39
Associatieovereenkomst met Oekraïne
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Regeling van de inwerkingtreding van
de wet van 8 juli 2015, houdende goedkeuring van de op
27 juni 2014 te Brussel tot stand gekomen Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en de Europese
Gemeenschap voor Atoomenergie en haar lidstaten, enerzijds, en Oekraïne, anderzijds (Stb. 2015, 315) ( 34669 ).
De voorzitter:
Ik heet de minister-president en de minister van Buitenlandse Zaken van harte welkom, alsmede de mensen op
de publieke tribune en de Kamerleden.
Ik begin met de heer Van Bommel namens de SP als eerste
spreker. Zijn spreektijd is vijf minuten. Het kan wel, een
goed voorbeeld.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Van Bommel (SP):
In de beperking toont zich de meester, luidt het spreekwoord.
Mevrouw de voorzitter. Voorlopig voor de laatste keer
spreken wij in de Tweede Kamer over de ratificatie van het
associatieverdrag van de Europese Unie met Oekraïne.
Vandaag zullen alle partijen kleur moeten bekennen en een
definitief oordeel moeten vellen over of zij wel of niet
akkoord kunnen gaan met de wijze waarop het kabinet de
uitslag van het referendum dat over dit onderwerp werd
gehouden, heeft afgehandeld.
Voor de SP is het glashelder: wij keuren de juridische verklaring, een papieren tijger, af. Zij doet geen recht aan de
uitslag van het referendum. Krap een jaar geleden stemde
61% van de opgekomen kiezers tegen het Oekraïneakkoord.
In plaats van meteen een intrekkingswet naar de Kamer te
sturen, koos het kabinet ervoor om koehandel te drijven in
Brussel, over enkele zogenaamde zorgen die bij de kiezer
zouden leven. Dat mag sympathiek klinken, maar het is
allerminst zuiver. De vraag draaide immers om het aangaan
van een diepe politieke en economische associatie tussen
de EU en Oekraïne. Kiezers hebben geen enquête ingevuld
over hun eventuele zorgen. "Bent u voor of tegen het
associatieakkoord met Oekraïne?", daar kwam de referendumvraag op neer.
Het fundamentele "nee" dat op deze vraag volgde, reduceren tot een paar zorgen die wel even weggepoetst konden
worden met een slinkse truc, is geen teken van betrouwbaarheid, het handelsmerk van de minister-president.
Sterker nog, het ondermijnt het vertrouwen van de kiezer,
zowel in de landelijke als Europese politiek. Stoppen met
ratificatie of het "nee" meteen terzijde schuiven en doorgaan, waren tenminste heldere reacties geweest. Nu zitten
Kamer en kiezer opgescheept met een juridische verklaring,
die niet ondertekend zal worden door Oekraïne. Want, zo
schrijft de regering, het gaat over "onderwerpen waarover

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

de besluitvorming aan de zijde van de Europese Unie en
haar lidstaten ligt".
Ik blijf me daarover verbazen. Een van de zorgpunten die
in de juridische verklaring wordt genoemd, is het belang
dat wordt gehecht aan corruptiebestrijding. Laat corruptie
nou juist een van de belangrijkste redenen zijn geweest
voor mensen om tegen dit verdrag te stemmen. Kan de
premier nog eens reageren op het feit dat Oekraïne op geen
enkele wijze formeel gebonden wordt aan het prioriteren
van corruptiebestrijding, anders dan reeds was vastgelegd
in het verdrag? Hoe geloofwaardig is het dat Oekraïne
eigenaarschap voelt ten aanzien van de corruptiebestrijding
die Nederland verlangt, als het land deze intentieverklaring
niet hoeft te tekenen? De Raad van State merkte hierover
terecht op dat "de juridische verbindendheid van het besluit
zich strikt genomen niet uitstrekt tot Oekraïne". Oftewel,
voor Oekraïne verandert er helemaal niets. De kiezer die
zich zorgen maakte over corruptie, heeft het nakijken.
Voor de overige punten geldt eveneens, zoals ik in eerdere
debatten ook heb gemeld, dat de verklaring niets verandert
aan de inhoud van het verdrag. Oekraïne blijft de mogelijkheid behouden om EU-lidmaatschap aan te vragen. Dat
was nooit formeel geregeld in het associatieakkoord. De
juridische verklaring legt Oekraïne geen strobreed in de
weg. Zo zijn de Europese spelregels. Mijn partij ging het
erom dat met een dergelijk ambitieus associatieakkoord
Oekraïne wel degelijk op allerlei manieren aansluiting zoekt
met de Europese Unie via Europese wet- en regelgeving.
Dat is een onomkeerbaar proces. Als het gaat om de andere
zorgpunten — geen collectieve veiligheidsgarantie, geen
arbeidsmigratie en geen extra financiële steun — voegt de
verklaring niets toe aan wat reeds in het verdrag stond.
Ondertussen komt Oekraïne wel gewoon in aanmerking
voor financiële steun via bestaande EU-mechanismen. Er
wordt krachtens het akkoord ingezet op een versterkte
deelname van Oekraïne aan civiele en militaire operaties
van de Europese Unie voor crisisbeheer, ook binnen het
gemeenschappelijke veiligheids- en defensiebeleid. Erkent
de premier dat deze juridische verklaring, eenzijdig ondertekend door de EU-lidstaten, niets verandert aan de inhoud
van het verdrag en dat de Raad van State ditzelfde oordeel
velt als het gaat om de juridische reikwijdte ervan?
Er heerst nog onduidelijkheid over de gevolgen van de
brexit voor het akkoord. De regering schrijft dat dit nog
geen onderwerp van bespreking is geweest, maar allicht
kan de premier mogelijke scenario's schetsen wat betreft
de gevolgen voor het Oekraïneakkoord als een lidstaat de
Unie en daarmee het verdragennetwerk verlaat. Graag een
reactie.
Ik had de uitkomst van het maandenlange overleg tussen
Nederland en de andere lidstaten teleurstellend genoemd
als ik niet van tevoren lage verwachtingen had gehad. Wat
de SP betreft was de enige zuivere optie geweest om direct
een intrekkingswet naar de Kamer te sturen. Nu worden
mensen bevestigd in hun gevoel dat in Brussel alles wel te
regelen valt, met een glimlach en achterkamertjesdeals. De
trein dendert gewoon voort, net als na het grondwetreferendum. Het kabinet heeft, kortom, een belangrijke kans gemist
om te laten zien dat Nederlandse burgers wel degelijk zeggenschap hebben over de kant die het opgaat met Europa.
Dát zal de premier nog wel gaan voelen tijdens de verkiezingen van 15 maart.

21 februari 2017
TK 55

55-39-1

De heer Monasch (Monasch):
Voorzitter. Vanavond bespreken we wellicht de grootste
democratische farce van dit kabinet en die van premier
Rutte in het bijzonder. Het Nederlandse volk was duidelijk
bij het referendum, de spelregels waren duidelijk, een van
de regeringsfracties was duidelijk: we accepteren de uitslag
bij een rechtsgeldige uitkomst. Eerst krabbelde de Partij
van de Arbeid terug, de partij zette haar afspraak met de
kiezer bij het oud vuil. En daarna krabbelden partijen als
D66 en GroenLinks terug. Partijen die voor referenda waren.
Ze schrikken nu van de mening van de bevolking. Opeens
schrappen ze referenda uit hun verkiezingsprogramma. Het
verraad van elitair links is zelden zo geëtaleerd als in de
afgelopen maanden op dit dossier. Opeens behoeft de
zeggenschap van de burger niet meer: jullie mening bevalt
ons niet, we sluiten ons van jullie af. Een gênante vertoning
bij GroenLinks, D66 en Partij van de Arbeid.
Even gênant is het optreden van de zijde van het kabinet.
Waar zijn we met elkaar beland als een kabinet de rechtsgeldige uitslag naar eigen willekeur gaat interpreteren?
Nee, erger, waar blijven we als de verliezers gaan bepalen
wat de winnaars hebben gestemd?
De heer Verhoeven (D66):
Even ter correctie het volgende. De heer Monasch mag van
alles beweren maar hij kan niet staande houden dat D66
referenda uit haar verkiezingsprogramma heeft geschrapt.
Dat is niet het geval. Het is onjuist wat hij suggereert. Dat
geldt alleen voor GroenLinks en de Partij van de Arbeid en
dus niet voor D66.
De heer Monasch (Monasch):
U wilt referenda niet meer op bijvoorbeeld verdragen van
toepassing verklaren, mijnheer Verhoeven. Dus u bent op
dit onderwerp zo geschrokken dat u ze niet meer als
onderwerp van een referendum wilt hebben. Dus weest u
gewoon eerlijk naar de kiezer. U hebt ze ook op dit punt in
de steek gelaten.
Wat voor democratie is dit als je hier achteraf de spelregels
gaat veranderen om alsnog je gelijk te halen? Graag verneem ik hierop de reactie van de minister-president.
Maar daar blijft het niet bij. Het verdrag met Oekraïne wordt
ook nog eens even eenzijdig en vrijblijvend veranderd. Je
sluit dus een verdrag met een ander en vervolgens pas je
dat verdrag aan zonder dat de andere verdragspartner, in
dit geval Oekraïne, ermee instemt. Dat wordt ook zwart-opwit erkend door het kabinet in de beantwoording op een
van de aan hem gestelde vragen. Mijn vraag aan het kabinet
is: wat is dit voor verdragsrecht? Is de minister van Buitenlandse Zaken werkelijk van mening dat je op deze wijze een
verdrag kunt aanpassen zonder de andere verdragspartner
om een expliciete instemming te vragen? Graag verneem
ik hierop zijn reactie.
Is de wijze waarop met dit verdrag door het kabinet is
omgegaan een voorbeeld van landen als Oekraïne waar
nogal eens een loopje wordt genomen met de wet en vele
andere landen in die gebieden? Is dit nou een voorbeeld
van hoe je met internationaal recht omgaat? Is dit, als je
ambtenaren uit die landen hier uitnodigt voor een klasje

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

op Buitenlandse Zaken, nou de manier waarop je uitlegt
hoe je met verdragen met landen omgaat? Graag krijg ik
hierop de reactie van de minister.
Dat brengt ons ook op de vraag naar de houdbaarheid en
de inhoud van de aanpassing zelf. Ook de Raad van State
is hier zeer kritisch over. De Raad van State stelt "dat het
onvoldoende duidelijk is wat de status van het besluit is".
Terwijl het kabinet ronkend vermeldt dat het een gezaghebbend instrument van internationaal gewicht is, geeft de
Raad van State het kabinet vervolgens een draai om de
oren. Het is onduidelijk wat de status van dit besluit is, aldus
de Raad van State. Vandaar mijn vraag: is er een officiële
schriftelijke verklaring van de Oekraïense regering waaruit
blijkt dat dit besluit voor haar duidelijk is en dat zij er alsnog
expliciet mee instemt? Ik hoor graag een reactie van het
kabinet. Is het besluit in de visie van het kabinet, nadat het
het oordeel van de Raad van State heeft gehoord, nog
steeds dat het een gezaghebbend instrument van internationaal gewicht is? Ik hoor hierop graag een reactie van de
minister van Buitenlandse Zaken.
De Raad van State stelt terecht dat er op basis van de
Referendumwet na een rechtsgeldige uitslag maar twee
smaken zijn: het verdrag intrekken of alsnog in werking
laten treden. Aanpassingen komen in de Referendumwet
niet voor. Kan het kabinet een poging doen, waar het die
juridische basis in de Referendumwet ziet, om deze aanpassingen alsnog te plegen? Of is het puur politiek opportunisme? Ik hoor hierop graag een reactie van de premier.
De Referendumwet wordt terzijde geschoven. Een verdragspartner wordt terzijde geschoven. En het allerergste: een
democratische uitspraak van de meerderheid wordt terzijde
geschoven. Had een nieuw besluit aan de Nederlandse
bevolking voorgelegd! Was een echt debat aangegaan!
Maar nee, het kabinet en de partijen die het nu steunen
durven dat niet meer aan. Onze democratie en de geloofwaardigheid van de politiek worden met dit voorstel te
grabbel gegooid. Dat mogen het kabinet en de partijen die
dit besluit nu steunen, zich aanrekenen.

De heer Beertema (PVV):
Voorzitter. Met dit wetsvoorstel wordt de inwerkingtreding
van de Wet houdende goedkeuring van de Associatieovereenkomst tussen de EU en Oekraïne geregeld. En het zal
aangenomen worden in de Tweede en ook in de Eerste
Kamer. Dit voorstel is niet de apotheose van een heldhaftige
politieke strijd. De minister-president wilde ons dat wel
laten geloven toen hij zei dat er iets groots en belangrijks
moest gebeuren in Brussel. Hij zou de bezwaren van de
tegenstemmers recht doen. Recht doen! De bezwaren van
2,5 miljoen kiezers die de associatie met Oekraïne volmondig en eenduidig afwezen. Hij heeft die bezwaren geen recht
gedaan. Het was geen heroïsche strijd. De minister-president heeft mist gecreëerd. Hij heeft het proces gefrustreerd,
hij heeft het wettelijke begrip "zo spoedig mogelijk" opgerekt
tot een politieke lijdensweg van 321 dagen. Ik denk dat
vandaag niemand het gevoel van triomf deelt waar een
grote nationale VVD-vriendelijke krant over sprak toen de
minister-president met zijn idee van inlegvel kwam aanzetten.

21 februari 2017
TK 55

55-39-2

Vandaag komt er een eind aan dit traject. Er past geen ander
gevoel bij dan dat van gedeprimeerdheid, van vermoeidheid
en teleurstelling. De minister-president en de VVD hebben
hun zin gekregen. In de Tweede Kamer zijn D66, de Partij
van de Arbeid en GroenLinks gedraaid. Zij huldigden eerst
het standpunt dat de uitslag van het referendum gerespecteerd moest worden. Het CDA houdt hier in dit huis, de
Tweede Kamer, het principiële masker nog even op, maar
in de Eerste Kamer is de zaak met de CDA-senatoren allang
beklonken.
Zo zei ik het in het laatste Oekraïnedebat. Waarom gingen
die 2,5 miljoen kiezers op 6 april zo gemotiveerd naar de
stembus? Omdat ze ongerust zijn over de ondemocratische
EU, over het Europarlement dat geen parlement is maar
een stemmachine en dat wordt bevolkt door eurofielen die
op haast religieuze wijze maar één kant op willen: meer EU,
meer federalisering op weg naar die ene verenigde staten
van Europa, op weg naar een unie waarin Nederland is
gemarginaliseerd tot een onbeduidende provincie aan de
rand van het continent. Die provincie is wel de grootste
nettobetaler en wordt gedwongen tot massieve afdrachten
van geld, van welvaart, van de eigen banen en zelfs van
welzijn, zonder dat daar echte democratische controle op
is. Die provincie mag haar eigen grenzen niet bewaken en
mag niet bepalen welke gasten wel en welke gasten niet
worden opgenomen in het huis waarvan de voordeur is
opengezet. Dat is wat de burger verontrust.
Dit dossier heeft de geloofwaardigheid van de ministerpresident en van de regering ernstig ondergraven. Erger
nog, dit dossier heeft het vertrouwen in de politiek ernstig
ondergraven. Met het indienen van het wetsvoorstel inzake
de inwerkingtreding van de overeenkomst wordt de uitslag
van een geldig raadgevend referendum volledig genegeerd.
Dat had niet mogen gebeuren. Het is een farce dat een
juridisch bindende oplossing wordt toegevoegd — ik heb
het over het inlegvel — die recht zou doen aan de neestemmer. Met dit inlegvel leidt het kabinet de Nederlandse
bevolking om de tuin. Deze bijlage heeft immers geen
consequenties. Zelfs de Raad van State heeft twijfels over
de juridische status daarvan. Het verdrag wordt gewoon
ondertekend en uitgevoerd. Intussen neemt de president
van Oekraïne alvast een voorschot op de toekomst. Dat is
opmerkelijk. Hij spreekt uit dat hij nu voluit op weg gaat
naar een lidmaatschap van de NAVO én een lidmaatschap
van de Europese Unie. Daar staan we dan.
Ik heb een paar concrete vragen aan de minister-president.
Ik vraag hem om een keer eenvoudig "ja" of "nee" te antwoorden. Deze vragen zijn legitieme vragen van de burger.
Deze vragen leven heel sterk. Er wordt enorm uitgekeken
naar eerlijke antwoorden. Is de minister-president klaar
voor de vragen? Hij is even met zijn gedachten ergens
anders; ik denk in Brussel. Maar goed, ik stel deze vragen
toch maar. De ambtenaren zitten achterin en zij schrijven
misschien mee. Belooft de minister-president dat hij alles
in het werk zal stellen om te voorkomen dat Oekraïne in de
toekomst lid wordt van de Europese Unie? De ministerpresident heeft gezegd: "Als je van Europa houdt, houd dan
op met dromen van meer Europa." Belooft hij dat hij die
uitspraak gestand zal doen en, waar dan ook, zal uitdragen
dat de VVD niet zal strijden voor een federale Europese
Unie? Zal de premier zich daarom ook verzetten tegen
plannen om EU-belastingen te gaan heffen? Zal hij zich dus
ook keren tegen een fors hogere EU-begroting? Zal de
minister-president zich verzetten tegen meer mogelijkheden

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

voor de Europese Unie om zelf schulden aan te gaan? Zal
hij zich ook verzetten tegen de vorming van een Europees
leger?
Met het aannemen van deze wet hebben 2,5 miljoen
tegenstemmers een slag verloren. Ik heb het hier vaker
gezegd: we hebben een slag verloren, maar de oorlog is
nog lang niet voorbij. Die oorlog zullen wij uiteindelijk
winnen, want wij staan aan de goede kant van de geschiedenis. De EU en haar "broodprofeten" — zo noem ik ze maar
— staan aan de verkeerde kant, want overal komt het
patriottische verzet tegen de Europese Unie op gang. Dat
is het schrijven op de muur. De premier ziet het niet of wil
het niet zien. Dat is buitengewoon onverstandig.

De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
Voorzitter. Op 6 april 2016 stemde 61% van de Nederlandse
kiezers tegen het associatieverdrag met Oekraïne. Dat is
een heldere uitkomst. De bevolking had haar stem duidelijk
laten horen, maar dit kabinet bleek er uiteindelijk lak aan
te hebben. De goedkeuringswet werd na maanden getreuzel
gewoon ingediend. De Nederlandse kiezer wordt daarmee
compleet voor de gek gehouden. De aanvullende verklaring
waarmee premier Rutte thuiskwam, is een aanfluiting, een
nietszeggend stuk papier. Volgens de juridisch adviseur
van de Europese Raad verandert het helemaal niets aan de
inhoud van het verdrag en vormt het evenmin een voorbehoud. Ook de Raad van State vindt de verklaring veel te
vaag. In juridische zin betekent zij helemaal niets. Oekraïne
tekent de verklaring zelf niet eens. Het heeft geen enkele
intentie om zich daaraan te houden. Dat zagen wij al aan
de uitspraak van president Porosjenko eerder deze maand.
Hij gaf aan dat het niet lang meer duurt voordat zijn land
aan de criteria voldoet om lid te worden van de Europese
Unie. Oekraïne neemt ons dus gewoon in de maling. Ziet
het kabinet in dat dit land zich helemaal niet gebonden voelt
aan de passage dat het verdrag geen opstap is voor EUlidmaatschap? Graag een reactie.
Oekraïne mag natuurlijk nooit de status krijgen van EUkandidaat. De Europese Rekenkamer stelde eerder al dat
het land ondanks miljardensteun van de EU nog altijd het
meest corrupte land van Europa is. Die corruptie neemt ook
niet af, die neemt steeds verder toe. De Nederlandse kiezer
zag het dus goed bij het referendum. Die enorme corruptie
was namelijk de belangrijkste reden dat de kiezers nee
stemden. Ook levert het vrijhandelsverdrag met Oekraïne
geen tot weinig economische groei op voor Nederland. We
hebben er als Nederland niets aan. Daarom zal mijn fractie
tegen deze goedkeuringswet stemmen. Wij vragen alle
andere Kamerleden ook om de uitslag van het Oekraïnereferendum te respecteren. Handel niet in het partijbelang of
naar de fractiediscipline, maar in het belang van de Nederlandse kiezer. VVD-Kamerleden van wie ik weet dat ze
twijfelen, hebben nu nog de kans om het enige juiste te
doen. Tegen de Kamerleden van PvdA, D66 en GroenLinks
zeg ik: jullie partijen maakten de nieuwe referendumwet
mogelijk. Verwerpen jullie straks de uitslag van het eerste
referendum dat op basis hiervan is gehouden? Dat zou inen intriest zijn. Het cynisme onder de bevolking zal alleen
maar verder groeien.
Ik rond af. De democratische stem van Nederland moet
uiteindelijk zwaarder wegen dan de belangen van Oekraïne
of van de PvdA en de VVD. Deze goedkeuringswet moet

21 februari 2017
TK 55

55-39-3

worden verworpen. Mijn fractie zal er een hoofdelijke
stemming over aanvragen.

