Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing van

E communications.ssg@wur.nl

belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving. Met

www.wur.nl/economic-research

ongeveer 30 vestigingen, 6.800 medewerkers (6.000 fte) en 12.900 studenten

Energiemonitor van de Nederlandse
glastuinbouw 2020

behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende
Rapport 2021-127

kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de

ISBN 978-94-6447-000-0

vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart
van de unieke Wageningen aanpak.

Pepijn Smit en Nico van der Velden

Energiemonitor van de Nederlandse
glastuinbouw 2020

Pepijn Smit en Nico van der Velden

Dit onderzoek is uitgevoerd door Wageningen Economic Research in opdracht van de Stichting Kennis in je Kas
van de glastuinbouwsector en met subsidie van het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit.

Wageningen Economic Research
Wageningen, oktober 2021

RAPPORT
2021-127
ISBN 978-94-6447-000-0

Smit, Pepijn en Van der Velden, Nico, 2021. Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2020.
Wageningen, Wageningen Economic Research, Rapport 2021-127. 60 blz.; 25 fig.; 6 tab.; 14 ref.

Tussen de Nederlandse glastuinbouwsector en overheid is een doel voor de CO2-emissie in 2020
afgesproken. In 2017 is dit doel technisch gecorrigeerd van 6,2 naar 4,6 Mton. In 2020 steeg de CO2emissie naar 6,1 Mton en lag hiermee wel onder het oorspronkelijke doel uit 2014, maar boven het
actuele doel na technische correctie uit 2017. Uit onderzoek van Wageningen Economic Research
(2021) is gebleken dat recente ontwikkelingen aanleiding geven een nieuwe technische correctie van
het doel voor 2020 te overwegen.
In 2020 steeg de CO2-emissie vooral door toename van het areaal, maar ook doordat er meer
elektriciteit verkocht werd en de inkoop van niet-duurzame warmte afnam. De groei van duurzame
energie en van inkoop elektriciteit compenseerden een deel van deze stijging. De energie-efficiëntie
verslechterde in 2019 met 1 procentpunt. Het aandeel duurzame energie groeide naar 10,4%. Het
aandeel van energievoorzieningen zonder CO2-emissie voor de glastuinbouw (duurzame energie,
inkoop warmte en inkoop elektriciteit) kwam in 2020 op 22,5%, bijna een verdubbeling sinds 2010.
Trefwoorden: Glastuinbouw, energie, CO2-emissie, emissiereductie, energietransitie,
energievoorziening, energie-efficiëntie, duurzame energie, warmtekrachtkoppeling
Dit rapport is gratis te downloaden op https://doi.org/10.18174/555540 of op www.wur.nl/economicresearch (onder Wageningen Economic Research publicaties).
© 2021 Wageningen Economic Research
Postbus 29703, 2502 LS Den Haag, T 070 335 83 30, E communications.ssg@wur.nl,
www.wur.nl/economic-research. Wageningen Economic Research is onderdeel van Wageningen
University & Research.

Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding-Niet Commercieel 4.0 Internationaallicentie.

© Wageningen Economic Research, onderdeel van Stichting Wageningen Research, 2021
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal
van derden waarvan in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten
berusten, mogen niet zonder voorafgaande toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker
dient bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar niet
zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met het werk van de gebruiker of het
gebruik van het werk. De gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Wageningen Economic Research aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade
voortvloeiend uit het gebruik van de resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Wageningen Economic Research is ISO 9001:2015 gecertificeerd.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127 | Projectcode 2282200621
Foto omslag: Shutterstock

Inhoud

Woord vooraf

5

Samenvatting

6

S.1

6

CO2-emissie glastuinbouw in 2020 gestegen

S.2

Energiegebruik en -voorziening glastuinbouw in beweging

7

S.3

Werkwijze Energiemonitor

8

Summary

1

S.1

CO2 emissions from greenhouse horticulture increased in 2020

9

S.2

Energy consumption and energy sources in greenhouse horticulture in motion

10

S.3

Method Energy Monitor

11

Inleiding

12

1.1

Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw biedt inzicht

12

1.2

Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw en programma Kas als

1.3
2

3

9

Energiebron

12

Glastuinbouw, energie en CO2-emissie continu in ontwikkeling

13

Energie-indicatoren glastuinbouw

15

2.1

Totale CO2-emissie en CO2-emissie teelt per m2 gestegen

15

2.2

Energie-efficiëntie verslechterd

17

2.3

Aandeel duurzame energie gegroeid

19

2.4

Kwantitatieve analyse ontwikkeling CO2-emissie

20

2.5

Energiekosten gedaald

22

2.6

Energiegebruik toegenomen

23

Inzet duurzame energie

25

3.1

Duurzame energie is vanuit meerdere hoeken te belichten

25

3.2

Inzet duurzame energiebronnen bleef in beweging

25

3.2.1 Totale inzet duurzame energiebronnen groeit door

25

3.2.2 Ontwikkelingen verschillen sterk per duurzame energiebron

26

3.2.3 Stijging van productie, inkoop, verkoop en consumptie duurzame energie 29
3.2.4 Bijna 20% van het glastuinbouwareaal gebruikt duurzame energie

4

5

30

3.3

CO2-emissiereductie door duurzame energie in 2020 verder gegroeid

32

3.4

Warmtedekking vaak beperkt tot basislast

33

Warmtekrachtkoppeling, elektriciteitsbalans en inkoop van warmte

36

4.1

Inzet wkk heeft ook buiten de glastuinbouw effect

36

4.2

Gelijke productie wkk, minder eigen toepassing en meer verkoop

36

4.3

Elektriciteitsbalans toont verschuiving van toepassing uit eigen productie naar
verkoop

38

4.4

Inkoop van niet-duurzame warmte wederom gedaald

40

4.5

Effect inzet wkk en inkoop warmte op de CO2-emissie

41

Energievoorzieningen zonder CO2-emissie voor de glastuinbouw

43

5.1

Emissiereductie en energietransitie langs twee hoofdlijnen

43

5.2

Aandeel energievoorzieningen zonder CO2-emissie gegroeid en beheer aan het

5.3

verschuiven

43

Inkoop CO2 licht gedaald door leveringsonderbreking

44

6

Conclusies

46

Bronnen en literatuur

48

Definities, methode en bronnen

49

Kenmerken en energie-indicatoren glastuinbouw

53

Energiegebruik glastuinbouw (totaal glastuinbouwareaal en niet
gecorrigeerd voor temperatuur) a)

54

Gebruik en CO2-emissiereductie per duurzame energiebron

55

Inkoop externe CO2, gebruik en CO2-emissiereductie wkk en inkoop
van warmte

56

Effecten aanpassingen areaal CBS Landbouwtelling op de
Energiemonitor

57

Woord vooraf

Voor de Nederlandse glastuinbouw is energie een belangrijk productiemiddel. Energie geproduceerd
met fossiele brandstof brengt CO2-emissie met zich mee en dat versterkt het broeikaseffect. Tussen
de glastuinbouw en de overheid is in de Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw 2014-2020
een CO2-doelstelling voor 2020 voor de glastuinbouw overeengekomen. Hiermee kwam reductie van
de CO2-emissie centraal te staan in het energiebeleid van de glastuinbouw. In het programma Kas als
Energiebron werken Glastuinbouw Nederland (GTNL) en het ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit (LNV) samen om de CO2-doelstelling te realiseren.
De oorspronkelijke CO2-doelstelling voor 2020 in de Meerjarenafspraak was 6,2 Mton. In 2017 werd de
doelstelling technisch gecorrigeerd naar 4,6 Mton. Uit onderzoek van Wageningen Economic Research
uit 2021 is gebleken dat recente ontwikkelingen van aanpassing van het areaal in de Landbouwtelling
(CBS) en groei van de verkoop van elektriciteit (beide externe factoren) aanleiding geven een nieuwe
technische correctie te overwegen. In juli 2021 heeft de Minister van LNV dit onderzoek gedeeld met
de Tweede Kamer.
Om realistische keuzes te kunnen maken, is het voor de overheid en het glastuinbouwbedrijfsleven
belangrijk de werkelijke ontwikkelingen met hun achtergronden in beeld te hebben. De Energiemonitor
van de Nederlandse Glastuinbouw kwantificeert, analyseert en duidt de ontwikkeling van het
energiegebruik en bijbehorende energie-indicatoren.
Voor velen was 2020 door de coronapandemie een bijzonder jaar. Ook in de glastuinbouwsector heeft
men moeten reageren op de effecten hiervan op de markt voor tuinbouwproducten en de
energiemarkt. Hiernaast was 2020 een bijzonder jaar voor de convenantpartners GNL en LNV omdat
hun meerjarenafspraak afliep. Aan nieuwe afspraken wordt nog gewerkt. Met historisch hoge
energieprijzen zal ook het jaar 2021 een bijzonder jaar voor de Nederlandse glastuinbouwsector
kunnen gaan worden.
Voor de Energiemonitor was 2020 ook een bijzonder jaar, omdat dit de laatste editie is met de
bezielende medewerking van Nico van der Velden. Wij danken Nico voor de doorlopende ontwikkeling
van de Energiemonitor, het ontsluiten van de noodzakelijke data, zijn nieuwsgierigheid naar het
verhaal bij de cijfers en een goede relatie met de opdrachtgevers en bronnen. Nico vormde al lang een
team met Pepijn Smit en draagt met deze editie aan hem de projectleiding over.
Wageningen Economic Research maakt de Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw in
opdracht van de Stichting Kennis in je Kas van de glastuinbouwsector en met subsidie van het
ministerie van LNV in het kader van Kas als Energiebron. De begeleidingscommissie bestond uit
Piet Broekharst (Glastuinbouw Nederland), Klaas de Vries (LNV) en Olaf Hietbrink (Wageningen
Economic Research). Vele partijen hebben informatie aangeleverd; hiervan is dankbaar
gebruikgemaakt.

(!)f

Ir. O. (Olaf) Hietbrink
Business Unit Manager Wageningen Economic Research
Wageningen University & Research

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

|5

Samenvatting

S.1

CO2-emissie glastuinbouw in 2020 gestegen

In 2020 steeg de totale CO2-emissie van de glastuinbouw naar 6,1 Mton. Er was net als in 2019 een
stijging van 0,2 Mton. Hiermee lag de emissie boven het actuele doel na technische correctie uit 2017
(4,6 Mton), maar onder het oorspronkelijke doel uit 2014 (6,2 Mton). Onderzoek van Wageningen
Economic Research uit 2021 heeft aangetoond dat recente ontwikkelingen aanleiding geven een
nieuwe technische correctie te overwegen. De totale CO2-emissie was 11% lager in vergelijking met
1990.
De toename van de CO2-emissie in 2020 kwam doordat emissie-stuwende factoren samen een groter
effect hadden dan emissie-verlagende factoren. De factoren die de CO2-emissie deden toenemen in
2020 waren de verdere toename van het areaal in de Landbouwtelling, de stijging van de
elektriciteitsverkoop met wkk, de afname van de inkoop niet-duurzame warmte en de toename van
het energiegebruik per m2. De factoren die de CO2-emissie verlaagden waren de groei van de inzet
van duurzame energie en de groei van de inkoop elektriciteit.
De CO2-emissie van de teelt per m2 na temperatuurcorrectie steeg in 2020 met 0,3 kg naar 45,7 kg
CO2. Deze stijging (+0,7%) is minder dan de stijging van de totale CO2-emissie zonder
temperatuurcorrectie (+3,3%). Dit komt doordat deze eerste indicator onafhankelijk is van de
buitentemperatuur, het areaal en de elektriciteitsverkoop en juist de laatste twee hadden in 2020 de
grootste invloed op de stijging van de totale CO2-emssie. Hieruit blijkt dat de stijging van de totale

Totale CO₂-emissie (Mton)

Figuur S.1

CO2-emissie (kg/m2)

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

45,0

2011

4,0

2010

50,0

2009

5,0

2008

55,0

2007

6,0

2006

60,0

2005

7,0

2004

65,0

2003

8,0

2002

70,0

2001

9,0

2000

CO₂-emissie (Mton)

CO2-emissie in 2020 vooral voortkwam uit factoren waarop de glastuinbouw minder invloed heeft.

CO₂-emissie teelt na temperatuurcorrectie per m² (kg)

Totale CO2-emissie en CO2-emissie teelt na temperatuurcorrectie per m2 per jaar van de

Nederlandse glastuinbouw v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.

6 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

S.2

Energiegebruik en -voorziening glastuinbouw in
beweging

Energiegebruik toegenomen
Het totaal energiegebruik steeg in 2020 naar 110 PJ. Deze stijging kwam vooral door toename van het
areaal in de Landbouwtelling. Het energiegebruik per m2 was met 1,1 GJ/m2 ten opzichte 2019
weliswaar globaal stabiel, maar het aandeel elektriciteit in het energiegebruik daalde van 26 naar
24%. Deze daling kwam mede voort uit de effecten van coronamaatregelen (incidenteel effect) en de
hogere ODE-heffing op elektriciteit (structureel effect).
Groei energievoorzieningen zonder CO2-emissie inclusief duurzame energie zet door
Het aandeel van de energievoorzieningen zonder CO2-emissie in de glastuinbouw groeide in 2020 met
een half procentpunt naar 22,5%. Sinds 2010 is dit aandeel bijna verdubbeld. Het aandeel duurzame
energie hierbinnen nam in 2020 toe met bijna 1 procentpunt naar 10,4%.
De totale hoeveelheid toegepaste duurzame energie groeide van 10,0 naar 11,5 PJ. Iets meer dan
helft van de hoeveelheid energie uit voorzieningen zonder CO2-emissie betrof warmte, iets minder dan
de helft elektriciteit. Bij het deel warmte wordt circa de helft door de glastuinbouw zelf opgewekt en
de andere helft ingekocht bij partijen van buiten de sector. Hierbij is aardwarmte de belangrijkste
warmtebron. Het deel elektriciteit wordt hoofdzakelijk ingekocht.

Aandeel in totaal energiegebruik (%)

25

20

15

10

5

0

Figuur S.2

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Aandeel duurzame energie

Aandeel inkoop warmte (niet-duurzaam)

Aandeel inkoop elektriciteit (niet-duurzaam)

Aandeel energievoorzieningen zonder CO₂-emissie

Ontwikkeling van het aandeel van energievoorzieningen zonder CO2-emissie voor de

glastuinbouwsector 2010-2020 v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.

Inzet aardgas wkk licht verschoven
Productie van elektriciteit met aardgas wkk was met 10,3 miljard kWh in 2020 iets lager in
vergelijking met 2019 (-1%). Wel was er in 2020 een verschuiving van eigen consumptie van
geproduceerde elektriciteit naar verkoop die mede voortkwam uit de effecten van coronamaatregelen
en de gemiddeld gunstige sparkspread; het verschil tussen de prijs van de input (aardgas) en de
output (elektriciteit).
Door de inzet van wkk’s in de glastuinbouw lag in 2020 de CO2-emissie van de glastuinbouw 2,8 Mton
hoger, maar werd er buiten de glastuinbouw 4,4 Mton CO2-emissie vermeden. Dit betekent een
nationale reductie door wkk in de glastuinbouw van 1,6 Mton.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

|7

S.3

Werkwijze Energiemonitor

In de Energiemonitor glastuinbouw worden jaarlijks de energie-indicatoren CO2-emissie, energieefficiëntie en aandeel duurzame energie gekwantificeerd. Hiervoor worden de energiebalans en de
fysieke productie in kaart gebracht en samen met de indicatoren en achtergronden geanalyseerd en
geduid in de context van de ontwikkelingen. Voor deze monitor is een methodiek ontwikkeld waarin
sectordeskundigen een reeks van informatiebronnen combineren. De methodiek is vastgelegd in een
protocol dat naast de Energiemonitor wordt gepubliceerd.

8 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Summary

S.1

CO2 emissions from greenhouse horticulture increased
in 2020

In 2020 the total CO2 emissions of Dutch greenhouse horticulture have risen to 6.1 Mtonne in 2020.
The increase by 0.2 Mton was equal to that of 2019. With this the total CO2 emissions were above the
current target after technical correction (4.6 Mton), but under the original target for 2020 (6.2
Mtonne). Research by Wageningen Economic Research from 2021 has indicated that recent
developments give cause to consider a new technical correction. The total CO2 emissions were at a
11% lower level compared to 1990.
The increase of CO2 emissions in 2020 was caused by emission-pushing factors having a larger effect
than emission-damping effects. The factors pushing the total CO2 emissions were further growth of
crop area in the Agricultural Census (LBT), the increase of electricity sale from gas engines (CHP), the
drop in purchase of non-sustainable heat from third parties and the increase of the energy
consumption per m2. Factors that lowered the CO2 emissions were the growth of renewable energy
consumption and the increase of electricity purchase. This proves that the increase of total CO2
emissions was caused by factors mostly outside the influence of the greenhouse sector.
CO2 emissions for crop growth per m2 after temperature correction increased in 2020 with 0.3 kg to
45.7 kg CO2. This increase (+0.7%) is less compared to the increase of the total CO2 emissions
without temperature correction (+3.3%). This is due to the first indicator being independent from
outside temperature, crop area and electricity sale and these last two had a major impact on the total

Total CO₂-emissions (Mtonne)

Figure S.1E

CO2-emission (kg/m2)

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

45

2011

4

2010

50

2009

5

2008

55

2007

6

2006

60

2005

7

2004

65

2003

8

2002

70

2001

9

2000

CO₂-emission (Mtonne)

CO2 emissions.

CO₂-emissions crop growth after temperature correction per m² (kg)

Total CO2 emissions and CO2 emissions for crop growth per m2 after temperature

correction per year of Dutch greenhouse horticulture v)
v) Results for 2020 are provisional.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

|9

S.2

Energy consumption and energy sources in
greenhouse horticulture in motion

Energy consumption has increased
The total consumption of energy has in 2020 increased to 110 PJ. This growth was mostly caused by
the increase of area in the LBT. Although the energy consumption per m2 was stable compared to
2019 at 1.1 GJ/m2, the share of electricity in energy consumption fell from 26% to 24%. This
decrease was mostly due to the effects of corona measures (incidental effect) and higher ODE taxes
on electricity (structural effect).
Growth of energy sources without CO2 emissions including renewable energy continues
The share of energy sources without CO2 emissions for the greenhouse horticulture sector increased
by half a percent-point to 22.5%. Since 2010 this year has almost doubled. The share of renewable
sources within this share grew with one percentage point to 10.4%.
The total amount of applied renewable energy grew from 10.0 to 11.5 PJ. Slightly more than half of
the amount of energy applied from sources without CO2 emission was heat, the rest was electricity.
Half of the heat coming from sources without CO2 emissions is produced by greenhouse growers
themselves, the rest is purchased from third parties outside the sector. Geothermal heat is the most
important source. Electricity is mostly purchased.

Share within total energy consumption (%)

25

20

15

10

5

0

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Share renewable energy

Share purchased heat (non-renewable)

Share purchased electricity (non-renewable)

Share energy-sources without CO₂-emissions

Figure S.2E Development of the share of energy-sources without CO2-emissions 2010-2020 v)
v) Results for 2020 are provisional.

Deployment of natural gas CHP slightly shifted
Production of electricity using natural gas fired CHP (10.3 billion kWh) was slightly lower compared to
2019 (-1%). There was however a shift from application of produced electricity to sale, partly caused
by effects of corona measures and the average favourable sparkspread; the price-difference between
input (natural gas) and output (electricity). By deploying CHP the total CO2 emissions of greenhouse
horticulture were 2.8 Mtonne higher at sector level, but at a national level 4.4 Mtonne of CO2
emissions were prevented. This means a national reduction by use of CHP in greenhouse horticulture
of 1.6 Mtonne.

