Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

29 240

Veiligheid op school

Nr. 44

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 februari 2011
Een veilige school is randvoorwaarde voor kwalitatief goed onderwijs.
Sinds 2004 investeert OCW jaarlijks bijna € 90 miljoen extra in sociale
veiligheid op scholen voor primair, voortgezet en speciaal onderwijs. Deze
middelen worden ingezet voor preventieve, curatieve, repressieve en
ondersteunende veiligheidsmaatregelen.
Uit het Onderwijsverslag 2008–2009 en het verkennend themaonderzoek
naar veiligheid op school van de Onderwijsinspectie blijkt gelukkig dat de
meeste kinderen, jongeren en onderwijspersoneel zich veilig voelen op
school. Ook uit de voorlopige resultaten van de monitor sociale veiligheid
in het primair-, voortgezet- en (voortgezet) speciaal onderwijs blijkt dat
94% van de kinderen, jongeren en personeelsleden zich veilig voelt, 6%
voelt zich weleens onveilig op school. Het percentage dat zich onveilig
voelt in de thuissituatie bedraagt 2% en uit de Landelijke Jeugdmonitor
2010 blijkt dat ongeveer een derde van de jongeren zich in het algemeen
weleens onveilig voelt. De school wordt daarmee ervaren als een veilige
plek. Echter, er blijft een deel dat zich niet veilig voelt. Ook is bekend dat
een belangrijk deel van de leerlingen en het personeel te maken heeft met
incidenten, uiteenlopend van diefstal en vernieling, tot verbaal en fysiek
geweld. Dit onderstreept het belang van blijvende aandacht en inzet voor
het vergroten van de veiligheid in het onderwijs.
Hierbij stuur ik uw Kamer de voortgangsbrief sociale veiligheid in het
onderwijs. In deze brief treft u een stand van zaken op de nieuwste
ontwikkelingen op het punt verplichte incidentenregistratie, homodiscriminatie en verder de meest actuele cijfers over veiligheid op scholen aan.
Om scholen te ondersteunen hun veiligheidsbeleid tot uitvoering te
brengen, continueer ik in 2011 de Kwaliteitsteams veiligheid, het Centrum
School en Veiligheid, de ondersteuning voor de reboundvoorzieningen en
het programma Veilige publieke taak onderwijs. In de bijlage is een stand
van zaken opgenomen van deze maatregelen en het verdere lopend
beleid.

kst-29240-44
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 240, nr. 44

1

Inspectieonderzoeken
Uit het Onderwijsverslag 2008–2009 blijkt dat scholen steeds meer werk
maken van veiligheidsbeleid. In 2009 borgt 83% van de scholen in het
basisonderwijs een beleid voor sociale veiligheid van kinderen en het
personeel. Dit is hetzelfde percentage als in 2008. In het voortgezet
onderwijs nam het percentage scholen dat de veiligheid van leerlingen en
personeel waarborgt, toe van 94 procent in 2006 tot 98 procent in 2009.
Het veiligheidsbeleid moet in de dagelijkse praktijk ook echt gestalte
krijgen. Dit gebeurt echter niet altijd. Daarnaast moeten scholen meer
communiceren met kinderen, jongeren, ouders en het personeel over hun
veiligheidsbeleid. Ook blijkt uit het Onderwijsverslag dat scholen waar de
sociale veiligheid onvoldoende is gewaarborgd vaker een bovengemiddeld percentage voortijdig schoolverlaters hebben. Een goede aanpak van
ongeoorloofd verzuim (spijbelen) heeft invloed op de sociale veiligheid
van scholen.
De Onderwijsinspectie heeft een diepteonderzoek uitgevoerd, ter aanvulling op het bovenstaande landelijke beeld. Dit onderzoek is een
casestudie op 35 scholen (basisonderwijs, speciaal basisonderwijs,
scholen voor voortgezet speciaal onderwijs, praktijkonderwijs,
vmbo-scholen, havo/vwo-scholen, mbo-afdelingen). De resultaten gelden
alleen voor de onderzochte scholen en kunnen niet zonder meer worden
vertaald naar sectoren en het onderwijs in het algemeen.
Een klein aantal bezochte scholen heeft een veiligheidsbeleid geformuleerd en zorgt er tegelijkertijd voor dat dit beleid wordt uitgevoerd en
regelmatig wordt geëvalueerd met betrokken leerlingen en personeel. De
meeste scholen registreren incidenten. Op de meeste scholen worden
incidenten, meestal op leerlingniveau geregistreerd, bijvoorbeeld in het
leerlingendossier. Registratie wordt niet vaak gebruikt voor analyses op
schoolniveau. Minder dan een derde van de scholen betrekt leerlingen
actief bij het opstellen, uitvoeren en evalueren van de regels. Iets meer
scholen betrekken hun personeel erbij. Uit dit onderzoek is gebleken dat
scholen die hun leerlingen en personeel betrekken bij hun veiligheids- en
zorgbeleid een gunstigere veiligheidsbeleving kennen. Dit wil overigens
niet automatisch zeggen dat er minder incidenten plaatsvinden. In de
bijlage treft u het onderzoek aan.1
De resultaten van de monitor sociale veiligheid in het primair (speciaal)-,
en voortgezet (speciaal) onderwijs 2010 zijn dit voorjaar beschikbaar. In
deze monitor komen ook de cijfers over drugsgebruik beschikbaar. De
cijfers over drugsgebruik zal ik in een korte brief aan u melden.
Verplichte registratie van incidenten

