Trendrapport
Bewegen en
Gezondheid
2008/2009

Onder redactie van:
V.H. Hildebrandt
A.M.J. Chorus
J.H. Stubbe

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009
TNO Kwaliteit van Leven
Wassenaarseweg 56
Postbus 2215
2301 CE Leiden
T 071 518 18 17
F 071 518 19 03

ISBN-nummer 978-90-5986-348-4
© 2010 TNO Kwaliteit van Leven
Onder redactie van:
V.H Hildebrandt
A.M.J. Chorus
J.H. Stubbe
Druk:
De Bink, Leiden
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/
of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere
wijze dan ook, zonder voorafgaande toestemming van TNO.

Inhoudsopgave
1.

Inleiding
Vincent Hildebrandt, Astrid Chorus, Janine Stubbe

5

2.

Bewegen in Nederland: de volwassen bevolking
Astrid Chorus, Vincent Hildebrandt

9

3.

Lichamelijke inactiviteit en sedentair gedrag in
de Nederlandse bevolking
Ingrid Hendriksen, Claire Bernaards, Vincent Hildebrandt

39

4.

Bewegen in Nederland: jeugdigen van 4-17 jaar
Sanne de Vries, Astrid Chorus, Marieke Verheijden

57

5.

Bewegen in Nederland: ouderen
Gert Jan Wijlhuizen, Astrid Chorus

77

6.

Bewegen in Nederland: chronisch zieken
Astrid Chorus

95

7.

Bewegen in Nederland: het belang van sport
Remco Hoekman, Remko van den Dool

109

8.

Bewegen en overgewicht
Marieke Verheijden, Margret Ploum, Matty Crone, Andrea Werkman,
Nicole Van Kesteren

121

9.

Bewegen in etnische groepen
Annet Tiessen-Raaphorst

133

10.

Bewegen in Nederland: de CBS-cijfers 2001-2009
Wanda Wendel-Vos, Frans Frenken

145

11.

Bewegen gemeten
Sanne de Vries, Marieke Verheijden, Francisca Galindo Garre,
Luuk Engbers

159

12.

Trends in sportblessures
Wim Schoots, Ingrid Vriend, Christine Stam, Saskia Kloet

171

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

3

13.

Blessures bij squash en tennis
Janine Stubbe, Jasper Stege, Ariëtte van Hespen

189

14.

Balanstraining ter preventie van recidiverende enkelverstuikingen
Evert Verhagen, Maarten Hupperets, Willem van Mechelen

201

15.

Samenvatting, conclusies en aanbevelingen
Vincent Hildebrandt, Astrid Chorus, Janine Stubbe

215

Bijlage 1 Sportprofielen
Christine Stam

223

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

4

Hoofdstuk 1
Inleiding
Vincent Hildebrandt1,2, Astrid Chorus1, Janine Stubbe1,2
1 TNO Kwaliteit van Leven
2 Body@Work Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid, TNO-VUmc
vincent.hildebrandt@tno.nl
Bewegen wordt wel het goedkoopste medicijn genoemd. Het heeft tal van positieve
effecten op lichaam en geest, bevordert de gezondheid en verkleint het risico op (ernstige) ongezondheid. Voldoende bewegen hangt positief samen met gezondheidsgerelateerde kwaliteit van leven (Bize et al., 2007). Hoge niveau’s van lichaamsbeweging
zijn ook gerelateerd aan een verlaging van de overall kans op kanker (Thune & Furberg,
2001). Onvoldoende bewegen is een beïnvloedbare risicofactor voor een breed pallet
aan (ernstige) chronische ziekten, waaronder hart- en vaatziekten, diabetes type 2,
kanker (colon en borst), obesitas, hypertensie, ziekten aan het bewegingsapparaat en
psychische aandoeningen (depressie) (Department of Health, 2004; WHO, 2002). Het is
de vierde risicofactor voor ongezondheid en vroegtijdig overlijden (1,9 miljoen doden
op jaarbasis wereldwijd) (WHO 2002). Schattingen laten zien dat 37% van alle doden
aan coronaire hartziekten aan fysieke activiteit kan worden toegeschreven (tegen 19%
toe te schrijven aan roken en 13% aan hoge bloeddruk) (Britton & McPherson, 2002).
De combinatie van te weinig bewegen met roken, te weinig groente en fruit en te veel
alkohol vergroot het risico op voortijdige dood met een factor 4 (Kvaavik et al., 2009).
Indien de gehele bevolking aan de beweegnormen zou voldoen, dan zou dit een 20-30%
verlaging van voortijdige mortaliteit betekenen (Department of Health, 2004).
Economisch zijn de gevolgen eveneens groot: geschat wordt dat in Nederland 1,4%
van de totale volksgezondheidsuitgaven (zijnde 805 miljoen euro) het gevolg zijn van
te weinig bewegen (Van Baal et al., 2006); de indirecte kosten in de vorm van arbeidsverzuim, arbeidsongeschiktheid e.d. bedragen een veelvoud daarvan (Proper & Van
Mechelen, 2008). Interventieprogramma’s kunnen besparingen opleveren op alleen al
de kosten van arbeidsverzuim die variëren van 2,5-4,9 dollar voor iedere geïnvesteerde
dollar en 2,5-4,5 dollar voor iedere dollar wat betreft de gezondheidzorgkosten (Proper
& Van Mechelen, 2008).
De prevalentie van onvoldoende bewegen is hoger dan welke andere beïnvloedbare
risicofactor dan ook. Bewegingsstimulering is daarom een zeer aantrekkelijk en effectieve interventie om gezondheidsrisico’s te verlagen. Daarnaast kan het bevorderen van
bewegen via bijvoorbeeld wandelen en fietsen gunstige mobiliteits- en milieueffecten
geven, o.m. door vermindering van files en CO2-uitstoot.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

5

Het tijdsgewricht is echter niet bevorderlijk voor voldoende bewegen: de snelle technologische ontwikkelingen verminderen de noodzaak tot bewegen, zeker in combinatie
met de alom aanwezige wens het leven zo comfortabel mogelijk te maken. Dit werkt een
sedentaire leefstijl in de hand, waarin de dag vooral zittend wordt doorgebracht en zelfs
kortere beweegmomenten tot een absoluut minimum worden gereduceerd. Intussen is
duidelijk geworden dat deze sedentaire leefstijl een nieuwe, onafhankelijke bedreiging
voor de gezondheid vormt, naast de risico's van onvoldoende bewegen.
De Nederlandse overheid voert al jaren actief beleid om de voordelen van bewegen
optimaal te benutten door de Nederlandse bevolking op allerlei manieren te stimuleren
tot een actieve leefstijl (nota ‘Tijd voor Sport, Bewegen, Meedoen, Presteren’, VWS
2005, en het daarna gekoppelde ‘Nationaal Actieplan Sport en Bewegen’). Doel van
dit beleid is het aantal Nederlanders dat voldoet aan de vigerende normen voor voldoende bewegen te verhogen en het aantal Nederlanders dat geen enkele dag voldoende
beweegt te verlagen. Hiervoor zijn ook duidelijke streefniveau’s geformuleerd (zie
hoofdstuk 2). Gelijktijdig continueert de overheid het beleid gericht op het terugdringen
van blessures die nu eenmaal onlosmakelijk met bewegen en in het bijzonder sporten
zijn verbonden. Hierbij is het streven om de incidentie van sportblessures in 2010 met
10% terug te dringen ten opzichte van 2006.
In dit zesde Trendrapport Bewegen en Gezondheid maken we wederom de balans op
aangaande het beweeggedrag van de Nederlandse bevolking en specifieke (risico)
groepen daarbinnen. Daarnaast wordt aandacht besteed aan (preventie van) sportblessures om te komen tot verantwoord sporten.
In hoofdstuk 2 - 8 presenteren we de resultaten van de jaarlijkse metingen van TNO
aangaande het beweeggedrag en het sedentaire gedrag van de Nederlandse bevolking,
kijken we naar de trends in de gehele bevolking en een aantal specifieke doelgroepen
daarbinnen: jeugdigen, ouderen, personen met overgewicht, chronisch zieken en sporters. Op basis van de Survey Integratie Minderheden kijkt hoofdstuk 9 naar het beweeggedrag van etnische groepen. In hoofdstuk 10 komen de CBS-gegevens aan bod over
het beweeggedrag van de Nederlandse bevolking. Dit deel van het trendrapport sluit
af met een overzicht van de ontwikkelingen op het terrein van het meten van beweeggedrag (hoofdstuk 11). In de hoofdstukken 12 en 13 gaan we in op het voorkomen
van sportblessures aan de hand van twee verschillende databronnen. Bijlage 1 vat de
beschikbare gegevens voor de 23 meest beoefende sporten samen in 23 sportspecifieke profielen. Als Capitum Selectum beschrijft hoofdstuk 14 een onderzoek naar de
(kosten)effectiviteit van een oefenprogramma om recidieven van enkelverstuikingen
te voorkomen.
In hoofdstuk 15 vatten we informatie die in dit trendrapport is opgenomen samen en
formuleren we een aantal conclusies en aanbevelingen ten aanzien van de vraag welke
beleidsimplicaties de in dit rapport gepresenteerde bevindingen hebben.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

6

Zoals gebruikelijk is dit trendrapport een co-productie van een groot aantal onderzoeksinstellingen die op dit terrein actief zijn. Naast TNO (die ook de eindredactie
voert) zijn dit: Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS), het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieuhygiene (RIVM),
Consument en Veiligheid, het EMGO Instituut voor onderzoek naar Gezondheid en
Zorg en het Mulier Instituut.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

7

Referenties
Bize R, Johnson JA, Plotnikoff RC. Physical activity level and health-related quality
of life in the general adult population: a systematic review. Prev Med 2007 45;401415.
Britton A , McPherson K. Monitoring the progress of the 2010 target for CHD Mortality:
estimated consequences on CHD incidence and mortality from changing prevalence
of risk factors. London: National Heart Forum, 2002.
Department of Health. At Least Five a Week: evidence on the impact of physical activity and its relationship to health. A Report from the Chief Medical Officer, London:
Department of Health, 2004.
Kvaavik E, Batty D, Ursin G, Huxley R, Gale CR. Influence of individual and combined
health behaviors on total and cause-specific mortality in men and women: the United
Kingdom Health and Lifestyle Survey. Arch Intern Med 2010;170:711-718.
Proper KI, Van Mechelen W. Effectiveness and cost-effectiveness of worksite interventions to promote physical activity and healthy diet. WHO, 2008.
Thune I, Furberg A S. Physical activity and cancer risk: dose-response and cancer, all
sites and site-specific. Medi Science Sports Exerc 2001;33(6 suppl):S530-50; discussion S609-10.
Van Baal PHM, Heijnink R, Hoogenveen RT, Polder JJ. Zorgkosten van ongezond
gedrag. Zorg voor euro's - 3. Bilthoven: RIVM rapport, 2006.
World Health Organization. The World Health Report, reducing risks, promoting
healthy life. Copenhagen: WHO, 2002.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

8

Hoofdstuk 2
Bewegen in Nederland: de volwassen bevolking
Astrid Chorus1, Vincent Hildebrandt1,2

1TNO Kwaliteit van Leven

2Body@Work Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheidszorg, TNO-VUmc

astrid.chorus@tno.nl

Samenvatting
In dit hoofdstuk staan de trends beschreven in het beweeggedrag van de volwassen Nederlandse bevolking in de periode 2000-2009. Hiervoor is gebruik gemaakt
van de TNO-monitor Bewegen en Gezondheid, die sinds 2000 het beweeggedrag van de Nederlandse bevolking continu meet. In 2000 voldoet 44% van de
Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder aan de Nederlandse Norm Gezond
Bewegen (NNGB). In de jaren 2000-2006 is sprake van een aanzienlijke stijging,
die vervolgens afvlakt. In 2009 voldoet 61% van de Nederlandse bevolking
aan de NNGB. Het percentage Nederlanders dat aan de fitnorm voldoet stijgt
in de jaren 2000-2004 geleidelijk, waarna een lichte daling inzet in de periode
2005-2007. De afgelopen twee jaar is er weer sprake van een stijging, zodat er
ten opzichte van 2000 ook bij de fitnorm van een gunstige trend kan worden
gesproken (19% in 2000, 24% in 2009). Aangezien de combinorm de resultante
is van de NNGB en de fitnorm, zien we hier eenzelfde beeld: een stijgende trend
over de jaren, waarbij het percentage personen dat aan de combinorm voldoet
stijgt van 52% in 2000 tot 68% in 2009.
Groepen volwassenen die relatief minder vaak aan de beweegnorm voldoen
zijn ouderen, niet-werkenden, niet-sporters, mensen met niet Nederlandse herkomst, mensen met één of meerdere langdurige aandoeningen en mensen met
overgewicht. Mensen met een lagere opleiding voldoen relatief minder vaak
aan de fitnorm.
Het aantal minuten per dag dat Nederlanders lichamelijk actief zijn is in de
periode 2000-2007 gestegen van 169 naar 184 minuten, maar de laatste twee jaar
weer gedaald naar 178 minuten. Werk/school en huishoudelijk werk vormen de
belangrijkste bronnen van alledaagse activiteit. Alleen het aandeel huishoudelijk
werk stijgt systematisch door de jaren.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

9

De meeste Nederlanders hebben een positieve attitude jegens bewegen en vinden
het prettig meer te gaan bewegen. Inactieve Nederlanders zijn echter minder
positief en vinden het in meerderheid niet prettig om te bewegen.
De eigen omgeving blijkt vooral bij minder- en niet-actieven als niet erg beweeglijk te worden ervaren en ook als niet-stimulerend om meer te gaan bewegen.
Bijna de helft van de Nederlanders die niet aan de combinorm voldoet acht zichzelf wel in staat meer te gaan bewegen als de wil er is. Van de groep inactieven
acht hoogstens een kwart zich daartoe in staat.
Abstract
In this chapter we present the trend in physical activity of the adult population
in the Netherlands during 2000-2009 . Data are derived from the “TNO-Monitor
Physical activity and Health” which measures since 2000 to what extent the Dutch
population meets the guidelines for healthy physical activity. In 2000 44% met
the Dutch Healthy Physical Activity guideline to accumulate at least 30 minutes
of moderate to vigorous physical activity per day. This percentage increased to
62% in 2009. The percentage that met the Fitness guideline of at least 3 times per
week 20 minutes of vigorous physical activity showed also a positive trend: 19%
in 2000, 24% in 2009. 68% met the Dutch Healthy Physical Activity guideline
and/or the Fitness guideline (2000: 52%). Adults who did not meet the guidelines
were more often older persons, non-workers, non-sporters, persons of non-Dutch
origin, persons with chronic disease(s) and persons with overweight.
Adults spent on average 178 minutes per day in physical activity. Work/school
and domestic activities were the most important sources of physical activity. Only
the time spent in domestic activities did increase the past years.
Most adults had a positive attitude towards being more physically active and
enjoyed to become more physically active. However, adults that did not meet
the physical activity guidelines were less positive. The majority of them did
not like being physically active. In addition, their social environment was not
very physically active and they did not receive much support from their social
environment to become more physically active. The majority also believed that
they would not be capable of becoming more active.
2.1 Inleiding
De afgelopen jaren is door de Nederlandse overheid fors ingezet op het stimuleren
van een gezonde leefstijl, en van voldoende bewegen in het bijzonder. De beoogde
voordelen cq opbrengsten hiervan zijn evident: een meer gezonde en vitale bevolking,
minder gezondheidszorgkosten en een hogere productiviteit. Nu al behoort Nederland
in Europa tot de landen met relatief gunstige cijfers aangaande lichaamsbeweging en
overgewicht (Harbers et al., 2008). Het Olympisch plan 2028, waarin een vitale bevolTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

10

king een belangrijk speerpunt vormt, zal er ongetwijfeld voor zorgen dat Nederland
deze positie verder zal uitbouwen en dat dit thema ook de komende jaren volop in de
belangstelling zal staan.
Om het sport- en beweegbeleid van de overheid te monitoren en evalueren is in
1999 door TNO de Monitor Bewegen en Gezondheid ontwikkeld. Hiermee wordt het
beweeggedrag van de Nederlandse bevolking continu gemeten en gerelateerd aan de
vigerende normen voor gezond bewegen. Daarbij is door het ministerie van VWS de
zogenaamde combinorm uitgangspunt van beleid (Nota Tijd voor Sport, Bewegen,
Meedoen, Presteren, VWS 2005). De combinorm is een combinatie van de Nederlandse
Norm Gezond Bewegen (NNGB) en de Fitnorm. Waar de NNGB een minimaal niveau
definieert nodig om gezondheidswinst te behalen, geeft de fitnorm aan welk niveau
gewenst is om de cardiovasculaire conditie op peil te houden.
In Box 1 worden de precieze definities van de onderscheiden normen weergegeven.