10 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

S.3

Method Energy Monitor

The Energy monitor for Dutch greenhouse horticulture annually quantifies the energy indicators CO2
emission, energy efficiency and the proportion of sustainable energy in greenhouse horticulture. To do
this, the energy balance and physical production are surveyed and analysed together with the
indicators and interpreted in the context of the corresponding developments. A method has been
developed for these activities in which sector experts combine a range of information sources. The
method is laid down in a protocol that is published in parallel with the Energy Monitor.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 11

1

Inleiding

1.1

Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw
biedt inzicht

De energietransitie van de glastuinbouw die moet leiden tot reductie van de CO2-emissie is complex
en is voor de sector en de overheid een grote uitdaging. Hiervoor zijn inzichten nodig. De
Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw biedt een deel van deze inzichten. De ontwikkeling
van de CO2-emissie wordt gekwantificeerd en van achtergronden voorzien. Uitkomsten worden geduid
kijkend naar de beleidscontext en de praktijk van de Nederlandse glastuinbouw. Dit wordt gedaan
voor indicatoren van de CO2-emissie, energie-efficiëntie, het aandeel duurzame energie en het
aandeel van de energievoorziening zonder CO2-emissie.
Deze rapportage bevat de definitieve resultaten tot en met 2019 en de voorlopige resultaten van 2020
op basis van de medio 2021 beschikbare informatie. Hiernaast bevat de Energiemonitor van diverse
indicatoren reeksen over een langjarige periode die inzicht geven in de ontwikkelingen.
De ontwikkeling van de CO2-emissie en de achterliggende factoren van invloed hierop komen aan bod
in hoofdstuk 2. In hoofdstuk 3 is het gebruik van duurzame energie omschreven. Wkk, inkoop van
warmte van partijen buiten de glastuinbouw en de elektriciteitsbalans van de glastuinbouw worden
behandeld in hoofdstuk 4. In hoofdstuk 5 komt de energievoorziening zonder CO2-emissie aan bod.
Hierin wordt inzicht gegeven in het deel van de energietransitie van de glastuinbouwsector, waarbij de
sector zich beweegt van een hoofdzakelijk fossiele energievoorziening naar een energievoorziening
zonder CO2-emissie. Hierbij komen ook de belangrijkste ontwikkelingen van de gehele
conventsperiode 2010-2020 aan bod. In hoofdstuk 6 volgen de conclusies.
De definities van de indicatoren, de werkwijze en de gebruikte bronnen voor de monitor zijn
vastgelegd in het Protocol Energiemonitor Glastuinbouw (Smit en Van der Velden, 2021) en zijn in
bijlage 1 samengevat. In het protocol staan zowel de conceptuele methodiek en de praktische
werkwijze beschreven. De werkwijze kan in de loop der jaren wijzigen, onder andere door
beschikbaarheid van databronnen en veranderingen van omrekeningsfactoren. Hierdoor wordt er
jaarlijks naast de Energiemonitor glastuinbouw een update van het Protocol gepubliceerd.

1.2

Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw en
programma Kas als Energiebron

Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw
De Nederlandse glastuinbouw en de Nederlandse overheid hebben in 2014 de Meerjarenafspraak
Energietransitie Glastuinbouw 2014-2020 gemaakt. Deze afspraak geldt in combinatie met het
Convenant CO2-emissieruimte binnen het CO2-sectorsysteem glastuinbouw. In beide convenanten
staat de CO2-emissie centraal. Als onderdeel van de Nederlandse taakstelling voor het Europese doel
om in 2020 20% minder CO2 uit te stoten in vergelijking met 1990 was het CO2-emissiedoel voor de
Nederlandse glastuinbouw bepaald op 6,2 Mton in 2020. Na de technische correctie voor mutaties van
het areaal en de verkoop van elektriciteit is in 2017 het doel aangepast naar 4,6 Mton. In de periode
na deze correctie is duidelijk geworden dat een nieuwe technische correctie relevant is
(Van der Velden en Smit, 2020)(Kamerbrief, 2021). Hierover is echter door de convenantspartijen nog
geen besluit genomen. Hierdoor kan deze monitor geen antwoord geven op de vraag of de
glastuinbouw het doel voor 2020 gerealiseerd heeft.

12 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Voorgaande convenanten
In eerdere convenanten waren ook doelen opgenomen over de energie-efficiëntie, het aandeel
duurzame energie, de CO2-emissie van de teelt en de reductie van de CO2-emissie door wkk. In de
Meerjarenafspraak van 2014 werden deze doelen weliswaar verlaten, maar het blijven elementen die
van invloed zijn op de CO2-emissie. Het blijft daarom belangrijk om ook de ontwikkeling van deze
indicatoren in beeld te brengen.
Programma Kas als Energiebron
Om het doel van de Meerjarenafspraak te bereiken, werken de glastuinbouw en de rijksoverheid
samen in het programma Kas als Energiebron (KaE). Dit programma stimuleert met
kennisontwikkeling, kennisuitwisseling en subsidies de energiebesparing en de inzet van duurzame
energie. Voor 2050 heeft KaE de ambitie dat de glastuinbouw een volledig duurzame en economisch
rendabele energievoorziening zonder CO2-emissie heeft. De glastuinbouw heeft hiernaast zelf de
ambitie uitgesproken om al in 2040 geen CO2 meer uit te stoten en deze ambitie is ook een element
van het Klimaatakkoord.
CO2-emissie
De CO2-emissie in de Meerjarenafspraak heeft betrekking op de absolute uitstoot van CO2. Deze wordt
bepaald volgens de IPCC-methode (Intergovernmental Panel on Climate Change) en heeft betrekking
op het fossiele brandstofverbruik op locatie. In- en verkoop van energie (elektriciteit en warmte) door
de glastuinbouw tellen niet mee. Ook de uitstoot van andere broeikasgassen valt buiten de
Meerjarenafspraak en deze monitor.
CO2-emissieruimte en CO2-sectorsysteem
Naast de Meerjarenafspraak bestaat er voor de glastuinbouw het CO2-sectorsysteem (Convenant,
2011) In de jaren dat de CO2-emissie van de gehele glastuinbouwsector boven de emissieruimte
komt, wordt door de glastuinbouwbedrijven een heffing aan de overheid betaald. Deze kosten worden
door de sector opgebracht middels het CO2-sectorsysteem. In dit systeem worden de kosten
doorberekend aan de individuele bedrijven op basis van hun aardgasverbruik. Het CO2-sectorsysteem
borgt hiermee het CO2-doel van de glastuinbouw.

1.3

Glastuinbouw, energie en CO2-emissie continu in
ontwikkeling

Ontwikkeling CO2-emissie
De jaarlijkse CO2-emissie van de glastuinbouw wordt in de praktijk beïnvloed door 7 factoren
(Van der Velden en Smit, 2017): de buitentemperatuur, het areaal kassen, verkoop van elektriciteit,
gebruik van duurzame energie, inkoop van warmte, inkoop van elektriciteit en de energiegebruik per
m2. Achter het energiegebruik per m2 zitten processen verbonden aan de teelt, namelijk intensivering,
extensivering en energiebesparing.
Intensivering en extensivering
De energievraag van de glastuinbouw verandert door intensivering en extensivering. Het gematigde
klimaat in Nederland met relatief koele zomers en zachte winters is gunstig voor de teelt van
glastuinbouwproducten. De Nederlandse glastuinbouw kenmerkt zich door een relatief hoge fysieke
productie en waarde, maar ook door hoge kosten per m2 kas. Vanuit marktvraag en door
internationale concurrentie is in de Nederlandse glastuinbouw een doorlopend proces van intensivering
gaande om de hoge productie en waarde van de producten in stand te houden en uit te bouwen.
Innovatie van kassen, teeltsystemen, kennis en technologische hulpmiddelen zijn vooral gericht op
verdere optimalisatie van de productie. Hiermee richt de sector zich op de wensen van de
internationale markt. Dit leidt onder andere tot meer gewassen met een grotere energiebehoefte,
maar ook tot toenemende productie in de winterperiode met groeilicht. Intensivering is hiermee een
economisch gedreven proces dat ook leidt tot een toename van de energiebehoefte per m2 kas.
Naast intensivering vinden er ontwikkelingen plaats waardoor er juist minder energie-intensief geteeld
wordt, bijvoorbeeld door een verminderde vraag naar energie-intensievere producten, buitenlandse

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 13

concurrentie of een sterkere vraag naar energie-extensievere gewassen. In deze gevallen daalt het
gemiddelde energiegebruik per m2 kas.
Energiebesparing
Naast extensivering kan de energievraag per m2 kas ook dalen door energiebesparing. Door
bijvoorbeeld de inzet van nieuwe kassen, (extra) energieschermen, efficiëntere lampen en
energiezuinige teeltstrategieën zoals Het Nieuwe Telen (HNT). HNT is een innovatieve energiezuinige
teeltstrategie voor regeling van het kasklimaat waarbij gebruik wordt gemaakt van natuur- en
plantkundige kennis om de teelt optimaal te sturen voor wat betreft temperatuur, vocht, CO2-niveau,
licht en het gebruik van schermen. Ook energiezuinige teeltstrategieën zijn doorlopend in
ontwikkeling.
Energievoorzieningen
Naast de energievraag is de wijze waarop in deze vraag wordt voorzien van grote invloed op de
ontwikkeling van de CO2-emissie van de glastuinbouw. Warmte uit aardgasgestookte ketels is al lange
tijd niet meer de belangrijkste energievoorziening. Vandaag de dag wordt door de tuinders een mix
ingezet van aardgas-wkk, ketels, duurzame energiebronnen en wordt er warmte en elektriciteit
gekocht van partijen buiten de sector. Ook wordt er elektriciteit en in geringe mate warmte verkocht.
Door het gebruik van duurzame energie en de inkoop van warmte en elektriciteit bestaat een deel van
energievoorziening uit bronnen zonder fossiel brandstofverbruik door de glastuinbouw. Voorbeelden
van duurzame energiebronnen in de glastuinbouw zijn aardwarmte, zonne-energie en biobrandstof.
Daarnaast brengt de inkoop van warmte en elektriciteit van partijen van buiten de glastuinbouwsector
geen CO2-emissie voor de glastuinbouwsector met zich mee.
Areaal kassen
De omvang en de kenmerken van de verzameling bedrijven met glastuinbouw in Nederland zijn van
invloed op de CO2-emissie. De ontwikkeling van het totaal areaal glastuinbouw is primair afhankelijk
van de vraag en productie van Nederlandse glastuinbouwproducten en de omstandigheden waarbij het
aanbod wordt geproduceerd. Dit resulteert in nieuwbouw, sloop en bestemmingswijziging van kassen.
Bovendien spelen hiernaast aanpassingen in de Landbouwtelling van het CBS een rol (bijlage 6).
Buitentemperatuur
De CO2-emissie van de glastuinbouw hangt voor een groot deel samen met het verwarmen van
kassen. Hierdoor is de buitentemperatuur van invloed op de CO2-emissie.

14 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

2

Energie-indicatoren glastuinbouw

2.1

Totale CO2-emissie en CO2-emissie teelt per m2
gestegen

Totale CO2-emissie gestegen
In 2020 is de CO2-emissie op sectorniveau, evenals in 2019, met 0,2 Mton toegenomen en
uitgekomen op 6,1 Mton. De CO2-emissie lag in 2020 daarmee 0,1 Mton onder het oorspronkelijke
doel in de Meerjarenafspraak van 6,2 Mton voor 2020. In vergelijking met het CO2-doel voor 2020 na
technische correctie (4,6 Mton) lag de CO2-emissie in 2020 1,5 Mton boven het doel. De stijging in
2019 en 2020 ging vooraf door een sterke daling in de periode 2010 t/m 2014 en stabilisatie op een
niveau van 5,7 Mton in periode 2015 t/m 2018 (figuur 2.1).

9,0

CO₂-emissie (Mton)

8,0
7,0
6,0
5,0
4,0

Figuur 2.1

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

3,0

Totale CO₂-emissie

Totale CO₂-emissie teelt

Doel CO₂-emissie voor technische correctie

Doel CO₂-emissie na technische correctie

CO2-emissie per jaar, CO2-emissie teelt zonder temperatuurcorrectie van de Nederlandse

glastuinbouw en de doelen voor 2020 v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.

Interne en externe factoren beïnvloeden de CO2-emissie
De factoren van invloed op de CO2-emissie kunnen worden ingedeeld naar externe en interne
factoren. De ontwikkeling van het areaal is vooral afhankelijk van de vraag naar
glastuinbouwproducten en de verkoop elektriciteit is vooral afhankelijk van de energiemarkt. Beide
worden beïnvloed door internationale economische ontwikkelingen. Glastuinbouwbedrijven hebben
hierop weinig invloed. De ontwikkeling van de invloedsfactoren areaal en verkoop elektriciteit worden
daardoor geschaard onder externe factoren. De invloedsfactoren duurzame energie, inkoop warmte,
inkoop elektriciteit en energiegebruik per m2 zitten meer binnen de invloedsfeer van de glastuinbouw
en worden hierom geschaard onder de interne factoren.
Areaal glastuinbouw toegenomen
In de Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw 2014-2020 en in het Protocol van de
Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw is de sector glastuinbouw gedefinieerd als het areaal
glastuinbouw in de Landbouwtelling (LBT) van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Na 2019

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 15

steeg ook in 2020 het areaal in de LBT. In 2020 was de stijging met 4% half zo groot in vergelijking
met 2019. Deze stijging komt voort uit het saldo van nieuwbouw, sloop en bestemmingswijziging van
kassen, maar ook door aanpassingen in de LBT. Mede omdat in de Energiemonitor geaggregeerd
wordt met het areaal uit de LBT ligt hierdoor het aardgasverbruik en de CO2-emissie op sectorniveau
in 2019 en 2020 op een hoger niveau dan in eerdere jaren (bijlage 6).
Temperatuurcorrectie na relatief warm jaar
De CO2-emissie wordt volgens de afspraken in het convenant niet gecorrigeerd voor verschillen in de
buitentemperatuur tussen jaren. Het jaar 2020 was relatief warm. De toename van de CO2-emissie na
temperatuurcorrectie in 2020 ten opzichte van 2019 bedraagt 0,3 Mton. Dit is 0,1 Mton meer dan de
toename zonder temperatuurcorrectie.
CO2-emissie teelt per m2 na temperatuurcorrectie in 2020 licht gestegen
De CO2-emissie van de teelt per m2 na temperatuurcorrectie steeg in 2020 met 0,3 naar 45,7 kg.
Deze stijging (+0,7%) is minder dan de stijging van de totale CO2-emissie zonder
temperatuurcorrectie (+3,3%). Dit komt doordat de indicator CO2-emissie van de teelt per m2 na
temperatuurcorrectie geen invloed ondervindt van de buitentemperatuur, het areaal, en de
elektriciteitsverkoop. De laatste twee factoren hadden bij de mutatie van de totale CO2-emissie in
2020 juist de grootste invloed. Hieruit blijkt dat de stijging van de totale CO2-emissie in 2020 vooral
voortkwam uit externe factoren. De indicator CO2-emissie van de teelt per m2 na temperatuurcorrectie
geeft meer inzicht in de emissiereductie door inspanningen van de glastuinbouw zelf.
De CO2-emissie van de teelt per m2 na temperatuurcorrectie (figuur 2.2) daalde in de periode 2010
t/m 2014 (-5,9 kg), in de periode 2015 t/m 2018 was deze min of meer stabiel (-0,1 kg) gevolgd door
een daling (-2,3 kg) in de periode 2019 t/m 2020. In de jaren 2019 en 2020 werd de ontwikkeling van
de CO2-emissie per m2 na temperatuurcorrectie sterker gedempt door de groei van het gebruik van
energiebronnen zonder CO2-emissie voor de glastuinbouw (duurzame energie, inkoop elektriciteit en
inkoop warmte van derden) dan in de periode hiervoor.

9,0

70,0

8,0

65,0

7,5
7,0

60,0

6,5
6,0

55,0

5,5
5,0

CO2-emissie (kg/m2)

CO₂-emissie (Mton)

8,5

50,0

4,5

Totale CO₂-emissie (Mton)

Figuur 2.2

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

45,0

2000

4,0

CO₂-emissie teelt na temperatuurcorrectie per m² (kg)

CO2-emissie totaal en CO2-emissie teelt per m2 na temperatuurcorrectie v)

v) Cijfers 2020 voorlopig.

CO2-emissiereductie glastuinbouw op niveau landelijke ontwikkeling
Voor Nederland als geheel kwam de CO2-emissie (exclusief overige broeikasgassen) in 2020 uit op
138,1 Mton (CBS, bijlage 2). Dit is 90% van de CO2-emissie in 1990; een reductie van 10%. In de
glastuinbouw lag de CO2-emissie in 2020 11% onder het niveau van 1990. Het reduceren van de CO2-

16 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

emissie in de glastuinbouw lag in 2020 dus globaal op hetzelfde niveau als landelijk. Dit terwijl de
sector op nationaal niveau met aardgas wkk een substantiële hoeveelheid elektriciteit met aardgas
produceert en verkoopt. Ook was er in 2020 een sterke daling de landelijke CO2-emissie mede door
corona-omstandigheden (CBS).
Wordt alleen gekeken naar de CO2-emissie van de teelt zonder temperatuurcorrectie, dan lag deze in
2020 35% onder het niveau van 1990 en daalde dus sterker dan landelijk.
Warmtekrachtkoppeling van grote invloed op de CO2-emissie
De glastuinbouw produceerde in 2020 circa 10,3 miljard kWh elektriciteit met aardgas-wkk
(hoofdstuk 4). De productie was in 2020 bijna gelijk aan die van het recordjaar 2019 (-1%). Door
deze productie werd in 2020 op nationaal niveau op basis van het primair brandstofverbruik
(paragraaf 2.3) 1,6 Mton CO2-emissie vermeden. Deze vermeden CO2-emissie kwam door het
benutten van de warmte die geproduceerd wordt in combinatie met elektriciteitsproductie met wkk.
Hierdoor was het brandstofverbruik in elektriciteitscentrales circa 2,4 miljard m3 aardgasequivalenten
lager en lag het aardgasverbruik in de glastuinbouw circa 1,6 miljard m3 hoger. Dit laatste is het saldo
van het extra aardgasverbruik in de wkk’s (2,9 miljard m3) minus het verminderde verbruik in
verwarmingsketels (1,3 miljard m3). Per saldo werd er op nationaal niveau circa 0,8 miljard m3
aardgasequivalenten aan primair brandstof bespaard met inzet van aardgas-wkk’s in de glastuinbouw.

2.2

Energie-efficiëntie verslechterd

De energie-efficiëntie-index is in 2020 ten opzichte van 2019 met 2 procentpunten verslechterd naar
50% (figuur 2.3). De glastuinbouw gebruikte daarmee in 2020 circa de helft minder primair brandstof
per eenheid product in vergelijking met 1990. De verslechtering in 2020 kwam doordat het primair
brandstofverbruik per m2 steeg en de fysieke productie per m2 daalde.

Energie-efficiëntie (% 1990)

100
90
80
70
60
50
40
30

Werkelijke ontwikkeling

Figuur 2.3

2020

2019

2017

2018

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2001

2002

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1993

1992

1991

1990

20

Fictieve ontwikkeling (exclusief wkk glastuinbouw)

Energie-efficiëntie van de productieglastuinbouw per jaar met en zonder wkk

glastuinbouw v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.

Als de achterliggende jaren worden beschouwd, was de energie-efficiëntie in de periode 2010 t/m
2014 min of meer stabiel en verslechterde in de periode 2014-2020 (figuur 2.3). Naast het
toegenomen areaal in de Landbouwtelling (LBT) komt deze ontwikkeling ook door het nastreven van
een hogere waarde per eenheid product en door telen voor de marktvraag (winterproductie met
belichting). Deze processen remmen de ontwikkeling van de fysieke productie (minder eenheden
product) en doen het primair brandstofverbruik toenemen.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 17

Primair brandstofverbruik gestegen
Het primair brandstofverbruik per m2 in 2020 steeg met 0,5% ten opzichte van 2019 (figuur 2.4). De
toename van het gebruik van duurzame warmte (hoofdstuk 3) en de toename van de verkoop van
elektriciteit (hoofdstuk 4) deden het primair brandstofverbruik dalen. De toename van de inkoop van
elektriciteit en daling van de inkoop niet-duurzame warmte zorgden daarentegen voor een stijging.
Over de gehele periode 2010-2020 nam het primair brandstofverbruik per m2 geleidelijk toe. In de
eerste helft van deze periode was deze ontwikkeling wat minder sterk dan in de tweede helft. Dit
kwam vooral door de daling van het energiegebruik per m2 die werd gevolgd door een stijging.
Daarnaast hadden de verminderde hoeveelheid elektriciteit die werd verkocht in de eerste helft en de
geleidelijke toename van inkoop elektriciteit over de gehele periode een negatieve invloed. De
toename van duurzame energie had over de gehele periode een positieve invloed.
Fysieke productie afgenomen
De fysieke productie per m2 vertoont vanaf 1990 een stijgende trend, maar is sinds 2017 dalende. In
2020 daalde de fysieke productie met 3,7%. Er zijn duidelijk verschillen tussen de jaren (figuur 2.4 en
bijlage 2). Over de periode 1990-2017 nam de fysieke productie per m2 met circa de helft toe. Dat is
gemiddeld 1,5% per jaar. In de periode 1990-2008 was dit 2% per jaar. Vanaf 2008 vlakte de groei
af. In de periode 2008-2017 was de groei gemiddeld 1,0% per jaar. Dit hangt samen met de vraag
vanuit de afzetmarkt naar kwaliteitsproducten en de planning van de afzet van de productie, oftewel
een verschuiving van kwantiteit naar kwaliteit afgestemd op de klantvraag. Na 2017 en vooral in 2019
en 2020 nam de fysieke productie af. Dit laatste kwam mede door aanpassingen in de LBT
(paragraaf 2.1). Verder hebben in 2020 coronamaatregelen bij bepaalde productgroepen en segmenten een negatieve invloed gehad op de fysieke productie.

