Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 1470

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 september 2012
Overeenkomstig de bestaande afspraken heb ik de eer u hierbij vijf fiches
aan te bieden die werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling
Nieuwe Commissievoorstellen (BNC).
Fiche 1: Raadsbesluit landen en gebieden overzee («LGO-Besluit»)
(Kamerstuk 22 112, nr. 1469)
Fiche 2: Verordening klinisch geneesmiddelenonderzoek
Fiche 3: Verordening diepzeevisserij noordoostelijke deel Atlantische
Oceaan (Kamerstuk 22 112, nr. 1471)
Fiche 4: Richtlijn Collectief beheer auteurs- en naburige rechten en
muziekrechten op internet (Kamerstuk 22 112, nr. 1472)
Fiche 5: Mededeling Europese Onderzoekruimte (Kamerstuk 22 112, nr.
1473)
De staatssecretaris van Buitenlandse Zaken,
H. P. M. Knapen

kst-22112-1470
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

1

Fiche : verordening klinisch geneesmiddelenonderzoek
1. Algemene gegevens
Titel voorstel
Voorstel voor een verordening van het Europees Parlement en de Raad
betreffende klinische proeven met geneesmiddelen voor menselijk
gebruik en tot intrekking van Richtlijn 2001/20/EG.
Datum Commissiedocument
17-7-2012
Nr. Commissiedocument
COM(2012) 369
Prelex
http://ec.europa.eu/prelex/detail_dossier_real.cfm?CL=nl&DosId=201826
Nr. Impact Assessment Commissie en Opinie Impact Assessment Board
SWD(2012) 200 en 201
Behandelingstraject Raad
Gezondheidsraad (EPSCO)
Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van VWS
Rechtsbasis, besluitvormingsprocedure Raad, rol Europees Parlement,
gedelegeerde en/of uitvoeringshandelingen
a) Artikelen 114 lid 3 (interne markt) en 168 lid 4 sub c (volksgezondheid)
Verdrag Werking van de Europese Unie (VWEU)
b) Gekwalificeerde meerderheid in de Raad met medebeslissing van het
Europees Parlement
c) Op basis van voorstel krijgt de Commissie bevoegdheid om verdere
gedelegeerde handelingen op te stellen (op basis van art. 27 voorstel)
waarbij ze wijzigingen kan aanbrengen in de opzet van het aanvraagdossier (initiële aanvraag en de aanvraag voor een wezenlijke
wijziging).
2. Samenvatting fiche
Kern voorstel
De verordening beoogt met een meer centrale aanpak de indiening en
beoordeling van onderzoeksvoorstellen op het terrein van klinisch
geneesmiddelenonderzoek in Europa te vereenvoudigen en versnellen.
Het voorstel behelst één regelgevend kader c.q. een coherente procedure
voor de toelating en uitvoering van klinische proeven, de veiligheidsrapportage en de vervaardiging en etikettering van geneesmiddelen die in
een dergelijke proef worden gebruikt. De verordening zal Richtlijn
2001/20/EG (uiteindelijk) geheel vervangen, waarbij het belangrijkste
verschil zit in een ruimere gecentraliseerde toetsing enerzijds, en minder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

