Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

33 561

Structuurvisie Windenergie op Zee (SV WoZ)

Nr. 36

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 30 november 2016
De vaste commissie voor Economische Zaken en de vaste commissie voor
Infrastructuur en Milieu hebben op 17 november 2016 overleg gevoerd
met de heer Kamp, Minister van Economische Zaken, en mevrouw Schultz
van Haegen-Maas Geesteranus, Minister van Infrastructuur en Milieu,
over:
− de brief van de Minister van Infrastructuur en Milieu d.d.
18 augustus 2016 met de aanvulling op de planMER en de
herziening van de passende beoordeling bij de OntwerpRijksstructuurvisie Windenergie op Zee Aanvulling gebied
Hollandse Kust, tevens de partiële herziening van het Nationaal Waterplan 2016–2021 (Kamerstuk 33 561, nr. 32);
− de brief van de Minister van Infrastructuur en Milieu d.d. 1 juli
2016 inzake de Ontwerp-Rijksstructuurvisie windenergie op
zee: Aanvulling Hollandse Kust (Kamerstuk 33 561, nr. 30);
− de brief van de Minister van Economische Zaken d.d.
15 november 2016 met een kabinetsreactie op twee onderzoeksrapporten en een white paper over wind op zee (onderzoeksrapporten Stichting Vrije Horizon over windenergie,
aangeboden door Lindblom) (Kamerstuk 33 561, nr. 33).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie,
Vermeij
De voorzitter van de commissie,
Van Dekken
De griffier van de commissie,
Nava

kst-33561-36
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

1

Voorzitter: Vermeij
Griffier: Nava
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Bosman, Dik-Faber, Agnes
Mulder, Van Tongeren, Vermeij en Jan Vos,
en de heer Kamp, Minister van Economische Zaken, en mevrouw Schultz
van Haegen-Maas Geesteranus, Minister van Infrastructuur en Milieu.
Aanvang 15.33 uur.
De voorzitter:
Ik heet de beide bewindslieden van harte welkom. Het is een hele eer dat
wij hen in ons midden hebben. Uiteraard heet ik ook iedereen welkom die
meekijkt en meeluistert en hier al dan niet aanwezig is. Wij gaan snel van
start, want volgens mij is er veel te bespreken. Er is een spreektijd
afgesproken van vier minuten. Dat is niet bijster veel. Ik geef als eerste het
woord aan de heer Bosman namens de fractie van de VVD.
De heer Bosman (VVD):
Voorzitter. Als Zeeuw sta ik op zondag graag op het strand. Ik geniet van
de zon, van de wind en van mijn kinderen, die rennen aan de waterlijn.
Dan zie ik waarvoor ik het doe: voor mijn kinderen en in de toekomst ook
voor hun kinderen. Duurzame energieopwekking is van belang voor onze
kinderen. Het is belangrijk voor het milieu en het klimaat, maar ook voor
de betaalbaarheid van de energie in de toekomst. Wind op zee is divers.
Wij praten over verschillende plekken. Een van die plekken heet IJmuiden
Ver. Het is een veelgehoorde optie. Een optie waar ook de VVD naar heeft
gekeken. Ook wij vinden dat draagvlak van belang is. Maar als de
onderzoeken uitwijzen dat de kosten van IJmuiden Ver veel hoger zijn dan
de kosten van plaatsing van molens voor de Hollandse kust, dat de
plaatsing langer duurt dan wij in de planning hebben opgenomen en dat
de introductie van weer een verandering alleen maar meer onzekerheid
met zich brengt, kan ik niet anders dan aangeven dat plaatsing voor de
Hollandse kust, alles afwegend, de juiste optie is.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
We zien dat de kosten van IJmuiden Ver behoorlijk naar beneden zijn
gegaan. Afgelopen dinsdag ontvingen wij nog een brief van de Minister.
In de berekening van ECN zien wij dat er geen rekening wordt gehouden
met nog verdere te verwachten verlagingen. Een van de belangrijkste
redenen waarom het daar duurder is, is de aanlegkabel. Dit is berekend op
basis van ongeveer 2.100 MW. IJmuiden Ver kan wel wat meer leveren,
misschien zelfs wel 6.000 MW. Maar de berekening is natuurlijk niet
gemaakt voor die 6.000 MW, terwijl dat best invloed zou kunnen hebben
op de prijs. Heeft de VVD die berekeningen gezien en zo ja, wat vindt zij
daar dan van?
De heer Bosman (VVD):
Wij hebben gekeken naar zekerheden en onzekerheden. Wij hebben met
zijn allen een paar afspraken gemaakt. Wij vinden het belangrijk dat de
afspraken die wij hebben gemaakt in alle zorgvuldigheid worden
uitgewerkt. Wat de kosten van IJmuiden Ver in relatie tot de kabel betreft:
het gaat niet alleen om de kosten van de kabel. IJmuiden Ver is gewoon
1,6 miljard duurder, los van de aansluitkosten. Die aansluitkosten brengen
onzekerheden mee. Er is ook discussie over gelijkstroom versus wisselstroom. Er zijn allerlei verschillende opties. Als die opties niet zeker zijn en
als je niet voor ogen hebt wat het gaat worden, zeg ik: dat is een
onzekerheid. Daar kunnen wij op wachten, maar dat vind ik onverstandig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

2

Ik denk dat wij heel duidelijk moeten zijn in datgene wat wij vinden over
de haalbaarheid van de doelen voor duurzame energie. Daar hoort dit bij.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
De VVD heeft die berekeningen dus niet gezien en weet dus ook niet wat
het effect daarvan is op de kosten.
De heer Bosman (VVD):
Jawel. Wij hebben aangegeven dat de kosten hoger zijn. Bij 6.000 MW
praat je over een heel andere infrastructuur en over andere kosten. Ik ben
blij dat het CDA zo meteen gaat aantonen wat die kosten daadwerkelijk
zijn en daar kijk ik met spanning naar uit.
Laat ik duidelijk zijn: de VVD onderkent de zorgen van de inwoners van de
kustgemeenten op het gebied van hun inkomsten uit toerisme en het
uitzicht op de zee. Die neemt de VVD zeker serieus. Ik vraag de Minister,
deze kustgemeenten te blijven monitoren ten aanzien van hun economische ontwikkeling. Ook vraag ik de Minister, als er sprake is van
achteruitgang, met deze gemeenten in gesprek te gaan. Kan de Minister
dat toezeggen? In hoeverre is medegebruik van de windparken mogelijk,
bijvoorbeeld ten behoeven van de visserij of de doorvaart? Wordt hieraan
gewerkt?
Kan de Minister aangeven dat er alles aan wordt gedaan om de zichtbaarheid van de windmolens tot een minimum te beperken? Volgens mij
kunnen verschillende kleuren of soorten verf dat bewerkstelligen. Ik heb
begrepen dat de verlichting op de windmolens niet meer hoeft te
knipperen en dat deze in sommige weersomstandigheden kan worden
gedimd. Gaat de Minister er alles aan doen om de overlast voor de
kustbewoners tot het minimum te beperken? Graag krijg ik ook de
garantie van de Minister dat de windmolens na hun termijn ook weer
worden opgeruimd.
De VVD kiest voor een verduurzaming van de energievoorziening, niet
alleen voor onszelf, maar ook voor de toekomst van onze kinderen. De
energievoorziening moet betrouwbaar, betaalbaar en schoon zijn. Daarom
zetten wij de stappen die wij nu zetten.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Voorzitter. Als Twent sta ik ook graag aan het strand. Dan wil ik ook graag
genieten van de natuur daar. Ik ben heel blij als wij het voor elkaar krijgen
om verdere kustbebouwing tegen te houden. Wij zien dat bij wind op zee
alle prijsrecords aan het dalen zijn. Niet alleen in Nederland, maar ook in
West-Europa en wereldwijd. Het is een goede zaak om nu door te pakken
met wind op zee. Samen met een flink aantal Kamerleden die hier zitten
zijn wij meerdere malen op werkbezoek geweest bij de gemeenten waar
wind op zee komt. Wij hebben overleg gevoerd met de horeca. Ik kan mij
van een individuele horecaondernemer voorstellen dat hij bang gemaakt
is door alle berichten dat de recreatie zou instorten en dat de werkgelegenheid zou verdwijnen. Ik had gehoopt dat de verantwoordelijke
bestuurders in de kustgemeenten daar andere informatie tegenover
zouden zetten. Dat is niet gebeurd. De discussie heeft zich verhard. Er zijn
meerdere berekeningen gemaakt. De laatste daarvan laat zien dat
IJmuiden Ver een alternatief is als het enige wat je zou moeten doen, nu
deze hoeveelheid wind op zee zetten is. Maar aangezien wij in Nederland
nog steeds zitten op 95 à 96% fossiele energie en wij daar zo snel mogelijk
vanaf moeten, is het onvermijdelijk dat wind op zee verder wordt
uitgebreid. Dat moet zo zorgvuldig mogelijk, zoals ook mijn collega van de
VVD zei. Ik ben dan ook blij dat wordt gekeken naar die storende knipperende rode lichtjes. Dat kan wellicht worden opgelost op een manier
waardoor dat in de avond en de schemering geen extra zichtbaarheid
oplevert. Alles afwegende, het klimaatverdrag van Parijs, de staatsbe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

3

groting en het geringe aandeel duurzame energie in Nederland, steunt de
fractie van GroenLinks het kabinet in de uitrol van wind op zee.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
GroenLinks maakt zich er heel druk over dat de kust wordt volgebouwd,
maar heeft er kennelijk minder moeite mee dat het vrije uitzicht op de kust
zelf wordt volgebouwd met windmolens. Waarom dit verschil?
Windmolens dichter bij de kust bouwen heeft ook gevolgen voor de
natuur. Hoe kijkt de fractie van GroenLinks daartegen aan?
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
2016 gaat weer het warmste jaar op rij worden. Klimaatverandering is een
zich heel langzaam voltrekkende ramp. Je ziet bijvoorbeeld dat boeren in
Nederland enorme schade ondervinden van grote hoos- en hagelbuien.
Dit is niet zo gemakkelijk zichtbaar, maar om iets te doen aan die zich
langzaam voltrekkende ramp moeten wij ons in elk geval houden aan de
verplichtingen die wij zelf zijn aangegaan ingevolge het klimaatverdrag.
Wij moeten dus zorgen voor een fors aandeel schone energie. Dat belang
plaatsen wij hoger. Wat de kustbebouwing betreft: er zijn een heleboel
verouderde recreatieplekken waar niet gesaneerd en opnieuw geïnvesteerd wordt. Er worden luxe villa’s van twee of drie ton gepland aan de
kust. Daarvan zegt GroenLinks: het belang daarvan is niet zo groot dat je
daarvoor natuur zou moeten opofferen. Het ligt er dus aan hoe je de
verschillende belangen weegt. De dreiging van klimaatverandering weegt
voor ons heel erg zwaar. De noodzaak voor meer warme chocolademelk
om het half uur aan het strand plaatsen wij wat lager.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik zit nog even over die laatste opmerking na te denken. Eerst een heel
warm pleidooi houden voor de horecaondernemers en dan zo eindigen. Ik
stel vast dat er een verschil is tussen voor de kust en op de kust.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Het CDA hoeft het er niet mee eens te zijn, maar in de afweging weegt het
belang rond klimaatverandering voor GroenLinks veel zwaarder. Er
worden forse hoeveelheden geld voor uitgetrokken. Daar dragen alle
Nederlanders aan bij en dat vinden wij heel belangrijk. Er staat al heel veel
op het strand, in de duinen en net achter het strand waar het kan. Wij
vinden het van belang dat daar niet wordt bijgebouwd. Het is fijn dat mijn
collega van het CDA ons standpunt goed heeft begrepen.
Ik was gebleven bij de vraag wat de Minister gaat doen met het geld dat
bespaard wordt door de dalende kosten voor wind op zee. Gaat dat terug
naar de burger via een verlaging van het tarief voor opslag duurzame
energie? Of is de Minister bereid om het geld te gebruiken om de uitrol
van wind op zee te versnellen en zo te profiteren van lagere prijzen? Hoe
staat het met de plannen om nieuwe kavels aan te wijzen voor wind op
zee? Hoe staat het met de plannen voor het verder uitbreiden van een
Noordzeegrid, zodat we interconnectie krijgen met andere Noordzeelanden? Ergens op zee waait het altijd wel. Als er interconnectiviteit is,
wordt ook onze duurzame-energievoorziening in Nederland beter en
robuuster.
De heer Jan Vos (PvdA):
Voorzitter. We bespreken vandaag de Rijksstructuurvisie Windenergie op
Zee. Dat komt omdat het kabinet heeft besloten dat we veel moeten
investeren in duurzame energie. Die moet ergens komen in ons kleine
landje en voor een belangrijk deel ook op onze Noordzee. Dat is
belangrijk, want we weten allemaal dat de aarde opwarmt. Ik refereer niet
graag aan een andere politieke partij, maar ik wil toch even Jan Terlouw
aanhalen. In het artikel in Trouw van gisteren zegt hij: de uitdaging van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

