabinet ook zou moeten kijken naar een bankenheffing.
De vragen daarover hebt u schriftelijk nogal afwijzend
beantwoord, terwijl het volgens mij een heel goed idee is
om in de toekomst ook van de banken, die nu de
veroorzakers zijn van de maatschappelijke schade, een
bijdrage te vragen en een beetje geld terug te vragen
voor het herstel van de samenleving. Waarom reageert u
daar niet positief op?
Minister Balkenende: Omdat op dit moment twee
elementen echt de voorrang hebben. Ten eerste moet
ervoor worden gezorgd dat er weer kredieten kunnen
worden verstrekt, dat banken kunnen functioneren en dat
bedrijven die daar aankloppen, kunnen werken. Die
kredietverlening is een punt van grote zorg en grote
aandacht. Ten tweede moeten de nodige financiële
instellingen terugbetalen aan de Staat der Nederlanden
vanwege alle ondersteuning die de afgelopen tijd is
gegeven. Ook dat moet gedaan worden. Dan kom je bij
de mogelijkheid van een bankenheffing, maar dan zul je
wel moeten bekijken of dat in internationaal verband
gedaan kan worden. Je kunt dat immers niet zomaar
nationaal doen, omdat de internationale omgeving
relevant is voor de bankensector. Met andere woorden:
eerst de kredietverlening versterken en terugbetalen aan
de Staat der Nederlanden. Als je dan zo’n instrument zou
willen, moet je vooral bekijken of dat kan. Dan heb je ook
een internationale context nodig.
De voorzitter: Tot slot, mevrouw Kant.
Mevrouw Kant (SP): Er zijn ook banken die garanties
hebben. Dan gaat het dus niet om terugbetalen. De rente
die de banken moeten betalen, valt overigens heel erg
tegen, want dat hoeft pas wanneer zij dividend gaan
uitkeren. Los van de techniek staat u er dus wél open
voor om te bekijken of we op termijn kunnen komen met
een bankenheffing, met als doel dat banken een deel van
de maatschappelijke schade terugbetalen. Natuurlijk
moet dat het liefst internationaal, maar waarom zou
Nederland niet het goede voorbeeld kunnen geven? Je
kunt dat immers ook best in Nederland doen. Het gaat
niet om het weer in problemen brengen van banken. Als
zij weer winsten gaan maken – die waren in het verleden
behoorlijk excessief – nemen we daar een beetje van
terug om de maatschappij te herstellen van de schade
die zij hebben veroorzaakt.
Minister Balkenende: Mijn laatste opmerking hierover is
dat ik het idee niet weggooi – verre van dat – maar dat
de prioriteit op dit moment moet liggen bij kredietverlening, kredietverlening, kredietverlening. Dat is echt

17 september 2009
TK 3

3-125

Balkenende
nodig. Daarnaast moet er worden voldaan aan de
financiële verplichtingen. Dan kom je aan zo’n instrument
toe.
De heer Rutte (VVD): Ik heb een vraag voor de directeur
van het wetenschappelijk bureau. De indruk is ontstaan
dat het denkbaar is dat niet al na volgend jaar begonnen
wordt met die bezuinigingen. U kent ons standpunt:
daarmee moet zo snel mogelijk worden begonnen. U
zegt dat de gevolgen van de recessie helemaal weg
moeten zijn. Als de recessie toch langer duurt, wacht u
dan ook langer met het doorvoeren van de hoogstnoodzakelijke bezuinigingen om die gigantische
schuldenlast terug te brengen?
Minister Balkenende: Bij een dergelijke schuldenlast
moet je sowieso bekijken wat er zo snel mogelijk kan
worden gedaan. Laat ik uw eigen tegenbegroting nemen.
Uw tegenbegroting leidt ertoe dat er minder geld in de
economie blijft hangen. Die doet meer aan het saldo, dat
is waar, maar het gevolg is wel dat er minder in de
economie komt. Als je dat becijfert, dan blijkt dat dit een
drukkend effect heeft op de economische ontwikkeling en
de economische groei. Als je volgend jaar op heet niveau
zit van een nulgroei, hopelijk is het wat beter, wellicht in
2011, en je kiest dan instrumenten waarbij je in feite
miljarden onttrekt aan de economie, heb je negatieve
groei. In die omstandigheden moet je de vraag stellen:
wat is nu verstandig beleid? Ik ben van mening dat het
nu koffiedik kijken is voor 2011. De ambitie is dat 2011
het sleuteljaar is. Dat geldt voor de saldoverbetering en
de wet die in werking zal treden. Wij beginnen niet voor
niets juist nu al met de heroverweging om het uitgavenkader 2011 te kunnen wegen.
De heer Rutte (VVD): Versta ik de directeur nu goed?
Zegt u: luister, het is zelfs mogelijk dat wij ook in 2011
nog niet beginnen met het terugbrengen van die
gigantische schuldenlast? Dan is de schuld inmiddels al
met 70 mld. extra opgelopen. Met 70 mld. extra! Is het
werkelijk denkbaar dat u dan nog steeds begint met het
terugbrengen van die schuldenlast?

heroverweging. Dat wil zeggen: goed kijken naar
waarschijnlijk heel ingrijpende bezuinigingen en een
rechtvaardige lastenverdeling. Ik begin nu te aarzelen
door het antwoord van de minister-president op vragen
van anderen. Ik wil dit voor mijn helderheid toch nog
even scherp krijgen. De minister-president zegt dat er
geen taboes zijn bij de herverdeling en dat er uitgebreid
zal worden gekeken naar bezuinigingen op allerlei
terreinen, er zijn 20 terreinen geformuleerd, maar ook dat
de lastenverdeling niet buiten beeld zal blijven. Dit
betekent dat opties die bijvoorbeeld mevrouw Hamer en
ik hebben voorgesteld voor onder andere solidariteitsheffingen – ik heb met name een vergelijking gemaakt
met de Duitse verenigingsbelasting – daar onderdeel van
uitmaken en daar gewoon bij horen, niet vooruitlopend
op uitkomsten, maar ze horen er wel bij.
Minister Balkenende: Geen taboes.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Stel, minister-president, u
bent topman van Shell, u bent even Jeroen van der Veer.
Hij was topman van Shell, iemand die wij kennen als een
man van statuur. Stel, Shell gaat bijna failliet. Zou u dan,
als u Jeroen van der Veer was, tegen 20 commissies
zeggen: gaan jullie nu maar eens overal in de organisatie
kijken en kom maar eens met een paar leuke ideeën?
Minister Balkenende: Als een bedrijf dat zich genoodzaakt ziet tot grote saneringen met grote gevolgen omdat
het wereldwijd opereert, binnen zes maanden met de
plannen op tafel komt voor miljardenbeslissingen, ben ik
van mening dat het snel opereert.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): En u denkt dat de heer
Van der Veer daar geen deadline bij zou hebben gesteld?
U denkt niet dat de heer Van der Veer die commissies
met een opdracht zou hebben weggestuurd? De heer Bos
kan nu wel zo schlemielig zitten te lachen, maar hij heeft
waarschijnlijk ook nooit een grote organisatie geleid. Ik
krijg graag een antwoord.

Minister Balkenende: Wij weten op dit moment niet hoe
het in 2011 zal zijn. De ambitie van het kabinet is
natuurlijk dat wij betekenisvolle stappen willen zetten. Ik
begrijp heel goed wat de heer Van Geel heeft gezegd.
Wij praten niet voor niets nu al over de vraag wat wij
met de loonontwikkeling doen, 3,2 mld., wat wij met de
1,8 mld. doen. Wij buigen sowieso al om in 2011. Ik heb
niet gezegd dat er niet wordt omgebogen, ik heb gezegd
dat er nu al wordt omgebogen in 2011. Dat doen wij al.

Minister Balkenende: Ik denk dat er bedrijven zijn die in
bepaalde besluitvormingsprocessen misschien wel eens
meer tijd nodig hebben dan wij. Wij zetten voor onszelf
natuurlijk een tempo op, omdat er successen moeten
worden geboekt. Ik heb al eerder gezegd dat dit soort
operaties in de jaren tachtig soms wel anderhalf jaar
duurde. Wij zijn veel sneller en wij doen dit op een
relevant moment opdat wij het kunnen betrekken bij de
voorbereiding van de Voorjaarsnota volgend jaar of het
uitgavenkader voor 2011. Wij doen alles in een heel hoog
tempo. Er is geen reden tot zorg.

De voorzitter: Tot slot.

De voorzitter: Tot slot.

De heer Rutte (VVD): U houdt dus de optie open dat niet
alleen volgend jaar de schuld met 35 mld. oploopt en dat
de schuld in 2011 met nog eens 35 mld. oploopt, maar
ook dat dit langer doorgaat. U lijkt steeds meer op een
vader van een dik kind dat zegt: hier heb je nog een
geruststellende, een rustgevende lolly en morgen gaan
wij aan de lijn doen. Uiterst schamel!

Mevrouw Verdonk (Verdonk): De tachtiger jaren waren
in de vorige eeuw. Als de minister-president niet verder
komt dan ambities uit de vorige eeuw, dan levert dit
debat vandaag zeer weinig op.

De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb met de ministerpresident in een interruptiedebatje gesproken over de
vraag wat er nu precies zal worden gedaan met de

Minister Balkenende: Ik hoef niet meer in te gaan op de
procedure van deze operatie. De heer Slob heeft een
opmerking gemaakt; dat hebben wij met elkaar bespro-

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

De voorzitter: De minister-president vervolgt zijn
betoog.