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
2
2008–2009, 29 240, nr. 30.
3
2009–2010, 29 240, nr. 41.

In mijn brieven van januari2 en december 20093 heb ik u bericht over de
voortgang van de verplichte incidentenregistratie. De uitgangspunten
daarbij zijn dat de registratie onderdeel moet zijn van een breder
veiligheidsbeleid van scholen en een instrument is om het veiligheidsbeleid te ondersteunen en te evalueren. Door incidenten, bijvoorbeeld
homodiscriminatie, te registreren, krijgen scholen beter inzicht in de eigen
veiligheidssituatie. Bovendien ontstaat er zo een landelijk beeld van de
omvang en aard van de incidenten in het onderwijs. De geregistreerde
gegevens blijven te allen tijde eigendom van de school. De inspectie krijgt
vanuit haar toezichthoudende taak inzage in de schoolgegevens. Ook is
het van belang dat de resultaten van de registratie met gemeente, politie
en de MR (Medezeggenschapsraad) worden besproken, zodat in gezamenlijkheid aan een verdere verbetering van de veiligheid op school kan
worden gewerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 240, nr. 44

2

De definities van incidenten zijn in 2009 opgesteld door het Instituut voor
Toegepaste Sociale Wetenschappen (ITS), verbonden aan de Radboud
Universiteit Nijmegen en zijn in twintig pilots incidentenregistratie in de
praktijk getoetst. In de periode september 2009 tot en met maart 2010
hebben deze pilots plaatsgevonden. Het doel van de pilots was inzicht
geven in wat in de praktijk wel en niet werkt en wat er binnen de school
nodig is om incidenten goed te registreren. Ook is gekeken hoe de
registratie zo min mogelijk belasting voor de scholen oplevert. Over het
algemeen geven de scholen aan goed uit de voeten te kunnen met de
gestelde definities. Het lukt doorgaans om een incident binnen drie
minuten te registreren. Scholen hebben wel tijd nodig om het registratieproces op gang te krijgen. Een cultuur van alertheid op incidenten en een
routine in de registratie en aanpak daarvan is daarvoor nodig. Begeleiding
bij de invoering van incidentenregistratie is dan ook wenselijk en nuttig.
Vanuit bestaande voorzieningen kan hierin worden voorzien. De deelnemende scholen geven aan dat zij het nut inzien van registreren en de
voordelen die het kan opleveren voor het voeren van goed veiligheidsbeleid. Voor de organisatie van de school is het van belang dat de directie
van de school eindverantwoordelijk is voor het registeren van incidenten,
de incidentenregistratie onderdeel is van de kwaliteitszorg van de school
en dat het registreren van incidenten bekend is binnen de school.
Personeel, kinderen, jongeren en ouders weten daarmee hoe en bij wie
incidenten gemeld worden.
Zoals eerder aan u aangekondigd zal voor de incidentenregistratie een
wettelijke regeling worden getroffen. Het wetsvoorstel is in procedure
gebracht waarop de Raad van State inmiddels heeft geadviseerd. Gezien
de doorlooptijd die nog nodig is, is het niet mogelijk om invoering van de
registratieverplichting met ingang van het schooljaar 2011–2012 te
realiseren. De invoeringsdatum schuift daarom op naar het schooljaar
2012–2013. Naar verwachting bied ik u het wetsvoorstel voorjaar 2011
aan. In overleg met de sectorraden en de Inspectie van het Onderwijs, ga
ik bevoegd gezag en scholen in 2011 informeren zodat ze zich goed
kunnen voorbereiden op een verplichte registratie van incidenten. Denk
hierbij aan informatie over de definities van incidenten, handvatten voor