4

mens in de vorige eeuw, in mijn eeuw, was het bestrijden van armoede en
de uitdaging van de mens in deze eeuw is zich verhouden tot de aarde en
de manier waarop we met die aarde omgaan. Dat ervaar ik ook zo sinds ik
hier als volksvertegenwoordiger namens de Partij van de Arbeid zitting
heb mogen nemen. Ik denk dat het een van de grootste uitdagingen is van
deze eeuw. Daarom wil ik het kabinet complimenteren voor de wijze
waarop het uitvoering geeft aan de implementatie van duurzame energie.
Als je meer duurzame energie en minder fossiele energie wilt, moet die
duurzame energie ergens komen. Dat zorgt voor heel veel discussie in de
Nederlandse samenleving. Mensen krijgen soms op honderden meters
van hun woning een windmolen voor de deur, een enkele keer zelfs zowel
voor als achter hun huis. Dat is natuurlijk helemaal niet plezierig, maar
wat er op dit moment gebeurt in Rotterdam – mensen overlijden
vroegtijdig omdat onze kolencentrales naast CO2 ook allerlei andere
vervuilende stoffen uitstoten, waardoor we in Rotterdam een van de
meest vervuilde gebieden in Europa hebben – is minstens even erg, zo
niet erger. Ik begrijp heel goed – ik ben net zoals André Bosman van de
VVD opgegroeid in de prachtige provincie Zeeland – hoe vervelend het is
als je, wanneer je vanaf het strand uitkijkt op zee, daar windmolens ziet
verrijzen. Dat is niet leuk, maar als die windmolens op 10 zeemijl komen,
op 18 kilometer, hoe verhoudt de ellende die dan over je heen komt zich
tot wat andere burgers op dit moment in Nederland ervaren? Hoe
verhoudt zich dat tot de optie om schaliegas te gaan winnen in
Nederland? Hoe verhoudt zich dat tot de optie van een kerncentrale, zoals
het CDA wil? Mijn visie is dan duidelijk: ik steun het kabinet voor de volle
honderd procent in de uitrol van windmolenparken op zee.
Wat het kabinet heeft gedaan, is heel bijzonder, om meerdere redenen.
Wat nu wordt aangelegd is niet alleen het grootste windmolenpark en het
is ook niet twee, drie of vier keer het grootste windmolenpark, maar vijf
keer. Dat is een enorme opgave. Waarom is dat zo goed? Omdat de prijs
van windenergie daardoor enorm daalt, namelijk van 24 naar 6 cent per
kWh. Nu is de prijs zelfs 5 cent per kWh. Als die duurzame energie kan
concurreren met fossiele energie qua prijs – dat hebben we bij zonneenergie gezien en dat zien we nu ook bij windenergie op zee en
windenergie op land – dan is de echte oplossing in zicht voor het enorme
probleem dat we op deze aarde hebben om de CO2-uitstoot te verminderen. Dat is wat regeringen in de wereld hebben gedaan. Dat heeft de
Duitse regering gedaan met zonne-energie en dat heeft dit kabinet gedaan
met windenergie op zee. Dat is de echte bijdrage die voor de wereld –
dezelfde prijzen worden nu ook bij andere aanbestedingen gerealiseerd –
wordt gerealiseerd, mede met behulp van Nederlands belastinggeld. Wel
gebeurt dit op de meest kostenefficiënte wijze, en daar zal Minister Kamp
blij mee zijn. Het gebeurt met veel minder geld dan we in het verleden
voorzagen.
Ik wil het kabinet daarmee complimenteren en ik wens de Minister veel
sterkte bij de uitvoering van de verdere plannen.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Voorzitter. Energie is van groot belang voor onze samenleving. Wij kunnen
niet zonder. Wel is een omslag naar een duurzame energievoorziening
nodig, een energievoorziening die de aarde niet uitput en die niet leidt tot
klimaatverandering. De ChristenUnie wil in één generatie naar een
volledig schone energievoorziening. Windenergie is daarbij nodig. We
kunnen ons geen vertraging veroorloven, want Nederland loopt al achter
in de transitie naar schone energie. We kunnen het ons niet veroorloven
om locaties voor windenergie te schrappen, ook niet als het gaat om wind
op zee. Er is veel en ook gedegen onderzoek gedaan door alle betrokken
partijen. Daarmee is ook rekening gehouden in de uitwerking van de
Rijksstructuurvisie Wind op Zee. Wij delen de visie van het kabinet dat het
geen kwestie van of-of is, maar van en-en. Zowel de totstandkoming van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

5

de windparken Hollandse Kust noord en zuid, als de aanleg in de
toekomst van het park IJmuiden Ver is noodzakelijk om uiteindelijk te
voldoen aan de gemaakte afspraken rond de opwekking van duurzame
energie en steeds minder afhankelijk te worden van fossiele bronnen. Wij
steunen het voornemen van het kabinet om vast te houden aan de
uitvoering van de routekaart voor windenergie op zee zoals die nu
voorligt. Niet alleen blijft de overheid op die manier een betrouwbare
partner voor alle betrokken partijen, ook blijven de meerkosten voor de
burgers het laagst. Beide zaken zijn voor ons van groot belang om
draagvlak te behouden voor de verdere uitrol van duurzame infrastructuurprojecten.
Er is met name veel protest geweest tegen delen van windmolenparken
die gerealiseerd zouden worden binnen 10 of 12 nautische mijl. De
windmolens zullen bij bepaalde weersomstandigheden zichtbaar zijn. Ik
begrijp het als mensen dat een aantasting van de horizon vinden. Juist het
Noordzeestrand waar ik ben opgegroeid en dat mij dierbaar is, is een plek
waarvandaan je ver weg kunt kijken. Daar staat tegenover dat er een
maatschappelijk belang is dat voor ons zwaarder weegt, namelijk het
belang van een schone energievoorziening en het belang van de
schepping, die we willen doorgeven aan volgende generaties. Dan heb ik
het nog niet over het kostenaspect. Ondernemers vrezen inkomstenderving. Onderzoek wijst uit dat die beperkt zal zijn. Heeft Minister Kamp,
zoals hij eerder heeft toegezegd, gekeken naar mogelijkheden om
ondernemers tegemoet te komen door hen te compenseren? Voor wind
op land is dit geregeld in de Omgevingswet. Het zou mooi zijn als er een
vergelijkbare regeling kan worden getroffen voor wind op zee.
De ChristenUnie vindt het goed dat er ook aandacht is voor de ecologische gevolgen van deze windparken. Er is ontzettend veel onderzoek
gedaan naar de ecologische gevolgen voor met name het mariene leven
en de trekroutes die de geplande windparken doorkruisen. Hoe gaat het
kabinet ervoor zorgen dat de ecologische gevolgen van deze windparken
ook in de praktijk worden gemonitord? Welke eisen worden er gesteld aan
de exploitanten van de windparken?
Afgelopen maandag spraken we met Minister Schultz over het medegebruik van windparken voor met name de visserijsector. De ChristenUnie
wil er ook in dit debat op hameren dat hiervoor een oplossing komt.
Ik sluit af. Wij zijn het van harte eens met het kabinet. Wel vragen wij
aandacht voor de ondernemers langs de kust, de doorvaart voor met
name de visserijsector en de ecologie.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Een aantal opmerkingen die ik maak, maak ik ook namens de
SGP. Die fractie volgt dezelfde kritische lijn als wij. Ik weet dat mevrouw
Van Veldhoven van D66 ook een aantal kritische vragen heeft. Zij komt net
terug uit Marrakesh, waar ze namens de Kamer was, zodat ze hier helaas
niet aanwezig kan zijn.
Wind op zee is van cruciaal belang om onze klimaatdoelstellingen richting
2050 waar te maken. Het huidige voorstel is in de ogen van het CDA een
ingrijpend besluit dat een grote impact zal hebben op ons uitzicht op zee
de komende decennia. Van Den Haag tot Schoorl zullen de windmolens
vanaf de kust te zien zijn als deze kabinetsplannen doorgaan. De desbetreffende gemeenten roepen het kabinet op om de windmolens verder
buiten de 12 mijlszone op zee te plaatsen. Immers, goedkoop is uiteindelijk duurkoop. Het CDA steunt de gemeenten in hun oproep en vraagt
Minister Schultz om af te zien van het bouwen van windmolens op minder
dan 12 zeemijl van de kust. Wij vinden het draagvalk namelijk zo
belangrijk.
De tijd is beperkt, dus ga ik direct in op de brief van de Minister van
Economische Zaken van afgelopen dinsdag. We lezen dat ECN (Energieonderzoek Centrum Nederland) bij zijn update alleen mocht kijken naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