Box 1. Nederlandse Norm Gezond Bewegen
■ Jongeren (jonger dan 18 jaar)
Dagelijks één uur tenminste matig intensieve lichamelijke activiteit (5 MET*
of meer, bijvoorbeeld aerobics, skateboarden of hardlopen), waarbij de
activiteiten minimaal twee maal per week gericht zijn op het verbeteren of
handhaven van lichamelijke fitheid (kracht, lenigheid en coördinatie).
■ Volwassenen (18-55 jaar)
Dagelijks minstens een half uur tenminste matig intensieve lichamelijke
activiteit (4 MET of meer, bijvoorbeeld stevig wandelen (5 km/uur) of fietsen
(16 km/uur)), op minimaal 5 dagen per week.
■ 55-plussers
Een half uur tenminjste matig intensieve lichamelijke activiteit (3 MET of
meer) op tenminste vijf dagen van de week. Matig intensief betekent voor
55-plussers bijvoorbeeld wandelen in een tempo van 4 km per uur of fietsen
met een snelheid van 10 km per uur. Voor niet-actieven, zonder of met beperkingen, is elke extra hoeveelheid lichaamsbeweging zinvol onafhankelijk van
intensiteit, duur, frequentie en type.
* 1 MET komt overeen met het energieverbruik van rustig zitten. 3 MET komt dus overeen met een
energieverbruik van 3 maal dit rustmetabolisme.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

11

Fitnorm
Tenminste drie keer per week gedurende minimaal 20 minuten zwaar intensieve
activiteit.
Combinorm
Is een combinatie van beide bovenstaande normen. Iemand voldoet aan de
combinorm wanneer hij/zij aan tenminste aan één van de beide normen
voldoet.

In 2006 is het Nationaal actieplan Sport en Bewegen gepresenteerd, waarbij VWS
een aantal concrete resultaten heeft gedefinieerd op basis van de toen beschikbare
Monitor-gegevens:
■ In 2010 voldoet minstens 65% (in 2004 60%) van de Nederlandse volwassen
bevolking aan de beweegnorm (combinorm);
■ Het deel van de volwassen bevolking dat gemiddeld geen enkele dag per week
voldoende beweegt is in 2010 teruggedrongen van 8% naar 7%.
In 2007 is door TNO en RIVM (Ooijendijk et al., 2007) een advies uitgebracht aan
VWS over het bijstellen van genoemde beleidsdoelen, aangezien de voor 2010 gestelde
doelen reeds in 2006 gehaald waren. In dit advies werd het haalbaar geacht om te
streven naar 70% normactieven en 5% inactieven in 2011.
In de tweejaarlijkse Trendrapporten Bewegen en Gezondheid analyseren we de trends
in het beweeggedrag in relatie tot de normen en bekijken of deze trends in lijn zijn met
de door VWS geformuleerde beleidsdoelen.
In dit hoofdstuk worden (1) de trends over de periode 2000-2009 beschreven, wordt (2)
de samenhang met belangrijke achtergrondkenmerken als geslacht, leeftijd, opleiding,
werksituatie, sporten, herkomst en Body Mass Index (BMI) beschreven en worden (3)
een aantal gedragsaspecten beschreven die van invloed zijn op de mate waarin mensen
bewegen. In tegenstelling tot voorgaande Trendrapporten beperkt dit hoofdstuk zich
tot de beweegnormen en wordt inactiviteit tezamen met sedentair gedrag geadresseerd
in hoofdstuk 3. Ook de cijfers over het beweeggedrag in de doelgroepen jeugdigen,
ouderen en chronisch zieken zijn dit keer in aparte hoofdstukken ondergebracht.

2.2. Materiaal en methoden
De gegevensverzameling van de TNO-Monitor Bewegen en Gezondheid maakt sinds
2000 deel uit van Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN). OBiN is een continu
onderzoek waarbij elke dag mensen worden ondervraagd. In de jaren 2000-2005 werden
jaarlijks ongeveer 8.000 respondenten van 12 jaar en ouder ondervraagd; vanaf 2006
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

12

is de leeftijdsrange uitgebreid en zijn jaarlijks circa 10.000 respondenten van 0 jaar
en ouder ondervraagd. De vragenmodule Bewegen en Gezondheid is bedoeld voor de
leeftijdsgroep van 4 jaar en ouder en is ontwikkeld en getest onder de verantwoordelijkheid van TNO.
De dataverzameling is in handen van het bureau Synovate. In de periode 2000-2005
vond de dataverzameling plaats via telefonisch onderzoek (met behulp van een
Computer Aided Telephonic Interviewing (CATI) systeem). Sinds 2006 wordt het telefonische onderzoek uitgebreid met online onderzoek om zoveel mogelijk Nederlanders
van jong tot oud te bereiken. Jongeren tot 14 jaar en ouderen vanaf 65 jaar worden
alleen telefonisch ondervraagd. Jongeren van 0-11 jaar worden via ouders als proxy
ondervraagd, jongeren van 12-14 jaar worden benaderd via de ouders vanwege het eerst
verkrijgen van toestemming om vervolgens de kinderen zelf te ondervragen en ouderen
worden telefonisch ondervraagd vanwege de lage internet vertegenwoordiging in deze
groep. In de groep 15-64 jaar is de verhouding telefonisch:online ongeveer 1:4.
2.2.1
Steekproeftrekking
De steekproef in de periode 2000-2005 is volledig representatief getrokken door gebruik
te maken van het systeem Random Digit Dialing (RDD). Hierbij is uit een database van
alle uitgegeven telefoonnummerseries een aselecte steekproef getrokken. Vervolgens
zijn de laatste twee cijfers van het telefoonnummer door de computer gewist en at random vervangen door twee andere. Deze procedure zorgt er dus voor dat alle theoretisch
mogelijke telefoonnummers evenveel kans maken om in de steekproef te vallen. In die
periode was in Nederland 98% van de huishoudens telefonisch bereikbaar. Via RDD
wordt een ongeclusterde steekproef van huishoudens verkregen. Om een personensteekproef te verkrijgen wordt na inventarisatie van de personen in het gezin - gebaseerd op
toeval - door de computer één persoon uitgekozen als respondent.
Sinds 2006 wordt de steekproef getrokken uit InterviewBase, een database van circa
238.000 Nederlanders die mee willen doen aan onderzoek. Deze mensen zijn naar eigen
keuze ofwel telefonisch ofwel online te benaderen. Het merendeel van de respondenten
is geworven via Random Digit Dailing. Specifieke groepen die ondervertegenwoordigd
zijn, worden via internet geworven. De verhouding telefonisch:online in de steekproef
is 2:3.
2.2.2
Respons
De respons in de periode 2000-2005 (RDD) bedroeg circa 50%. Van het totaal aantal
contacten was circa 10-15% niet bruikbaar vanwege onder meer taal- en communicatieproblemen, niet beschikbaar zijn van de beoogde respondent tijdens de veldwerkperiode, bij herhaalde poging geen contact en bedroeg het aantal weigeringen
gemiddeld 35%.
De respons in de periode 2006-2009 lag voor het telefonische onderzoek rond de 80%
(uitgedrukt in % van het totaal aantal bruikbare contacten) en voor het online onderzoek
rond de 40% (uitgedrukt in % van het totaal aantal verstuurde uitnodigingen).
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

13

Om trends te kunnen beschrijven in beweegnormen en –activiteiten van volwassenen
zijn de gepresenteerde percentages gebaseerd op de telefonische gegevens. De online
gegevens vanaf 2006 uit OBiN zijn hier buiten beschouwing gelaten, om de vergelijking
met de gegevens uit de jaren 2000-2005 zo optimaal mogelijk te maken. In tabel 1 is een
beschrijving weergegeven van de onderzoekspopulatie van 18 jaar en ouder, per jaar.
Tabel 1.

Jaar
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Beschrijving volwassen onderzoekspopulatie (18 jaar en ouder) telefonische interviews Monitor Bewegen en Gezondheid als onderdeel van
Ongevallen en Bewegen in Nederland, per jaar

N
8543
8346
8319
8345
8330
8815
2407
2242
2316
2337

% vrouwen*
50,9
51,0
50,9
50,9
50,9
51,1
60,1
58,8
60,6
57,0

Gemiddelde
leeftijd*
45,8
46,1
46,2
46,5
46,8
47,0
48,6
48,9
49,2
48,1

% hoog
opgeleiden*
32,4
32,4
34,2
35,9
34,6
36,3
19,3
25,8
24,5
23,5

% niet-Nederlandse
herkomst*
6,8
6,9
7,0
7,4
6,3
6,4
4,5
5,1
4,8
5,6

* gewogen naar de samenstelling van de Nederlandse bevolking in het desbetreffende jaar

In de periode 2000-2005 werden jaarlijks ruim 8000 Nederlanders van 18 jaar en ouder
telefonisch ondervraagd over het beweeggedrag en vanaf 2006 jaarlijks ruim 2000.
2.2.3
Variabelen en analyse
Vragen over de normen zijn over de periode 2000-2005 gesteld aan de gehele onderzoekspopulatie vanaf 12 jaar, vanaf 2006 is dit onderzoekspanel qua leeftijdsgroep
uitgebreid, en zijn gegevens over bewegen beschikbaar vanaf 4 jaar.
Het percentage volwassenen dat aan de NNGB voldoet, is gebaseerd op een tweetal
vragen (Box 2). Volwassenen voldoen aan de NNGB, indien zij zowel in de zomer
als in de winter op tenminste 5 dagen per week tenminste 30 minuten matig intensief
actief zijn.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

14

Box 2.

NNGB vragen TNO-Monitor Bewegen en Gezondheid

De volgende twee vragen gaan over lichaamsbeweging, zoals wandelen of fietsen, tuinieren, sporten of beweging op het werk of op school. Het gaat om alle
lichaamsbeweging die tenminste even inspannend is als stevig doorlopen of
fietsen.
Hoeveel dagen per week heeft u in de ZOMER tenminste 30 minuten per dag zulke
lichaamsbeweging? Het gaat om het gemiddeld aantal dagen van een gewone
week.
Antwoord: aantal dagen per week:
Hoeveel dagen per week heeft u in de WINTER tenminste 30 minuten per dag
zulke lichaamsbeweging? Het gaat om het gemiddeld aantal dagen van een
gewone week.
Antwoord: aantal dagen per week:

Het percentage volwassenen dat aan de fitnorm voldoet is ook gebaseerd op een tweetal
vragen (Box 3). Volwassenen voldoen aan de fitnorm als zij zowel in de zomer als in
de winter tenminste 3 keer per week tenminste 20 minuten intensief actief zijn.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

15

Box 3.

Fitnorm vragen TNO-Monitor Bewegen en Gezondheid

De volgende twee vragen gaan over inspannende lichaamsbeweging, waarvan u
merkbaar sneller gaat ademen, zoals bijvoorbeeld stevig wandelen of fietsen,
tuinieren, sporten en andere inspannende activiteiten op school, in het huishouden
of in uw vrije tijd.
Hoe vaak per WEEK beoefent u in uw vrije tijd in de ZOMER inspannende sporten
of zware lichamelijke activiteiten die lang genoeg duren om bezweet te raken. Het
gaat om inspannende lichaamsbeweging in de vrije tijd die tenminste 20 minuten
per keer duurt.
Antwoord: aantal keer per week:
Hoe vaak per WEEK beoefent u in uw vrije tijd in de WINTER inspannende
sporten of zware lichamelijke activiteiten die lang genoeg duren om bezweet te
raken. Het gaat om inspannende lichaamsbeweging in de vrije tijd die tenminste
20 minuten per keer duurt.
Antwoord: aantal keer per week:

De combinorm is een samengestelde variabele, bestaande uit de NNGB en de fitnorm.
Volwassenen voldoen aan de combinorm als zij aan de NNGB en/of de fitnorm voldoen.
In de periode 2000-2009 zijn aan een kwart van het panel van 12 jaar en ouder, een
willekeurige selectie, vragen over het beweegpatroon van de vorige dag gesteld.
Gevraagd wordt om de hoeveelheid tijd in te schatten van de tijd die besteed is aan
lichamelijke activiteiten op het werk, tijdens school, transport van en naar het werk/
school, in het huishouden, tijdens tuinieren/klussen, sport, fietsen in vrije tijd, wandelen in vrije tijd en overige activiteiten, alsmede de mate van intensiteit (licht, matig,
zwaar). Omdat de recall periode heel kort is en het een continue monitor betreft, kan
op deze wijze een nauwkeurige inschatting verkregen worden van het beweegpatroon
op bevolkingsniveau.
Vanaf 2006 wordt aan een kwart van de onderzoekspopulatie van 4 jaar en ouder ook
een aantal vragen gesteld over de intenties van een persoon om te bewegen alsmede zijn
capaciteiten en ervaren barrières ten aanzien van bewegen, conform een veelgebruikt
theoretische raamwerk om gedragsverandering te beschrijven: het Integrated Model
for Change (I-Change Model, zie box 4) (De Vries et al., 2003). Dit model is ontstaan
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

16

door een samenvoeging van gedragsveranderingmodellen zoals het ASE-model van De
Vries (1998), waarbij ASE staat voor Attitude, Sociale invloed en Eigen effectiviteit,
en het Stages of Change model van Prochaska en DiClemente (1983).

Box 4.

Toelichting I-Change Model

Volgens het I-Change Model is gedrag het resultaat van de intenties van een
persoon, zijn capaciteiten en ervaren barrières. Of de intenties van een persoon
al dan niet worden gerealiseerd, is afhankelijk van de capaciteiten en de omgevingsbarrières. Naast deze factoren hebben ook motivatiefactoren invloed op de
intentie. De motivatiefactoren kunnen worden onderverdeeld in drie primaire
gedragsdeterminanten: attitude, sociale invloed en eigen effectiviteit.
Attitude
De attitude is de houding van een persoon ten opzichte van een bepaald gedrag
en kan worden gezien als een afweging van voor- en nadelen die de persoon aan
het gedrag verbindt.
Sociale steun
De sociale invloed wordt bepaald door sociale normen, het waargenomen gedrag
van anderen en de ervaren sociale druk of steun voor het gedrag. Sociale druk is
het beïnvloeden van een individu door relevante anderen (familie en vrienden) met
als doel diens gedrag te veranderen. Bij sociale steun zijn de acties van relevante
anderen erop gericht om het individu te helpen met de uitvoering van diens keuze
zijn gedrag te veranderen.
Eigen effectiviteit
Onder eigen effectiviteit wordt verstaan het vertrouwen in het eigen kunnen ten
aanzien van het uitvoeren van het gedrag.

Tijdens het interview is ook gevraagd naar het beroep van de respondent, de branche
waarin de respondent werkzaam is, de voornaamste werkzaamheden, het aantal uren
dat men werkt en het type werkzaamheden met betrekking tot lichamelijke activiteit
(hoofdzakelijk lopend, staand of zittend werk). Op basis van deze vragen en het opleidings- en inkomensniveau is vervolgens aan het beroep de viercijferige beroepencode
van CBS-84 toegekend. De zeven door het CBS beschreven hoofdklassen zijn gebruikt
voor de analyses. Om verschillen tussen beroepstakken en branches op te sporen, zijn
odds ratio’s met bijbehorend 95% betrouwbaarheidsintervallen berekend waarbij de
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

17

agrarische sector als referentie is genomen (logistische regressie met als afhankelijke
variabele ofwel NNGB, fitnorm, combinorm, inactiviteit, overgewicht of obesitas).
Een werkende is conform de definitie van het CBS gedefinieerd als iemand tussen de
15 en 64 jaar die minstens 12 uur per week werkzaam is. In de periode 2000-2005 zijn
jaarlijks gemiddeld 4000 werkenden volgens deze definitie telefonisch ondervraagd;
in de periode 2006-2009 betrof dit jaarlijks gemiddeld 725 werkenden.

2.2.4
Analyse
Om de vraagstelling te kunnen beantwoorden zijn beschrijvende analyses uitgevoerd. In
de resultaten zijn percentages gepresenteerd, representatief voor de bevolkingssamenstelling in het betreffende peiljaar. Hierbij is gewogen naar leeftijd, geslacht, opleiding,
gezinssamenstelling, arbeidsparticipatie, stedelijkheid en regio. Om de precisie en
significantie van de schatting aan te geven zijn betrouwbaarheidsintervallen berekend
op basis van de ongewogen aantallen met de formule van Fleiss (1981). Hoe nauwer
het interval hoe nauwkeuriger de schatting met het gemiddelde percentage. Daarnaast
laat het betrouwbaarheidsinterval zien of er statistisch significante verschillen aanwezig
zijn tussen percentages. Waar mogelijk zijn verschillen in verdelingen tussen groepen
getoetst met een chickwadraat toets.
Vanwege de vaak grote groepsomvang, is er vanaf gezien verschillen tussen groepen
statistisch te toetsen. Verschillen tussen groepen van 5% of meer zijn als relevant
beschouwd.