175

Index (% 1990)

150

125

100

75

Index fysieke productie per m²

Figuur 2.4

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1993

1992

1991

1990

50

Index primair brandstofverbruik per m²

Fysieke productie en primair brandstofverbruik in de productieglastuinbouw per m2 kas v)

v) Cijfers 2020 voorlopig.

Effect warmtekrachtkoppeling toegenomen
Het gebruik van wkk heeft een positief effect op de energie-efficiëntie, omdat bij de productie van
elektriciteit ook de vrijkomende warmte nuttig wordt ingezet. Dit in tegenstelling tot de productie in
elektriciteitscentrales waar de vrijkomende warmte voor een groot deel niet wordt benut
(hoofdstuk 4). In 2012 lag het effect van het gebruik van wkk op ongeveer 18 procentpunten in
vergelijking met een situatie zonder wkk (figuur 2.3). In de periode 2012-2016 was dit effect
teruggelopen tot 13 procentpunten. De vermindering hangt samen met de verminderde
elektriciteitsproductie door wkk voor de verkoop in die periode door een ongunstige spark spread (het
verschil tussen de prijs van de input (aardgas) en de output (elektriciteit). Na 2016 nam het effect van

18 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

wkk op de energie-efficiëntie weer toe naar 14 procentpunten in 2020. De spark spread was gunstig
en mede hierdoor nam de elektriciteitsverkoop na 2016 toe. Dit effect werd geremd door toename van
de eigen consumptie van de elektriciteit geproduceerd met de wkk.

2.3

Aandeel duurzame energie gegroeid

Gebruik duurzame energie wederom toegenomen
Het gebruik van duurzame energie in het totaal energiegebruik is ook in 2020 gegroeid. Het aandeel
groeide van 9,5 naar 10,4% (figuur 2.5), doordat het gebruik van duurzame energie meer toenam
dan het totaal energiegebruik steeg. Het absolute gebruik van duurzame energie nam toe van 10,0
naar 11,5 PJ. De groei nam af van 2,1 PJ in 2019 naar 1,0 PJ in 2020. Dit verschil hangt mede samen
met het ongelijkmatige verloop in de beginfase van de energietransitie waarin de glastuinbouw zich
bevindt; enkele projecten meer of minder kunnen nog een relatief groot verschil maken.
Zowel het absolute gebruik van duurzame energie als het aandeel duurzaam in het totaal
energiegebruik vertonen vanaf 2000 groei. In de periode 2010-2020 groeide het aandeel met ruim
8 procentpunten en het absolute gebruik van duurzame energie vervijfvoudigde bijna.
Duurzame energie die door de glastuinbouw werd toegepast, bestond voor circa 93% uit warmte en
voor 7% uit elektriciteit. De toegepaste hoeveelheid duurzame energie werd voor circa 58% door de
sector zelf geproduceerd en voor circa 42% ingekocht bij partijen buiten de glastuinbouwsector. Van
de toegepaste duurzame warmte kwam 61% uit productie door de sector zelf. Duurzame elektriciteit
werd voor 94% ingekocht. De hoeveelheid duurzame energie die door de glastuinbouw aan afnemers
buiten de sector werd verkocht was beperkt van omvang.
Groei aandeel duurzame energie glastuinbouw volgt landelijke ontwikkeling
Voor Nederland als geheel bedroeg het aandeel duurzame energie in 2019 8,7 en in 2020 11,1%
(CBS). Het aandeel duurzame energie in de glastuinbouw lag in 2020 met 10,4% iets onder het
aandeel op nationaal niveau. De ontwikkeling van het aandeel in de glastuinbouw volgt hiermee de
ontwikkeling van het landelijk aandeel. Hierbij moet vermeld worden dat het landelijk aandeel het
aandeel in productie betreft en dat van de glastuinbouw het aandeel in de consumptie betreft.
De groei van het landelijk aandeel werd in 2020 naast groei van de duurzame energieproductie ook
beïnvloed door lagere consumptie door corona-omstandigheden.
In 2010 bedroeg het aandeel in de glastuinbouw nog maar de helft van het aandeel in geheel
Nederland. Het aandeel in de glastuinbouw groeide in de periode 2010-2020 sterker dan landelijk.

Aandeel duurzame energie (%)

12,5

10,0

7,5

5,0

2,5

Aandeel duurzame energie glastuinbouw

Figuur 2.5

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

0,0

Aandeel duurzame energie Nederland

Aandeel duurzame energie per jaar in de glastuinbouw en landelijk v)

v) Cijfer 2020 voorlopig.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 19

Het gebruik van duurzame energie had in 2020 een positief effect op de CO2-emissie op sectorniveau
van bijna 0,6 Mton. Op de energie-efficiëntie was het effect ruim 5 procentpunten (paragraaf 3.4).

2.4

Kwantitatieve analyse ontwikkeling CO2-emissie

Drie perioden met eigen kenmerkende ontwikkelingen
In de jaren 2010 t/m 2020 kunnen drie perioden worden onderscheiden met verschillen in
ontwikkeling van de CO2-emissie. In de periode 2010 t/m 2014 daalde de CO2-emissie van de
glastuinbouw met 2,4 Mton en in de periode 2015 t/m 2018 was er stabilisatie met een toename van
minder dan 0,1 Mton (figuur 2.1). Zowel in 2019 als in 2020 steeg de CO2-emissie. Over de periode
2019 t/m 2020 nam de CO2-emissie met 0,4 Mton toe. In deze paragraaf worden de achtergronden
van de ontwikkelingen in deze perioden geanalyseerd.
Buitentemperatuur is van invloed
De jaren 2014, 2018, 2019 en 2020 waren relatief warm en 2010 was relatief koud. Als voor de
buitentemperatuur gecorrigeerd wordt, bedroeg de daling van de CO2-emissie in de periode 2010 t/m
2014 1,9 Mton in plaats van 2,5 Mton. In de periode 2015 t/m 2018 was er na temperatuurcorrectie
een lichte daling van de CO2-emissie van 0,1 Mton, waar dit voor correctie een lichte stijging was
0,1 Mton was. In de periode 2019 t/m 2020 steeg de CO2-emissie na temperatuurcorrectie ten
opzichte van 2018 met 0,5 Mton, waar dit zonder correctie 0,4 Mton was. De CO2-emissie na
temperatuurcorrectie is het vertrekpunt voor de analyse van de overige invloedsfactoren (tabel 2.1).

Tabel 2.1

Ontwikkeling van de invloedsfactoren a) op de CO2-emissie van de glastuinbouw in de

periode 2010-2020 v)
Invloedsfactor

eenheid

Areaal

ha

2010

2014

2018

2019

2020 v)

10.307

9.488

8.990

9.688

Verkoop elektriciteit

10.078

TWh

8,2

5,2

5,4

5,8

6,1

Inzet duurzame energie

PJ

2,4

4,0

6,7

10,0

11,5

Inkoop elektriciteit a)

TWh

2,0

2,1

2,5

2,9

3,1

Inkoop warmte a)

PJ

5,3

3,4

3,4

2,8

2,2

a) Exclusief duurzaam (dat wordt meegenomen bij ‘Inzet duurzame energie’).
b) Exclusief energiegebruik per m2 (intensivering, extensivering en besparing).
v) Cijfers 2020 voorlopig.

Analyse van invloedsfactoren CO2-emissie na temperatuurcorrectie
Na de invloed van de buitentemperatuur wordt de ontwikkeling van de CO2-emissie bepaald door de
zes invloedsfactoren (zie ook paragraaf 1.3). Dit zijn: (1) het areaal glastuinbouw, (2) de verkoop van
elektriciteit, (3) de inzet van duurzame energie, (4) de inkoop van warmte, (5) de inkoop van
elektriciteit en (6) het energiegebruik per m2. Van de eerste vijf factoren is voor analyse kwantitatieve
informatie beschikbaar. De laatste factor, het energiegebruik per m2, wordt bepaald door
intensivering, extensivering en energiebesparing (zie ook paragraaf 1.3). Door intensivering neemt het
energiegebruik toe en door extensivering en energiebesparing neemt het energiegebruik af. Van deze
drie achterliggende, afzonderlijke factoren is weinig kwantitatieve informatie beschikbaar. Dit komt
doordat deze processen gelijktijdig achter de energiemeters plaatsvinden. Het effect wordt daarom als
saldo gekwantificeerd.

1

Voor verdere toelichting over de kwantificering van de effecten wordt verwezen naar de
Energiemonitor Glastuinbouw 2017 (Van der Velden en Smit, 2017b) en voor de nadere analyse van

1

In 2017 is door Wageningen Economic Research de studie Effect intensivering, extensivering en energiebesparing op CO2emissie Nederlandse glastuinbouw uitgevoerd. In deze studie is een methodiek ontwikkeld voor de kwantificering van het
effect van intensivering, extensivering en energiebesparing, zijn de effecten over de periode 2010-2015 gekwantificeerd
en zijn de achtergronden van de ontwikkelingen geduid (Van der Velden en Smit, 2017).

20 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

intensivering, extensivering en energiebesparing naar (Van der Velden en Smit, 2017). Hieronder
volgen de invloeden over 3 kenmerkende perioden.

Tabel 2.2

Effect op de CO2-emissie door de invloedsfactoren in de afzonderlijke perioden 2010-

2020 (Mton) v)
Invloedsfactor

2010 t/m 2014

2015 t/m2018

Areaal

-0,42

-0,24

2019 t/m 2020
0,51

Verkoop elektriciteit

-0,86

0,05

0,19

Inzet duurzame energie

-0,09

-0,21

-0,21

Inkoop elektriciteit a)

-0,02

-0,13

-0,15

Inkoop warmte a)

0,11

0,00

0,07

Subtotaal

-1,28

-0,52

0,41

Energiegebruik per m2

-0,58

0,39

0,06

Totaal

-1,86

-0,13

0,47

v) Cijfers 2019 t/m 2020 voorlopig.

Periode 2010 t/m 2014; Daling van de CO2-emissie
De krimp van het areaal, de daling van de elektriciteitsverkoop (wkk), de toename van het gebruik
van duurzame energie en de groei van de inkoop van elektriciteit deden de CO2-emissie in de periode
2010 t/m 2014 dalen (tabel 2.2). De afgenomen inkoop warmte had een stijgend effect. De effecten
van de afname van de verkoop van elektriciteit en de krimp van het areaal hadden het grootste effect.
Het gezamenlijk effect van deze eerste vijf invloedsfactoren bedroeg in de periode 2010 t/m 2014
-1,3 Mton CO2. Dit verklaart 53% van de totale reductie van 1,9 Mton in deze periode. De resterende
reductie van 0,6 Mton CO2 was het saldo-effect van intensivering, extensivering en energiebesparing;
oftewel de mutatie van het energiegebruik per m2. De daling van het energiegebruik per m2 betekende
dat het gezamenlijk effect van energiebesparing en extensivering in de periode 2010 t/m 2014 groter
was dan het effect van intensivering.
Periode 2015 t/m 2018; Lichte daling van de CO2-emissie
De krimp van het areaal in de LBT, de groei van de inzet van duurzame energie en de toegenomen
inkoop van elektriciteit zorgden in de periode 2015 t/m 2018 voor een daling van de CO2-emissie
(tabel 2.2). Doordat de verkoop van elektriciteit toenam, steeg de CO2-emissie. Ook door de daling
van de inkoop van warmte nam de CO2-emissie toe. De krimp van het areaal en de groei van de inzet
van duurzame energie hadden de grootste invloed.
In de periode 2015 t/m 2018 bedroeg het gezamenlijk effect van deze 5 invloedsfactoren -0,5 Mton
CO2. Het gezamenlijk effect van intensivering, extensivering en energiebesparing (mutatie van het
energiegebruik per m2) was 0,4 Mton CO2. De toename van het energiegebruik per m2 dempte de
daling van de CO2-emissie, dit in tegenstelling tot de periode 2010 t/m 2014 toen deze de daling
versterkte. De stijging van het energiegebruik per m2 betekende dat het effect van intensivering in de
periode 2015 t/m 2018 groter was dan het gezamenlijk effect van energiebesparing en extensivering.
Stijging van de CO2-emissie in 2019 werd in 2020 voortgezet
In de periode 2019 t/m 2020 steeg de CO2-emissie zonder temperatuurcorrectie met 0,4 Mton en na
temperatuurcorrectie met 0,5 Mton. De ontwikkelingen van de factoren die de CO2-emissie hebben
beïnvloed in deze periode volgen hieronder.
• Areaal nam toe: Volgens de LBT van het CBS steeg het areaal glastuinbouw in 2019 met 8% (700
ha) en in 2020 met 4% (390 ha). De verschillen in de mutaties per gewasgroep tussen 2018 en
2020 zijn dusdanig dat de groei van het areaal glastuinbouw grofweg evenredig verdeeld is over de
sector. Door de toename in het areaal nam de CO2-emissie met 0,51 Mton toe.
• Verkoop elektriciteit steeg: De verkoop van elektriciteit nam in 2020 opnieuw toe. In 2020 was de
stijging iets minder sterk dan in 2019 (+5% versus +7%). Door de groei van de verkoop van
elektriciteit nam de CO2-emissie in met 0,19 Mton toe.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 21

• Inzet duurzame energie groeide: Het gebruik van duurzame energie is blijven groeien. In 2020 was
de toename wel minder sterk dan in 2019 (+15% versus +37%). Door de groei van het gebruik van
duurzame energie nam de CO2-emissie met 0,21 Mton af.
• Inkoop warmte daalde: De inkoop van warmte (exclusief duurzame warmte) is in 2020 opnieuw
afgenomen. Deze daling komt hoofdzakelijk door de groei van de fractie duurzaam bij centrale
restwarmteprojecten (wordt meegenomen bij duurzame energie), het toegenomen gebruik van wkk
en energiebesparing. Door de daling bij inkoop warmte nam de CO2-emissie met 0,07 Mton toe.
• Inkoop elektriciteit steeg: Na een sterkere stijging van de inkoop elektriciteit in 2019 (+12%) nam
in 2020 de inkoop van elektriciteit minder sterk toe (+1%). Door groei van de hoeveelheid
ingekochte elektriciteit nam de CO2-emissie in met 0,15 Mton af.
• Energiegebruik per m2: Het effect van energiegebruik per m2 is het saldo van de effecten van
intensivering, extensivering en energiebesparing. Dit totaal effect nam in 2019 licht af en in 2020
toe. De intensivering en extensivering wordt mede beïnvloed door de areaalmutaties per gewas. In
zowel 2019 als 2020 nam het warmtegebruik per m2 af en het gebruik van elektriciteit per m2 toe.
Per saldo nam de CO2-emissie als gevolg van verandering van het energiegebruik per m2 toe met
0,06 Mton. Hieruit blijkt dat het gezamenlijk effect van extensivering en energiebesparing in de
periode 2019 t/m 2020 kleiner geweest dan het effect van intensivering. De stijging van het
energiegebruik per m2 was in de periode 2019 t/m 2020 wel minder sterk dan in de periode 2015
t/m 2018.
Samengevat: De CO2-emissie is in de periode 2019 t/m 2020 vooral gestegen door de toename van
het areaal, toename van verkoop van elektriciteit en in mindere mate door daling van de inkoop van
warmte van derden en de toename van het energiegebruik per m2. De stijging werd gedempt door de
groei van de inzet van duurzame energie en de toename van inkoop elektriciteit.

2.5

Energiekosten gedaald

Wkk blijft dominante factor
Voor de gemiddelde energiekosten van de glastuinbouw op sectorniveau is het gebruik van aardgas in
wkk’s (gasmotoren) de dominante factor. Het gebruik van aardgas wkk gaat samen met de inkoop van
aardgas en de productie van elektriciteit voor eigen gebruik en verkoop. In 2020 namen de wkk’s circa
85% van het aardgasverbruik voor hun rekening. Meer dan de helft van de elektriciteitsconsumptie
werd met wkk opgewekt. Hiernaast wordt meer dan de helft van de met wkk geproduceerde
elektriciteit verkocht. De netto-energiekosten zijn het saldo van de kosten van de energie die wordt
gekocht (inclusief inkoop CO2) en de opbrengsten van de energie die wordt verkocht.
Het areaal met wkk (circa 60%) is vooral te vinden bij de grotere bedrijven. Hiernaast zijn er een
groot aantal vooral kleinere bedrijven zonder wkk die vooral met een gasketel in hun warmtevraag
voorzien.
Inkoop en verkoop beïnvloed door de inzet van wkk
De kosten voor de inkoop van energie bestaan uit de prijs voor de commodity’s (eenheden; m3
aardgas, kWh elektriciteit, GJ warmte), de dienstenkosten (netwerk) en heffingen. De opbrengsten
van de verkoop betreffen de commodity prijs. De dienstenkosten en heffingen komen bij verkoop voor
rekening van de afnemer en niet voor de producent.
De door tuinders betaalde gemiddelde commodityprijs voor aardgas nam in de periode voor 2017 af,
daarna toe en in 2019 en 2020 weer af. De gemiddelde commodityprijs voor de inkoop en verkoop
van elektriciteit liet een overeenkomstige ontwikkeling zien. De laatste jaren was echter de stijging bij
verkoop en inkoop elektriciteit groter dan de stijging bij inkoop aardgas. Hierdoor werd de spark
spread gunstiger en verbeterde het exploitatieresultaat om met de aardgas-wkk elektriciteit te
produceren voor de verkoop en voor eigen gebruik. De gebruiksduur van de wkk’s nam hierdoor toe,
in 2018 met circa 3% en in 2019 met circa 4%. In 2020 lag de gebruiksduur net boven de 4.000 uur.
Het gebruik van de wkk’s wordt begrensd vanuit de warmtevraag op de bedrijven met als gevolg dat
door toename van de elektriciteitsvraag door intensivering van de belichting ook de inkoop van
elektriciteit toenam. Door de gunstige sparkspread voor zowel de productie van elektriciteit voor de
verkoop als voor eigen gebruik was het exploitatieresultaat in de recente jaren (vooral 2019 en 2020)
voor wkk’s gunstig.

22 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Netto energiekosten gedaald
Na een toename in 2017 en 2018 daalden de netto-energiekosten zowel in 2019 en 2020 tot
gemiddeld circa € 6,50 per m2 in 2020 (figuur 2.6). In 2019 en 2020 zijn zowel de kosten voor de
inkoop als de opbrengsten van de verkoop gedaald. De daling bij de inkoop was sterker dan de
verkoop, waardoor de netto-energiekosten in 2020 lager waren dan in 2018.

18

Energiekosten (€/m2)

16
14
12
10
8
6
4
2

Netto energiekosten

Figuur 2.6

Inkoopkosten energie

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

0

Verkoopopbrengsten energie

Gemiddelde inkoopkosten, verkoopopbrengsten en netto saldo voor de glastuinbouw

(€/m2) 2 v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.
Bron: Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research.

Door de effecten van coronamaatregelen op de productie en afzet van glastuinbouwproducten en de
energiemarkt is 2020 een grillig jaar wat betreft de energievraag en de energieprijzen. Dit laatste
betrof vooral de korte termijnmarkt. Hiernaast kregen vooral bedrijven met belichting te maken met
de sterk verhoogde ODE-heffing. Op deze veranderingen hebben glastuinbouwbedrijven verschillend
gereageerd bij de planning van hun teelt en de inzet van energie.
Overige kosten verbonden aan de energievoorziening nemen toe
Naast de directe kosten voor inkoop en verkoop van energie (zoals weergegeven in figuur 2.6), maken
glastuinbouwbedrijven ook andere kosten voor hun energievoorziening. Dit zijn onder andere
onderhoudskosten voor energie-installaties, inkoopkosten voor externe CO2 en kosten verbonden aan
de investeringen in energievoorzieningen (afschrijving, rente, huur, lease). Vooral door de groei van
de inzet van duurzame energie zijn deze kosten de laatste jaren toegenomen.