6

huidige marktinzichten en niet naar de toekomstige. In de ECN-notitie
staat: geen onderdeel van de vraagstelling is waar en wanneer
windenergie tegen de laagste kosten gerealiseerd kan worden, noch is
gevraagd hoe het net op zee optimaal kan worden uitgerold met het oog
op de ontwikkelingen na 2023. Dit terwijl de Minister in dezelfde brief
toegeeft dat deze verwachtingen reëel zijn omdat de tenderbedragen van
Borssele al behoorlijk lager waren. In Denemarken is zelfs sprake van een
tender die al weer lager was. Kortom, de vooruitzichten van een verdere
daling van de kosten in de toekomst zijn gunstig. Uit eerdere berekeningen bleek IJmuiden Ver 3 miljard duurder te zijn dan dichter bouwen
bij de kust. Nu geeft de Minister in zijn brief aan dat het bedrag naar
1,6 miljard is gedaald. Dat is een behoorlijke daling, namelijk van 47%. Uit
de update van het ECN blijkt dat de meerkosten van een windpark bij
IJmuiden Ver veel lager zijn dan eerst gedacht en dat de meerkosten
eigenlijk alleen voortkomen uit de aansluiting op het net. Dat staat in de
notitie van het ECN. Het CDA probeert te begrijpen waarom de Minister
niet aan het ECN heeft gevraagd om te berekenen wat de effecten zijn op
de aanlegkosten wanneer er voor een capaciteit van meer dan 2.100 MW
wordt gebouwd bij IJmuiden Ver. Zoals wij allemaal weten, passen daar
veel meer MWs. Die rekensom is waarschijnlijk zeer relevant voor een
eerlijke verdeling van de kosten. De Minister heeft ervoor gekozen een
zeer beperkte nieuwe doorrekening te laten maken, die geen recht doet
aan de afweging die nu voorligt, zo vindt het CDA. Wij vinden dat niet zo
netjes tegenover de kustgemeenten. Zij kregen te horen: jammer dan,
maar het is goedkoper, dus we doen het gewoon. Of het echt goedkoper
is, is dus nog steeds de vraag, omdat de Minister het niet helemaal heeft
laten doorrekenen. Waarom doet de Minister dat niet? Waarom kiest hij
nou niet voor de langere termijn, richting 2030, met dat draagvlak?
Het energieakkoord geeft de ruimte om windparken veel verder op zee te
plaatsen. In de evaluatie van het energieakkoord, die de Minister onlangs
naar de Kamer stuurde, wordt het belang van draagvlak benadrukt.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Zou het CDA wel akkoord gaan als uit een berekening onomstotelijk blijkt
dat het goedkoper is?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wij hebben altijd gezegd – daar zijn we al jaren heel duidelijk in – dat wij
de windmolens graag buiten de 12 mijlszone willen hebben. In de
B-variant kan een gedeelte buiten de 12 mijlszone en een gedeelte bij
IJmuiden Ver worden geplaatst. Wij zijn zeker bereid om naar de B-variant
en de C-variant te kijken.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Dat was mijn vraag niet. Het hele argument van het CDA is: we weten niet
zeker of de bewering van de Minister dat de huidige variant goedkoper is,
klopt. Stel dat deze variant inderdaad goedkoper is, is het bezwaar van het
CDA dan weg, of blijft het CDA dan toch twijfelen tussen het belang van
het klimaatverdrag van Parijs, dat zij belangrijk vindt, en het belang van de
inwoners? Gaat het echt om het kostenaspect, of blijft het CDA overal
waar windmolens geplaatst worden, zeggen dat het verdrag wel uitgevoerd moet worden, maar niet op die plek?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Als de woordvoerster van GroenLinks goed naar mij had geluisterd, had
zij gehoord dat ik ben begonnen met het klimaatverdrag. Dat vinden wij
belangrijk, ook richting 2050. Je kunt zeggen dat het op heel korte termijn
moet gebeuren, binnen nu en twee jaar, en ook binnen de 12 mijlszone. Je
kunt echter ook zeggen dat je richting 2030 gaat kijken en dat je het buiten
de 12 mijlszone gaat doen. Dat gaat misschien iets langzamer dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

7

wenselijk, maar dan heb je uiteindelijk wel meer opbrengsten, lagere
kosten en meer draagvlak. Die combinatie spreekt de CDA-fractie enorm
aan en die wil zij graag de ruimte geven. Wij willen dus iets langer de tijd
nemen, maar daarmee voor de langere termijn een beter effect realiseren.
Daar staat het CDA voor.
De heer Jan Vos (PvdA):
Er wordt vaak gezegd, ook door mevrouw Mulder, dat Nederland zo slecht
scoort op duurzame energie en dat we onder aan de ranglijstjes bungelen.
De realiteit is dat we in Nederland het kabinet-Balkenende I, het kabinetBalkenende II en het kabinet-Balkenende III hebben gehad. In die periode
is er niets gebeurd op het gebied van duurzame energie; daarom lopen
we nu zo achter. Mevrouw Mulder zegt nu wel dat zij duurzaam wil
handelen om de aarde netjes achter te laten voor onze kinderen, wat past
bij het rentmeesterschap dat haar partij nastreeft, maar de praktijk is dat
zij, zoals mevrouw Van Tongeren net zei, iedere keer als er iets moet
gebeuren, het niet aandurft om verantwoordelijkheid te nemen. Vindt zij
dat zelf ook niet?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik denk dat wij juist heel goed verantwoordelijkheid durven te nemen.
Daarbij leren we van de lessen uit het verleden. De voorgaande kabinetten
waar het CDA in zat, hadden inderdaad wel stappen extra kunnen zetten.
Dat durf ik rustig toe te geven; dat heb ik al eerder gedaan. Dat weet de
heer Vos ook wel. Hij vraagt natuurlijk een beetje naar de bekende weg.
We hebben geïnvesteerd in hybride auto’s; daar zijn de CDA-kabinetten
trouwens wel bij betrokken geweest. Daar zijn echt miljarden naartoe
gegaan. Vervolgens bleek dat echter helemaal niet effectief te zijn. Ik vind
dat we met elkaar beter op de kosten moeten letten. We zijn namelijk ook
rentmeesters in financiële zin. Ik vind het belangrijk dat we ook goed naar
de financiële kant kijken. Als we nu de afweging maken om weer vele
miljarden te investeren – het gaat niet om een paar euro – dan moeten we
dat zorgvuldig doen. Daar pleit het CDA voor. Daar mag de heer Vos mij
ook op aanspreken.
De heer Jan Vos (PvdA):
Mevrouw Mulder is voorstander van kernenergie. Waar komt dan die
kerncentrale? Dat heb ik haar al meerdere malen gevraagd, maar daar heb
ik nog steeds geen antwoord op gekregen. Komt die ook buiten de
12 mijlszone?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Wij zijn voor een energiemix. In die energiemix past wat ons betreft ook
kernenergie. Die komt soms ook uit andere landen onze kant op. Soms
komt er elektriciteit uit bruinkool onze kant op. Er komt dus ook heel veel
energie vanuit het buitenland ons land binnen. Wij willen een gezonde,
goede energiemix. De PvdA denkt ergens gelezen te hebben – misschien
in een verkiezingsprogramma, maar dat weet ik niet – dat er een nieuwe
kerncentrale moet komen. Dat pleidooi heeft de heer Vos van mij nooit
gehoord. Ik kan hier rustig zeggen dat wij pleiten voor een gezonde
energiemix. Wind is daarin heel belangrijk voor het CDA.
Mevrouw Van Tongeren (GroenLinks):
Wat schetst mijn verbazing? Het CDA bedrijft nu op meerdere dossiers
feitenvrije politiek. Dat mag, in de aanloop naar een verkiezing, maar de
heer Buma heeft herhaaldelijk opgeroepen tot meer kernenergie.
Centrales moeten volgens hem niet alleen in Frankrijk worden aangelegd,
maar ook echt in Nederland. Er zijn nog steeds grondreserveringen in
Nederland voor een nieuwe kerncentrale. Het CDA heeft nooit willen
instemmen met het opheffen van die grondreserveringen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

8

Ik heb nog een punt over de Autobrief: lees NRC checkt. Daar is dit hele
verhaal onderuitgehaald. Ik kan mij voorstellen dat mevrouw Mulder niet
op alle dossiers alles bijhoudt, maar er is wel degelijk gezegd dat het één
klimaateffect gegeven heeft. 2,75 miljard van die 6 miljard ging naar
zogenaamd schone, kleine dieselauto’s en niet naar hybride auto’s.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dat een grondreservering onmiddellijk leidt tot een nieuwe investering en
een compleet nieuwe fabriek is niet waar. Dat zijn twee verschillende
dingen. Dat weet mevrouw Van Tongeren natuurlijk ook wel; zij neemt
daar een beetje een loopje mee. Dat mag. We weten van haar dat zij geen
fan is van kernenergie en dat zij de productie daarvan ook met alle
mogelijke middelen bestrijdt. Dat is haar goed recht. Het CDA heeft altijd
gezegd dat kernenergie een onderdeel is en zou moeten blijven van de
energiemix. Je wilt namelijk niet afhankelijk zijn, in je geopolitieke
belangen bijvoorbeeld, van iemand als Poetin.
De heer Bosman (VVD):
Ik ben toch een beetje in verwarring door het betoog van mevrouw
Mulder van het CDA. Enerzijds zegt zij: we moeten vooral letten op de
kosten, alles heel zorgvuldig afwegen en niet te veel uitgeven; dat is
belangrijk voor het CDA. Anderzijds weten we dat IJmuiden Ver duurder
is, flink duurder. Ik begrijp het betoog van mevrouw Mulder dus niet.
Misschien kan zij nu cijfers leveren, bijvoorbeeld van de kabels, die zo
duidelijk, scherp en verifieerbaar zijn, dat het verhaal anders is. Dat hoor
ik dan graag van haar.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik zou graag die cijfers van de kabels willen zien. Of je het berekent over
6.000 MW en het op die manier verschmerzt, of dat je dat over 2.100 MW
doet, is natuurlijk een verschil. Dat kan iedereen op zijn klompen
aanvoelen. Ik denk dat beide Ministers deze berekeningen zo klaar hebben
liggen; die zouden duidelijkheid moeten geven. Ik denk dat de VVD, die
over het algemeen ook een goed rentmeester is, die duidelijkheid ook wil.
Laat die cijfers dus maar komen vandaag.
De heer Bosman (VVD):
Dat is wel heel makkelijk. Kennelijk weet het CDA het niet. Dat is duidelijk:
het CDA weet het niet. Het neemt echter wel een voorschot op het verhaal
door te zeggen: we gaan het op die manier regelen. Dat snap ik niet. De
kosten zijn er. Alleen al het plaatsen is 1,6 miljard duurder. Dat is gewoon
een gegeven. Over de kabels is er veel onzekerheid, maar met een beetje
boerenverstand kun je daar toch wel een aantal kosten bij berekenen. Ik
ben het helemaal met mevrouw Mulder eens dat we serieus moeten
nadenken over bijvoorbeeld de mogelijkheden van gelijkstroom en
wisselstroom, want als we even snel gelijkstroom aanleggen terwijl het
wisselstroom had moeten zijn of andersom, is dat onverstandig. Ik ben
heel benieuwd of mevrouw Mulder dat voorschot wil nemen, met alle
kosten van dien.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voor IJmuiden Ver heb ik het niet over beide typen stroom. Dat zou bij de
Doggersbank in de toekomst misschien wel kunnen, maar dat is bij
IJmuiden Ver niet het geval. Volgens het ECN-rapport zit het verschil van
die 1,6 miljard met name in de bekabelingskosten. Laat de Minister
vandaag maar duidelijk maken of dit inderdaad zo is, want de heer
Bosman en ik interpreteren de cijfers echt verschillend. Daarom is het
goed dat we hier vandaag het debat voeren, zodat we die cijfers helemaal
helder krijgen. Zoals ik het lees, zit het verschil echt in de bekabelingskosten. Ik zou het dus graag eerlijk vergeleken hebben: niet alleen over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