De heer Verhoeven (D66):
Voorzitter. Dit is het zoveelste debat over het Oekraïnereferendum. Het is goed dat wij overal uitgebreid bij stil hebben
gestaan afgelopen jaar, maar nu is het tijd om duidelijkheid
te bieden. De inzet van mijn fractie is helder. We hebben
voor dit Oekraïnereferendum volop campagne gevoerd.
We hebben voor en na de uitslag gezegd de uitslag serieus
te nemen. We hebben het kabinet opgeroepen zo snel
mogelijkheid duidelijkheid te geven. Het kabinet koos echter
voor een andere procedure, richting een inhoudelijke
oplossing. D66 heeft ook altijd een inhoudelijke oplossing
gewild die recht deed aan de nee-stem.
Hoe dan ook, de geschiedenis kennen wij allemaal. De kiezer
is te lang in onzekerheid gelaten over wat er zou gebeuren
met de uitkomst van het referendum, al weer bijna een jaar
geleden. De heer Beertema zei het precies: 320 dagen. Nu
ligt er dan een goedkeuringswet met daarbij een besluit
van alle Europese leiders, dat ingaat op de zorgen van de
nee-stemmers.
Mevrouw Thieme (PvdD):
De heer Verhoeven doet het nu voorkomen alsof hij alleen
maar heeft gevraagd om snelle duidelijkheid van het kabinet, maar hij heeft de motie meeondertekend en daar voor
gestemd, waarin het kabinet werd gevraagd te komen met
een intrekkingswetsvoorstel. Wat is daarmee gebeurd? D66
heeft zich volkomen belachelijk gemaakt door eerst die
motie te steunen, daar voor te stemmen en nu akkoord te
gaan met een goedkeuringswetsvoorstel in plaats van met
een intrekkingswetsvoorstel.
De heer Verhoeven (D66):
Ik denk dat ik deze vraag al een keer of tien heb beantwoord,
maar ik doe dat graag nog een elfde keer. Daar staan wij
hier immers voor. D66 heeft deze referendumwet ooit zelf
gemaakt. In die wet staat dat je een intrekkingswet moet
sturen op het moment dat de uitslag daar aanleiding toe
geeft. Daar hebben wij het kabinet om gevraagd. Het doel
was om op die manier ruimte te creëren voor een inhoudelijke oplossing, want wij hebben altijd een inhoudelijke
oplossing gewild. Toen zei het kabinet: dat doen wij niet.
Het kabinet is aan de slag gegaan en negen maanden later
kwam het kabinet, terwijl er nog steeds geen intrekkingswet
was gestuurd, met een inhoudelijke oplossing. Vervolgens
heeft het kabinet ons gevraagd om daar serieus naar te
kijken. D66 heeft toen gezegd: ja, daar willen wij serieus
naar kijken.

beloofd? Waarom zou je niet vasthouden aan je idealen als
het gaat om het serieus nemen van referenda en de uitslag
daarvan? Waarom laat je je oren hangen naar het kabinet?
Wat heeft D66 daar eigenlijk mee gewonnen?
De heer Verhoeven (D66):
Deze vraag van mevrouw Thieme wordt natuurlijk voortdurend gesteld. Vaak begint men ermee ons verkeerd te citeren en ons woorden in de mond te leggen die we nooit
gezegd hebben. Dat is de eerste truc die altijd wordt
gebruikt door de tegenstanders van dit verdrag en deze
oplossing. Dat mag, maar D66 heeft gezegd dat we de uitslag serieus zullen nemen. Vervolgens ga je dan bekijken
hoe je de uitslag serieus gaat nemen. Ik heb mevrouw
Thieme nooit gezien in de zaaltjes waar de debatten
plaatsvonden over dit verdrag. Ik was daar wel, samen met
de heer Ten Broeke en de heer Van Bommel en allerlei
andere mensen. Excuus, en ook met mevrouw Maij. Elke
keer kwamen dezelfde punten naar voren. Mevrouw Thieme
was ergens anders, denk ik, maar wij stonden in die zaaltjes
en elke keer kwamen dezelfde vijf punten naar voren.
Mevrouw Thieme lacht erom, maar het is zo. Alle mensen
in die zaaltjes zeiden: we willen niet dat Oekraïne lid wordt
van de Europese Unie. Er werd elke keer gezegd: we willen
niet dat er door dit verdrag miljarden vanuit de Europese
Unie naar Oekraïne gaan. Een grote zorg van de mensen
was: we willen niet dat werknemers uit Oekraïne onze
arbeidsmarkt overspoelen. En er werd gezegd: we mogen
door dit verdrag niet verplicht worden tot militaire samenwerking. Ik heb net geteld en ik denk dat ik zo'n 40 keer over
dit onderwerp heb gedebatteerd. Elke keer waren dit de
zorgen die er waren.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Verhoeven (D66):
Nog even kort. Ik zal het daarna echt korter doen, maar ik
wil het één keer duidelijk gezegd hebben, want ik krijg elke
keer opnieuw de vraag. Ik wil het nu één keer duidelijk
zeggen, en dan is het wat mij betreft ook klaar. Iedereen
mag het dan nog een keer vragen; dan zal ik het korter doen
en hiernaar verwijzen. Wat doen we dus? We luisteren naar
de bevolking door de zorgen van de bevolking, die voortdurend in al die zaaltjes geuit zijn, serieus te nemen. Dat doet
het kabinet met deze oplossing. Wij vinden dus dat die recht
doet aan de uitslag. Daarmee luister je naar de zorgen van
de Nederlandse bevolking, en dat is ons ideaal.

Mevrouw Thieme (PvdD):
D66 heeft direct na de uitslag van het referendum, waarin
duidelijk werd dat de meerderheid van de bevolking vindt
dat er een intrekkingswetsvoorstel moet komen, gezegd
dat D66 de uitslag niet alleen serieus neemt, maar deze ook
zal respecteren. Vervolgens stemt D66 in met een motie
waarin het kabinet wordt verzocht om onmiddellijk, of zo
snel mogelijk, te komen met een intrekkingswetsvoorstel,
en ondertekent ook mede die motie. Ik begrijp niet hoe D66
zo kan draaien. Waarom draait D66? Wat heeft het kabinet

Mevrouw Thieme (PvdD):
Het feit dat het een hard gelag is dat de Partij voor de Dieren
gewonnen heeft met haar campagne tegen het associatieverdrag begrijp ik. Maar het feit dat D66 hier probeert weg
te komen met een woordspelletje in de trant van "we hebben niet gezegd dat we de uitslag van het referendum zullen
respecteren, maar dat we die uitslag serieus gaan nemen",
is precies de reden waarom mensen zo ontzettend hun
bekomst hebben van de traditionele politieke partijen. Dat
er hier in het debat wordt gespeeld met woorden veroorzaakt zo'n grote vertrouwensbreuk. "We hebben gezegd:
serieus nemen in plaats van respecteren. We hebben een
motie ingediend voor een intrekkingswetsvoorstel, maar

Tweede Kamer

21 februari 2017
TK 55

Associatieovereenkomst met Oekraïne

55-39-4

ja, we gaan nu instemmen met een goedkeuringswetsvoorstel." D66 brengt de kiezer, met name de referendumkiezer,
in verwarring. Dat is een partij die democratie vooropstelt
echt onwaardig.
De heer Verhoeven (D66):
Nee, dat doet de Partij voor de Dieren, en alle partijen die
proberen te doen alsof er maar één manier is om met een
raadgevend referendum om te gaan. Wij hebben gezegd:
wij luisteren naar de zorgen van de Nederlandse bevolking.
De inhoudelijke zorgen van de Nederlandse bevolking zijn
keer op keer naar voren gekomen. De vijf grote zorgen van
de Nederlandse bevolking zullen niet uitkomen, terwijl dat
wel voortdurend is beweerd door de mensen van het neekamp. Als iemand de Nederlandse bevolking voor de gek
gehouden heeft en als iemand gelogen heeft — dat heb ik
ook al eerder gezegd — over allerlei zaken die niet gaan
gebeuren, dan zijn het de vertegenwoordigers van het
neekamp geweest. Zij hebben dat voortdurend gedaan. Zij
hebben voortdurend allemaal dingen gezegd die niet hebben plaatsgevonden en ook niet zullen plaatsvinden. Dat is
volgens mij wat leidend zou moeten zijn: de inhoud. Dat
vervolgens door andere partijen wordt gezegd "u had het
anders moeten doen", is hun goed recht en dat respecteer
ik.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Heel kort nog, voorzitter, en dan zal ik gaan zitten. D66 denkt
dat wij de kiezer voor de gek kunnen houden, maar daar
zouden wij nu eens mee moeten ophouden. De kiezer weet
heel goed wat er gebeurt. Wij zouden wat meer respect
moeten hebben voor de informatie die de kiezer heeft over
het associatieverdrag. Wij zouden met name respect moeten
hebben — dat zou de referendumpartij D66 zich moeten
aantrekken — voor de wil van de bevolking, namelijk dat
er een intrekkingswetsvoorstel komt.
De heer Verhoeven (D66):
Ik heb heel veel respect voor de kiezer, zoals alle 150 vertegenwoordigers in dit huis. Mijn respect voor de kiezer uit
ik door geen leugens te vertellen over wat het gevolg kan
zijn van een associatieakkoord tussen de Europese Unie en
Oekraïne. Dat hebben de vertegenwoordigers van het neekamp allemaal stuk voor stuk herhaaldelijk wel gedaan. Wij
zijn nu bezig om de leugens van het neekamp weg te nemen
via deze oplossing. Vervolgens zorgen wij ervoor dat de
Nederlandse bevolking weet dat Oekraïne geen lid wordt,
dat Oekraïense werknemers niet zomaar naar Nederland
kunnen komen, dat er geen miljarden vanuit de Europese
naar Oekraïne gaan enzovoort. Dat is wat hier nu gebeurt.
De heer Beertema (PVV):
De heer Verhoeven spreekt heel gepassioneerd over al die
leugens. Maar de grootste leugen is natuurlijk in dit verband
zijn uitspraak tijdens het debat over de uitslag van het
referendum op 13 april 2016. Daarin zei hij: "het verdrag
kan niet doorgaan" en "de intrekkingswet moet ingediend
worden en het kabinet moet zo spoedig mogelijk in overleg"
enzovoorts. "De intrekkingswet moet ingediend worden."
Daar is het nooit meer van gekomen, mijnheer Verhoeven.

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

De heer Verhoeven (D66):
Dat klopt.
De heer Beertema (PVV):
Daarover gaat de leugen die u hier staat te verdedigen, met
veel omhaal van woorden over het recht doen aan de referendumuitslag met het inlegvelletje zonder juridische consequenties enzovoorts. U bent gewoon gedraaid! Zeg dat
nou gewoon eerlijk tegen al die D66-kiezers. Die vinden dat
overigens niet erg, hoor.
De heer Verhoeven (D66):
Mijn fractie had inderdaad liever gezien dat er een intrekkingswet was ingediend, ...
De heer Beertema (PVV):
Nou dan.
De heer Verhoeven (D66):
Nee, mijnheer Beertema, er volgt een komma. Ik ben er dus
altijd heel duidelijk over geweest dat wij liever een intrekkingswet hadden gezien. De procedure via zo'n intrekkingswet was de zuiverste procedure geweest. Daarvoor heeft
het kabinet niet gekozen. Het kabinet heeft voor een andere
procedure gekozen, die uiteindelijk leidt naar een inhoudelijke oplossing die recht doet aan de zorgen van de mensen
die tegen het verdrag hebben gestemd. Mijn fractie heeft
daarover nagedacht. Wij vinden dat die zorgen daarmee
zeer serieus worden genomen, omdat de vijf dingen die
voortdurend beweerd zijn, allemaal niet gaan plaatsvinden.
Daarom kunnen we alsnog in ieder geval instemmen met
de inzet van het kabinet. We hebben daar nog wel een of
twee vragen over. Daarna zullen wij hier duidelijkheid over
geven.
Ik heb dit steeds gezegd. De heer Beertema wil heel graag
het woord "draaien" in de mond nemen. Dat wil mevrouw
Thieme ook. Dat mogen zij allemaal doen. Wij hebben
steeds gezegd: creëer een inhoudelijke oplossing en doe
dat volgens de procedure van de Referendumwet. Het
kabinet heeft ervoor gekozen om het anders te doen, maar
uiteindelijk heeft dat wel geleid tot een inhoudelijke oplossing. Het zou raar zijn als mijn fractie die ineens niet meer
zou steunen, terwijl de oplossing wel tegemoetkomt aan
de zorgen van de Nederlandse bevolking.
De heer Beertema (PVV):
Als mijnheer Verhoeven van D66 nu mijnheer Porosjenko
hoort, die full-blown vooruit wil gaan naar een lidmaatschap
van de NAVO en van de EU, ligt de heer Verhoeven dan
niet 's nachts zwetend in zijn bedje? Denkt hij dan niet: wat
moet er gaan gebeuren, want dit moeten wij tegenhouden?
Hoe gaat de heer Verhoeven dat tegenhouden, samen met
onze minister-president, die daar ook uitspraken over heeft
gedaan op basis van het inlegvel? Gaat de heer Verhoeven
daar keihard voor strijden?
De heer Verhoeven (D66):
Daar hoef ik helemaal niet voor te strijden, want van alles
wat de heer Porosjenko zegt, kan de Europese Unie niets

21 februari 2017
TK 55

55-39-5

zomaar doen. Ik weet best dat de heer Porosjenko graag
doet alsof Oekraïne lid kan worden van de Europese Unie,
maar dat gaat niet gebeuren. Er is volgens mij op dit
moment geen lidstaat van de Europese Unie die wil dat
Oekraïne lid wordt van de Europese Unie. Het gaat dus
gewoon niet gebeuren. We kunnen wel honderd keer zeggen dat iemand dat heeft gezegd die graag wil dat Oekraïne
lid wordt van de Europese Unie, maar het gaat niet gebeuren!
De voorzitter:
Gaat u verder met uw betoog.
De heer Verhoeven (D66):
Ja, laten we dat doen voorzitter. Ik zei al dat er nu een
goedkeuringswet voorligt, met daarbij een besluit van alle
Europese leiders waarin wordt ingegaan op de zorgen van
de nee-stemmers. In alle debatten die ik hierover heb
gevoerd, met de heer Van Bommel, de heer Ten Broeke,
mevrouw Maij, en anderen, kwamen ook juist deze zorgen
naar boven. Die zorgen werden grotendeels veroorzaakt
door de campagne van het neekamp. Want dat neekamp
heeft vele mythen en fabels gecreëerd om mensen bang te
maken voor dit akkoord. Oekraïne zou EU-lid worden. Oekraïne zou miljarden krijgen. Oekraïense werknemers zouden
onze banen inpikken. We zouden met Oekraïne een militaire
samenwerking moeten aangaan, enzovoorts. Nu worden
deze zorgen geadresseerd en ontkracht. Maar nadat dit is
geadresseerd en ontkracht, en terwijl van een en ander als
uitvloeisel van het associatieakkoord al helemaal geen
sprake was, zegt het neekamp dat dat allemaal niets voorstelt. Dat is afbraakpolitiek en daar wordt niemand beter
van.
Dit is ook wel een verwijt aan het kabinet, dat natuurlijk niet
voldoende campagne heeft gevoerd om de mythen en
fabels te ontkrachten die steeds werden verspreid. Het
kabinet benadrukt zelf dat het enorm hard heeft gewerkt
om dit resultaat te bereiken. Het is een besluit van alle
Europese leiders waarin tegemoet wordt gekomen aan de
zorgen van de nee-stemmers. Dat heeft ongetwijfeld veel
voeten in de aarde gehad. Ik wil minister-president Rutte
en de heer Koenders, de minister van Buitenlandse Zaken,
een compliment geven voor het werk dat zij na hun mislukte
campagne hebben verricht. Ik zeg er dus wel gewoon bij
dat dit na hun mislukte campagne is gebeurd, en dat weten
ze ook. Ze hadden zich dat werk natuurlijk kunnen besparen
door gewoon campagne te voeren, maar goed. Ik vraag de
premier nog één keer welke lessen hij heeft getrokken uit
deze gang van zaken in het afgelopen jaar. Dit proces verdient namelijk geen schoonheidsprijs: dat ben ik met
iedereen eens. Ik hoor graag een reactie op deze vraag.
Ongeacht de vraag wat ik van het proces vind, ligt er vandaag echter een goedkeuringswet voor, inclusief een besluit
van regeringsleiders in het kader van de Europese Raad
bijeen. Dit besluit gaat over de uitvoering en toepassing
van het associatieakkoord. Het is op het hoogst mogelijke
niveau genomen. Het komt tegemoet aan de belangrijkste
zorgen van de kiezer bij het referendum. Geen lidmaatschap,
mijnheer Beertema. Geen veiligheidsgaranties, mijnheer
Van Bommel. Geen extra geld, mevrouw Thieme. Geen vrij
verkeer, mijnheer Monasch. En een volle inzet op corruptiebestrijding, mijnheer Voordewind. Kan de minister-president

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

bevestigen dat verdere interpretaties van het associatieakkoord door dit besluit niet meer mogelijk zijn? Kan hij dat
bevestigen? Ik krijg daarop graag een reactie.
De ontwikkelingen van de afgelopen maanden hebben
alleen maar laten zien hoe belangrijk het is om als een
eensgezind en daadkrachtig Europa te opereren. Poetin
heeft gezelschap gekregen van Trump. Juist nu is een sterk
Europa dus cruciaal, een sterk Europa dat vooruit wil en de
hand uitsteekt naar degenen die dat ook willen. Ruim drie
jaar geleden gingen honderdduizenden gewone Oekraïners
de straat op. Zij protesteerden tegen rechteloosheid en
corruptie. Europa was voor hen symbool van rechtvaardigheid, transparantie en hoop. Drie jaar later is er veel bereikt,
maar er moet ook nog veel gebeuren wil een nieuwe
generatie het land kunnen hervormen. Een Europa dat over
de schouder van Oekraïne meekijkt en waar nodig steun
geeft of druk uitoefent, is daarbij onmisbaar.
Ik dacht dat het de heer Van Klaveren was die net aan mij
vroeg of ik zou willen stemmen in het landsbelang. De heer
Van Klaveren is ook even weg, maar ik kan hem geruststellen: dat zal ik zeker doen.