3-126

Balkenende
ken. Hetzelfde geldt voor het onderwerp AOW. Ook
daarover zijn de nodige opmerkingen gemaakt.
Mevrouw Kant (SP): De minister-president dacht toch
niet dat hij bij de AOW-leeftijd vandaag al klaar was met
mij?
Minister Balkenende: Ik dacht dat ik iets sneller kon
gaan, maar ik spreek er graag over. In mijn betoog heb ik
aangegeven wat het motief was om te komen tot de
AOW-voorstellen, wanneer dat is gebeurd, wat de
argumenten zijn geweest en hoe het proces bij de
Sociaal-Economische Raad verloopt. Wat gezegd kon
worden, heb ik volgens mij gezegd. De enige opmerking
die nog kan worden gemaakt, is dat een wetsvoorstel
flexibilisering AOW ter behandeling voorligt bij de
Tweede Kamer. Dit wetsvoorstel geeft personen de
mogelijkheid om de AOW in combinatie met een vaste
pensioenleeftijd naar eigen keus te flexibiliseren. De
Tweede Kamer heeft aangegeven dit voorlopig nog niet
te willen bespreken. Dat is wat ik wilde zeggen over het
onderwerp ″67″.
Mevrouw Kant (SP): Dat is dan knap mager. In mijn
termijn heb ik gezegd dat het ongewenst, onzinnig en
onnodig is. Ik zou toch graag hebben dat u ingaat op die
drie argumenten, die ik uitvoerig heb toegelicht.
Minister Balkenende: Ik heb mijn argumenten toch
allang gegeven? U gebruikt ″ongewenst″ en dat soort
termen. Ik heb uitgelegd waarom wij tot deze keuze zijn
gekomen, hoewel het niet in de verkiezingsprogramma’s
of het coalitieakkoord stond. Het hangt samen met de
overheidsfinanciën, het hangt samen met de arbeidsparticipatie en het hangt samen met het benutten van
menselijk talent.
Mevrouw Kant (SP): Laat ik er dan maar één punt uit
pakken: de onzinnigheid ervan. Heel veel mensen werken
helemaal niet door tot hun 65e. Doordat ze dat niet
kunnen, doordat ze op zijn of doordat de werkgever ze
niet meer wil hebben. Van de 64-jarigen werkt slechts
13%. Heel veel mensen van 55 jaar en ouder moeten zich
letterlijk te pletter solliciteren, terwijl ze weten dat het
zinloos is. Is het niet belangrijker om dat op te lossen
dan de AOW-leeftijd te verhogen? Is het niet ook
onzinnig om het te doen, omdat heel veel mensen van
65 jaar en ouder niet aan het werk komen maar in de
bijstand terechtkomen?
Minister Balkenende: U zegt dat het onzinnig is, maar
de bewegingen in andere Europese landen gaan ook
deze richting uit. In Duitsland, om maar een voorbeeld te
noemen, heeft men de keuze voor 67 al gemaakt. In
steeds meer landen komt men tot de overtuiging dat de
keuze van destijds voor 65 te maken had met de
toenmalige levensverwachting. De situatie is op dat punt
behoorlijk veranderd. Dit betekent dat opnieuw zaken
tegen het licht mogen worden gehouden. Er komt wel
iets anders bij. Wij moeten oog hebben voor de zware
beroepen en de manier van invoeren. Het heeft ook te
maken met de organisatie van arbeid op de wat langere
termijn. Ik denk dat er goede argumenten zijn om het te
doen. Dit debat zullen wij hier nog met elkaar voeren op
het moment dat de SER wel of niet een standpunt heeft
ingenomen.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Kant (SP): Volgens mij voeren wij het debat
gewoon nu. Dat voer ik voor het eerst met u en daar ben
ik nog steeds niet klaar mee, als u het niet erg vindt. U
gaat namelijk niet in op mijn argument: heel veel
mensen onder de 65 die graag willen en kunnen werken,
staan aan de kant en komen niet aan de bak. Is dat geen
belangrijkere prioriteit? Het helpt niet om mensen nog
langer te laten doorwerken als deze mensen al geen
werk vinden. Gaat u eens in op dat argument.
De verwijzing naar het buitenland is geen argument an
sich: ik kan verwijzen naar Frankrijk waar men bij 60 jaar
met pensioen mag. U hebt het over zware beroepen. Zal
het kabinet in de regeling – als die er al komt – een
uitzondering maken voor zware beroepen, en dan niet
alleen als overgangsregeling?
Minister Balkenende: Ik vind dit helemaal niet het
moment om een debat te voeren dat later dit jaar – ik
hoop begin oktober – gevoerd zal worden met deze
Kamer als er meer helderheid bestaat over de SER. Wij
zijn als kabinet druk bezig met al deze onderwerpen en
zullen de Kamer daarover dan ook berichten. Dan is het
moment om te spreken over hoe wij omgaan met
bijvoorbeeld zware beroepen en de invoering. Dat komt
dan allemaal aan de orde. Nu zou een ontijdig moment
zijn.
Ik wil nog iets anders zeggen, over hoe het zit met de
werkloosheid. Wij moeten twee dingen van elkaar
scheiden. Op het ogenblik neemt de werkloosheid
inderdaad in aanzienlijke mate toe. Wij hebben te maken
met een zware crisis. Op enig moment zal er echter weer
sprake zijn van economisch herstel, van het aantrekken
van de groei en van het versterken van de werkgelegenheid. Dan komt een heel ander fenomeen naar voren:
hebben wij straks genoeg mensen om al dat werk te
doen? Ook dat is een vraag die door de commissieBakker aan de orde is gesteld. Bij het spreken over 67
jaar moeten wij dus een onderscheid maken tussen
enerzijds de nood van dit moment en de toenemende
werkloosheid – u wijst daar terecht op – en anderzijds
het langetermijnperspectief op de werking van de
arbeidsmarkt.
De voorzitter: Tot slot, mevrouw Kant.
Mevrouw Kant (SP): Ook toen het economisch wel beter
ging, zonder die oplopende werkloosheid, moesten die
55-plussers sollicitatiebrieven schrijven en kwamen zij
niet aan de bak. Het is dus een veel complexer probleem,
namelijk dat werkgevers geen mensen meer willen. Daar
zit het probleem en het kabinet zou zich moeten
inspannen om daar iets aan te doen, dus dat mensen
weer kunnen omscholen en dat werkgevers bijvoorbeeld
verplicht zijn om ex-WAO’ers in dienst te nemen. Dat zijn
dingen die zoden aan de dijk zetten, als het gaat om
mensen die willen en kunnen, aan het werk houden.
Ik wil ook nog een opmerking over de orde maken. Ik
vind het nogal ongepast dat de minister-president zegt: ik
bepaal het moment waarop erover gesproken wordt. Er
zijn nu algemene politieke beschouwingen en ik stel
vragen over de AOW-leeftijd. Ik wens een antwoord.
Minister Balkenende: Ik wil helemaal geen ruzie met
mevrouw Kant op dit punt. Ik heb alleen aangegeven dat
ik de dingen naar voren heb gebracht die ik wilde in het
kader van de AOW-discussie. Ik heb dat vastgesteld.

17 september 2009
TK 3

3-127

Balkenende
Daarop was de reactie: ik wil erover praten. Ik respecteer
dat ook volledig.
Nog iets over de groepen die hiermee te maken gaan
krijgen en die zware beroepen uitoefenen, alsook over de
wijze waarop de regeling wordt ingericht. In feite wordt
daarnaar geïnformeerd. Natuurlijk is er een samenhang
met het arbeidsmarktbeleid. Ik noem het investeren in
mensen, de organisatie van arbeid, alsmede het
voorkomen van te grote werkdruk en dergelijke. Die
zaken moeten besproken worden, wanneer het gaat over
de voorstellen als zodanig. Wij hebben het dan ook over
de vragen hoe wij tegen de zware beroepen aankijken,
hoe het zit met de invoeringsmodaliteiten en wat dit
betekent voor de organisatie van de arbeid. Dat hoeft nu
echter niet te gebeuren.
Mevrouw Kant (SP): ...
De voorzitter: Nee, mevrouw Kant, echt niet. Nee, u
hebt een antwoord gekregen. De inhoud daarvan bevalt
u kennelijk niet, maar het woord is nu aan mevrouw
Halsema.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ook ik wil een vraag
stellen over de AOW. Ik wil niet speculeren over de
uitkomsten van de SER, want ik begrijp dat u daar niet
over wilt praten. Ik wil wel een vraag stellen over uw
voorstel dat, als ik mij niet vergis, bij het crisispakket is
neergelegd. Daarin staat: er komt een verhoging van de
AOW-leeftijd tot 67, rekening houdend met de zware en
kwetsbare beroepen. Daarbij hebt u berekend dat dit leidt
tot een vermindering van het houdbaarheidstekort met
0,7%, 4 mld. dus. Bij die berekening is geen rekening
gehouden met de zware en kwetsbare beroepen. Doet u
dat wel, dan incasseert u minder dan 4 mld. Als uw
voorstel doorgang vindt hebt u ofwel een financieel
probleem ofwel een groot maatschappelijk probleem.
Hoe gaat u dat oplossen? Wij weten uit onze berekeningen dat het al snel om 0,1% gaat, dus heel grote
bedragen. Hoe lost u dat dus op?