2.6

Energiegebruik toegenomen

Totaal energiegebruik nam in periode 2019 t/m 2020 toe
Het totaal energiegebruik van de glastuinbouw liet in de periode 2010 t/m 2014 een dalende trend
zien, in de periode 2015 t/m 2018 bleef het min of meer stabiel en in de periode 2019 t/m 2020 nam
het toe. De toename in de laatste periode hing vooral samen met de toename van het areaal in de
LBT. Het totaal energiegebruik lag in 2020 wel onder het niveau van de jaren voor 2013, het jaar
waarna de toename van het energiegebruik wijzigde in een daling.

2

De netto-energiekosten zijn het saldo van de nominale kosten voor inkoop minus verkoop.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 23

Energiegebruik per m2 in 2020 licht gestegen
Het gemiddelde energiegebruik per m2 na temperatuurcorrectie daalde in de periode 2000 t/m 2014
met 10% en nam in de periode 2015 t/m 2018 toe met 7% (figuur 2.7). In 2019 daalde het totaal
energiegebruik per m2 na temperatuurcorrectie naar 1,12 GJ per m2 (-3%) om in 2020 licht te stijgen
naar 1,13 GJ per m2 (+1%). Dit laatste komt overeen met het gemiddelde niveau in de jaren 2010 tot
en met 2018.
De energievraag wordt in beginsel niet beïnvloed door de energievoorziening of de herkomst van de
energie (fossiel of duurzaam). Door uit te gaan van het energiegebruik per m2 na correctie voor
buitentemperatuur, hebben veranderingen in areaal en verschillen in buitentemperatuur geen invloed en
resteert de invloed van intensivering, extensivering en energiebesparing op het energiegebruik per m2.
Verhouding warmte en elektriciteit in 2020 verschoven door mutatie areaal en corona effecten
Het energiegebruik per m2 na correctie voor de buitentemperatuur is in figuur 2.7 vanaf 2006
opgesplitst in warmte en elektriciteit. Uit het verloop blijkt dat de toename van het totaal
energiegebruik per m2 kas in de periode 2014 -2018 (+7%) voortkwam uit een beperkte groei van het
warmtegebruik (+2%) en een sterke groei van de elektriciteitsconsumptie (+29%.) In 2019 nam de
warmteconsumptie af (-4%) en de elektriciteitsconsumptie toe (+5%). In 2020 trad een trendbreuk
op; de warmteconsumptie per m2 nam toe (+5%) en de elektriciteitsconsumptie nam af (-8%).
In 2020 bestond circa 76% van het totale energiegebruik uit warmte en circa 24% uit elektriciteit; in
2010 was dit 90% en 10%. Over de afgelopen 10 jaar is er dus een verschuiving opgetreden van
warmte- naar elektriciteitsconsumptie. De groei van de elektriciteitsconsumptie per m2 vanaf 2010
komt hoofdzakelijk door intensivering van het gebruik van groeilicht. Er wordt een toenemend areaal
belicht (m2) en de intensiteit (W/m2) neemt toe. Hiernaast neemt de elektriciteitsconsumptie toe door
het gebruik van duurzame energiebronnen, mechanisatie, automatisering en verdere optimalisatie van
het kasklimaat (Van der Velden en Smit, 2013).
De trendbreuk in 2020 houdt enerzijds verband met de mutaties van het areaal in de LBT per gewas
en anderzijds met anticipatie op de dynamiek van marktvraag in het tweede kwartaal bij de eerste
fase van de coronacrisis (incidenteel; een deel van de ondernemers heeft in deze periode het gebruik
groeilicht verminderd). Bovendien waren ondernemers in 2020 kritisch ten aanzien van de waarde van
het gebruik van groeilicht door onzekerheid van opbrengsten van de oogst en de gestegen kosten voor
inkoop elektriciteit (structureel). Dit betrof zowel de commodityprijs als na de verhoging van de
Opslag Duurzame Energie- en Klimaattransitie (ODE heffing) op inkoop elektriciteit.

1,60

Energiegebruik (GJ/m2)

1,40
1,20
1,00
0,80
0,60
0,40
0,20
0,00

Energiegebruik

Figuur 2.7

Warmtegebruik

Elektriciteitsgebruik

Gemiddeld energiegebruik per m2 na temperatuurcorrectie v)

v) Cijfers 2020 voorlopig.

24 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

3

Inzet duurzame energie

3.1

Duurzame energie is vanuit meerdere hoeken te
belichten

Glastuinbouwbedrijven zijn met partners actief om meer energie uit duurzame energievoorzieningen
toe te passen. Dit komt voort uit eigen duurzaamheidsmotieven, het streven te voldoen aan
duurzaamheidseisen van klanten of omdat het duurzame alternatief bedrijfseconomisch
aantrekkelijker is dan de gangbare fossiele energiebron. In de volgende paragrafen komen
achtereenvolgens de toepassing en de ontwikkeling van de afzonderlijke duurzame energiebronnen,
de bedrijfsstructuur, de warmtedekking en de CO2-emissiereductie aan bod.

3.2

Inzet duurzame energiebronnen bleef in beweging

3.2.1

Totale inzet duurzame energiebronnen groeit door

In 2020 werd door de glastuinbouw 11,5 PJ duurzame energie toegepast. Het gebruik van duurzame
energie is hiermee in de laatste vijf jaar meer dan verdubbeld (figuur 2.4). De toegepaste duurzame
energie bestond voor bijna 93% uit warmte en voor 7% uit elektriciteit (tabel 3.1). De duurzame
warmte wordt nog steeds vooral door de sector zelf geproduceerd (in 2020 61%) en duurzame
elektriciteit wordt vooral buiten de sector ingekocht (in 2020 94%). De Nederlandse glastuinbouw
paste in 2020 zes bronnen van duurzame energie toe. Aardwarmte (37%) en inkoop van duurzame
warmte van derden (36%) waren de voornaamste bronnen (tabel 3.1 en figuur 3.2). Andere bronnen
waren: biobrandstof (13%), inkoop duurzame elektriciteit (7%), herwinning van zonnewarmte (7%)
en inkoop duurzaam gas (<1%) (tabel 3.1).

Tabel 3.1

Toepassing van duurzame energievormen in de Nederlandse glastuinbouw in 2020 v)

Duurzame energievorm Bedrijven a)
Aantal

Areaal
ha

Gemiddeld

Toepassing

Totaal Aandeel

ha per bedrijf PJ warmte TWh elektriciteit

PJ

%

Aardwarmte

85

964

11,3

4,2

-

4,2

37

Biobrandstof

51

416

8,2

1,5

<0,1

1,5

13

- warmte

45

371

8,3

1,3

-

1,3

11

- warmte en elektriciteit

6

45

7,4

0,2

<,1

0,2

2

Inkoop

87

950

10,9

4,1

0,2

4,9

43

- elektriciteit

b)

b)

-

-

0,2

0,8

7

- gas

b)

b)

-

0,0

-

0,0

0

- warmte

b)

b)

-

4,1

-

4,1

36

.waarvan centraal

b)

b)

-

(1,1)

-

(1,1)

(9)

.waarvan decentraal

87

950

10,9

(3,0)

-

(3,0)

(26)

Zon

208

671

3,2

0,8

<,0,1

0,8

7

- elektriciteit

147

459

3,1

-

<0,1

0,0

0

- warmte

61

212

3,5

0,8

-

0,8

7

Totaal c)

336

1.990

5,9

10,6

0,2

11,5

100

a) Peildatum eind 2020.
b) Cijfers niet bekend.
c) Als meerdere vormen van duurzame energie op een bedrijf worden toegepast is dat eenmaal meegenomen in het totaal.
v) Voorlopige cijfers.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 25

In 2020 is het totale gebruik van duurzame energie gegroeid met 1,15PJ. De groei was het saldo van
nieuwe projecten, aanpassing van bestaande projecten, projectbeëindiging en verandering van de
inkoop. De groei is minder sterk dan in 2019, toen het gebruik met 1,37 PJ toenam. Vooral de
hoeveelheden inkoop van duurzame warmte en de inzet van biobrandstof namen toe (figuur 3.1). De
inzet van aardwarmte geëxploiteerd door de glastuinbouw liet een lichte stijging zien. De toepassing
van zelf opgewekte zonne-elektriciteit groeide door, maar bleef qua hoeveelheid beperkt. De inkoop
van duurzaam gas en de inzet van zonnewarmte waren stabiel. De inkoop van duurzame elektriciteit
daalde voor het derde jaar op rij.

Duurzame energie (PJ)

5

4

3

2

1

Figuur 3.1

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

0

Aardwarmte

Biobrandstof

Zonnewarmte

Inkoop duurzame elektriciteit

Inkoop duurzaam gas

Inkoop duurzame warmte

Ontwikkeling van het gebruik van duurzame energie in de glastuinbouw per bron per

jaar (PJ) v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.

3.2.2

Ontwikkelingen verschillen sterk per duurzame energiebron

Aardwarmte
In 2020 was de stijging van de hoeveelheid toegepaste geothermie die door de glastuinbouw zelf werd
geproduceerd beperkt (1%). Dit kwam doordat er projecten in onderhoud waren, er geen nieuwe
projecten in eigen beheer in gebruik werden genomen en de bestaande projecten samen per saldo een
globaal gelijke productie hadden. De inzet van aardwarmte uit projecten geëxploiteerd door partijen
buiten de glastuinbouw nam wel toe. Dit komt aan bod bij ‘Inkoop van duurzame energie’ en
hoofdstuk 5.
Eind 2020 waren er 19 aardwarmtedoubletten door de glastuinbouw in beheer en deze leverden aan
85 bedrijven aardwarmte. Hiervan waren er 63 risicodragend deelnemer (exploitant) en 22 afnemer.
Het areaal glastuinbouw met aardwarmte groeide naar 964 ha, 94% hiervan was van de
glastuinbouwexploitanten en 6% van glastuinbouwbedrijven die aardwarmte bij hun collega’s
inkochten. Hiermee werd in 2020 op bijna 10% van het totaal areaal glastuinbouw in Nederland door
de sector geproduceerde aardwarmte toegepast. Op circa 85% van dit areaal werd groente geteeld.
Dit hangt onder meer samen met de warmtevraag bij groenteteelt in combinatie met de schaalgrootte
van deze bedrijven.
In 2020 waren niet alle projecten het volledige jaar of met het ontwerpvermogen in bedrijf. Dit kwam
doordat nieuwe projecten in de loop van het jaar werden opgestart en bestaande projecten te maken
hadden met onderhoud, storingen en andere onderbrekingen. De gemiddelde inzet van aardwarmte

26 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

per m2 kas was met 0,44 GJ (circa 14 m3 a.e.) in 2020 iets lager dan in 2019. Het areaal met
aardwarmte steeg meer dan de hoeveelheid toegepaste warmte.
Zonne-energie
De toepassing van herwonnen zonnewarmte was in 2020 stabiel. Er kon door relatief veel
zoninstraling en hoge buitentemperaturen veel warmte gewonnen worden. Echter het was door
diezelfde hoge instraling en warmte een opgave om de herwonnen warmte ook toe te passen. Dit
werd versterkt door warmte beschikbaar uit het eveneens warme vorige jaar.
In totaal werd zonnewarmte toegepast door 61 bedrijven met een gezamenlijk glasareaal van 212 ha.
Herwinning zonnewarmte ontwikkelt zich al jaren alleen nog bij bedrijven waarbij koude nodig is voor
koeling van de teelt. De zonnewarmte werd vooral toegepast bij plantenbedrijven (56%), op afstand
gevolgd door bloemen (22%) en groente (17%). Bij bloemen waren alle bedrijven met herwinning van
zonnewarmte uit grondkoeling te vinden, hoofdzakelijk bij de gewassen alstroemeria, amaryllis en
freesia. Bij planten betreft het hoofdzakelijk de teelt van phalaenopsis. Op circa de helft van het totale
areaal van deze vier gewassen wordt koeling gecombineerd met herwinning van zonnewarmte. Ook
passen enkele bedrijven met uitgangsmateriaal herwinning van zonnewarmte toe.
In 2020 groeide het aantal bedrijven met winning van elektriciteit via fotovoltaïsche cellen (zon PV)
verder door. De toepassing groeide door het toegenomen vermogen en door de grote hoeveelheid
zonlicht in de lente en zomer met meer dan de helft. Bij toepassing van duurzame elektriciteit vanuit
eigen productie door de glastuinbouw is zonne-elektriciteit sinds 2017 de voornaamste bron. De
gewonnen elektriciteit werd voor circa driekwart toegepast op de bedrijven en de rest werd verkocht.
Zonne-elektriciteit groeit mede doorstimuleringsregelingen. Het aandeel van zon-elektrische energie in
de totale hoeveelheid toegepaste, duurzame elektriciteit blijft met 5% ondanks de groei nog beperkt.
Deze beperkte hoeveelheid komt enerzijds doordat kasdekken niet gebruikt kunnen worden, omdat
het licht essentieel is voor de groei het gewas. Anderzijds zit de elektriciteitsvraag van de
glastuinbouw vooral in perioden waarin het zonlicht beperkt of afwezig is (winter en nacht).
Biobrandstof
Het aantal glastuinbouwbedrijven dat in 2020 biobrandstof toepaste, steeg naar 51 en het areaal naar
416 ha. Hiervan gebruikten 6 bedrijven met een gezamenlijk areaal van 45 ha biobrandstof in een
wkk. Van het areaal met biobrandstof in ketels was 307 ha te vinden bij de teelt van groenten, 83 ha
bij planten en 25 ha bij bloemen. Hout is al jaren de voornaamste biobrandstof voor de glastuinbouw.
Er gebruikten 46 bedrijven resthout uit industrie of snoeihout uit groenbeheer als brandstof. Drie
bedrijven haalden hun biobrandstof uit vergisting en zetten deze met een bio-wkk om naar warmte en
elektriciteit. In 2020 namen 48 glastuinbouwbedrijven deel aan de exploitatie van een installatie op
biobrandstof. Vanuit deze projecten werd aan 3 andere glastuinbouwbedrijven warmte geleverd.
De combinatie van een onzekere en relatief hoge biobrandstofprijs en een relatief lage aardgasprijs
leidde vooral bij bestaande projecten vaker tot stevige bedrijfseconomische afwegingen tussen de
inzet van biobrandstof en de inzet van aardgas met wkk. Hiernaast zijn voor de
toekomstonzekerheden vanuit het stikstof-dossier en het maatschappelijk debat rondom de
beoordeling van biomassa als duurzame energiebron relevant.
Per saldo steeg de toepassing van energie uit biobrandstof in 2020 met bijna 30%. Dit kwam doordat
nieuwe relatief grote projecten in gebruik zijn genomen en de gebruiksduur van bestaande installaties
toenam. De inzet van energie uit biobrandstof vanuit projecten geëxploiteerd door partijen buiten de
glastuinbouw nam eveneens toe. Dit wordt verder behandeld bij ‘Inkoop van duurzame energie’ en
hoofdstuk 5.
Inkoop van duurzame energie
Door de glastuinbouw wordt naast eigen productie ook duurzame elektriciteit, duurzame warmte en
duurzaam gas ingekocht. Dit vindt plaats vanuit lokale projecten en door inkoop vanuit openbare
netten.
De duurzaamheid van ingekochte duurzame elektriciteit en duurzaam gas uit openbare netten wordt
met Garanties van Oorsprong (GVO) gewaarborgd. Glastuinbouwbedrijven kopen duurzame

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 27

elektriciteit in vanuit eigen motieven of om te voldoen aan regelingen en keurmerken waarbij een
mate van duurzaamheid een vereiste is.
De inkoop van duurzame elektriciteit daalde in 2020, net als in 2019. Er werd in 2020 220 miljoen
kWh ingekocht. De hogere kosten voor de inkoop van duurzame elektriciteit ten opzichte van
gangbare elektriciteit speelt hierbij een rol, maar ook de groei van eigen opwekking met
zonnepanelen.
Inkoop van duurzame warmte vindt plaats vanuit centrale en decentrale projecten. Centrale inkoop
betreft warmte waarbij bij de opwekking een deel biobrandstof worden ingezet of warmte die wordt
bijgemengd met warmte uit duurzame bronnen (aardwarmte en biobrandstof). Bij decentrale
projecten wordt op kleinere schaal lokaal duurzame warmte uit biobrandstof door exploitanten van
installaties van buiten de sector geleverd aan glastuinbouwbedrijven.
Sterke groei was er wederom bij de inkoop van duurzame warmte: van 2,5 PJ in 2019 naar 4,1 PJ in
2020. Hiermee was meer dan de helft van alle warmte ingekocht bij derden door tuinders van
duurzame oorsprong. Deze groei kwam enerzijds door de ingebruikname van nieuwe, relatief grote,
decentrale installaties in de directe nabijheid van glastuinbouwbedrijven en anderzijds door verdere
toename van de duurzame fractie bij centrale warmtelevering (hoofdstuk 5). Het areaal met lokale
inkoop duurzame warmte is in 2020 uitgekomen op 950 ha. Het areaal met centrale inkoop van
duurzame warmte is geschat op circa 375 ha.
Meer dan 46% van de duurzame warmte ingekocht bij derden betrof in 2020 aardwarmte, de overige
54% komt van biobrandstof. De toegepaste aardwarmte in de glastuinbouw was hiermee voor ruim
30% afkomstig van projecten die worden geëxploiteerd door partijen van buiten de sector. Bij
biobrandstof was dit aandeel ruim 40%.
Duurzaam gas betreft biogas dat is geproduceerd en geconverteerd naar een standaardkwaliteit,
waardoor gas met GVO via het aardgasnet gekocht kan worden door de eindverbruiker. De
aankoopmotieven voor de inkoop van duurzaam gas zijn globaal gelijk aan die voor de inkoop van
duurzame elektriciteit. De kosten voor de inkoop van duurzaam gas zijn in vergelijking met duurzame
elektriciteit hoog, mede hierdoor bleef het gebruik van duurzaam gas in 2020 net als in eerdere jaren
zeer beperkt.
Samenwerking en economische afwegingen meer bepalend voor de inzet van duurzame energie
Een belangrijke ontwikkeling uit 2018 en 2019 zette zich in 2020 voort: Samenwerking. Projecten met
duurzame energie worden de laatste jaren vooral in samenwerking ontwikkeld. Dit kan zijn tussen
glastuinbouwbedrijven onderling, maar ook met partijen van buiten de sector zoals leveranciers van
installaties, energiebedrijven en andere externe exploitanten.
Tot 2010 kwamen duurzame energieprojecten vooral tot stand door inspanningen van tuinders die als
pionier gekarakteriseerd konden worden. In de periode hierna tot circa 2015 werden duurzame
energieprojecten steeds vaker gerealiseerd door het gezamenlijk optrekken van glastuinbouwbedrijven
gevestigd in elkaars nabijheid. Hiermee konden grotere, efficiëntere projecten worden gerealiseerd en
werden projectrisico’s beter beheersbaar. Na 2015 zijn met dezelfde motieven en de kansen die
duurzame energie voor partijen buiten de glastuinbouw bieden de volgende stappen gezet.
Glastuinbouwbedrijven realiseerden met partners van buiten de sector gezamenlijk projecten. Hierbij
zijn er projecten waarbij zowel de betrokken tuinders als de derde partij risicodragend deelnemen.
Ook zijn er projecten waarbij tuinders zich beperken tot aankoop van duurzame energie en de
exploitatie volledig in handen is van de partij van buiten de sector. Mede door deze samenwerking en
betrokkenheid van partijen van buiten de sector konden projecten gerealiseerd worden met een groter
vermogen. In combinatie met het aanleggen van lokale warmtedistributie kon het areaal met
duurzame energie verder doorgroeien. De groei van ‘Inkoop duurzame energie’ (bijna 85% ten
opzichte van 2019) en de stijging van het aandeel inkoop van buiten de sector (in drie jaar van 30%
naar 42%) illustreren dit. De energietransitie wordt hiermee steeds meer een cross-sectoraal proces
van glastuinbouwbedrijven samen met energiepartners en andere lokale betrokkenen.