2

inmenging in de organisatie binnen de lidstaten anderzijds. De verordening schrijft niet langer voor welke instanties bij de beoordeling
betrokken dienen te zijn, maar wel welke elementen in een gecoördineerde procedure door een enkele lidstaat worden beoordeeld en binnen
welke termijnen dient te worden gereageerd. Ook is een rol voor de
Commissie opgenomen ten aanzien van nationale inspecties bij de
controle op de uitvoering.
De verordening gaat niet alleen over internationale multicentertrials, maar
ook bijvoorbeeld over nationaal investigator geïnitieerd onderzoek. De
Commissie benadrukt in haar toelichting dat de ethische kant van de
beoordeling van proeven bij de nieuwe verordening een nationale
aangelegenheid is en blijft, hoewel het desbetreffende artikel 7 maar zeer
beperkte (ethische) toetsingsgronden bij de lidstaten zelf neerlegt.
Bovendien verwijst artikel 7 naar Hoofdstuk V waarin gedetailleerde
(geharmoniseerde) voorwaarden zijn opgenomen omtrent de toelaatbaarheid van onderzoek met kinderen of wilsonbekwame proefpersonen
en onderzoek in noodsituaties.
Bevoegdheidsvaststelling en subsidiariteits- en proportionaliteitsoordeel
De EU is naar het oordeel van Nederland bevoegd. Nederland heeft een
positieve grondhouding ten aanzien van de subsidiariteit van dit wetgevingsvoorstel. Klinische proeven met geneesmiddelen blijken vaak
grensoverschrijdend van opzet en derhalve is het goed dat hieraan op het
niveau van de Europese Unie aandacht wordt besteed via wetgeving.
Nederland heeft eveneens een positieve houding ten aanzien van de
proportionaliteit.
Implicaties/risico’s/kansen
Het doel van de voorgestelde verordening is een versnelling van de
toetsing door verplichte coördinatie van belangrijke aspecten daarvan met
(erg) korte termijnen, gekoppeld aan stilzwijgende toestemming, één
indieningsformat en één centraal Europees indieningspunt onder toezicht
van de Europese Commissie.
Een meer geharmoniseerde benadering van de beoordeling kan zeker
winst opleveren in de termijnen van de beoordeling, en een vermindering
van de werklast (alle lidstaten voeren nu op onderdelen dezelfde toetsing
uit). Eén indieningsformat zal het indienen van internationaal uit te voeren
studies vereenvoudigen.
Onder Richtlijn 2001/20/EC is de toetsing van geneesmiddelenonderzoek
met mensen verdeeld over twee instanties: naast een medisch-ethische
commissie (METC) wordt een deel van de beoordeling, met name gericht
op de wetenschappelijke en veiligheidsaspecten van het toe te passen
geneesmiddel, gedaan door een daartoe aangewezen bevoegde
(overheids-)instantie. In Nederland is een grote rol weggelegd voor de
METC’s en slechts een marginale rol voor de bevoegde instantie, de
Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek (CCMO). Op deze wijze
hebben we in Nederland zorg gedragen voor een integrale beoordeling
die zoveel mogelijk bij één instantie is ondergebracht, en zo aansluiting
vindt bij de daar opgebouwde kennis en ervaring.
Andere lidstaten hebben de registratieautoriteiten aangewezen als
bevoegde instantie, die een belangrijker deel van het onderzoek toetsen.
Het Nederlandse bezwaar tegen een dergelijke opzet was, zoals ook de
Europese Commissie heeft onderschreven, dat de registratieautoriteit bij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

3

de beoordeling van een aanvraag voor een handelsvergunning moet
oordelen over de gegevens die op basis van haar eigen eerdere beoordelingen zijn verzameld. In het voorliggende voorstel is niet langer voorgeschreven welke instanties bij de toetsing betrokken moeten zijn, de
lidstaten mogen dit zelf vormgeven.
De zeer gecentraliseerde toetsing die in de verordening wordt voorgesteld
lijkt te zeer gericht op versnelling van het toetsingsproces, en daardoor
onvoldoende omkleed met waarborgen voor de kwaliteit ervan. De kern
van de beoordeling zit in de weging van de wetenschappelijke waarde van
het onderzoek enerzijds en tegen de risico’s en belasting van het
onderzoek voor de proefpersonen anderzijds. Waar die weging in
Nederland nu door 27 METC’s wordt gedaan, commissies waaraan strikte
voorwaarden omtrent samenstelling en werkwijze zijn gesteld en waarop
voortdurend toezicht op de werkzaamheden wordt gehouden, stelt de
nieuwe verordening voor dit centraal te laten plaatsvinden in Europa. Dat
betekent dat bij internationale multicenterstudies één lidstaat de beoordeling uitvoert (de andere landen zijn dan aan die beoordeling gebonden
en kunnen slechts in zeer beperkte gevallen daarvan afwijken). De wel
betrokken maar niet-oordelende lidstaten kunnen wel opmerkingen
maken ten aanzien van de toetsing, maar de oordelende lidstaat is in de
huidige opzet van de verordening niet gehouden deze over te nemen,
zelfs niet erop te reageren. De indiener mag zelf de oordelende lidstaat
bepalen. Daarmee ontstaat het risico dat het onderzoek wordt beoordeeld
door de minst kritische lidstaat, en de andere lidstaten (inclusief
Nederland) verplicht zijn het oordeel over te nemen.
De verordening zal ertoe leiden dat Nederland met twee verschillende
wettelijke regimes te maken krijgt voor de beoordeling van medischwetenschappelijk onderzoek. Het geneesmiddelenonderzoek – waar de
verordening exclusief op ziet – betreft namelijk slechts ongeveer 30 % van
alle onderzoek dat in Nederland op basis van de Wet medischwetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO) wordt getoetst.
Onduidelijk is of de bestaande infrastructuur in Nederland zodanig kan
worden aangepast dat deze in één nieuwe vorm voor toetsing van zowel
geneesmiddelenonderzoek als de andere vormen die op basis van de
Nederlandse wet beoordeeld moeten worden beschikbaar blijft. Invoering
van de verordening zal aanzienlijke veranderingen met zich mee te
brengen, met name in de organisatie van de medisch-ethische toetsing en
de huidige ICT-infrastructuur.
Nederlandse positie en eventuele acties
Nederland staat positief ten opzichte van meer samenwerking en
harmonisatie op het gebied van de autorisatieprocedure van een klinische
proef en aanvullende (nieuwe) regels omtrent veiligheidseisen (bijv.
rapportages, monitoren, etikettering en fabriceren). Nederland vindt wel
dat enkele aanpassingen en aanvullingen noodzakelijk zijn om de
objectiviteit, uniformiteit en kwaliteit van het toetsingsproces – en
daarmee voldoende bescherming van de proefpersonen – te waarborgen.
Ook t.a.v. de gestelde termijnen is aanpassing noodzakelijk (in verband
met de realiseerbaarheid).
3. Samenvatting voorstel
Inhoud voorstel
Het voorstel volgt in hoofdlijnen dezelfde opzet als de richtlijn die wordt
vervangen (2001/20/EC), zodat het bepalingen bevat die in hoofdlijnen zien
op de toetsing van voorgenomen onderzoek in twee delen, bepalingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