Minister Balkenende: Ik weet dat wij nog veel verder
van huis zijn, wanneer wij het hele plan laten varen.
Natuurlijk, als wij zeggen ″laat maar zitten vanwege dit
vraagstuk″, hebben wij helemaal niks en dan moeten wij
iets anders vinden. Ik heb al aangegeven dat de situatie
in de komende tijd van dien aard is dat wij helemaal niet
kunnen volstaan met alleen een maatregel als deze; er
zullen dus meer maatregelen nodig zijn en dat zal pijnlijk
worden, dat is onvermijdelijk. Dit is echter geen reden
om dit niet te doen. Vragen zoals wat zijn kwetsbare
beroepen en hoe definieer je dat, alsook de precieze
financiële aspecten, komen later in het debat in de
Kamer aan de orde.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Laat ik tot slot een
simpele vraag stellen. Wat is voor u belangrijker: het
bereiken van 4 mld., vermindering van het
houdbaarheidstekort, of de rechtvaardigheid van het
uitzonderen van de kwetsbare en zware beroepen? Dat is
een heldere keuze; het kan namelijk niet allebei. U krijgt
geen 4 mld. binnen.
Minister Balkenende: Dit of-ofdenken van mevrouw
Halsema neem ik niet over. Zij zegt dat zij let op de
kwetsbare groepen en dat daarom de verhoging van de
AOW-leeftijd naar 67 niet mag doorgaan. Daarmee sla je
een financieel gat. Omgekeerd hebben wij gezegd dat wij
het probleem van de kwetsbare groepen zien. Zo hebben
we het met elkaar afgesproken. Dit is in de troonrede
zelfs nog eens gemarkeerd. Daarin zijn zware beroepen
genoemd. Met andere woorden: het is niet een
of-ofverhaal.
De voorzitter: U heeft nog een tweede termijn,
mevrouw Halsema. De minister-president vervolgt zijn
betoog.

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Het gaat er mij om dat
er een oplossing moet zijn voor de zware en kwetsbare
beroepen. Anders wordt de regeling onrechtvaardig; het
moet gaan om een rechtvaardige en solidaire regeling.
Anders moet u het niet doen. Wat mij betreft, hebt u dus
nu al een financieel probleem, eigenlijk op dezelfde
manier aangaande de ontkoppeling, waarmee u nu
dreigt. U gaat uit van een maatregel, u ″incasseert″ een
bedrag dat daarbij hoort, maar waarschijnlijk krijgt u dat
geld helemaal niet binnen. De vraag is dan: hoe gaat u
dit oplossen, met behoud van de dure belofte die u aan
de Partij van de Arbeid hebt gedaan?

Minister Balkenende: Met uw welnemen ga ik over naar
de crisis- en herstelwet, een iets andersoortig onderwerp.
GroenLinks heeft bij monde van mevrouw Halsema
gesteld dat de wet ruim baan geeft aan minister Eurlings.
De wet zou de natuur schaden en zou kritiek van de Raad
van State krijgen.
De crisis- en herstelwet bevordert de versnelling van
ruimtelijke en infrastructurele projecten ter bestrijding
van de gevolgen van de economische crisis. De
voorstellen dienen de werkgelegenheid en de duurzaamheid. De crisis- en herstelwet geeft inderdaad nieuwe
impulsen aan projecten, die worden uitgevoerd onder
verantwoordelijkheid van minister Eurlings, maar
evenzeer onder verantwoordelijkheid van andere
bewindspersonen, ieder op hun beleidsterrein. De
projectenlijst bevat ook veel projecten op het gebied van
woningbouw, duurzame ontwikkeling en energietransitie.
Zo wordt de besluitvorming over windenergie en
warmtekoudeopslag verduidelijkt, vereenvoudigd en
versneld. In de crisis- en herstelwet worden de belangen
van het landschap en van direct omwonenden gediend,
doordat Europese richtlijnen in acht worden genomen en
belanghebbenden het recht hebben en houden op
inspraak en rechtsbescherming. Ten aanzien van de
Natuurbeschermingswet houdt de crisis- en herstelwet
zich aan alle Europese regels, in het bijzonder aan de
Europese habitatrichtlijnen. Er is gekozen voor procedurele vereenvoudiging bij onteigening en voor het beter
op elkaar laten aansluiten van het planologisch regime

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Minister Balkenende: Het zal dan een kwestie zijn van
precies berekenen. De vraag is ook hoe je zware
beroepen definieert. Als je dat heel ruim doet, zal de
opbrengst inderdaad lager zijn en als je dat minder ruim
doet, is de opbrengst hoger. Dat kan echter niet de reden
zijn om het dan niet te doen. Laat het 0,7%, 0,6% of 0,5%
zijn, maar als wij dat laten schieten, moeten wij elders
oplossingen vinden. Die doen ook pijn. Met andere
woorden: dit is voor mij geen argument om het niet te
doen. Wel moet bekeken worden hoe wij omgaan met de
zware beroepen. Zoals gezegd, zullen wij daar later op
terugkomen.

Algemene politieke beschouwingen

3-128

Balkenende
en het onteigeningsregime. Degene die onteigend wordt,
behoudt in alle gevallen zijn recht op schadeloosstelling.
Door deze wet verandert er niets in de rechtspositie van
betrokkenen.
Het advies van de Raad van State over het veelomvattende wetsvoorstel bevat ook punten van kritiek. In het
nader rapport is het kabinet hierop ingegaan. Waar
mogelijk is het advies van de Raad van State gevolgd. De
Kamer kan dit nalezen. Het kabinet meent dat termijnverkorting en stroomlijning van procedures de besluitvorming over projecten vereenvoudigen en daarmee een
positief effect hebben op de economische ontwikkeling.
De Raad van State onderschreef de voorstellen inzake de
rijkscoördinatieregeling en de milieueffectrapportage.
Een belangrijk punt van opbouwende kritiek van de Raad
van State heeft het kabinet overgenomen en toegevoegd
aan het wetsvoorstel. Bij woningbouwlocaties is er
daarom na inspraak één verzamelbesluit door één
overheid met beroep bij één rechter. Ook hierbij worden
Europeesrechtelijke regels in acht genomen.
De heer Pechtold (D66): Minister-president Balkenende
geeft ons een hele beschrijving van wat we al weten.
Vervolgens is er een heel kort vluggertje over de Raad
van State, die twee weken geleden forse kritiek had over
de effectiviteit en over de legitimiteit, met betrekking tot
natuurwetten en eigendom in dit land. De ministerpresident zegt daarvan dat hij er rekening mee houdt. Ik
heb een concrete vraag. Wanneer gaat de wet in? Vindt
de minister-president ook dat de Raad van State
daarvoor groen licht moet geven?
Minister Balkenende: We zijn afhankelijk van de Tweede
en de Eerste Kamer, maar de wet zou wat ons betreft
moeten ingaan op 1 januari aanstaande. Ik doe graag een
appel aan de Tweede Kamer om hieraan medewerking te
verlenen. Het gaat om de versnelling van procedures en
om bedrijvigheid en werk. Daarvoor hebben wij de
medewerking van de Kamer hard nodig. Daar zijn wij ons
van bewust.
De Raad van State heeft in het dictum niet aangegeven dat het wetsvoorstel niet mogelijk is. De Raad van
State heeft gezegd dat het kabinet rekening moet houden
met zijn advies. Ik meen dat dit in het vierde dictum
staat. We hebben uitgebreid antwoord gegeven op de
kritiek van de Raad van State. Ik heb al gezegd dat een
aantal elementen door de Raad van State juist positief
wordt bejegend. Ook is een aantal elementen naar voren
gebracht waarop de Raad kritiek heeft. Voor een deel
komen we daaraan tegemoet. Voor een deel hebben we
gezegd dat we het heel anders zien. Er is een goede
suggestie gegeven wat grote projecten betreft. Zo zijn we
ermee omgegaan. Ik hoop dat ook de heer Pechtold ons
nader rapport wil lezen, waarin uitgebreid is ingegaan op
de kritiek van de Raad van State. Maar we gaan er wel
mee door. Want het is nodig in dit land dat we opschieten.

ook naar de minister van milieu – onderuitgehaald. U
vraagt ons om tempo te maken. Tempo kunt u van mij
krijgen, als u groen licht van de Raad van State krijgt
nadat alle kritiek is verwerkt en de Raad van State
aangeeft dat de wet meer lijkt op de Deltawet van Paars
uit 1995.
Minister Balkenende: Dit lijkt mij niet de goede
volgorde. De Raad van State is gehouden om adviezen te
geven over wetsvoorstellen. Dan kan er een kritisch
oordeel komen. Dat is ook gebeurd. Wij geven daar op
goede gronden antwoord op. Ik ben vorige week in het
land geweest en heb tal van projecten gezien. Voor dit
voorstel hebben wij steun van de gemeenten, de
provincies en de bouwsector. Men zit te wachten op de
versnelling van procedures. Ik lees in het advies van de
Raad van State: ″Al enkele decennia wordt geklaagd over
te trage verwezenlijking van grote infrastructuurprojecten; de laatste tijd richten deze klachten zich ook
op gebiedsontwikkeling in ons land. Dergelijke klachten
gaan eraan voorbij dat de afgelopen twintig jaar vrijwel
overal in ons land koortsachtig plannen zijn ontwikkeld
en uitgevoerd.″ De klacht is dus juist dat het in Nederland zo lang duurt. Wij willen echt tempo maken. Verder
staat in het advies dat de commissie-Elverding stelt dat
de belemmeringen in de voortgang niet zozeer een
juridische of processuele achtergrond hebben, maar
verband houden met bestuurlijk en politiek onvermogen.
We moeten met elkaar onder ogen zien dat procedures in
dit land te lang duren. Dat kunnen we niet hebben in een
tijd van economische crisis. We moeten tempo maken.
Deze wet biedt daartoe de mogelijkheden, natuurlijk met
inachtneming van de kritiek van de Raad van State, maar
we gaan het wel doen.
De heer Pechtold (D66): Het enige effect is voor de
champagne-industrie in Frankrijk, omdat die meneer die
achter u zit, die Eurlings, weer in bouwputten kan doen
alsof er wat gebeurt. De Raad van State zegt: het
economisch effect is nul, een werkgelegenheidseffect is
er niet, u loopt over de eigendom heen en u zet
natuurwetten aan de kant. U hebt een herexamen
gekregen en nu zegt u als leerling dat u het goed hebt
gedaan. Ik wil dat opnieuw wordt beoordeeld of de wet
nu door de Raad van State op effectiviteit en legitimiteit
de kritiek kan weerstaan. U zegt: daar loop ik voor weg,
maar gaat u als Kamer alstublieft een beetje sneller.
Daarvoor hebben we juist die Hoge Colleges, niet voor
de champagne. De heer Eurlings zit te lachen; ja, neem
er nog maar een.
De voorzitter: Maar niet hier.
De heer Pechtold (D66): Nee, niet hier.
De voorzitter: Het woord is aan de minister-president.