9

2.100 MW, maar ook over 6.000 MW. Als ik ernaast zit, ben ik echt niet te
beroerd om dat te erkennen. Laat het maar duidelijk worden, want het
gaat hier om miljarden en daar moeten we zorgvuldig mee omgaan.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Wij hebben het zojuist gehad over de kosten. Voor mijn fractie is het
echter ook belangrijk dat de overheid een betrouwbare partner is. Ik ken
ook het CDA als een voorstander daarvan. We hebben plannen gemaakt
en we hebben zaken in gang gezet. We willen ondernemers toch ook een
stukje zekerheid geven? Is dat voor het CDA geen argument meer? Ik ben
verder heel benieuwd hoe het CDA – ik spreek nu echt even vanuit mijn
hart – de thema’s rentmeesterschap en een toekomst voor onze kinderen
weegt. We hebben het hier over de zorg voor Gods schepping. Volgens
mij laten we hier echt kansen liggen door nu te vertragen, door nu niet de
weg op te gaan die in de Rijksstructuurvisie Windenergie op Zee wordt
vastgesteld. Daarop zou ik heel graag een reactie horen van mijn zuster
van het CDA.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
De schepping bestaat ook uit de mensen die daarin leven. De mensen die
in die schepping leven, willen ook graag dat er fatsoenlijk met hun
bezwaren en ideeën wordt omgegaan. Het CDA is in dat opzicht heel
betrouwbaar. Wij hebben in de afgelopen jaren duidelijk gezegd dat wij de
molens niet binnen de 12 mijlszone willen hebben. Het CDA heeft dus een
heel consistente lijn aangehouden. Het bedrijfsleven weet ook al een tijdje
dat we er zo inzitten. Ik vind dit daarom wel een beetje een rare beschuldiging van mijn zuster van de fractie van de ChristenUnie. Ik vind dat je
ook goed moet letten op draagvlak. Dat mis ik echt bij de fractie van de
ChristenUnie. Dit wordt er bij die fractie gewoon van bovenaf doorgedrukt. Ik vind dat een heel verkeerde manier om met elkaar om te gaan. En
ik snap ook niet goed dat de ChristenUnie dit zo doet.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Het CDA en de ChristenUnie hebben samen opgetrokken bij de
Omgevingswet en het verankeren van instrumenten om draagvlak te
realiseren. Dus ook voor mijn fractie is draagvlak belangrijk. Ik heb echter
nog steeds geen antwoord gekregen op mijn vraag. Echt in alle
oprechtheid vraag ik mij af hoe het CDA een afweging maakt tussen
enerzijds het belang van het draagvlak onder huidige bewoners, en
anderzijds de zorg voor deze aarde en de toekomst van onze kinderen.
Hoe maakt het CDA die afweging? Op die vraag hoor ik graag een
antwoord.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik denk dat wij enorm moeten gaan versnellen met de bouw van aantallen
megawatts op zee. Windenergie op zee zullen we op korte termijn verder
moeten uitbreiden. Volgens mij is dat misschien ook wel een van de
conclusies die de afgelopen dagen zijn getrokken in Marrakesh. Dat
betekent dus dat wij meerdere megawatts windenergie op zee nodig
zullen hebben. Dat betekent ook dat je eerder zult moeten beginnen met
IJmuiden Ver. Bouw die 6.000 MW daar maar zo snel mogelijk en zorg dat
je de infrastructuur daarvoor snel aanlegt. Vervolgens moeten we gaan
kijken naar mogelijkheden voor windenergie op de Doggersbank. Dat is de
toekomst die het CDA graag wil. Dat zijn heel wat megawatts hoor,
mevrouw Faber van de ChristenUnie. Dat is wat je moet doen. En stel dat
je dan uiteindelijk tot de conclusie komt dat er ook nog windmolens voor
de kust nodig zijn. In dat geval kun je nog naar het plan B van Decisio
kijken, dat ook nog op tafel lag, en kun je mogelijkheden bekijken om ook
buiten de 12 mijlszone nog een windmolenpark aan te leggen van
700 MW. Daar ben ik ook niet op voorhand op tegen. Maar laten we nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

10

echt eerst kiezen voor IJmuiden Ver, en laten we kiezen voor de lange
termijn en niet voor de korte termijn. Ik vind het erg jammer dat de
ChristenUnie deze dingen voor de korte termijn er allemaal aan het
doordrukken is. Dat gaat ten koste van de mensen hier. Ik snap daar echt
helemaal niks van.
Het energieakkoord geeft ons immers de ruimte om de windmolenparken
verder op zee te bouwen. In de evaluatie van dat energieakkoord, die de
Minister onlangs naar de Kamer heeft gestuurd, wordt ook het belang van
draagvlak benadrukt. Het CDA wil dat er met het draagvlak rekening wordt
gehouden. Dat draagvlak is nou juist zo belangrijk bij die energietransitie.
De rekeningen gaan richting 2020 namelijk behoorlijk omhoog. Alle
inwoners van Nederland moeten dit gaan betalen. Zij moeten er dan ook
goed bij betrokken zijn. We moeten hen hierbij dus niet onderweg
verliezen. Zij moeten hiervan ook kunnen profiteren.
Het CDA wil graag dat die kostenreductie-effecten worden doorberekend
in de maatschappelijke kosten-batenanalyse. Volgens mij kan dat op korte
termijn gebeuren. We zouden graag de berekening hiervan zien, want
daaruit zal dan waarschijnlijk blijken dat de kosten dicht bij elkaar komen
voor enerzijds IJmuiden Ver en anderzijds bouw dicht bij de kust. Dat lijkt
me relevant voor onze afweging. Het CDA vraagt de Minister om deze
cijfers snel naar de Kamer te sturen, en om met onze inwoners ook
deelname aan windparken op zee te kunnen bekijken. Is de Minister bereid
om, ten behoeve van een breder draagvlak in onze samenleving, de
mogelijkheden uit te werken waarbij inwoners mee kunnen profiteren van
windparken op zee?
We zullen in de toekomst nog meer windparken op zee gaan realiseren.
Dan komt IJmuiden Ver dus zonder meer in beeld. De kosten van de kabel
zullen deze ontwikkeling dan echt niet tegen gaan houden. We weten dat
we verder vaart zullen moeten maken richting 2050. Dus waarom nu niet
vol inzetten op IJmuiden Ver en vervolgens de internationale mogelijkheden op de Doggersbank bekijken? Dat is hard nodig.
De heer Bosman (VVD):
Ik hoor een principieel CDA. Dat is natuurlijk mooi. Maar volgens mij is het
principe van het CDA de 10 tot 12 mijlszone. Kennelijk is er buiten de
12 mijlszone geen probleem voor het CDA. Klopt dat?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dat klopt.
De heer Bosman (VVD):
Kan mevrouw Mulder mij vertellen wat het verschil is tussen die 4 km
vóór de 12 mijlszone en die 8 km daarachter voor windmolens?
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ja, dat kan ik in één woord samenvatten: draagvlak.
De voorzitter:
Hiermee zijn wij aan het einde gekomen van de eerste termijn van de
Kamer. De bewindslieden hebben mij gezegd direct te kunnen
antwoorden.
Minister Schultz van Haegen-Maas Geesteranus:
Voorzitter. Windenergie op zee is een complex onderwerp. Dat is het altijd
geweest en dat was het ook in het verleden al, toen we met elkaar een
structuurvisie hebben vastgesteld voor windenergie buiten de
12 mijlszone. Toen hebben we gezegd: onze opgave voor duurzame
energie is eigenlijk zo groot dat we, als we de 16% willen halen, ook zullen
moeten kijken naar gebieden die dichter bij de kust liggen, dus binnen de
12 mijlszone. Helaas is Nederland een plat landje. Als dat niet zo was, dan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

11

hadden we ergens in een woeste rivier een dam kunnen zetten en de
duurzame energie met waterkracht kunnen opwekken, zoals dat in veel
andere landen gebeurt. Maar Nederland is een plat land. Daarom is het
nodig om een beroep te doen op mogelijkheden voor het opwekken van
windenergie, zonne-energie en andere vormen van energie. Die nemen
nou eenmaal veel ruimte in beslag. Dit is nodig zolang we het niet met
elkaar eens zijn over de inzet van kernenergie, maar ik zal de aanwezigen
op dat punt niet prikkelen.
Wij hebben dus gekeken naar mogelijkheden voor opwekking van
windenergie binnen de 12 mijlszone. Daar kunnen we windenergie
opwekken tegen een betere en lagere prijs. Maar windenergie daar
opwekken, heeft natuurlijk wel een andere prijs. Het heeft namelijk
gevolgen voor allerlei gebruiksfuncties dicht langs de kust, voor het
uitzicht, voor toerisme en voor de aantrekkelijkheid van het kustgebied.
We hebben in de afgelopen jaren uitgebreid onderzoek gedaan naar
eigenlijk alles waarmee we hierbij rekening moeten houden. Daarbij
spelen zaken een rol als Natura 2000-gebieden, scheepvaartroutes,
trekvogelzones, verstoring van scheepsradars, effecten op de huizenprijzen, recreatie en toerisme, ecologie en visserij. We hebben kostenbatenanalyses gedaan. En we hebben ook geprobeerd om alles visueel te
maken. We hebben MER-onderzoek laten doen. De Commissie voor de
m.e.r. heeft nog gezegd: zorg er in ieder geval voor dat u, wat u visueel
maakt, nóg wat beter laat zien. Naar aanleiding daarvan hebben we ons
huiswerk nog eens opnieuw gedaan. En nu is dan het moment gekomen
waarop de Minister van EZ en ik hebben geoordeeld dat er van de vijf
onderzochte locaties drie overblijven binnen de 12 mijlszone die geschikt
zijn voor windenergieopwekking. Wij hebben geoordeeld dat windenergieparken daar een heel goede bijdrage zouden kunnen leveren aan de
opgave die we hebben liggen voor het realiseren van duurzame energie.
Het merendeel van in ieder geval de hier aanwezige leden van de
commissie heeft zich ervoor uitgesproken om daar vooral mee door te
gaan. Maar men heeft ook nog wat kritische vragen gesteld. Men heeft
gevraagd te bekijken wat we daar nog mee kunnen doen.
Ik wil beginnen met het deel over zichtbaarheid en ruimtelijke kwaliteit. De
heer Bosman en een van de andere commissieleden hebben gevraagd
wat er wordt gedaan aan de zichtbaarheid van windmolens. Die zichtbaarheid is immers toch een probleem. Enerzijds zijn er de kosten en
anderzijds is er het feit dat veel mensen zeggen: ik wil die molens eigenlijk
niet zien. Voor de luchtvaartveiligheid is een obstakelverlichting van
windmolens nodig. Maar ik ken ook de klachten over zichtbaarheid. Ik heb
er zelf ook over nagedacht wat we eraan zouden kunnen doen om de
molens minder zichtbaar te maken. Daarbij kom je zowel op de verlichting
als op de verf.
We hebben bekeken wat de mogelijkheden zijn voor maatregelen rond
verlichting. We zullen de regelgeving over verlichting van windparken
aanpassen. Het is mogelijk om voor de beperking van het zicht op molens
die binnen 5 km tot 10 km uit de kust staan, de lichtintensiteit met zo’n
70% te verlagen. Voor molens die verder dan 10 km uit de kust staan is het
zelfs mogelijk om de lichtintensiteit met zo’n 90% te verlagen. Bovendien
mag de verlichting ’s nachts vastbrandend zijn, wat ook een rustiger beeld
geeft. We zullen dat dus aanpassen. De Inspectie Leefomgeving en
Transport heeft al informatiebladen gepubliceerd waarin die methodes
beschreven worden. Dit neemt het zicht niet helemaal weg, maar wel voor
een groot deel.
Ook over het uiterlijk van de windmolens zijn er zorgen, zeker bij de
kustgemeenten. Men maakt zich zorgen over de zichtbaarheid vanaf het
strand. Daarbij spelen natuurlijk ook andere factoren een rol, zoals het
weer en het menselijk oog. Niet iedereen neemt hetzelfde waar. Verder
speelt de kromming van de aarde een rol, evenals het uiterlijk en de kleur
van de molens. We bekijken op dit moment hoe we die molens in ieder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