Mevrouw Maij (PvdA):
Voorzitter. We staan hier weer, voor de zoveelste keer gaat
het over het associatieakkoord met Oekraïne, over het
referendum dat we hierover in Nederland hebben gehad
en over alle discussie die is opgekomen over de inhoud
van het associatieakkoord. Vanaf het begin was het duidelijk: de Partij van de Arbeid was en is voorstander van een
associatieakkoord met Oekraïne. In een tijd waarin instabiliteit en onveiligheid rondom ons, rondom Europa toenemen, vinden wij het belangrijk om een kwetsbare buur bij
de hand te nemen en te ondersteunen. Dat is niet alleen in
het belang van Oekraïne en de Oekraïners, maar ook in het
belang van ons. Juist nu internationale spanningen toenemen, hebben wij een groot belang bij stabiliteit, bij meer
stabiliteit aan de oostgrens en bij een land aan de oostgrens
van de Europese Unie dat welvarender kan worden. Juist
nu is het voor Europa, Nederland en Oekraïne belangrijk
om internationaal samen te werken, om samen tot oplossingen te komen voor grensoverschrijdende problemen en
om een sterke lijn te trekken tegen de grote buur, in de
richting van Poetin.
Het was tegelijkertijd duidelijk dat het referendum niet
zonder gevolgen kon blijven. Daarom hebben wij het kabinet
de ruimte gegeven om de belangrijkste bezwaren van de
nee-stemmers een plek te geven. Deze bezwaren zijn al een
paar keer voorbijgekomen vandaag. Een aantal punten
stonden voorop. Ik herhaal ze nog maar eens kort. Het verdrag is geen opmaat voor lidmaatschap. Het verdrag houdt
niet in dat Oekraïense werknemers zomaar de Europese
Unie in kunnen komen om hier te werken. Het verdrag geeft
geen verplichting tot militaire samenwerking en bijstand.
Het bevorderen van de rechtsstaat is een centraal element
om ervoor te zorgen dat corruptie wordt bestreden in Oekraïne. We moeten een juridisch bindende oplossing zien te
vinden voor deze bezwaren.
De afdeling advisering van de Raad van de State heeft een
positief advies gegeven. De regering heeft de memorie van
toelichting op een paar punten daartoe gewijzigd. Dat

21 februari 2017
TK 55

55-39-6

hebben we kunnen lezen in de brief van de minister van
Buitenlandse Zaken. Met de juridisch bindende verklaring
die er nu ligt, is duidelijk en staat zwart-op-wit dat er is
tegemoetgekomen aan de bezwaren die door het neekamp
duidelijk geventileerd werden. Ik ben blij dat het gelukt is
om tot een juridische oplossing te komen. Het boeken van
een resultaat is soms moeilijker dan langs de zijlijn maar
te blijven roepen dat het anders moet. Het was een lang
proces en de oplossing leek ver weg, maar er ligt nu een
verklaring die niet alleen Nederland aangaat maar alle EUpartners bindt.
Ik dank de regering, de premier, de minister van Buitenlandse Zaken maar toch vooral de mensen die in het bankje
hiertegenover zitten voor hun inspanningen om te komen
tot wat er nu ligt. Voor de PvdA is de weg vrij om die
goedkeuringswet nu te ondersteunen.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Voorzitter. Laten we aannemen dat dit de laatste keer is dat
we het hebben over de totstandkoming van het associatieakkoord. Wat ons betreft hoeft het echter niet de laatste
keer te zijn dat we het hebben over wat er met het associatieakkoord gebeurt. Maar daar kom ik in het verloop van
mijn betoog op terug.
Het is een logische vervolgstap om nu de wet inzake de
inwerkingtreding in gang te zetten. Het is een logisch vervolg na een heel lange geschiedenis die al op 27 juni 2014
begon, toen het akkoord werd gesloten. GroenLinks was
van meet af aan een warm voorstander van de totstandkoming van het associatieakkoord met Oekraïne. Op internationaal vlak zijn de argumenten voor zo'n associatieakkoord
alleen maar sterker geworden: de instabiliteit is toegenomen, het intimiderende gedrag van Poetin is verder toegenomen en sinds de wisseling van de wacht in de Verenigde
Staten is de onzekerheid rond Europa toegenomen. Dat
alles zijn redenen om in elk geval dit associatieakkoord
zeker niet te makkelijk bij het grofvuil te zetten. Oekraïne
mag niet imploderen, niet ten onder gaan aan die intimidatie en dat geweld. Het is buitengewoon belangrijk, in eerste
instantie voor Oekraïne zelf maar ook voor Europa, dat dat
land zich in positieve zin kan ontwikkelen met steun vanuit
de EU. We moeten die kans grijpen. Dat is een groot belang:
het is een Nederlands belang en een internationaal belang.
Voor ons geeft dat uiteindelijk de doorslag, ondanks het op
6 april gehouden raadgevend referendum, waarin een
meerderheid van de stemmers in elk geval heeft tegengestemd. Dat leidde wel degelijk tot een dilemma bij mijn
fractie. Daar heb ik ook al eerder over gesproken.
De uiteindelijke afweging van GroenLinks is dat we gaan
voor de inhoudelijke kant, de inhoudelijke voordelen en
argumentatie ten gunste van dit associatieakkoord. Daarbij
heeft de annex, de aanvullende verklaring, in zekere zin een
rol gespeeld, hoewel wij beseffen dat die aanvullende verklaring voor veel stemmers uit het neekamp niet voldoende
zal zijn om hen te overtuigen. Maar in objectieve zin gaat
zij wel in op de belangrijkste argumenten die in het debat
rond het referendum genoemd zijn. Inhoudelijke argumenten zijn in deze aanvullende verklaring op een behoorlijke
wijze weerlegd. Hoewel we daarmee niet ieders zorgen
kunnen wegnemen, heeft het wel waarde.

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

Mevrouw Thieme (PvdD):
Ook GroenLinks heeft de kiezer beloofd om de uitslag van
het referendum te respecteren, maar geeft er nu toch een
andere invulling aan, mede dankzij de leden van GroenLinks. Ik heb een vraag over de waarde van het referendum
als instrument. Is de heer Grashoff met mij van mening dat
de gang van zaken rondom het Oekraïnereferendum en de
wijze waarop de politiek, ook GroenLinks blijkens het congres, daarmee is omgegaan, afbreuk doet aan de geloofwaardigheid van referenda en ook de participatiegraad zal
verlagen bij eventuele volgende referenda? GroenLinks was
toch met de Partij voor de Dieren van mening dat referenda
veel vaker zouden moeten worden ingezet?
De heer Grashoff (GroenLinks):
Over het instrument referendum wordt flink gediscussieerd,
ook binnen mijn partij. Dat geef ik direct toe. Als je een
referendum houdt, moet het ook in één keer goed zijn. We
hadden wellicht te maken met een wonderlijke opkomstdrempel, die de suggestie heeft gewekt dat een raadgevend
referendum een bindend referendum is. Dat hadden we
misschien niet op die manier moeten organiseren. Er valt
dus veel lering uit te trekken. Ook leert het ons hoe je zo'n
referendum voorbereidt en hoe je ervoor zorgt dat men
goed geïnformeerd is. Dat zijn allemaal leerpunten. Ik denk
dat daarover het laatste woord lang nog niet is gezegd, niet
binnen mijn partij maar zeker ook niet in de nationale politiek.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Begrijp ik het goed dat GroenLinks er eigenlijk spijt van
heeft dat zij de kiezer heeft beloofd dat het de uitkomst van
het referendum zou respecteren?
De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik wil benadrukken dat onze kiezers, de GroenLinks-kiezers,
in hoge mate zijn opgekomen bij dit referendum en in een
zeer overtuigende mate hebben gestemd voor het associatieverdrag. De vraag mag in dezen gesteld worden voor
welke kiezers je precies staat: voor je eigen kiezers of voor
de kiezers in het algemeen. In dit geval was dat een vreemd
dilemma. De opkomst was niet meer dan net 30% en er was
een meerderheid van ongeveer 60%, terwijl er vanuit onze
eigen kiezersachterban en onze leden massieve steun was
voor dit associatieverdrag. Uiteindelijk is ook heel belangrijk
geweest dat onze leden met enkele duizenden op een congres zeer overtuigend hebben aangegeven dat die inhoudelijke kant uiteindelijk de doorslag zou moeten geven. Ook
dat is een aspect van democratie waaraan je je niet kunt
onttrekken en waaraan wij ons overigens ook niet willen
onttrekken.
De voorzitter:
Mevrouw Thieme, tot slot.
Mevrouw Thieme (PvdD):
Dan moet ik concluderen dat de partijdemocratie van
GroenLinks prevaleert boven de democratie van een referendum. Dat geeft duidelijk aan dat GroenLinks binnen de
partij misschien erg democratisch is, maar in feite lak heeft
aan de democratie die wij tot stand hebben gebracht met

21 februari 2017
TK 55

55-39-7

de Referendumwet, waarbij de bevolking bij meerderheid
het kabinet en het parlement mag adviseren door aan te
geven hoe zij over bepaalde zaken denkt. Ik ben blij dat dat
helder is: GroenLinks kiest dus voor partijdemocratie en
niet voor de democratie van Nederland.

en "muizengaatjes" om het verdrag alsnog te redden. In
plaats van dat we vandaag spreken over een intrekkingswetsvoorstel, waar de kiezers om hebben gevraagd en die
een meerderheid in dit huis ook beloofde, hebben we het
nu over het omgekeerde: een goedkeuringswet, tegen de
nadrukkelijke wens van de bevolking in.

De heer Grashoff (GroenLinks):
Ik ben ook blij dat mevrouw Thieme helder is, maar ik vraag
mij af of het haar echt helder is. Wat het democratische
principe betreft, is en blijft een raadgevend referendum een
raadgevend referendum. In die zin is er ten aanzien van de
verantwoordelijkheid van het parlement dus geen woord
Spaans bij en heeft het parlement gewoon het recht om
daarover te stemmen. Daarnaast mag ik hopen dat de partijdemocratie bij de Partij voor de Dieren van dien aard is
dat mevrouw Thieme, als zij een duidelijke boodschap van
haar leden meekrijgt, zich daar ook aan houdt, want anders
zou ik ernstig gaan twijfelen aan de Partij voor de Dieren.
Ik heb al gezegd dat mijn fractie in dit dilemma uiteindelijk
heel duidelijk heeft gekozen ten gunste van de inhoud en
ten gunste van het belang dat daarmee gediend is.

Wie erover klaagt dat het populisme in aanhang groeit en
dat het vertrouwen in Europa afneemt, zal zich in gemoede
moeten afvragen of de oorzaak daarvan niet simpelweg ligt
in het verraad van de middenpartijen. We zien zich een
politiek spel voltrekken, met wisselende meerderheden in
de Tweede Kamer en Eerste Kamer. Het is politieke matchfixing met individuele leden van de Eerste Kamer die zijn
schaduwen vooruitwerpt. Maar het resultaat is het enige
wat telt voor het kabinet: de Europese partners niet dwarszitten en de Europese expansiedrift richting het oosten
verder helpen. De fractie van GroenLinks voelt zich niet
langer gebonden aan eerdere beloften over het Oekraïnereferendum, omdat haar congres anders besloten heeft, en
individuele senatoren van het CDA hebben al laten doorschemeren dat de Europese belangen zwaarder wegen.

Wij hechten eraan dat het nu de goede kant opgaat. Wij
hechten eraan dat het associatieakkoord met Oekraïne
daadwerkelijk gaat bijdragen aan de ontwikkeling van een
democratische rechtsstaat en aan het vasthouden aan en
het stimuleren en verder doorzetten van de corruptiebestrijding, want die is buitengewoon belangrijk. Dat zal in ultimo
zijn waarop wij met elkaar — Oekraïne maar ook de Europese Unie — zullen worden afgerekend: gaat dit in het echt
bijdragen aan een gunstige ontwikkeling, zowel in Oekraïne
als ten behoeve van de Europese Unie? Daar zou het nu
om moeten gaan. Ik vraag het kabinet of het een mogelijkheid ziet voor een vorm van verslaglegging en rapportage
aan dit parlement. Ik snap dat dit in eerste instantie een EUaangelegenheid is, maar dit is ook een multilaterale overeenkomst. Ik vraag deze regering dus of zij bereid is om
ons jaarlijks op de hoogte te houden van de voortgang en
de uitvoering van het associatieakkoord en al die zaken die
zo springend waren in die hele discussie. Daarbij staat het
aspect van corruptiebestrijding en ontwikkeling van de
democratische rechtsstaat in Oekraïne voor ons bovenaan.
Dat moet een succes worden. Kunnen we er met elkaar aan
werken dat dit ook echt een succes wordt?

De kiezers wilden dit vrijhandelsverdrag niet, maar de
minister-president zegt aan hun bezwaren tegemoet te
komen via een juridisch bindende verklaring bij het verdrag.
Hij meent daarbij de vrijheid te kunnen nemen om uit de
diverse mogelijke redenen achter het nee te kunnen shoppen, om het vervolgens te verkopen alsof hij daarmee recht
doet aan de uitslag van het referendum. Het is niet meer
dan een politieke houdini-act om de kiezers in verwarring
te brengen. Dat zal overigens niet lukken. Die voorspelling
kan ik doen zonder kristallen bol.

Mevrouw Thieme (PvdD):
Voorzitter. De precieze vraag die kiezers op 6 april 2016
moesten beantwoorden, luidde: bent u voor of tegen de
wet tot goedkeuring van het associatieverdrag tussen de
Europese Unie en Oekraïne? De Nederlandse bevolking
beantwoordde die vraag in ruime meerderheid met "tegen".
De voorstanders van het vrijhandelsverdrag — PvdA, CDA,
GroenLinks en D66 — beloofden de uitslag te respecteren.
In de motie van 13 april, een week na de nee-stem, verzochten niet alleen de Partij voor de Dieren en de SP maar ook
D66, GroenLinks, het CDA, de ChristenUnie en de SGP de
regering om zo spoedig mogelijk te komen met een intrekkingswet inzake de goedkeuring van het vrijhandelsakkoord.
De steun voor deze motie bleek echter slechts voor de
bühne, want nu laten ze het kabinet wegkomen met het
besluit om geen intrekkingswet in te dienen. Er werd een
enorme Europese lobby op touw gezet en de minister-president ging op zoek naar wat hij noemde "geitenpaadjes"

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

Dit verdrag gaat niet over geopolitiek maar over handel, zo
liet Eurocommissaris Frans Timmermans al duidelijk weten.
En de minister-president zei vorig jaar januari in Buitenhof:
"Het is gewoon een vrijhandelsverdrag. Dat is in ons
belang." Er zou dus geld te verdienen zijn. Het gaat echter
maar om kruimels. We hebben het hier over een economie,
van Oekraïne, die kleiner is dan die van de provincie NoordHolland. Maar het betreft wel handel met het corruptste
land van het Europese continent, een land dat produceert
met kinderarbeid en dierenleed van kolossale proporties.
Kennelijk vormt dat geen beletsel in Nederland handelsland,
ook niet na een duidelijke uitspraak van de kiezers. Problematisch is dat Oekraïne structureel mensenrechten, dierenwelzijn en milieuregels aan zijn laars lapt. Door Oekraïense
producten toe te laten op de Europese markt maakt Europa
zich dus medeschuldig aan schending van mensen- en
dierenrechten. Ongeveer één op de twintig kinderen tussen
de 5 en 14 jaar is betrokken bij kinderarbeid in Oekraïne.
Kinderen zijn vooral actief in de landbouw en in de mijnbouw. Het minimumloon in dat land bedraagt omgerekend
slechts €50 per maand. Daarnaast biedt het associatieverdrag alle ruimte voor het importeren van een bord vol dierenleed. Oekraïense eieren komen uit immense legbatterijfabrieken, die in Europa al jaren verboden zijn. Europese
agrariërs, onze boeren, worden daar de dupe van. Zij werken namelijk wel met wettelijke basisregels en krijgen te
maken met oneerlijke concurrentie van goedkope Oekraïense producten. Zo doende wordt het nog moeilijker om
onze welzijnseisen en onze milieueisen verder aan te
scherpen.
Met het voorstel voor ratificatie vraagt het kabinet om problemen. Het is goed dat de kiezer op 15 maart zal kunnen

21 februari 2017
TK 55

55-39-8

oordelen over een kabinet dat wensen van de burgers niet
serieus wenst te nemen en verblind is door geopolitiek en
handelsbelangen.
Voorts ben ik van mening dat er niet alleen in Oekraïne
maar ook in Nederland een einde moet komen aan de bioindustrie.

De heer Ten Broeke (VVD):
Voorzitter. Iedereen doet zo vermoeid de hele avond. Ik
vind het een eer om met acht andere collega's in het voorprogramma te staan van de heer Omtzigt, mijn streekgenoot. Daarna mag de heer Voordewind er dan zijn zegen
aan geven. De premier heeft zijn geitenpaadje en zijn muizengaatje gevonden. Je zou toch hopen dat de Partij voor
de Dieren daar enige waardering voor kan opbrengen, maar
dat is niet het geval. We praten hier al heel lang over en de
verschillen waren groot, maar we hebben met zijn allen
één ding gemeen: ons geduld is behoorlijk op de proef
gesteld.

In het verdrag stond al niets wat een lidmaatschap kon
rechtvaardigen. Maar voor zover er wantrouwen was — tot
op zekere hoogte begreep ik dat wel — dat er misschien
ooit een lidmaatschap zou komen, bijvoorbeeld omdat de
president niet alleen recentelijk maar ook tijdens de campagne en niet lang na het sluiten van het verdrag heeft
aangegeven een lidmaatschap van de Europese Unie te
ambiëren, dan nog gaf dit verdrag daar geen aanleiding
toe en geen haakje voor. De deur is nu ook dichtgeslagen,
want nu zijn 28 landen, inclusief een land als Polen, dat
aanvankelijk iets anders wilde zeggen, door het Nederlandse
"nee" gedwongen om deze interpretatie te omarmen. Met
deze interpretatie is die deur dichtgeslagen die wellicht nog
op een kier stond, niet zozeer vanwege het verdrag maar
vanwege het wantrouwen dat er nou eenmaal bestaat rond
dit soort verdragen.
De heer Van Bommel (SP):
Welke deur is dichtgeslagen? Is de deur van het lidmaatschap voor Oekraïne dichtgeslagen?

Het resultaat is toch het wachten waard. Zowel tijdens de
campagne als daarna heb ik geprobeerd mijn oor te luisteren te leggen. Ik ben het debat met velen aangegaan, met
voor- en tegenstanders van het verdrag. Vanavond nog
sprak ik met een aantal tegenstanders, die wij hadden uitgenodigd. Zij zitten nu gelukkig op de publieke tribune. Met
het onderhandelingsresultaat van premier Rutte is dan nu
een juridisch bindend besluit genomen door de Europese
Unie. Daarmee doen we naar de overtuiging van de VVD
recht aan de belangrijkste zorgen van de tegenstanders,
maar wel op een manier waarmee we de veiligheid en de
geopolitieke belangen van ons land en de EU beschermen.

De heer Ten Broeke (VVD):
Nee, wacht even. Nou zegt u iets anders, mijnheer Van
Bommel. Even precies zijn.

Het besluit maakt klip-en-klaar dat dit verdrag niet leidt tot
toetreding van Oekraïne tot de EU. Oekraïne krijgt als gevolg
van dit verdrag ook niet een grote zak met geld. Het verdrag
leidt niet tot militaire bijstand aan Oekraïne, ook niet in het
conflict met Rusland. Het leidt niet tot de instroom van
goedkope Oekraïense arbeidskrachten en met de bestrijding
van corruptie is het ons menens. Als die niet opschiet, krijgt
het ook consequenties. Die eerste drie punten — geen lidmaatschap, geen zak met geld en geen militaire bijstand —
waren ook de drie eisen die wij, als enige partij, de dag na
het referendum in deze Kamer hebben gesteld en in een
motie hebben verwoord.

De heer Van Bommel (SP):
Voorzitter, kunt u even voorzitten, want het is wat lastig als
de heer Ten Broeke ... Ik snap wel dat dit ...

De heer Van Bommel (SP):
De heer Ten Broeke herhaalt nu wat door sommigen eerder
gezegd is en wat ook door de minister-president gezegd is:
dit verdrag leidt niet tot toetreding van Oekraïne tot de
Europese Unie. Verhindert dit verdrag toetreding van Oekraïne tot de Europese Unie? Het is namelijk de uitgesproken
wens van Oekraïne om lid te worden van de Europese Unie.
Verhindert dit verdrag in de toekomst toetreding tot de
Europese Unie?
De heer Ten Broeke (VVD):
Dat wordt een interessante vorm, als we verdragen moeten
gaan beoordelen op wat ze gaan verhinderen in plaats van
wat ze proberen mogelijk te maken. Die juridische vorm
laat ik maar even aan de internationaalrechtspecialist. Ik
vind het een heel interessante invalshoek. Eén ding is zeker.

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

De heer Van Bommel (SP):
Maar dat was mijn vraag! Dit ging over ...
De heer Ten Broeke (VVD):
Net zat u nog op het verdrag ...

De voorzitter:
Hij probeert even iets toe te lichten. Gaat u verder.
De heer Van Bommel (SP):
De heer Ten Broeke gebruikt nu de woorden "de deur is
dichtgeslagen" in de discussie over een mogelijk lidmaatschap. Feit één: Oekraïne wil lid worden. De president geeft
het aan en zo is de campagne gevoerd in Oekraïne. We zijn
er samen geweest. Twee: in dit verdrag staat enorm veel
om Oekraïne nu al gelijk te schakelen met de Europese
Unie. Dat geldt voor tal van terreinen. Ook dat feit maakt
dus dat je dit verdrag kunt zien als een opstapje naar het
lidmaatschap. Drie: Oekraïne ligt in een gebied waarin landen gewoon het lidmaatschap kunnen aanvragen. Als je
die drie feiten bij elkaar optelt, dan is er geen enkele deur
dichtgeslagen. Mijnheer Ten Broeke, welke deur is dichtgeslagen? Niet die van het lidmaatschap. Die van de VVD
wellicht, maar niet die van Oekraïne.
De heer Ten Broeke (VVD):
De deur met dit verdrag is dichtgeslagen. Kijk even hoe de
heer Van Bommel dit doet. We krijgen het vanavond nog
één keer te zien en het is mooi om dat hier mee te maken.