De heer Pechtold (D66): Wat mij betreft kunnen wij
meewerken, als u bereid bent om een tweede oordeel
van de Raad van State over deze wet te laten uitspreken.
U kunt wel zeggen dat u dingen hebt meegenomen en
beantwoord. U zegt dat er wat kritiek was. Nee, ze
maakten er gehakt van! Ze maakten er volledig gehakt
van! De effectiviteit werd in twijfel getrokken. Ook de
legitimiteit werd op twee fundamentele punten – ik kijk

Minister Balkenende: Het kabinet doet een voorstel. Het
gebeurt heel regelmatig dat de Raad van State kritiek
heeft. Dat hoort ook bij het wezen van de raad. Er staat
niet in het advies dat we het wetsvoorstel niet mogen
indienen. Er staat: houd rekening met. Dat hebben we
gedaan. Het is aan het parlement, als medewetgever, om
een oordeel uit te spreken. De methode van werken van
de heer Pechtold schiet niet op. Hij vraagt wanneer ik wil
dat de wet in werking treedt. Ik heb 1 januari gezegd. Er

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-129

Balkenende
is dus tempo nodig. Als we de hele zaak over moeten
doen – de heer Pechtold vraagt om terug te gaan naar de
Raad van State – is dat principieel onjuist.
De voorzitter: De heer Pechtold roept buiten de
microfoon om. Dat helpt niet.
Minister Balkenende: Ik hoor hem wel.
De voorzitter: Dat weet ik, maar het schiet niet op.
Mevrouw Thieme wil nu interrumperen.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik sluit graag aan bij wat de
heer Pechtold zegt. De crisiswet wordt gewoon gediskwalificeerd door de Raad van State. Als de ministerpresident zegt dat hij dat gaat repareren en rekening gaat
houden met de adviezen van de raad, dan wil ik eerst
zien of de raad vindt dat daaraan tegemoetgekomen is.
Minister Balkenende: Hebt u het nader rapport van het
kabinet gelezen?
Mevrouw Thieme (PvdD): Het gaat erom dat de Raad
van State aangeeft dat de natuurwetten terzijde worden
geschoven, dat niet voor werkgelegenheid wordt gezorgd
en dus niet wordt voldaan aan de doelstellingen van de
wet.
Minister Balkenende: Door bijvoorbeeld een snellere
procedure bij de Raad van State, waardoor je echt
maanden tijdwinst hebt, zal die bouwput er eerder zijn.
Zo kan ik tal van voorbeelden noemen. We hebben
rekening gehouden met de Raad van State. De grote
projecten hebben een goede faciliteit gekregen. Op een
aantal punten volgt de raad het kabinet. Wij gaan ook
een aantal punten van kritiek weerleggen. Ik stel voor dat
we zo snel mogelijk in de Kamer over het wetsvoorstel
spreken. Het kabinet is daar graag toe bereid, omdat
tempo gemaakt moet worden. Dan kunnen ook alle
bezwaren aan de orde komen.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik vind het onverantwoord dat
het kabinet de versnelling in die zin gewoon wil
doorzetten. Ik begrijp heel goed dat een economische
impuls moet worden gegeven, ook aan de bouwsector. U
richt zich echter met name op de projectontwikkelaars. In
eerste termijn heb ik voorgesteld dat je juist moet
proberen om de burgers te verleiden om hun geld te
investeren in seniorenwoningen en aanleunwoningen en
om gebruik te maken van de restruimte. Ze moeten op
hun eigen terrein kunnen bijbouwen binnen de
bestaande bouwvolumes en er moet een algemene
ontheffing komen om dat te regelen. Wij hebben te
maken met een opdracht om het platteland te revitaliseren, om de groene ruimte met rust te laten en om
ontpotting in die zin op te lossen.

Minister Balkenende: Dit voorstel is eigenlijk van een
andere orde dan hetgeen in deze wet staat. Ik wil het
voorstel best eens laten bekijken – dat zeg ik graag toe –
maar even niet in het kader van deze wet. Deze wet heeft
namelijk te maken met de versnelling van procedures
langs de lijnen van het voorstel. Mevrouw Thieme vraagt
echt iets anders. Ik wil best laten bekijken of we op haar
voorstel een antwoord kunnen geven; dat zeg ik graag
toe. Ik zou het voorstel echter niet willen koppelen aan
dit wetsvoorstel, omdat het volgens mij van een andere
orde is.
De voorzitter: Mevrouw Thieme, tot slot.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik ben blij dat de ministerpresident deze toezegging doet, maar ik bestrijd dat het
van een andere orde is. Wij zijn hier namelijk met zijn
allen bezig om te zoeken naar stimulering van de
economie en ik vind dat het kabinet daarin te weinig
creatief is. Als de oppositie komt met allerlei nieuwe
voorstellen en ideeën kan de minister-president die niet
afdoen met ″maar dat is van een andere orde; dat hoort
niet in dit debat thuis″. Dat heeft de minister-president bij
het vorige debat over de kredietcrisis ook gedaan en ik
vind dat gewoon niet kunnen. Hij moet open staan voor
alle initiatieven.
Minister Balkenende: Ik dacht toch dat ik coöperatief
was. Ik heb tegen mevrouw Thieme gezegd dat ik
bepaalde ideeën had over het karakter van de wet in
relatie met wat zij voorstelt, maar ik heb wel gelijk
gezegd dat ik graag naar haar voorstel wil laten kijken.
De heer Van der Vlies (SGP): Mijn fractie zal meewerken aan een snelle behandeling van het wetsvoorstel. Die
behandeling moet uiteraard zorgvuldig zijn, maar tegelijk
ook snel. We kunnen geen kritiek hebben op het kabinet
omdat er te weinig gebeurt en vervolgens de instrumenten, de voertuigen blokkeren. Het kabinet heeft dus onze
medewerking. Wij hebben het nader rapport tot nu toe
alleen globaal verkend, want we hebben het sinds
gisteren in huis. Over de juridische context bestaat nog
één punt van zorg bij mijn fractie. Voor de toepasselijkheid van richtlijnen en vooral de verordeningen zouden
op Europees niveau bepaalde ontheffingen of vrijstellingen moeten worden gegeven. De vraag is natuurlijk of
dat besef in Europa al is doorgedrongen en of dat daar
ook niet moet leiden tot een vaststelling, in welke vorm
ook, à la de nationale crisis- en herstelwet. Hoe is het op
dat punt gesteld?

Mevrouw Thieme (PvdD): Mijn vraag is: staat de
minister-president positief tegenover mijn voorstel om
een algemene ontheffing in te stellen voor burgers die
op eigen erf willen gaan bijbouwen, om op die manier
tegemoet te komen aan de nood voor seniorenwoningen
en de nood voor starterswoningen voor jeugdigen?

Minister Balkenende: Ik vind dit een interessante
gedachte. De heer Van der Vlies zegt dat hij graag wil
meewerken aan de behandeling van het wetsvoorstel. Hij
heeft ook een internationaalrechtelijk aspect naar voren
gebracht, dat wij echt even nader moeten bekijken. Zijn
suggestie om te bekijken wat het wetsvoorstel internationaal gezien betekent, is echter wel interessant. Ik wil dus
het volgende doen. De heer Van der Vlies kan het
onderwerp sowieso inbrengen tijdens de behandeling
van het wetsvoorstel; hij kan erop terugkomen. Hij heeft
het punt nu gemaakt en daarom zal ik ervoor zorgen dat
degene die hier te zijner tijd over zal spreken kennis van
zaken heeft met betrekking tot de vraag die de heer Van
der Vlies heeft gesteld. Zullen we het zo afspreken?

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

De voorzitter: Wat is uw vraag?