12

geval zo veel mogelijk weg kunnen laten vallen tegen de lucht. De kleur
wordt hierop afgestemd, maar wel weer zodanig dat de veiligheid van het
scheepvaartverkeer en de luchtvaart niet in het geding komen. Er kunnen
ook verschillen in kleurpatronen en tinten worden aangebracht, zoals bij
marineschepen. Ook dat kan een oplossing zijn. Het is hierbij natuurlijk
heel moeilijk te bepalen of je het moet afstemmen op een blauwe lucht of
op een grijze lucht, want die komen beide voor. Verschillende tinten
kunnen daar volgens mij goed bij helpen. We bekijken hierbij zowel
bureaustudies als resultaten van proeven in de praktijk. Er staan ook al
schaalmodellen op het strand en misschien ook al wel een aantal
windmolens op zee waarbij dit wordt toegepast. We zullen er veel
stakeholders bij betrekken om te bekijken hoe een en ander wordt
ervaren. Ik ga ervan uit dat we hierover in 2017 meer kunnen vertellen. Als
het onderzoek slaagt en als het werkt, zullen we er ook voor zorgen dat de
resultaten in het kavelbesluit worden opgenomen.
Mevrouw Mulder wees op de Nota Ruimte van 2005. Daarin staat ook dat
het vrije uitzicht binnen de 12 mijlszone een belangrijke waarde is. Dat is
natuurlijk ook zo en dat hebben we met elkaar afgesproken. Mevrouw
Mulder zegt: daar moet de Minister zich dan ook aan houden. Er staat
echter ook in de nota dat je er alleen van af kunt wijken om redenen van
groot openbaar belang. Daarom vinden wij dat wij er hiervoor van kunnen
afwijken en daarom hebben wij ook een grondige en zorgvuldige
afweging gemaakt en grondig onderzoek laten doen. Wij hebben grondig
bekeken wat nou precies de consequenties zouden zijn. Er heeft dus een
zorgvuldig afwegingsproces plaatsgevonden, waarbij uiteindelijk is
gekozen voor windenergieopwekking binnen die 12 mijlszone. Ook het
argument van het vrij uitzicht heeft echt een rol gespeeld bij de
afwegingen die zijn gemaakt.
De heer Bosman heeft vragen gesteld over de doorvaarbaarheid en het
medegebruik van de windmolenparken. Afgelopen maandag is het
wetgevingsoverleg Water gevoerd. Daarin heb ik de Kamer toegezegd om
haar voor de kerst van 2016 een brief te sturen waarin staat wat de stand
van zaken is met betrekking tot de moties. Ik kijk daarbij ook naar
Engeland. Daar heeft men gekozen voor doorvaarbaarheid. Ik ga bekijken
wat de regels daar zijn, vergeleken met de onze en die van Europa. Wat
staat nu precies waarin? Ik zal in de brief ook schrijven wat de voortgang
is van de gesprekken die wij voeren met de visserijsector over die
doorvaarbaarheid en het medegebruik. Er zijn natuurlijk ook kosten aan
verbonden als we dit willen doen. Je moet dan radars plaatsen, je moet
handhaven, je moet letten op de veiligheid. We moeten daar dus ook nog
een oplossing voor vinden. We moeten bekijken wat er technisch en
financieel gezien kan. Dat zijn nog twee verschillende dingen. Ik kom er in
ieder geval nog op terug bij de Kamer.
De meeste punten die aan de orde zijn geweest, gaan over de kostenvergelijking. Daarover zal Minister Kamp spreken.
Minister Kamp:
Voorzitter. De Minister van Infrastructuur en Milieu zei al dat men in veel
landen van hoogteverschillen kan profiteren. Daar kan men op een heel
andere manier de infrastructuur voor duurzame energie realiseren dan wij
in Nederland moeten doen. Nederland is een vlak land. Daardoor zijn er
bijna geen mogelijkheden voor hydro-energie. Bovendien is Nederland
een extreem dichtbevolkt land met een hoog welvaartsniveau, waardoor
er heel veel activiteiten zijn. Nu staan wij voor de situatie waarin wij onze
hele infrastructuur voor fossiele energie moeten vervangen door een
infrastructuur voor duurzame energie. Het is onvermijdelijk dat dit grote
ruimtelijke ingrepen met zich meebrengt. We hebben hierover een aantal
keren in de Kamer gesproken.
Ik begrijp heel goed wat er hier voor de kust speelt, maar het is gewoon
nuttig om dit te vergelijken met de andere ingrepen die we moeten doen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

13

Er komt een windmolenpark in het IJsselmeer op 6,4 km van Makkum. In
Makkum wonen ook gewoon mensen in een mooi dorp. Daar komen
windmolens te staan op 6 km afstand. 10 km van Stavoren komen
windmolens te staan. Op dit moment staan bij Egmond aan Zee op 11 km
afstand windmolens. We hebben allemaal gesproken met de mensen in
Groningen, Drenthe en op andere plekken. Sommigen worden met
windmolens op 600 meter afstand geconfronteerd, terwijl wij het vandaag
hebben over 18,5 km. Bovendien wordt het opgezet in een tijd waarin de
mensen in het land en in de wereld er steeds meer van overtuigd raken
dat het absoluut noodzakelijk is dat wij die overgang naar duurzame
energie maken. Men raakt er steeds meer van overtuigd dat dit niet iets is
waar we ons voor moeten schamen. We moeten er trots op zijn dat we dit
voor elkaar krijgen. Ik zou niet weten waarom je de mensen van de
toekomst niet een heel mooie Nederlandse kust zou kunnen aanbieden.
Nederland heeft een prachtige kust met mooie stranden. Op 18,5 km van
die kust zorgen windmolens voor duurzame elektriciteit. Ik zou mij heel
goed kunnen voorstellen dat dit voor de «branding» van die kust in de
wereld helemaal geen minpunt hoeft te zijn. Ik kan mij heel goed
voorstellen dat dat juist gewaardeerd wordt door de mensen.
Wij spreken nu bovendien over een verschil tussen 18,5 km en 22,2 km. Ik
geloof niet dat zo’n verschil echt doorslaggevend is. Doorslaggevend is
dat we die omslag naar duurzame energie moeten maken. Daarvoor moet
infrastructuur worden aangelegd. Het is een grote opgave voor ons om de
mogelijkheden die er zijn voor het aanleggen van die infrastructuur op zee
zo snel mogelijk, met zo min mogelijk inzet van belastingmiddelen en
tegen acceptabele kosten te benutten. Die drie dingen hebben we
gecombineerd. We willen dit snel voor elkaar krijgen. We willen dit tegen
acceptabele kosten doen. En we willen er ook voor zorgen dat de
ruimtelijke belasting zo beperkt mogelijk is. Daarom gaan we niet zo dicht
bij de kust zitten als in Egmond. We gaan ook niet zo dicht bij de kust
zitten als we in het IJsselmeer van plan zijn. Het is mogelijk om dit te doen
op 18,5 km uit de kust. Op die afstand kunnen we de zaak optimaal
benutten, maar ook de kosten beheersen.
Mevrouw Mulder zei: je zou eigenlijk IJmuiden Ver helemaal moeten
benutten, en als je dat niet doet zou je die tussenvariant – zij noemt die
plan B – moeten benutten. Maar beide varianten houden in dat er
vervolgens een behoorlijke mogelijkheid om op een verantwoorde manier
windmolens op zee te plaatsen, niet wordt benut. Als alles naar IJmuiden
Ver gaat, zou dat betekenen dat we mogelijkheden voor 2.100 MW niet
benutten, mogelijkheden die op een verantwoorde manier gerealiseerd
kunnen worden voor de Hollandse kust. Als we dat zogenaamde plan B,
dus die tussenvariant gaan realiseren, wordt er voor de Noord-Hollandse
kust 700 MW aan capaciteit niet gebruikt. Ik denk dat dat niet verstandig is
omdat we volgens mij aan de Noordzeekust met de minste belasting voor
mensen in Nederland capaciteit voor alternatieve energie kunnen
realiseren. Het lijkt mij daarom heel onverstandig om daar mogelijkheden
uit te sluiten en die 2.100 MW of 700 MW niet te benutten. Daarom
hebben we bekeken hoe we dit op een verantwoorde manier kunnen
aanpakken.
Wat hebben we gedaan? We hebben een standaardisering doorgevoerd.
Dat houdt in dat we vijf keer 700 MW jaar na jaar op dezelfde manier voor
de Zeeuwse, Zuid-Hollandse en Noord-Hollandse kust realiseren. Bij
Zeeland zullen we dat op 22,2 km afstand doen. Voor de kust van Noorden Zuid-Holland zullen we dat op 18,5 km afstand doen. Dat realiseren we
in vijf vergelijkbare blokken. Dat betekent dat ook de aansluiting gestandaardiseerd kan worden. Als gevolg van het feit dat we dat allemaal zo
strak hebben geregeld in een routekaart, met een wet die dit helemaal
afdekt, met de financiering die afgedekt is en met alle onderzoeken die
gedaan zijn, hebben we een prijsdoorbraak kunnen realiseren. We hielden
er oorspronkelijk, en ook nog in het energieakkoord, rekening mee dat we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