het gebruik van een incidentenregistratie binnen de school en informatie
over registratiesystemen.
Registratie moet hiermee een actief instrument worden dat daadwerkelijk
bijdraagt aan een beter veiligheid(sbeleid) op school.
Homodiscriminatie
Scholen moeten zorgen voor een veilig schoolklimaat waarin iedereen
zich veilig voelt. Daartoe behoort ook de manier waarop op scholen over
homoseksualiteit wordt gesproken. Dat geldt ook voor het bespreekbaar
maken van thema’s als loverboyproblematiek en seksueel- en huiselijk
geweld in relatie tot weerbaarheid van meisjes. De voortgangsrapportage
Homo-emancipatiebeleid 2008–20101 heb ik op 24 juni 2010 naar uw
Kamer heb gestuurd. Hierin heb ik u een aantal maatregelen gemeld die
zijn ingezet om homoseksualiteit bespreekbaar te maken en homodiscriminatie tegen te gaan zoals de meerjarige steun aan de Hetero- en Homo
Onderwijsalliantie, de Gay- and Straight Scholen Alliantie van het COC en
aan de NJR. Het kabinet zal voortbouwen op deze maatregelen en deze
verder intensiveren. In de beleidsbrief emancipatie die ik in het voorjaar
van 2011 naar uw Kamer zal sturen, zal ik u hierover nader informeren.

1

2009–2010, 27 017, nr. 72.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 240, nr. 44

3

Toezegging
Hierbij informeer ik uw Kamer over de afspraken die het platform
Internetveiligheid met de providers heeft gemaakt over digipesten en in
het bijzonder het rechtstreeks reageren door providers op digipesters,
zoals is toegezegd.1
Het platform Internetveiligheid wil de internetveiligheid voor de
consument verbeteren door zich te richten op strafbare en/of onrechtmatige zaken. Extreme vormen van pesten als bijvoorbeeld cyberstalking
en haatzaaiende en racistische uitlatingen zijn strafbaar. In strafbare
gevallen verwijst het platform naar de Notice-and-Take-Down Code
(«NTD-code») waarbij online dienstverleners, zoals providers, wordt
verzocht bepaalde informatie die op een website staat, te verwijderen. Een
groot deel van de online dienstverleners heeft deze NTD-code ondertekend. In het geval van pesten is de websiteaanbieder of -beheerder de
verantwoordelijke. Deze partijen hebben gebruikersvoorwaarden waaraan
gebruikers zich moeten houden. De meeste websites, ook degene die
populair zijn bij jeugdigen, werken daarvoor met meldmogelijkheden en
moderators die de klachten beoordelen en zo nodig actie ondernemen
door bijvoorbeeld de ongewenste informatie te verwijderen en of de
overtreder (tijdelijk) het gebruik van de service te ontzeggen. Op bovenstaande manier spannen providers en websitebeheerders zich ervoor in
strafbare en ongewenste uitlatingen van internet te halen.
Scholen zijn primair zelf verantwoordelijk voor het voeren van anti-pestbeleid. OCW ondersteunt scholen via informatievoorziening van het
Centrum voor School en Veiligheid, Pestweb, Kennisnet (ter bevordering
van veilig internetten), het expertisecentrum mediawijsheid en het
programma Digivaardig en Digibewust.
Tot slot
Het veiligheidsbeleid heeft de laatste jaren meer vorm gekregen in alle
sectoren. Steeds meer scholen zien in dat kwaliteit van onderwijs, de
aansluiting van het onderwijs op de mogelijkheden, wensen en achtergrond van kinderen en jongeren en een veilige leeromgeving onomstotelijk met elkaar verbonden zijn. Het creëren van een veilig schoolklimaat
is de verantwoordelijkheid van de onderwijsinstellingen. Ik blijf het
onderwijsveld ondersteunen bij deze verantwoordelijkheid.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