Algemene politieke beschouwingen

3-130

Balkenende
De heer Van der Vlies (SGP): Dat lijkt me een werkbare
afspraak, onder de volgende voorwaarde. Op het
moment dat de wet van kracht wordt, moeten we
natuurlijk niet de situatie meer aanlopen tegen bepaalde
onvoorziene toestanden op Europees niveau, daar waar
de niveaus conflicteren.
De heer Van Geel (CDA): Gisteren heb ik in mijn
bijdrage gevraagd of een aantal projecten kon worden
toegevoegd aan de projectenlijst van de crisis- en
herstelwet. De minister-president heeft die vraag
schriftelijk beantwoord. De kern van die beantwoording
is dat mijn vraag in principe thuishoort bij de behandeling van het wetsvoorstel en dat AMvB’s het mogelijk
maken. Mag ik het zo begrijpen dat de Kamer, als zij met
projecten komt die voldoen aan de doelstelling en
reikwijdte van de wet – ik beperk me niet tot mijn eigen
voorstellen – een positieve grondhouding mag verwachten ten opzichte van die voorstellen?
Minister Balkenende: Ja. Als de voorstellen passen in
het kader van dit wetsvoorstel, gegeven de juridische
criteria die erin besloten liggen, verzet zich er helemaal
niets tegen. Er zijn dan twee mogelijkheden. De Kamer
kan amenderen, maar het kabinet kan ook een nota van
wijziging aanbrengen waarin de voorstellen worden
meegenomen. Dat is de snelste methode; dat gaat veel
vlugger. Gedurende de wetsbehandeling kunnen de
suggesties gemakkelijk kunnen meegenomen. De AMvB
is bedoeld voor het moment nadat de wet in werking is
getreden.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): GroenLinks vindt dat
bij zo’n zware economische crisis een crisis- en
herstelwet legitiem is, waarbij juridische procedures
kunnen worden verminderd en daarmee ook de
medezeggenschap van burgers. Dat geldt echter alleen
maar als het economische effect van de maatregelen die
het kabinet treft onomstreden wordt aangetoond. Je doet
namelijk nogal wat. Je hakt in de medezeggenschap.
Mijn voornaamste kritiek is dan ook dat het economische
effect van de vele voorstellen helemaal niet wordt
aangetoond. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat
hier allerlei juridische hobby’s van allerlei ministers
worden uitgevoerd. Dat zijn dingen die men allang van
plan was. Laat ik een voorbeeld geven. Wat is de relatie
tussen de Opiumwet en de economische crisis?
Minister Balkenende: Het gaat hier niet om juridische
hobby’s van bewindslieden. Het gaat om de oprechte
bezorgdheid van het kabinet dat wij kansen missen als
procedures te lang duren. Wij komen tot deze opvatting
omdat juist vanuit de bouwwereld, gemeenten,
provincies en anderen wordt gezegd dat het nu te
langzaam gaat. Ik weet ook wel dat de Raad van State
een aantal relativerende opmerkingen heeft gemaakt
over het economisch effect. Van mensen uit de praktijk
hoor ik echter wat er op het ogenblik allemaal speelt.
Van hen krijg ik juist wel te horen dat dit wel opschiet. Ik
ben in Utrecht geweest. Daar zegt men dat met deze wet
1000 tot 1500 mensen aan het werk kunnen omdat er
dan tempo gemaakt kan worden. Elke maand is er een. Ik
ben geschrokken van de procedures die daar op een
gegeven moment gelden. Het duurt anderhalf jaar
voordat er een vergunning is afgegeven voor een
fietsenstalling voor enkele duizenden fietsen als een

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

tijdelijke voorziening voor vijf jaar. Het muziekcentrum is
twee jaar tegengehouden, terwijl dat niets uitmaakt. Zo
kan ik tal van voorbeelden noemen. Dat willen wij
doorbreken. Ik zie wel degelijk de economische effecten.
Het gaat er namelijk om dat je zaken bespoedigt. Als je
een aantal maanden niets kunt doen vanwege de
procedures kun je op zich zeggen dat de werkgelegenheid gelijk is. Ja, maar het is wel naar voren gehaald. Dat
is in ieder geval al winst.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Laat ik het dan anders
formuleren. Er kunnen allerlei goede redenen zijn om het
vergemakkelijken van het aanpakken van drugspanden te
regelen. Het heeft echter werkelijk niets te maken met de
economische crisis. De werkgelegenheid neemt er ook
niet door toe. Ik zou de minister-president dringend
willen vragen om per onderdeel van de wet te berekenen
en te laten zien wat de veronderstelde werkgelegenheid
en economische effecten zijn van de gedane voorstellen.
Die proportionaliteitsafweging moet plaatsvinden.
Anders is het kabinet alleen maar zijn eigen werk aan het
vergemakkelijken ten koste van medezeggenschap. Het
moet wat opleveren en daarvoor is het bewijs niet
geleverd.
Minister Balkenende: Laten wij het zo doen. Tegen de
heer Van der Vlies heb ik ook iets dergelijks gezegd. Ik
neem het punt van mevrouw Halsema mee in de
behandeling in de Kamer. De Kamer zal ook een verslag
maken, maar laten wij sowieso terugkomen op dit punt.
Ik zal de handschoen graag oppakken.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Dat is een heldere
toezegging van de premier. Met die toezegging erbij wil
ik toch mijn complimenten maken voor de crisiswet:
eindelijk beweging, eindelijk gebeurt er wat. Het is
ontzettend belangrijk dat er meer mensen aan het werk
geholpen worden. Dat kan door de crisiswet, maar ook
op andere manieren. Dan denk ik aan kredietverlening
aan ondernemingen. ING heeft beloofd 25 mld. extra
voor kredieten aan ondernemers op de markt te brengen
in 2009 in Nederland. Het is er nog steeds niet. Minister
Bos maakt zich er iedere keer met een smoesje vanaf.
Hoe zorgt het kabinet ervoor dat die 25 mld. nu vrijkomt
op de markt?
Minister Balkenende: Er zijn afspraken gemaakt met
ING. Ook door hen is gezegd dat de kredietverlening
gestimuleerd zal worden. Wij gaan ervan uit dat afspraak
afspraak is. Ik zal in tweede termijn op de stand van
zaken terugkomen en even overleggen met de minister
van Financiën. Akkoord?
De voorzitter: Dat lijkt me prima. Ik denk dat het nog
net lukt om voor de lunchpauze een onderdeeltje te
doen. Dat is het onderdeel over de gedragscode, denk ik.
Ik moet namelijk voor 13.30 uur schorsen voor de
lunchpauze.
Minister Balkenende: Ik heb inderdaad nog een aantal
onderwerpen: de gedragscode voor de banken, innovatie
en de tegenbegrotingen.
De voorzitter: Dat redden wij niet alle drie voor de
lunchpauze. Wij doen er nog een.

17 september 2009
TK 3

3-131

Balkenende
Minister Balkenende: Er is gevraagd wat het kabinet
vindt van de Code Banken. Op 7 april jongstleden heeft
de Adviescommissie Toekomst Banken, de commissieMaas, op verzoek van de Nederlandse Vereniging van
Banken een rapport uitgebracht met aanbevelingen voor
de bancaire sector. Om de naleving van deze aanbevelingen te bevorderen, hebben banken aanbevelingen uit het
rapport-Maas die zich daarvoor lenen, omgezet in een
Code Banken. De Nederlandse bancaire sector heeft met
de Code Banken een unieke stap gezet. Voor zover ons
bekend, is deze sector de eerste die internationaal een
stap zet met onder meer een cap op de variabele
beloning van maximaal 100% voor leden van de raad
van bestuur en het principe dat de totale beloning van
bestuurders onder de mediaan dient te blijven van
vergelijkbare functies binnen en buiten de financiële
sector.
Het is belangrijk dat dit navolging krijgt in het
buitenland. Daarom zullen de minister van Financiën en
ik de Code Banken internationaal onder de aandacht
brengen via een brief aan de deelnemers aan de G20. De
wijze waarop de code wettelijk verankerd zal worden, zal
nog worden bezien. Het kabinet denkt aan een Code
Banken die, overeenkomstig de Corporate Governance
Code, bij wet als gedragscode zal worden aangewezen,
zodat banken wettelijk verplicht worden om in hun
jaarverslag verantwoording af te leggen over de naleving
daarvan. Voorzitter, dat is wat ik over deze code wilde
zeggen.
Mevrouw Kant (SP): Het is toch beschamend. Ik kan het
niet anders zien. Het kabinet pakt de bejaarden ...
Minister Balkenende: Beschamend.
Mevrouw Kant (SP): Beschamend, ja. U pakt met het
grootste gemak de bejaarden. Die moeten hun AOWpartnertoeslag inleveren, de AOW-leeftijd moet omhoog,
maar de bankiers gaan gewoon vrijuit. U komt met een
slappe code zelfregulering. De bonuscarroussel gaat
gewoon door en het kabinet doet niets.
Minister Balkenende: Is het u opgevallen dat deze code
– en ook de minister van Financiën speelt daar een rol in
– internationaal veel aandacht heeft gekregen? Hoe zou
dat komen? Wat wij op het ogenblik doen in Nederland is
uniek. Dat is ook precies de reden waarom wij zeggen
dat het van belang is dat dit soort codes onder de
aandacht van anderen wordt gebracht. Als je het hebt
over wat dit omvat, bankiers, bankiersexamen ... Ik heb
gesproken over beloningen, vertrekvergoedingen
uitstellen, het materiële deel van de beloning en de raad
van bestuur. Al deze elementen liggen in deze code
besloten. Ik moet zeggen dat ik uw waarneming niet
deel. U zegt dat het slap is, maar het is een behoorlijke
stap, die uniek is in zijn soort.
De voorzitter: Een vervolgvraag, mevrouw Kant.
Mevrouw Kant (SP): Dat iets uniek is, wil niet zeggen dat
het ook ene bal voorstelt. Het stelt namelijk helemaal
niets voor. Het is zelfregulering. U laat het aan de
bankiers zelf over. En dan staat er in de code ook nog dat
het wel mag als je het kunt uitleggen. Wij zitten al in een
crisis, de gewone mensen betalen de rekening, u pakt als