14

voor de windmolens op zee die nodig zouden zijn om de doelstellingen
voor 2020 en 2023 te halen, maximaal 18 miljard euro nodig zouden
hebben aan subsidiegeld over een periode van vijftien jaar waarin die
molens gesubsidieerd zouden draaien.
Toen we de zaak verder gingen uitwerken, bleek dat we niet alleen dat
maximum hoefden aan te geven, maar dat we ook een redelijke
inschatting zouden kunnen maken van wat de kosten zouden zijn. Daarbij
kwamen we uit op een bedrag van 12 miljard. Nu is er een prijsdoorbraak
in Borssele gerealiseerd. Je kunt bekijken wat we redelijkerwijs kunnen
verwachten voor Borssele II. Laten we nu ook eens zo vrij zijn om dat een
beetje door te trekken naar de drie parken die daarna zullen worden
gerealiseerd. Ik moet daarbij zeggen dat er nog allerlei onzekerheden zijn,
want ik weet niet hoe de rente en de prijs van elektriciteit zich zullen
ontwikkelen. Er zijn dus onzekerheden. Met al die onzekerheden kan ik
echter zeggen dat ik de indicatie heb dat we die windmolens op zee voor
een bedrag in de orde van grootte van 8 miljard kunnen realiseren.
Oorspronkelijk dachten we dus aan 18 miljard, en we zouden nu kunnen
uitkomen bij 8 miljard. Dan komen we niet helemaal uit bij de situatie die
de heer Vos al vanaf het begin heeft geschetst als de noodzakelijke
situatie, maar wel in de richting daarvan. We komen dan uit bij een
situatie waarin we hebben gerealiseerd dat duurzame energie zonder
subsidie wordt geproduceerd tegen een prijs die concurrerend is met de
prijs van met fossiele bronnen opgewekte energie. Die richting gaan we
op.
Het is niet zo dat andere landen daar al verder mee zijn. Ik hoorde
mevrouw Mulder in dat verband een park in Denemarken noemen. Dat
park in Denemarken komt op 6 km van de kust te liggen. Wij praten hier
over parken die op 18,5 km van de kust komen te liggen. Volgens mij
hebben wij hier dus een heel goede mix gevonden tussen snel realiseren,
de kosten beperken, en de mogelijkheden die er op de Noordzee zijn
optimaal benutten. Ik denk dat het heel slecht te verdedigen is naar de
17 miljoen mensen in dat dichtbevolkte Nederland als wij mogelijkheden
voor de kust niet benutten. Mevrouw Mulder heeft het over 2.100 MW, of
700 MW bij die tussenvariant. Het is volgens mij heel onverstandig om
zulke mogelijkheden niet te benutten en daardoor nog weer meer druk te
leggen op dit dichtbevolkte land. Door deze mogelijkheden niet te
benutten, zullen er elders andere voorzieningen neergezet moeten
worden, die in de praktijk vaak windmolens zullen zijn. Ik geloof dus dat
we hierbij een heel goed doordachte en verstandige lijn hebben
neergezet.
De heer Bosman heeft vragen gesteld over de zichtbaarheid van de
molens. Daar is de Minister van I en M al op ingegaan voor wat betreft de
verlichting. We zijn ook heel goed aan het bekijken hoe we met de
kleurstelling dingen kunnen doen en hoe we dat kunnen doen door op een
andere manier de zaak in te passen. Dat benaderen we niet alleen
theoretisch, maar we zoeken dat ook in de praktijk uit. We bekijken wat de
optimale vorm, kleur en verlichting zijn. Op die manier proberen we dat te
realiseren. Mijn collega van I en M zei al dat bij een zicht van 10 km de
verlichting zelfs met 90% kan worden teruggebracht. Ik heb het dus over
10 km, terwijl we hier spreken over windmolens die 18,5 km uit de kust
staan. Dat is dus echt op een forse afstand.
De heer Bosman zei dat die molens na gebruik weer opgeruimd moeten
worden en dat dat zeker moet zijn. Dat is zeker gesteld. Het opruimen is
een onderdeel van de voorwaarden die gesteld worden aan degenen die
zo’n windmolenpark gaan realiseren. Aan het einde van de periode
waarover de vergunning wordt verleend, moeten de voorzieningen ook
weer opgeruimd worden. Er staat niet alleen in dat het opgeruimd moet
worden, maar ook dat het financieel zeker gesteld moet worden dat het
inderdaad ook kán worden opgeruimd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

15

De heer Bosman (VVD):
De situatie in de windmolensector is anders dan bijvoorbeeld die van de
olie-industrie. Windmolenparken kunnen weleens worden doorverkocht of
verhandeld. Gaat die verplichting dan mee?
Minister Kamp:
Ja. In de voorwaarden voor de subsidieverlening hebben we gesteld dat
dit moet gebeuren. Dat subsidiebedrag wordt niet in één keer uitgekeerd,
waarna we maar moeten afwachten wat er gaat gebeuren. De heer
Bosman weet dat wij, naarmate er daadwerkelijk elektriciteit wordt
geleverd gedurende een periode van vijftien jaar die subsidie uitkeren. Als
men zich dus niet aan de voorwaarden houdt, ontvangt men geen
subsidie. Ik denk dat er geen sprake van zal zijn dat men zich niet aan de
voorwaarden houdt. De industrie is ook heel blij met de manier waarop
we dit hebben gedaan. Juist doordat wij alle onzekerheden hebben
weggenomen, is die prijsdoorbraak gerealiseerd. Ik heb het over
onzekerheden op het gebied van de ruimtelijke ordening, rond de kwaliteit
van de bodem, over de hoeveelheid wind voor de kust, rond de financiering en rond de politieke dekking in de vorm van een vastgestelde wet.
Al die factoren die mogelijk onzekerheid met zich mee kunnen brengen en
die tot hogere prijzen zouden leiden, zijn weggenomen. Daardoor kon de
industrie zich helemaal op de prijs concentreren. Dat heeft ertoe geleid dat
het er nu zo uitkomt. Onderdeel van de voorwaarden is echter wel dat het
inderdaad financieel zeker moet zijn dat die molens ook weer worden
opgeruimd.
De heer Bosman (VVD):
Ik ben ontzettend blij met dat systeem. Het heeft zich al wel bewezen.
Maar een windmolenpark staat er voor vijftien jaar. Stel dat het na tien
jaar wordt verkocht. Er is dan dus al tien jaar geld gespaard door een
organisatie of een bedrijf voor de amovering. Die reserves zullen immers
niet in de laatste vijf jaar worden geregeld. Als we die kosten dus over
vijftien jaar uitsmeren, hoe zorgen we er dan tegelijkertijd voor dat de
reserves die in de eerste tien jaar hiervoor zijn opgebouwd, meegaan in
zo’n fonds? Is er daarvoor een apart fonds? Worden de reserves daarvoor
verplicht overgedragen? Hoe zit dat?
Minister Kamp:
Wij hebben dit onderdeel laten zijn van de vergunningsvoorwaarden. Een
bedrijf krijgt dus geen vergunning als dit niet naar genoegen is geregeld.
Ik zeg tegen de heer Bosman dat hij zich daarover geen zorgen hoeft te
maken. Ik zorg ervoor dat de zaak zo geregeld wordt dat we er zeker van
kunnen zijn dat aan het einde van de periode die windmolens worden
opgeruimd.
Mevrouw Van Tongeren sprak ook over de kostenbesparingen. Ik ben daar
al op ingegaan. Zij vroeg ook hoe het zit met het vervolg van het gebruik
van de Noordzee. Nederland heeft tijdens het voorzitterschap van de
Europese Unie, in het eerste halfjaar van 2016, het initiatief genomen om
met alle landen rond de Noordzee te bekijken wat de Noordzee in potentie
maximaal kan leveren aan duurzame energie. We hebben afgesproken dat
we daarin samen zullen optrekken. We hebben ook aan de hand van een
model ingevuld hoe dat eruit gaat zien, hoeveel windmolens er komen,
waar die moeten komen, hoe dat op elkaar aan kan sluiten en wat je
samen kunt doen. Uiteraard zijn al die landen daarin geïnteresseerd, want
nergens laat men graag de burgers een hogere elektriciteitsrekening
betalen. Alle landen zijn er dus in geïnteresseerd om dat te gaan doen. We
hebben dit dus in gang gezet. Het perspectief is er en we gaan dit met
deze landen verder uitwerken.
Ik denk overigens dat het ook heel goed is om met elkaar onder ogen te
zien hoe het zit met de kosten van duurzame energie voor burgers. We

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

16

moeten de kosten van de infrastructuur voor duurzame energie die we nu
aan het bouwen zijn, bij de burgers in rekening brengen via een opslag op
de elektriciteitsrekening. Tegelijkertijd wordt er in de wereld veel
duurzame energiecapaciteit opgebouwd. Daardoor is er minder fossiele
energie nodig dan eerder werd verwacht. Bovendien is er een groot
aanbod aan fossiele energie. Iedereen snapt dat je, vanwege de effecten
op het klimaat, dat aanbod niet allemaal kunt gebruiken. Daardoor is de
prijs van gas en elektriciteit laag. Uit berekeningen die ik op dit moment
heb, blijkt dat in het jaar 2020 de burger zelfs minder zal betalen voor
elektriciteit dan hij in 2015 moest betalen. Per saldo zal de burger in 2020
dus minder betalen voor elektriciteit dan in 2015. Het zijn allemaal
berekeningen en we moeten nog afwachten hoe het uitpakt, maar je ziet
wel dat het tot nu toe heel goed mogelijk lijkt om die hogere kosten voor
duurzame elektriciteit in te passen in de ontwikkelingen die gaande zijn
zonder dat dat onverantwoorde lasten voor de burgers met zich
meebrengt. Wat ik nu zeg gaat maar over de periode tot 2020 en het moet
nog gerealiseerd worden, maar het is toch opmerkelijk om te zien dat we
dit voor deze periode op dit moment kunnen vaststellen.
Ik kom op de kosten die gemaakt moeten worden voor de vijf grootste
windparken ter wereld, zoals de heer Vos ze noemde. De vijf grootste
parken van windmolens op zee worden voor de Nederlandse kust
gerealiseerd. Wat zijn de kosten daarvan vergeleken met de kosten van
IJmuiden Ver? IJmuiden Ver ligt verder van de kust; de naam zegt het al.
Dat betekent dat er hogere kosten zijn vanwege een grotere diepte van het
water. Doordat het park verder weg ligt, zijn ook de aanleg en het
onderhoud duurder. Het is ook zeker duurder als gevolg van een duurdere
netaansluiting, zoals mevrouw Mulder al zei. IJmuiden Ver gaat dus
gepaard met hogere kosten. Wat doen wij nu? In de eerste vijf tot zes jaar
waarin wij met die parken voor de kust bezig zijn, doen wij op grote schaal
ervaring op met het drukken van de kosten. Tot nu toe doen wij dat op
papier. De bedrijven nemen een risico, en we kunnen vaststellen dat ze
inschrijven voor lage bedragen. Maar het moet nog wel allemaal
gerealiseerd worden. De bedrijven gaan die windmolenparken bouwen,
aanleggen en onderhouden. Ze doen daar ervaring mee op. Dat zal naar
mijn inschatting leiden tot een steeds verdergaande kostenbesparing. Als
je daarna verder de Noordzee opgaat, kun je gebruikmaken van de
mogelijkheden om kosten te besparen die je voor jezelf hebt gecreëerd.
Als we nu meteen al beginnen met het bouwen op grote afstand van de
kust, ontnemen we onszelf de mogelijkheid om die kostenbesparingsmogelijkheden optimaal te benutten. Het is dus heel verstandig om eerst op
een verantwoorde manier met de bouw voor de kust te beginnen, en om
daarna, na verloop van tijd, op grotere afstand van de kust te gaan
bouwen.
Voor het in IJmuiden Ver bouwen van de totale 2.100 MW waren de extra
subsidiekosten oorspronkelijk geraamd op 3 miljard. Omdat nu de kosten
van de windmolens lager blijken te zijn als gevolg van wat ik net heb
verwoord, worden de extra kosten op dit moment geraamd op 1,6 miljard
euro. Het realiseren van de tussenvariant, die mevrouw Mulder plan B
noemt, zou 800 miljoen euro extra subsidie kosten.
Ik denk dat het niet verstandig is om te kiezen voor de laatste twee opties.
Mevrouw Mulder zegt: bij IJmuiden Ver kun je ervan uitgaan dat je geen
kabel voor 2.100 MW hoeft te leggen, maar in plaats daarvan een kabel
voor 6.000 MW. Dat kun je allemaal doen, maar dan ga je wel speculeren.
Tot dusverre hebben we dat niet gedaan. Tot dusverre hebben we bij dit
soort investering steeds heel precies naar de kosten gekeken. Wat moet er
worden gerealiseerd? Welke aansluiting moet er komen? Welke transformatorstations zijn er nodig? Welke kabels zijn er nodig? Als er dus
2.100 MW voor de Hollandse kust niet wordt gerealiseerd en je gaat die bij
IJmuiden Ver realiseren, dan rekenen we dus ook met die kabelkosten
voor die 2.100 MW. Daarbij kan ik zeggen: ja, maar misschien gaan we