1

2009–2010, 29 240, nr. 41.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 240, nr. 44

4

BIJLAGE 1

Voortgang maatregelen sociale veiligheid in het onderwijs
Kwaliteitsteams veiligheid
Vanaf de zomer 2008 hebben de Kwaliteitsteams veiligheid scholen in het
primair, voortgezet, speciaal en middelbaar beroepsonderwijs vraaggericht ondersteund bij hun veiligheidbeleid. Uit een effectonderzoek,
uitgevoerd in de maanden mei tot en met juli 2010, blijkt dat de ondersteuning een aantal belangrijke effecten heeft gehad op de schoolveiligheid. In het effectonderzoek zijn op 20 scholen interviews afgenomen
en zijn 446 van de in totaal 600 door de kwaliteitsteams bezochte scholen
geënquêteerd.
Scholen blijken vooral behoefte te hebben aan concrete adviezen hoe de
veiligheid in de school in relatie tot concrete veiligheidsplannen te
vergroten en hoe te handelen bij diverse incidenten. De opgedane
bevindingen en kennis worden opgenomen in praktische handleidingen
en brochures. De handreikingen gaan over de totstandkoming van visie en
beleid over schoolveiligheid, het ontwerp van een veiligheidsplan,
normen en regels die kunnen bijdragen aan een veilig pedagogisch
schoolklimaat. Daarnaast zijn er brochures voor iedere onderwijssector.
Het door OCW gesubsidieerde Centrum School en Veiligheid (CSV) stelt
deze handleidingen en brochures beschikbaar. De ondersteuning door de
kwaliteitsteams veiligheid wordt eind 2011 beëindigd.
Toegankelijke informatie over veiligheid
Op de website van het CSV staan informatie, actualiteiten en praktisch
toepasbare instrumenten over sociale veiligheid in het onderwijs. Ook is
er een telefonische helpdesk voor vragen over sociale veiligheid, seksuele
intimidatie en pesten. Ook in 2010 zijn de website van CSV en de
onderliggende sites van Project Preventie Seksuele Intimidatie (PPSI),
Pestweb en Gayandschool geüpdatet, zodat het materiaal toegankelijk is
en blijft voor scholen. Daarnaast zijn nieuwe informatiebladen ontwikkeld
die aansluiten bij actuele thema’s zoals «agressie tegen onderwijspersoneel», «gedragsregels in het basisonderwijs» en «onderwijspersoneel
online».
Leerlingbegeleiding
Sinds 2005 ontvangen alle scholen in het voortgezet onderwijs extra geld
voor de leerlingbegeleiding. Een deel van de Weer Samen Naar Schoolverbanden (WSNS) ontvangt extra geld voor het schoolmaatschappelijk
werk. Door problemen vroegtijdig te signaleren en snel en effectief aan te
pakken, kan immers voorkomen dat deze escaleren en dat onveilige
situaties ontstaan. Dit extra geld blijft de begeleiding van risicoleerlingen
op scholen in het primair, en voortgezet onderwijs een impuls geven, zo
blijkt ook uit de jaarlijkse ZAT (Zorg en Advies Team)-monitoren waarover
u in juni 2010 bent geïnformeerd1.
Reboundvoorzieningen

1

2009–2010, 31 001, nr. 91b.
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

2

Uit de Reboundmonitor 2008–20092 blijkt dat in het schooljaar 2008–2009
net als het schooljaar daarvoor alle 82 samenwerkingsverbanden in het
voortgezet onderwijs een operationele reboundvoorziening hebben. In
2005–2006 was dit nog 54% en in 2006–2007 96%. Het doel van de
reboundvoorziening is om jongeren – na een periode in de reboundvoorziening – te laten terugkeren in het regulier onderwijs. In 2008–2009
keerde 48% van de jongeren terug op de eigen school, dat is 6% meer dan
het vorige schooljaar. Totaal keerde 88% terug in het onderwijs, dat is 1%
meer dan in 2006–2007. Het aantal jongeren dat in het schooljaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 240, nr. 44