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

kabinet de bejaarden en de bonussenvangers kunnen
gewoon doorgaan met het vangen van bonussen.
Minister Balkenende: Ik heb aangegeven dat die code er
is, dat wordt nagedacht over een wettelijke verankering
daarvan. Die verankering zal weer betekenen dat banken
wettelijk verplicht worden in hun jaarverslag verantwoording af te leggen. U weet allemaal dat dit soort
transparantie helpt om de zaken inzichtelijk te krijgen en
effect kan hebben. Het punt is wel dat je dit graag met
andere landen wilt doen, want dit is natuurlijk veel
breder. Wij willen het veel breder krijgen en wij gaan dat
ook doen als Nederland. Er zijn echter wel stappen gezet.
U geeft een kwalificatie. Op dat punt denk ik dat wij het
niet met elkaar eens zijn.
Mevrouw Kant (SP): Dat het uniek is, wil nog niet
zeggen dat het ene bal voorstelt. En dat u het ene wat
niets voorstelt in de wet vastlegt, daar hebben wij ook
helemaal niets aan. Het gaat erom wat het regelt. Het
regelt niets. Het regelt alleen maar dat men het moet
uitleggen als men bonussen verstrekt. Nou, daar schieten
wij iets mee op! Daar schieten wij helemaal niets mee
op. Sterker nog, dan is het openbaar en misschien denkt
men ook nog wel: als die bank bonussen blijft verstrekken, gaan wij er weer lekker overheen. Ik vind het
beschamend dat dit kabinet met het grootste gemak
gewone mensen de rekening van de crisis laat betalen en
de bankiers gewoon laat doorgaan met de bonuscarroussel.
Minister Balkenende: U zegt dat het niets voorstelt. Ik
heb net aangegeven dat er gewoon beperkingen en
begrenzingen in zitten. U kunt zeggen dat het te laag is,
maar doet u nu niet alsof dit niks voorstelt. Dan doet u
gewoon geen recht aan het werk. En zo is het ook niet,
het is geen lege huls.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Het is u bekend dat
GroenLinks de bancaire code te zwak vindt. Wij hebben
een tweede probleem en daar wil ik uw aandacht voor
vragen en dat is dat de groep die het omspant, te klein
is. Bijvoorbeeld handelaren, beurshandelaren, bank
traders, horen er niet bij. Zakenbankiers horen er niet bij.
Dat zijn juist de groepen waar de grote problemen zijn
ontstaan. Ik doe dus een beroep op u om de bancaire
code uit te breiden tot in ieder geval deze groepen. Dan
blijft die verder te zwak.
Minister Balkenende: De vraag van mevrouw Halsema
is helder. Zij zegt dat dit eigenlijk een te smalle basis is,
dat je zou moeten kijken wat kan. De groepen waarop zij
doelt, worden overigens wel aangepakt via de toezichthouders. De vraag is dus of het nodig zou zijn. Ik wil best
de minister van Financiën er even over spreken. Ik heb in
ieder geval begrepen dat deze groep feitelijk wordt
aangepakt via de toezichthouders. Het is de vraag of het
nodig is om die hier te incorporeren. Ik wil het best even
bekijken, maar dat is wat ik er nu over kan zeggen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Zoals ik het begrijp,
ontbeert het via het toezicht een heldere norm. Dat kan
in de bancaire code veel beter geregeld worden. Mijn
verzoek aan u, als u ernaar kijkt, is om dit mee te nemen
en mij daarover in tweede termijn een duidelijk antwoord
te geven.

17 september 2009
TK 3

3-132

Balkenende
Minister Balkenende: Ik kom erop terug.
De voorzitter: Dank u wel.
Ja, dan ging het nu wel heel snel met dit onderwerp.
Dan doen wij er nog een, kennis en innovatie. Of niet, wil
men liever schorsen? Nee, nog een.
Minister Balkenende: Goed, voorzitter. De heer Rutte
heeft gezegd dat in Finland de president die daar een
innovatieplatform voorzit, een derde van zijn tijd daaraan
moet besteden en dat voorzitten niet voldoende is. Daar
ben ik het mee eens. Daarover het volgende.
Het Innovatieplatform is in 2007 opnieuw ingesteld om
met topspelers uit wetenschap en bedrijfsleven zelf te
werken aan de innovatiekracht en daarmee aan het
verdienvermogen van Nederland. Deze mensen zetten
zich in het IP en daarbuiten in voor ons land. Zij bieden
ons analyses en voorstellen en belangrijk, zij krijgen ook
zaken voor elkaar. De rol van de minister-president in het
Innovatieplatform als voorzitter is natuurlijk bijzonder, net
als in Finland, want hij is ook lid en voorzitter van de
ministerraad. Dat geeft het IP een kritische voorzitter die
vanuit het algemeen kabinetsbeleid sturing kan geven
aan het IP en die ook in het kabinet kan handelen. Het
Innovatieplatform deed concrete voorstellen voor het
aantrekken van buitenlandse bedrijven. Het kabinet heeft
op basis daarvan besloten de komende drie jaren van
vijftien buitenlandse bedrijven de Europese vestiging van
kennisintensieve activiteit naar Nederland te halen. De
focus daarbij ligt op de sectoren chemie en food. Er
worden topacquisiteurs aangesteld die voor Nederland
buitenlandse bedrijven met een duidelijke propositie
benaderen en helpen naar Nederland te komen. Met het
Innovatieplatform zijn wij gestart om duizenden
mkb-bedrijven te adviseren hoe hun productiviteit kan
worden vergroot. Met slimmer werken bereiken
bedrijven gemiddeld 9% meer productiviteitsgroei. Eind
2008 hebben vijftien organisaties hun handtekening gezet
onder de zogeheten valorisatieagenda om de omzetting
van kennis en innovatie te versterken. Op initiatief van
het Innovatieplatform worden honderd talentvolle
ondernemers nu begeleid om internationaal door te
stoten in het programma Groeiversneller. IP-leden
benaderen de markt waardoor er nu reële plannen en
een consortium zijn voor wind ver op zee. En bij de
voorbereiding van het aanvullend beleidsakkoord dit
voorjaar heeft het IP bijvoorbeeld aan de wieg gestaan
van de maatregelen om kenniswerkers aan de slag te
houden. Dit zijn allemaal voorbeelden van een bijzonder
creatieve en constructieve rol van het Innovatieplatform,
zowel in het veld als richting het kabinet.
Tot slot. Onze concurrentiekracht is geen gelopen race.
Zoveel is wel duidelijk. Het IP denkt dan ook nu weer
proactief mee met het kabinet en andere maatschappelijke spelers over de toekomst van Nederland. Ook
daarvan verwacht ik goede resultaten.

zitten om te kijken: waar zit die toekomstige innovatiekracht van Nederland? Daar wil ik u met passie over zien
spreken, niet zo’n ambtelijke opsomming die AZ voor u
gemaakt heeft, uw eigen ministerie.
Minister Balkenende: Mijnheer Rutte, dit is flauw.
De heer Rutte (VVD): Mijnheer de minister-president, dit
is zo’n belangrijk onderdeel van uw portefeuille. U kunt
het gezag van uw ambt gebruiken om Nederland vooruit
te helpen. Het gaat hier over het toekomstig verdienvermogen van dit land: waar zitten die banen in de
toekomst. Daar kunt u persoonlijk leiderschap in nemen.
Doet u dat.
Minister Balkenende: Dat is de afgelopen jaren gebeurd
en daar ben ik steeds druk mee bezig.
Terugkijkend: het eerste IP heeft buitengewoon veel
resultaten opgeleverd. Er was steeds kritiek dat het zou
moeten worden gestopt, maar het heeft heel veel
opgeleverd. Wij zijn hiermee doorgegaan. Ik heb u
bewust voorbeelden genoemd van zaken die spelen. Als
ik de invloed van het IP zie, ook op besluitvorming in het
kabinet, zowel wat betreft het beleidsprogramma als wat
betreft het pakket van eerder dit jaar en de begrotingsvoorbereiding voor dit jaar: dat doet ertoe. Het heeft te
maken met alles. Het heeft te maken met: hoe krijgen wij
de kennis goed georganiseerd, wat kunnen wij doen aan
de transfer van kennis, wat kunnen wij doen aan het
aantrekken van buitenlandse bedrijven, hoe gaan wij om
met jonge onderzoekers? De innovatiecentra die wij
hebben, zijn broedplaatsen van geweldig nieuwe ideeën.
Als ik zie hoe leden van het kabinet, leden van het IP het
land ingaan om zaken op te pakken: daar word ik
enthousiast van. Dat is niet alleen in Nederland, maar
ook in het buitenland. Ik weet wel dat er een groot
cynisme is. Maar als ik zie hoe enthousiast mensen bezig
zijn: dat helpt Nederland echt vooruit.
Dan komt er nog iets bij. Ik heb natuurlijk ook gehoord
dat Nederland een paar plaatsen is gezakt. Wij hebben
de laatste jaren ook gezien dat Nederland het in de sfeer
van de informatietechnologie en innovatie beter heeft
gedaan. Wat is het probleem op het ogenblik van die
acht naar tien? Dat hangt samen met de kredietverlening
en ook met de werking van de arbeidsmarkt. Dat zijn een
paar punten die een rol spelen. Maar dat neemt niet weg
dat wij ook in deze tijden nog steeds kijken: hoe kunnen
wij de innovatie zo goed mogelijk bedienen. Dat doe ik
eerlijk gezegd met passie. Ik vind het ongelofelijk
interessant. Als ik zie wat bedrijven klaarspelen, hoe
universiteiten opereren, hoe studenten bezig zijn: dat is
echt geweldig. En daar ga ik graag mee door.
De voorzitter: Mijnheer Rutte.

De heer Rutte (VVD): Dit is nu precies wat ik bedoel. Dit
is precies wat ik bedoel! U staat hier een ambtelijke tekst
voor te lezen. Mijn punt gisteren was totaal anders. Mijn
punt was namelijk dat ik vind dat u persoonlijk veel meer
leiderschap moet tonen in het Innovatieplatform, dat u
meer tijd erin moet steken, dat u meer met bedrijven,
universiteiten en onderzoeksinstituten samen zou moeten

De heer Rutte (VVD): Ik geloof wel dat het uw belangstelling heeft. Ik geloof ook wel dat u snapt dat dit
belangrijk is. Maar mijn vraag ging daar niet over. Mijn
vraag ging erover hoe u uw functie invult als ministerpresident. Ik heb u het voorbeeld van Finland genoemd,
waar de premier een groot deel van zijn agenda
vrijmaakt. Die heeft zelf als premier een kleine portefeuille, net als u als minister-president zelf een kleine
portefeuille hebt en dus veel meer kunt besluiten dan
anderen in het kabinet waar u uw tijd aan besteedt. Dat
doet de Finse premier; die steekt dat in innovatie. Dat

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

De voorzitter: De heer Rutte.