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

17

daar straks wel 6.000 MW realiseren. Daar kun je best een verhaal bij
houden, maar ik ben niet met verhalen bij de Kamer gekomen. Ik ben met
heel concrete berekeningen bij de Kamer gekomen. Ik heb ook dingen die
vergelijkbaar zijn met elkaar vergeleken. Dat hebben we ook gedaan met
betrekking tot IJmuiden Ver. Volgens mij hebben we dat op een heel
correcte manier gedaan. Toen er nieuwe ontwikkelingen waren, hebben
we het ECN dat ook weer opnieuw door laten rekenen. De einduitkomst is
dus zoals ik die zojuist heb weergegeven. Bovendien is het verstandiger
om locaties verder op zee later te benutten, wat ik zojuist heb verwoord.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
We zullen ons allemaal realiseren dat we in de toekomst nóg meer
windmolens op zee zullen gaan bouwen. Dat heb ik eigenlijk al mijn
collega’s horen zeggen. Uiteindelijk gaan we dus naar dat IJmuiden Ver
toe. Is het dan niet fair om te onderzoeken hoe er een eerlijker verdeling
van de lusten en lasten zal ontstaan als je daar in één keer meer gaat
realiseren, hoe er een eerlijker verdeling zal ontstaan ook ten opzichte van
de kosten die voor windenergie op land worden gemaakt? Dat vraag ik me
af. Kennelijk zijn die berekeningen niet gemaakt. Ik vind het heel eerlijk dat
Minister Kamp zegt: we hebben dat gewoon niet berekend. Mijn fractie
heeft echter het gevoel dat je dit misschien wel goed had kunnen
vergelijken als die berekeningen er wel waren geweest. Anders zit je met
een MKBA (maatschappelijke kosten-batenanalyse) op land. En je wilt
graag dat het zo dicht mogelijk bij elkaar komt. Dat is nu dus eigenlijk niet
te doen, want die berekening ligt er niet.
Minister Kamp:
Het is heel goed te vergelijken, want alles wat vergeleken moet worden, is
vergeleken. Mevrouw Mulder komt hier nu mee, maar wij zijn al jaren
bezig met dit plan. Ik ben hier al vanaf het jaar 2013 mee bezig. We
hebben iedere keer met elkaar afgesproken dat we de dingen die
vergelijkbaar zijn, met elkaar vergelijken. Natuurlijk verwacht ik ook dat er
nog veel meer windmolens op de Noordzee komen. Ik denk dat we die
ook in samenwerking met andere landen gaan realiseren. Maar dat moet
allemaal blijken. Er zijn ontwikkelingen bij de duurzame energie. Die
ontwikkelingen gaan sneller dan wij gedacht hadden, zowel wat betreft de
technieken als wat betreft de kosten. Zodra we feiten hebben, kun je zaken
ook weer met elkaar vergelijken. Dat hebben we tot dusver steeds gedaan.
We hebben zowel gekeken naar het realiseren van 700 MW bij IJmuiden
Ver, als naar het realiseren van 2.100 MW aldaar. Dat hebben we gedaan
omdat dat allemaal vergelijkbaar is met de plannen die we nu hebben.
Dingen die niet uitgewerkt zijn en niet concreet zijn, kan ik echter niet nu
al vergelijken. Daar zijn de bedragen en de belangen die hiermee gemoeid
zijn te groot voor. Bovendien gaan de ontwikkelingen daarvoor te snel.
Juist dát zou niet fair zijn. Wat we nu doen, is volgens mij bij uitstek fair.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Ik vraag dit natuurlijk omdat het CDA al jaren zegt: we willen de molens
graag buiten de 12 mijlszone. We willen een eerlijke vergelijking tussen
enerzijds molens die buiten die 12 mijlszone worden gebouwd, dus op
IJmuiden Ver, en anderzijds molens die voor de kust worden gebouwd. Ik
snap de redenering van de Minister wel; dat wil ik hier best wel zeggen.
Maar heel veel inwoners van die kustgemeenten zullen denken: dit wordt
vast meegenomen in de berekeningen. Maar dat blijkt vandaag dus niet
het geval te zijn. Het antwoord van de Minister is helder. Maar we willen
kunnen vergelijken. De uitgangspositie is nu: we gaan dichter bij de kust
bouwen, want dat is goedkoper. Tegelijkertijd zou zo’n kabel voor een
hoger vermogen wel effect kunnen hebben. Het aanleggen van een kabel
kost veel geld. Als je die kosten van aanleg over meer megawatts kunt
verdelen, gaat de prijs per eenheid waarschijnlijk naar beneden. Dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

18

argument is volgens mij voor heel veel mensen in de kustgemeenten ook
van belang. De Minister zegt nu dat hij dat gewoon niet heeft kunnen
vergelijken omdat hij het niet heeft laten berekenen. Dat wordt vandaag
dus heel helder.
Minister Kamp:
Ik kan alles vergelijken. Maar als je zaken met elkaar vergelijkt, moet je
ook wel het recht hebben om die zaken met elkaar te vergelijken. We
spreken over 2.100 MW windenergie voor IJmuiden Ver. Dat is een zeer
grote capaciteit. Die zou in de plaats komen van de plannen die we op dit
moment hebben. Die plannen bij IJmuiden Ver en de huidige plannen zijn
dan twee concrete dingen die rechtstreeks te vergelijken zijn. Maar als je
die 2.100 MW voor de kust wilt gaan vergelijken met iets wat we
misschien in de toekomst gaan doen of wat we vermoedelijk in de
toekomst gaan doen, dan ga je speculeren. Bij het maken van plannen en
het vergelijken van zaken met elkaar, kun je echter niet gaan speculeren. Ik
kan nu niet zeggen: we gaan een kabel aanleggen naar IJmuiden Ver die
geschikt is voor 6.000 MW, in de verwachting dat we daar in de toekomst
nóg meer windmolens gaan bouwen dan waarvoor we nu de zaken
planologisch al hebben geregeld, dus meer molens dan de molens waar
nu een routekaart voor is en waarvoor nu plannen zijn. Je kunt dat zo niet
doen.
Mevrouw Mulder heeft ook het idee dat je een kabel kunt aanleggen naar
IJmuiden Ver waar je vervolgens de driedubbele hoeveelheid windmolens
op kunt aansluiten. Ook dat werkt zo niet. Die kabel die naar IJmuiden Ver
gaat voor 2.100 MW, is een kabel met een bepaalde capaciteit en met een
bepaalde kostprijs. Als je daar de driedubbele hoeveelheid windmolens
op wilt aansluiten, moet die kabel veel zwaarder worden, waardoor hij ook
weer veel duurder is. Zowel op het punt van de capaciteit van die kabel,
als bij de vraag wat daar dan in de toekomst achter gaat komen, zou ik
dus moeten gaan speculeren. En volgens mij moet je dat niet doen.
Volgens mij is het bij dit soort grote investeringen heel verstandig om met
concrete plannen te werken. Als je vergelijkingen maakt, moet je daarbij
volgens mij dingen vergelijken die je daadwerkelijk kúnt vergelijken. Ik zou
onvergelijkbare zaken proberen te vergelijken als ik zou doen wat
mevrouw Mulder nu voorstelt.
Over de zichtbaarheid heb ik al gesproken en de Minister van I en M heeft
daarover ook al gesproken. Daarbij ging het om de kleuren van de
molens, de precieze vorm, de afstand. We moeten ons daarbij ook het
volgende realiseren. Molens voor de Nederlandse kust zijn volgens mij
tussen 15% en 35% van de dagen van het jaar zichtbaar. Op sommige
locaties zie je de windmolens 15% van de dagen van het jaar, op andere
locaties zie je ze maximaal 35% van de dagen van het jaar. Bij windmolens
op land die staan op 600 meter, 1 km of 1.200 meter van waar mensen
wonen, is die zichtbaarheid gewoon 100%. Die mensen zien die molens
gewoon het hele jaar, op alle dagen van het jaar. Het is dus heel
verstandig om dit goed te vergelijken. Wat zijn we in het land als geheel
op het vlak van duurzame energie aan het doen? Wat doen we in het land
als geheel op het vlak van windmolens? En hoe pakt dat precies uit in dit
gebied?
Bovendien komt er in dit gebied voor de kust nog het volgende bij. Ik heb
al gezegd dat ik denk dat je de kust met windmolens heel goed kunt
«branden» als een duurzame kust waar in de verte, op 18,5 km, die
windmolens staan te draaien. Ik denk ook dat het voor die kust niet echt
uitmaakt of die molens nou op 18,5 km van de kust staan, of op 22,2 km.
We moeten ons verder realiseren dat die ontwikkeling van die
windmolens op zee positieve economische effecten zal hebben voor het
gebied. Dat is ook door een aantal gemeenten naar voren gebracht. Die
windmolens moeten worden gebouwd en de parken moeten worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