21 februari 2017
TK 55

55-39-9

Het is de dialectiek van de hogere kaderschool van de SP.
Aanvankelijk vraagt hij mij om aan te geven wat niet in het
verdrag staat, maar dat moet dan wel worden uitgesloten
in het verdrag. Nu geeft hij aan dat het verdrag er niet meer
toedoet, omdat Oekraïne immers altijd wel een lidmaatschap kan aanvragen. De heer Van Bommel weet heel goed
dat alle landen die grenzen aan de Europese Unie een lidmaatschap kunnen aanvragen. De heer Van Bommel zou
misschien nog wel een lidmaatschap kunnen aanvragen.
Eén ding is echter zeker. Niet alleen gaf het verdrag al geen
mogelijkheden om een lidmaatschap aan te vragen, maar
nu is de interpretatie weggenomen waar men zo bang voor
was. Die interpretatie heb ik in zo veel zaaltjes met de heer
Van Bommel ontmoet. Er bestaat daar wantrouwen. De
Europese Unie heeft in het verleden ook wel aanleiding tot
dat wantrouwen gegeven, dat durf ik hier best te zeggen.
Dat wantrouwen is nu weggenomen. Er ligt nu namelijk
een juridisch bindende tekst voor 28 landen, waarmee zij
alleen deze interpretatie kunnen geven en geen enkele
andere. Landen als Polen mogen er iets anders van vinden.
Deze tekst geeft hun echter niet meer de mogelijkheid om
er iets anders uit te halen.
De heer Van Bommel (SP):
Het is tekenend. Oekraïne is niet aan deze juridische verklaring gebonden. Oekraïne houdt gewoon alle rechten van
landen in de periferie van de Europese Unie. De heer Ten
Broeke spreekt hier over een deur die is dichtgeslagen,
maar ik zie alleen maar open deuren. Ik zie alleen maar
open deuren, ook die van de VVD. Ook de heer Ten Broeke
zegt hier vanavond niet: Oekraïne kan nooit lid worden van
de Europese Unie. Dat staat niet in de verklaring, het staat
niet in het verdrag. Er worden woorden gesproken die
geruststellend moeten zijn, maar het is allerminst geruststellend.
De heer Ten Broeke (VVD):
We hebben het vanavond over het verdrag. Voor slechte
luisteraars als de heer Van Bommel noem ik dat er ook nog
telkens bij. Het is opvallend dat hij in zijn interruptie een
groot verschil maakt tussen de eerste termijn van zijn
interruptie en zijn tweede termijn. Het juridisch bindend
besluit heeft weliswaar tot vragen geleid, maar het is heel
helder. De regering geeft het zelf ook aan in de memorie
van toelichting: een formele erkenning is niet nodig, omdat
de EU-28 gaat over de besluiten, die ze eenzijdig kunnen
nemen. Ondertekening door Oekraïne is dan ook niet relevant, omdat Oekraïne er niet over gaat. Ze kunnen van alles
willen! Ze vonden trouwens ook van alles. Ze vonden dat
daarvoor ook. Toen wij stonden te debatteren, hebben we
Porosjenko hetzelfde horen zeggen. Oekraïne heeft het
ermee te doen. Over de interpretatie gaan we zelf. De
interpretatie is dichtgeslagen.

andere geitenpaadjes en muizengaatjes gevonden worden
of misschien allang gevonden zijn om Oekraïne wel te verwelkomen in de EU? Dat gaat natuurlijk gebeuren. Daarom
stelde ik ook de vraag aan de minister-president of hij er in
de toekomst alles aan zal doen om zich daartegen te verzetten, binnen of buiten dit verdrag. Gaat de heer Ten Broeke
daar ook in mee?
De heer Ten Broeke (VVD):
Wat dat laatste betreft denk ik dat u op uw wenken wordt
bediend. Om die reden zou u alleen al op dat punt deze
juridisch bindende verklaring moeten omarmen. Wat betreft
het eerste punt dat u noemde, zou ik wensen dat u de eerlijkheid die u vanavond aan de dag legt om te weten wat
er wel en niet in het verdrag staat, ook tijdens de campagne
had kunnen opbrengen. Maar toen heb ik u niet gezien. En
voor zover ik uw voorman hoorde, waren dat alleen maar
leugens.
De heer Beertema (PVV):
Ik concludeer voor het gemak dat de heer Ten Broeke hier
vanavond uitspreekt dat hij in alle gevallen, ook buiten deze
associatieovereenkomst om, in de toekomst ervoor zal gaan
liggen dat Oekraïne lid wordt van de NAVO en de EU, dat
er militaire bijstand en extra geld komt enzovoorts. Heb ik
dat zo goed begrepen?
De heer Ten Broeke (VVD):
Het is nog sterker. In deze Kamer is er maar één partij die
deed wat je volgens mij hier moet doen, namelijk de uitspraak van een referendum — een referendum waar wij op
zichzelf niet voor waren — direct ter harte nemen, in een
motie leggen en de regering op pad sturen met precies die
opdrachten. Ik ben hier vandaag om een conclusie te trekken
over het werk dat de afgelopen negen maanden door de
regering is verricht. U komt nu pas kijken.
De heer Beertema (PVV):
De enige passende oplossing was geweest: een intrekkingswet op dag één na de uitslag van het referendum. U weet
dat heel goed, wat u hier ook staat te praten en ondanks
het feit dat u ons van van alles staat te beschuldigen. Dat
was de enige democratische weg geweest, mijnheer Ten
Broeke, en niets anders dan dat.
De heer Ten Broeke (VVD):
Van de partij van de heer Beertema laat ik mij helemaal
geen lesjes over democratie aanleunen en al zeker niet over
een wet die hier is aangenomen, zijnde de referendumwet,
waarop met koeienletters stond: adviserend. Die term moet
u maar eens op u laten inwerken.

De heer Beertema (PVV):
Ik begrijp dus van de heer Ten Broeke van de VVD dat we
nu zitten met een inlegvel dat juridisch bindend is voor
zaken die sowieso al niet in het verdrag stonden. Dat is dan
al iets heel moois. Die ene opmerking die de heer Verhoeven hier achter mij net even tussendoor maakte, was heel
veelbetekenend. Hij zei: met dít verdrag. Dít verdrag! Met
dít verdrag zal het met dit juridische inlegvel niet zover
komen. Maar is de heer Ten Broeke dan niet bang dat er

Een ander punt dat naar voren werd gebracht, is dat van
de raadsadvocaat van de Europese Raad. Die stelde dat het
besluit niets wijzigt aan de inhoud van de overeenkomst.
Dat klopt natuurlijk. Dat zeg ik ook tegen de heer Beertema.
Het besluit verandert niets aan de tekst als zodanig, maar
het maakt wel duidelijk hoe deze geïnterpreteerd dient te
worden. Het maakt duidelijk wat de tekst wel en niet betekent en daarmee neemt het de vrees weg dat dit verdrag
tot ongewenste gevolgen leidt op die punten waar veel

Tweede Kamer

21 februari 2017
TK 55

Associatieovereenkomst met Oekraïne

55-39-10

tegenstemmers zich zorgen over maakten. De EU wordt
gewantrouwd, Brussel wordt gewantrouwd en wij worden
af en toe gewantrouwd. Maar nu binden wij ons aan een
interpretatie van een verdragstekst waar zelfs veel tegenstanders al van zeiden: daar zit het probleem helemaal niet,
wij vertrouwen alleen niet wat er later mee gebeurt. Het
belang hiervan hebben wij ook nog eens kunnen zien toen
president Porosjenko inderdaad zijn wens tot toetreding
opnieuw uitsprak. De deur komt op een kier te staan. Maar
als ook maar één van de Europese leiders aangeeft dat hij
de associatieovereenkomst ziet als een opmaat naar de EU
— de Polen hebben dat bijvoorbeeld gedaan — dan zitten
ze nu met deze juridisch bindende verklaring.
Dan kom ik op de corruptiebestrijding in een functionerende
rechtsstaat. Ik heb al aangegeven dat dat van groot belang
is voor ondernemers die handel willen drijven. Buiten het
handelsgedeelte is dat eigenlijk "de verzekeringspolis", zoals
wij dat hebben genoemd. Het verdrag bevat al een stok.
Het Raadsbesluit bevestigt dat wij ook bereid zijn om
daarmee te slaan. Die duidelijkheid is er dus ook voor
iedereen die meent of vreest dat dit verdrag ons verplicht
om Oekraïne militair te hulp te schieten. Het besluit neemt
iedere vorm van twijfel weg. Het verdrag bevat geen verplichting voor de EU of voor lidstaten om Oekraïne militaire
steun of zelfs maar een veiligheidsgarantie te verstrekken.
Dat zijn allemaal zaken die door tegenstanders, ook in deze
Kamer, wel naar voren werden gebracht. Kennelijk hebben
ze het verdrag ondertussen gelezen.
Dit geldt ook voor de zorgen die zijn geuit over extra
financiële steun, de zak met geld. Het besluit bevestigt
duidelijk dat de overeenkomst geen verplichting inhoudt
om extra financiële steun te bieden of een bail-outclausule,
zoals sommigen dit ook wel hebben genoemd. De overeenkomst gaat dus niet over extra hulp aan Oekraïne. Ten slotte
is ook nog eens duidelijk benadrukt dat de overeenkomst
niet gaat over het openen van de arbeidsmarkt voor goedkope Oekraïense arbeiders. Het verdrag leidt er niet toe dat
Oekraïners vrij naar de EU kunnen reizen om er te wonen
of te werken.
Naast al deze inhoudelijke overwegingen die wij al eens
hebben behandeld, speelt er iets anders. En dat is de vraag
of deze wijze van omgang met een uitslag van een referendum wel deugt. De manier waarop het kabinet met dit
referendum is omgegaan, past in de Nederlandse politieke
traditie. In die traditie wordt van oudsher rekening gehouden met minderheden. Hier geldt de traditie van samenwerking, van het steeds weer opnieuw proberen om verschillen
te overbruggen en het zoeken naar overeenkomsten tussen
ieders belang. Sinds de vroege waterschappen is het in de
Nederlandse politiek normaal dat wij altijd proberen om
met zo veel mogelijk mensen rekening te houden. Want als
je wint, krijg je niet alles. Compromissen zijn geen landsverraad, zoals je tegenwoordig weleens hoort. Nee, ze zijn
landsbehoud. De politiek van de gedeelde belangen is soms
doodvermoeiend, maar door de eeuwen heen heeft die wel
geleid tot een land dat bestuurbaar is. Als een premier leiderschap toont, geldt dat hij binnen- en buitenlandse
belangen moet zien te verdedigen. Bovendien moet de uitspraak van Tweede Kamer en de senaat worden verzoend
met de uitspraak van het referendum op een manier die
vertrouwen geeft aan exporterende ondernemers die de
basis onder onze welvaart vormen, al eeuwenlang. Dat
vertrouwen zal gecombineerd moeten worden met het
terugwinnen van het vertrouwen van afhakende kiezers. Ik

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

realiseer mij heel goed dat dat vandaag nog niet is gebeurd.
Maar ik en mijn fractie vatten onze taak als volgt op: je moet
altijd je oor te luister leggen. Maar dat is niet hetzelfde als
je oren laten hangen.

De heer Omtzigt (CDA):
Ik hoorde mijn collega's tegen mij zeggen dat een associatieovereenkomst van 2.135 pagina's in minder dan twintig
minuten besproken kan worden. Dat klopt.
Voorzitter. Vandaag ligt een wetsvoorstel voor waarmee
de regering, drie kwart jaar na een rechtsgeldig referendum,
ervoor kiest om het associatieverdrag alsnog in werking te
laten treden. Het CDA heeft destijds, voor het referendum
over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne, voor
het verdrag gestemd. Nogmaals wil ik daarom benadrukken
dat wij voor het verdrag waren en dat wij tegen referenda
zijn.
Natuurlijk kun je de uitslag van een raadgevend referendum,
dat niet juridisch bindend is, naast je neerleggen, maar
democratisch gezien kan dat niet. Op basis van deze overwegingen blijven wij van mening dat we tegen het associatieverdrag moeten stemmen en dat er dus niet geratificeerd
kan worden.
Er heeft zich iets heel merkwaardigs voorgedaan. Alle
voorgaande sprekers hebben het niet gehad over ook maar
één wijziging in het verdrag. Vlak na de uitslag van het
referendum zei de premier: zo kunnen we het verdrag niet
ratificeren. De Partij van de Arbeid zei voor het referendum
dat ze de uitslag zou volgen, D66 en GroenLinks idem.
Nu is er een oplossing voor de zorgen gevonden, die bestaat
uit een inlegvelletje van twee pagina's. Ik ga dat inlegvelletje
even langs. Wat mij buitengewoon verwondert, is niet dat
partijen voor of tegen zijn, maar dat deze partijen en de
regering gedraaid zijn op basis van het inlegvelletje. Het
inlegvelletje als zodanig is namelijk volstrekt, maar dan ook
volstrekt leeg.
Ik lees even voor uit het advies van de advocaat van de
Europese Raad. "Maar, zoals hieronder aangegeven, wijzigt
het ontwerpbesluit niets aan de inhoud van de overeenkomst en vormt het evenmin een voorbehoud ten aanzien
van de overeenkomst". Hoe helder wil je een juridische tekst
hebben?
Dan het advies van de Raad van State: "Het huidige besluit
verschilt evenwel van de genoemde eerdere besluiten" —
er zijn weleens eerder besluiten geweest, zoals over Denemarken en Ierland — "in de zin dat het niet is genomen door
alle betrokken partijen; het besluit is genomen door de 28
staatshoofden en regeringsleiders van de EU-lidstaten, in
het kader van de Europese Raad bijeen, en niet door Oekraïne. De toelichting vermeldt met het oog daarop dat de
juridische verbindendheid van het besluit zich strikt genomen niet uitstrekt tot Oekraïne". Hoe helder wilt u het hebben? Oekraïne is niet gebonden.
We kunnen de punten gewoon even langslopen: "Hoewel
de Overeenkomst strekt tot de totstandbrenging van nauwe
en langdurige betrekkingen tussen de partijen bij de overeenkomst op basis van gemeenschappelijke waarden, ver-

21 februari 2017
TK 55

55-39-11

leent zij Oekraïne niet de status van kandidaat-lidstaat voor
toetreding tot de Unie en houdt zij geen toezegging tot de
toekomstige verlening van die status aan Oekraïne in". Het
verdrag besloeg 2.135 pagina's. Hoe vaak denkt u dat daarin
de term "kandidaat-lidstaat van de EU" in stond? Nul keer,
voorzitter! Uit dat hele verdrag kan niemand afleiden dat
kandidaat-lidmaatschap zou volgen. De premier heeft ook
nog heel helder geantwoord bij Nieuwsuur, ongeveer een
week voor het referendum, dat het niet gaat om een kandidaat-lidmaatschap. Nu bevestigt iedereen dat. Ja, zo ken ik
er nog een paar.
Ten tweede staat erin: "De Overeenkomst bevestigt de
samenwerking met Oekraïne op het gebied van veiligheid,
met name inzake conflictpreventie, crisisbeheersing en nietverspreiding van massavernietigingswapens. De tekst
behelst geen verplichting voor de Unie of de lidstaten om
collectieve veiligheidsgaranties of andere militaire steun
of bijstand aan Oekraïne te verstrekken". Maar de EU geeft
geen collectieve veiligheidsgaranties aan derde landen. Ik
vroeg in de schriftelijke ronde om één voorbeeld te geven
waarin die garantie gegeven is door de EU. Nul antwoord,
natuurlijk, want die geeft zij nooit. "Andere militaire steun
of bijstand" — de regering had al een verklaring gemaakt
— is ook niet aan de orde. Dus vroegen we in de schriftelijke
vragenronde: regering, vertelt u nou eens op basis van welk
artikel iemand iets anders had kunnen denken? En wederom
geen antwoord. Ze zeiden: nee, dat is op basis van het debat
en niet op basis van wat er in het verdrag stond. Zo kan ik
doorgaan met de punten. Er staat nergens in het verdrag
dat alle werknemers uit Oekraïne de vrijheid hebben om in
de EU te komen werken. Dat staat er niet in, dus hoeft het
er ook niet in geconcludeerd te worden. Dus dit inlegvelletje
op een verdrag van 2.135 pagina's is volstrekt leeg.
Dan weigerde Oekraïne zijn handtekening er onder te zetten.
Het was potsierlijk dat de regering eerst zei dat de verklaring
op de Facebook-pagina van president Porosjenko eventueel
zou kunnen inhouden dat hij deze oplossing aanvaard had.
Nou is er geen regeringsleider, geen staatshoofd in Europa
of buiten de Europese Unie dat minister-president Rutte
vaker spreekt dan de heer Porosjenko. Als hij dit had willen
erkennen, had hij echt een briefje van drie regels geschreven, maar hij doet het gewoon niet. Hij denkt: laat maar.
Daarmee verwijst hij dit feitelijk naar de prullenbak.
Behalve dat Porosjenko het niets vindt, dat de Raad van
State zegt dat het leeg is, dat de juridische dienst van de
Raad vindt dat het leeg is, vinden de andere lidstaten en
regeringen dat ook. Want wat heb ik gedaan? Ik ben eens
gegaan naar de andere parlementen. Zouden die regeringsleiders dit nu zo belangrijk vinden dat zij nog even aan hun
parlement zouden vertellen dat ze dit getekend zouden
hebben, want dan zou het wel enige betekenis hebben?
België, niet geïnformeerd. Spanje, geen brief aan het parlement. Portugal, nee. Zweden, twee regels, heeft iets met
Nederland te maken. Hongarije, niks gezegd. Roemenië,
nee hoor, we sturen echt geen brief. Denemarken, drie
regels, dit is om een Nederlands probleem op te lossen.
Tsjechië, niet. Litouwen, niet. Ik heb het overzicht voor wie
het wil hebben. Echt iedereen in Europa vindt dat dit stukje
papier zo onbelangrijk is, dat ze het niet eens nodig vinden
om hun parlement erover in te lichten. Dus waar hebben
we het over met dit inlegvelletje? Hoe kan dit inlegvelletje
aanleiding zijn om echt alles te veranderen?

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

Die aap kwam ook uit de mouw toen we er de eerste keer
naar vroegen en we geen antwoord kregen en we de tweede
keer ernaar vroegen: wat zijn de belangrijkste zaken die in
het inlegvel geregeld zijn en die zonder dit inlegvel niet
geregeld zouden zijn? Het besluit bindt de Europese lidstaten juridisch aan een interpretatie van het verdrag en legt
vast hoe het wordt toegepast. Er is sprake van een maatschappelijk debat en de punten zijn verduidelijkt. Maar het
verandert helemaal niets. Niet een voorbeeld kan deze
regering noemen van wat het inlegvelletje verandert. Dit is
echt zo leeg dat ik er geen duiding aan kan geven. Ook de
collega's zeggen dat het onterechte zorgen heeft weggenomen. Dus heb ik de volgende vraag aan de premier. Als er
onterechte zorgen in een verkiezingsdebat naar voren
komen, mag je dan de uitslag negeren? De zorgen waren
toch onterecht? Oh ja, voorzitter, de collega's keken het nog
even aan. Ze hebben onderzoek gedaan. Dat onderzoek is
overigens door iemand anders gedaan en kwam pas op 17
november uit, nadat de oplossing er had moeten zijn. Het
liet ook zien dat 16% bang was voor het lidmaatschap. Dat
was volgens de regering van doorslaggevend belang, staat
in de stukken. Maar als die gehele 16% van de nee-stemmers ja gestemd had, was de uitslag nog steeds nee
geweest. Dus ik bedoel: kom op!
Dan de tweede vraag. Hoe is de samenwerking met Oekraïne op alle andere terreinen? We hebben nog één heel
moeilijke samenwerking: we willen namelijk allemaal hier
in deze Kamer dat de verdachten van het neerhalen van de
MH17 zo spoedig mogelijk voor een rechtbank gebracht
worden. Kan de regering aangeven of de samenwerking
met Oekraïne op dit punt vruchtbaar verloopt en of dat land
optimaal samenwerkt? Ik behoef daar gewoon een ja of nee
op te horen. We kunnen niet alle details weten op dit
moment maar kan de premier aangeven of het op dit
moment wel of niet goed gaat met die samenwerking? Voor
ons is dat wel een zeer belangrijk punt, omdat er nog steeds
recht gedaan moet worden aan de bijna 200 Nederlanders
die daar omgekomen zijn. Daar is de premier het ook mee
eens.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik interrumpeer nu gewoon even om de positie goed te
bepalen. Heb ik nog steeds van doen met de heer Omtzigt
als vertegenwoordiger van de christendemocraten in deze
Kamer die een voorstander zijn van representatieve democratie en een tegenstander van referenda? Klopt dat? Zijn
de heer Omtzigt en de rest van zijn fractie die mening toegedaan?
De heer Omtzigt (CDA):
Wij zijn geen voorstander van referenda, maar als je die
houdt, kun je de uitslag niet zomaar negeren.
De heer Ten Broeke (VVD):
Dat is waar, maar als je tegelijkertijd voorstander bent van
de representatieve democratie, dan word je geacht om dat
te wegen. Dan moet je dus gaan interpreteren waarop het
"nee" gebaseerd is. Wat de heer Omtzigt nu doet, is zeggen:
dat inlegvelletje, die verklaring die is opgesteld, verandert
niets aan het verdrag. Hij was al voor het verdrag. Dan kom
je dus voor de keuze te staan om het verdrag waar je voor
bent, te verwerpen. Dat gaat het CDA straks doen. De heer
Omtzigt is een voorstander van de representatieve demo-

21 februari 2017
TK 55

55-39-12

cratie. Wat heeft de heer Omtzigt dan gedaan om te wegen?
Hij moet immers de afweging maken tussen een nee-stem
en zijn eigen voorstem.
De heer Omtzigt (CDA):
De afweging is gemaakt door de meer dan 4 miljoen
Nederlanders die zijn gaan stemmen bij dat referendum.
Wij hebben net als een aantal andere partijen gezegd dat
we die uitslag zouden volgen. Sterker nog, we hebben voor
het referendum tot drie keer toe — twee keer schriftelijk en
een keer mondeling — aan de premier gevraagd wat er zou
gebeuren bij een "nee", zodat mensen ook zouden weten
wat er in dat geval gebeurt. Daar is toen geen antwoord op
gekomen. Wij hebben gezegd: wij volgen de uitslag. Daarop
heb ik iets heel vreemds gezien: namelijk dat een aantal
mensen hier in de Kamer in een keer denkt dat dit inlegvelletje, zoals de heer Ten Broeke het nu ook terecht noemt,
ook maar iets aan welke werkelijkheid dan ook zou veranderen. Quod non! Daarmee is de oplossing fundamenteel
anders dan de oplossingen die gevonden zijn na het referendum in Denemarken en na het referendum in Ierland
waar er nog dingen wijzigden.
De heer Ten Broeke (VVD):
Dat was omdat er bij die referenda bezwaren waren die zich
richtten op de inhoud van het verdrag. Als de heer Omtzigt
met ons mee campagne zou hebben gevoerd, zou hij ook
hebben gemerkt dat heel veel mensen zeggen: het gaat ons
niet om het verdrag, het gaat ons erom dat we niet vertrouwen dat er niet straks toch nog iets achter weg komt. Dat
wordt hier weggenomen, maar dat wuift de heer Omtzigt
weg. Ik constateer dat de heer Omtzigt, die zegt nog steeds
een voorstander te zijn van de representatieve democratie,
niet alleen zijn wegende taak hier terzijde legt, maar ook
van een adviserend referendum de facto een bindend
referendum maakt. Dat is toch wel een heel interessante
figuur in de geschiedenis van de christendemocratie.
De heer Omtzigt (CDA):
Wij maken hier een weging. Als de heer Ten Broeke het
onderzoek dat hij zelf aanhaalde, gelezen had, dan had hij
bijvoorbeeld gelezen dat de belangrijkste zorg te maken
had met het probleem van corruptie in Oekraïne. Dat was
veruit de belangrijkste zorg. Dat veranderen we niet even.
Daarom hebben mensen "nee" gezegd. Als die nee-stem
daar is, dan is die nee-stem daar. Dan kun je die ook volgen.
De heer Ten Broeke draait op dit moment de redenering
precies om. Ik moet in de ogen van de heer Ten Broeke
altijd een manier vinden om de uitslag van het referendum
niet te respecteren. Dat is een omdraaiing van de werkelijkheid. Hij zegt: jullie gaan niet akkoord, dat kan niet. De
premier heeft dat eerder ook al gezegd. Hij zei: CDA
onwaardig. Het is dus onwaardig om de uitslag van een
referendum als iets belangrijks te zien, om die uitslag te
zien als input voor je politiek handelen.

