Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

32 156

Monumentenzorg

34 775 VII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (VII) voor het jaar 2018

Nr. 92

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 28 juni 2018
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen en
opmerkingen voorgelegd aan de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties over de brief van 22 december 2017 over de stand van
zaken van de toezegging inzake het beleid van gemeenten bij verzoeken
tot berging van vliegtuigwrakken uit de Tweede Wereldoorlog (Kamerstukken 32 156 en 34 775 VII, nr. 83) en over de vragen en antwoorden
terzake van de leden Van Haga (Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nr.
1199) en de leden Van der Molen en Van der Graaf (Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nr. 1198) over de TV-uitzending «Liever dood dan
vermist».
De vragen en opmerkingen zijn op 27 juni 2018 aan de Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorgelegd. Bij brief van
27 juni 2018 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
De waarnemend griffier van de commissie,
Hendrickx

kst-32156-92
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 156, nr. 92

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
Minister
De leden van de fracties van VVD, CDA en ChristenUnie onderkennen de
wens van nabestaanden dat geallieerde piloten en bemanningsleden die
in de Tweede Wereldoorlog om het leven zijn gekomen een officieel graf
krijgen. Deze leden hebben grote waardering voor het werk van de
Stafofficier Vliegtuigberging en de Bergings- en Identificatiedienst
Koninklijke Landmacht (BIDKL), maar ook voor de inzet van historische
onderzoekers die daaraan bijdragen. Deze leden onderschrijven het
standpunt van de Minister, dat het niet realistisch is alle vliegtuigwrakken
te bergen. Heeft de Minister een overzicht van vliegtuigwrakken uit de
Tweede Wereldoorlog, waarvan berging gewenst is? De leden van de
D66-fractie vinden het van belang allereerst een beeld te krijgen van de
omvang van het probleem. Kan de Minister de Kamer informeren over het
aantal niet geborgen vliegtuigwrakken in Nederland met (vermoedelijk)
stoffelijke resten?
Antwoord: Ik heb geen landsdekkend overzicht voorhanden van vliegtuigwrakken uit de Tweede Wereldoorlog waarvan berging gewenst is. In
ongeveer 400 van de zich in Nederland en zijn territoriale wateren
bevindende wrakken zijn waarschijnlijk nog stoffelijke resten van
bemanningsleden aanwezig (Circulaire Vliegtuigberging, Stcrt. 2016,
nr. 54987). Van een groot deel daarvan wordt na analyse door de
Studiegroep Luchtoorlog 1939–1945 aangegeven dat een eventuele
berging van de vermisten als niet-kansrijk moet worden beschouwd.
Omdat particulieren waardevolle bijdragen leveren aan delen van het
historisch onderzoek, ligt het in de rede waar mogelijk met hen samen te
werken. Naar de inzichten van de Studiegroep Luchtoorlog 1939–1945 is
het aantal toestellen waarvan met enige mate van zekerheid stoffelijke
resten van vermisten zouden kunnen worden aangetroffen ongeveer 30
tot 50, waarbij de ondergrens het meest waarschijnlijk is. Eerder heb ik u,
naar aanleiding van de documentaire «2 Doc: Liever dood dan vermist»,
aangegeven deze aantallen niet in twijfel te trekken.
1.
De leden van de D66-fractie vragen of de Minister kan onderzoeken bij
gemeenten voor hoeveel vliegtuigwrakken uit de Tweede Wereldoorlog
een bergingsverzoek is afgewezen? De Minister schrijft in antwoorden op
vragen van de leden Van der Molen en Van der Graaf dat het wegvallen
van de aanleiding vaak de reden is om niet tot berging over te gaan (bij
een positief bergingsadvies). Hoe vaak wordt een berging niet gestart
wanneer de aanleiding een verzoek van nabestaanden is? Wat is dan de
reden voor het weigeren van het bergingsverzoek?
Antwoord: De tijdspanne waarover u mij vraagt te onderzoeken hoeveel
bergingsverzoeken door gemeenten zijn afgewezen is meer dan 70 jaar.
Een dergelijke inventarisatie vergt een uitvraag bij in beginsel alle
gemeenten. Gegeven de al bestaande inzichten vanuit de Studiegroep
Luchtoorlog 1939–1945, die een inschatting heeft gemaakt van het aantal
toestellen waarin met enige mate van zekerheid stoffelijke resten van
vermisten kunnen worden aangetroffen, en gezien het eerdere enquêteen dossieronderzoek van het Ministerie van Defensie en het Ministerie van
Binnenlandse Zaken verwacht ik dat het resultaat van een uitvraag niet
opweegt tegen de forse inspanning die hierbij van gemeenten zou worden
gevraagd. Over het enquête- en dossieronderzoek heb ik u per brief op
23 december 2016 geïnformeerd (Kamerstukken 32 156 en 34 550 VII,
nr. 78).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 156, nr. 92