28 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Een ander aspect dat de ontwikkeling van de toepassing van duurzame energie beïnvloedt, zijn de
bedrijfseconomische mogelijkheden in vergelijking met gangbare energievoorzieningen. De toepassing
van duurzame energie is in de glastuinbouw hoofdzakelijk warmte (93%). Duurzame warmte
concurreert in economisch opzicht met gangbare bronnen. In de glastuinbouw zijn dit vooral de
aardgas wkk’s. Vanaf 2017 is door de verbeterde spark spread het bedrijfseconomisch voordeel van
aardgas wkk ten opzichte van duurzame bronnen versterkt (hoofdstuk 4). Dit kwam door de relatief
lage gasprijs in combinatie met relatief hogere elektriciteitsprijs. Voor gebruik van elektriciteit kwam
hier de gestegen ODE-heffing vanaf 2019 bij. Ook spelen lopende financieringsverplichtingen voor
bestaande wkk’s een belangrijke rol. Als de afgelopen jaren duurzame warmtebronnen door
ondernemers op enkel economische gronden werden afgewogen tegen aardgas wkk dan waren
uitkomsten voor de duurzame warmtebronnen vaak ongunstig.
Omdat bij de start van de ontwikkeling van duurzame energieprojecten andere bedrijfseconomische
veronderstellingen actueel waren, het aspect van duurzaamheid meeweegt en er naast de warmte die
aardgas wkk kan produceren nog meer warmtevraag is, zijn er wel projecten gerealiseerd. Dit
resulteerde dan vaak in een verschuiving van eigen productie met aardgas wkk naar gebruik van
duurzame warmte, inkoop van elektriciteit en inkoop van externe CO2. In de actuele situatie lopen
bedrijven die duurzame warmtebronnen willen exploiteren tegen grenzen aan als zij het perspectief
van voldoende bedrijfseconomisch rendement beoordelen. Dit remt initiatieven voor verdere groei van
duurzame warmte in de glastuinbouw bij tuinders en hun partners.

3.2.3

Stijging van productie, inkoop, verkoop en consumptie duurzame energie

De productie, inkoop, verkoop en consumptie van duurzame energie in 2020 is samengevat in
figuur 3.2. Deze balans laat zien dat de consumptie van duurzame energie voor meer dan de helft
gedekt werd door eigen productie en voor ruim een derde werd ingekocht bij partijen buiten de sector.
De door de glastuinbouw zelf geproduceerde, duurzame energie (6,9 PJ) werd voor een klein deel
(10%) verkocht. Verkoop vond plaats aan glastuinbouwbedrijven en aan partijen buiten de sector. De
inkoop van duurzame energie van buiten de sector groeide ook in 2020; met circa 25%. Deze groei
was sterker dan de groei van de eigen productie die circa 10% bedroeg. Per saldo steeg het aandeel
inkoop in de consumptie van duurzame energie in 2020 van 39 naar 42% (figuur 3.3). Dit aandeel
nam sinds 2014 toe en onderschrijft het belang van partijen van buiten de sector bij de
energietransitie van de glastuinbouw.

Figuur 3.2

Balans voor duurzame energie van de Nederlandse glastuinbouw in 2020 (PJ) v)

v) Cijfers voorlopig.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 29

90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%

Figuur 3.3

Van buiten de glastuinbouw

Van binnen de glastuinbouw: Afnemers

Van binnen de glastuinbouw: Exploitanten

Van binnen de glastuinbouw: Totaal

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

0%
2000

Aandeel in totaal duurzame energie (%)

100%

Verdeling van de aandelen toegepaste duurzame energie naar herkomst per jaar (%) a), v)

a) Vanaf 2010 is toepassing van door de sector geproduceerde duurzame energie opgesplitst naar
exploitanten en afnemers.
v) Cijfers 2020 voorlopig.

3.2.4

Bijna 20% van het glastuinbouwareaal gebruikt duurzame energie

Areaal en aantal bedrijven met duurzame energie stijgt door
Het totaal areaal met gebruik van duurzame energie bedraagt in 2020 bijna 2.000 ha (tabel 3.1). Dit
is exclusief inkoop duurzame elektriciteit, duurzaam gas en centraal geleverde duurzame warmte. Dit
betekent dat in 2020 circa een vijfde van het totaal areaal glastuinbouw gebruik maakt van duurzame
energie. Van het areaal met duurzame energie past circa 85% duurzame warmte toe.
Het aantal bedrijven met gebruik van duurzame energie (exclusief inkoop uit openbare netten) groeide in
2020 met 10% naar 336). Deze groei was het saldo van de start van nieuwe projecten, continuering van
bestaande projecten en projecten die werden beëindigd. De bedrijven omvatten een areaal van 1990 ha
en bijna 20% van totale areaal glastuinbouw in Nederland. De groei komt vooral doordat meer bedrijven
zijn aangesloten op bronnen die meerdere bedrijven of zelfs op gebiedsniveau duurzame warmte kunnen
leveren. Ook was er groei bij decentrale duurzame warmte-inkoop en zijn er nieuwe projecten waar
zonne-elektriciteit wordt ingezet. In 2020 was de gemiddelde omvang van een glastuinbouwbedrijf met
duurzame energie 6 ha; dit is meer dan twee keer de gemiddelde bedrijfsomvang in de sector
(figuur 3.5). De groei van de gemiddelde omvang van bedrijven met duurzame energie werd gedempt
door de groei van de toepassing van zonne-elektriciteit op kleinere bedrijven.

30 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

8,0
7,0

ha/bedrijf

6,0
5,0
4,0
3,0
2,0
1,0

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

0,0

Gemiddeld areaal van glastuinbouwbedrijven met toepassing van duurzame energie
Gemiddeld glasareaal van bedrijven met glastuinbouw

Figuur 3.4 Ontwikkeling van de gemiddelde omvang van glastuinbouwbedrijven met duurzame
energie en de gemiddelde omvang van bedrijven met glastuinbouw (ha) a), v)
a) Exclusief bedrijven met enkel inkoop van duurzame energie uit openbare netten.
v) Cijfers 2020 voorlopig.

Inzet duurzame energie vooral bij grotere bedrijven in groente- en plantenteelt
In elk van de vier subsectoren in de glastuinbouw wordt duurzame energie toegepast. De meeste
toepassing vond ook in 2020 plaats bij de groenteteelt (72%) en het minst bij uitgangsmateriaal
(3%). Deze subsectoren zijn qua areaal in Nederland ook de grootste en de kleinste. De arealen met
duurzame energie bij bloemen (6%) en bij planten (20%) zaten hier tussen.
Bij de teelt van bloemen wordt gemiddeld minder warmte en meer groeilicht toegepast en in de vraag
naar elektriciteit wordt voor een belangrijk deel voorzien met aardgas-wkk. Hierdoor is het complexer
om bij bloemenbedrijven duurzame energie toe te passen. Bij groentebedrijven wordt meer CO2gedoseerd met wkk en ook dit concurreert met duurzame energie. Door de toename van groeilicht in
deze subsector wordt enerzijds ook hier de inzet van duurzame warmte complexer. Anderzijds zijn
groentebedrijven vaak relatief groot en die schaalgrootte is gunstig voor de bedrijfseconomische
mogelijkheden van duurzame energieprojecten. Er zijn relatief veel potplantenbedrijven die een
relatief hoge kastemperatuur hanteren, minder intensief belichten en minder CO2 doseren. Hierdoor
ondervindt duurzame energie op deze plantenbedrijven minder concurrentie van aardgasgestookte
ketels en wkk. Daarentegen zijn de bedrijven in deze subsector kleiner. Het areaal met duurzame
energie over de subsectoren nam de laatste jaren vooral toe bij groente en planten.
Het grootste deel van de toepassing van duurzame energie door glastuinbouwbedrijven vindt plaats op
grotere bedrijven. Ruim 83% van de duurzame energie wordt toegepast op bedrijven met meer dan
4 ha kassen (figuur 3.6). De hoeveelheid duurzame energie toegepast door kleine (1-2 ha) en zeer
kleine (<1 ha) bedrijven bedroeg in 2020 ruim 5%. Het aandeel van grotere bedrijven neemt toe en
het aandeel van de kleinere bedrijven neemt af. Dit hangt samen met de schaalvergroting in de sector
en met de relatief hoge investeringen die gepaard gaan met duurzame energie, waardoor dit voor
kleinere bedrijven moeilijker te realiseren is. Van de bedrijven die in 2020 duurzame energie
toepasten, hadden er 60 een areaal groter dan 8 ha. Deze bedrijven pasten vooral aardwarmte toe en
kochten duurzame warmte van derden. De toepassing door kleine en zeer kleine bedrijven was
hoofdzakelijk warmte uit biobrandstof en zonne-energie.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 31

100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%

aardwarmte

I (<1ha)

Figuur 3.5

biobrandstof

II (1-2ha)

zonnewarmte

III (2-4ha)

IV (4-8ha)

V (8-16ha)

totaal

VI (>16ha)

Toegepaste warmte uit aardwarmte, biobrandstof en zon verdeeld over

bedrijfsgrootteklassen van projecten in exploitatie door glastuinbouwondernemers in 2020 (%) a), v)
a) exclusief inkoop duurzame warmte
v) Cijfers voorlopig.

3.3

CO2-emissiereductie door duurzame energie in 2020
verder gegroeid

Productie, inkoop en verkoop van duurzame energie door de glastuinbouw reduceert zowel binnen als
buiten de glastuinbouw de CO2-emissie. Verandering van de CO2-emissie kan zowel op sectorniveau
(op basis van de IPCC-methode) als op nationaal niveau (op basis van het primair brandstofverbruik)
worden uitgedrukt. De reductie van de CO2-emissie door duurzame energie op sectorniveau bedroeg
in 2020 0,58 Mton en de nationale reductie 0,65 Mton (tabel 3.2). Zowel op sectorniveau als op
nationaal niveau kwam de grootste bijdrage van aardwarmte en inkoop duurzame warmte. Op
nationaal niveau was inkoop van duurzame elektriciteit ook belangrijk. Dit komt doordat inkoop en
productie van duurzame elektriciteit inkoop van niet-duurzame elektriciteit vervangt en de inkoop van
elektriciteit bij de IPCC-methode niet tot emissietoekenning aan de glastuinbouwsector leidt.

Tabel 3.2

Reductie CO2-emissie door duurzame energie per bron in 2020 v)

Duurzame energiebron

Sectoraal / IPPC methode

Nationaal / Primair Brandstof methode

Mton

%

Mton

%

Aardwarmte

-0,23

40

-0,23

36

Biobrandstof (warmte en elektriciteit)

-0,01

2

-0,01

1

Biobrandstof (warmte)

-0,07

12

-0,07

10

Zonne-energie (elektriciteit)

0,00

0

0,00

0

Zonne-energie (warmte)

-0,04

7

-0,02

3

Inkoop duurzame warmte (centraal)

-0,06

10

-0,06

9

Inkoop duurzame warmte (lokaal)

-0,17

29

-0,16

25

Inkoop duurzame elektriciteit

0,00

0

-0,10

15

Inkoop duurzaam gas

0,00

0

0,00

0

-0,58

100

-0,65

100

Totaal
v) Cijfers voorlopig.

32 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

In 2020 was op sectorniveau de CO2-emissiereductie door de productie van duurzame energie
anderhalf keer groter dan de reductie door inkoop van duurzame energie. Op nationaal niveau was de
reductie door duurzame energieproductie door de sector zelf globaal gelijk aan de reductie door inkoop
van buiten de sector. Over alle jaren is de reductie op nationaal niveau groter dan op sectorniveau. Dit
komt doordat op nationaal niveau de inkoop en verkoop van duurzame elektriciteit wel meetelt.
Duurzame energie had in 2020 een positieve bijdrage aan verbetering van de energie-efficiëntie van
de glastuinbouw met 5 procentpunten.

Reductie CO2-emissie (Mton)

0,7
0,6
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
0,0

2010

2011

2012

2013

2014

2015

CO₂-emissiereductie nationaal / primair brandstof

Figuur 3.6

2016

2017

2018

2019

2020

CO₂-emissireductie sectoraal / IPCC

Ontwikkeling CO2-emissiereductie door duurzame energie in de glastuinbouw volgens

IPCC- en primair brandstofmethode v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.

3.4

Warmtedekking vaak beperkt tot basislast

Duurzame warmtebronnen voorzien in de glastuinbouw op het areaal waar de bronnen worden ingezet
een deel van de warmtevraag. De mate waarin in de warmtevraag wordt voorzien wordt de
warmtedekking genoemd en kan worden uitgedrukt in m3 aardgasequivalenten (a.e.) per m2 per jaar.
De dekking bepaalt de reductie van de CO2-emissie in kg CO2 per m2 kas door de duurzame
warmtebron en wordt beïnvloed door: (1) de warmtevraag op het glastuinbouwbedrijf, (2) het
absolute vermogen van de duurzame energiebron, (3) het areaal dat de bron van warmte voorziet,
(4) de gebruiksduur van de bron en (5) de CO2-voorziening. In 2020 was de gemiddelde dekking met
duurzame warmte op het areaal met deze bronnen 10 m3 a.e. per m2 Dit is bijna een kwart minder
dan in 2019. Dit kwam omdat de groei van het areaal waarop het vermogen van duurzame
warmtebronnen wordt ingezet sterker toenam dan de hoeveelheid toegepaste duurzame warmte.
Verschillen warmtedekking tussen warmtebronnen
Rondom de gemiddelde warmtedekking zit spreiding: Het verschilt per duurzame bron en per project.
Bij projecten met zonnewarmte is de dekking gemiddeld laag en de spreiding tussen projecten klein.
Dit komt door de functionele verbinding met de teelt (koeling is de primaire functie). Bij projecten met
inkoop van centrale warmte bijgemengd met duurzame warmte is de dekking relatief hoog en de
spreiding klein. Dit komt door hogere capaciteiten per m2, gelijksoortige contractvoorwaarden en
afspraken tussen afnemer en leverancier. Bij projecten met aardwarmte, biobrandstof en lokale
duurzame warmtelevering zit de dekking hier tussenin en is de spreiding groot. De lagere dekking
heeft meerdere oorzaken. Ten eerste hebben deze bronnen geen functionele verbinding met de teelt,
zoals bij zonnewarmte. Ten tweede is bij deze bronnen de projectoptimalisatie gericht op de bron. Er
zijn projecten met aardwarmte en biobrandstof die ingericht zijn om een maximale invulling van de

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 33

warmtevraag per m2 op het glastuinbouwbedrijf te realiseren en er zijn projecten die een maximale
benutting van de warmtebron nastreven. Bij maximale invulling is de dekking hoger, maar is er vooral in de zomer - onbenut warmtevermogen van de bron. Bij maximale benutting van de bron is de
capaciteit van de bron per m2 kleiner, de gebruiksduur langer en de dekking lager. Hierdoor is er in de
winterperiode meer warmte nodig vanuit andere warmtebronnen. Uit de spreiding tussen de
afzonderlijke projecten met aardwarmte en biobrandstof kan worden afgeleid dat een hogere warmte
dekking technisch mogelijk is.
In de praktijk steeds vaker maximale benutting duurzame warmtebron
Deze variant is vooral de laatste jaren populair. Enerzijds is bij maximale benutting de gebruiksduur
langer waardoor de kosteneffectiviteit en daardoor is ondersteuning vanuit de SDE+-regeling meer
kansrijk is. Bij het maximeren van de gebruiksduur van een warmtebron hoort een kleinere
warmtecapaciteit (W/m2) over relatief veel areaal en hierdoor is de bijbehorende warmtedekking laag.
Anderzijds is het voor projectpartners en financiers belangrijk dat projectrisico’s door meerdere
deelnemers wordt gedragen. Voor aardwarmte komt hier nog bij dat de mate van regelbaarheid
beperkt is, in vergelijking met bijvoorbeeld aardgas wkk. Ook is belangrijk dat op bedrijven met
belichting gasgestookte wkk’s elektriciteit en rookgas CO2 kunnen blijven produceren en de warmte
die hierbij vrijkomt benut kan blijven worden. In 2020 werd naar schatting op ruim driekwart van het
areaal met duurzame warmte ook warmte, elektriciteit en CO2 vanuit aardgas wkk of niet-duurzame
warmte van derden toegepast. Hiernaast heeft het grootste deel van het areaal met duurzame warmte
zonder wkk toegang tot externe CO2.
Gerealiseerde warmtedekking dalende
De warmtedekking van de afzonderlijke duurzame warmtebronnen verschilt per project. Ook is de mix
van de afzonderlijke bronnen in de totale hoeveelheid duurzame warmte de afgelopen jaren
veranderd. Hierdoor dient de ontwikkeling van de gemiddelde dekking in de tijd per bron te worden
bezien. Uit de achterliggende data van de projecten met duurzame warmte (paragraaf 3.2) blijkt dat
de gemiddelde dekking van de meeste duurzame warmtebronnen in de periode 2014 t/m 2020 ten
opzichte van de periode 2010 t/m 2013 is gedaald. Dit is vanaf 2018 nog duidelijker, vooral bij de
voornaamste bronnen van duurzame warmte. Een illustratie hiervan is in figuur 3.8 weergegeven voor
aardwarmte en inkoop duurzame warmte. De belangrijkste oorzaak hiervan is de opzet van de
regeling van de SDE-subsidie. Hiernaast speelt parallelle inzet van wkk een rol.

1,0

GJ/m2

0,8

0,5

0,3

0,0
2010

2011

2012

2013

2014

Aardwarmte

Figuur 3.7

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Inkoop duurzame warmte

Ontwikkeling van de gemiddelde warmtedekking van bij gebruik van aardwarmte en

inkoop van lokale duurzame warmte in de glastuinbouw (GJ/m2) v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.

34 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Paradox energietransitie en rendabele inzet duurzame energiebronnen
Maximale benutting van duurzame bronnen heeft naast voordelen ook nadelen. Zo zal het potentieel
areaal met duurzame warmte bij een beperkte warmtedekking eerder worden gerealiseerd. Er is dan
veel areaal met gebruik van deze warmte, maar de mate waarin reductie van de CO2-emissie per m2
plaatsvindt is beperkt (figuur 3.8). De groei van het gebruik van duurzame warmte loopt dan tegen
grenzen aan. Er zijn dan extra bronnen nodig om de dekking en de emissiereductie te verhogen. Als
met extra bronnen de geleverde basislast vermogen verhoogd wordt naar middenlast is de
gebruiksduur van deze extra bronnen korter. De bedrijfseconomische mogelijkheden voor deze extra
bronnen zijn hierdoor meer beperkt. Ook kan de infrastructuur van bestaande installaties onvoldoende
capaciteit hebben, waardoor bij nieuwe installaties ook nieuwe distributie-infrastructuur aangelegd
moet worden. Dit is evenmin gunstig voor projectrendementen. Bekeken vanuit de totale
energievoorziening op glastuinbouwbedrijven zal bij de introductie van extra warmtebronnen ook meer
elektriciteit en CO2 ingekocht moeten worden, zodat verdere beperking van het gebruik van aardgaswkk mogelijk wordt. Hiernaast is het belangrijke stimuleringsinstrument vanuit de rijksoverheid, de
SDE, gericht op kostenefficiëntie. Dit is gunstig voor het realiseren van individuele projecten met
maximale benutting, oftewel een hoge bedrijfstijd, wat voor de glastuinbouw een lagere capaciteit en
lagere dekking van de warmtevraag betekent. Het is ongunstig voor projecten met grotere vermogens
per m2 kas, die een lagere bedrijfstijd en hogere warmtedekking hebben. Deze projecten zijn namelijk
minder kosteneffectief. Stevige economische competitie met wkk-warmte en de insteek van
stimuleringsmaatregelen (SDE) blijven hierom knelpunten bij het realiseren van CO2-emissiereductie
zowel op sector- als bedrijfsniveau.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 35

4

Warmtekrachtkoppeling,
elektriciteitsbalans en inkoop van
warmte

4.1

Inzet wkk heeft ook buiten de glastuinbouw effect

Voor het invullen van de energievraag maakt de glastuinbouw gebruik van diverse
energievoorzieningen. Hierbij is het gebruik van warmtekrachtkoppeling (wkk) een dominante factor.
Hiernaast koopt de glastuinbouw elektriciteit en warmte in. Elektriciteit via het openbaar net, warmte
van aanbieders van buiten de sector.
Door de inzet van wkk wordt op nationaal niveau primair brandstof bespaard en de CO2-emissie van
Nederland verlaagd. Omdat de wkk’s aardgas gebruiken verhoogt dit wel de CO2-emissie van de
glastuinbouwsector (IPPC-methode). Door de inkoop van warmte wordt zowel de CO2-emissie van de
glastuinbouw (IPCC-methode) als het primair brandstofverbruik - en dus de landelijke CO2-emissie –
verminderd. Dit komt doordat restwarmte van elektriciteitscentrales en industrie door de glastuinbouw
wordt benut en hiervoor door de glastuinbouw zelf niet wordt gestookt.
De exploitatie van wkk door glastuinbouwbedrijven is al jaren van grote invloed op de
elektriciteitsbalans van de glastuinbouw. Door inzet van wkk wordt minder elektriciteit ingekocht door
de glastuinbouw en wordt elektriciteit op grote schaal verkocht aan derden.
In dit hoofdstuk komen de inzet van wkk in de glastuinbouw, de elektriciteitsbalans en de inkoop van
warmte van derden aan bod. De duurzame varianten zijn behandeld in hoofdstuk 3.