Algemene politieke beschouwingen

3-133

Balkenende
doet de premier van Beieren, waar ikzelf op handelsmissie ben geweest, die zelf persoonlijk niet alleen die grote
events organiseert, maar vooral ook achter de schermen
bezig is om bedrijven en universiteiten met elkaar in
verbinding te stellen en dan het gezag van zijn ambt
gebruikt om dingen voor elkaar te krijgen. Daar roep ik u
toe op. De kwestie is: waar steekt u uw tijd in? U kunt
wel allemaal leuke foto-opportunities organiseren, maar
het gaat erom wat u achter de schermen doet. De klacht
is dat uw rol daar node wordt gemist.

Minister Balkenende: De heer Rutte heeft heel grote
woorden, maar hij weet gewoon niet wat er gebeurt.
Daarom noem ik een concreet voorbeeld. Ik kan er nog
wel tien andere noemen ook. President Medvedev was in
Nederland. De ene dag stond in het kader van de
Hermitage, de tweede dag stond in het kader van
bilaterale gesprekken, maar evenzeer van een ontmoeting met veel CEO’s van Nederlandse ondernemingen.
Dat gesprek werd door mij en president Medvedev
geleid. Dat is zomaar een voorbeeld.

Minister Balkenende: Mijnheer Rutte, u weet gewoon
niet wat ik doe. Ik sta hiervan te kijken. Laat ik u een
voorbeeld noemen: het Yamalproject, een heel groot
project in Rusland. Dat is een groot schiereiland met
enorme mogelijkheden op het gebied van gas en olie.
Toen ik een bezoek bracht aan de toenmalige president
Poetin was ik leider van een delegatie met Nederlandse
bedrijven die daar een presentatie gaven. Er was dus een
samenwerking tussen de Nederlandse premier en die
bedrijven, baggeraars, oliemaatschappijen en financiële
instellingen die zich op een voortreffelijke manier
presenteerden. Nog een voorbeeld: op buitenlandse
reizen worden wij steeds vergezeld van bedrijven die te
maken hebben met de hightech, de knowhow van
Nederland. Wij worden daarin gewoon erkend. Als ik in
Bangalore in India ben – een fantastische stad, u hebt dat
gisteren genoemd – en zie hoe Nederlandse bedrijven
daar actief zijn, dan ben ik daar niet voor niets. U doet
net of er helemaal niets gebeurt; u weet niet wat er
gebeurt.

De heer Rutte (VVD): Ik heb u aan boord van dat
rondvaartbootje gezien met een kopje thee.

De heer Rutte (VVD): You just don’t get it! Natuurlijk is
het fantastisch dat dit allemaal gebeurt, maar u staat er
als een toeschouwer naar te kijken. Mijn vraag is niet wat
u als toeschouwer doet of of u het fantastisch vindt dat
die dingen gebeuren. Ik roep u nogmaals op om uw
functie, de mogelijkheden die die functie biedt en het
gezag dat ″the office of the prime minister″ van
Nederland biedt ...
Minister Balkenende: Mijnheer Rutte ...
De voorzitter: Via de voorzitter.
De heer Rutte (VVD): Mag ik even uitpraten?

Minister Balkenende: Dit is nou flauw.
De voorzitter: Mijnheer Rutte, het woord is nu aan de
heer Pechtold.
Minister Balkenende: Dit heeft geen niveau, mijnheer
Rutte. U weet niet waarover u praat. U roept maar wat.
De heer Pechtold (D66): Wij weten wel waar wij het
over hebben. U bent inderdaad geen directeur van een
wetenschappelijk bureau, u bent niet de toeristenleider
die rondleidt en u bent een leuk gastheer. Het gaat erom
wat u doet. Als het om de kennisinvesteringsagenda
gaat, hollen wij achteruit. In uw antwoorden zet u eerlijk
het OESO-gemiddelde, dat zijn de landen waarmee wij
ons vergelijken. Wij zitten langzamerhand in de categorie
van Armenië, Slovenië, Letland. U zegt: ja, dat is een
ambitie. Dat is een neerwaartse ambitie. U zegt: wij doen
zulke leuke dingen met het Innovatieplatform. Ik spreek
de leden, weet u wat die zeggen? ″Het is dood, hij geeft
er geen leiding aan, wij zien hem niet, wij horen hem
niet.″ Een land als Duitsland investeert in één keer 18
mld. in kennis, Denemarken investeert 1,5 mld. structureel en u gaat een beetje die bouwfeestjes lopen
opleuken.
Minister Balkenende: Voorzitter, ik geloof niet dat dit het
niveau is dat wij hier nodig hebben.
De voorzitter: Ik wil nogmaals zeggen dat u via de
voorzitter moet spreken en niet rechtstreeks tot elkaar.
Dat betekent dat u geen ″u″ zegt, maar in de derde
persoon over elkaar spreekt. Het is een beetje moeilijk.

De voorzitter: Via de voorzitter.
De heer Rutte (VVD): Mevrouw de voorzitter, mag ik
even uitpraten? Om het gezag dat uw functie heeft, te
gebruiken om dingen tot stand te brengen. Soms is het
nodig dat er achter de schermen even het juiste duwtje
in de goede richting wordt gegeven. Ik vraag u niet te
observeren, ik vraag u niet vooraan op al die foto’s te
staan, ik vraag u om daar zelf veel meer persoonlijk
leiderschap in te nemen. Kom van die tribune af en ga
de arena in! Dat is mijn vraag.
Minister Balkenende: Mijnheer Rutte, toen president
Medvedev recent in Nederland was in het kader van de
opening van de Hermitage, weet u wat er toen is
gebeurd met Nederlandse bedrijven?

De heer Pechtold (D66): De minister-president antwoordt vandaag schriftelijk op mijn vragen over de
kennisinvesteringsagenda en het OESO-gemiddelde. Het
kabinet bewandelt hiermee het middenpad van de
kennisinvesteringsagenda, van het Innovatieplatform. Wij
bewandelen het middenpad! Dat is die zesjescultuur, dat
is toch niet de ambitie van een land dat bij de kenniseconomieën wil horen, dat niet alleen in Europa maar ook in
de wereld voorop wil staan? Hij begreep het zojuist al
niet toen ik bij de heroverwegingen zei dat een investering in onderwijs en kennis kan betekenen dat wij daar
groter van worden. Hij dacht dat wij het over bezuinigingen hebben.

De voorzitter: Vertelt u maar gewoon. Het is hier geen
quiz.

Minister Balkenende: Toen wij het coalitieakkoord sloten
in 2007 hebben wij 1,12 mld. gevoteerd voor innovatie.
Bij het aanvullend beleidspakket eerder dit jaar hebben
wij 580 mln. extra ingezet. Met Prinsjesdag hebben wij

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-134

Balkenende
ook weer drie instrumenten genoemd die wij inzetten. Ik
noem een paar voorbeelden. Bij de cijfers moet u
onderscheid maken tussen private en publieke uitgaven.
U weet dat publieke uitgaven eigenlijk voldoen aan de
internationale norm. De private sector valt tegen; daar
moet meer gebeuren. Dat is een situatie die al langere
tijd bestaat. Ik wil wel graag dat het verhaal eerlijk wordt
gebracht. Op de langere termijn zie ik natuurlijk dat wij
de innovatiebasis steeds moeten versterken, want daar
liggen onze kansen. Ik ben het op dat punt helemaal
eens met wat de heer Rutte en u zeggen. Ik geef echter
niet voor niets aan wat er de afgelopen tijd aan
inspanningen is geleverd, ook toen wij het al moeilijk
hadden.
De heer Pechtold (D66): Het is een feit dat u op dit
moment de gratis schoolboeken nog als kennisinvestering meerekent. Dat is inkomenspolitiek. De feiten
zijn dat u voor het OESO-gemiddelde door de private
sector de kosten laat meerekenen die ouders maken bij
schoolreisjes. Die worden op dit moment door u
meegerekend, om te laten zien dat wij de OESO-norm
halen.
Minister Balkenende: Met alle respect, wat zal dan in
andere landen gebeuren? Daar wordt evenzeer gekeken
naar die uitgavencategorie. De heer Pechtold pakt er iets
uit. Ik noem bovendien een aantal grote categorieën die
wij hebben gedaan in de afgelopen jaren; die zijn er
bijgekomen. Dat is behoorlijk geld en het zijn behoorlijke
instrumenten. Het is dan wel een beetje gek om het zo te
ridiculiseren. Dat is ook niet nodig.
De heer Pechtold (D66): Voorzitter, graag nog een
laatste keer.
De voorzitter: Dit was net uw laatste keer. Ik geef het
woord aan mevrouw Hamer.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik zou eigenlijk graag vooruit
willen kijken met de minister-president. Over de OESO
hebben de heer Pechtold en mevrouw Halsema vragen
gesteld. Daarop antwoordt de minister-president dat het
doel van het kabinet is om tot de top 5 van concurrerende economieën te behoren. Kan de minister-president
mij vertellen welke vijf concurrerende economieën dat
zijn?
Minister Balkenende: Dat heb ik niet paraat.
Mevrouw Hamer (PvdA): Kan ik daarop dan straks, na de
pauze, terugkomen?
Minister Balkenende: Dat wil ik best doen. Op het
ICT-lijstje stonden landen als Japan en Singapore. Ik zal
nog even nagaan om welke landen het dan precies gaat.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dan houd ik mijn vervolgvragen even vast.
De voorzitter: Dat is goed. Ik denk dat wij mevrouw
Halsema nog moeten horen.