2

2.
De leden van de fracties van VVD, CDA en ChristenUnie constateren dat
gemeenten in de huidige praktijk bij een berging in aanmerking kunnen
komen voor een bijdrage in de kosten van 70% vanuit het Gemeentefonds. Deze leden waarderen de toezegging van de Minister, dat het Rijk
eventuele verzoeken tot een aanvullende bijdrage uit het gemeentefonds
welwillend tegemoet zal treden, mits sprake is van een berging van een
vliegtuigwrak waarin zich (vermoedelijk) stoffelijke resten bevinden. Op
die wijze zal de financiering geen obstakel meer vormen voor de berging
van een vliegtuigwrak met daarin (vermoedelijk) stoffelijke resten. Welke
kosten zullen daarmee naar verwachting gemoeid zijn?
Antwoord: De berging van een vliegtuigwrak uit de Tweede Wereldoorlog
kost gemiddeld € 0,5 miljoen (excl. de kosten van de Stafofficier Vliegtuigberging, de EODD en de BIDKL die in de regel voor rekening van het Rijk
zijn, zoals aangegeven in de circulaire Vliegtuigberging, Stcrt. 2016,
nr. 54987).
3.
De leden van de D66-fractie hechten eraan dat er voor nabestaanden een
duidelijke procedure is. Deze leden vragen de Minister dan ook: is er
sprake van een eenduidig begeleidingsproces bij gemeenten? Zo nee,
neemt de werkgroep die in het leven is geroepen het begeleiden van
nabestaanden mee in haar advies?
Antwoord: Er is geen eenduidig begeleidingsproces voor nabestaanden
bij gemeenten. Elke burgemeester is ingevolge de Gemeentewet immers
zelfstandig verantwoordelijk voor de handhaving van de openbare orde
en veiligheid, waaronder het besluit over te gaan tot ruiming van
conventionele explosieven, al dan niet aan boord van een vliegtuigwrak
uit de Tweede Wereldoorlog. Wanneer het gaat om berging van vliegtuigwrakken waarin zich vermoedelijk nog stoffelijke resten bevinden, is het
dan ook aan de burgemeester om de belangen van nabestaanden daarbij
te betrekken. Gemeenten zijn vrij om hieraan, naar eigen inzicht en
kunnen, invulling te geven.
De werkgroep heeft betrekking op de oprichting van een kenniscentrum
en op de ontwikkeling van een afwegingskader voor de ruiming van
conventionele explosieven (zie de beantwoording van vraag 5 en 6) en als
zodanig niet op het begeleiden van nabestaanden door gemeenten.
4.
In de brief van de Minister wordt gesteld dat zij sympathiek staat
tegenover harmonisering van het gemeentelijk beleid en werkt aan een
gemeentelijk afwegingskader. De leden van de D66-fractie zien die
noodzaak ook. Wel vragen zij de Minister: kan zij toelichten welke criteria
zij daarbij in acht neemt en tot hoe ver deze harmonisering zou moeten
leiden? Hoe verhoudt deze harmonisering zich tot de eigen verantwoordelijkheid van de gemeentebesturen? Kan de Minister verder verduidelijken
of dit afwegingskader geldt voor beide de vliegtuigwrakken afkomstig uit
Engeland of Canada (of andere geallieerden), alsmede Duitse
vliegtuigwrakken?
Antwoord: Inderdaad ben ik bereid een bijdrage te leveren aan het
harmoniseren van het gemeentelijk beleid rondom de berging van
vliegtuigwrakken uit de Tweede Wereldoorlog. In mijn brief van
16 februari 2018 (Aanhangsel Handelingen II 2017/18, nr. 1199) heb ik in
dat kader melding gemaakt van de ambtelijke werkgroep die adviseert
over de wijze waarop een kenniscentrum en een afwegingskader voor
gemeenten gestalte kunnen krijgen. Het afwegingskader zou betrekking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 156, nr. 92