2.3. Resultaten

2.3.1

Trends beweegnormen

Nederlandse Norm Gezond Bewegen
Tabel 2 geeft de verdeling over het aantal dagen in de winter en de zomer waarin de
Nederlandse bevolking tenminste 30 minuten matig inspannende lichaamsbeweging
heeft. Volgens de NNGB moet dit tenminste vijf dagen per week zijn. Tabel 3 geeft
daarvan een samenvatting, waarbij Nederlanders worden ingedeeld in de categorieën
inactief, semi-actief en normactief.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

18

Tabel 2.

Percentage personen van 18 jaar en ouder dat tenminste 30 minuten matig
inspannend lichamelijk actief is naar aantal dagen per week (2000-2009),
uitgesplitst naar zomer en winter
Zomer

Dagen
actief
0
1
2
3
4
5
6
7
Dagen

2000
9,5
5,3
8,9
9,9
6,9
11,2
4,3
44,1

2001
9,2
5,3
8,7
9,9
7,4
12,9
4,6
42,1

2002
9,2
5,1
8,4
9,5
7,6
13,3
4,4
42,5

2003
9,0
4,2
7,2
9,1
7,4
13,2
4,6
45,2

2004
2005
8,4
6,0
3,3
2,3
5,8
5,1
8,1
7,7
7,4
7,3
12,4
11,4
5,5
5,0
49,0
55,2
Winter

2006
5,6
1,4
3,8
6,6
5,4
10,0
5,5
61,6

2007
5,5
1,6
4,5
7,4
5,8
11,8
6,4
57,0

2008
6,7
2,1
4,8
6,6
5,1
11,3
6,0
57,5

2009
5,8
1,2
3,4
5,9
6,9
12,1
7,4
57,3

actief
0
1
2
3
4
5
6
7

2000
14,4
10,6
12,2
11,1
6,8
11,1
3,3
30,5

2001
14,4
10,3
12,3
11,4
7,4
12,4
3,2
28,7

2002
13,4
10,9
12,2
11,1
7,8
13,1
3,0
28,7

2003
12,7
8,6
10,6
11,5
8,3
13,1
3,8
31,3

2004
11,5
6,8
10,2
11,5
8,7
13,1
4,2
34,1

2006
8,8
4,6
8,0
9,5
6,3
12,4
4,4
46,0

2007
7,3
5,7
7,6
10,3
7,0
12,0
5,2
44,8

2008
8,3
5,2
6,7
9,3
6,3
14,0
5,6
44,5

2009
8,9
2,6
6,2
9,4
9,4
15,0
6,0
42,5

2005
8,6
5,7
9,0
10,9
9,0
11,5
4,2
41,1

Tabel 3.

Percentage personen van 18 jaar en ouder ingedeeld naar inactief, semiactief en normactief volgens de NNGB (2000-2009), uitgesplitst naar
zomer en winter

Dagen
Inactief

2000
9,5

2001
9,2

2002
9,2

2003
9,0

2004
8,4

2005
6,0

2006
5,6

2007
5,5

2008
6,7

2009
5,8

0
Semi-actief

31,0

31,3

30,6

28,0

24,6

22,3

17,3

19,3

18,6

17,4

1,2,3,4
Normactief

59,5

59,6

60,2

63,0

67,0

71,6

77,1

75,3

74,7

76,8

2000

2001

2002

2003

Winter
2004 2005

2006

2007

2008

2009

14,4

14,1

13,4

12,7

11,5

8,6

8,8

7,3

8,3

8,9

0
Semi-actief

40,7

41,4

41,8

39,1

37,2

34,7

28,4

30,6

27,6

27,6

1,2,3,4
Normactief

44,9

44,3

44,8

48,2

51,3

56,8

62,8

62,1

64,1

63,6

Zomer

5,6,7
Dagen
Inactief

5,6,7

Uit de tabellen 1 en 2 blijkt dat het aantal Nederlanders dat voldoende beweegt in zowel
zomer als winter sinds 2000 duidelijk is toegenomen en het aantal Nederlanders dat te
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

19

weinig beweegt of inactief duidelijk is afgenomen. Deze gunstige trend is vooral in de
periode 2002-2006 zichtbaar, terwijl het beeld de afgelopen vier jaar redelijk stabiel is.
Verder is te zien dat Nederlanders in de zomer veel actiever zijn dan in de winter.
Omdat iemand aan de NNGB voldoet indien tijdens zomer èn winter de norm wordt
gehaald, is berekend hoeveel mensen over het hele jaar genomen aan de norm voldoen
(tabel 4).
Tabel 4.

Jaar
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de NNGB
(2000-2009) en de 95% betrouwbaarheids intervallen (BI)
% norm-actieven
44,2
43,6
44,1
47,4
50,7
56,1
59,5
58,7
60,3
60,9

BI
43,1 - 45,3
42,5 - 44,6
43,0 - 45,2
46,3 - 48,5
49,6 - 51,7
55,0 - 57,1
56,9 - 62,0
56,1 - 61,3
57,8 - 62,7
58,2 - 63,6

In 2000 voldoet 44% van de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder aan de NNGB.
In de jaren 2000-2006 is sprake van een aanzienlijke stijging, die vervolgens afvlakt.
In 2009 voldoet een aanzienlijk groter deel van de Nederlandse bevolking (61%) aan
de NNGB dan in 2000.
Fitnorm
Tabel 5 geeft de verdeling weer van het aantal keer per week in de zomer en de winter
dat de Nederlandse bevolking tenminste 20 minuten inspannend beweegt in de vrije
tijd. Volgens de fitnorm moet dit tenminste drie keer per week zijn. Tabel 6 geeft aan
hoeveel personen zomer èn winter aan de fitnorm voldoen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

20

Tabel 5.

Percentage personen van 18 jaar en ouder dat tenminste 20 minuten
inspannend beweegt naar aantal keren per week (2000-2009), uitgesplitst
naar zomer en winter

Aantal
keer
Niet fitact.

2000
38,6

2001
35,8

2002
36,3

2003
34,5

Zomer
2004 2005
33,3
36,3

2006
37,9

2007
42,2

2008
44,8

2009
40,6

0
Semi fitact.

32,1

33,5

32,9

33,5

32,1

31,5

31,2

30,3

24,9

25,9

29,2

30,7

30,8

31,9

34,6

32,2

30,9

27,5

30,4

33,5

Aantal
keer
Niet fitact.

2000
44,0

2001
40,7

2002
41,5

2003
39,0

Winter
2004 2005
37,4
39,5

2006
42,2

2007
48,8

2008
49,4

2009
46,7

0
Semi fitact.

35,8

37,9

36,6

37,9

36,9

36,1

35,6

33,0

27,6

27,7

20,2

21,4

21,9

23,2

25,7

24,4

22,2

18,2

22,9

25,7

1-2
Norm
fitact.
3+

1-2
Norm
fitact.
3+

Tabel 6.

Jaar
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de fitnorm
(2000-2009) en de 95% betrouwbaarheids intervallen
% fitnorm-actief
18,8
19,4
20,1
21,2
23,9
22,4
20,0
16,3
20,8
23,5

BI
18,0 - 19,7
18,5 - 20,3
19,2 - 21,0
20,3 - 22,1
23,0 - 24,8
21,5 - 23,2
18,0 - 22,2
14,4 - 18,3
18,8 - 22,9
21,2 - 25,9

Het percentage Nederlanders dat aan de fitnorm voldoet stijgt in de jaren 2000-2004
geleidelijk, waarna een lichte daling inzet in de periode 2005-2007. De afgelopen twee
jaren is er weer sprake van een stijging, zodat er ten opzichte van 2000 ook bij de fitnorm van een gunstige trend kan worden gesproken: 19% in 2000, 24% in 2009. Ook
bij de fitnorm voldoen in de zomer meer mensen aan de norm dan in de winter.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

21

De Combinorm
Tabel 7 geeft de verdeling weer van van het percentage Nederlanders dat voldoet aan
de combinorm (NNGB en/of fitnorm), uitgesplitst naar zomer en winter. Tabel 8 geeft
het percentage weer over het gehele jaar.
Tabel 7.

Percentage Nederlanders van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm (2000-2009), uitgesplitst naar zomer en winter

Niet normactief
Actief

2000
31,8
68,2

2001
31,5
68,5

2002
31,5
68,5

2003
28,6
71,4

Niet normactief
Actief

2000
47,0
53,0

2001
47,3
52,7

2002
46,7
53,3

2003
43,6
56,4

Tabel 8.

Jaar
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Zomer
2004 2005
24,7
22,0
75,3
78,0
Winter
2004 2005
39,4
36,0
60,6
64,0

2006
18,3
81,7

2007
21,2
78,8

2008
20,5
79,5

2009
18,8
81,2

2006
31,5
68,5

2007
34,3
65,7

2008
30,6
69,4

2009
30,7
69,3

Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm
(2000-2009) en de 95% betrouwbaarheids intervallen
% combinormactief
52,1
51,4
52,1
55,1
59,6
63,1
67,7
64,0
67,9
68,2

BI
51,0 - 53,2
50,3 - 52,5
51,0 - 53,2
54,0 - 56,2
58,5 - 60,7
62,1 - 64,1
65,2 - 70,1
61,4 - 66,5
65,5 - 70,2
65,6 - 70,7

Aangezien de combinorm de resultante is van de NNGB en de fitnorm, zien we hier
het beeld dat eerder al bij de afzonderlijke normen is beschreven: een stijgende trend
over de jaren, waarbij het percentage personen dat aan de combinorm voldoet stijgt
van 52% in 2000 tot 68% in 2009. In de zomer voldoen veel meer mensen aan de
combinorm dan in de winter.
Als samenvatting laat figuur 1 het verloop van de drie onderscheiden normen over
de jaren zien. De stijgende, maar afvlakkende tendens over de afgelopen 10 jaar is
duidelijk.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

22

Figuur 1.

Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de NNGB, de
fitnormPercentage
en combinorm
(2000-2009)
personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de`
NNGB, de fitnorm en de combinorm in de periode 2000-2009

80
70
60
50

NNGB

% 40

fitnorm
combinorm

30
20
10
0
2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

jaar

2.3.2
Samenhang van bewegen met 				
			
achtergrondkenmerken
In bijlage 1-3 is de relatie tussen het voldoen aan de drie beweegnormen en de onderscheiden achtergrondkenmerken (leeftijd, geslacht, opleiding, werkstatus, chronische
zieken, sport, herkomst en BMI) weergegeven. De figuren 2 a t/m g geven deze samenhang over de jaren grafisch weer voor de combinorm.
Ouderen, niet-werkenden, personen met een niet-Nederlandse herkomst, chronisch zieken en personen met overgewicht blijken groepen die relatief (te)weinig bewegen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

23

Figuur 2a. Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm
in depersonen
periode
2000-2009
Percentage
van 18
jaar en ouder datnaar
voldoet leeftijdscategorie
aan de combinorm voor
mannen en vrouwen en de totale bevolking

80
70
60
2000-2001
50

2002-2003

% 40

2004-2005
2006-2007

30

2008-2009

20
10
0
18-34

35-54

55-64

65-74

75+

leeftijd

Figuur 2b. Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm
Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de
in de periode
2000-2009
opleidingsniveau
combinorm
in de periode naar
2000-2009
voor hoog- en
laagopgeleiden en de totale bevolking

80
70
60
laag

50

midden

% 40

hoog

30
20
10
0
2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

jaar

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

24

2008-2009

Figuur 2c. Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm
in de
periode 2000-2009 uitgesplitst naar chronisch ziek of niet
Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm in de
periode 2000-2009 voor chronisch zieken en de totale bevolking

80
70
60
50

%

chron zkn
geen

40
30
20
10
0
2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

2008-2009

jaar

Figuur 2d. Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm
in de
periode 2000-2009 uitgesplitst naar sporten of niet
Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm
in de periode 2000-2009 voor sporters, niet-sporters en de totale bevolking

80
70
60
50

wel sporter

% 40

niet sporter

30
20
10
0
2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

jaar

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

25

2008-2009

Figuur 2e. Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm
in de periode
2000-2009 naar herkomst
Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm in de
periode 2000-2009 voor herkomst en de totale bevolking

80
70
60
50

NL

% 40

elders

30
20
10
0
2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

2008-2009

jaar

Figuur 2f. Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm
in de periode
2000-2009
naar
gemiddelde
Percentage
personen van 18 jaar
en ouder
dat voldoet aan deBMI
combinorm in de periode 2000-2009 voor gemiddelde BMI en de totale bevolking

80
70
60
< 25

50

25-30

% 40

> 30

30
20
10
0
2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

jaar

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

26

2008-2009

Figuur 2g. Percentage personen van 18 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm
in de periode
2000-2009
werkstatus
Percentage
personen van 18 naar
jaar en ouder
dat voldoet aan de
combinorm in de periode 2000-2009 naar werkstatus en de totale bevolking

90
80
70
werkend

60

scholier/student

50

%

huisvrouw/man
40

niet-werkend

30
20
10
0
2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

2008-2009

jaar

Groepen volwassenen die relatief minder vaak voldoen aan de normen

Geslacht
Leeftijd
Opleiding
Werksituatie
Sportbeoefening
Herkomst
Langdurige aandoeningen
BMI

NNGB
Ouderen
Niet-werkenden
Niet-sporters
Niet-Nederlandse herkomst
1 of meer langdurige
aandoeningen
BMI>30 kg/m2

Fitnorm
Vrouwen
Ouderen
Lager opgeleiden
Niet-werkenden
Niet-sporters
1 of meer langdurige
aandoeningen
BMI ≥ 25 kg/m2

Combinorm
Ouderen
Niet-werkenden
Niet-sporters
Niet Nederlandse herkomst
1 of meer langdurige
aandoeningen
BMI ≥ 25 kg/m2

2.3.3
Samenhang van bewegen met aard van het werk
De werkende bevolking onderscheidt zich in gunstige zin van het Nederlandse gemiddelde: Voldeed in 2000 minder dan de helft van de werkende bevolking aan de NNGB
(44%), in 2009 was dit tweederde (67%). Het aantal werknemers dat voldoende intensief beweegt om de fitnorm te halen, is ook gestegen, maar deze stijging is minder
sterk (van 23% naar 27%). Het percentage werknemer dat aan de combinorm voldoet,
groeide in de periode 2000-2009 van 54% naar 73%. Er blijft echter een groot verschil
tussen werknemers naar aard van het werk: werknemers met zittend werk voldoen juist
veel minder aan de normen dan gemiddeld. In de periode 2006-2009 voldeed 61% van
de werknemers met zittend werk aan de combinorm, tegen 72% van de werknemers
met niet-zittend werk. Dit onderscheid komt nog sterker naar voren wanneer we naar
afzonderlijke beroepstakken kijken: vooral beroepstakken die gekenmerkt worden door

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

27

zittend werk scoren relatief laag, zoals uit tabel 9 blijkt. Het betreft met name beroepen
uit de beleids-, administratieve, commerciële en wetenschappelijke sector.
Tabel 9.

Relatie tussen beroepstakken en het behalen van de beweegnormen, uitgedrukt in odds ratio’s (OR) en 95% betrouwbaarheidsintervallen (BI)

2006-2009

NNGB
OR

95% BI

Fitnorm
OR

95% BI

Combinorm
OR
95% BI

Beroepstakken
Agrarisch/visserij
Dienstverlening
Ambacht, industrie
Wetenschap
Commercie
Administratief

1,00
0,45
0,40
0,32
0,32
0,27

Referentie
0,35-0,57
0,32-0,52
0,25-0,41
0,25-0,41
0,21-0,35

1,00
1,11
0,85
0,85
0,78
0,78

Referentie
0,83-1,47
0,64-1,12
0,65-1,13
0,57-1,04
0,59-1,03

1,00
0,55
0,51
0,35
0,38
0,32

Referentie
0,41-0,72
0,38-0,67
0,27-0,47
0,28-0,50
0,24-0,42

Beleid

0,24

0,16-0,31

0,84

0,62-1,12

0,27

0,21-0,36

2.3.4
Alledaags beweegpatroon
In de tabel 10 wordt het beweegpatroon van de Nederlandse bevolking weergegeven op
basis van gerapporteerde activiteiten gedurende de vorige dag. Daarbij is onderscheid
gemaakt naar aard en intensiteit van de activiteiten.
Tabel 10.