Dat is omlaag gebracht – ik weet niet precies door wie –
naar 5,7%. Inmiddels zitten wij op 5,6% van het bbp, dus
daar weer onder. Het kabinet zegt dat het de ambitie
heeft om in de buurt van dat gemiddelde te blijven. Hoe
is dat een ambitie?
Minister Balkenende: In deze tijden, waarin wij te
maken hebben met tal van lastige opgaven en financiële
dingen, is sowieso elke euro die je kunt krijgen er een.
Verder zijn de cijfers voor de publieke sector beter dan
die voor de private sector. Wij zullen moeten kijken of wij
daar ook beweging kunnen krijgen; dat zou gewoon
helpen, het kan niet alleen van de kant van de overheid
komen. Een ander punt is nog dat wij goed moeten
kijken naar de organisatie van een en ander. Ik merk
namelijk ook dat Nederland vaak goed is in de organisatie van ontwikkelingen, waardoor wij soms met minder
geld beter presteren. Kortom, het is een combinatie van
financiële zaken op de langere termijn, aanspreken van
de financiële sector en veel oog voor de organisatie van
een en ander.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Laat ik het iets
tastbaarder maken, want het is veel te abstract. 6,1% van
het bruto binnenlands product en 5,6% van het bruto
binnenlands product. Daar zit een verschil tussen van
miljarden en miljarden euro’s. Op de een of andere
manier, waar wij op een gemiddelde blijven staan, zijn
wij ondertussen miljarden kwijtgeraakt aan minder
onderwijs. Wij investeren gewoon nog minder dan wij
deden. Dat is buitengewoon zorgwekkend. U wilt dat
Nederland in de top 5 staat en tegelijkertijd wordt het
onderwijs afgeknepen. Wat is uw ambitie? Waar wilt u
uitkomen?
Minister Balkenende: Ik hecht eraan om nogmaals te
zeggen dat u een onderscheid moet maken tussen de
publieke en de private sector. Mijn gegevens zijn niet
anders dan deze. De achterstand van de Nederlandse
kennisinvesteringsquota op het OESO-gemiddelde wordt
geheel bepaald door de lagere private uitgaven aan
onderzoek en ontwikkeling: 1% in Nederland tegenover
1,6% gemiddeld in de OESO. Daardoor wordt het
bepaald. U mag ons best aanspreken, of wij de private
sector ook kunnen stimuleren en of wij hen kunnen
aanspreken. Dat is allemaal waar, maar het gaat erom
dat wat wij doen, feitelijk op orde is.
Mevrouw Kant (SP): Ik dacht dat we het vanmiddag nog
over onderwijs gingen hebben? Daar ga ik dan maar van
uit. Ik ben even ook de volgorde kwijt. Komt nu alleen in
dit blokje nog de tegenbegroting of stond er nog meer
op het lijstje?
De voorzitter: In dit blokje doen wij niet de tegenbegroting. Wij gaan alleen nu kennis en innovatie
afronden, met uitzondering van de vraag die mevrouw
Hamer nog heeft gesteld. Die vraag komt straks terug. De
tegenbegroting doen wij pas na de lunch.

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik moet bekennen dat
ik de ambities van het kabinet ten aanzien van onderwijs
echt schrikbarend vind. Het OESO-gemiddelde was 6,1%.

Mevrouw Kant (SP): Ik had nog wel een vraag die raakt
aan dit blokje. Misschien mag ik die dan nog even
stellen? Het gaat namelijk om een niet uitgevoerde motie
van de SP die hier in de Kamer is aangenomen, om iets
te doen aan de macht van aandeelhouders. De premier
heeft schriftelijk geantwoord dat hij met een wet komt.

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Algemene politieke beschouwingen

3-135

Balkenende
Dat wisten wij toen ook al. Hij heeft die motie ook
ontraden. De premier kan nu niet zeggen: die motie is
aangenomen en wat wij deden was al genoeg. De Kamer
wilde dat hij meer ging doen. Dus de vraag is of hij
bereid is om alsnog iets te gaan doen aan het inperken
van de macht van aandeelhouders.
Minister Balkenende: Ik heb niet voor niets schriftelijk
geantwoord. Ik heb eigenlijk aan datgene wat hier nu als
antwoord is gegeven niets toe te voegen. Dit is de visie
van het kabinet aan de hand van de opmerkingen die
mevrouw Kant gisteren heeft gemaakt. Haar vraag was
helder. Wat doet het kabinet met de motie waarin het
kabinet gevraagd wordt met voorstellen te komen om de
macht van aandeelhouders binnen bedrijven in te
perken? Ik heb aangegeven in de antwoorden dat er een
wetsvoorstel in de Kamer is ingediend; dit wordt
toegelicht met de vier bullets. In aanvulling hierop wordt
er ook nog gezegd dat er initiatieven zijn ontplooid die te
maken hebben met het bieden van een tegenwicht aan
de kortetermijngerichtheid van sommige aandeelhouders
en bestuurders. Momenteel wordt een wetsvoorstel
voorbereid voor het wettelijk faciliteren van loyaliteitsdividend en extra dividend ter bevordering van langetermijnaandeelhouderschap. Beoogd wordt een openbare
consultatie over de mogelijke regeling voor het eind van
het jaar. Dat is wat wij doen.
Mevrouw Kant (SP): Ja, maar dat is niet wat gevraagd
is. Wij hebben het hier niet over iets wat ík wil, maar
over wat de hele Tweede Kamer wil. Zij heeft een motie
van de SP ondersteund die vraagt aan het kabinet om
iets te doen aan het beperken van de macht van
aandeelhouders. Die wetten die u noemt doen wel iets
met aandeelhouders, maar beperken niet de macht. Mijn
vraag is: wanneer komt u dan wel concreet met
maatregelen om die macht van de aandeelhouders te
beperken? Het is u door de democratie gevraagd.
Minister Balkenende: Dit zijn voor ons de voorstellen
geweest om antwoord te geven op uw motie. U kunt dan
zeggen dat het niet genoeg is, maar u kunt niet zeggen
dat er niets aan de hand is. Natuurlijk heeft dit te maken
met de rol van aandeelhouders, natuurlijk is er sprake
van een zekere inperking. Dat is wat wij hebben gedaan.
Als u het niet genoeg vindt, zult u een uitspraak moeten
vragen.
Mevrouw Kant (SP): Ik had al een uitspraak gevraagd.
Alles wat u nu zegt over wat het kabinet van plan is,
heeft u in dat debat toen ook al gezegd. En desalniettemin vond de Kamer dat onvoldoende. U heeft ook om
die reden de motie die ik hier ingediend heb, die u
vraagt om de macht van aandeelhouders verder in te
perken, ontraden. U kunt nu niet zeggen: ik heb die
motie toen ontraden en nu zie ik die als ondersteuning
van mijn beleid, want ik doe het al. Dat is tegenstrijdig
met elkaar. De Kamer heeft u, door de SP te steunen bij
die motie, de opdracht gegeven om verder met
voorstellen te komen om de macht van aandeelhouders
in te perken. Ik hoef niet opnieuw hetzelfde te vragen wat
u al gevraagd is, hoop ik.

eens. Dat is haar visie, maar dan verschillen wij van
mening.
De voorzitter: Conclusie, mevrouw Kant, u komt erop
terug in de tweede termijn.
Mevrouw Kant (SP): Ik vind het nogal een zwaar punt,
los van de inhoud, dat de minister-president hier zegt: ik
heb eigenlijk gewoon lak aan wat de Kamer mij vraagt.
De voorzitter: Daarom stel ik vast dat u daarop
terugkomt in de tweede termijn.
Mevrouw Kant (SP): Ik vind het geen normale gang van
zaken dat ik dan vervolgens nog maar een keer een
motie moet indienen. Dat is volgens mij niet zoals het
hoort. De minister-president heeft een opdracht
meegekregen en die gaat hij gewoon uitvoeren.
Minister Balkenende: Naar onze opvatting is het zo dat
wij met deze voorstellen recht hebben gedaan aan de
motie. Dat is onze visie.
©
De voorzitter: Ik denk dat het goed is dat we nu
schorsen voor de lunch. We beginnen daarna, zoals te
doen gebruikelijk, met de regeling van werkzaamheden.
De beraadslaging wordt geschorst.
De vergadering wordt van 13.15 uur tot 14.00 uur
geschorst.
De voorzitter: Op de tafel van de Griffier ligt een lijst
van ingekomen stukken. Op die lijst staan voorstellen
voor de behandeling van deze stukken. Als voor het
einde van de vergadering daartegen geen bezwaar is
gemaakt, neem ik aan dat daarmee wordt ingestemd.
Regeling van werkzaamheden
De voorzitter: Ik stel voor, aanstaande dinsdag ook te
stemmen over de moties ingediend bij het notaoverleg
van 7 september jongstleden over de nota Overgewicht
en de moties ingediend bij het notaoverleg over de
initiatiefnota Gezin boven tehuis van 14 september
jongstleden.
Tevens stel ik voor, te stemmen over de aangehouden
motie-Van Gerven (31532, nr. 6).
Ik stel voor, toe te voegen aan agenda van volgende
week:
- het wetsvoorstel Wijziging van de Metrologiewet in
verband met implementatie van de wijziging van de
EG-richtlijn inzake de onderlinge aanpassing van de
wetgevingen der lidstaten op het gebied van meeteenheden (32029).
Overeenkomstig de voorstellen van de voorzitter wordt
besloten.

Minister Balkenende: Ik heb eigenlijk niets toe te
voegen aan wat nu hier in ons antwoord staat. Dit is wat
wij doen. Mevrouw Kant zegt: ik ben het er niet mee

De voorzitter: Op verzoek van de fractie van het CDA
heb ik de volgende benoemingen in commissies gedaan:
- in de vaste commissie voor Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer het lid Algra tot plaatsver-

Tweede Kamer

17 september 2009
TK 3

Regeling van werkzaamheden

3-136