4

omtrent werving en «informed consent», beperkingen ten aanzien van
onderzoek met minderjarige en wilsonbekwame proefpersonen, en regels
met betrekking tot de rapportage van ongewenste voorvallen/
bijwerkingen en de etikettering van de onderzoeksgeneesmiddelen,
inspecties en aansprakelijkheid.
De belangrijkste verschillen ten opzichte van de richtlijn zijn de volgende:
– één (geharmoniseerd) model voor het in te dienen dossier;
– één portaal voor de indiening, van waaruit verdere verspreiding naar
de lidstaten wordt verzorgd en dat gekoppeld is aan een nieuwe
EU-databank. De kosten hiervoor worden door de EU gedragen;
– een in twee fasen gesplitste beoordeling, waarbij zoveel mogelijk door
één lidstaat in een gecoördineerde procedure wordt gedaan («Deel I»)
– de conclusies daarvan zijn vervolgens bindend voor alle andere
lidstaten – en een per lidstaat uit te voeren deel («Deel II»);
• deel I omvat de beoordeling van de veiligheid van het te gebruiken
product, de juistheid van de methodologie en de wetenschappelijke
waarde van het onderzoek afgezet tegen de risico’s en belasting
voor de proefpersonen;
• in deel II wordt de informatie beoordeeld die aan proefpersonen
wordt verstrekt, de vergoeding aan onderzoekers en proefpersonen, de wijze van werving, de privacy, geschiktheid van onderzoekers en faciliteiten, de dekking van schade en de verzameling,
opslag en gebruik van verzamelde biologische monsters;
– een aparte categorie voor laag-risico onderzoek, met kortere beoordelingstermijnen en geen verplichte schadedekking;
– zeer korte termijnen voor de beoordeling;
– het vergroten van de transparantie met betrekking tot ingediende
studies en de resultaten daarvan;
– het vrijlaten van de lidstaten in de interne organisatie van de toetsing,
mits de onafhankelijkheid en deskundigheid voldoende is gewaarborgd;
– een door de lidstaten verplicht in te stellen nationaal «waarborgmechanisme» voor de vergoeding van schade aan proefpersonen, als
alternatief naast een particuliere verzekering;
– mogelijkheid tot verdeling van de bevoegdheden van de «sponsor»
(opdrachtgever) onder verschillende (sub-)organisaties;
– mogelijkheid van de Europese Commissie om inspecties te verrichten.
Achtergrond: impact assessment Commissie
Drie doelstellingen zijn geformuleerd in de impact assessment (IA) voor
de nieuwe verordening:
1) het bieden van een modern juridisch framework voor de indiening en
de beoordeling van aanvragen voor klinische proeven, daarbij
rekening houdend met het internationale karakter van deze proeven;
2) het voorzien in een wetgevend kader dat bepaalde bestaande
problemen aanpakt, in het bijzonder het terugbrengen van zowel de
beoordelingstijd als de administratieve lasten bij het jaarlijkse
veiligheidsrapport en het instellen van een verplichte schadeloosstelling voor proefpersonen in iedere lidstaat;
3) er voor zorgen dat klinische proeven die uitgevoerd worden in landen
buiten de EU toch voldoen aan de vereisten van de «goede klinische
praktijken».
Door vergelijking van de verschillende mogelijke beleidsinstrumenten,
heeft de Commissie in haar IA geconcludeerd dat er een verordening
moet komen met één aanvraagprocedure (via een Europees portaal), een
duidelijk wetgevend kader met inachtneming van de mogelijkheid tot het
reguleren van klinische proeven die buiten de EU worden gehouden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