Beweegpatroon van de Nederlandse bevolking: gemiddeld aantal minuten
per dag per onderscheiden activiteit (2000-2009, personen van 18 jaar en
ouder)

Werk/
school

Licht-matig-zwaar
2000-2001
57
2002-2003
56
2004-2005
56
2006-2007
63
2008-2009
56
Matig-zwaar
2000-2001
35
2002-2003
34
2004-2005
34
2006-2007
43
2008-2009
41
Zwaar
2000-2001
11
2002-2003
11
2004-2005
11
2006-2007
12
2008-2009
10

Reizen
(woonwerk/
school)

Huishoudelijk
Werk

Tuinieren/
klussen

Sport

Fietsen

Lopen/
wandelen

Andere
act.

Totaal*

5
4
5
5
4

41
41
39
46
48

18
20
24
20
20

9
12
12
9
9

9
10
11
11
11

22
24
26
24
24

8
10
10
6
6

169
177
183
184
178

3
2
3
4
3

23
23
21
25
25

13
14
17
14
13

7
10
10
7
7

6
7
8
8
8

11
12
14
11
13

4
6
6
3
3

102
108
113
115
113

1
1
1
1
1

6
6
6
5
6

5
6
7
5
4

5
6
6
4
4

2
2
2
2
2

2
2
2
2
2

1
1
1
2
1

33
35
36
33
30

* Door afrondingen kunnen totalen niet exact tot 100 optellen

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

28

Het aantal minuten dat Nederlanders lichamelijk actief zijn, is in de periode 2000-2007
gestegen van 169 naar 184 minuten, maar de laatste twee jaar weer gedaald naar 178
minuten. In totaal beweegt de Nederlander dus bijna drie uur per dag. In de periode
2000-2009 is het aandeel ‘matig tot zware activiteiten’ toegenomen van 60% tot 63%.
Dit is vooral toe te schrijven aan een toename van ‘ matig intensieve activiteiten’; het
aandeel ‘zwaar intensieve activiteiten’ is gedaald van 20% in 2000/2001 naar 17% in
2008/2009. Werk/school en huishoudelijk werk vormen de belangrijkste activiteiten.
Alleen het aandeel huishoudelijk werk stijgt systematisch door de jaren, de andere
activiteiten laten geen duidelijke stijging of daling zien. Als we de activiteiten opsplitsen naar intensiteit, dan levert werk/school in elke intensiteitscategorie de grootste
bijdrage.
2.3.5
Determinanten van beweeggedrag
Om na te gaan of trends zijn waar te nemen in de determinanten van beweeggedrag,
is hierover sinds 2006 een aantal vragen over gesteld, uitgaande van het I-Change
Model (zie 2.2). Tabel 11 geeft de resultaten, uitgesplitst naar het beweeggedrag van
de betrokkenen: normactief, niet-normactief (voldoet wel/niet aan de combinorm) en
inactief (geen enkele dag tenminste 30 minuten matig intensief actief).
Tabel 11.

Attitude, ervaren sociale norm/steun en ervaren eigen effectiviteit, uitgesplitst naar beweeggedrag (2006-2009, personen van 18 jaar en ouder);
percentage personen dat de betrokken vraag positief beantwoordt
normactief

In welke mate vindt u het goed of slecht
om meer te bewegen dan u nu doet?

2006-2007
2008-2009

64,9
59,2

Nietnormactief
77,1
73,5

Inactief

In welke mate vindt u het prettig of
onprettig om meer te gaan bewegen
dan u nu doet?

2006-2007
2008-2009

57,1
49,8

62,6
61,3

34,7
48,8

Denkt u eens aan de mensen waar u
veel mee omgaat, bijvoorbeeld uw partner, familieleden, kennissen, collega’s.
In welke mate bewegen die mensen
over het algemeen?

2006-2007
2008-2009

38,1
38,0

38, 4
35,1

40,5
36,6

Stimuleren die mensen u veel, een
beetje of niet om meer te gaan bewegen?

2006-2007
2008-2009

12,7
13,5

11,0
12,5

15,1
6,5

In welke mate denkt u dat het u goed
of slecht zou lukken om meer te gaan
bewegen als u dat echt zou willen?

2006-2007
2008-2009

56,9
54,6

44,4
48,8

19,0
25,5

59,8
57,1

Nederlanders die niet-normactief zijn, hebben in circa driekwart van de gevallen een
positieve attitude jegens bewegen en vinden het in bijna tweederde van de gevallen prettig meer te gaan bewegen. Inactieve Nederlanders zijn minder positief jegens bewegen
en vinden het in meerderheid niet prettig om te bewegen. Wat dat laatste betreft, is er
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

29

wel een positieve trend zichtbaar. In beide groepen is naar eigen perceptie de eigen
omgeving niet erg beweeglijk en stimuleert deze hen ook nauwelijks om meer te gaan
bewegen. Bij inactieve personen is daarbij sprake van een ongunstige trend: zij voelen
zich in toenemende mate niet gestimuleerd door mensen uit de eigen omgeving. Bijna
de helft van de Nederlanders die niet aan de combinorm voldoet acht zichzelf in staat
meer te gaan bewegen als de wil er is. Van de groep inactieven acht zich hoogstens een
vijfde tot een kwart daartoe in staat, maar daar is de trend wel gunstig.

2.4 Discussie, conclusies en aanbevelingen

2.4.1
Discussie
De TNO Monitor Bewegen en Gezondheid heeft een tijdreeks van 10 jaar opgebouwd.
Hoewel dit op zich een nog beperkte periode is, valt wel de balans op te maken van
het beweeggedrag van de Nederlandse bevolking in het eerste decennium van deze
eeuw. Die balans is positief: het aantal Nederlanders dat zegt genoeg te bewegen is
duidelijk en consequent gestegen. Het gaat daarbij om zowel de matig intensieve als de
intensieve vormen van bewegen en de stijging doet zich voor in zowel de zomer als de
winter. Wel lijkt de stijgende trend af te vlakken. Dit is op zich niet zo verwonderlijk
omdat het aantal mensen dat aan de combinorm voldoet inmiddels behoorlijk hoog
is en er een zeker plafondeffect zal gaan optreden. Ten opzichte van andere Europese
landen scoort Nederland overigens goed: de Eurobarometer-2009 laat zien dat 67%
van de Nederlanders met regelmaat sporten en 84% beweegt buiten sport, terwijl dat
gemiddeld in Europa 52% resp. 65% is (Eurobarometer, 2009).
De overheid heeft zich ten doel gesteld ultimo 2011 70% van de Nederlanders te laten
voldoen aan de combinorm. In 2009 is een percentage van 68% gerealiseerd, hetgeen
betekent dat in 2010 en 2011 nog een stijging van 1% per jaar gerealiseerd moet worden. Gegeven de trend in de afgelopen tien jaar zou dit mogelijk moeten zijn, maar
het feit dat de aanvankelijke stijging steeds meer afvlakt, betekent wel dat een forse
inspanning nodig zal zijn om het beoogde doel daadwerkelijk te halen.
Het lijkt aangewezen deze inspanning vooral te richten op de groepen die tot nu toe
achterblijven. Daarnaast is het verstandig aandacht te geven aan de belangrijkste
bronnen voor alledaagse beweging, zijnde werk/school en het huishouden. Met name
het werk - nu nog de grootste bron van licht, matig èn zwaar alledaagse intensieve
beweging - verdient aandacht om ervoor te zorgen dat deze bron niet langzaam
opdroogt door steeds verder gaande automatisering, informatisering en stimulering
van comfort (lees: inactiviteit). Hoewel het beweeggedrag van de grootste doelgroep
binnen de volwassenen bevolking – werknemers - zich de afgelopen 10 jaar gemiddeld genomen in gunstige zin heeft ontwikkeld, zijn er belangrijke groepen die sterk
achterblijven. Het gaat dan om werk dat gekenmerkt wordt door veel bewegingsarme
taken, zoals in beleids- en administratieve functies. Blijkbaar is het zo dat werknemers
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

30

met bewegingsarm werk er niet in slagen die bewegingsarmoede te compenseren met
een actievere vrijetijdsbesteding (Jans et al., 2007), ondanks het feit dat tot nu toe
vrijwel alle inspanning binnen de werksetting erop gericht is geweest werknemers
daartoe te stimuleren. Deze bevinding heeft belangrijke beleidsconsequenties. Een
generiek beleid betreffende bewegingsstimulering op ‘het werk’ is hierdoor immers
feitelijk achterhaald en een veel meer op risicogroepen (beroepsgroepen en branches
met veel bewegingsarm werk) toegespitst beleid is geboden. Aangezien de lage scores
in genoemde deelpopulaties direct lijken samen te hangen met bewegingsarmoede
op het werk, betekent dit ook dat de huidige aanpak gericht op het stimuleren van
bewegen in de vrije tijd op zijn minst vergezeld zal moeten gaan van een aanpak
die de belangrijkste bron van bewegingsarmoede in deze groepen aanpakt: het werk
zelf. Met een dergelijke gecombineerde strategie zou het mogelijk moeten zijn nog
aanzienlijke winst te behalen in het aantal werknemers dat voldoende beweegt. Deze
strategie betekent wel een omslag binnen de gangbare praktijk, die – zoals hierboven
al gesignaleerd –toch vooral gericht is op het stimuleren van bewegen in de vrije
tijd (in het bijzonder bedrijfsfitness buiten werktijd) (Hildebrandt & Simons, 2009).
Aandacht voor de vraag hoe bewegingsarm werk beweeglijker gemaakt kan worden,
is er nog nauwelijks. Dat verklaart ook dat interventiemethodieken specifiek gericht
op het beweeglijker maken van bewegingsarme werktaken in specifieke beroepen en
branches nog nauwelijks ontwikkeld zijn, laat staan op effectiviteit getoetst. Daar ligt
dan ook een majeure uitdaging voor de komende jaren. Hierbij komt ook de werkgever
nadrukkelijk in beeld, omdat – voor zover het gaat om bewegingsarme functies – deze
gehouden is aan zijn verantwoordelijkheid de gezondheidsrisico’s die daarmee samenhangen zoveel mogelijk uit te sluiten.
De analyse van het beweegpatroon, waar het gaat om de bijdrage van de diverse te
onderscheiden typen beweegactiviteiten aan het totale beweeggedrag, laat zien dat er
de afgelopen jaren nauwelijks verschuivingen zijn geweest. In feite zijn er dus twee
grote bronnen van alledaagse lichaamsbeweging: het werk/school en het huishouden.
Dit geldt ook voor meer intensieve vormen van lichaamsbeweging. Alleen het aandeel
van huishoudelijke activiteiten is toegenomen, de bijdrage van andere bewegingsvormen is stabiel door de jaren heen. Die stijging van huishoudelijke activiteiten is op
zich gunstig, want recent onderzoek heeft aangetoond dat (ook) huiselijke lichamelijk
activiteit het risico op voortijdige dood kan verkleinen (Stamataksis et al., 2009).
Tenslotte monitoren we de belangrijkste determinanten van beweeggedrag: attitude,
sociale steun en eigen effectiviteit. Globaal bezien lijken mensen die niet voldoende
bewegen er wel van overtuigd dat meer bewegen goed is en zij vinden dat in meerderheid ook prettig. Inactieven zijn er echter minder van overtuigd dat meer bewegen
goed is en vinden bewegen in meerderheid niet prettig. Dit laatste is een belangrijke
constatering, omdat in campagnes en programma’s vaak de nadruk wordt gelegd op
het ‘fun’ karakter van bewegen. De groep inactieven zal zich hierdoor echter minder
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

31

aangesproken voelen. Een ander beleidsmatig belangrijk punt is het feit dat vooral nietnormactieven en niet-actieven hun sociale omgeving als weinig ‘bewegingsvriendelijk’
ervaren en ook niet als stimulerend. Deze groep denkt ook in meerderheid dat het niet
gaat lukken om meer te gaan bewegen, ook al zou men dat willen. Ook al is er een wil,
er is dus vaak nog geen weg in deze groep. In de nieuwe campagne die de komende
jaren wordt uitgerold, kan men hierop inspelen.
Samengevat leveren de analyses de volgende bevindingen op:
■ In 2009 voldoet 61% van de Nederlandse bevolking aan de NNGB en 24% aan de
fitnorm. Daarmee komt het percentage Nederlanders dat in 2009 aan de combinorm
voldoet op 68%.
■ Groepen volwassenen die relatief minder vaak voldoen aan de normen zijn ouderen,
niet-werkenden, werknemers met veel bewegingsarme werktaken, personen met
een niet-Nederlandse herkomst, chronisch zieken en personen met overgewicht.
■ Werk/school en huishoudelijk werk vormen de belangrijkste bronnen van alledaagse activiteit. Alleen het aandeel huishoudelijk werk stijgt systematisch door
de jaren, de andere activiteiten laten geen duidelijk stijging of daling zien.
■ De attitude versus meer bewegen is bij de meeste Nederlanders positief. Er wordt
echter weinig sociale steun ervaren en de meerderheid van de mensen die niet
voldoende bewegen acht zichzelf niet in staat meer te gaan bewegen. Inactieven
vinden het daarnaast ook niet prettig om meer te gaan bewegen.
Aanbevolen wordt het beleid vooral op die groepen te richten die achterblijven: ouderen, niet-werkenden, werknemers in bewegingsarme beroepsgroepen, personen met
een niet-Nederlandse herkomst, chronisch zieken en personen met overgewicht. Ook
dient voorkomen te worden dat de huidige bronnen van alledaagse beweging (vooral
bewegen tijdens werk of school) langzaam opdrogen. Daarnaast is meer accent nodig
op het versterken van de positieve rol van de sociale omgeving en de eigen effectiviteit
van personen die onvoldoende bewegen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

32

Referenties
Breedveld K, Kamphuis C, Tiessen-Raaphorst A (red.) Rapportage Sport 2008 SociaalCultureel Planbureau WJH Mulier Insituut, 2009.
Eurobarometer 72, Factsheet NL, Europese Commissie, 2009.
Flegal KM, Carroll MD, Ogden CL, Curtin LR. Prevalence and trends in obesity among
US adults, 1999-2008. JAMA 2010; DOI: 303(3).235-41.
Fleiss JL. Statistical Methods for rates and proportions. New York: John Wiley &
Sons, 1981;14.
Harbers MM, Van der Wilk EA, Kramers PGN, Kuunders MMAP, Verschuuren M,
Eliyahu H, Achterberg PW. Dare to compare! Houten(etc.): Bohn Stafleu Van Loghum
& RIVM , 2008.
Hildebrandt VH, Simons M. Steeds meer bedrijven in beweging. Praktijkblad Preventie
2009;3(mei):6-7.
Jans MP, Proper KI, Hildebrandt VH. Sedentair gedrag van de Nederlandse werkende
bevolking. In Hildebrandt VH, Ooijendijk WTM, Hopman-Rock M Trendrapport
Bewegen & Gezondheid 2004-2005 Leiden: TNO Kwaliteit van Leven, 2007;67-82.
Ooijendijk WTM, Chorus AMJ, Wendel-Vos GCW. advies actualisering beleidsdoelen
nota Tijd voor Sport. Leiden: TNO Kwaliteit van Leven, 2007.
Prochaska JO, Diclimente CC. Stages and processes of self change of smoking: toward
an integrative model of change. J Consulting Clin Psychol 1983; 51:390-404.
Stamataksis E, Hamer M, Lawlor DA. physical activity, mortality, and cardiovascular
disease: Is domestic phyiscal activity beneficial? The Scottish Health Survey 1995,1998
and 2003. Am J Epidemiol 2009:169:1191-1200.
Vries H de. Determinanten van gedrag. In: Damoiseaux, V, Molen, HT van der &
Kok,GJ. Gezondheidsvoorlichting en gedragsverandering. Assen: van Gorcum,
1998.
Vries H de, Muddde A, Leijs I, Charlton A, Vartianen E, Buis G et al. The European
Smoking prevention Framework Approach (EFSA): an example of integral prevention.
Health Educ Res 2003;18:611-626.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

33

Vries H de, Muddde A, Leijs I, Charlton A, Vartianen E, Buis G et al. The European
Smoking prevention Framework Approach (EFSA): an example of integral prevention.
Health Educ Res 2003, 18, 611-626.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

34

Bijlage 2.1. Aantal Nederlanders (in %) dat aan de Nederlandse Norm Gezond
Bewegen (NNGB) voldoet naar geslacht, leeftijd, opleiding, werksituatie,
sporten, herkomst, langdurige aandoeningen en BMI (2000-2009)