De heer Ten Broeke (VVD):
De heer Omtzigt gaat zelf over wat hij vindt dat hij moet
doen en hoe hij denkt het "nee" te respecteren. Het wordt
interessant om straks te vernemen hoe hij denkt dat het in
de toekomst in zijn partij met dit wetsvoorstel gaat. Het is
alleen opvallend dat anders dan in de hele geschiedenis
van zijn partij, hij hier zegt: ik verwerp de interpretatie, ik
verwerp de poging van dit kabinet om tegemoet te komen
aan de zorgen die zich niet richten op inhoudelijke bepalingen in het verdrag maar op wat daar achter weg zou kunnen
komen. De heer Omtzigt maakt de facto van een adviserend
referendum — het gaat daarbij om een wet die we hier met
zijn allen hebben besproken en waar het CDA tegen heeft
gestemd — een bindend referendum, maar hij is eigenlijk
tegen een referendum. Dat is niet te rijmen. Dat weet de
heer Omtzigt heel goed.
De heer Omtzigt (CDA):
Och! We hebben hier te maken met een democraat. Als de
meerderheid in deze Kamer besluit dat er een referendum
is, dan is er een referendum. Dan hoort u mij de legitimiteit
van het referendum niet, ik herhaal, niet in twijfel trekken.
Ook als 76 leden ervoor zijn — we hebben het vandaag bij
de wietwet gezien — wordt de wet aangenomen. Het is zo
simpel als het is. Ik zou wel de laatste zijn die dat niet zou
respecteren. Anders zou ik niet eens meedoen in het parlement.
De heer Ten Broeke wil het over de christendemocratie
hebben, maar de partij van de heer Ten Broeke is de partij
die voor de verkiezingen deed alsof je €1.000 zou krijgen
en die voor de verkiezingen deed alsof de hypotheekrente
veilig zou zijn. Voor de verkiezingen zei de VVD dat je geen
steun aan Griekenland zou geven als je op de VVD zou
stemmen. Na de verkiezingen gebeurde precies het tegenovergestelde. Daarom heb ik premier ook gevraagd: als er
politici zijn die voor de verkiezingen iets riepen wat zij
helemaal niet waar konden maken en wat niet eens op
papier stond, betekent dat dan dat de uitslag ongeldig is?
Gaat de VVD mij de maat nemen ten aanzien van de vraag
of ik de uitslag van een referendum mag respecteren?
Lachwekkender dan dat moet het eigenlijk niet worden.
De heer Ten Broeke (VVD):
Ik herhaal dat ik net heel helder heb gezegd dat de heer
Omtzigt zelf gaat over de vraag hoe hij de uitslag wil respecteren. Ik neem hem dus helemaal niet de maat, maar ik haal
wel de geschiedenis van zijn partij erbij. Ik moet constateren
dat, terwijl de heer Omtzigt zo hecht aan het naleven van
de wet, we hier een wet hebben waarbij met koeienletters
is geschreven "het is een adviserend referendum" en dat
er dan ook de mogelijkheid is om een en ander te wegen
en tot een andere conclusie te komen. De heer Omtzigt valt
in zijn antwoord terug op een aantal verkiezingsleuzen,
maar ik kan alleen maar zeggen: ik kan niet wachten totdat
ik de heer Omtzigt tegenkom om alle gebroken beloften
van deze vakantievierende oppositiepartij van de afgelopen
vier jaar in elk zaaltje aan de orde te stellen.

De voorzitter:
Mijnheer Ten Broeke, een korte reactie.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik vind het wel leuk dat ik een vakantievierende oppositiepartij ben. Óf ik heb vakantie gevierd, óf ik heb oppositie
gevoerd, maar ik kan toch nauwelijks beide tegelijk hebben

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

21 februari 2017
TK 55

55-39-13

gedaan? Dat is precies de interne tegenstrijdigheid waar
de VVD elke dag tegenaan loopt.

inlegvel natuurlijk wel invloed op, want dat maakt duidelijk
dat de vijf grote zorgen van de kiezer worden weggenomen.
Dat is heel belangrijk.

De heer Verhoeven (D66):
De heer Omtzigt is een heel slimme en heel precieze man.
Hij denkt: ik ga nu een tekstexegese houden om aan te
tonen dat het inlegvelletje niets aan het verdrag verandert.
Dat klopt: het verandert ook niets aan het verdrag. Het verandert iets aan de interpretatie van het verdrag. De interpretatie van het verdrag is zo belangrijk geworden doordat de
campagne ging over dingen die niet in het verdrag stonden.

De heer Omtzigt doet met zijn inhoudelijke verhaal net alsof
hij de enige is die weet hoe het in elkaar zit. Hij houdt een
verhaal in de trant van: we moeten de kiezer niet voor de
gek houden, we moeten niet doen alsof. Als je het echter
bestaat om in de Tweede Kamer te zeggen dat je fractie
tegen iets gaat stemmen, maar dat je even op de verkiezingen wacht omdat je dat goed uitkomt, en dat je fractie in
de Eerste Kamer vervolgens de fractie is die het kabinet
aan een meerderheid helpt, dan houd je de kiezer op een
verschrikkelijke manier voor de gek. Je zegt dan voor de
verkiezingen namelijk iets anders dan na de verkiezingen.
Dan pleeg je het grootste kiezersbedrog dat zo ongeveer te
bedenken is.

De heer Omtzigt kan hier een uur uitleggen wat er allemaal
aan de hand is, maar ik ben benieuwd naar iets anders waar
hij dan ook maar eens duidelijkheid over moet geven. Hij
haalde net hard uit naar de VVD. Dat kan ik op zich waarderen. Maar over duidelijkheid voor en na de verkiezingen
gesproken ... Het CDA is hier toch ook ontzettend dubbelhartig bezig door in de Tweede Kamer stoer te doen, terwijl
iedereen weet dat na de verkiezingen op 15 maart, als dit
behandeld wordt in de Eerste Kamer, juist het CDA deze
wet aan een meerderheid zal helpen? Dat weet toch iedereen? Kan de heer Omtzigt daar eens op ingaan? Kan hij
daar eens duidelijkheid over geven?
De heer Omtzigt (CDA):
Bij het eerste punt gaat het om de vraag: verandert er iets
aan de interpretatie van het verdrag? Dit is gewoon een
misleidende zin. Voor Oekraïne verandert het niets aan de
interpretatie van het verdrag. Ik weet ook niet waar de collega's dit iedere keer vandaan halen. Oekraïne heeft het
niet geaccepteerd volgens het Weense verdragenrecht.
Toch wordt er gezegd: het verandert wel de interpretatie
van het verdrag.
Ik kom op het punt van het lidmaatschap. Ik heb wel mensen
gehoord die zeggen dat Oekraïne streeft naar een lidmaatschap. Ik wil graag weten wie gezegd heeft dat op basis
van dit verdrag de status van kandidaat-lidmaatschap
gegeven wordt. Dat heeft namelijk niemand gezegd. Dat is
precies datgene wat in deze verklaring op een heel slimme
manier wordt ontkend. Er zijn mensen geweest die zeiden:
dit is een stapje op weg naar het lidmaatschap. In Oekraïne
hebben ze die aspiraties ook. Maar ik heb geen enkele
politicus en ik heb ook geen van de collega's tot nu toe
horen zeggen — ik ben bewust een van de laatste sprekers
— dat met het verdrag een kandidaat-lidmaatschap wordt
verleend. Dat is precies wat in het inlegvel wordt ontkend.
Die slimmigheden staan in het inlegvel.
Dan het tweede punt. De Tweede en de Eerste Kamer worden allebei zonder last gekozen. Zij maken hun eigen
afweging. De reden dat dit verdrag nu wordt behandeld,
komt niet door vertraging van de kant van de CDA-fractie.
Wij hebben niet voor deze timing gekozen. Dit kabinet heeft
die timing gekozen, want het kabinet heeft er negen
maanden over gedaan om een wetsvoorstel in te dienen.

De heer Omtzigt (CDA):
Ik had dit verwacht, maar het is al wat laat. Wees eerlijk
over wat er gebeurt. Wij hebben niets te maken met de
planning van een wetsvoorstel. Daar gaat de regering over.
Ik weet ook niet wat de CDA-fractie in de Eerste Kamer gaat
doen. Die fractie is onafhankelijk. Ik zeg er in alle eerlijkheid
wel bij dat ik hoop dat die fractie onze lijn zal volgen. Misschien gebeurt dat wel, maar ook daar vindt een inhoudelijke weging plaats.
Dan iets over de vijf grote zorgen die worden weggenomen.
Ik heb maar één van die vijf kwesties uitgewerkt, voorzitter,
mede omdat u mij verzocht om geen 20 minuten te spreken.
Maar we hebben het over het lidmaatschap. Het enige wat
in het inlegvel wordt ontkend, is dat het verdrag de status
van kandidaat-lidmaatschap verstrekt. Morgen mag Oekraïne onder artikel 49 van het werkingsverdrag — dat gaat
vooraf aan artikel 50, dat Groot-Brittannië gebruikt — een
verzoek tot lidmaatschap indienen, maar dat kan elk land
op dat moment van een veto voorzien. Ik vraag me dus af
welke zorg wat dat betreft wordt weggenomen. Daarom
vroeg ik de heer Verhoeven of er iemand is het land is die
een quote kan vinden dat dit verdrag de status van kandidaat-lidmaatschap verleent. Ik heb die nergens gehoord.
De heer Verhoeven (D66):
De CDA-fractie hier in de Tweede Kamer doet nu stoer en
stemt tegen, maar de CDA-fractie in de Eerste Kamer zal
het voorstel aan een meerderheid helpen. Dat is heel duidelijk. Ik hoop dat alle kiezers dit op 15 maart goed in hun
hoofd hebben, als zij dit zo belangrijk vinden.

De heer Verhoeven (D66):
Wat betreft die interpretatie doet de heer Omtzigt het
voorkomen alsof ik het had over de interpretatie door Oekraïne. Daar had ik het helemaal niet over. Ik had het over
de interpretatie door de Nederlandse kiezer. Daar heeft het

Dan het lidmaatschap. De heer Omtzigt heeft gelijk. Voordat
er van dit associatieakkoord sprake was, voordat dit verdrag
bestond, kon Oekraïne zich melden als kandidaat-lid van
de Europese Unie. Vervolgens kwam het verdrag. Toen
hebben heel veel mensen gezegd: door dit verdrag gaat
Oekraïne lid worden. Dat is niet waar, want dat stond niet
in het verdrag. Dat heeft de heer Omtzigt ook gezegd. Nu
komt er een inlegvel, zoals de heer Omtzigt het noemt,
waarin staat dat Oekraïne op basis van het verdrag geen
grotere lidmaatschapskans heeft. De heer Omtzigt zegt nu,
net als de heren Beertema en Van Bommel: ja, maar ze
hebben nog steeds de mogelijkheid om lid te worden. Dat
klopt, maar dan wel op basis van andere wegen dan via het
verdrag. Dan is het toch heel duidelijk dat er geen lidmaat-

Tweede Kamer

21 februari 2017
TK 55

Associatieovereenkomst met Oekraïne

55-39-14

schap voortkomt uit het verdrag? Dan kunnen we daar toch
helder over zijn als dat de zorg is van de Nederlandse kiezer?
De heer Omtzigt (CDA):
De heer Verhoeven wijzigt nu al de tekst van het inlegvel.
Daarin staat letterlijk: deze overeenkomst verleent Oekraïne
niet de status van kandidaat-lidstaat. Daar staat niet in: "...
verhoogt niet de kans dat ...". Als in het verdrag de term
"EU-lidmaatschap" niet voorkomt, wordt die status niet
verleend. Het zegt echter niets over toekomstige kansen.
Dat is ook precies de reden waarom Polen hiermee akkoord
is gegaan. Dat weet de heer Verhoeven heel goed. Hij weet
ook heel goed dat hij tegen zijn kiezers heeft gezegd dat hij
de uitkomst van het referendum zou volgen. Dat heeft hij
tot na de totstandkoming van het verdrag gezegd, ook voor
de camera's. Nu zegt hij echter iets anders en dan roept hij
heel stoer iets over andere partijen.

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Voorzitter. Aan mij de eer en het verzoek om de zegen uit
te spreken, zo heb ik begrepen van de heer Ten Broeke. Dat
zal ik niet doen. Ik zal me houden aan mijn eigen tekst en
niet de tekst van de heer Omtzigt nazeggen. Ik mag wel
spreken mede namens de SGP; misschien helpt dat.
Tien maanden geleden klonk een duidelijk "nee" op de
vraag: bent u voor of tegen de wet tot goedkeuring van de
associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Oekraïne? De uitslag van het referendum was helder. Vandaag
ligt precies dezelfde associatieovereenkomst voor aan de
Kamer en tekent zich een meerderheid af voor het wetsvoorstel om de overeenkomst goed te keuren. De premier zei
op de avond van de referendumuitslag: de ratificatie kan
niet zonder meer doorgaan. Hij vermeldde dat men dagen,
zo niet weken, nodig zou hebben om tot een oplossing te
komen. Het werden acht maanden. De grote vraag is: wat
hebben die acht maanden precies opgeleverd? Is er iets
veranderd? Mijn fractie waardeerde de inspanning van de
premier, maar onze conclusie is dat het resultaat niet tot
een wezenlijke verandering heeft geleid. Daar ging het uiteindelijk toch om. Volgens de raadsadvocaat — dit punt is
al een aantal keren aangehaald — wijzigt de bijlage niets
aan de inhoud van de associatieovereenkomst en vormt
deze evenmin een voorbehoud ten aanzien van de associatieovereenkomst. Sterker nog: het besluit mag geen elementen bevatten die de inhoud van de rechten en de plichten
in deze overeenkomst wijzigen. Kortom: er verandert niets.
Er is alleen op een rij gezet waar de overeenkomst niet over
gaat.
Kan de premier, als hij het hier niet mee eens is, een overzicht geven van zaken die door de onderdelen A tot en met
F van het besluit materieel wijzigen met betrekking tot de
associatieovereenkomst? Ik vraag het kabinet: wat is de
meerwaarde van een verklaring die niets toevoegt of wijzigt
aan het verdrag? Erkent de premier dat er feitelijk niets
meer of minder voorligt dan wat vorig jaar in het referendum aan de burgers is voorgelegd? Het is bovendien duidelijk dat de aanvullende verklaring niet bindend is voor
Oekraïne. Het land heeft niets ondertekend. Dat gaf het
kabinet in de laatste nadere schriftelijke beantwoording ook
toe. Ook in de praktijk blijkt dat Oekraïne zich niet gebonden

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

voelt aan de verklaring. President Porosjenko sprak onlangs
nog de wens uit om lid te worden van de Europese Unie.
Hij vermeldde dat het niet lang meer zou duren voordat
Oekraïne voldoet aan de criteria om lid te worden van de
Europese Unie. Dat verbaast mij, omdat de Europese
Rekenkamer onlangs nog zeer negatief oordeelde over de
corruptie in het land zelf. Het gaat bovendien rechtstreeks
in tegen onderdeel A van de aanvullende verklaring over
de toetreding tot de Europese Unie. Dit alles toont twee
dingen aan: Oekraïne trekt zich niets aan van de aanvullende
verklaring en er is eigenlijk niets veranderd als gevolg van
de aanvullende verklaring. Want, zo zegt het kabinet ook,
Oekraïne kan altijd nog op basis van het Unieverdrag een
verzoek om lidmaatschap indienen. Dat was vorig jaar zo
en het is nog steeds zo.
De ChristenUnie is voor Europese samenwerking, maar we
moeten erkennen dat een sterker Europa niet altijd gebaat
is bij "meer Europa" en een verdere politieke integratie. Er
is groeiend ongemak bij de bevolking. Beslissingen over
de Europese samenwerking zijn grotendeels over de hoofden van gewone mensen genomen. Mensen hebben het
gevoel "wat wij zeggen doet er niet toe; Europa gaat door
zonder ons, maar wel over ons." Wij zien grote breuklijnen
in het Europa van vandaag. Tussen de bestuurders in
Brussel aan de ene kant en de bevolking aan de andere
kant. Tussen Noord en Zuid. Tussen de Britten en de Europese Unie. Tussen anti- en pro-Europa. Ergens onderweg
is de Europese Unie de burgers vergeten, terwijl de trein
van de Europese integratie doordendert. Juist die vervreemding is de grootste bedreiging voor de toekomst van
Europa. Mensen die zeggen "er wordt niet naar mij geluisterd" worden wederom bevestigd in hun vermoeden, en
dat is uiterst schadelijk
Afsluitend: wij hebben eerder ingestemd met het associatieverdrag, maar nu staan wij voor een nieuwe keuze. Burgers hebben zich mogen uitspreken. 4 miljoen mensen
hebben zich tegen het associatieverdrag uitgesproken. De
opkomstdrempel is gehaald en de uitslag is rechtsgeldig.
We moeten het heldere "nee" daarom serieus meewegen.
Het is een afweging tussen het negeren van de nee-stem
en de bijbehorende democratische schade en de grote
geopolitieke belangen. De regering wil recht doen aan zowel
de uitkomst van het raadgevend referendum als aan het
belang van de associatieovereenkomst. Mijn fractie concludeert dat er na acht maanden niets is veranderd aan de
overeenkomst. Er is alleen op een rij gezet waar de overeenkomst niet over gaat. Daarmee wordt de nee-stem feitelijk
genegeerd. Ik kan geen andere conclusie trekken. Hoe zal
ik het zeggen? Je moet recht doen aan de nee-stem tegen
de overeenkomst. Anders voed je het wantrouwen tegen
de politiek. Dat zal de kloof tussen de burger en de politiek
verder verdiepen en het draagvlak voor de Europese
samenwerking verder doen afbrokkelen. Alles afwegend
kan de ChristenUnie niet instemmen met de goedkeuringswet.
De voorzitter:
Daarmee zijn wij aan het einde gekomen van de eerste termijn van de zijde van de Kamer.
De vergadering wordt van 20.41 uur tot 20.55 uur geschorst.