5

4. Bevoegdheidsvaststelling en subsidiariteits- en proportionaliteitsoordeel
a) Bevoegdheid
Het voorstel is gebaseerd op de artikelen 114 lid 3 VWEU (interne markt)
en 168 lid 4 sub c VWEU (volksgezondheid). Nederland kan zich vinden in
de gekozen rechtsgrondslag. Bij de regelgeving voor klinische proeven
oefent de Unie haar gedeelde bevoegdheid uit op het gebied van de
interne markt (artikel 4 lid 2 van het VWEU) en haar aanvullende
bevoegdheid op het gebied van volksgezondheid (artikel 6, onder a
VWEU).
b) Subsidiariteits- en proportionaliteitsoordeel
Het subsidiariteitsoordeel is positief. Klinische proeven met geneesmiddelen worden regelmatig in meerdere EU-lidstaten tegelijk uitgevoerd,
waarbij de nationale beoordelingsregimes op dit moment nog (erg)
verschillend zijn, tot bureaucratie leiden en vertragend kunnen werken op
de uitvoering en dus ontwikkeling van nieuwe middelen. Het voorstel
beoogt de regels hiervoor te harmoniseren; samenwerking op EU-terrein
heeft een duidelijke toegevoegde waarde om de EU als geheel aantrekkelijker te maken op het terrein van de ontwikkeling van geneesmiddelen,
zowel intern als naar buiten toe. De «spin-off» zit hem daarbij o.a. in het
belang voor de wetenschap en kenniseconomie, het kunnen meedraaien
in de nieuwste ontwikkelingen op het gebied van geneesmiddelen, dat
ook goed is voor het niveau van gezondheidszorg per lidstaat.
Ook het proportionaliteitsoordeel is positief. Nederland beziet de
«aanjaagfunctie» van de Commissie als positief nu is gebleken dat de
huidige regels niet voldoen en de beoogde harmonisatie door middel van
Richtlijn 2001/20/EC niet goed van de is grond gekomen. De «lappendeken» van 27 verschillende beoordelingssystemen in de EU, die is
ontstaan door wisselende invullingen die aan de implementatie van de
deze richtlijn zijn gegeven, vereist dat er een verordening komt die
aspecten als indiening van een aanvraag en de (wetenschappelijke)
beoordeling van een aanvraag in de EU gelijk trekt (waarbij de verordening er voor zorgt dat er geen «speelruimte» overblijft bij de interpretatie van de regels).
c) Nederlands oordeel over de voorstellen op het gebied van gedelegeerde en/of uitvoeringshandelingen
Op basis van de artikelen 27 en 85 van de verordening krijgt de
Commissie bevoegdheid om nadere (gedelegeerde) handelingen vast te
stellen. Nederland kan hiermee instemmen; het betreft hier de mogelijke
aanpassing van technische voorschriften ten aanzien van in te dienen
stukken, en is een logisch gevolg van een centraal indieningsportaal. Wel
moet goed worden bezien en omschreven welke bevoegdheden de
Commissie zich uiteindelijk precies toe-eigent.
5. Financiële implicaties, gevolgen voor regeldruk en administratieve lasten
a) Consequenties EU-begroting
Voor beleidsdoeleinden van dit programma wordt in totaal een bedrag
van 3 693 000 euro begroot ten laste van het budget van het
EU-programma Gezondheid voor groei (2014 – 2020). Daarnaast is er 4
730 000 euro gereserveerd voor personele middelen (via interne