Achtergrondkenmerken
Geslacht

2000-2001 2002-2003 2004-2005 2006-2007 2008-2009

Man

42,9

45,1

52,6

59,3

59,8

Vrouw
Leeftijd

44,9

46,5

54,2

58,9

60,9

18-34

43,1

44,2

51,1

60,6

61,4

35-54

46,1

48,0

56,6

61,9

65,2

55-64

43,9

46,4

55,1

58,1

59,4

65-74

42,6

45,6

51,5

54,3

57,5

75+
Opleiding

37,4

39,0

44,8

49,2

43,5

Laag

44,8

47,0

53,0

57,7

61,2

Midden

46,1

48,3

55,7

62,5

62,0

Hoog
Werksituatie

40,7

42,5

51,8

58,4

58,2

Werkend

45,2

47,0

54,8

65,0

64,6

Scholier/student

39,1

38,2

45,6

35,8

65,6

Huisvrouw/man

44,6

46,8

54,5

55,5

64,1

Niet-werkend
Sport

40,3

42,7

50,6

52,5

53,3

Wel sporter

45,7

47,7

55,8

62,0

63,7

Niet sporter
Herkomst

42,4

43,9

51,0

55,7

56,8

Nederland

44,3

46,4

53,7

59,5

59,7

Elders
Langdurige aandoeningen

36,5

34,9

49,2

51,4

54,5

1 of meer

41,1

42,8

51,0

51,7

55,4

Geen
Body Mass Index
(kg/m2)

44,7

46,1

54,1

61,5

62,0

<25

44,8

47,1

54,5

62,1

68,5

25-30

44,4

44,8

50,3

60,9

58,7

>30

37,6

35,5

43,3

43,3

51,9

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

35

Bijlage 2.2. Aantal Nederlanders (in %) dat aan de fitnorm voldoet naar geslacht, leeftijd, opleiding, werksituatie, sporten, herkomst, langdurige aandoeningen
en BMI (2000-2009)
Achtergrondkenmerken
Geslacht

2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

2008-2009

Man

22,2

23,8

25,7

20,7

27,3

Vrouw
Leeftijd

16,1

17,6

17,6

16,3

17,3

18-34

26,0

28,1

28,9

21,7

31,9

35-54

20,0

21,3

25,2

19,8

22,0

55-64

15,0

17,4

20,4

18,3

19,7

65-74

10,4

12,8

16,1

12,0

13,3

75+
Opleiding

5,2

5,7

6,9

7,0

5,2

Laag

14,8

16,1

17,4

15,6

17,3

Midden

21,0

23,2

24,8

19,6

25,5

Hoog
Werksituatie

21,5

22,6

26,8

20,8

23,0

Werkend

22,9

26,5

21,1

25,8

Scholier/student

28,4

34,3

43,9

63,8

Huisvrouw/man

11,6

19,0

27,0

Niet-werkend
Sport

11,2

15,4
13,5

17,6
15,1

12,1

14,5

Wel sporter

29,5

30,9

34,2

23,7

28,1

Niet sporter
Herkomst

10,7

11,3

12,1

11,7

13,9

Nederland

19,1

20,8

23,3

18,3

22,0

Elders
Langdurige aandoeningen

18,9

20,1

21,2

13,6

20,1

1 of meer

15,3

18,3

17,9

14,3

14,5

Geen
Body Mass Index (kg/m2)

18,8

22,7

24,6

19,4

23,8

<25

20,4

25,1

26,7

17,3

24,2

25-30

15,0

21,4

21,2

7,7

18,1

>30

15,2

14,8

17,7

3,9

17,7

23,5
32,1

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

36

Bijlage 2.3. Aantal Nederlanders (in %) dat aan de combinorm voldoet naar geslacht,
leeftijd, opleiding, werksituatie, sporten, herkomst, langdurige aandoeningen en BMI (2000-2009)
Achtergrondkenmerken
Geslacht

2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

2008-2009

Man

52,2

54,0

61,3

66,2

68,0

Vrouw
Leeftijd

51,0

53,1

61,4

65,6

63,8

18-34

54,6

56,0

61,9

68,0

71,7

35-54

53,7

55,7

64,9

67,8

71,0

55-64

49,9

52,3

61,7

66,9

67,3

65-74

46,2

49,7

56,3

60,4

63,9

75+
Opleiding

39,1

40,2

47,2

54,9

49,1

Laag

50,3

52,5

58,2

64,7

68,4

Midden

54,3

56,2

64,6

69,5

69,4

Hoog
Werksituatie

50,6

52,0

61,1

63,8

65,7

Werkend

54,3

55,8

64,1

70,4

71,6

Scholier/student

54,4

55,3

59,0

46,4

81,1

Huisvrouw/man

49,7

52,3

59,6

63,8

71,1

Niet-werkend
Sport

44,4

47,2

55,2

60,2

60,8

Wel sporter

58,3

59,7

67,9

69,1

72,2

Niet sporter
Herkomst

45,7

47,8

54,8

62,1

62,8

Nederland

52,0

54,1

61,5

66,3

68,4

Elders
Langdurige aandoeningen

46,2

45,0

58,5

58,6

63,9

1 of meer

45,9

48,9

56,5

58,2

61,8

Geen
Body Mass Index (kg/m2)

52,8

54,6

62,7

68,3

69,7

<25

53,3

56,0

63,3

68,3

75,0

25-30

50,4

52,0

58,9

66,0

65,9

>30

44,2

42,4

50,3

47,3

58,1

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

37

Bijlage 2.4 Gedragsdeterminanten (in procenten) van de Nederlanders die niet aan
de beweegnorm voldoen tegenover bewegen (2006-2009)

5,2
4,2

2,4
0,8

Geen mening/
weet ik niet
5,2
4,3

16,8
21,6

12,7
10,5

2,3
2,1

4,9
4,4

28,5
27,3

35,0
35,2

21,1
19,5

3,5
3,3

6,0
6,8

11,0
12,5

*
*

21,5
23,5

*
*

63,6
58,7

3,9
5,3

5,8
6,3

38,6
42,5

17,1
22,9

24,0
17,0

8,2
4,9

6,4
6,4

In welke mate vindt u het
goed of slecht om meer
te bewegen dan u nu
doet?

2006-2007
2008-2009

++
24,1
21,3

+
53,0
52,2

+/10,1
17,2

In welke mate vindt u het
prettig of onprettig om
meer te gaan bewegen
dan u nu doet?

2006-2007
2008-2009

13,9
9,8

49,3
51,5

Denkt u eens aan de
mensen waar u veel mee
omgaat, bijvoorbeeld
uw partner, familieleden,
kennissen, collega’s. In
welke mate bewegen die
mensen over het algemeen?

2006-2007
2008-2009

5,9
7,8

Stimuleren die mensen
u veel, een beetje of niet
om meer te gaan bewegen?

2006-2007
2008-2009

In welke mate denkt u dat
het u goed of slecht zou
lukken om meer te gaan
bewegen als u dat echt
zou willen?

2006-2007
2008-2009

-

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

38

--

Hoofdstuk 3
Lichamelijke inactiviteit en sedentair gedrag in
de Nederlandse bevolking
Ingrid Hendriksen1,2, Claire Bernaards1,2, Vincent Hildebrandt1,2
1TNO Kwaliteit van Leven
2Body@Work Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid, TNO-VUmc
ingrid.hendriksen@tno.nl

Samenvatting
In dit hoofdstuk staat beschreven hoe inactief en sedentair Nederlanders zijn en
hoe het inactieve en sedentaire gedrag zich in de afgelopen jaren ontwikkeld
heeft in Nederland. Hiervoor is gebruik gemaakt van de TNO-monitor Bewegen
en Gezondheid, die sinds 2000 het beweeggedrag van de Nederlandse bevolking
continu meet.
In de afgelopen tien jaar is het percentage inactieve volwassen Nederlanders
gedaald en sinds 2005 schommelt dit rond de 5,5%. Het percentage inactieve
jongeren is in de afgelopen jaren vrij stabiel en bedraagt ruim 13%. Daarbinnen
is het percentage adolescenten dat inactief is (15-20%) fors hoger dan het percentage inactieve kinderen (circa 10%). Risicogroepen voor inactiviteit zijn ouderen
(vooral 75-plussers), laag opgeleiden, niet-werkenden, niet-sporters, mensen die
niet in Nederland geboren zijn (tot 2008), mensen met één of meer langdurige
aandoeningen, en mensen met obesitas.
Het sedentaire gedrag wordt pas sinds 2006 gemeten en is sindsdien vrij stabiel.
Alleen voor jongeren (4-17 jaar) is momenteel een norm beschikbaar: minder
dan twee uur sedentair gedrag (computeren en/of TV/DVD kijken) in de vrije
tijd per dag. Ruim 57% van de kinderen (4-11 jaar) voldoet aan deze norm. Op
weekdagen buiten schooltijd besteden kinderen gemiddeld rond de twee uur
per dag aan zittende en liggende activiteiten. Bij adolescenten (12-17 jaar) ligt
het gemiddelde aantal uren zitten/liggen na schooltijd net boven 3 uur per dag.
Tenslotte blijkt dat sedentaire personen minder voldoen aan de Nederlandse Norm
Gezond Bewegen (NNGB), maar juist (iets) meer voldoen aan de fitnorm, dan
niet-sedentaire personen.
Geconcludeerd wordt dat het aantal Nederlanders dat inactief is beperkt en stabiel
is, maar dat de groep Nederlanders met een sedentaire leefstijl aanzienlijk is,

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

39

zeker onder jongeren, en ook onder bijvoorbeeld mensen die intensief bewegen, zoals sporters. Aanbevolen wordt nieuw beleid te gaan ontwikkelen dat tot
doel heeft het stimuleren van een minder sedentaire leefstijl te integreren in het
bestaande beleid gericht op het stimuleren van voldoende bewegen, en daartoe
ook de noodzakelijke kennis over determinanten en effectieve interventies te
ontwikkelen.
Abstract
This chapter describes the prevalence of physical inactivity and sedentary
behaviour in the Netherlands, as well as the development of these behaviours in
the past years. Data are derived from the “TNO-monitor Physical activity and
Health” which measures since 2000 to what extent the Dutch population meets
the guidelines for healthy physical activity.
In the past ten years the prevalence of physical inactivity among Dutch adults
declined. Since 2005 the prevalence of physical inactivity has fluctuated around
5,5%. The prevalence of physical inactivity in youth has been around 13% in the
past years, with marked differences between adolescents (15-20%) and children
(10%). Risk groups for physical inactivity are elderly (75 years and older in particular), people with lower education, unemployed people, people not participating
in sports activities, people not born in the Netherlands (until 2008), people with
one or more long-lasting disorders, and people with obesity.
Sedentary behaviour is measured since 2006 and has been relatively stable since.
Only for youth, there are guidelines for sedentary behaviour: youth are recommended not to spend more than two hours per day in leisure time on sedentary
behaviour (computer use and/or watching TV/DVD). Well over 57% of the Dutch
children (4-11 years) meet this guideline for sedentary behaviour. They spend
on average two hours each day on sitting and lying after school on weekdays.
The average time spend on sitting and lying among adolescents (12-17 years)
is just above three hours per day. Sedentary people are less likely to meet the
guidelines for moderate-intensity physical activity, but they are somewhat more
likely to meet the guidelines for vigorous-intensity physical activity compared
to non sedentary people.
To conclude, the prevalence of physical inactivity in the Netherlands is limited
and stable, but the prevalence of sedentary behaviour seems high, especially
among adolescents but also among sport participants. Policy with regard to the
reduction of sedentary behaviour should be developed and integrated in the current policy to stimulate healthy physical activity. Knowledge of the determinants
of sedentary behaviour and the effectiveness of interventions is required.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

40

3.1 Inleiding
Lichamelijke inactiviteit en sedentair gedrag vormen beiden een onafhankelijk risico
voor de volksgezondheid. Dat lichamelijke inactiviteit een risico vormt voor de
gezondheid is al geruime tijd bekend (Bouchard en Shephard, 1994; US Department
of Health and Human Services, 1996), maar aan de risico’s van sedentair gedrag wordt
pas de laatste jaren expliciet aandacht besteed in dit kader (Proper en van Zaanen,
2008; Katzmarzyk et al., 2009; Dunstan et al., 2010). In een review van Proper en
van Zaanen (2008) naar het onafhankelijke effect van sedentair gedrag op bepaalde
gezondheidsrisico’s en aandoeningen, blijkt dat er voldoende aanwijzingen zijn voor
een positieve relatie tussen sedentair gedrag en overgewicht/obesitas. Ook lijkt sedentair gedrag te leiden tot een verhoogd risico op diabetes type 2 en zijn er aanwijzingen
voor een verband met het metabool syndroom. In deze review konden de auteurs nog
geen conclusies trekken t.a.v. de relatie tussen sedentair gedrag en een aantal andere
gezondheidsrisico’s, zoals het risico op hart- en vaatziekten, borstkanker, longfunctie/
ademhalingsproblemen en de botmassa. Uit een zeer recente longitudinale studie is
gebleken dat vele uren televisie kijken geassocieerd is met een verhoogde kans op
mortaliteit als gevolg van hart- en vaatziekten en mortaliteit in het algemeen (Dunstan
et al., 2010). Deze resultaten zijn bevestigd in een andere longitudinale studie, waarin
meer uren zitten geassocieerd was met een hogere mortaliteit, ook onder personen die
voldoende lichamelijk actief waren (Katzmarzyk et al., 2009). Deze relaties waren
sterker bij mensen met overgewicht en obesitas. Een longitudinale studie onder mannen
liet zien dat vele uren auto rijden (> 10 uur per week) en veel uren besteden aan auto
rijden en televisie kijken samen (> 23 uur per week) geassocieerd was met een hoger
risico op cardiovasculaire sterfte (Warren et al., 2010). Een hoge mate van sedentair
gedrag lijkt dus de kans op zowel morbiditeit als mortaliteit te verhogen.
Ondanks de vele aanwijzingen dat sedentair gedrag een belangrijk risico vormt voor
allerlei chronische aandoeningen is er nog geen eenduidige definitie voor sedentair
gedrag. Sedentair gedrag wordt geregeld verward met lichamelijke inactiviteit, terwijl
sedentair gedrag en lichamelijke inactiviteit twee verschillende gedragingen zijn met
verschillende determinanten (Owen et al., 2000). Wie voldoende lichamelijk actief is
volgens de beweegnormen (zie voor definitie hoofdstuk 2), kan toch te veel sedentair
gedrag vertonen.
Onder sedentair gedrag wordt gedrag verstaan met een erg laag energieverbruik, zoals
televisie kijken, computeren, zitten op school of op het werk en liggen. In de praktijk
worden vooral beeldschermactiviteiten (TV kijken, computeren etc.) gerekend tot de
sedentaire activiteiten. Er zijn de afgelopen jaren vele studies uitgevoerd die aangaven zich te richten op sedentair gedrag. Velen daarvan richtten zich echter alleen op
personen die minder actief zijn dan hun leeftijdsgenoten of op degenen die niet aan de
normen voldoen ten aanzien van voldoende lichamelijke activiteit (Biddle, 2007).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

41

Uit een review van Bennett et al. (2006) blijkt dat de definitie van sedentair gedrag
varieert van ‘minder dan 20 tot minder dan 150 minuten per week lichamelijk actief
zijn’. Andere voorbeelden van definities van sedentaire personen zijn:
1) diegenen die minder dan 10% van hun energieverbruik in de vrije tijd spenderen
aan activiteiten van ≥ 4 MET (metabolische equivalent) (Bernstein et al., 1999)
2) personen die niet lichamelijk actief zijn in de vrije tijd en die bovendien meer dan
de mediaan (6 uur/week) in aantal uren in hun vrije tijd zitten (Varo et al., 2003)
3) vrouwen die minder dan 25 minuten en mannen die minder dan 30 minuten in
de vrije tijd spenderen aan activiteiten van ≥ 4 MET (Carbrera de León et al.,
2007).
Hierbij wordt er dus vanuit gegaan dat personen wel of niet sedentair zijn (dichotome
variabele) en dat alle tijd dat men niet lichamelijk actief is sedentaire tijd is.
Om in kaart te brengen hoe groot het probleem van lichamelijke inactiviteit en sedentair
gedrag is in Nederland en hoe dit probleem zich ontwikkeld in de tijd, is monitoring
van beide gedragingen van groot belang. Met de TNO-monitor Bewegen en Gezondheid
worden beweeggedrag en inactiviteit van de Nederlandse bevolking sinds 2000 continu
gemeten. Gegevens van jongeren (< 18 jaar) ten aanzien van lichamelijke inactiviteit
zijn echter pas beschikbaar vanaf 2006. Ook ten aanzien van sedentair gedrag zijn pas
sinds 2006 vragen opgenomen in deze monitor, waarbij sedentair gedrag is geoperationaliseerd in termen van de tijd die men dagelijks zittend en/of liggend doorbrengt.
In dit hoofdstuk worden de trends ten aanzien van lichamelijke inactiviteit en sedentair
gedrag beschreven, waarbij de volgende vragen beantwoord worden:
1.
2.
3.
4.