21 februari 2017
TK 55

55-39-15

Minister Rutte:
Voorzitter. Dit is zeker niet de eerste keer dat we hier in de
Kamer over dit onderwerp spreken. Ik merkte bij een paar
Kamerleden enige vermoeidheid en bij andere juist een
hernieuwd enthousiasme. Met een aan zekerheid grenzende
waarschijnlijkheid weten we echter dat dit een van de laatste, of misschien wel het laatste debat is dat de heer Van
Bommel in deze Kamer voert. Mag ik ook van mijn kant nog
een keer het volgende zeggen? Alhoewel de heer Van
Bommel en de regering het een plezier vonden om het vaak,
of eigenlijk over alles oneens te blijven, vond de regering
het tegelijkertijd een groot plezier om met de heer Van
Bommel te discussiëren, omdat de debatten met hem altijd
fair zijn, op de inhoud gericht zijn, nooit op de man gespeeld
zijn, en altijd stijlvol zijn. De heer Van Bommel is ook altijd
zeer wel geïnformeerd. Dat wilde ik toch even gezegd hebben op dit toch bijzondere moment.
De voorzitter:
Mijnheer Van Bommel!
De heer Van Bommel (SP):
Het genoegen was volkomen wederzijds. Het is altijd aangenaam om met de minister-president op een beschaafde
wijze van mening te mogen verschillen. We hebben dat
vaak gedaan. Namens mijzelf wil ik de hele regering — die
spreekt met één mond — daar graag voor bedanken. Ik
weet dat ik altijd op u kon rekenen. Maar u bent nog niet
van mij af.
Minister Rutte:
Nee, we hebben nog 48 uur.
De heer Van Bommel (SP):
Ik weet dat ik ook in de komende dagen nog op u kan
rekenen.
Minister Rutte:
Zeker. Ik wens u alle goeds voor de toekomst.
Voorzitter. Ik wil toch beginnen met heel kort nog een keer
de context te schetsen waarin dit debat plaatsvindt. Ik vraag
u om na mij ook de minister van Buitenlandse Zaken de
gelegenheid te geven om iets te zeggen over die internationale context. Die context wil ik samenvatten in een paar
woorden.
Er is wel iets aan de hand in de wereld. Er is grote instabiliteit. We zien de situatie in Amerika met de nieuwe Amerikaanse regering. We nemen kennis van de blijvende spanningen tussen Rusland en Oekraïne, van de bezetting van
de Krim en de bemoeienis met de situatie in Oost-Oekraïne.
We zien de situatie in Noord-Afrika, in het bijzonder in Libië
en Egypte. Er is grote bezorgdheid over de ontwikkelingen
in het Midden-Oosten Vredesproces. En we hebben
natuurlijk ook de aanhoudende strijd tegen ISIS, maar ook
de buitengewoon zorgelijke situatie in Syrië. Tegen die
achtergrond acht de Nederlandse regering het haar taak
om ervoor te zorgen dat Nederland stabiel en veilig blijft.
Daar hoort bij dat Nederland lid is van internationale orga-

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

nisaties en verenigingen, zoals de Europese Unie en de
NAVO, die de regering en ons land helpen om stabiel en
veilig te blijven. Daar hoort dan ook wel bij dat wij in
Nederland altijd ons best doen om te investeren in dat lidmaatschap en in die verenigingen. Tegen die achtergrond
was en is de regering van mening dat het zomaar met
slanke hand verwerpen van het associatieverdrag met
Oekraïne, niet bijdraagt aan de noodzakelijke Europese
eenheid richting Moskou en Rusland.
Daarom hebben wij gezocht naar een oplossing waarbij wij
enerzijds kunnen voorkomen dat wij die Europese eenheid
doorbreken, en wij er anderzijds voor kunnen zorgen dat
wij zo goed mogelijk een antwoord formuleren op de zorgen
die tijdens de discussie in de aanloop naar het referendum
in de Nederlandse samenleving naar voren kwamen en die,
zo bleek uit de uitslag, uiteindelijk ook de doorslag hebben
gegeven. Wij menen dat wij zo'n antwoord hebben geformuleerd met dit besluit van de staatshoofden en regeringsleiders in het kader van de Europese Raad bijeen.
Er zijn enkele vragen over gesteld. Voor een deel waren dat
natuurlijk vragen die we hier eerder aan snee hebben gehad.
Er is gevraagd: is dit het gezaghebbend instrument van
internationaal recht? Het antwoord is: ja. Zoals de leden
weten, is het associatieakkoord een multilaterale, juridisch
bindende afspraak die over en weer rechten en verplichtingen schept. Met dit besluit verbinden de 28 lidstaten van
de Europese Unie zich juridisch op het hoogste niveau aan
een interpretatie van dat associatieakkoord.
De heer Verhoeven vroeg of dit betekent dat andere interpretaties kunnen worden uitgesloten. Het antwoord op die
vraag is: ja.
Er zijn vragen gesteld over de kwestie of Oekraïne dit besluit
ook zou moeten ondertekenen. Het antwoord is: nee. Het
gaat hier om het interpreteren van al die verplichtingen die
voortvloeien uit alles wat is aangegaan aan de kant van de
28 lidstaten van de Europese Unie. In die zin maakt het dus
niet uit of de president van Oekraïne het besluit aanvaard
heeft. Dat maakt niet uit voor de juridische waarde van het
besluit, omdat het immers gaat om zaken die bij de EU en
haar lidstaten liggen, om de manier waarop wij als 28 lidstaten omgaan met onze kant van de verplichtingen. Dat
betreft ook het hele vraagstuk van de corruptiebestrijding.
In artikel 478 staat immers dat het mogelijk is dat er gepaste
maatregelen genomen worden als een partij zich niet houdt
aan de essentiële elementen van het akkoord. In het uiterste
geval is dat opschorting. Nu is nog een keer vastgelegd in
dit interpretatieve en juridisch bindende besluit van de
Europese regeringsleiders dat de Unie en dus de lidstaten
daadwerkelijk in staat zijn om deze gepaste maatregelen te
nemen.
Zoals ik eerder gezegd heb: het is wel van belang dat Oekraïne niet wegloopt van het associatieakkoord om reden
van dit besluit van de Europese staatshoofden en regeringsleiders. Dat is ook de reden geweest waarom ikzelf en
anderen intensief contact hebben gehouden met onder
anderen de president en de regering van Oekraïne. Wij zijn
blij dat zij hebben gezegd dat zij begrijpen wat de Europese
lidstaten hier hebben gedaan en dat zij daarmee kunnen
leven. Maar nogmaals: zij hoeven zich hier niet juridisch
aan te verbinden.

21 februari 2017
TK 55

55-39-16

De heer Van Bommel (SP):
De minister-president zegt het volgens mij helemaal correct:
zij hoeven zich hier niet aan te binden en het gaat in de
eerste plaats de EU-lidstaten aan. Maar deelt de ministerpresident mijn opvatting dat het van toegevoegde waarde
zou zijn en dat het een belangrijk signaal zou zijn als Oekraïne zich daar wel aan zou binden?
Minister Rutte:
Nee, omdat dit gaat over verplichtingen die de 28 lidstaten
hebben en over de manier waarop wij omgaan met onze
kant van de verplichtingen in het kader van het associatieakkoord. Het gaat hier niet om de vraag op welke manier
Oekraïne uiteindelijk omgaat met de verplichtingen die voor
Oekraïne voortkomen uit het associatieakkoord. Uiteraard
heeft de interpretatie van de kant van de Europese Unie
wel degelijk betekenis voor Oekraïne, maar die is indirect.
De interpretatie die wij geven aan onze kant van de verplichtingen heeft natuurlijk een effect op Oekraïne, maar niet
zodanig dat Oekraïne zich juridisch bindend moet verklaren
tot deze afspraken.
De heer Van Bommel (SP):
Oekraïne doet wel uitspraken en zegt met de verklaring te
kunnen leven. Dat is ook een intentieverklaring, die niet
juridisch bindend is maar toch wel politieke betekenis zou
moeten hebben. Wat belet ons als Europese Unie of als
Nederland dan om te zeggen: laten we die intentie dan ook
gewoon even juridisch vastleggen? Dat is dan toch alleen
maar zekerder? Je kunt goede bedoelingen hebben, maar
als je ze op schrift zet en er een handtekening onder zet,
hebben ze toch net even iets meer betekenis.
Minister Rutte:
Het is niet nodig, omdat het gaat over de wijze waarop de
28 lidstaten omgaan met hun verplichtingen die voortvloeien uit het associatieakkoord. Het gaat niet over iets
wat Oekraïne moet doen. Daar staat tegenover dat je wilt
voorkomen dat Oekraïne wegloopt van het associatieakkoord om reden van het feit dat de 28 Europese lidstaten
een interpretatieve verklaring geven van de manier waarop
ze zullen omgaan met het associatieakkoord. Oekraïne heeft
verklaard niet weg te lopen. Sterker nog: Oekraïne heeft
verklaard begrip te hebben voor dit besluit van de Europese
staatshoofden en regeringsleiders.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
In de verklaring staat bij punt A dat het associatieverdrag
geen toezegging tot toekomstige verlening van het lidmaatschap van de Europese Unie voor Oekraïne inhoudt. Als je
dat zo expliciet afspreekt met de 28 lidstaten, helpt het dan
dat Oekraïne bij monde van de president enkele weken later
beweert dat het zo snel mogelijk lid wil worden van de
Europese Unie?
Minister Rutte:
Dat heeft niets te maken met het associatieakkoord. Het
associatieakkoord geeft geen enkele garantie of toezegging
nu of in de toekomst voor EU-lidmaatschap. Dat "ook in de
toekomst" was overigens nog een buitengewoon gevoelige
kwestie. Ik kan wel verklappen dat een aantal van mijn

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

Europese collega's hier grote moeite mee had. Ik hechtte
er zeer aan dat dat erin bleef staan. Dat is uiteindelijk ook
gelukt. Maar goed, dit associatieakkoord biedt dus geen
enkel uitzicht op lidmaatschap.
Dat neemt niet weg dat — ik dacht dat de heer Ten Broeke
dat in zijn bijdrage na een interruptie zei — ieder land dat
grenst aan Europa uiteraard kan zeggen lid van de EU te
willen worden. Het standpunt van Nederland is dan duidelijk: wij zitten niet te wachten op uitbreiding van de Unie.
Tegen lidmaatschap van Oekraïne zal ik mij persoonlijk
sowieso altijd verzetten, omdat ik vind, en dat is ook de
opvatting van de regering, dat Oekraïne juist een land moet
zijn dat, als de relatie met Rusland ooit weer zou normaliseren, zowel met Europa als met Rusland een goede relatie
opbouwt, gezien de historische banden met zowel Europa
als Rusland en ook gezien de ligging. Ik ben dus sowieso
tegen een EU-lidmaatschap, nu of in de toekomst, van
Oekraïne. Het associatieakkoord geeft ook geen zicht op
lidmaatschap. Daar gaat dat punt uit de verklaring over.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Toch waren er volgens dat onderzoek zorgen bij de neestemmers dat dit een opmaat zou zijn tot een EU-lidmaatschap.
Minister Rutte:
Precies.
De heer Voordewind (ChristenUnie):
Die zorgen wilde de premier juist wegnemen met de verklaring. Helpt het dan dat Oekraïne vervolgens zelf zegt:
bedankt voor de verklaring, maar dat weerhoudt ons er niet
van om er alles aan te doen om zo snel mogelijk lid te
worden? Dat heb je toch twee signalen?
Minister Rutte:
Nee, ieder land dat grenst aan Europa heeft het recht om
te zeggen dat het lid van de Europese Unie wil worden. Het
is vervolgens aan de Europese Unie om te bepalen hoe zij
daarmee omgaat. In het maatschappelijke debat in de aanloop naar het referendum was in Nederland, maar ook
internationaal, een considerable body of opinion het volgende van mening: hoewel dat niet letterlijk in het associatieakkoord staat, is het akkoord wel degelijk een eerste stap
op weg naar lidmaatschap van de Europese Unie nu of in
de toekomst. Nu is vastgelegd dat daar geen sprake van is.
Dit associatieakkoord geeft op geen enkele manier Oekraïne
het recht om te denken dat het nu of in de toekomst vanwege het associatieakkoord lid kan worden van de Europese
Unie. Het kan echter die ambitie hebben, zoals andere landen die ook hebben. Dat mag. Daar zullen we vervolgens
mee omgaan. De heer Voordewind kent het standpunt van
de Nederlandse regering: wij zijn daar geen voorstander
van om de redenen die ik net heb uiteengezet.
De voorzitter:
Tot slot.

21 februari 2017
TK 55

55-39-17

De heer Voordewind (ChristenUnie):
Dat bevestigt eigenlijk wat collega Van Bommel net zei,
namelijk dat het misschien had geholpen als Oekraïne de
verklaring wél had getekend, want dan hadden de 28 en
Oekraïne op één lijn gezeten over de toekomstverwachtingen. Dan was er ook duidelijkheid geweest voor Nederland
en de stemmers bij het referendum. Nu krijg je twee totaal
tegenovergestelde geluiden en is er weer ruis met betrekking tot de mensen die hierover hun mening hebben
gegeven. Dat is toch een gemiste kans, nu Oekraïne die
verklaring niet heeft ondertekend?
Minister Rutte:
Er is geen ruis op de lijn. Die ruis zou ontstaan als na dit
besluit van de Europese staatshoofden en regeringsleiders
nog steeds beweerd zou worden dat Oekraïne op grond
van het associatieakkoord nu of in de toekomst zicht zou
hebben op lidmaatschap van de Europese Unie. Daar is
geen sprake van. Dat is nu ook zwart-op-wit vastgelegd.
Dat is juridisch bindend. Daarnaast kan een land dat grenst
aan Europa, helemaal los hiervan, besluiten tot het aanvragen van het lidmaatschap. Daartoe hebben wij ons dan te
verhouden. De Nederlandse regering heeft daarover een
scherpe opvatting. Wij achten het van groot belang dat
Oekraïne ook een sterke relatie met Rusland opbouwt. Nu
is dat onmogelijk, maar hopelijk normaliseert de situatie.
Hopelijk trekt Rusland zich terug van de Krim en bemoeit
het zich op enig moment niet meer met Oost-Oekraïne,
waardoor er een normalisering van de relatie met Rusland
kan optreden. Wat wij op de langere termijn voor ons zien,
is een Oekraïne dat zowel een relatie met Rusland, waarmee
het historische banden heeft, opbouwt, alsook met de
Europese Unie, want ook daarmee heeft Oekraïne historische banden. Zoals we allemaal weten, heeft een deel van
Oekraïne ooit deel uitgemaakt van het Oostenrijks-Hongaarse Rijk. Oekraïne is een tijdlang ook onderdeel geweest
van de Sovjetunie en er zijn historische banden met in het
bijzonder de stad Kiev. Vanuit dat postulaat is het van grote
waarde dat Oekraïne in een wat verdere toekomst — ik hoop
dat dat zo snel mogelijk is — zowel met Rusland als Europa
een sterke relatie kan opbouwen. Nu is dat onmogelijk met
Rusland; dat snap ik volledig.
De heer Beertema (PVV):
Ik bespeur dat we bijna toe zijn aan het antwoord op de
eerste vraag die ik heb gesteld. Maar, ik hoor nog steeds
een zekere aarzeling bij de minister-president. Hij zegt: ik
en de regering zijn geen voorstander van een verdere uitbreiding van de EU naar Oekraïne. Maar als het erop aankomt, is de minister-president dan ook een actief tegenstander? Gaat hij er echt voor liggen als het ooit zover komt?
Minister Rutte:
Dat is totaal niet aan de orde. In Europa is op dit moment
helemaal niemand voor het EU-lidmaatschap. Misschien
Polen of een enkele andere Oost-Europese lidmaat, maar
het overgrote deel van de EU-lidstaten is absoluut tegenstander van een EU-lidmaatschap van Oekraïne. Om politiek
kapitaal in te zetten op iets wat toch niet gaat gebeuren,
vind ik niet zinvol. Ik zal het de heer Beertema uitleggen: in
internationale vergaderingen moet je je vooral druk maken
over zaken die dreigen mis te gaan en niet over zaken die
al goed gaan; daar moet je niet enorm op gaan tamboere-

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

ren. Dat kost je muntjes die je wilt inzetten op dossiers die
wel relevant zijn.
De heer Beertema (PVV):
We bedrijven hier politiek en in de politiek kan alles
gebeuren. Daar kan alles gebeuren, vaak tot ons grote verdriet. Stelt u zich eens voor dát het gaat gebeuren.
Minister Rutte:
Dan zal Nederland daartegen zijn; dat heb ik u verteld.
De heer Beertema (PVV):
Gaat u dan ook actief politiek bedrijven om dat te voorkomen?
Minister Rutte:
Ja, maar dit is helemaal niet aan de orde. Het antwoord is
natuurlijk ja, maar dit gaat niet gebeuren. Ik maak mij daar
echt geen zorgen over. Er is helemaal niemand die dit wil,
behalve misschien een enkele Oost-Europese lidstaat.
Wat de ratificatie door andere parlementen betreft: het is
aan landen zelf hoe zij uiteindelijk omgaan met het besluit
dat hiermee is genomen. De betekenis noch de juridische
binding van het besluit hangt daarvan af.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik heb van ongeveer de helft van het aantal parlementen
een antwoord gekregen, namelijk van twintig parlementen.
Van ongeveer vijftien parlementen heb ik totaal geen
informatie ontvangen. Alleen Finland heeft een redelijk
volledige informatie gegeven; tenminste, gelet op het aantal
kantjes, want ik heb het nog niet helemaal tot mij kunnen
nemen.
Minister Rutte:
Uw Fins is wat sloppy, begrijp ik.
De heer Omtzigt (CDA):
Mijn Fins is wat sloppy. Van de andere talen snap ik wel
iets of — in alle eerlijkheid — die landen waren zo vriendelijk
om het in het Engels mee te delen. Hoe beoordeelt u het
feit dat bijna al uw collega's in de Europese Raad hebben
gedacht: wij doen dit om een Nederlands probleem op te
lossen — dat zeggen de Duitsers ook letterlijk — en wij
hoeven dit niet eens mee te delen? Hebben uw collega's
een heel belangrijke verklaring gemist of overschatten wij
het belang van deze verklaring?
Minister Rutte:
Het is aan de regeringen van de Europese lidstaten om te
bepalen of en in welke mate zij hun parlementen informeren
over het genomen besluit. De betekenis noch de juridische
binding van het besluit hangt daarvan af.

21 februari 2017
TK 55

55-39-18

De heer Omtzigt (CDA):
Welk cruciaal element zit er in dit besluit dat de regeringsleiders in de ogen van de Nederlandse regering toch aan
hun parlementen hadden moeten vermelden omdat dat
van doorslaggevend belang zou kunnen zijn voor wat in de
verklaring staat?
Minister Rutte:
Dit is wel geestig, want ik heb hier heel veel discussies met
de heer Omtzigt over hoe wij als regering het Nederlandse
parlement moeten informeren. Blijkbaar gaat dat nu naar
tevredenheid en heeft dat de heer Omtzigt ertoe doen
besluiten om zich nu ook druk te maken over de vraag hoe
andere regeringen hun parlementen informeren. Het is de
standaardgewoonte om bij dat type vragen te verwijzen
naar de minister van Buitenlandse Zaken, maar in dit specifieke geval zal ik dat niet doen. Ik ben blij dat ik hieruit mag
afleiden dat de heer Omtzigt inmiddels tevreden is over de
informatiepositie van het Nederlandse parlement inzake de
dossiers van de Europese Unie.
De voorzitter:
Tot slot, de heer Omtzigt.
De heer Omtzigt (CDA):
Over dat laatste ben ik totaal niet tevreden.
Minister Rutte:
Daar was ik al bang voor.
De heer Omtzigt (CDA):
Zozeer dat op dit moment de parlementaire advocaat een
advies schrijft over het totale gebrek aan informatie van
deze regering. Ik moet echter toegeven dat wij op het punt
van het inlegvelletje goed zijn geïnformeerd. We hebben
van de raadsadvocaat stukken gekregen die "limité" waren
en we hebben ook de verklaringen gekregen. Op dat punt
zijn er dus geen misverstanden, maar ik blijf met dit punt
zitten: óf deze verklaring is belangrijk en er worden
belangrijke dingen in geregeld — dan wordt het gemeld
aan de andere parlementen — óf het is totaal onbelangrijk.
Welke van de twee is het?
Minister Rutte:
Nogmaals: het is aan de andere lidstaten hoe zij omgaan
met hun parlement. Ik had laatst mijn Duitse collega aan
de lijn, die zei: Ach, Mark, du hast einen ganzen Tag in het
Nederlandse parlement de Europese Raad staan voor te
bereiden. Ik zei toen: ja, zo doen wij dat in Nederland. Zij
legt een verklaring af van een halfuur en gaat weg. Zo gaat
dit per parlement verschillend. Wij hebben hier de gewoonte
om dit zeer uitvoerig te bediscussiëren. Dat vind ik zeer
plezierig.
De voorzitter:
Gaat u verder.