5

2008–2009 een reboundvoorziening bezocht, groeide van 3124 naar
minimaal 3325, een toename van 6%.
1000 extra plaatsen bij het ZMOK
Uit de voorlopige cijfers van de Stichting Projecten Speciaal Onderwijs
blijkt dat steeds meer jongeren aan het programma «Op de rails»
deelnemen. In het schooljaar 2009–2010 hebben 1830 jongeren deelgenomen aan «Op de Rails». In het schooljaar 2008–2009 waren dat 1756
jongeren en in 2006–2007 1150 jongeren. Na afronding van het
programma gaan jongeren zowel naar het regulier onderwijs (46%) als
naar het (voortgezet) speciaal onderwijs (41%). In 2008–2009 was dit
respectievelijk 41 en 47%. 13% van de jongeren vindt een plek elders,
zoals dagopvang, krijgt een baan of gaat in detentie.
Goede voorbeelden van veiligheidsprojecten om schooluitval te
voorkomen
Voortijdig schoolverlaters (vsv’ers) zijn in het verleden vaker verdacht
geweest van een misdrijf. In het schooljaar 2008–2009 is op landelijk
niveau 22% van vsv’ers verdacht geweest van een misdrijf. Onder niet
vsv’ers is dit 5%. In de G4 is dit percentage hoger namelijk 29% tegenover
8% niet vsv’ers1.
Momenteel is de gemeente Amsterdam bezig met de ontwikkeling van
een nieuw stedelijk schoolveiligheidsbeleid. Dit ter ondersteuning van de
schoolbesturen waar de primaire verantwoordelijkheid voor de schoolveiligheid ligt. Het doel van het stedelijke beleid is herstel van normen en
waarden in het Amsterdams onderwijs om zo een veilig leer- en leefklimaat voor leerlingen en docenten te creëren. Een van de instrumenten
om dit te bereiken is de inzet van een schoolveiligheidsteam (SVT). Een
SVT is een samenwerking tussen politie, gemeente en school. Het betreft
een nieuwe aanpak, die nog verder ontwikkeld moet worden. Het team
beoogt de scholen praktische ondersteuning te bieden in de aanpak van
verzuim en onveiligheid. Hierdoor wordt het schoolklimaat positief
beïnvloed waardoor de school veiliger wordt en leerlingen meer kans van
slagen hebben op een succesvolle schoolloopbaan.
Het is uitdrukkelijk de bedoeling dat de SVT’s een tijdelijk middel zijn. In
de cijferbrief voortijdig schoolverlaten, die uw Kamer in het eerste
kwartaal van 2011 zal ontvangen, zal hier verder op in worden gegaan.
Actieprogramma Onderwijs Bewijs
Voor de tweede ronde van het actieprogramma Onderwijs Bewijs zijn
negen projecten gefinancierd die de aanpak van gedragsproblemen en
pesten onderzoeken. Van negen specifieke interventies wordt in een
experimentele opzet bekeken wat wel en niet werkt. Vijf van deze
onderzoeken vinden plaats in het primair onderwijs, twee in het voortgezet onderwijs, één in deze beide sectoren, en één in het middelbaar
beroepsonderwijs. De onderzoeken bestrijken een breed spectrum aan
interventies, gericht op onder andere cyberpesten, motivatieproblemen,
ADHD en weerbaarheid tegen negatieve stereotypen. De experimenten
lopen tot en met 2015. Na afronding worden de resultaten inzichtelijk
gemaakt.
Pestprotocol mbo

1

CBS/Korps Landelijke Politie Diensten
(KLPD), 2008, 2007, 2006.
2
2009–2010, 29 240, nr. 41.