Welke ontwikkelingen zijn in Nederland in de periode 2000-2009 te signaleren
met betrekking tot lichamelijke inactiviteit?
Welke ontwikkelingen zijn in Nederland in de periode 2006-2009 te signaleren
met betrekking tot sedentair gedrag?
Wat is de samenhang tussen lichamelijke inactiviteit en sedentair gedrag en enkele
belangrijke achtergrondkenmerken?
Wat is de relatie tussen sedentair gedrag (zitten/liggen) en beweeggedrag?

3.2 Materiaal en methoden
Voor het beschrijven van lichamelijke inactiviteit en sedentair gedrag in de Nederlandse
bevolking is gebruik gemaakt van de TNO-monitor Bewegen en Gezondheid (zie
hoofdstuk 2).
Lichamelijke inactiviteit
Volwassenen zijn lichamelijk inactief als zij geen enkele dag ten minste 30 minuten
en ten minste matig intensief lichamelijk actief zijn. Voor jongeren geldt dat zij lichaTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

42

melijk inactief genoemd worden als zij minder dan twee dagen per week ten minste
60 minuten matig actief zijn.
Sedentair gedrag
Sedentair gedrag is in de monitor geoperationaliseerd als het aantal uren zitten en
liggen. Sedentair gedrag wordt met behulp van vier vragen nagegaan. Men wordt
gevraagd in te schatten hoeveel uur men op een gemiddelde werk/schooldag zit op het
werk of op school (inclusief zittend reisgedrag), zit/ligt na werk/schooltijd (inclusief
de avond), hoeveel uur men op een gemiddelde vrije dag zit/ligt (exclusief vakantie- en
feestdagen), en hoeveel uur men op een gemiddelde nacht in bed ligt (ongeacht of men
slaapt of niet). Jongeren (4-17 jaar) mogen in hun vrije tijd volgens de norm sedentair
gedrag niet langer dan twee uur per dag achter de computer zitten en/of TV/DVD kijken (American Academy of Pediatrics, 2001; Department of Health and Aging, 2004).
Omdat de monitor alleen voor de leeftijdsgroep van 4 tot 11 jarigen gegevens bevat
over de tijd die besteed wordt aan computeren en/of TV/DVD kijken, kan alleen voor
deze groep berekend worden welk percentage voldoet aan de norm. Voor volwassenen
is er tot op heden geen norm voor sedentair gedrag.
Leeftijdsgroepen
Lichamelijke inactiviteit is beschreven voor de doelgroepen jongeren (4 t/m 17 jaar) en
volwassenen (18 jaar en ouder). De groep volwassenen is opgesplitst in de subgroepen:
18-34, 35-54, 55-64, 65-74 en 75 jaar en ouder. Sedentair gedrag is beschreven voor
kinderen (4-11 jaar), adolescenten (12-17 jaar), volwassenen (18-64 jaar), 65-plussers
(65-74 jaar) en 75-plussers (75 jaar en ouder).
Achtergrondkenmerken
Voor de beantwoording van vraag 3 zijn verschillende achtergrondkenmerken gedefinieerd. Opleiding is ingedeeld in de categorieën laag (LBO/MAVO/VMBO/ basisschool/lagere school/geen onderwijs), midden (HAVO/VWO/HBS/MMS/MBO) en
hoog (WO/HBO). Sportbeoefening is onderverdeeld in sporters en niet-sporters, waarbij
iedereen die ten minste één keer gesport heeft in de afgelopen 12 maanden beschouwd
is als sporter. Bij land van herkomst is onderscheid gemaakt tussen Nederland en elders.
Iedereen die in Nederland geboren is, heeft Nederland als land van herkomst.
Analyse
Om de vraagstellingen te kunnen beantwoorden zijn beschrijvende analyses uitgevoerd.
In de resultaten zijn percentages gepresenteerd, representatief voor de bevolkingssamenstelling in het betreffende peiljaar. Hierbij is gewogen naar leeftijd, geslacht,
opleiding, gezinssamenstelling, arbeidsparticipatie, stedelijkheid en regio. Om de
precisie en significantie van de schatting aan te geven zijn betrouwbaarheidsintervallen
berekend op basis van de ongewogen aantallen met de formule van Fleiss (1981). Hoe
nauwer het interval, hoe nauwkeuriger de schatting met het gemiddelde percentage.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

43

Daarnaast laat het betrouwbaarheidsinterval zien of er statistisch significante verschillen aanwezig zijn tussen percentages.
Om te bepalen of kinderen voldeden aan de norm voor sedentair gedrag is het aantal
uren berekend dat per week buiten schooltijd besteed wordt aan computeren en/of TV/
DVD kijken. Kinderen die per week maximaal 840 minuten besteden aan deze sedentaire activiteiten voldoen aan de norm, terwijl kinderen die meer dan 840 minuten per
week aan deze activiteiten besteden niet voldoen aan de norm.
Om inzicht te krijgen in de relatie tussen sedentair gedrag en beweeggedrag is het
beweeggedrag van personen die relatief weinig zitten en liggen (niet-sedentaire personen) vergeleken het beweeggedrag van personen die relatief veel zitten en liggen
(sedentaire personen). Aangezien er in de monitor voor de 12-17 jarigen geen gegevens
beschikbaar zijn over computeren en/of TV/DVD kijken, en er voor volwassenen
helemaal geen richtlijnen bestaan voor sedentair gedrag, is de indeling sedentair en
niet-sedentair (vraag 4) gemaakt op basis van het onderste en bovenste tertiel van het
aantal uren zitten en liggen op een doordeweekse dag. Personen in het onderste tertiel
werden gedefinieerd als niet-sedentaire personen en personen in het bovenste tertiel
als sedentaire personen. Voor beide groepen is bepaald hoeveel procent voldeed aan
de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB), fitnorm en combinorm, en het percentage inactieven en sporters.

3.3 Resultaten

3.3.1
Lichamelijke inactiviteit onder volwassenen
In tabel 1 is het percentage volwassen Nederlanders weergegeven dat lichamelijk
inactief is in de periode 2000-2009.
Tabel 1.

Jaar
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Percentage volwassen Nederlanders (18 jaar en ouder) dat inactief (d.w.z.
geen enkele dag per week 30 of meer minuten ten minste matig actief) is
en de 95% betrouwbaarheidsintervallen (BI)(2000-2009)
% inactieven
9,2
8,7
8,9
8,5
8,2
5,8
5,3
5,2
6,1
5,5

95% BI
8,6 – 9,8
8,1 – 9,3
8,3 – 9,5
7,9 – 9,1
7,6 – 8,8
5,3 – 6,3
4,2 – 6,6
4,1 – 6,5
5,0 – 7,4
4,3 – 6,9

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

44

Het percentage inactieven laat in de eerste helft van dit decennium een gestage daling
zien (van 9% naar ruim 5%). De afgelopen jaren schommelt het aantal inactieven rond
de 5,5%.
In tabel 2 staat het percentage inactieve volwassenen beschreven in de periode
2000-2009 uitgesplitst naar achtergrondkenmerken. Het percentage inactieven blijkt
relatief hoog onder ouderen (vooral 75-plussers), laag opgeleiden, niet-werkenden,
niet-sporters, mensen die niet in Nederland geboren zijn (tot 2008), mensen met één
of meer langdurige aandoeningen en mensen met obesitas (body mass index hoger
dan 30 kg/m2). Vrouwen hebben ten opzichte van mannen een licht verhoogd risico
op lichamelijke inactiviteit.
Over de jaren wijkt de verandering in het percentage inactieven in de diverse subgroepen soms duidelijk af van het algemene beeld zoals gepresenteerd in tabel 1. Zo laat het
percentage inactieven onder de 75-plussers een opvallende stijging zien in 2008-2009.
In de groep niet-sporters en de groep mensen met één of meer langdurige beperkingen is
weliswaar een daling te zien van het percentage inactieven, maar deze daling is relatief
klein. De daling van het percentage inactieven onder personen met een niet-Nederlandse
herkomst is daarentegen relatief groot, waardoor het aanvankelijke verschil tussen
Nederlanders en personen afkomstig van elders geleidelijk is verdwenen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

45

Tabel 2.

Percentage inactieven onder volwassen Nederlanders (18 jaar en ouder),
naar achtergrondkenmerken (2000-2009)
% inactieven
2004-2005

2006-2007

2008-2009

Geslacht

Man

8,8

8,3

6,6

4,5

5,2

Leeftijd

Vrouw
18-34

9,1
6,3

9,2
6,7

7,4
5,0

5,8
2,5

6,3
3,3

35-54

7,3

7,0

5,4

3,8

3,7

55-64

7,4

6,3

5,9

4,1

4,3

65-74

11,1

10,3

8,6

6,7

6,7

75+
Laag

28,0
11,8

27,6
11,8

22,3
10,0

20,6
7,1

25,1
8,0

Midden

7,8

7,6

5,6

4,2

4,4

Hoog
Werkend

6,6
6,9

6,4
6,8

5,5
5,4

3,3
1,6

4,4
3,1

Scholier/
student

3,4

4,9

3,2

3,2

0,0

Huisvrouw/man

9,1

9,1

6,9

6,1

4,0

Sport**

Nietwerkend
Wel sporter

16,2
3,8

15,0
4,6

12,1
3,5

10,7
1,7

11,5
2,1

Herkomst***

Niet sporter
Nederland

13,1
8,7

12,5
8,4

10,5
6,9

9,4
5,0

10,5
5,8

Elders
Een of meer
Langdurige
aandoeningen
Geen
<25
Body Mass
Index
25-30
(kg/m2)

13,2
13,3

12,5
11,9

8,2
12,8

8,7
12,7

5,9
11,8

7,8
7,3

6,7
6,1

5,5
4,6

2,8
2,4

4,1
3,8

Opleiding*

Werksituatie

>30

2000-2001

2002-2003

8,7

5,4

5,8

7,9

4,4

14,9

14,2

11,8

15,7

9,5

* Laag = LBO/MAVO/VMBO/basisschool/lagere school/geen onderwijs; Midden = HAVO/VWO/HBS/MMS/
MBO; Hoog = WO/HBO.
** Een sporter heeft ten minste één keer gesport in de afgelopen 12 maanden
*** Iedereen die in Nederland geboren is heeft Nederland als land van herkomst

Risicogroepen voor inactiviteit onder volwassenen
Achtergrondkenmerk
Leeftijd
Opleiding
Werksituatie
Sportbeoefening
Herkomst
Langdurige aandoeningen
Body Mass Index (BMI)

Risicogroepen
Ouderen (vooral 75-plussers)
Laag opgeleiden
Niet-werkenden
Niet-sporters
Niet-Nederlandse herkomst (tot 2008)
Een of meerdere langdurige aandoeningen
BMI >30 kg/m2

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

46

3.3.2
Lichamelijke inactiviteit onder jongeren
In tabel 3 staat het percentage inactieve Nederlandse jongeren weergegeven in de
periode 2006-2009.
Tabel 3.

Jaar
2006
2007
2008
2009

Percentage Nederlandse jongeren (4-17 jaar) dat inactief is (d.w.z. minder
dan twee dagen per week ten minste 60 minuten matig actief) en de 95%
betrouwbaarheidsintervallen (BI) (2006-2009)
% inactieven
13,5
13,1
16,6
13,6

95% BI
10,6 – 17,0
10,1 – 16,7
12,0 – 22,4
10,6 – 17,3

Het percentage jongeren dat minder dan twee dagen per week ten minste 60 minuten
matig actief is, is in de afgelopen jaren vrij stabiel en bedraagt ieder jaar ruim 13%.
Tabel 4 splitst deze gegevens uit naar achtergrondkenmerken.
Tabel 4.

Percentage inactieven onder Nederlandse jongeren (4-17 jaar), naar
achtergrondkenmerken (2006-2009)
% inactieven
2006-2007

2008-2009

Geslacht

Jongen

12,3

13,3

Leeftijd

Meisje
4-11

14,5
10,3

17,1
9,3

Sport

12-17
Wel sporter*

15,9
11,9

19,0
11,7

Herkomst

Niet sporter
Nederland**

20,1
13,2

32,0
15,2

Elders

24,7

16,1

* Een sporter heeft ten minste één keer gesport in de afgelopen 12 maanden
** Iedereen die in Nederland geboren is heeft Nederland als land van herkomst

Uit tabel 4 blijkt dat het percentage inactieve jongeren in 2006-2007 onder 12 tot 17
jarigen ongeveer anderhalf keer zo groot is als onder 4 tot 11 jarigen. In 2008-2009
is dit verschil toegenomen en is het percentage inactieven onder de 12 tot 17 jarigen
twee keer zo groot als onder de 4 tot 11 jarigen. Ook niet-sporters zijn een risicogroep
voor lichamelijke inactiviteit. In 2008-2009 is het percentage inactieven onder nietsporters bijna drie keer zo groot als onder sporters. Opvallend is dat het verschil tussen personen met een Nederlandse c.q. een niet-Nederlandse herkomst in de periode
2006-2009 sterk is afgenomen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

47

Risicogroepen voor inactiviteit onder jongeren
Achtergrondkenmerk
Geslacht
Leeftijd
Sportbeoefening
Herkomst

Risicogroepen
Meisjes
12-17 jarigen
Niet-sporters
Niet-Nederlandse herkomst (alleen in 2006-2007)

3.3.3
Sedentair gedrag
In tabel 5 staat het aantal uren vermeld dat Nederlanders sedentair gedrag vertonen op
een gemiddelde weekdag in en na school- of werktijd (inclusief transport). Ook staat
het aantal uren vermeld dat Nederlanders sedentair gedrag vertonen op een gemiddelde
vrije dag en gedurende een gemiddelde nacht in bed.
Tabel 5.