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

Minister Rutte:
Er zijn nog een paar vragen; we zijn er bijna doorheen. De
eerste vraag betreft het aspect van het handelsverdrag. Uit
een onderzoek van SEO blijkt dat het handelsakkoord op
de langere termijn een positief effect heeft op de bilaterale
handel tussen Nederland en Oekraïne. De omvang van de
Nederlandse export naar Oekraïne zal bijna verdrievoudigen, in de richting van 4,2 miljard. De import van de
Nederlandse import uit Oekraïne zal bijna verdubbelen naar
1,3 miljard. Ook het totale effect op de Nederlandse economie is positief.
Mevrouw Thieme stelde vragen over eieren, legbatterijen
en ook kinderarbeid. Juist op deze punten draagt de associatieovereenkomst bij aan verbetering van de situatie. Er
is nu vastgelegd dat Oekraïne zijn wetgeving op één lijn
moet brengen met die van de Europese Unie, ook op het
punt van het dierenwelzijn.
Er is gevraagd hoe de samenwerking met Oekraïne op het
terrein van MH17 verloopt. Het antwoord op de vraag of
die samenwerking vruchtbaar is en goed verloopt, is ja. We
hebben een goede samenwerking met Oekraïne. Wij zijn
dankbaar voor de hulp die Oekraïne heeft geboden in de
periode na de ramp en ook sindsdien. Mede dankzij de
ondersteuning van Oekraïne konden de slachtoffers van de
MH17 worden geborgen en naar Nederland worden
gehaald, ook met het nodige eerbetoon aan Oekraïense
zijde. Oekraïne was bereid om de leiding van het technische
onderzoek over te dragen aan de Onderzoeksraad Voor
Veiligheid en de coördinatie van het strafrechtelijke onderzoek aan het Nederlandse OM. We werken nu nauw samen
met de Oekraïense collega's, met de nodige resultaten,
zoals we zagen bij de presentatie van het Joint Investigation
Team op 28 september vorig jaar, die indrukwekkende
presentatie die wereldwijd op de networks is uitgezonden.
Het is mijn verwachting en hoop dat vanuit het gedeelde
belang Nederland en Oekraïne samen verder zullen werken
om de waarheid aan het licht te brengen en de daders
effectief te vervolgen.
De voorzitter:
Overigens heeft mevrouw Thieme de vergadering verlaten
vanwege verplichtingen elders.
De heer Omtzigt (CDA):
Dat laatste is fijn om te horen. Dus de goede samenwerking
met Oekraïne strekt zich ook uit tot het zo spoedig mogelijk,
natuurlijk na grondig onderzoek, voor een rechtbank brengen van verdachten van het neerhalen van de MH17?
Minister Rutte:
Dat is niet alleen met Oekraïne. We doen dit in het Joint
Investigation Team met Australië, België, Maleisië, Oekraïne
en Nederland. We werken daarin zeer goed met elkaar
samen. Vandaag hebben we er ook weer met de meest
betrokken ministers over vergaderd. Dat doen we zeer
regelmatig, over alle aspecten van de gevolgen van deze
verschrikkelijke ramp met de MH17. Er gaat voor de meest
betrokken ministers eigenlijk geen week voorbij dat ze dit
niet in enigerlei vorm met elkaar bespreken en daarin
stappen zetten. Maar nu wordt het werk in grote onafhankelijkheid gedaan door het Openbaar Ministerie. Dat gebeurt

21 februari 2017
TK 55

55-39-19

in het kader van het Joint Investigation Team. Oekraïne
levert daar een goede bijdrage aan.

voorstellen dat de heer Koenders nog iets kan zeggen over
de geopolitieke context waarin een en ander zich afspeelt.

De heer Omtzigt (CDA):
Het is fijn om dat te weten. Dank voor dit heldere antwoord.
Ik stond al wat langer bij de microfoon en had eigenlijk een
totaal andere vraag. Die ging over de bewering van de
minister-president dat het leidt tot extra economische groei.
Heeft SEO ook een schatting gemaakt van de economische
groei? Het is inderdaad al vijf antwoorden terug, dus ik snap
dat de minister-president even bladert. Is er enige schatting
van hoeveel economische groei het verdrag zou kunnen
opleveren?

De voorzitter:
Dank u wel. Ik geef het woord aan de minister van Buitenlandse Zaken.

Minister Rutte:
Ik had die vraag net voor mij liggen. Ah, hier is hij. Het totale
effect op de Nederlandse economie is positief, maar wel
klein van omvang. Als we alle directe en indirecte handelseffecten van het vrijhandelsverdrag meenemen, stijgt het
Nederlandse bbp volgens het model met 177 miljoen ten
gevolge van het handelsakkoord. Hoewel dat effect dus
beperkt is, kan het voor bepaalde sectoren wel degelijk een
veel groter verschil uitmaken. Zo ziet het ernaar uit dat het
voor Nederlandse exporteurs van machines, goed voor een
derde van de Nederlandse export naar Oekraïne, wel een
significante betekenis heeft. Een ander voorbeeld is dat van
de Nederlandse kaasmakers. Zij exporteren 1 miljoen kilo
kaas per jaar naar Oekraïne. Tot nu toe betaalden zij 10%
om de Oekraïense markt op te komen. Nu is dat nog 6% en
over drie jaar wordt dat 0%. Dat zijn een aantal zichtbare
effecten. Natuurlijk, ze zijn beperkt doordat de handel met
Oekraïne niet zo heel groot is, maar het heeft een positieve
impact.
De heer Omtzigt (CDA):
Dus het levert 0,03% extra economie op.
Minister Rutte:
Alleen de heer Omtzigt kan het zo snel berekenen.
Er was nog een vraag over de brexit. Op dit moment is nog
onbekend wat voor dit type associatieakkoorden, dus ook
voor het associatieakkoord met Oekraïne, de gevolgen zullen zijn van uittreding van een lidstaat uit de Europese Unie.
Het hangt onder andere af van de voorwaarden van de
brexit en van de wensen van de partijen bij het associatieakkoord. Het is in ieder geval niet automatisch van de baan.
Tegen de heer Grashoff kan ik zeggen: ja. Jaarlijks vindt
onder het associatieakkoord een zogeheten associatieraad
plaats. Die heeft tot taak om, naast de jaarlijkse toppen, op
hoog politiek niveau toe te zien op de implementatie van
het akkoord en om de voortgang bij het doorvoeren van de
afspraken te monitoren. Het kabinet zal, mede naar aanleiding van de vraag van de heer Grashoff, de implementatierapporten uit deze bijeenkomsten van de associatieraad
met de Kamer delen. Daarin wordt van alle relevante
aspecten verslag gedaan.
Ik meen dat ik daarmee namens de regering alle vragen
heb beantwoord. Als de Kamer dat ook vindt, dan wil ik

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

Minister Koenders:
Voorzitter. Ik kan zeer kort zijn, want de minister-president
heeft er in het begin ook al iets over gezegd. Misschien is
het nu op zijn plaats om de Kamer te danken voor de
inbreng in de debatten. We hebben herhaaldelijk over het
associatieakkoord gesproken. Nog voor het referendum
was er een uitgebreid debat. Na het referendum heeft de
regering, zo zeg ik als minister van Buitenlandse Zaken,
maximaal haar politieke kapitaal gezet op een goede balans
tussen recht doen aan de zorgen van de Nederlandse
bevolking zoals tot uiting gekomen via het referendum, het
multilaterale karakter van het akkoord en uiteraard ook de
geopolitieke context. In dat kader dank ik de leden ook voor
de goede opmerkingen die zijn gemaakt over de mensen
van ons ministerie, die inderdaad in dat heel ingewikkelde
spectrum hebben moeten functioneren om te zorgen voor
een bevredigende oplossing.
Over de geopolitieke aspecten kan ik nu kort zijn. In de
afgelopen periode is heel duidelijk geworden dat er forse
Nederlandse belangen liggen. De eenheid van de Europese
Unie is belangrijker dan ooit, vanwege het risico dat de
Russische Federatie een wig drijft binnen de Europese Unie.
Ook de situatie in Oekraïne zelf wijst op het belang dat de
bevolking daar in grote meerderheid hecht aan het associatieakkoord. Door die kaders, die ook in de afgelopen periode hét onderwerp zijn geworden van de internationale
politiek, misschien nog wel pregnanter dan anderhalf jaar
geleden, zien wij ons genoodzaakt om die oplossing zodanig
vorm te geven dat ook dat belang aan de orde is. Het is echt
belangrijk om dat hier te zeggen. Het is niet eenvoudig om
bij een eerste raadgevend referendum, met inderdaad een
duidelijke uitslag, tegelijkertijd de zorgen van de Nederlandse bevolking zeer serieus te nemen en te onderhandelen
met al onze collega's — dat deed in het bijzonder de
minister-president — en daarbij in nauw contact te blijven
met Oekraïne om ervoor te zorgen dat dit gebeurt op een
wijze waarbij de Nederlandse belangen en de belangen van
de Nederlandse burgers gediend zijn.
De voorzitter:
Dank u wel. Daarmee zijn we aan het eind gekomen van de
eerste termijn van de zijde van de regering. Ik kijk naar de
woordvoerders. Is er behoefte aan een tweede termijn? Dat
is het geval.

De heer Van Bommel (SP):
Mevrouw de voorzitter. Er is zowel door de minister van
Buitenlandse Zaken als door de minister-president veel
gezegd over de geopolitieke situatie rond Oekraïne, maar
we zouden ook kunnen zeggen: rond de Europese Unie en
Rusland. We moeten vaststellen dat de situatie in Oekraïne
de laatste weken en maanden verder is verslechterd en dat

21 februari 2017
TK 55

55-39-20

er nieuwe geopolitieke stappen gezet zijn. Dat betekent dat
we ons moeten afvragen wat nu dienstbaar is aan het
bereiken van een geopolitieke stabielere situatie in Oekraïne
zelf maar ook in de regio en in de relatie tussen de Europese
Unie en Rusland. Ik denk dat dit verdrag, dat nu eenmaal
is gesloten, niet dienstbaar is aan het bereiken van die stabiliteit en dat het de tegenstellingen in Oekraïne zelf verder
aanwakkert. Mijn fractie blijft het dan ook betreuren dat dit
verdrag tot stand is gekomen en uiteindelijk geratificeerd
zal worden.
Nu is het van belang om te bekijken hoe we verdere schade
kunnen beperken. Vandaar dat ik heb benadrukt dat het wel
degelijk van betekenis zou zijn als Oekraïne zich juridisch
zou binden aan de intentie die is uitgesproken. We weten
immers dat Oekraïne eigenlijk een andere agenda heeft.
Men komt er daar ook gewoon open voor uit. Toetreding
tot de Europese Unie is het doel en het associatieverdrag
is het middel om dichter bij de Europese Unie te komen.
Hoe wij er ook over denken en wat voor verklaringen wij
ook aan onszelf opleggen, zolang Oekraïne zich daar verder
juridisch niet aan gebonden voelt en mooie intenties uitspreekt, denk ik dat we onszelf tekortdoen. We bevorderen
daarmee ook niet het proces, dat zou moeten leiden tot die
stabiliteit die iedereen in deze regio wil. Daarom dien ik de
volgende motie in.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat de Raad van State concludeert dat de
juridische verbindendheid van de "bindende verklaring" die
moet dienen als antwoord op de uitslag van het Oekraïnereferendum, waarbij 61% van de kiezers tegen het associatieakkoord stemde, "zich strikt genomen niet uitstrekt tot
Oekraïne";
overwegende dat deze verklaring aldus een papieren tijger
is die de zorgen van de kiezer geenszins wegneemt;
verzoekt de regering, zich ervoor in te spannen dat Oekraïne
de juridische verklaring ondertekent,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Van Bommel. Naar
mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.

vraag is luid en duidelijk beantwoord. De minister-president
zal ook in de toekomst, ook buiten dit verdrag om, alles in
het werk stellen om te voorkomen dat Oekraïne lid wordt
van de EU. Ik zit echter nog steeds met de volgende vraag.
Belooft de premier dat hij zijn uitspraak "als je van Europa
houdt, houd dan op met dromen van meer Europa" gestand
zal doen? Gaat hij nou uitdragen dat hij, met zijn VVD, zal
strijden tegen de verdere federalisering van de EU? Zal de
premier zich ook verzetten tegen de plannen om EU-belastingen te gaan heffen? Zal de premier zich ook keren tegen
een fors hogere EU-begroting? Zal de minister-president
zich ook verzetten tegen meer mogelijkheden voor de EU
om zelfstandig schulden aan te gaan? En ten slotte, zal de
premier zich verzetten tegen een vorming van een EU-leger?
Dat zijn de zorgen die ook leven bij onze kiezers. Ik heb daar
geen antwoord op gehad. Ik wil niet concluderen dat de
premier er niet op wil antwoorden omdat hij zich niet
schuldig wil maken aan nieuwe verbroken beloftes. We
hadden de €1.000 voor iedere werkende, geen geld meer
naar de Grieken, de steeds terugkerende vraag of de
minister-president de waarheid sprak over zijn rol bij de
afhandeling van de Teevendeal. Ik kan me voorstellen dat
hij de antwoorden ontwijkt, omdat hij ook in de toekomst
niet van verdere verbroken beloftes beschuldigd wil worden.
Maar ik wil ook niet dat de minister-president nou weer een
illusie aan de kiezer voortovert, als hij zegt dat hij wel
Europa wil redden en daarom wil stoppen met dromen over
meer Europa. Daar schuilt namelijk een belofte in. Als ik
het goed beluister, dan kan die belofte ook nog eens verbroken gaan worden. Ik denk namelijk dat de minister-president, met Verhofstadt, met ALDE, in Brussel voor verdere
federalisering gaat. Ik denk dat hij op weg gaat naar een
Europese superstaat, de verenigde staten van Europa. Hier
horen we een ander verhaal. Ik zou niet willen dat de
minister-president dat stukje geloofwaardigheid dat er nog
is, verder ondergraaft. Ik krijg dus graag nog een antwoord
op die vragen.

De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
Voorzitter. Ik zal het in deze tweede termijn kort houden.
Zoals ik eerder al stelde, toont dit goedkeuringsvoorstel de
minachting van dit kabinet voor de Nederlandse kiezer. Het
ondermijnt het vertrouwen in de politiek in brede zin en het
voedt het wantrouwen. De enige juiste beslissing die de
Kamer nu nog kan nemen om dit kabinet te stoppen, is
tegen dit voorstel te stemmen. Ik roep daarom nogmaals
alle leden in deze Kamer op om niet te kiezen voor het
partijbelang, maar voor het belang van de Nederlandse
kiezer. Doe recht aan de uitkomst van het referendum en
stem tegen het voorstel om te gaan ratificeren.

Zij krijgt nr. 9 (34669).
De heer Monasch ziet af van zijn inbreng in tweede termijn.
Dan is het woord aan de heer Beertema.

De heer Beertema (PVV):
Voorzitter. Ik heb een paar eenvoudige vragen gesteld aan
de minister-president. Die vragen beperkten zich niet tot
het associatieakkoord, maar strekten zich uit tot het "postassociatieakkoordtijdperk". Ik heb geen antwoorden
gehoord. Ik kan wel zeggen dat de antwoorden teleurstellend waren, maar ik heb ze niet gehoord. Alleen de eerste

De heer Verhoeven (D66):
Voorzitter. Ik dank het kabinet voor de beantwoording. Ik
had maar één vraag gesteld. Wat het afgelopen jaar gebeurd
is verdient geen schoonheidsprijs. Daar ben ik het mee
eens. Iedereen die dat zegt, heeft gelijk. Maar de afbraakpolitiek die we het afgelopen jaar hebben gezien, is nog veel
erger. Eerst zijn er leugens verspreid. Er zijn voortdurend
dingen beweerd over dingen die niet uit het verdrag
voortkwamen. Vervolgens is gezegd dat de oplossing die
het kabinet aandraagt om die leugens en interpretaties weg
te nemen, inhoudelijk niets verandert aan het associatieak-

Tweede Kamer

21 februari 2017
TK 55

Associatieovereenkomst met Oekraïne

55-39-21

koord. Dat klopt, want het is bedoeld om de leugens die
zijn verspreid, te ontkrachten, zodat de bevolking niet meer
de zorgen heeft die er wel zijn gekomen door wat er allemaal gezegd is. Vervolgens gaan de partijen die tegen deze
oplossing zijn — en die verdient geen schoonheidsprijs;
dat geef ik toe — op een andere manier kritiek uitoefenen.
De Partij voor de Dieren gaat partijen verkeerd citeren. De
heer Monasch gaat verkiezingsprogramma's verkeerd
samenvatten. De SP heeft het de hele tijd over een opstapje,
zonder duidelijk te maken wat dat is. Ze doet alsof het lidmaatschap er komt omdat mijnheer Porosjenko dat roept.
Dat is helemaal niet waar. Er komt geen lidmaatschap en
dat weet de heer Van Bommel ook best. De PVV heeft
inmiddels gewoon toegegeven dat er door het associatieakkoord in ieder geval niets gaat veranderen. Dat heeft de
PVV net toegegeven, maar zij is alweer zover dat ze over
de periode ná het associatieakkoord een aantal conspiracyvragen stelt. Er moet immers een nieuwe conspiracy komen,
want de oude conspiracy bestaat niet meer. Het CDA geeft
nog een soort tekstexegese, alleen maar om te verhullen
dat het in de Eerste Kamer alsnog voor dit verdrag gaat
stemmen. Die afbraakpolitiek verdient dus geen schoonheidsprijs. Daar doet D66 in ieder geval niet aan mee.
Ik heb aangegeven dat wij onderweg liever hadden gezien
dat het kabinet een aantal dingen anders had gedaan. Dat
heeft het niet gedaan. Dat vind ik teleurstellend, maar de
uitkomst die het kabinet bereikt heeft, is duidelijk en neemt
de vijf grote zorgen die ik voortdurend in de zaaltjes
gehoord heb, wel degelijk weg. Dat heeft de premier net
duidelijk bevestigd. Daarom zal D66 voor de goedkeuringswet stemmen, althans als de fractie van D66 mijn advies
daarover zal volgen. Ik moet dat advies namelijk nog wel
verdedigen in mijn fractie.
De heer Van Bommel (SP):
De heer Verhoeven neemt de rol van collega Ten Broeke
over. Die vat altijd aan het eind van het debat de bijdragen
van de anderen samen, maar dan wel naar zijn eigen indruk.
Ik begrijp dat de heer Verhoeven dat nu, omdat hij eerder
op de sprekerslijst staat, kan doen. Waarschijnlijk doet hij
het ook met instemming van Ten Broeke, want dat scheelt
hem ook weer spreektijd. Verhoeven zegt hier stellig: Oekraïne wordt geen lid van de Europese Unie. Ik wil hem vragen: waar staat dat?
De heer Verhoeven (D66):
Dat is de omkering die de heer Van Bommel nu al een jaar
probeert te gebruiken om het debat naar zijn hand te zetten.
Dat zei ik net ook tijdens mijn interruptie. Voordat er sprake
was van dit associatieakkoord waren er mogelijkheden voor
Oekraïne om het lidmaatschap aan te vragen. Tijdens en
na de periode van het associatieakkoord zijn diezelfde
mogelijkheden er nog steeds. De heer Van Bommel heeft
in alle zaaltjes waar wij stonden, voortdurend gesuggereerd
dat dit associatieakkoord een opstapje was naar het lidmaatschap. Dat staat nergens en dat moet de heer Van Bommel
toegeven.
De heer Van Bommel (SP):
Mijn vraag is niet beantwoord of eigenlijk wel een beetje.

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

De heer Verhoeven (D66):
Ja, zeker wel.
De heer Van Bommel (SP):
Wel een beetje, want het staat dus nergens. De heer Verhoeven erkent dat Oekraïne gewoon het lidmaatschap kan
aanvragen. Dat kon het. Dat kan het. En dat kan het straks
ook. Dit verdrag schakelt Oekraïne op een aantal politieke
terreinen meer gelijk met de Europese Unie. Dat staat
gewoon in het verdrag en daarom noem ik het een opstapje.
Dus de eerdere bewering van de heer Verhoeven dat Oekraïne geen lid wordt van de Europese Unie, is nergens op
gebaseerd.
De heer Verhoeven (D66):
Jawel.
De heer Van Bommel (SP):
Waarop dan?
De heer Verhoeven (D66):
Dat is een politieke uitspraak. Die is bijvoorbeeld gebaseerd
op het feit dat hier in de Tweede Kamer 150 leden zijn die
allemaal zeggen dat Oekraïne geen lid kan worden van de
Europese Unie. Dat is een politieke uitspraak, mijnheer Van
Bommel. Dat is een belangrijke uitspraak.
Vervolgens wil ik nog het volgende zeggen. De heer Van
Bommel staat hier vandaag misschien wel bij zijn laatste
debat. Ik heb veel debatten met hem gevoerd en hem tijdens
al die debatten zeer gewaardeerd. Dat zal ik van mijn kant
ook zeggen. Wij hebben in al die zaaltjes, die rokerige
zaaltjes, samen mooie debatten gevoerd. Dat was leuk.
Maar één ding was steeds heel gek. Ik zei elke keer: van dit
associatieakkoord kun je niet zeggen dat het een aanleiding,
een aanzet, een opstap of een weg naar het lidmaatschap
is. De heer Van Bommel heeft altijd gezegd dat dat waar is,
maar vervolgens heeft hij gevraagd: ja, maar waar staat
dan dat ze geen lid kunnen worden? Dat is echt een omkering van de werkelijkheid. Dan zeg je eigenlijk: omdat iets
er niet in staat, wordt niet uitgesloten dat het niet gebeurt.
Als je op die manier debatten voert, kun je nooit duidelijkheid scheppen over wat er in een tekst staat, want dat zeg
je: ik lees de tekst op basis van wat er niet staat. Als we op
die manier teksten lezen, komen we met z'n allen geen stap
verder.
De voorzitter:
Tot slot.
De heer Van Bommel (SP):
Woorden hebben hun betekenis.
De heer Verhoeven (D66):
Ja, absoluut.