De mbo-instellingen hadden behoefte aan handvatten om om te kunnen
gaan met allerlei vormen van pesten. Daarom is voor en door de
mbo-sector een pestprotocol ontwikkeld2. Het pestprotocol is in november
2010 verspreid onder de leden van het Platform Veiligheid en tegelijkertijd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 240, nr. 44

6

beschikbaar gesteld voor het hele mbo-veld. De MBO Raad heeft in
januari en februari 2011 regionale bijeenkomsten gepland om dit protocol
binnen de instellingen in te voeren.
Programma Veilige Publieke Taak Onderwijs
Om de veiligheid van medewerkers in het primair, voortgezet, speciaal en
middelbaar onderwijs te stimuleren is het programma Veilige Publieke
Taak Onderwijs (VPTO) ontwikkeld, zoals ik in 2009 heb aangekondigd.
Kern van het programma is de eigen risicobeoordeling door het bevoegd
gezag en de verantwoordelijkheid van de werkgever naar de eigen
medewerkers. Om het programma VPTO kracht bij te zetten, heeft het
ministerie van OCW een aantal adviseurs beschikbaar gesteld om de
bewustwording voor het belang van veiligheid bij schoolbesturen en
colleges van besturen (Cvb’s) te vergroten. Op de website van het
Centrum School en Veiligheid kunnen schoolbesturen en CvB’s alle
informatie over het programma en de adviseurs vinden. De adviseurs
VPTO worden in overleg met de sectorraden ingezet. De adviseurs hebben
inmiddels ongeveer 120 bovenschoolse besturen in po, v(s)o en mbo
ondersteund.
Polarisatie en radicalisering
In 2007 is rijksbreed het actieplan Polarisatie en Radicalisering 2007–2011
ontwikkeld vanuit de behoefte aan een meer specifieke beleidsimpuls op
dit toen nieuwe beleidsterrein. In 2010 heb ik een aantal aanvullende
maatregelen genomen om de eerstelijns professionals in het onderwijs te
ondersteunen. Zo is in 2010 het handboek «Puberaal, lastig of radicaliserend», met informatie over grensoverschrijdend gedrag van jongeren in
het onderwijs, ontwikkeld en gepubliceerd. Ik heb een lespakket laten
ontwikkelen voor identiteitsontwikkeling om rechts-radicalisme te
voorkomen. Het lespakket is gericht op leerlingen van 12 tot 15 jaar.
Daarnaast kunnen onderwijsprofessionals met hun vragen over radicalisering terecht bij Nuansa, het landelijke Kennis- en Adviescentrum
Polarisatie en Radicalisering. Ten slotte biedt Centrum School en Veiligheid ook informatie aan over extremisme en radicalisering. Hiervoor heeft
het CSV onder andere het informatieblad «pedagogiek als wapen tegen
radicalisering» opgesteld.
Ernstige geweldsincidenten op onderwijsinstellingen
Vanwege ernstige geweldsincidenten op onderwijsinstellingen, ook wel
«schoolaanslagen», «Amok-lauf» of «school shootings» genoemd, die in
landen als Finland, België, de Verenigde Staten en Duitsland de afgelopen
jaren hebben plaatsgevonden, is door de minister van OCW in 2010
opdracht gegeven om hierover een aantal praktische handleidingen op te
stellen. Doel van de handleidingen is om scholen en onderwijsinstellingen
te informeren over wat schoolaanslag is, welke preventieve maatregelen
ze kunnen nemen en wat ze moeten doen indien het op hun school of op
een school in de buurt plaatsvindt. Betere en gestructureerde kennis en
bewustwording hierover kan helpen om de ernst, omvang en gevolgen
van een dergelijk geweldsincident te beperken. De handleidingen worden
begin 2011 beschikbaar gesteld, o.a. via de website van het Centrum
School en Veiligheid.
Verklaring Omtrent Gedrag
De Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) is verplicht voor een ieder die aan
een school verbonden is (zoals leerkrachten, onderwijsondersteunend
personeel en uitzendkrachten). In de komende periode laat ik onderzoeken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 240, nr. 44

7

voor welke andere groepen (bijvoorbeeld bestuurders, stagiaires, en/of
vrijwilligers) een VOG verplicht gaat worden en hoe de handhaving van
de VOG-verplichting zo optimaal mogelijk kan worden uitgevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 240, nr. 44

8