Aantal uren zitten/liggen van de Nederlandse bevolking, naar leeftijdsgroep (2006-2009)

Sedentair gedrag (aantal uur zitten/liggen)
4-11 jaar
gemiddelde weekdag in school-/werktijd (inclusief transport)
gemiddelde weekdag na school-/werktijd (exclusief slaaptijd)
gemiddelde vrije dag (excl. slaaptijd; vakantie- en feestdagen buiten beschouwing)
op bed gedurende een gemiddelde nacht (ongeacht slapen)
12-17 jaar
gemiddelde weekdag in school-/werktijd (inclusief transport)
gemiddelde weekdag na school-/werktijd (exclusief slaaptijd)
gemiddelde vrije dag (excl. slaaptijd; vakantie- en feestdagen buiten beschouwing)
op bed gedurende een gemiddelde nacht (ongeacht slapen)
18-64 jaar
gemiddelde weekdag in school-/werktijd (inclusief transport)
gemiddelde weekdag na school-/werktijd (exclusief slaaptijd)
gemiddelde vrije dag (excl. slaaptijd; vakantie- en feestdagen buiten beschouwing)
op bed gedurende een gemiddelde nacht (ongeacht slapen)
65 -74 jaar
gemiddelde weekdag in school-/werktijd (inclusief transport)
gemiddelde weekdag na school-/werktijd (exclusief slaaptijd)
gemiddelde vrije dag (excl. slaaptijd; vakantie- en feestdagen buiten beschouwing)
op bed gedurende een gemiddelde nacht (ongeacht slapen)
75 jaar en ouder
gemiddelde vrije dag (excl. slaaptijd; vakantie- en feestdagen buiten beschouwing)
op bed gedurende een gemiddelde nacht (ongeacht slapen)

2006- 20082007 2009
4,5
1,9
2,4
10,8

4,8
2,1
3,8
10,6

5,7
3,1
6,1
8,5

5,9
3,2
5,8
8,5

3,1
2,9
4,3
7,5

3,5
3,0
4,3
7,5

3,0
3,3
4,1
7,9

2,9
4,8
4,3
7,8

5,4
8,0

5,1
8,2

Uit tabel 5 blijkt dat kinderen van 4 tot 11 jaar op weekdagen buiten schooltijd gemiddeld rond de twee uur per dag besteden aan zittende en liggende activiteiten. Aangezien
de norm voor sedentair gedrag niet bepaald wordt op basis van het aantal uren zitten/
liggen, maar op basis van het aantal uren computeren en/of TV/DVD kijken, is het
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

48

percentage 4 tot 11 jarigen dat aan de norm voor sedentair gedrag voldoet apart berekend. Dit was 57,9% in 2006-2007 en 57,3% in 2008-2009. Bij adolescenten (12-17
jaar) ligt het gemiddelde aantal uren zitten/liggen na schooltijd net boven 3 uur per
dag. Van deze leeftijdsgroep is niet bekend hoeveel uur besteed wordt aan computeren
en/of TV/DVD kijken, waardoor niet kon worden vastgesteld hoeveel procent van de
adolescenten voldoet aan norm voor sedentair gedrag. Opvallend is dat adolescenten ten
opzichte van de andere leeftijdsgroepen het meeste zitten, zowel op weekdagen (onder
school- of werktijd) als op vrije dagen. Zij zitten op vrije dagen meer dan 65-plussers
en zelfs meer dan 75-plussers.
Ook volwassenen (18-64 jaar) en 65 tot 74 jarigen besteden op weekdagen in hun vrije
tijd gemiddeld meer dan twee uur aan zittende en liggende activiteiten.
Als we de 4 tot 11 jarigen buiten beschouwing laten kennen de adolescenten de langste
slaaptijd, terwijl de groep 18 tot 64 jarigen de kortste slaaptijd kent.
Het aantal uren dat Nederlanders besteden aan sedentair gedrag is tussen 2006-2007
en 2008-2009 vrijwel gelijk gebleven. Alleen het aantal uren dat door 4 tot 11 jarigen
besteed wordt aan sedentaire activiteiten op een gemiddelde vrije dag is toegenomen
in de afgelopen jaren, evenals het aantal uren dat door 65 tot 74 jarigen besteed wordt
aan sedentaire activiteiten op weekdagen.
3.3.4
Relatie tussen sedentair gedrag en beweeggedrag
Tabel 6 geeft de relatie weer tussen sedentair gedrag en het voldoen aan de beweegnormen. Het sedentaire gedrag is hierbij geoperationaliseerd als het aantal uren zitten/
liggen op een doordeweekse dag (inclusief slaaptijd). Daarbij is een contrast aangebracht tussen personen die relatief weinig zitten/liggen (onderste tertiel, in het vervolg
niet-sedentaire personen genoemd) en personen die relatief veel zitten/liggen (bovenste
tertiel, in het vervolg sedentaire personen genoemd).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

49

Tabel 6.

Relatie tussen sedentair gedrag (zitten/liggen op een doordeweekse dag
inclusief slaaptijd) en beweeggedrag, uitgesplitst naar leeftijdsgroep
(2006-2009)

Jongeren (4-17 jaar)
Sedentair gedrag

% NNGB

% Fitnorm

% Combinorm

% Inactief

% Sport

34,6

34,2

51,7

9,6

78,3

36,7

48,1

14,9

82,8

% Fitnorm
22,3

% Combinorm
75,9

% Inactief
2,8

% Sport
58,7

25,1

64,9

4,2

62,3

Niet-sedentaire personen
< 16 uur/dag*

Sedentaire personen
24,7
> 18 uur/dag**
Volwassenen (18 jaar en ouder)
Sedentair gedrag
% NNGB
Niet-sedentaire personen
72,3
< 12 uur/dag*
Sedentaire personen
55,2
> 15 uur/dag**
* onderste tertiel; ** bovenste tertiel

Uit tabel 6 blijkt dat zowel bij kinderen/adolescenten als volwassenen sedentaire
personen minder aan de NNGB voldoen, maar juist (iets) meer aan de fitnorm. Zij
sporten ook (iets) meer. Het percentage inactieven is groter in deze groep, maar het
verschil met de niet-sedentaire personen is niet erg groot. Dit bevestigt het beeld dat
sedentair gedrag een apart concept is en niet zonder meer gelijk gesteld mag worden
aan inactiviteit.

3.4 Discussie, conclusies en aanbevelingen
Het percentage inactieve volwassenen (geen enkele dag ten minste 30 minuten matig
intensief lichamelijk actief) is in de afgelopen 10 jaar gedaald van 9% naar ruim 5%
en lijkt zich daarop te stabiliseren. Ook het percentage inactieve jongeren (minder dan
twee dagen per week ten minste 60 minuten matig actief) is in de afgelopen jaren vrij
stabiel gebleven. Het bevindt zich echter op een verontrustend hoog niveau: meer dan
tweemaal zo hoog als onder volwassenen. Met name de adolescenten dragen hieraan
bij, want van hen is bijna één op de vijf inactief. Opvallend is voorts de relatief sterke
daling in het percentage inactieven onder jongeren en volwassenen die niet in Nederland
geboren zijn, waardoor het aanvankelijke verschil met mensen die in Nederland zijn
geboren geleidelijk is verdwenen.
Ook het sedentaire gedrag is sinds 2006 vrij stabiel. Net zoals bij inactiviteit scoren
adolescenten relatief ongunstig. Indien we het sedentaire gedrag van jongeren (<
18 jaar) afzetten tegen de norm voor sedentair gedrag (niet meer dan 2 uur per dag
in de vrije tijd besteden aan computeren en/of TV/DVD kijken), dan blijkt dat ook
Nederlandse kinderen (4–11 jaar) al een groot aantal uren per dag besteden aan zittende
en liggende activiteiten. Tevens besteed ruim 40% van de kinderen meer dan twee
uur per dag aan computeren en/of TV/DVD kijken. Dit beeld is in overeenstemming
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

50

met dat van Australië, waar kinderen op een dag gemiddeld 2,5 uur per dag besteden
alleen al aan televisie kijken (Salmon et al., 2004). Hoewel de richtlijn voor jongeren
over het aantal uren dat per dag besteed mag worden aan sedentaire activiteiten nog
beter onderbouwd moet worden ten aanzien van de relatie met gezondheidsvariabelen
(Hardy et al., 2008), is evident dat het grote aantal kinderen en adolescenten dat niet
aan deze norm voor sedentair gedrag voldoet een verontrustend gegeven is dat om
nieuw beleid vraagt.
Aangezien er voor volwassenen nog geen richtlijnen zijn voor sedentair gedrag, is niet
te bepalen hoeveel procent van de volwassen Nederlanders te veel sedentair gedrag
vertoont. Ook een vergelijking met andere studies is moeilijk te maken, aangezien er
nog geen standaard bestaat voor het meten van sedentair gedrag. De resultaten van een
studie van Rosenberg et al. (2008) suggereren dat Nederlanders relatief veel uren per
week zitten. In dit onderzoek werd sedentair gedrag in drie landen (Nederland, GrootBrittannië en de Verenigde Staten) op vergelijkbare wijze gemeten met behulp van de
IPAQ (International Physical Activity Questionnaire). Nederlanders zaten gemiddeld
55,5 uur per week exclusief transport, en 60,0 uur per week inclusief transport. In
Groot-Brittannië zaten volwassenen gemiddeld respectievelijk 46,5 en 53,8 uur per
week. In de Verenigde Staten werd op twee locaties gemeten: in San Diego zaten
respondenten gemiddeld respectievelijk 47,5 uur en 64,3 uur per week, en in South
Carolina respectievelijk 37,9 en 53,0 uur per week. Als we het aantal uren zitten, zoals
gepresenteerd in dit hoofdstuk voor volwassenen (18-64 jaar), omrekenen naar het
aantal uren zitten per week, komen we in 2008-2009 op een gemiddelde van 41,1 uur
per week (inclusief transport van en naar werk of school). Op basis van onze resultaten
lijken Nederlandse volwassen dus minder sedentair dan op basis van de internationale
vergelijkingsstudie waarbij de IPAQ is gebruikt. Verschillen in gebruikte onderzoeksmethodologie zullen hier mede debet aan zijn.
Ook internationaal wordt er gepleit om meer aandacht te besteden aan het adequaat definiëren en meten van sedentair gedrag (Pate et al., 2008). Canadese onderzoekers hebben gesuggereerd om de huidige richtlijnen voor gezond bewegen aan te passen of om
nieuwe richtlijnen specifiek voor sedentair gedrag op te stellen (Esliger en Tremblay,
2007). Zij geven onder meer aan dat de nieuwe ontwikkelingen in de mogelijkheden
om beweeggedrag en sedentair gedrag te meten dit mogelijk maken. Ook in Australië
wordt gepleit voor richtlijnen voor het reduceren van sedentair gedrag (Owen et al.,
2008). Deze zouden aanvullend moeten zijn op de huidige richtlijnen voor voldoende
bewegen. Onderzoek naar de biologische mechanismen die ten grondslag liggen aan
de relatie tussen sedentair gedrag en gezondheidsrisico’s kan van grote waarde zijn
bij de ontwikkeling van deze richtlijnen. Er zijn aanwijzingen dat deze mechanismen
anders zijn dan de biologische processen die ten grondslag liggen aan de relatie tussen
lichamelijke activiteit en gezondheidsrisico’s (Healy en Owen, 2010).
Voor het ontwikkelen van interventies is inzicht nodig in de manier waarop sedentaire
activiteiten het beste doorbroken kunnen worden. Dit doorbreken van het sedentaire
gedrag blijkt namelijk gunstige effecten te hebben op metabole risicofactoren zoals de
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

51

middelomtrek, body mass index, triglyceride- en glucosewaarden in het bloed (Healy
et al., 2008). Richtlijnen voor sedentair gedrag moeten zich dan ook niet alleen richten
op de maximale sedentaire tijd maar ook op de maximale tijd waarin sedentair gedrag
mag worden vertoond zonder onderbrekingen.
In Nederland zijn al aanbevelingen gedaan om voldoende te bewegen op het werk te
bevorderen (Douwes en Commissaris, 2007). Deze aanbevelingen zijn gericht op de
minimale hoeveelheid beweging die op het werk gewenst is om gezondheidsrisico’s
te voorkomen. Zowel het bevorderen van bewegen conform de beweegnorm als het
voorkomen van langdurig statisch werk zijn hierin opgenomen. Hierbij wordt ook
aandacht geschonken aan voldoende onderbrekingen op het werk. Deze aanbevelingen
zouden onderdeel kunnen uitmaken van een nieuwe richtlijn waarin het tegengaan van
sedentair gedrag centraal staat.
Tenslotte blijkt uit onze analyses dat personen met een relatief fors sedentair gedrag
ook de personen zijn die relatief intensief bewegen en/of veel sporten. Deze bevinding is in lijn met de eerder aangehaalde onderzoeksresultaten die duiden op een
onafhankelijke relatie tussen sedentair gedrag en (on)gezondheid, los van de mate van
fysieke activiteit. Dit betekent dat niet sporten/bewegen niet hetzelfde is als sedentaire
leefstijl en dat het voldoen aan de beweegnormen niet hetzelfde is als het hebben van
een niet-sedentaire leefstijl. Het betekent ook dat personen die aan de beweegnormen
voldoen toch een verhoogd gezondheidsrisico kunnen lopen als zij voor het overige een
sedentaire leefstijl hebben. Omgekeerd lopen personen die niet aan de beweegnormen
voldoen een ‘dubbel’ risico als zij ook nog een sedentaire leefstijl hebben. In hoeverre
de relatie tussen sedentair gedrag en gezondheidsrisico’s anders verloopt voor inactieven en niet-inactieven is tot op heden onvoldoende bekend vanwege inconsistente
onderzoeksresultaten (Keeton en Kennedy, 2009).
Bovenstaande bevindingen hebben belangrijke beleidsimplicaties. De boodschap ten
aanzien van meer bewegen wordt hierdoor immers aanzienlijk complexer dan alleen
het advies om de beweegnormen te behalen. Ook sporters zullen erop gewezen moeten
worden dat zij nog steeds verhoogde gezondheidsrisico’s lopen als zij sportbeoefening
combineren met een sedentaire leefstijl. Het is niet te verwachten dat zo’n boodschap
in deze doelgroep op een warm onthaal mag rekenen. Het verdient dan ook aanbeveling
gedegen te gaan nadenken over de vraag hoe het stimuleren van een niet-sedentaire
leefstijl in de bestaande campagnes en interventieprogramma’s geïntegreerd kan
worden.
Hoewel door de afwezigheid van een norm voor volwassenen niet te bepalen is hoe
groot de groep Nederlanders met een sedentaire leefstijl feitelijk is, zou het best wel
eens zo kunnen zijn dat deze groep aanzienlijk groter is dan de groep die niet aan de
normen voor voldoende bewegen voldoet. Dit onderstreept het belang van de ontwikkeling van nieuw beleid op dit onderwerp. Om dit nieuwe beleid te kunnen ontwikkelen,
zal echter eerst de kennis op dit terrein moeten toenemen. Het is immers onjuist om
ervan uit te gaan dat de diverse (biologische, gedragsmatige en omgevings-) determiTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

52

nanten van beweeggedrag hetzelfde zullen zijn voor sedentair gedrag en dat ontwikkelde interventies voor het stimuleren van bewegen zonder meer zijn te ‘vertalen’ naar
interventies om sedentair gedrag tegen te gaan. Dit betekent dat een nieuwe en forse
onderzoeksinspanning nodig is om aangrijpingspunten voor een effectief beleid op dit
thema te kunnen genereren.
Al met al kan geconcludeerd worden dat het aantal inactieve Nederlanders beperkt en
stabiel is. De groep Nederlanders met een sedentaire leefstijl lijkt echter aanzienlijk,
zeker onder jongeren maar bijvoorbeeld ook onder sporters. Aanbevolen wordt nieuw
beleid te gaan ontwikkelen dat tot doel heeft het stimuleren van een minder sedentaire
leefstijl te integreren in het bestaande beleid gericht op het stimuleren van voldoende
bewegen, en daartoe ook de noodzakelijke kennis over determinanten en effectieve
interventies te ontwikkelen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

53

Referenties
American Academy of Pediatrics: Committee on Public Education, 2001. Children,
adolescents and television viewing. Pediatrics 2001;107:423-426.
Bennett JA, Winters-Stone K, Nail LM, Scherer J. Definitions of sedentary in
physical-activity-intervention trials: a summary of the literature. J Aging Phys Act
2006;14(4):456-77.
Bernstein SM, Morabia A, Sloutskis D. Definition and prevalence of sedentarism on
an urban population. Am J Public Health 1999;89:862-7.
Biddle SJ. Sedentary behavior. Am J Prev Med 2007;33(6):502-4.
Bouchard C, Shephard RJ. Physical activity, fitness, and health: the model and key
concepts. In: Bouchard C, Shephard RJ, Stephens T (eds). Physical activity, fitness,
and health. International proceedings and consensus statement. Champaign: Human
Kinetics Books; 1994.
Carbrera de León LA, Rodriguez-Perez MC, Rodriguez-Benjumeda LM, Nia-Lafuente
B, Brito-Diaz, B, Muros de FM, et al. Sedentary lifestyle: physical activity duration
versus percentage of energy expenditure. Rev Esp Cardiol 2007;60(3):244-50.
Department of Health and Aging. Active kids are healthy kids: Australia’s physical
activity recommendations for 5-12 year olds. Canberra, ACT: Commonwealth of
Australia; 2004.
Douwes M, Commissaris DACM. Aanbevelingen voor voldoende bewegen op het werk.
In: Hildebrandt VH, Ooijendijk WTM, Hopman-Rock M (red). Trendrapport Bewegen
en Gezondheid 2004/2005. Leiden: TNO Kwaliteit van Leven, 2007.pp83-96.
Dunstan DW, Barr ELM, Healy GN, Salmon J, Shaw JE, Balkau B, et al. Television
viewing time and mortality: The AusDiab study. Circulation 2010;121:384-91.
Esliger DW, Tremblay MS. Physical activity and inactivity profiling: the next generation. Can J Public Health 2007;98 Suppl 2:S195-207.
Hardy L, Booth M, Dobbins T, Okely A, Denney-Wilson E. Associations between small
screen recreation and fitness among adolescents ages 11-15 years. Abstract O-037,
ICPAPH April 13-16: Amsterdam: VU Medical Center, 2008.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