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

6

overplaatsingen binnen SANCO). De onderhandelingen over het gezondheidsprogramma en de personele middelen maken voor wat betreft de
financiële aspecten integraal onderdeel uit van de onderhandelingen over
het Meerjarig Financieel Kader (MFK) 2014–2020. Nederland hecht eraan
dat de besprekingen over middelen voor dit programma niet vooruitlopen
op de integrale besluitvorming betreffende het MFK, waarbij de Nederlandse inzet een substantiële vermindering van de Nederlandse
afdrachten aan de EU is en een hervormde begroting die is toegespitst op
de prioriteiten van dit decennium.
b) Financiële consequenties (incl. personele) voor rijksoverheid en/ of
decentrale overheden
De centrale indiening betekent dat de bestaande infrastructuur op het
terrein van registratie en indiening in Nederland aangepast zal moeten
worden, alsook de daaraan gekoppelde openbaarmaking van gegevens en
registratie van beoordelingen. Ook het creëren van een communicatiestructuur ten behoeve van de centrale beoordeling zal kosten met zich
meebrengen.
Mogelijk leidt de instelling van een «nationaal waarborgmechanisme»
(artikel 73) tot een financiële consequentie voor VWS. Afhankelijk van de
gekozen invulling is mogelijk dat de overheid hierbij (al dan niet tijdelijk)
garanties moet afgeven in de fase van bufferopbouw, en in het meest
verstrekkende geval zelf verantwoordelijk is voor de organisatie van de
waarborg. Uitkering van schade blijft evenwel budgetneutraal – of kan
zelfs een besparing opleveren – door de bezuiniging op de premielast
voor onderzoek dat uit publieke middelen wordt gefinancierd. Daarnaast
bestaat de mogelijkheid tot premieheffing voor onderzoek met commerciële doeleinden en het heffen van een vergoeding
(art. 82 v.).
Aangezien de nationale inspecties de regels van de verordening moeten
gaan handhaven, is het mogelijk dat extra bezetting bij de IGZ noodzakelijk is.
Alle budgettaire gevolgen worden ingepast op de begroting van het/de
beleidsverantwoordelijk(e) departement(en), conform de regels van de
budgetdiscipline.
c) Financiële consequenties (incl. personele) voor bedrijfsleven en burger
Voor het bedrijfsleven zal de aanpassing van interne systemen en
procedures ten behoeve van de centrale indiening op korte termijn een
investering vereisen. Op lange termijn betekent de enkelvoudige indiening
een kostenbesparing, ook de gecoördineerde beoordeling en beoogde
snellere doorlooptijden van de procedure zouden een aanzienlijke
besparing moeten opleveren.
d) Gevolgen voor regeldruk/administratieve lasten voor rijksoverheid,
decentrale overheden, bedrijfsleven en burger
Invoering van de verordening leidt niet tot meer regeldruk, maar wel tot
andere regels. Zo vergt invoering bereidheid van «veldpartijen» en
waarschijnlijk de nodige stuurmanskunst van de rijksoverheid bij de
handhaving van de nieuwe regelgeving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

7

6. Implicaties juridisch
a) Consequenties voor nationale en decentrale regelgeving en/of
sanctionering beleid (inclusief toepassing van de lex silencio positivo)
Inwerkingtreding van deze verordening betekent dat de Wet medischwetenschappelijk onderzoek met mensen (WMO) moet worden
aangepast, in ieder geval door het schrappen van paragraaf 5a (art. 13a
tot en met q) dat aanvullende regels stelt voor wetenschappelijk
onderzoek met geneesmiddelen (in de WMO is Richtlijn 2001/20/EC
geïmplementeerd). Verder zal harmonisatie van de andere regels van deze
wet wenselijk zijn om het procedurele onderscheid tussen wel- en niet
geneesmiddelenonderzoek zo klein mogelijk te houden (tweederde van
het onderzoek dat binnen de reikwijdte van de wet valt is geen geneesmiddelenonderzoek).
In de verordening zijn in hoofdstuk II (toelatingsprocedure voor een
klinische proef) «stilzwijgende goedkeuringen» opgenomen (lex silencio
positivo – zie bijv. in artikel 5 lid 4 en artikel 8 lid 4), die ertoe leiden dat bij
het uitblijven van een reactie binnen een vastgestelde termijn de
goedkeuring geacht wordt te zijn gegeven. Dergelijke bepalingen bestaan
op dit moment in Nederland, echter alleen ten behoeve van een zeer
beperkte toets op bijwerkingen van het te onderzoeken geneesmiddel, en
worden in de praktijk niet toegepast (er wordt dus altijd een beschikking
uitgestuurd op wens van zowel de indiener als het bestuursorgaan). Voor
zover de beoordeling zoals in de verordening voorgesteld gecoördineerd
wordt uitgevoerd, en andere lidstaten stilzwijgend met de resultaten van
die beoordeling akkoord kunnen gaan, is van essentieel belang dat de
kwaliteit van die beoordeling wordt gewaarborgd en gecontroleerd, en er
mechanismen zijn ter formalisering van de inmenging van de betrokken
lidstaten in het toetsingsproces.
b) Voorgestelde implementatietermijn (bij richtlijnen), dan wel voorgestelde datum inwerkingtreding (bij verordeningen en beschikkingen) met
commentaar t.a.v. haalbaarheid
Voorstel voorziet inwerkingtreding van de verordening in 2016.
c) Wenselijkheid evaluatie-/horizonbepaling
Een evaluatiebepaling is niet in de verordening opgenomen (maar is wel
wenselijk – bijv. 5 jaar na inwerkingtreding van de verordening).
7. Implicaties voor uitvoering en handhaving
a) Uitvoerbaarheid
De rol van de in Nederland bij de toetsing betrokken partijen in het nieuwe
proces zal nader moeten worden vastgesteld. In vervolg daarop zijn
maatregelen nodig ter uitvoering van de nieuwe rol. Belangrijkste element
daarbij is de onderlinge organisatie en zowel interne als naar andere
lidstaten toe gerichte communicatie. Verder zullen de organisaties en
onderzoekers getraind moeten worden in de consequenties van het
(nieuwe) wetgevend kader (met name op het terrein van de nieuwe
grensoverschrijdende toetsingsstructuur en de snelheid van de
dwingende termijnen) en zijn aanpassingen van het bestaande (of een
nieuw) ICT-systeem nodig voor de verspreiding van Europees ingediende
aanvragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