4.2

Gelijke productie wkk, minder eigen toepassing en
meer verkoop

Wkk dominante bron voor warmte, licht en CO2
Warmtekrachtkoppeling (wkk) was ook in 2020 de dominante energievoorziening van de
glastuinbouw. De inzet van wkk in de glastuinbouw betreft hoofdzakelijk aardgasmotoren in eigen
beheer van de glastuinbouwbedrijven. De glastuinbouw produceert hiermee warmte en elektriciteit. De
warmte die vrijkomt bij de elektriciteitsproductie met wkk wordt benut voor het verwarmen van de
kassen (Smit en Van der Velden, 2008, Van der Velden en Smit, 2020). De elektriciteit wordt deels
ingezet voor de eigen behoefte (vooral groeilicht) en voor een deel verkocht. De CO2 uit gereinigde
rookgassen wordt op grote schaal benut voor de groei van het gewas. Naast de aardgas wkk’s werd er
in heel beperkte mate gebruik gemaakt van wkk’s op biobrandstof.
Vermogen en areaal stabiel
Het totale elektrische vermogen van de wkk’s van tuinders lag in 2019 en 2020 tussen de 2.500 en
2.600 MWe. In de periode 2011-2018 schommelde dit tussen de 2.200 en 2.500 MWe. De toename in
2019 en 2020 en de variatie in 2011-2018 hingen vooral samen met de ontwikkeling van het areaal
glastuinbouw op basis van de LBT. Hiernaast zijn de energiemarkt en de beschikbare
netwerkcapaciteit van invloed. Het areaal waar wkk in gebruik is, ligt al jaren op een niveau van ruim
60% van het totaal areaal glastuinbouw.
Gebruik en verkoop elektriciteit verschoven
Verkoop van elektriciteit vindt plaats bij vrijwel alle bedrijven met wkk. Door bedrijven met groeilicht
wordt gemiddeld het merendeel zelf gebruikt, bij bedrijven zonder groeilicht wordt bijna alle
elektriciteit verkocht. De hoeveelheid met wkk geproduceerde elektriciteit bedroeg in 2020 10,3
miljard kWh en was bijna gelijk aan 2019. In 2020 werd dit voor circa 40% door de glastuinbouw zelf
gebruikt. In 2019 was dit nog 44%. De daling hangt grotendeels samen met keuzes van

36 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

glastuinbouwbedrijven in het voorjaar bij het reageren op coronamaatregelen (incidenteel effect) en
de toename van de kosten voor elektriciteitsinkoop door gestegen heffingen (ODE; structureel effect).
Verkoop van elektriciteit nam, ondanks de grillen van de energiemarkt als gevolg van coronaomstandigheden, zowel in aandeel als totaal volume toe naar 60% en 6,1 miljard kWh. Vanaf 2010 is
geleidelijk een verschuiving opgetreden van verkoop naar eigen consumptie. Deze verschuiving is
onlosmakelijk verbonden met de toename van het glastuinbouwareaal met belichting.

2.750

Wkk-vermogen (MWe)

2.500
2.250
2.000
1.750
1.500
1.250
1.000
750
500
250

Figuur 4.1

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

0

Wkk-vermogen glastuinbouw v)

Bron: CBS Landbouwtelling, bewerking Wageningen Economic Research.
v) Cijfer 2020 voorlopig.

Meer nieuwe wkk-installaties in 2020
Uit een inventarisatie door BlueTerra bij wkk-leveranciers is gebleken dat in 2019 circa 45 en in 2020
circa 70 MWel aan nieuw vermogen van aardgas wkk’s op glastuinbouwbedrijven is geïnstalleerd (Hoek
en Schlattman, 2020). Dit nieuwe wkk vermogen is grotendeels (circa 75%) in bedrijf gesteld bij
bedrijven met belichting. Voor de toekomst wordt in de verbinding van wkk met belichte teelt weinig
verandering verwacht. Ten opzichte van het totaal vermogen was het vermogen van nieuwe
installaties beperkt. Hiernaast worden bestaande installaties gereviseerd voor een verlengde
levensduur.
Wkk grootste bron van CO2
De verkoop van elektriciteit vindt vooral overdag plaats. In deze uren is er minder inzet van groeilicht
en de elektriciteitsprijs gemiddeld hoger. Bovendien past dit bij de behoefte aan CO2 die de gewassen
juist bij daglicht hebben. De gereinigde rookgassen van de wkk’s worden op grote schaal toegepast
voor het doseren van CO2 (Van der Velden en Smit, 2019). Door het gebruik van wkk komt er per
eenheid warmte meer CO2 beschikbaar in vergelijking met warmteproductie met de aardgasketel,
omdat de wkk bijna de helft van het aardgas gebruikt voor de elektriciteitsproductie. Deze extra CO2 is
gunstig voor de groei van het gewas en hiermee de ontwikkeling van de fysieke productie
(paragraaf 2.2).
Gebruiksduur wkk stabiel
In 2020 lag de gemiddelde gebruiksduur (equivalente vollast-uren per jaar) van de wkk’s tussen de
4.000 en 4.100 uur, vergelijkbaar met 2019. Vanaf 2016 heeft de gebruiksduur een toename laten
zien, die samenhangt met toename van het areaal met belichting en gunstigere elektriciteitsprijzen
voor verkoop. In 2020 werd in vergelijking met 2016 de wkk gemiddeld ruim 700 uur meer gebruikt.
In de periode 2012-2016 was er juist een dalende trend (figuur 4.2), die vooral samenhing met
onzekere prijzen voor tuinbouwproducten (minder belichting) en een ongunstigere spark spread
(verschil in prijs tussen aardgas-input en elektriciteit-output).

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 37

5.000

Gebruiksduur (uur/jaar)

4.500
4.000
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0

Figuur 4.2

2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Globale gemiddelde gebruiksduur wkk tuinders v)

v) Cijfer 2020 voorlopig.

4.3

Elektriciteitsbalans toont verschuiving van toepassing
uit eigen productie naar verkoop

De elektriciteitsbalans bestaat uit de vier elementen, namelijk productie, verkoop, inkoop en
consumptie. In deze paragraaf worden deze elementen achtereenvolgens behandeld. De
elektriciteitsbalans van 2020 is weergegeven in figuur 4.3 en de ontwikkeling over de jaren heen is
opgenomen in figuur 4.4. De consumptie is niet gemeten, maar berekend als saldo van productie en
inkoop vermindert met de verkoop en moet hierdoor als een globale indicatie worden gezien.

Figuur 4.3

Globale elektriciteitsbalans van de glastuinbouw in 2020 (TWh) v)

v) Cijfers voorlopig.

38 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Elektriciteit (miljard kWh)

12,5

10,0

7,5

5,0

2,5

0,0

Inkoop

Figuur 4.4

Verkoop

Productie

Consumptie

Inkoop, verkoop, productie en consumptie van elektriciteit door de glastuinbouw v)

v) De productie en de consumptie van voor 2005 zijn niet bekend; cijfers van 2020 zijn voorlopig.

Elektriciteitsproductie stabiel
De elektriciteitsproductie door de glastuinbouw groeide in de jaren 2011-2013 naar een niveau boven
de 10 miljard kWh. Hierna trad een daling op van het totale wkk-vermogen in combinatie met een
gemiddeld kortere gebruiksduur. Na 2016 groeide de productie weer. In 2019 en 2020 was de totale
productie opnieuw meer dan 10 miljard kWh. Deze groei kwam door de toename van de gebruiksduur
en het vermogen. De stijging van de gebruiksduur kwam door de toegenomen inzet van groeilicht en
een gunstigere markt voor de verkoop van elektriciteit (verbeterde spark spread).
Naast de elektriciteitsproductie met aardgas-wkk produceerde de glastuinbouw ook duurzame
elektriciteit. De hoeveelheid met bio-wkk en met zon-PV geproduceerde elektriciteit is minder dan
0,1 miljard kWh en dus relatief klein (hoofdstuk 3). De totale elektriciteitsproductie door de
glastuinbouw voorzag in 2020 in ruim 9% van de totale Nederlandse elektriciteitsconsumptie van ruim
111 miljard kWh (CBS). De totale productie bedroeg in 2020 gemiddeld 102 kWh per m2 kas.
Verkoop elektriciteit toegenomen
Ook de verkoop liet vanaf 2016 een toename zien. Deze groei kwam door de verbeterde spark spread
waardoor productie van elektriciteit voor de verkoop aantrekkelijker werd. De verkoop bedroeg in
2020 ruim 6,1 miljard kWh, dit is gemiddeld 61 kWh per m2 kas.
Inkoop elektriciteit licht gegroeid
De inkoop van elektriciteit liet in de periode 2014-2020 een stijgende lijn zien. In 2014 bedroeg de
inkoop circa 2,2 en in 2020 is dit circa 3,3 miljard kWh. Deze ontwikkeling hangt samen met de
toename van het areaal met groeilicht, de belichtingsintensiteit en de grenzen aan warmtebenutting
bij gebruik van wkk. Per m2 kas werd in 2020 gemiddeld 33 kWh ingekocht. Door de reactie van
glastuinbouwbedrijven in het voorjaar op coronamaatregelen (selectieve inzet van belichting) en de
toegenomen kosten voor ingekochte elektriciteit door onder meer gestegen heffingen (ODE), nam de
inkoop van elektriciteit in 2020 absoluut gezien beperkt toe en per m2 licht af. De eerste factor
(reactie op corona) lijkt hierbij van incidentele aard, de tweede (ODE) van structurele aard.
Netto-leverancier van elektriciteit
Sinds 2006 is er jaarlijks meer elektriciteit verkocht dan ingekocht. Hierdoor is de glastuinbouw nettoleverancier van elektriciteit. Het saldo van verkoop minus inkoop steeg in 2020 naar circa 2,8 miljard
kWh. Deze stijging van bijna 0,3 miljard kWh was het gevolg van de hiervoor beschreven daling van
de inkoop en toename van de verkoop.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 39

Elektriciteitsconsumptie licht gedaald
De elektriciteitsconsumptie (som van productie en inkoop, vermindert met de verkoop) van de
glastuinbouw sector daalde in 2020 voor het eerst sinds jaren. Vanaf 2012 groeide de
elektriciteitsconsumptie, waarbij de groei vanaf 2016 sterker was. De daling in 2020 was vooral het
gevolg van keuzes van glastuinbouwbedrijven in het voorjaar bij het anticiperen op
coronamaatregelen (incidenteel) en de toegenomen kosten voor ingekochte elektriciteit (structureel).
In 2020 bedroeg de totale elektriciteitsconsumptie van de glastuinbouw naar schatting 7,5 miljard
kWh; een daling van 4% ten opzichte van 2019. Dit was bijna 7% van de nationale consumptie (CBS).
De toename van de elektriciteitsconsumptie komt vooral door de toename van de inzet van groeilicht
en - in mindere mate - door de inzet van duurzame energievoorzieningen, verdere optimalisering van
het kasklimaat, en toename van mechanisatie en automatisering. Naast deze intensivering van de
elektriciteitsconsumptie wordt er ook elektriciteit bespaard. Er zijn efficiëntere installaties (LED) in
gebruik genomen, selectieve belichtingsstrategieën worden toegepast, er worden slimme regelingen
ingezet en er is schaalvergroting.
In de elektriciteitsconsumptie werd in 2020 voor circa 56% voorzien door eigen productie met wkk, de
resterende 44% werd ingekocht. In de periode vanaf 2015 ligt de mate waarin de glastuinbouw in zijn
eigen elektriciteitsvraag voorziet tussen de 55 en 60%.
Warmtebenutting wkk
De vrijkomende warmte bij de elektriciteitsproductie met wkk wordt benut. Uit een eerdere studie
(Smit en Van der Velden, 2008) is gebleken dat elektriciteitsproductie met een wkk
bedrijfseconomisch niet uit kan zonder warmtebenutting. Ook bij de prijzen voor aardgas en
elektriciteit van de laatste jaren is dat het geval.
Bedrijven met belichting plannen de draaiuren van de wkk in blokken voor belichting. Buiten deze
blokken kan elektriciteit worden verkocht als de warmte kan worden benut en de opbrengst van de
elektriciteit opweegt tegen de productiekosten. In de winter is er meer verkoop mogelijk omdat de
warmtevraag dan groter is door de lagere buitentemperatuur. Tijdens elektriciteitsproductie met wkk
kan CO2 uit de rookgassen worden gedoseerd voor de groei de gewassen (bij daglicht en tijdens
belichting). Op het areaal met wkk werd in 2020 gemiddeld 24 m3 a.e. per m2 kas warmte benut uit
de wkk’s. De warmtedekking lag bij wkk daarmee iets hoger dan bij de inkoop van warmte.

4.4

Inkoop van niet-duurzame warmte wederom gedaald

De glastuinbouw kocht in 2020 warmte in van elektriciteitscentrales en industrie. Tot in 2018 werd er
ook warmte ingekocht vanuit wkk’s van energiebedrijven. In 2020 daalde de inkoop van nietduurzame warmte van leveranciers van buiten de glastuinbouw met meer dan 20% ten opzichte van
2019 naar 2,2 PJ (figuur 4.3). De daling kwam vooral door de hogere fractie duurzaam in de mix van
de geleverde warmte; deze fractie telt mee bij duurzame energie (hoofdstuk 3). Hiernaast hebben de
relatief hoge gemiddelde buitentemperatuur, afwegingen van glastuinbouwondernemers ingegeven
door corona en het toegenomen wkk-gebruik door de glastuinbouwbedrijven een rol gespeeld.
De hoeveelheid ingekochte niet-duurzame warmte is 2,0% van het totale energiegebruik en 2,6% van
de warmteconsumptie door de glastuinbouw. Het areaal waar deze warmte wordt toegepast was met
circa 500 ha stabiel. Op het areaal waar warmte van elektriciteitscentrales en de industrie werd
toegepast, werd in 2020 gemiddeld zo’n 22 m3 a.e. per m2 ingekochte warmte gebruikt.
De inkoop van niet-duurzame warmte neemt sinds het einde van de vorige eeuw af. Dit kwam vooral
door het buiten gebruik stellen van meerdere regionale restwarmteprojecten. Vanaf 2014 liet de
inkoop van warmte een lichte toename zien. Dit kwam door uitbreiding van het areaal kassen bij
warmteprojecten. De laatste jaren neemt de inkoop af doordat een groeiend deel van de ingekochte
warmte afkomstig is van biobrandstof en geothermie.

40 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Inkoop warmte (PJ)

18
16
14
12
10
8
6
4
2

Wkk-warmte (derden)

Restwarmte

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1993

1994

1992

1991

1990

0

Totaal

Figuur 4.5 Inkoop van niet-duurzame warmte door de glastuinbouw v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.

4.5

Effect inzet wkk en inkoop warmte op de CO2-emissie

Effect inzet wkk op sector- en landelijk niveau verschillend
Het effect van wkk op de CO2-emissie kan op twee manieren worden bepaald. De ene insteek is de
CO2-emissie c.q. het fossiele brandstofverbruik op sectorniveau (IPCC-methode). De andere insteek is
de CO2-emissie op nationaal niveau c.q. het primair brandstofgebruik. Dit is relevant omdat de inzet
van wkk door de glastuinbouw van invloed is op zowel CO2-emissie binnen als buiten de glastuinbouw.
Door de glastuinbouw wordt aardgas ingekocht en elektriciteit verkocht. Hierdoor neemt de CO2emissie van de glastuinbouw toe (IPCC-methode), terwijl dit bij elektriciteitscentrales afneemt. Het
laatste effect is groter dan de toename van de CO2-emissie in de glastuinbouw, waardoor per saldo op
nationaal niveau CO2-emissie (primair brandstof) wordt vermeden.
Op sectorniveau leidde de inzet van wkk in de glastuinbouw tot 2,8 Mton extra CO2-emissie. Buiten de
glastuinbouw daalde de CO2-emissie door de inzet van wkk in de glastuinbouw met 4,4 Mton. Hierdoor is
de netto CO2-emissiereductie op landelijk niveau 1,6 Mton. Dit komt overeen met een
brandstofbesparing van 2,4 miljard m3 a.e.. Over de gehele periode 2014-2020 is er een beperkte
toename van deze reductie. Ondanks dat in 2020 de elektriciteitsproductie met de wkk’s in de
glastuinbouw globaal gelijk was aan die in 2019, is de reductie van de CO2-emissie op nationaal niveau
in 2020 lager. Dit komt door de verbeterde gemiddelde efficiëntie van de elektriciteitscentrales die
gebruik maken van fossiele brandstof en zonder warmtelevering in geheel Nederland (de referentie, zie
Protocol) waardoor er minder brandstof nodig is per eenheid geproduceerde elektriciteit. Hierdoor wordt
de besparing aan primair brandstof door de wkk’s in de glastuinbouw jaarlijks iets minder groot.
Emissiereductie door inkoop warmte gedaald
Door de hiervoor beschreven ontwikkelingen is de reductie van het primair brandstofverbruik door de
inkoop van warmte van derden in 2020 opnieuw afgenomen. Deze bedroeg circa 66 miljoen m3 a.e.
De inkoop van warmte droeg in 2020 voor bijna 1 procentpunt bij aan de verbetering van de energieefficiëntie. De reductie van de CO2-emissie van de glastuinbouw door inkoop van warmte was in 2020
met 0,12 Mton hoger dan de reductie op nationaal niveau 0,09 Mton (tabel 4.1). Dit komt door de extra
uitstoot bij de centrales en de industrie die samenhangt met de productie van de geleverde warmte. Dit
laatste telt mee op nationaal niveau (primair brandstof) en niet bij de glastuinbouw (IPCC-methode).

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 41

Tabel 4.1

Effect inzet wkk en inkoop warmte op de CO2-emissie in 2020 v)

Bron
Wkk-tuinders

Sectoraal / IPPC methode

Nationaal / Primair Brandstof methode

Mton

Mton

+2,78

-1,57

Inkoop warmte

-0,12

-0,09

Totaal

+2,66

-1,66

v) Cijfers 2020 voorlopig.

42 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

5

Energievoorzieningen zonder CO2emissie voor de glastuinbouw

5.1

Emissiereductie en energietransitie langs twee
hoofdlijnen

Het verlagen van de CO2-emissie en de energietransitie verlopen via twee hoofdlijnen. De ene
hoofdlijn is het verlagen van de energievraag door energiebesparing. De andere hoofdlijn is het
invullen van de energievraag met energievoorzieningen zonder CO2-emissie.
In de Energiemonitor wordt de energiebesparing niet gekwantificeerd. Energiebesparing is het
resultaat van bedrijfsprocessen achter de energiemeters (paragraaf 2.4).
Voor de energievoorziening zonder CO2-emissie wordt gewerkt aan het vergroten van de inzet van
duurzame energiebronnen door de glastuinbouw en het aankopen van niet-duurzame warmte en
elektriciteit van partijen van buiten de sector.
Het effect van energievoorzieningen zonder CO2-emissie is behandeld in hoofdstuk 2 en het gebruik
van duurzame energie en de inkoop van niet-duurzame energie in de hoofdstukken 3 en 4. In dit
hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de ontwikkeling van energievoorzieningen zonder CO2emissie.