21 februari 2017
TK 55

55-39-22

De heer Van Bommel (SP):
Als de heer Verhoeven hier zegt "Oekraïne kan geen lid
worden van de Europese Unie" is dat feitelijk onjuist. Dat
is niet waar te maken. Oekraïne kan gewoon een aanvraag
doen en er kan een politieke meerderheid ontstaan; wij
gaan naar de verkiezingen. Oekraïne kan dat lidmaatschap
aanvragen en zelfs verkrijgen. Mijnheer Verhoeven, u kunt
dus niet waarmaken dat Oekraïne geen lid kan worden of
dat het een onmogelijkheid is dat dat gebeurt. Dat kunt u
niet waarmaken.
De heer Verhoeven (D66):
Daar heeft de heer Van Bommel gelijk in. Niemand kan dat
uitsluiten. Maar als de heer Van Bommel eerlijk zou zijn
tegen de Nederlandse kiezer over het reële risico dat Oekraïne binnen de komende 20, 25, 30, 40 of 50 jaar lid zou
worden, zou hij zeggen dat die kans bijzonder, bijzonder,
bijzonder, bijzonder klein is. De heer Van Bommel heeft
elke keer precies het tegenovergestelde beweerd. En dat
vind ik kiezersbedrog. Dan maak je mensen bang voor iets
wat gewoon niet gaat gebeuren.
De heer Beertema (PVV):
Het huidige inlegvel is de resultante van een duidingsproces
van 320 dagen. Dat wil ik even ter verduidelijking meegeven
aan de heer Verhoeven. Van ons had dat duidingsproces
er nooit hoeven zijn. Het had er nooit moeten zijn. De vraag
die aan de kiezer werd voorgelegd, was heel duidelijk. Het
enige gepaste antwoord was een intrekkingswet. Buiten
alle tekstexegese om blijft dat het standpunt van de PVV.
Die intrekkingswet had er moeten komen.
De heer Verhoeven (D66):
Dat ben ik met de heer Beertema eens. Die intrekkingswet
had er moeten komen. Die is er niet gekomen. Toen is bij
de PVV het denken gestopt. En bij D66 is het denken doorgegaan, kijkend naar de inhoud.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan mevrouw Maij.
Zij schudt van nee. Dan ga ik naar de heer Grashoff; ook
niet. Dan is het woord aan de heer Ten Broeke. Hij spreekt
namens de VVD.

De heer Ten Broeke (VVD):
Voorzitter. Ik kan het heel kort houden, want de samenvatting is al gegeven. Door velen is de juridisch bindende
verklaring, die ons vandaag noopt nog een keer ja of nee
te zeggen tegen het associatieverdrag, een "inlegvel"
genoemd. Eigenlijk zou je het een "uitlegvel" moeten noemen, want het geeft een bindende uitleg voor 28 EU-lidstaten, voor 28 regeringen die verantwoordelijk zijn voor 510
miljoen burgers, omdat 2,5 miljoen Nederlandse burgers
hebben gezegd dat ze het verdrag op deze manier niet
wensen.
Ik kan het de heer Verhoeven alleen maar nazeggen: in de
campagne hebben we te maken gehad met een ongelooflijke hoeveelheid fabels. Er is een fantastische fabeltjeskrant
verspreid, door verschillende partijen, die ik hier niet nog

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

een keer zal aanhalen. Dat betreft exact de onderwerpen
die in de juridisch bindende verklaring staan, maar vandaag
moeten degenen die in de campagne vergeefs probeerden
om het verdrag uit te leggen ineens aanhoren dat het niet
gaat om de angsten, maar om wat precies in het verdrag
staat.
Had ik dat maar tijdens de campagne gehoord. Had ik maar
tijdens de campagne eens een keer van PVV, SP of Partij
voor de Dieren gehoord dat er geen lidmaatschap kan
voortvloeien uit dit verdrag. Nu moeten ook 27 andere lidstaten dat zeggen. Dat is het fundamentele verschil. Om
die reden zeggen wij ja tegen het associatieverdrag, zoals
we al deden, maar we vinden de aanvulling wel degelijk
een verrijking.
De heer Omtzigt (CDA):
Voorzitter. Ten eerste geef ik u het overzicht met de reacties
van de andere parlementen, zodat ook de collega's het
hebben. Het kan toegevoegd worden aan de Handelingen,
waardoor het een openbaar document wordt en men kan
zien welk overzicht ik heb gekregen. Een aantal mensen
vroeg daarom.
De voorzitter:
Ik neem aan dat er geen bezwaar tegen bestaat dat dit stuk
ter inzage wordt gelegd bij het Centraal Informatiepunt van
de Kamer.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)
De heer Omtzigt (CDA):
Ik zie een aantal mensen heel hard lachen, maar het is heel
serieus als je eerst een referendum houdt en dan zegt: we
doen het niet. Vergeet niet waar we in april mee begonnen.
Wij vroegen voor het referendum wat we zouden gaan doen
als het een nee wordt en kregen drie keer geen antwoord.
De dag na het referendum zei de premier in een debat hier:
alles gaat door, ook als Nederland niet meedoet. Dat bleek
even later niet te kloppen. Daarna belde hij president
Porosjenko van Oekraïne. President Porosjenko heeft niet
meegewerkt aan deze oplossing. Hij trok zich terug uit de
besprekingen. Er bleven 28 EU-lidstaten over. Zij konden
niets anders doen dan een leeg inlegvel produceren, zodat
dit hier als excuus zou kunnen worden gebruikt om van
"tegen" naar "voor" te gaan, zoals een aantal partijen deed.
Zo is er omgegaan met het referendum.
Als je dan maar lang genoeg wacht, lijkt het alsof zo'n
inlegvel de bedoeling was, maar het inlegvel was niemands
bedoeling op de dag na het referendum. De collega's in de
Kamer weten dat dondersgoed. Het zou hen sieren als ze
vertellen dat het niet de optimale oplossing was, en dat het
feitelijk geen oplossing is.
Ook in de tweede termijn komt een aantal collega's met
woorden waardoor ik denk: er is geen enkel uitzicht op lidmaatschap, maar dat staat niet in de verklaring. Daarin staat
alleen dat het verdrag zelf geen toezegging is. Een aantal
andere landen, zoals Polen, legt het wel degelijk uit als uitzicht op lidmaatschap. Dat betekent dat we allemaal ver-

21 februari 2017
TK 55

55-39-23

schillende beelden in de lucht houden. Dat is geen manier
om met een referendum om te gaan.
Ik heb nog één vraag openstaan. Is het in zijn algemeenheid
nodig om een indruk die politici wekken tijdens een verkiezingscampagne, bijvoorbeeld door bepaalde beloftes te
doen en bepaalde dingen te zeggen, te corrigeren met een
verklaring? Ik zou die vraag graag beantwoord zien door
de minister-president.
Verder zou ik hem hartelijk willen danken voor de antwoorden op de MH17-vragen. Het is van het grootste belang dat
de samenwerking met Oekraïne en de andere leden van
het JIT goed blijft gaan.
De voorzitter:
Dan geef ik nu het woord aan de minister-president.

Minister Rutte:
Voorzitter. Wat betreft de laatste vraag van het CDA, van
de heer Omtzigt zoek ik even naar wat hij nou wil. Het
kabinet heeft namelijk nooit gezegd dat het zomaar de uitslag zou overnemen. Dat is nooit het standpunt van het
kabinet geweest. We hebben altijd gezegd dat we de uitslag
zullen wegen. De letterlijke tekst die ik gebruikte op 6 april
's avonds in een eerste reactie was: we kunnen nu niet
zonder meer ratificeren. Ik weet niet waar de heer Omtzigt
naar zoekt, maar dat zou mijn reactie zijn op zijn vraag.
De heer Beertema heeft een heleboel vragen gesteld die
niet te maken hebben met het associatieakkoord maar die
we wel uitvoerig aan snee hebben gehad bij het debat over
de Staat van de Unie en over de laatste Europese Raad. Ik
vind dus ook niet dat ik daar nu verder op moet ingaan. Ik
vind dat ook niet passend. Ik kan wel zeggen dat ik een
grote betrokkenheid merk van de heer Beertema bij de
Europese Unie. Blijkbaar is hij het dus oneens met zijn eigen
leider die nog steeds uit de Europese Unie wil, die een nexit
wil. Ik kan hier wel zeggen dat dat standpunt van de PVV
met betrekking tot een nexit van zodanig grote schade voor
Nederland is, zowel economisch als vooral ook voor onze
veiligheid en stabiliteit, dat hij mij daarover op ieder gekozen moment tegenover zich zal treffen, strijdend tegen zo'n
nexit.
Dan kom ik op de motie van de heer Van Bommel. Die moet
ik echt ontraden omdat hetgeen daarin gevraagd wordt niet
nodig is. Oekraïne hoeft zich niet juridisch te verbinden met
het besluit van de staatshoofden en regeringsleiders, om
alle redenen die ik in de eerste termijn genoemd heb. Met
enige nadruk wil ik deze motie ontraden. Ze voegt niets toe,
hoe jammer ik het ook vind dat ik de laatste door de heer
Van Bommel in een debat met mij ingediende motie niet
kan omarmen, maar het gaat echt niet.
De heer Beertema (PVV):
Even voor de duidelijkheid: hoor ik de minister-president
nu zeggen dat mijn partijleider wel een nexit zou willen en
ik niet?

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

Minister Rutte:
Ja, ik krijg die indruk omdat u zo enthousiast over Europa
spreekt.
De heer Beertema (PVV):
Kom op, u hebt het over de Staat van de Unie, ik zeg niets
anders dan dat. Daar hebben we steeds ruzie over. U begint
dingen te vergeten, lijkt het wel. Dat is niet de bedoeling,
lijkt me. Die nexit komt er, vroeg of laat. De frexit komt er.
Het gaat gebeuren. Ik heb het gehad over het schrijven op
de wand dat u niet wilt zien, over het feit dat u aan de verkeerde kant van de geschiedenis staat. En dan gaat u mij
hier nu staan te vertellen dat ik geen nexit zou willen? Ik
begrijp er helemaal niets van.
Minister Rutte:
Ja, ik beluister dat toch tussen de regels door. Ik hoor de
heer Beertema toch met steeds meer belangstelling spreken
over dit onderwerp. Ik zie daarin toch een accentverschil
met zijn leider. Het is overigens goed dat hij het nog even
toelicht.
De heer Beertema (PVV):
Dat accentverschil is er niet en die nexit komt er. Weest er
gerust op!
Minister Rutte:
Ik zal ertegen strijden. Het is slecht voor onze economie en
heel slecht voor onze veiligheid. Nederland gaat dat niet
doen.
Voorzitter. Ik denk dat ik daarmee alle vragen heb beantwoord.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik had gehoopt van een van de collega's of van de premier
te horen welke uitspraken van welke politici er nou precies
rechtgezet zijn met het inlegvel. Verder is mijn vraag aan
de premier of, wanneer er een verkeerde indruk gewekt is,
dat achteraf rechtgezet moet worden. Deze premier heeft
voor de verkiezingen indrukken gewekt over steun aan
Griekenland, over hypotheekrenteaftrek, over €1.000 terug
... De lijst is te lang, dus u zult mij waarschijnlijk afkappen,
voorzitter. Kennelijk moet dat alles met verklaringen rechtgezet worden. Dus welke politicus heeft iets gezegd wat
rechtgezet moet worden? Is er één politicus hier geweest
die gezegd heeft dat dit verdrag het kandidaat-lidmaatschap
geeft? Dat doet dat verdrag namelijk niet en dus is die uitleg
onnodig. Dan mijn tweede vraag: is het nodig om wanneer
er verkeerde indrukken worden gewekt door politici, die
later recht te zetten? Als dat zo is, ben ik wel benieuwd
wanneer dat gaat gebeuren.
Minister Rutte:
We hebben dat uitgebreid besproken in eerdere debatten.
Ik heb toen gewezen op uitspraken van de thans president
van de Europese Commissie maar ook zijn er andere seniorpolitici in Europa die wel degelijk hebben gesproken over
het wenkend perspectief dat het associatieakkoord betekent
in de context van mogelijke toekomstige lidmaatschapsam-

21 februari 2017
TK 55

55-39-24

bities. Ik heb wat betreft het Nederlandse toneel gewezen
op heel veel uitspraken die zijn gedaan door politici die te
maken hebben met de vier, vijf grieven die geadresseerd
zijn in het besluit van de Europese staatshoofden en regeringsleiders. Als ik dat dan even terugbreng naar één
moment dan is dat de uitzending geweest van Nieuwsuur,
eind maart 2016, het debat tussen de heer Samsom, toen
voorzitter van de fractie van de PvdA, en de heer Roemer,
nog steeds voorzitter van de fractie van de Socialistische
Partij. Daarin kwamen al deze elementen, in ieder geval vier
van de vijf maar ik meen zelfs alle vijf, uitvoerig aan de orde
en bleek hoezeer sommigen in dat debat probeerden om
de context van dit associatieakkoord op te rekken naar lidmaatschap, collectieve verdediging, vrij verkeer van werknemers en toekomstige financiële verplichtingen. Ik zal hier
verder niet wijzen, maar het zou de Socialistische Partij
geweest kunnen zijn. Er waren veel meer voorbeelden, maar
ik had niet eerder gezien dat ze zo in een twintig minuten
durend debat in een nieuwsprogramma aan de orde waren.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik heb nog geen voorbeeld gehoord van een gelegenheid
waarbij iemand gezegd heeft dat dit verdrag een kandidaatlidmaatschap inhoudt. Dat het uitzicht biedt daarop, wordt
nog steeds door een aantal Europese politici beweerd. Dat
wordt ook niet ontkracht in het inlegvel. De premier verwart
zijn uitspraak constant met "het biedt uitzicht op" terwijl dat
er niet is. Daar wordt in Europa best wel verschillend over
gedacht. Dat heeft dit inlegvel niet weggenomen. De enige
die niet getekend heeft, is overigens de Europese Commissie, die ook nog partij is bij het verdrag. Maar dat zullen we
even terzijde laten.
Ik heb een hele lijst voorbeelden genoemd van indrukken
die tijdens de verkiezingscampagne zijn gewekt door de
premier. Ik heb daar geen reactie op gehad. Krijgen we nog
een keer een inlegvelletje waarop wordt uitgelegd waarom
al die verwachtingen: die €1.000, die hypotheekrenteaftrek,
Griekenland ...
De voorzitter:
Ja.
De heer Omtzigt (CDA):
Ja, u kent het hele lijstje nu al. Krijgen we een inlegvel —
of een uitlegvel zoals de VVD dat noemt — waarop wordt
aangegeven waarom dat allemaal niet is uitgekomen?
Minister Rutte:
Ik kan alleen maar herhalen wat ik net zei. Zeker op het punt
van het lidmaatschap is het volstrekt helder dat in het debat
op allerlei momenten zowel door mensen buiten Nederland
als door mensen in Nederland de nadrukkelijke suggestie
is gewekt dat dit associatieakkoord een opstap is naar het
lidmaatschap. Men suggereert niet dat het lidmaatschap
als zodanig mogelijk zou zijn, maar dat het associatieakkoord als het ware een automatische stap zou zijn op weg
naar het lidmaatschap. Ik denk dat het goed is dat, waar
zovelen ten onrechte die indruk hebben proberen te wekken,
het met dit besluit van de Europese staatshoofden en
regeringsleiders volstrekt helder is. Het is niet voor niks dat
ik daarvoor de blaren op de tong heb moeten praten, zowel

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

in de Europese Raad als in mijn contacten met de Oekraïense president. Het gaat om het belang van juist die formulering. Als die zo betekenisloos zou zijn, dan was het niet
zo ingewikkeld geweest. Het is zo ingewikkeld geweest,
omdat het wel degelijk substance heeft. En dat weet ook
de heer Omtzigt dondersgoed.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik wacht nog op het antwoord op de vraag of wij nog een
in- of uitlegvelletje krijgen van de premier.
Minister Rutte:
Dat ga ik doen zodra ik van de heer Omtzigt een verklaring
krijg waarom hij en zijn partij in de afgelopen vijf jaar
afwezig waren om dit land uit de crisis te halen. Dank u wel.
De voorzitter:
Mijnheer Omtzigt, u mag kort reageren.
De heer Omtzigt (CDA):
Voorzitter. Ik doe mijn werk als parlementariër in het controleren van deze regering. Ik had verwacht dat u als voorzitter deze opmerking niet serieus zou nemen. De premier
is geen enkele belofte van zichzelf nagekomen. Het enige
verweer dat hij dan heeft richting de oppositie is dat wij
afwezig zouden zijn. Dat is een affront voor het werk. De
minister-president hoeft het niet met mij eens te zijn. Dat
is hij ook niet met de heer Van Bommel. Maar ik vraag of
er een uitleg komt. En dat weglachen is echt een belediging
voor heel Nederland.
Minister Rutte:
Het belangrijkste doel voor dit kabinet, voor mijn partij in
dit kabinet en voor deze coalitie was om Nederland dat in
een zeer ernstige crisis verkeerde, sterker uit de crisis te
laten komen. Me dunkt, we zijn op dit moment een van de
snelst groeiende economieën van Europa. We zijn de meest
competitieve economie van de Europese Unie. Onze
staatsschuld daalt snel, die is gedaald richting de 60% en
lager. Ik noem de werkgelegenheid in 2016. De daling van
de werkloosheid is de grootste in de afgelopen tien jaar.
Het consumenten- en het producentenvertrouwen staan op
het hoogste punt van de afgelopen vijf tot tien jaar. Wij
komen sterker uit de crisis. Mijn enige vraag aan de heer
Omtzigt zou zijn: waar was het CDA in de afgelopen vijf jaar
om daarbij te helpen?
De voorzitter:
Ik krijg de indruk dat het debat een andere wending begint
te krijgen.
Minister Rutte:
Die indruk krijg ik ook.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik vroeg om een uitleg op een aantal punten.

21 februari 2017
TK 55

55-39-25

De voorzitter:
Ja, maar jullie verschillen van mening.
De heer Omtzigt (CDA):
Ik kan al deze punten ontkrachten door te zeggen dat Spanje
en Polen sneller groeien dan Nederland, maar ik vind het
allemaal prima. Ik vecht die statistiek niet aan. Ik doe het
anders graag, maar ik vroeg om een uitleg. Als het gaat
over het verdrag met Oekraïne zegt de premier heel helder:
als politici in een campagne a zeggen terwijl het b is, dan
ben ik als politicus verplicht om dat recht te zetten. Nu is
er één persoon die een abonnement heeft op het a zeggen
en b doen. Als hij dan met een grap zegt dat hij daar geen
uitleg over hoeft te geven, vraag ik hem toch wanneer die
uitleg wel wordt gegeven.
Minister Rutte:
Om de belangrijkste doelstelling van het kabinet te realiseren, moet je wel verantwoordelijkheid nemen en niet een
verantwoordelijkheidsvakantie houden, zoals het CDA de
afgelopen vijf jaar heeft gedaan.
De voorzitter:
Nee.
Minister Rutte:
Ik meen dat het debat hiermee toch meer richting de verkiezingscampagne gaat. Dat is leuk. Daar kunnen we nog even
over doorgaan ...
De voorzitter:
Nee.
Minister Rutte:
... maar volgens mij moeten we dat op een andere plek
doen.
De voorzitter:
Ook de premier hoort zich aan het onderwerp te houden.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Over de ingediende motie zullen we aanstaande donderdag
stemmen. Ik dank de minister-president, de minister van
Buitenlandse Zaken, de Kamerleden, de mensen die dit
debat hebben gevolgd vanaf de publieke tribune of via
internet en de medewerkers.

Tweede Kamer

Associatieovereenkomst met Oekraïne

21 februari 2017
TK 55

55-39-26