8

b) Handhaafbaarheid
De Commissie eigent zich in het voorstel controle- en inspectietaken toe
(op basis van artikel 76). Nederland vraagt zich af waarom hiervoor is
gekozen, en wie gaat toezien dan wel handhaven in andere lidstaten als
de regels van de verordening niet goed worden uitgevoerd.
Evenwel zullen de nationale inspecties de regels van de verordening
moeten gaan handhaven; hiervoor is artikel 75 in het leven geroepen
(«inspecties door een lidstaat»). De bezetting van de IGZ zal hiervoor
tegen het licht moeten worden gehouden en waarschijnlijk moeten
worden uitgebreid.
8. Implicaties voor ontwikkelingslanden
De Commissie acht het van belang dat onderzoek dat buiten de EU wordt
uitgevoerd, wel volgens de principes van Good Clinical Practice (GCP) en
Good Laboratory Practice (GLP) worden opgezet en uitgevoerd, zowel
voor wat betreft klinische als preklinische data. Deze voorwaarde is niet
nieuw, want verwezen wordt naar een al in de Richtlijn 2001/83/EC tot
vaststelling van een communautair wetboek betreffende geneesmiddelen
voor menselijk gebruik opgenomen bepaling. Daar staat dat bij de
toetsing moet worden nagegaan dat klinische proeven buiten de EU
uitgevoerd moeten voldoen aan GCP en ethische principes, zoals
vastgelegd in Richtlijn 2001/20/EC en bijvoorbeeld de Verklaring van
Helsinki. De ethische principes zoals opgenomen in de richtlijn zullen in de
nieuwe verordening worden opgenomen. Wel nieuw is dat de Commissie
de mogelijkheid opgenomen heeft om zelf controles te verrichten om na
te gaan (artikel 76) of het regelgevingssysteem van derde landen aan deze
waarborgen voldoet, alsook aan de eisen van GLP voor preklinische data
(artikel 25 lid 3).
9. Nederlandse positie
Nederland onderschrijft de ambitie van de Commissie en daarom ook het
streven naar hogere efficiëntie van de aanvraag en de beoordeling van
een klinische proef en het verminderen van de bureaucratie hierbij. Ook is
het van mening dat het voorstel goede aanknopingspunten biedt om de
kwaliteit van het klinisch geneesmiddelenonderzoek te verhogen.
Nederland vraagt hierbij wel aandacht voor het feit dat ook in de toekomst
veel klinische studies nationaal blijven en dat het systeem hiervoor ook
geëigend moet zijn. Nederland zal zich er wel voor inzetten dat er
aanvullende kwaliteitseisen komen in de verordening wat betreft de
beoogde geharmoniseerde regels rond de beoordeling.
Aandachtspunt is de inrichting van het Nederlandse toetsingssysteem,
waarbij de beoordeling zoveel mogelijk door één instantie wordt verzorgd
zodat de met elkaar verbonden medisch-wetenschappelijke en medischethische toetsing wordt gedaan door één van de 27 Medisch-Ethische
Toetsings Commissies (METC’s). De vraag is of dit Nederlandse systeem
zich wel kan blijven verhouden met de voorgestelde nieuwe wijze van
toetsing van een klinische proef. Belangrijk verschil met de eerdere
Richtlijn uit 2001 is dat niet langer wordt aangegeven door welke
instanties de beoordeling moet worden gedaan. De Commissie onderschrijft dat wetenschap en ethiek niet kunnen worden gescheiden, zodat
de lidstaten vrij zijn te bepalen wie welke onderdelen toetst.
Het voorstel van de Commissie behelst wel het uit elkaar trekken van de
beoordeling in twee delen. In het eerste deel vindt de kerntoetsing plaats
van de wetenschappelijke waarde (de veiligheid van het toe te passen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