5.2

Aandeel energievoorzieningen zonder CO2-emissie
gegroeid en beheer aan het verschuiven

Energievoorzieningen zonder CO2-emissie voor de glastuinbouwsector bestaan uit de inzet van
duurzame energie en de inkoop van niet-duurzame warmte en elektriciteit van partijen van buiten de
sector. Bij inkoop van warmte en elektriciteit is de bron per definitie in exploitatie bij partijen buiten
de glastuinbouw en is er een leverings-/afnameovereenkomst tussen afnemer en leverancier.
Bij de inzet van duurzame energie is de exploitatie anders. Veel van de duurzame energiebronnen
ingezet in de glastuinbouw zijn in beheer bij de glastuinbouwbedrijven zelf. De laatste jaren is een
trend gaande waarbij projecten voor de inzet van duurzame energie steeds vaker met partners van
buiten de sector gerealiseerd worden en waarbij deze partners ook de exploitatie in handen hebben.
Dit komt doordat duurzame energieprojecten groter worden van omvang en complex en risicovol zijn.
Partners en tuinders gaan hierbij langjarige leverings- en afnameovereenkomsten aan.
De duurzame energiebronnen aardwarmte en installaties op biobrandstof komen zowel voor in
exploitatie bij de tuinders als bij derden. Het totaal aan toegepaste duurzame warmte met als
oorsprong aardwarmte bedroeg in 2020 6,1 PJ. Voor biobrandstof was dit 3,7 PJ. De herkomst van de
duurzame elektriciteit is voor de Energiemonitor niet herleidbaar.
Over de periode 2010-2020 is het aandeel van energievoorzieningen zonder CO2-emissie voor de
glastuinbouw bijna verdubbeld, van 11,7% in 2010 naar 22,5% in 2020. Deze groei kwam vooral door
de groei van de inzet van duurzame energie en de groei van de inkoop elektriciteit. Afname van de
inkoop niet-duurzame warmte dempte de groei (tabel 5.1).

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 43

Tabel 5.1

Energievoorzieningen zonder CO2-emissie voor de glastuinbouwsector naar typering en

bron in 2020 v)
Typering

Totaal
-

PJ

Duurzame energie

Bron

subtotaal

TWh

10,6

-

PJ

TWh

0,2 Aardwarmte

4,2

Biobrandstof

1,5

<0,1

Zonne-energie

0,8

<0,1

Inkoop warmte

4,1

. waarvan aardwarmte

1,9

. waarvan biobrandstof

2,2

Inkoop elektriciteit
Inkoop niet-duurzame warmte

2,2

0,2

Inkoop warmte

Inkoop niet-duurzame elektriciteit

2,2

3,1 Inkoop elektriciteit

Totaal

12,8

3,1

3,3

v) Cijfers voorlopig.

Aandeel in totaal energiegebruik (%)

25

20

15

10

5

0
2010

Figuur 5.1

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

Aandeel duurzame energie

Aandeel inkoop warmte (niet-duurzaam)

Aandeel inkoop elektriciteit (niet-duurzaam)

Aandeel energievoorzieningen zonder CO₂-emissie

Ontwikkeling van het aandeel van energievoorzieningen zonder CO2-emissie voor de

glastuinbouwsector 2010-2020 v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.

5.3

Inkoop CO2 licht gedaald door leveringsonderbreking

Naast dat de glastuinbouw met het gebruik van fossiele brandstoffen CO2 uitstoot, wordt CO2 ook
gebruikt als meststof voor een optimale productie van de gewassen. Deze CO2 is in de huidige situatie
vooral afkomstig van de rookgassen van aardgasgestookte wkk’s en ketels. Bij het vervangen van
fossiele brandstof door energiebronnen zonder CO2-emissie, valt de CO2-voorziening en daarmee een
essentiële productiefactor weg. De overgang naar duurzame energie en inkoop van warmte en
elektriciteit kan daardoor niet zonder het gebruik van externe CO2 (Van der Velden en Smit, 2019).
Hiernaast kan de inzet van externe CO2 de zomerstook verminderen en wordt externe CO2 gebruikt
door glastuinbouwbedrijven die het mogelijke risico van schadelijke elementen in rookgassen te groot
achten. Met zomerstook wordt de CO2-productie uit aardgas zonder warmtebenutting bedoeld en het
vermijden hiervan is energiebesparing.
In 2020 werd zo’n 0,67 Mton CO2 extern ingekocht; ruim 5% minder dan in 2019. Deze daling kan
voor het grootste deel worden toegeschreven aan een tijdelijke leveringsonderbreking bij de grootste

44 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

bron van externe CO2. De inkoop per as liet wel groei zien mede door groei van de behoefte bij de
inzet van duurzame warmte in gebieden buiten het leveringsgebied van centrale CO2. Hiernaast kan
terughoudendheid ten aanzien van aankoop van externe CO2 door onzekere inkomsten door coronamaatregelen in het tweede kwartaal van 2020 een rol hebben gespeeld.
De gemiddelde toepassing van externe CO2 op het totale areaal in de sector bedroeg in 2020 6,3 kg
per m2. Bezien over een langere periode is er sprake van toenemende vraag naar externe CO2.
Bedrijven kopen meer CO2 in voor productie-optimalisatie en externe CO2 is nodig in combinatie met
de inzet van energievoorzieningen zonder CO2-emissie.
Circa een derde van het areaal met duurzame energie was te vinden in de gebieden met centrale
levering van externe CO2. Voor de verdere ontwikkeling van het gebruik van duurzame energie en de
inkoop van warmte en elektriciteit is toename van de hoeveelheid beschikbare externe CO2 en
verhoging van de leveringszekerheid van groot belang. Externe CO2 komt beschikbaar als bijproduct
van industriële processen. Onderscheid is te maken tussen CO2 van fossiele en van biogene oorsprong.
Er is verder onderscheid te maken tussen centrale en lokale levering (figuur 5.2). Het gebruik van
externe CO2 in de glastuinbouw betreft grotendeels centrale levering van zuivere CO2 dat wordt
gedistribueerd via een leidingnetwerk. Lokale levering betreft hoofdzakelijk levering van zuivere CO2
per as en is de laatste jaren vooral in gebieden zonder leidingnetwerk groeiende.

0,8

Mton

0,6

0,4

0,2

0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

Centrale levering

Figuur 5.2

2016

2017

2018

2019

2020

Lokale levering

Ontwikkeling inkoop externe CO2 (centraal en lokaal) door de Nederlandse glastuinbouw

(Mton) v)
v) Cijfers 2020 voorlopig.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 45

6

Conclusies

Stijging CO2-emissie in 2020 voortgezet
In 2020 steeg de totale CO2-emissie van de glastuinbouw met 0,2 Mton naar 6,1 Mton. De toename
van 0,2 Mton was gelijk aan de stijging in 2019. De totale CO2-emissie lag in 2020 11% onder de
emissie van 1990. De CO2-emissie van de teelt (exclusief verkoop elektriciteit) bedroeg in 2020
4,4 Mton en lag 35% onder het niveau van 1990.
De stijging van de totale CO2-emissie in de periode 2019 t/m 2020 volgde op een daling in de periode
2010 t/m 2014 en stabilisatie in de periode 2015 t/m 2018. De stijging 2019 en 2020 kwam door
aanpassing van het areaal in de Landbouwtelling, stijging van de elektriciteitsverkoop, daling van de
inkoop van niet-duurzame warmte en toename van het energiegebruik per m2. Dit werd deels
gecompenseerd door de groei van duurzame energie en de stijging van de elektriciteitsinkoop. Uit de
toename van het energiegebruik per m2 blijkt dat het effect van intensivering in 2019 t/m 2020 op de
CO2-emissie groter was dan het gezamenlijke effect van extensivering en energiebesparing.
CO2-emissie teelt per m2 na temperatuurcorrectie in 2020 minder gestegen dan totale CO2-emissie
De CO2-emissie van de teelt per m2 na correctie voor de buitentemperatuur nam in 2020 met 0,3 kg
toe naar 45,7 kg CO2 per m2. Het is hiermee 40% lager dan in 1990. Ook is de stijging (+0,7%) lager
dan de toename van de totale CO2-emissie (+3,3%). Deze indicator is onafhankelijk van de externe
factoren buitentemperatuur, het areaal en de verkoop van elektriciteit en geeft inzicht in wat de
glastuinbouwsector CO2-emissiereductie realiseert.
Energie-efficiëntie verslechterd
De energie-efficiëntie index van de productieglastuinbouw verslechterde in 2020 met 2 procentpunten
naar 49% ten opzichte van 1990. Het primair brandstofverbruik per m2 bleef gelijk en de fysieke
productie per m2 daalde. De fysieke productie daalde vooral door de aanpassing van het areaal in de
Landbouwtelling. De trend van het nastreven van een hogere waarde per eenheid product en
anticipatie op effecten van corona speelden ook een rol.
Inzet en aandeel duurzame energie groeit door
Het aandeel duurzame energie in de glastuinbouw nam in 2020 toe met bijna 1 procentpunt naar
10,4%. De totale hoeveelheid toegepaste duurzame energie groeide van 10,0 naar 11,5 PJ.
Toepassing van aardwarmte (37%) en inkoop van duurzame warmte van partijen van buiten de sector
(36%) zijn met bijna driekwart van de totale hoeveelheid duurzame energie de belangrijkste bronnen.
In 2020 namen inkoop van duurzame warmte, inzet van biobrandstof en zonne-elektriciteit het sterkst
toe. De inkoop van duurzame elektriciteit nam net als in 2018 en 2019 af.
De toegepaste duurzame energie bestond voor 93% uit warmte en voor 7% uit elektriciteit.
Steeds vaker worden duurzame energieprojecten door glastuinbouwbedrijven samen ontwikkeld en
worden partners van buiten de sector steeds belangrijker. Met de inzet van duurzame energie werd in
de glastuinbouw in 2020 0,6 Mton CO2-emissie vermeden. Het positieve effect op de energieefficiëntie index was 5 procentpunten.
Totaal energiegebruik gestegen, energiegebruik per m2 stabiel en energiekosten gedaald
Het totaal energiegebruik steeg in 2020 naar 110 PJ. Deze stijging kwam vooral door toename van het
areaal in de Landbouwtelling. Het energiegebruik per m2 was in 2020 met 1,1 GJ/m2 ten opzichte
2019 stabiel. Het aandeel warmte bedroeg 76% en het aandeel elektriciteit 24%.
De netto-energiekosten per m2 zijn in 2020 gedaald naar gemiddeld € 6,50 per m2. Zowel de kosten
voor inkoop als de opbrengsten van verkoop waren lager. De daling bij de inkoop was sterker dan de
daling bij de verkoop, waardoor de netto-energiekosten daalden. Door de effecten van
coronamaatregelen op de productie en afzet van glastuinbouwproducten en de energiemarkt is 2020

46 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

ook een grillig jaar gebleken in energievraag en energieprijzen (incidenteel effect). Ook kregen vooral
bedrijven met belichting te maken met een hogere ODE-heffing, wat vooral glastuinbouwbedrijven
met belichting raakte (structureel effect).
Elektriciteitsbalans en inzet wkk verschoven
De productie van elektriciteit was in 2020 met ruim 10 TWh (miljard kWh) globaal gelijk aan 2019. De
inkoop (3,3 TWh) en verkoop (6,1 TWh) stegen. Waar de stijging van de inkoop met 0,1 TWh beperkt
was, steeg de verkoop sterker met 0,3 TWh. De elektriciteitsconsumptie daalde naar 7,5 TWh. Deze
ontwikkelingen kwamen hoofdzakelijk voort uit een gunstigere sparkspread. Hiernaast speelden de
stijging van de ODE-heffing op inkoop van elektriciteit (structureel) en keuzes van ondernemers in het
voorjaar van 2020 bij het anticiperen op coronamaatregelen (incidenteel) een rol.
Door de inzet van wkk’s in de glastuinbouw lag in 2020 de CO2-emissie van de glastuinbouw 2,8 Mton
hoger, maar werd er landelijk 4,4 Mton CO2-emissie voorkomen; een netto-reductie van 1,6 Mton.
De inkoop van niet-duurzame warmte van partijen van buiten de sector nam wederom af; van
88 miljoen m3 a.e. in 2019 naar 69 miljoen m3 a.e. in 2020. Het reducerend effect van de inkoop van
niet-duurzame warmte was op de CO2-emissie was in 2020 ruim 0,1 Mton.
Aandeel energievoorzieningen zonder CO2-emissie in tien jaar verdubbeld
Aardgas is nog steeds de dominante energiebron voor de glastuinbouw. Echter, het aandeel van
energievoorzieningen zonder CO2-emissie groeit gestaag. Sinds 2010 is dit aandeel bijna verdubbeld
naar 22,5%. Iets meer dan helft van de hoeveelheid energie uit bronnen zonder CO2-emissie betrof
warmte, de rest elektriciteit. Bij het deel warmte wordt circa de helft door de glastuinbouw zelf
opgewekt en de andere helft ingekocht bij partijen van buiten de sector. Het deel elektriciteit wordt
hoofdzakelijk ingekocht.
Inkoop externe CO2 gedaald
In 2020 werd 0,67 Mton externe CO2 aangekocht, een daling van 0,04 Mton ten opzichte van 2019 en
de eerste daling sinds 2013. Deze daling kwam hoofdzakelijk door verminderde beschikbaarheid door
een leveringsonderbreking bij de grootste bron.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 47

Bronnen en literatuur

Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw 2014-2020, Den Haag, 2014.
Convenant CO2 emissieruimte binnen het CO2 sectorsysteem glastuinbouw voor de periode 20132020. 2011.
Klimaatakkoord, Den Haag 28 juni 2019; paragraaf 4.6 Glastuinbouw.
Brief van de Staatssecretaris van Economische Zaken, aan de voorzitter van de Tweede Kamer
betreffende Evaluatie CO2-sturing in de glastuinbouw, dd. 6 juli 2017.
Brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, aan de voorzitter van de Tweede
Kamer betreffende Glastuinbouw en rapport Effecten van actuele ontwikkelingen op prognoses
CO2-emissie glastuinbouw, dd. 15 juli 2021.
Hoek, T. en S. Schlatmann, Inventarisatie nieuwe gasmotoren. Notitie. BlueTerra, 2021.
Smit, P.X. en N.J.A. van der Velden, Energiebenutting warmtekrachtkoppeling in de Nederlandse
glastuinbouw. Rapport 2008-019. LEI Wageningen UR, Den Haag, 2008.
Smit, P.X. en N.J.A. van der Velden, Protocol Energiemonitor Glastuinbouw; Versie tot en met 2020.
Nota 2021-127a Wageningen Economic Research, 2021 (in voorbereiding).
Velden, N.J.A. van der en P.X. Smit, Groei elektriciteitsconsumptie glastuinbouw; Hoe verder?.
Rapport 2013-022. LEI Wageningen UR, 2013.
Velden, N.J.A. van der en P.X. Smit, Effect intensivering, extensivering en energiebesparing op CO2emissie Nederlandse glastuinbouw. Rapport 2017-060. Wageningen Economic Research, 2017
Velden, N.J.A. van der, P.X. Smit en R.W van der Meer, Tariefstijging ODE inkoop elektriciteit: effecten
kosten en CO2-emissie glastuinbouw. Rapport 2020-044. Wageningen Economic Research, 2020.
Velden, N.J.A. van der en P.X. Smit, Raming CO2-emissie glastuinbouw 2020. Rapport 2020-110.
Wageningen Economic Research, 2020.
Velden, N.J.A. van der en P.X. Smit, Effecten van actuele ontwikkelingen op prognoses CO2-emissie
glastuinbouw 2030. Rapport 2021-071. Wageningen Economic Research, 2021.
WKK Barometer, Marktpositie wkk voorjaar 2021, BlueTerra, 2021.
www.cbs.nl
www.kasalsenergiebron.nl

48 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Definities, methode en bronnen

B1.1

Definities

Protocol
De definities, methodiek en bronnen zijn vastgelegd in het Protocol Energiemonitor Glastuinbouw
(Van der Velden en Smit, 2019) en worden in deze bijlage op hoofdlijnen toegelicht.
Definities van indicatoren
De energie-efficiëntie is het primair brandstofverbruik per eenheid product van de
productieglastuinbouw, uitgedrukt in procenten van het niveau in het basisjaar.
De CO2-emissie wordt uitgedrukt in Mton per jaar en wordt bepaald volgens de IPCC-methode en heeft
betrekking op de gehele glastuinbouwsector. Onderscheid wordt gemaakt naar de totale CO2-emissie
van de sector en de CO2-emissie van de teelt (exclusief verkoop elektriciteit uit aardgasgestookte
wkk).
Het aandeel duurzame energie is het quotiënt van de gebruikte hoeveelheid duurzame energie en het
totale netto-energiegebruik (inkoop minus verkoop) in de gehele glastuinbouw, uitgedrukt in
procenten.
De definities van de indicatoren verschillen ten aanzien van het areaal glas en het begrip energie.
Areaal
De glastuinbouw omvat het areaal productieglastuinbouw en het areaal uitgangsmateriaal
(figuur B1.1). De productieglastuinbouw bestaat uit de subsectoren groente, bloemen en potplanten.
Het uitgangsmateriaal betreft de teelt van zaden en stek en de opkweek van jonge planten.
Uitgangsmateriaal wordt gezien als toelevering (binnen en buiten de glastuinbouw) en niet als
primaire productie. Daarom blijft het areaal met uitgangsmateriaal buiten beschouwing bij de energieefficiëntie. De CO2-emissie heeft betrekking op de gehele glastuinbouw, inclusief het areaal
uitgangsmateriaal.

Figuur B1.1 Schematische weergave areaal glastuinbouw en productieglastuinbouw

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 49

Energie
Het energiegebruik in de glastuinbouw omvat meerdere soorten (figuur B1.2). Aardgas, overig fossiel,
warmte en elektriciteit worden ingekocht en elektriciteit en warmte verkocht. Duurzame energie wordt
ingekocht, geproduceerd en verkocht. Dit alles is op verschillende wijzen te sommeren.
Sommatie van de afzonderlijke energiesoorten op basis van energie-inhoud resulteert in het kengetal
totaal energiegebruik. De verkoop van energie wordt hierbij in mindering gebracht.
Voor het primair brandstofverbruik wordt de hoeveelheid fossiele brandstof bepaald die nodig is voor
de productie van de afzonderlijke energiesoorten. Aardgas en overige fossiele brandstoffen zijn
primaire brandstoffen. De inkoop van elektriciteit wordt herleid tot de hoeveelheid brandstof die
daarvoor nodig is in een gemiddelde Nederlandse elektriciteitscentrale zonder warmtelevering. Voor de
verkoop van elektriciteit geldt hetzelfde, maar dit wordt in mindering gebracht. De ingekochte warmte
komt van elektriciteitscentrales (restwarmte), industrie en van energiebedrijven. Door de
gecombineerde productie van elektriciteit en warmte ligt de elektriciteitsproductie lager. Voor de
geleverde warmte wordt de extra hoeveelheid brandstof berekend die nodig is om de derving van de
elektriciteitsproductie te compenseren.
De CO2-emissie wordt bepaald op basis van de IPCC-methode. Hierbij wordt alleen de werkelijk
verstookte fossiele brandstof op glastuinbouwbedrijven in beschouwing genomen. Onderscheid wordt
gemaakt naar de totale CO2-emissie en de CO2-emissie van de teelt. De totale CO2-emissie heeft
betrekking op alle fossiele brandstoffen, inclusief de productie van elektriciteit op de
glastuinbouwbedrijven. De CO2-emissie van de teelt is de totale CO2-emissie, verminderd met de
emissie die gerelateerd is aan door de glastuinbouw verkochte elektriciteit, geproduceerd met
aardgasgestookte wkk.
Het primair brandstofverbruik is de grondslag voor de energie-efficiëntie. De CO2-emissie wordt
bepaald op basis van het werkelijke gebruik van fossiele brandstoffen (IPCC-methode).
Het totale energiegebruik wordt gebruikt voor het bepalen van het aandeel duurzame energie. Netto
wil zeggen inkoop minus verkoop.

Figuur B1.2 Energie-input en -output van de glastuinbouwsector
a) Van fossiele oorsprong.
b) Uit hernieuwbare of duurzame bronnen.

Duurzame energie
Duurzame energie omvat energie uit zon, wind, waterkracht, aardwarmte en biobrandstof via een
hernieuwbaar proces. Hernieuwbaar betekent dat er geen fossiele brandstof wordt gebruikt en er netto
geen CO2-emissie ontstaat. Het aandeel duurzame energie heeft betrekking op het gebruik in de
glastuinbouw. Duurzaam geproduceerde energie voor gebruik buiten de sector telt niet mee.