3

moeten hebben op zowel de beslissing van een gemeente om al of niet
over te gaan tot opsporing en ruiming van conventionele explosieven als
op de beslissing van een gemeente over de berging van een vliegtuigwrak
uit de Tweede Wereldoorlog.
De Gemeentewet bepaalt dat de handhaving van de openbare orde en
veiligheid een primaire verantwoordelijkheid is van de burgemeester. Een
afwegingskader treedt niet in die bevoegdheid en verantwoordelijkheid,
maar stelt gemeenten in staat om de relevante elementen in hun
afweging mee te nemen. Uit het oogpunt van veiligheid ligt een onderscheid op basis van het land van herkomst van een neergestort vliegtuig
niet in de rede.
5.
Daarnaast lezen de leden van de D66-fractie dat de Minister spreekt over
het instellen van een kenniscentrum. Hoe zou dit Kenniscentrum
eruitzien? Welke expertise zou het Kenniscentrum in huis moeten hebben?
Hoe zou het worden gefinancierd en voor hoe lang?
De leden van de D66-fractie lezen dat de werkgroep die advies geeft over
het op te richten kenniscentrum en het afwegingskader in het voorjaar van
2018 de Tweede Kamer kan informeren. Tevens schrijft de Minister in
antwoorden op schriftelijke vragen dat het lastig is om in korte tijd een
breed gedragen afwegingskader te ontwikkelen en daarom de voorkeur
wordt gegeven aan een zorgvuldig proces. Wanneer kan de Tweede
Kamer een rapportage van de werkgroep verwachten?
Antwoord: De ambtelijke werkgroep heeft zijn advies eind mei 2018
afgerond. Zoals ook is aangegeven in de meicirculaire gemeentefonds,
waarvan uw Kamer een afschrift heeft ontvangen (Kamerstukken 34 775 B
en 34 775 C, nr. 16) zal over het vervolg op het advies nadere afstemming
en besluitvorming plaatsvinden met de betrokken partijen.
6.
De leden van de D66-fractie lezen dat het voor gemeenten mogelijk is
additionele financiering uit het gemeentefonds te krijgen om vliegtuigwrakken te bergen. Graag vragen zij de Minister: welke randvoorwaarden
gelden voor additionele financiering uit het Gemeentefonds? Op basis van
welke criteria wordt tot additionele financiering overgegaan?
Antwoord: Het moet gaan om de berging van een vliegtuigwrak uit de
Tweede Wereldoorlog waarin zich (vermoedelijk) nog stoffelijke resten
bevinden, naast uiteraard – zoals meestal – de aanwezigheid van
conventionele explosieven. Alleen in die situaties wil ik een verzoek tot
aanvullende financiering welwillend bezien.
7.
Tot slot vragen de leden van de D66-fractie of er voorbeelden in het
buitenland zijn (denk bijvoorbeeld aan België, Frankrijk of Duitsland), waar
goede ervaringen zijn opgedaan met de berging van vliegtuigwrakken en
de besluitvorming daartoe? Worden deze inzichten meegenomen in de
opstelling van een landelijk afwegingskader?
Antwoord: Nederland neemt een unieke plaats in. Allereerst vanwege zijn
ligging; de heen- en terugweg van veel aanvallen op Duitsland tijdens de
Tweede Wereldoorlog ging over ons bezette grondgebied, resulterend in
relatief veel wrakken op ons dichtbevolkte territorium. Ten tweede
vanwege de inpolderingen; hierbij kwamen grote gebieden met daarop
vliegtuigwrakken die voorheen onder water lagen bloot te liggen. Dit heeft
uiteindelijk geresulteerd in de diensten en procedures zoals we die nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 156, nr. 92

4

kennen (zie bijvoorbeeld Circulaire Vliegtuigberging, Stcrt. 2016,
nr. 54987).
Landen die ons omringen zijn in zeer beperkte mate actief in het opsporen
en bergen van vliegtuigwrakken uit de Tweede Wereldoorlog. Dit heeft
wezenlijk te maken met het feit dat in België, Duitsland, Frankrijk en het
Verenigd Koninkrijk het aantal vermiste militairen en oorlogsslachtoffers
uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog talrijk is.
De Luchtmacht in België, Duitsland en Frankrijk, die zich net als de
Stafofficier Vliegtuigberging van het Commando Luchtstrijdkrachten
bezighoudt met het bergen van hedendaagse toestellen, wordt niet
ingezet voor het bergen van vliegtuigwrakken uit de Tweede Wereldoorlog. Hierdoor is het niet goed mogelijk om de inzichten die in het
buitenland zijn opgedaan mee te nemen. Vaak gaat het om min of meer
particuliere bergingen. De aansturing daarvan is versnipperd en de
ervaring is daarom meestal niet bij één instantie opgedaan en moeilijk
inpasbaar in de Nederlandse praktijk, waar immers de overheid een
coördinerende rol heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 156, nr. 92

5