9

middel, de methodologie van het onderzoek en de klinische relevantie)
afgezet tegen de risico’s en belasting voor de proefpersonen. Een
(coördinerende) reporting member state, aangewezen door de indiener,
verzorgt dit deel van de beoordeling. De mogelijkheden tot bemoeienis
van andere deelnemende lidstaten wordt in deze fase aanzienlijk beperkt.
Slechts in uitzonderingsgevallen bestaat de mogelijkheid als lidstaat om
niet mee te doen (mogelijkheid van «opt-out» – zie artikel 7 lid 3 en artikel
8 lid 2 van de verordening). Volgens het laatste artikel kan een lidstaat wat
betreft de wetenschappelijke aspecten van de beoordeling alleen niet
instemmen met de conclusie van de rapporterende lidstaat als er
belangrijke verschillen zijn tussen de normale klinische praktijk in de
betrokken lidstaat en in de rapporterende lidstaat (waardoor een
proefpersoon een minder goede behandeling krijgt dan gangbaar bij een
«normale klinische praktijk») of als er een inbreuk is op de nationale
wetgeving als bedoeld in artikel 86 van de verordening (therapie met
cellen). De formulering van artikel 7 lid 3 is daarnaast niet helder; zo
vraagt Nederland zich af wat er gebeurt als de opdrachtgever weliswaar
een aanvullende toelichting geeft, maar die voor de betrokken lidstaat nog
steeds onvoldoende is bij de beoordeling van de nationale aspecten van
de aanvraag.
Het tweede deel van de toetsing wordt per lidstaat uitgevoerd, en betreft
een limitatieve opsomming van met name de vergoedingen die worden
verstrekt aan proefpersonen en onderzoekers, de geschiktheid van de
onderzoekers en faciliteiten, de werving van en informatieverstrekking aan
proefpersonen en voorwaarden voor de opslag en gebruik van humaan
materiaal.
Enerzijds laat het voorstel de mogelijkheid open dat in Nederland beide
beoordelingen door dezelfde instantie worden verricht, of althans door
een zelf te definiëren samenwerking tussen instanties. Daarmee ontstaat
ruimte om de toetsing zoveel mogelijk te laten aansluiten op de bestaande
praktijk, en gebruik te maken van de daarin aanwezige ervaring en
deskundigheid. Anderzijds heeft de gecoördineerde aanpak tot gevolg dat
de eerste fase van beoordeling – de weging van de wetenschappelijke
kwaliteiten tegen de verwachte risico’s en belasting – in een aanzienlijk
aantal gevallen door andere lidstaten zal worden verzorgd, en Nederland
aan die beoordeling in beginsel zal zijn gehouden. Met het oog op de aan
de toetsing gekoppelde waarborging van de veiligheid van in Nederland
bij het onderzoek betrokken proefpersonen, is daarvoor noodzakelijk dat
de kwaliteit van deze beoordeling in alle lidstaten van eenzelfde niveau is.
Ook heeft Nederland een verantwoordelijkheid om de veiligheid van
proefpersonen in landen buiten de EU te beschermen. De verordening
geeft echter minimale voorwaarden aan de beoordelaars, met name
gericht op hun onafhankelijkheid. Er zijn derhalve aanvullende maatregelen noodzakelijk om de kwaliteit van de toetsing te waarborgen. Voor
zover daarin niet kan worden voorzien, zal een ruimere invloed van alle
deelnemende lidstaten in de gecoördineerde toetsing nodig zijn.
Tenslotte zou ook gekozen kunnen worden voor meer mogelijkheden om
af te wijken van het gegeven gecoördineerde oordeel, ook al wordt
daarmee de doelstelling tot versnelling van de procedure wel ondergraven ten faveure van veiligheid en kwaliteit.
Bovenstaande leidt tot de conclusie dat Nederland akkoord kan gaan met
een centraal Europees beoordelingssysteem, mits de kwaliteit hiervan
betrouwbaar is en de randvoorwaarden worden vastgelegd. Zo kan de
kwaliteit worden versterkt door de beoordeling in de gecoördineerde
opzet aan twee lidstaten toe te wijzen. Met een dergelijke vorm van
samenwerking is ruime ervaring opgedaan bij de beoordeling van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