19

aangelegd. Een en ander moet worden onderhouden. Dat levert ook weer
werkgelegenheid op. Er is dus een geheel van voor- en nadelen.
Minister Kamp:
Wij hebben al die voor- en nadelen zo goed mogelijk en heel gedetailleerd
in beeld laten brengen. Wij hebben daarvoor een meerjarige kostenbatenanalyse gemaakt, waarbij wij alles hebben omgezet in geld. Als je
alle voor- en nadelen die je in beeld kunt brengen in geld omzet, dan zie je
dat de variant die in IJmuiden Ver zou worden gerealiseerd tussen de
1 miljard en 1,2 miljard duurder uitkomt. Dat zijn andere bedragen dan de
bedragen die ik zojuist heb genoemd, maar dat komt omdat ik nu niet
over subsidiebedragen spreek. Ik heb het over de kosten en de nadelen
van de windmolens op zee. Alles is in geld omgezet: wat is nu het
uiteindelijke effect? Als wij zouden besluiten voor IJmuiden Ver in plaats
van voor de locaties voor de kust, dan pakt de meerjarige kostenbatenanalyse voor IJmuiden tussen de 1 en 1,2 miljard negatief uit. De
tussenvariant pakt tussen de 400 en 550 miljoen nadelig uit. Ik denk dat
alle berekeningen en vergelijkingen die wij hebben gemaakt, maar ook de
logische redenering die wij hebben gevolgd, erop wijzen dat wat wij hier
aan het doen zijn, een heel verstandige en verantwoorde ontwikkeling is.
Dit is iets om door te zetten omdat wij hiermee de voordelen voor de
Nederlandse bevolking groot laten zijn, terwijl wij de nadelen zo klein
mogelijke maken.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
De herziene berekeningen zijn gemaakt op basis van Borssele. Begrijp ik
dat goed van de Minister? Die doorrekeningslag is gemaakt voor de
MKBA-berekening.
Minister Kamp:
Bij de MKBA-berekening wordt rekening gehouden met een vaste
discontovoet. Bovendien reken je bij een MKBA met een netto contante
waarde. Het verschil tussen de subsidiebedragen die ik heb genoemd en
de MKBA is dat bij de MKBA rekening wordt gehouden met een vaste
discontovoet en dat met een netto contante waarde wordt gerekend. Dat
is de systematiek bij de MKBA. Bij de MKBA wordt alles omgezet, in de
trant van: hoe zit het met de beleving van de toeristen, wat zou het effect
op het toerisme kunnen zijn, hoe zit het met de werkgelegenheidseffecten,
positief en negatief, hoe zit het met de kosten? Al die dingen worden
doorgerekend. Dat is gebeurd en dan komen de bedragen eruit die ik
zojuist heb genoemd. De meerjarige kosten-batenanalyse komt in
aanmerkelijke mate gunstiger uit met het voorstel dat wij hebben gedaan.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Dat lees ik inderdaad in de brief die de Minister afgelopen dinsdag naar de
Kamer heeft gestuurd. Zou de Minister die informatie nog iets uitgebreider naar de Kamer willen laten komen, zodat ik dat nog even goed kan
nakijken?
Minister Kamp:
Nee, ik heb nu een overleg met de Kamer en ik geef de bedragen. Ik heb
de Kamer hierover al een brief geschreven. Alles is meegestuurd: het
Decisiorapport en het Motivactionrapport. Alle stukken zijn bij de Kamer.
Ik ga echt niet nog meer brieven sturen, dat lijkt mij onzin.
Mevrouw Van Tongeren, de heer Bosman, de heer Vos, mevrouw
Dik-Faber; zij hebben allemaal gezegd dat zij deze ontwikkeling steunen. Ik
ben ingegaan op de bijdrage van mevrouw Van Tongeren wat betreft de
kostenbesparing en de samenwerking met andere landen. De heer Vos
heeft aangegeven – daar ben ik op ingegaan – dat wij het belangrijke punt
naderen waarop wij de kosten van duurzame energie vergelijkbaar maken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

20

met die van fossiele energie, zodat deze met elkaar kunnen gaan
concurreren. Wij zijn er nog niet, maar komen in die richting. De heer Vos
en ik weten beiden dat wij oorspronkelijk het plan hadden om de
kostenbesparing voor wind op zee van 40%, die wij in het regeerakkoord
hebben afgesproken, in tien jaar zouden halen. In het eerste jaar zouden
wij een paar procent realiseren en dan weer een paar procent. Uiteindelijk,
over tien jaar, zou die 40% kunnen worden gerealiseerd. Nu gaan wij al
vanaf het eerste jaar die 40% kostenbesparing realiseren. Ik heb niet de
indruk dat Borssele II duurder gaat worden dan Borssele I. Misschien
wordt het dus nog wel meer. Wij gaan daar echt heel snel in de goede
richting.
Ik ben het eens met het essentiële punt dat mevrouw Dik-Faber naar voren
bracht. Je kunt praten over de tussenvariant en over IJmuiden Ver, maar
dan praat je tegelijkertijd ook over het loslaten van reële locaties voor
windmolens op zee. Alles wat je niet op zee bouwt, zal ergens anders
gebouwd moeten worden. Kiezen voor IJmuiden Ver komt er feitelijk op
neer dat je locaties schrapt. Ik ben met mevrouw Faber van mening dat dit
ongewenst is.
Mevrouw Dik-Faber vroeg ook naar participatie. In de kavelbesluiten die
wij hebben genomen staat dat de vergunninghouder de lokale en
regionale economie moet stimuleren. Hij moet ook aangeven hoe hij dit
gaat doen. Een van de manieren waarom hij dit kan doen, is het organiseren van participatie. Het kan bijvoorbeeld zijn dat er stroom wordt
geleverd aan mensen in het kustgebied, op een bepaalde manier en tegen
bepaalde voorwaarden. Dat kunnen particulieren zijn, maar ook ondernemers. Er zijn verschillende manieren waarop dit kan worden gedaan.
Net zoals wij daaraan aandacht geven bij wind op land, hebben wij dat
ook in dit geval gedaan. Wij hebben dus in de kavelbesluiten voor de
vergunninghouder vastgelegd dat het stimuleren van de lokale en
regionale economie verder uitgewerkt moet worden.
Mevrouw Dik-Faber heeft ook gevraagd naar de vissers. De heer Bosman
deed dat ook. Wat de vissers betreft: de windparken worden opengesteld
voor de kleine schepen. Het is niet zo dat je daar de bodem mag beroeren.
Er is overleg over gaande. Op dit moment is de lijn dat de boomkorvisserij
daar niet is toegestaan. De zeebodem mag niet worden beroerd, om te
voorkomen dat er beschadigingen aan de kabels worden toegebracht. De
Minister van I en M en ik zullen de Kamer nog informeren over de
uitvoering van een motie die is aangenomen, om medegebruik en
doorvaart van de windparklocaties mogelijk te maken. Wij komen nog bij
de Kamer terug op de vraag hoe het precies uitpakt voor de diverse
soorten medegebruik.
Ik ben ingegaan op de diverse punten van mevrouw Mulder.
Mevrouw Dik-Faber (ChristenUnie):
Ook om een tweede termijn te voorkomen: misschien heb het gemist,
maar ik heb een vraag gesteld over de ecologie. Ik heb gezien dat de
ecologische effecten zeer minutieus in kaart zijn gebracht, maar worden
deze effecten ook gemonitord op het moment dat de windparken er
staan? Hebben de exploitanten daarin een verantwoordelijkheid?
Misschien heb ik het antwoord gemist, maar ik ben er heel erg benieuwd
naar, want het is voor mijn fractie wel belangrijk dat wij dit blijven volgen.
Minister Kamp:
Dan pak ik meteen het punt van de heer Bosman mee, die vroeg om de
economische ontwikkelingen in het gebied te monitoren. Wij hebben
inderdaad heel minutieus bezien hoe het zit met de ecologie. Laten wij het
onder ogen zien: of je nu een onbedorven Noordzee hebt of een Noordzee
waar grote windmolens in staan, dat heeft natuurlijk ecologische effecten.
Daarvan moeten wij ons bewust zijn. We aanvaarden die negatieve
ecologische effecten, omdat er veel grotere ecologische effecten mee

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

21

worden gerealiseerd. Het is echter niet zo dat je het een kunt doen zonder
dat het enige negatieve effecten op iets anders heeft. Wij volgen dat zeker.
Wij hebben daarvoor een vijfjarig monitoringprogramma voor opgesteld.
Wat de ecologie betreft gebeurt dat dus.
Wat de economie betreft gaat dat zeker ook gebeuren, zeg ik tegen de
heer Bosman, en niet passief: wij gaan met de gemeenten die positieve
effecten verwachten van wat er op zee gaat gebeuren, bezien hoe wij die
positieve effecten kunnen stimuleren en versterken. Met de gemeenten
die negatieve effecten verwachten gaan wij bezien hoe wij die negatieve
effecten kunnen beperken. Wij gaan met alle gemeenten bezien hoe wij
die «branding» van de Nederlandse kust als een duurzame kust
gezamenlijk kunnen neerzetten. Wij zijn daar dus actief mee bezig en
volgen de ontwikkeling, zoals de heer Bosman heeft gevraagd.
Ik denk dat ik hiermee heb gereageerd op de punten die naar voren zijn
gebracht. Het grote punt is natuurlijk dit. Wat wij hier aan het doen zijn, is
het leveren van een grote bijdrage aan de reductie van de uitstoot van
CO2, het leveren van een grote bijdrage aan het oplossen van het
klimaatprobleem en het leveren van een grote bijdrage aan het produceren van duurzame elektriciteit. Dit is nu echt verduurzaming in de
praktijk. Ik ben dankbaar voor de brede steun die daarvoor in de Kamer
aanwezig is.
De voorzitter:
Hiermee zijn wij gekomen aan het einde van de eerste termijn. Een aantal
leden heeft aangegeven geen behoefte te hebben aan het houden van een
tweede termijn, maar mevrouw Mulder wil wel gebruikmaken van haar
spreektijd in de tweede termijn. Zij krijgt één minuut spreektijd.
Mevrouw Agnes Mulder (CDA):
Voorzitter. Ik wil een VAO aanvragen, ook omdat een aantal partijen hier
vandaag niet bij het debat vertegenwoordigd is, terwijl zij op dit vlak in
dezelfde richting denken als het CDA. Ik heb er behoefte aan, moties in te
dienen.
Ik krijg ook nog graag antwoord op de vraag wat de Minister vindt van de
mogelijkheden in de toekomst voor de Doggersbank, ook op internationaal niveau. Die vraag heb ik eerder gesteld.
Minister Kamp:
Voorzitter. De Doggersbank is een onderdeel van het geheel dat we voor
de Noordzee hebben ontwikkeld. Wij hebben een toekomstvisie opgesteld
waarin staat hoe het er ongeveer uit zou kunnen gaan zien. Die toekomstvisie is openbaargemaakt, ik meen bij de Biënnale in Rotterdam. De
Noordzee als geheel is daarbij dus in beeld gebracht. Nederland gaat niet
in zijn eentje over die Noordzee. Andere landen gaan er ook over. Het is
dus de kunst om dit zo veel mogelijk gezamenlijk te doen. Hoe meer we
zaken gezamenlijk en hetzelfde doet, hoe meer kosten je kunt besparen.
Als ik het heb over dingen gezamenlijk doen, doel ik bijvoorbeeld op de
manier waarop je subsidieert, voor zolang dat nog nodig is. Ik doel ook op
de manier waarop je de ruimtelijke ordening regelt, de manier waarop je
de windmolens laat bouwen en de parken aanlegt, de manier waarop je
het onderhoud regelt. Hoe meer je dat gezamenlijk doet, hoe meer kosten
je kunt besparen. Hoe meer je die windmolenparken met elkaar verbindt,
hoe meer je met elkaar de leveringszekerheid van elektriciteit van de
Noordzee kunt verhogen. Zeker ook bij het bouwen van transformatorstations en verbindingen met het vasteland is heel veel mogelijk. Het is ook
denkbaar dat de Doggersbank daarin een speciale rol gaat spelen. Ik vind
het echter nu te vroeg om daar verder in detail op in te gaan. Wij gaan die
samenwerking op de Noordzee samen met de andere landen verder
uitwerken. Ik ben ook zeker van plan om hierop in de Energieagenda, waar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

22

ik binnenkort mee kom, nog nader in te gaan voor wat betreft de periode
van 2023 tot 2050, voor zover dat nu al mogelijk is.
De voorzitter:
Dank u wel. Hiermee zijn we aan het einde gekomen van dit algemeen
overleg. Er is een plenair verslag algemeen overleg aangevraagd. Daarbij
kunnen ook moties worden ingediend. Mevrouw Mulder zal daarbij de
eerste spreker zijn.
Ik dank de bewindslieden voor hun komst naar de Kamer en voor de
antwoorden die zij hebben gegeven op de vragen die zijn gesteld. Ik dank
ook de leden, de mensen die verder in deze zaal aanwezig zijn, de mensen
die meegeluisterd hebben en de mensen die meegekeken hebben.
Sluiting 16.55 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 561, nr. 36

23