50 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Voorbeelden hiervan zijn op biobrandstof gestookte wkk’s, waarvan de geproduceerde elektriciteit
(deels) wordt verkocht buiten de sector of aardwarmte dat wordt verkocht buiten de sector. Verkoop
van duurzame energie binnen de sector telt wel mee, evenals ingekochte duurzame elektriciteit en
duurzame warmte van buiten de sector.
Bij het bepalen van het totale energiegebruik in de glastuinbouw op basis van energie-inhoud telt de
duurzame energie wel mee. Dit is niet het geval bij het bepalen van het primair brandstofverbruik en
de CO2-emissie.
Temperatuurcorrectie
Het energiegebruik verschilt van jaar tot jaar, mede door verschillen in buitentemperatuur. Het
primair brandstofverbruik, en dus ook de energie-efficiëntie, wordt hiervoor gecorrigeerd. Bij het
totale energiegebruik, het aandeel duurzame energie en de CO2-emissie vindt geen
temperatuurcorrectie plaats.

B1.2

Methode en bronnen

Voor het kwantificeren van de indicatoren moeten de totale energie-input en -output van de
glastuinbouw en de productieglastuinbouw opgesplitst naar afzonderlijke energiesoorten worden
vastgesteld (figuur B1.2). Voor de energie-efficiëntie betreft dit ook de fysieke productie. Daarnaast is
informatie nodig voor het opstellen van de elektriciteitsbalans.
De belangrijkste informatiebronnen zijn:
• energieregistraties van het Milieu Project Sierteelt (MPS)
• energieregistraties van Greelinqdata
• energieregistraties van groepen tuinders en adviseurs
• energieregistraties van groentebedrijven van het Bedrijveninformatienet van het Wageningen
Economic Research
• inkoop van warmte van de leveranciers
• elektrisch vermogen van en elektriciteitsproductie door wkk’s van energiebedrijven en tuinders
vanuit de inventarisatie door BlueTerra
• gebruiksduur van wkk van tuinders op basis van informatie van energiebedrijven, groepen tuinders
en het Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic Research
• veilingomzetten bloemen en planten van de FloraHolland en Plantion
• prijsinformatie bloemen en planten van FloraHolland
• fysieke productie vruchtgroenten van het Bedrijveninformatienet van Wageningen Economic
Research, accountants, telersverenigingen, groepen tuinders en adviseurs
• areaalgegevens en informatie over het gebruik van wkk door tuinders uit de Landbouwtelling,
gepubliceerd door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
• areaalgegevens belichting vruchtgroenten van adviseurs en telersverenigingen
• verkoopinformatie duurzame elektriciteit van energiebedrijven
• informatie over aardwarmteproductie van Dutch Association Geothermal Operators (DAGO);
• leveranciers van installaties en adviseurs.
Energie-input en -output
Figuur B1.2 geeft de energie-input en -output van de glastuinbouw schematisch weer. MPS,
Greelinqdata en andere bronnen bieden informatie over het energiegebruik per energiesoort in de
subsectoren groente, bloemen, potplanten en uitgangsmateriaal. De bedrijfsgegevens van deze
bronnen zijn ingedeeld naar gewas(groep) conform de Landbouwtelling van het CBS. Met behulp van
de areaalgegevens per gewas(groep) van de Landbouwtelling is de energie-informatie per
gewas(groep) geaggregeerd naar sectorniveau. Daarnaast is informatie beschikbaar over de warmteinkoop door de glastuinbouw.

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 51

Wkk en elektriciteitsbalans
De glastuinbouw produceert op grote schaal elektriciteit met wkk. De elektriciteitsproductie van deze
installaties is het product van het totaal elektrisch vermogen in de glastuinbouw en de gemiddelde
gebruiksduur.
Voor het in kaart brengen van een elektriciteitsbalans zijn de inkoop, verkoop en productie
gekwantificeerd, waarna de elektriciteitsconsumptie is berekend. Bij dit laatste dient opgemerkt te
worden dat de consumptie de sluitpost is waarin alle eventuele fouten bij het bepalen van de inkoop,
verkoop en productie doorwerken. De informatie over de consumptie moet daardoor gezien worden als
een globale indicatie.
Inventarisatie duurzame energie
Statistieken over het gebruik van duurzame energiebronnen zijn nog nauwelijks beschikbaar.
Duurzame energie is in kaart gebracht middels een inventarisatie van de projecten. Voor inkoop
duurzame elektriciteit is informatie verzameld over de verkoop aan de glastuinbouw bij
energiebedrijven. Voor aardwarmte is gebruik gemaakt van informatie van DAGO.
Fysieke productie
De glastuinbouw brengt vele producten voort. De fysieke productie wordt uitgedrukt in verschillende
eenheden: tomaten en paprika per kg, komkommers per stuk, bloemen per stuk of per bos en
potplanten per stuk. Sommatie van deze eenheden vindt indirect plaats. Hierbij wordt uitgegaan van
de totale omzet aan glastuinbouwproducten per jaar. Omzetverschillen tussen jaren hangen samen
met mutaties in prijs en in fysieke productie. De fysieke productie wordt bepaald door de jaaromzet te
corrigeren voor de gemiddelde prijsmutatie van de glastuinbouwproducten.
Bij de groente is beperkte informatie beschikbaar over jaaromzet en prijsmutaties. Daarom is voor
deze subsector informatie over de ontwikkeling van de fysieke productie verzameld van de
belangrijkste gewassen (tomaat, paprika en komkommer). Deze gewassen omvatten het overgrote
deel van het areaal groente.

52 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

53 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Kenmerken en energie-indicatoren glastuinbouw

Grootheid

Eenheid

1980

1990

2000

2005

2010

2015

2016

2017

2018

2019

2020 v)

areaal a)

Ha

8.755

9.768

10.528

10.537

10.307

9.209

9.281

9.080

8.990

9.688

10.078

areaal b)

Ha

8.527

9.368

10.036

10.028

9.757

8.612

8.638

8.430

8.380

8.928

9.349

buitentemperatuur c)

graaddagen (ongewogen)

3.246

2.680

2.659

2.765

3.321

2.686

2.785

2.647

2.604

2.618

2.456

lichtsom d)

%

95

105

97

107

108

111

108

106

118

114

117

totaal energie a) e)

PJ

-

-

136,7

128,1

127,1

99,4

100,4

101,1

100,8

106,1

110,1

GJ per m2
primair brandstof b) f)

-

-

1,30

1,22

1,23

1,08

1,08

1,11

1,12

1,09

1,09

miljard m3 a.e.

3,49

4,20

4,28

3,86

2,56

2,39

2,44

2,42

2,47

2,68

2,82

m a.e. per m

40,9

44,8

42,6

38,5

26,3

27,8

28,3

28,7

29,5

30,0

30,2

fysieke productie b)

% 1990

-

100

114

128

137

147

148

153

151

141

136

energie-efficiëntie b) f)

% 1990

-

100

84

67

43

42

43

42

44

48

50

fossiel brandstof totaal a) e)

miljard m3 a.e.

-

3,81

3,71

3,60

4,50

3,21

3,17

3,21

3,18

3,28

3,40

m3 a.e. per m2

-

39,0

35,2

34,1

43,7

34,9

34,2

35,4

35,3

33,9

33,8

miljard m3 a.e.

-

3,81

3,67

3,40

3,23

2,42

2,42

2,40

2,35

2,40

2,47

m3 a.e. per m2

-

39,0

34,9

32,3

31,3

26,3

26,1

26,4

26,2

24,8

24,6

Mton

-

6,8

6,7

6,5

8,1

5,7

5,7

5,7

5,7

5,9

6,1

% 1990

-

100

97

94

118

84

83

84

83

86

89

kg per m2

-

70,0

63,2

61,2

78,1

62,3

61,0

63,3

63,2

60,6

60,2

CO2-emissie totaal a) f)

Mton

-

7,4

7,3

6,6

7,8

5,8

5,7

5,9

5,8

6,0

6,3

CO2-emissie teelt a) e)

Mton

-

6,8

6,6

6,1

5,8

4,3

4,3

4,3

4,2

4,3

4,4

CO2-emissie teelt a) f)

Mton

-

7,4

7,2

6,3

5,5

4,4

4,4

4,4

4,3

4,4

4,6

% 1990

-

100

97

85

74

60

59

59

58

59

62

kg per m2

-

75,8

68,2

59,7

53,4

48,1

47,1

48,4

48,0

45,4

45,7

Mton

-

162,7

171,6

177,4

182,0

164,7

165,4

163,1

159,5

153,6

138,1

3

fossiel brandstof teelt a) e)
CO2-emissie totaal a) e)

CO2-emissie Nederland g)

2

% 1990

-

100

105

103

103

90

100

99

98

96

90

Aandeel duurzame energie a) e)

%

-

0,0

0,1

0,5

1,9

4,9

5,4

6,6

7,4

9,5

10,4

Aandeel duurzame energie Nederland g)

%

-

1,2

1,6

2,5

3,9

5,8

6,0

6,6

7,3

8,8

11,1

a) totale glastuinbouwsector, b) productieglastuinbouw, c) referentie normaal 2.832 graaddagen, d) referentie normaal 0,35 MJ/cm2, e) niet temperatuur gecorrigeerd, f) temperatuur gecorrigeerd, g) bron: CBS Statline (september 2021), - cijfers
niet beschikbaar, v) cijfers 2020 voorlopig.

54 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Energiegebruik glastuinbouw (totaal glastuinbouwareaal en
niet gecorrigeerd voor temperatuur) a)
energiesoort

eenheid

totaal fossiel

miljard m3 a.e.

1980

1990

2000

2005

2010

2015

2016

2017

2018

2019

2020 v)

-

3,808

3,710

3,596

4,502

3,213

3,172

3,214

3,175

3,282

. waarvan aardgas

miljard m3

3,403

3,352

3,778

3,709

3,593

4,500

3,212

3,171

3,213

3,174

3,281

. waarvan overig fossiel b)

3,402

miljard m3 a.e.

-

0,030

0,001

0,003

0,002

0,001

0,001

0,001

0,001

0,001

0,001

inkoop niet-duurzame warmte

PJ

-

1,9

14,9

9,1

5,3

3,5

3,7

3,7

3,4

2,8

2,2

inkoop elektriciteit

TWh

-

-

1,479

2,626

2,169

2,507

2,699

2,849

2,937

3,274

3,308

. waarvan groen

TWh

-

-

0,000

0,052

0,166

0,196

0,242

0,492

0,373

0,341

0,204

verkoop elektriciteit

TWh

-

-

0,221

1,241

8,189

5,085

4,771

5,145

5,244

5,844

6,142

. waarvan groen

TWh

-

-

0,000

0,000

0,021

0,028

0,028

0,027

0,033

0,037

0,043

netto elektriciteit

TWh

-

-

1,031

1,062

-6,346

-2,794

-2,258

-2,467

-2,439

-2,784

-3,055

duurzame energie

PJ

-

-

0,1

0,6

2,4

4,9

5,4

6,7

7,4

10,0

11,5

totaal energie

PJ

-

-

136,7

128,1

127,1

99,4

100,4

101,1

100,8

106,1

110,1

a) vanwege beperkte hoeveelheid en mogelijke herleidbaarheid exclusief verkoop van warmte aan afnemers buiten de sector, b) olie, diesel en propaan, - cijfers niet beschikbaar, v) cijfers 2020 voorlopig.

Gebruik en CO2-emissiereductie per duurzame energiebron

duurzame energievorm

aantal bedrijven, areaal of hoeveelheid b)

CO2-emissiereductie (Mton)
sector / IPCC

Eenheid
aardwarmte
biobrandstof warmte
biobrandstof warmte en elektriciteit
zonnewarmte
zonne-elektriciteit

2010

2015

2018

2019

2020v)

2010

Bedrijven

1

34

81

85

85

Ha

21

459

741

943

964

Bedrijven

22

28

35

37

45

Ha

80

117

150

163

371

Bedrijven

4

4

6

6

6

ha]

45

19

45

45

45

Bedrijven

55

64

62

62

61

ha a)

216

211

214

214

212

Bedrijven

1

3

62

101

147

Ha

8

65

257

358

459

2018

2019

nationaal / primair brandstof
2020v)

2010

2018

2019

2020v)

0,02

0,19

0,23

0,23

0,01

0,18

0,20

0,23

0,01

0,03

0,05

0,07

0,01

0,03

0,05

0,07

0,01

0,01

0,01

0,01

0,02

0,03

0,02

0,01

0,04

0,04

0,04

0,04

0,01

0,02

0,02

0,02

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,01

0,01

0,01

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

inkoop duurzame elektriciteit

TWh

0,18

0,20

0,40

0,37

0,22

0,00

0,00

0,00

0,00

0,08

0,17

0,16

0,09

inkoop duurzame warmte (centraal)

-

-

-

-

-

-

0,01

0,01

0,04

0,06

0,01

0,01

0,04

0,06

inkoop duurzame warmte (lokaal)

Bedrijven

6

7

9

64

87

0,01

0,03

0,10

0,17

0,01

0,03

0,10

0,16

Ha

30

33

68

421

950

miljoen m3 a.e.

1

1

1

1

1

inkoop duurzaam gas
Totaal

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,00

0,10

0,33

0,47

0,58

0,16

0,47

0,59

0,65

a) het vermelde areaal is het areaal waarop de toepassing van herwonnen zonnewarmte plaatsvindt, b) peildatum eind 2020, - cijfers niet beschikbaar, v) cijfers 2020 voorlopig.

| 55

56 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Inkoop externe CO2, gebruik en CO2-emissiereductie wkk en
inkoop van warmte
duurzame energievorm

areaal of vermogen

CO2-emissiereductie (Mton)
sector / IPCC

Eenheid

2010

2015

2018

2019

2020

nationaal / primair brandstof

2010

2018

2019

2020

2010

2018

2019

2020

#

#

#

#

#

#

#

#

inkoop externe CO2

Mton

0,51-0,54

0,51-0,55

0,65-0,69

0,69-0,73

0,65-0,69

wkk glastuinbouw

MWel

2.308

2.396

2.424

2.546

2.534

-2,60

-2,58

-2,81

-2,78

1,88

1,54

1,59

1,57

wkk energiebedrijven

MWel

114

23

10

0

0

0,09

0,00

0,00

0,00

0,06

0,00

0,00

0,00

inkoop niet-duurzame warmte (centraal)

Ha

430-450

470-489

470-490

480-500

480-500

0,20

0,18

0,15

0,12

0,14

0,14

0,12

0,09

-2,31

-2,40

-2,66

-2,66

2,08

1,69

1,70

1,66

Totaal
# niet gekwantificeerd, v) cijfers 2020 voorlopig.

Effecten aanpassingen areaal
CBS Landbouwtelling op de
Energiemonitor
Definitie areaal glastuinbouw
• In de Meerjarenafspraak Energietransitie Glastuinbouw en in het Protocol van de Energiemonitor van
de Nederlandse glastuinbouw is de sector glastuinbouw gedefinieerd als het areaal glastuinbouw in
de Landbouwtelling (LBT) van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Voor de Energiemonitor
wordt daardoor uitgegaan van het areaal in de LBT, zowel totaal in Nederland als per gewas(groep).
Landbouwtellingen 2019 en 2020
• In 2019 is het areaal glastuinbouw in de LBT met zo’n 8% toegenomen, in 2020 was de toename
circa 4% (figuur B2.1). De totale areaalmutatie was niet proportioneel verdeeld over de
afzonderlijke gewassen.
• Vanuit de beschikbare inzichten zijn deze areaalmutaties maar voor een deel het gevolg van de
werkelijke fysieke wijzigingen (het saldo van nieuwbouw, sloop en bestemmingswijziging).
• De LBT omvat bedrijven/vestigingen die de LBT in de ‘Gecombineerde Opgave’ hebben ingevuld en
bedrijven/vestigingen die door het CBS zijn bijgeschat. Uit nadere analyse van de data blijkt dat in
2019 en 2020 meer bedrijven/vestigingen de LBT hebben ingevuld en minder bedrijven/vestigingen
zijn bijgeschat. Per saldo blijkt dat in 2019 en 2020 meer bedrijven/vestigingen deel uit maken van
de LBT en het areaal groter is dan in de jaren hiervoor.
• Door het voorgaande is het aannemelijk dat de LBT in eerdere jaren een te laag areaal gaf en in
2019 en 2020 dichter bij de werkelijkheid zit.
• Op de vraag of de LBT in 2020 het complete areaal glastuinbouw in Nederland omvat, bestaat geen
antwoord.
Effecten op de Energiemonitor Glastuinbouw
• In combinatie met de bottom-up benadering voor het bepalen van het energiegebruik op
sectorniveau in de methodiek van de Energiemonitor glastuinbouw (zie Protocol) brengt het grotere
areaal in 2019 en 2020 met zich mee dat het totaal energiegebruik, het aardgasverbruik, de
verkoop en inkoop elektriciteit, het wkk-vermogen en daarmee de elektriciteitsproductie op
sectorniveau toeneemt. Naast het totaal areaal is ook het areaal per gewas(-groep) van invloed.
• De energie-efficiëntie wordt berekend door het primair brandstofverbruik per m2 te delen door de
fysieke productie per m2 (zie Protocol).
• Door de bottom-up benadering bij het bepalen van het energiegebruik wordt het primair
brandstofverbruik per m2 niet beïnvloed door de toename van het areaal.
• De fysieke productie per m2 wordt voor de sierteelt (bloemen en planten) top-down berekend (zie
Protocol). De totale fysieke productie wordt hierbij gedeeld door het areaal. Hierdoor wordt de
fysieke productie per m2 wel beïnvloed door de toename van het areaal. Bij voedingstuinbouw
(groente en fruit) wordt de fysieke productie bottom-up bepaald (zie Protocol) waardoor dit niet
beïnvloed wordt door het totaal areaal; eventueel wel door het areaal per gewas(groep). Hierdoor
daalt per saldo de fysieke productie per m2 en verslechterd de energie-efficiëntie.
• De toename van het areaal heeft geen invloed op het gebruik van duurzame energie en inkoop van
warmte van buiten de sector. Deze worden beiden bepaald met een inventarisatie op projectniveau
en daarop heeft het areaal geen invloed.
Effecten op CO2-emissie van de glastuinbouw
• Door de toename van het areaal neemt het totaal aardgasverbruik en dus de CO2-emissie toe.
• Door mutaties van het areaal per gewas (structuur effect) ontstaat er op sectorniveau intensivering
en extensivering. Hierdoor wijzigt het gemiddeld energiegebruik per m2. Ook dit is van invloed op de
CO2-emissie. De verhouding van de areaalmutatie per gewas(-groep) verschilt tussen 2018 en 2019
en tussen 2019 en 2020.

57 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

• Naast het directe effect van het areaal zijn er ook indirecte effecten. Door de toename van het
areaal neemt ook de in- en verkoop van elektriciteit toe. Door het eerste neemt de CO2-emissie af
en door het tweede neemt de CO2-emissie toe.

12.000
10.000

Areaal (ha)

8.000
6.000
4.000
2.000

Bloemen

Groente en fruit

Planten

Uitgangsmateriaal

2020

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1993

1994

1992

1991

1990

0

Totaal

Figuur B6.1 Ontwikkeling areaal glastuinbouw in de Landbouwtelling, totaal en per subsector a)
a) bron: CBS.

58 | Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

Wageningen Economic Research Rapport 2021-127

| 59

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de

E communications.ssg@wur.nl

oplossing van belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en

www.wur.nl/economic-research

leefomgeving. Met ongeveer 30 vestigingen, 6.800 medewerkers (6.000 fte) en
12.900 studenten behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de
aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering

Wageningen Economic Research

van de vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines

RAPPORT

vormen het hart van de unieke Wageningen aanpak.

2021-127

Wageningen Economic Research

De missie van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of

Postbus 29703

nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen University & Research

2502 LS Den Haag

bundelen Wageningen University en gespecialiseerde onderzoeksinstituten van

T 070 335 83 30

Stichting Wageningen Research hun krachten om bij te dragen aan de oplossing van

E communications.ssg@wur.nl

belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving. Met

www.wur.nl/economic-research

ongeveer 30 vestigingen, 6.800 medewerkers (6.000 fte) en 12.900 studenten

Energiemonitor van de Nederlandse
glastuinbouw 2020

behoort Wageningen University & Research wereldwijd tot de aansprekende
Rapport 2021-127

kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van de

ISBN 978-94-6447-000-0

vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart
van de unieke Wageningen aanpak.

Pepijn Smit en Nico van der Velden