10

registratiedossiers, die heeft laten zien dat de onderlinge controle zeer
effectief is om de kwaliteit te waarborgen.
De aan de door de lidstaten op te zetten gecoördineerde toetsing te
koppelen randvoorwaarden zijn voor Nederland in ieder geval: transparantie, onafhankelijkheid van alle betrokkenen, heldere criteria met
betrekking tot opleiding en nascholing, certificering van de beoordelingsinstanties (inclusief de mogelijkheid om het certificaat te ontnemen) en
het invoeren van een onderling controlesysteem (audit en monitoring).
Tot slot zou naast een opt-out ook ruimte moeten zijn voor een formeel
bezwaarsysteem, waarbij lidstaten die niet de gecoördineerde toetsing
uitvoeren maar wel betrokken zijn, kanttekeningen kunnen plaatsen.
De realisatie van één Europees portaal zal tot aanpassing van het
Nederlandse »ToetsingOnline» leiden, dan wel deze voor geneesmiddelenonderzoek overbodig maken. ToetsingOnline is het elektronische
portaal dat is ontwikkeld ten behoeve van de verzameling van gegevens
omtrent in Nederland ingediend onderzoek (geneesmiddelen en
niet-geneesmiddelenonderzoek), de registratie van beoordelingen
daarvan en de openbaarmaking van onderzoeksinformatie.
De verordening brengt belangrijke coördinatietaken onder bij de
Commissie. Nederland vraagt zich hierbij af of overwogen is deze taken
(deels) onder te brengen bij bijv. de European Medicines Agency (EMA).
De EMA beschikt immers over logistieke kennis en ervaring voor
coördinatie en toezicht op een geneesmiddelenproces. Dit zou ook met
zich meebrengen dat de budgettaire implicaties van de verordening
worden beperkt.
Van belang is nog op te merken dat dezelfde beperkingen worden gesteld
aan onderzoek met wilsonbekwamen en met minderjarigen als in de
huidige richtlijn. Zoals ook nu het geval is, zijn die voor wilsonbekwamen
strenger dan voor minderjarigen. Nederland pleit ervoor de eisen voor
onderzoek met wilsonbekwamen gelijk te trekken met de eisen voor
onderzoek met minderjarigen, zodat de mogelijkheden voor onderzoek
met wilsonbekwamen niet beperkter zijn dan voor onderzoek met
minderjarigen. Voor beide groepen moet innovatie in gelijke mate
mogelijk zijn. De gebruikte formuleringen zijn destijds onder grote
tijdsdruk tot stand gekomen. In de huidige WMO en in het wetsvoorstel
ter wijziging van de WMO geldt voor beide groepen een zelfde regime. In
de toelichting bij het wetsvoorstel wordt toegezegd dat Nederland bij de
aanpassing van de Geneesmiddelenrichtlijn zal pleiten voor aanpassing
van de eisen voor onderzoek met wilsonbekwamen in de hiervoor
beschreven zin.
Voor wat betreft de schadeloosstelling van proefpersonen stelt de
Commissie voor in elke land tot een nationaal waarborgmechanisme te
komen (artikel 73). Nederland vraagt zich af in hoeverre daarbij de
overheid verantwoordelijk wordt geacht dat mechanisme zelf in te stellen.
Nederland onderschrijft het belang van een toegankelijk en eenvoudig
systeem van compensatie voor schade geleden door proefpersonen;
thans onderzoekt de overheid zelf alternatieven voor de verzekeringsplicht, nu bij de evaluatie ervan eerder dit jaar gebleken is dat er in de
huidige vorm behoorlijke bezwaren aan kleven. Tegelijk acht Nederland
het van belang dat het risico gedragen wordt door de partijen die het
risico hebben gecreëerd: de opdrachtgevers. Het kosteloos ter beschikking
stellen van de schadecompensatie voor onderzoek dat niet gericht is op
het krijgen van een handelsvergunning (dit betreft met name academisch
onderzoek) sluit aan bij het ontbreken van een winstoogmerk bij de reeds
in Nederland bestaande praktijk van waarborgfondsen voor letselschade

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

11

in ziekenhuizen, waar ruim 95 % van alle ziekenhuizen zich bij heeft
aangesloten. De Commissie heeft aangegeven dat het nationaal mechanisme is bedoeld als alternatief voor een verzekering, en daarmee naast
de verzekeringsoptie zal bestaan. Niet voorgeschreven is wie dit alternatief aanbiedt, als het maar aanwezig is voor onderzoek dat niet op
geneesmiddelregistratie is gericht – gedoeld wordt op academisch
onderzoek. De gedachte hierachter is dat het zonde is om geld uit publiek
gefinancierd onderzoek te besteden aan dure in de markt af te nemen
proefpersonenverzekeringen, nu de premielast daarvan niet in redelijke
verhouding staat tot de schadelast (naar berekening van de Commissie
wordt er in heel Europa jaarlijks ongeveer 75 miljoen euro aan premies
geïnd, waarvan slechts enkele tonnen aan schadelast wordt uitgekeerd).
Wat betreft de gevolgen voor de begroting van het voorstel, verwijst de
Commissie in de toelichting in hoofdstuk 4 (gevolgen voor de begroting)
onder meer naar kosten voor de uitvoering van inspecties en het
opvoeren van controles. Nederland kan hiermee niet akkoord gaan; zo
financieren de lidstaten immers op twee manieren de inspecties (én via de
nationale inspectiediensten én via de Commissie). Bovendien ontneemt
dit de mogelijkheid om via tarieven de inspecties te financieren (een
voorgestelde optie die in artikel 82 en 83 wordt geboden).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 22 112, nr. 1470

12