54

Healy GN, Dunstan DW, Salmon J, Cerin E, Shaw JE, Zimmet PZ, et al. Breaks in
sedentary time: beneficial associations with metabolic risk. Diab Care 2008; 31:661-6.
Healy SN, Owen N. Sedentary behaviour and biomarkers of cardiometabolic health
risk in adolescents: An emerging scientific and public health issue. Rev Esp Cardiol
2010;63:261-4.
Katzmarzyk PT, Church TS, Craig CL, Bouchard C. Sitting time and mortality from all
causes, cardiovascular disease, and cancer. Med Sci Sports Exerc 2009;41:998-1005.
Keeton VF, Kennedy C. Update on physical activity including special needs populations. Curr Opin Pediatr 2009;21:262-8.
Owen N, Leslie E, Salmon J, Fotheringham MJ. Environmental determinants of physical activity and sedentary behaviour. Exerc Sport Sci Rev 2000;28:153-8.
Owen N, Wijndaele K, Healy G, Dunstan D, Barnett A, Salmon J. Five-year changes
in television viewing time and changes in metabolic syndrome variables: the AusDiab
Study. Abstract O-041, ICPAPH April 13-16: Amsterdam: VU Medical Center; 2008.
Pate RR, O’Neill JR, Lobelo F. The evolving definition of ‘Sedentary’. Exerc Sport
Sci Rev 2008;36:173-8.
Proper K, Zaanen van S. Relatie tussen sedentair gedrag en (on)gezondheid: een literatuurstudie. In: Hildebrandt VH, Ooijendijk WTM, Hopman-Rock M (red). Trendrapport
Bewegen en Gezondheid 2006/2007. Leiden: De Bink; 2008. p89-112.
Rosenberg DE, Bull FC, Marshall AL, Sallis JF, Bauman AE. Assessment of sedentary
behavior with the international physical activity questionnaire. J Phys Activity & Health
2008;5 supp 1:S30-S44.
Salmon J, Telford A, Crawford D. The Children’s Leisure Activities Study (CLASS):
summary report. Burwood, Victoria: Centre for Physical Activity and Nutrition
Research; 2004.
US Department of Health and Human Services. Physical activity and health: a report
of the Surgeon General. At-a-glance. Atlanta, USA: Centers for Disease Control and
Prevention (CDC); 1996.
Varo JJ, Martinez-Gonzalez MA, De Irala-Estevez J, Kearney J, Gibney M, Martinez
JA. Distribution and determinants of sedentary lifestyles in the European Union. Int J
Epidemiol 2003;32(1):138-46.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

55

Warren TY, Vaughn B, Hooker SP, Sui X, Church TS, Blair SN. Sedentary behaviors increase risk of cardiovascular disease mortality in men. Med Sci Sports Exerc
2010;42:879-85.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

56

Hoofdstuk 4
Bewegen in Nederland: jeugdigen van 4-17 jaar
Sanne de Vries1, Astrid Chorus1, Marieke Verheijden1,2
1TNO Kwaliteit van Leven
2Body@Work Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid, TNO-VUmc
sanne.devries@tno.nl

Samenvatting
In dit hoofdstuk worden de trends in bewegen in Nederland beschreven onder
jeugdigen van 4-17 jaar in de periode 2006-2009. Hiervoor is gebruik gemaakt
van de TNO-monitor Bewegen en Gezondheid, die sinds 2000 het beweeggedrag van de Nederlandse bevolking continu meet. In 2006 haalde 27% van
de jeugdigen van 4-17 jaar zowel in de zomer als in de winter de Nederlandse
Norm Gezond Bewegen (NNGB) van 7 dagen per week tenminste 60 minuten
per dag bewegen op een matig inspannend niveau. Het percentage normactieven
daalde met 8% punten in 2007 tot 19%; vervolgens steeg deze weer tot 26% in
2008, waarna hij in 2009 weer daalde tot 22%. Het percentage jeugdigen dat
de fitnorm haalt van drie keer per week gedurende minimaal 20 minuten zwaar
intensieve activiteit, laat een iets positievere trend zien in de periode 2006-2009.
In 2009 haalde 32% van de jeugdigen de fitnorm ten opzichte van 27% in 2006.
Het percentage jeugdigen dat de NNGB en/of de fitnorm haalde (de combinorm)
schommelde tussen de 43-47% in de periode 2006-2009, waarbij in 2009 46%
de combinorm haalde. Groepen jeugdigen die relatief minder vaak voldeden aan
de beweegnormen zijn jongeren van 12-17 jaar, niet-sporters en jeugdigen met
een niet-Nederlandse herkomst.
Het totale aantal minuten dat jeugdigen van 12-17 jaar per dag lichamelijk actief
zijn bedroeg in 2008/2009 gemiddeld 130 minuten per dag. Sporten en lopen/
wandelen vormden de belangrijkste bronnen van alledaagse lichamelijke activiteit. In 2008/2009 is de bijdrage van school/werk aan het totale aantal minuten
lichamelijke activiteit per dag aanzienlijk afgenomen ten opzichte van 2006/2007.
Sporten daarentegen nam juist toe in deze periode en steeg van gemiddeld 19
naar 29 minuten per dag.
De meeste jeugdigen hadden in de periode 2006-2009 een positieve attitude ten
aanzien van meer bewegen en vonden het prettig meer te gaan bewegen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

57

Inactieve jeugdigen echter waren veel minder positief en vonden het in meerderheid niet prettig meer te gaan bewegen.De eigen omgeving bleek vooral bij
niet-actieven als niet erg beweeglijk te worden ervaren en ook niet als stimulerend
om meer te gaan bewegen. Inactieve jeugdigen achtten zich echter wel goed in
staat om meer te gaan bewegen als ze dat echt zouden willen.
Abstract
In this chapter we present the trend in children’s physical activity between 20062009. Data are derived from the “TNO-Monitor Physical activity and Health”
which measures since 2000 to what extent the Dutch population meets the guidelines for healthy physical activity. In 2006 27% of the youth between 4-17
years met the Dutch Healthy Physical Activity guideline to accumulate at least
60 minutes of moderate to vigorous physical activity per day. This percentage
decreased with 8 percent in 2007 to 19%; it increased to 26% in 2008, after which
it decreased again in 2009 to 22%. The percentage of youth that met the Fitness
guideline of at least 3 times per week 20 minutes of vigorous physical activity
shows a positive trend. In 2009 32% of the youth met the Fitness guideline
compared to 27% in 2006. The percentage of youth that met the Dutch Healthy
Physical Activity guideline and/or the Fitness guideline increased from 43% to
47% in the period 2006-2008. In 2009 46% of the youth met this combined guideline. Youth that met the guidelines are more often children between 4-11 years
old, youth that actively is involved in sports, and youth of Dutch origin.
In 2008/2009 adolescents between 12-17 years old spent on average 130 minutes
per day in physical activity. Sports and leisure walking were the most important
sources of physical activity. In 2008/2009 the contribution of school/work to the
total duration of physical activity per day decreased considerably compared to
2006/2007. The contribution of sports on the other hand increased considerably:
from 19 to 29 minutes per day.
Most of the children and adolescents had a positive attitude towards being more
physically active in the period 2006-2009. Furthermore, they enjoyed to become
more physically active. However, youth that did not meet the physical activity
guidelines were less positive. The majority of them did not like the idea to
become more active. In addition, they did not receive much support from their
social environment to become more physically active. Nevertheless, inactive
youth did believe that they were capable of becoming more active.
4.1 Inleiding
In de afgelopen 30 jaar is de prevalentie van overgewicht onder jeugdigen in Nederland
verdrievoudigd (Fredriks et al., 2000; Hirasing et al., 2001, Van den Hurk et al., 2007).
Het voedingspatroon krijgt hier vaak de schuld van, maar het lage energieverbruik door
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

58

onvoldoende beweging speelt minstens zo’n grote rol. Bewegen is belangrijk, zeker
voor jeugdigen. Zowel voor hun (psycho)sociale en motorische ontwikkeling als voor
hun lichamelijke gezondheid. Voor volwassenen is een half uur bewegen per dag op
minimaal vijf dagen in de week de norm, maar kinderen moeten iedere dag minimaal
een uur lichamelijk actief zijn (Kemper et al., 2000).
In het afgelopen decennium is het belang van bewegen voor de gezondheid niet
alleen onderkend, maar is ook op grote schaal een actief beweegstimuleringsbeleid in
Nederland uitgerold. In eerste instantie was er vooral aandacht voor het uitdragen van
het belang van bewegen voor de algehele bevolking zoals verwoord in de beleidsnota
Sport, bewegen en gezondheid (2001) van het Ministerie van Volksgezondheid Welzijn
en Sport (VWS). In deze periode is er een landelijke monitor naar bewegen opgezet
binnen het onderzoek Ongevallen in Nederland, sindsdien Ongevallen en Bewegen in
Nederland (OBiN) genaamd. Toen in 2005 uit deze monitor naar voren kwam dat het
percentage Nederlanders dat aan de beweegnormen voldoet is gestegen sinds 2000,
maar dat voor een aantal specifieke doelgroepen de situatie aanzienlijk minder gunstig
was, ontstond de behoefte om het beleid steeds specifieker te formuleren (Ooijendijk
et al., 2007). Dit heeft er toe geleid dat in het Nationaal Actieplan Sport en Bewegen
(NASB) specifiek aandacht wordt besteed aan doelgroepen waar nog aanzienlijke
beweegwinst kan worden geboekt, zoals bij jeugdigen, ouderen, chronisch zieken,
allochtonen, werknemers in bepaalde beroepsgroepen en mensen met een lage opleiding
(Ministerie van VWS, 2008).
Het is belangrijk jeugdigen van jongs af aan te stimuleren voldoende te bewegen.
Hiervoor zijn in de afgelopen jaren diverse beweeginterventies en -campagnes
ontwikkeld en uitgezet. Deze interventies worden vanuit verschillende settings aangeboden, waaronder de jeugdgezondheidszorg, het onderwijs, sportverenigingen,
welzijninstanties en de buurt. Ook voor de toekomst heeft de overheid extra middelen
ter beschikking gesteld om jeugdigen meer aan het sporten en bewegen te krijgen. In
oktober 2008 stuurde het kabinet het Beleidskader Sport Bewegen en Onderwijs naar
de Tweede Kamer. Met dit beleidskader wordt gestreefd naar meer sportdeelname en
beweging door de schoolgaande jeugd door het versterken van de verbinding tussen
sport en onderwijs en het realiseren van een meer samenhangend en dekkend sporten beweegaanbod voor de jeugd. Het beleidskader sluit daarbij aan bij het doel dat
het kabinet zich heeft gesteld in de beleidsbrief De Kracht van Sport (2007) inzake
bewegingsstimulering. In deze beleidsbrief wordt het volgende doel gesteld: in 2012
is het percentage jeugdigen (4-17 jaar) dat aan de combinorm voldoet minimaal 50%.
Ook in het Olympisch Plan 2028 wordt expliciet aandacht besteed aan de doelgroep
jeugdigen (NOC*NSF, 2009; Ministerie van VWS & OCW, 2009). Zo wordt gestreefd
naar een verhoging van het aantal LOOT-scholen voor talentvolle jeugdige sporters van
27 tot 35, naar 10.000 stageplaatsen in de sport en naar een betere manier om jeugdige
talenten uit achterstandswijken te kunnen ontdekken en begeleiden.
Het actieve beweegstimuleringsbeleid heeft er toe geleid dat er in toenemende mate
behoefte is aan gegevens over sport en bewegen onder specifieke doelgroepen, waarTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

59

onder jeugdigen. Sinds 2006 worden in de monitor Bewegen en Gezondheid van OBiN
dan ook vragen over bewegen en gezondheid gesteld aan (de ouders van) jeugdigen van
4 jaar en ouder. Daarbij ligt het accent op gegevens over de mate waarin wordt voldaan
aan de vigerende beweegnormen, te weten de Nederlandse Norm Gezond Bewegen
(Kemper et al., 2000), de fitnorm en de combinorm. In Box 1 wordt een beschrijving
van de verscheidene normen weergegeven.

Box 1.

Definities Nederlandse Norm Gezond Bewegen, de fitnorm en
de combinorm voor jeugdigen van 4-17 jaar

Nederlandse Norm Gezond Bewegen
Dagelijks minimaal één uur tenminste matig intensieve lichamelijke activiteit (5
MET1 (bijvoorbeeld aerobics of skateboarden) tot 8 MET (bijvoorbeeld hardlopen 8 km/uur)), waarbij de activiteiten minimaal twee maal per week gericht
zijn op het verbeteren of handhaven van lichamelijke fitheid (kracht, lenigheid
en coördinatie).
Fitnorm
Tenminste drie keer per week gedurende minimaal 20 minuten zwaar intensieve
activiteit (bijvoorbeeld voetballen of basketballen).
Combinorm
Dagelijks minimaal één uur tenminste matig intensieve lichamelijke activiteit (5
tot 8 MET) en/of tenminste drie keer per week gedurende minimaal 20 minuten
zwaar intensieve activiteit.
1 MET staat voor metabole equivalent. 1 MET = 1 kcal per kg lichaamsgewicht per uur.

In dit hoofdstuk worden de trends in bewegen in Nederland beschreven onder jeugdigen
van 4-17 jaar in de periode 2006-2009. Hierbij staan de volgende vragen centraal:
1. Welke ontwikkelingen zijn in de periode 2006-2009 te signaleren met betrekking
tot bewegen in Nederland voor jeugdigen van 4-17 jaar?
2. Wat is de samenhang van bewegen onder jeugdigen van 4-17 jaar met belangrijke
achtergrondkenmerken als geslacht, leeftijd, sportdeelname en herkomst?
3. Wat is de samenhang van bewegen onder jeugdigen van 4-17 jaar met de attitude,
ervaren sociale steun en ervaren eigen effectiviteit ten aanzien van bewegen?

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

60

4.2 Materiaal en methoden
Alle gegevens over bewegen en achtergrondkenmerken van jeugdigen in de leeftijd
van 4-17 jaar zijn gebaseerd op de monitor Bewegen en Gezondheid (OBiN), peiljaren 2006-2009. Voor een gedetailleerde beschrijving over de steekproeftrekking en
dataverzameling wordt verwezen naar hoofdstuk 2. In tabel 1 staat een beschrijving
van de onderzoekspopulatie van 4-17 jaar weergegeven, per jaar vanaf 2006. In totaal
werden jaarlijks gegevens over bewegen verzameld via telefonische interviews van
ruim 2000 jeugdigen in de leeftijd 4-17 jaar. Voor kinderen onder de 12 jaar zijn de
vragen aan de ouders gesteld.
Tabel 1.

Beschrijving jeugdige onderzoekspopulatie (4-17 jaar) telefonische interviews Monitor Bewegen en Gezondheid als onderdeel van Ongevallen en
Bewegen in Nederland, per jaar

Jaar

N

% meisjes*

2006
2007

2093
2258

2008
2009

2168
2161

% niet-Nederlandse herkomst*

45,6
44,6

Gemiddelde
leeftijd*
9,8
9,9

47,8
45,3

11,5
9,9

4,1
4,0

4,0
3,3

* gewogen naar de samenstelling van de Nederlandse bevolking in het desbetreffende jaar

Het percentage jeugdigen dat aan de NNGB voldoet is gebaseerd op een tweetal vragen
(Box 2). Jeugdigen voldoen aan de NNGB, indien zij aangeven zowel in de zomer als in
de winter op 7 dagen per week tenminste 60 minuten per dag matig inspannend actief
te zijn. Deze jeugdigen zijn normactief.
Jeugdigen die de NNGB niet halen worden ingedeeld in de categorieën: semi-actief
(5-6 dagen per week tenminste 60 minuten per dag matig inspannend actief), semiinactief (3-4 dagen per week tenminste 60 minuten per dag matig inspannend actief)
en inactief (0-2 dagen per week tenminste 60 minuten per dag matig inspannend actief)
(De Vries et al., 2005).
Analyse
Om de vraagstellingen te kunnen beantwoorden zijn beschrijvende analyses uitgevoerd.
In de resultaten zijn percentages gepresenteerd, representatief voor de bevolkingssamenstelling in het betreffende peiljaar. Hierbij is gewogen naar leeftijd, geslacht,
opleiding, gezinssamenstelling, arbeidsparticipatie, stedelijkheid en regio. Om de
precisie en significantie van de schatting aan te geven zijn betrouwbaarheidsintervallen
berekend op basis van de ongewogen aantallen met de formule van Fleiss (1981). Hoe
nauwer het interval hoe nauwkeuriger de schatting met het gemiddelde percentage.
Daarnaast laat het betrouwbaarheidsinterval zien of er statistisch significante verschil-

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

61

len aanwezig zijn tussen percentages. Waar mogelijk zijn verschillen in verdelingen
tussen groepen getoetst met een chi-kwadraat toets.

Box 2.

NNGB vragen jeugd

Er volgt nu een aantal vragen over lichaamsbeweging, zoals bijvoorbeeld wandelen of
fietsen, tuinieren, sporten of beweging op het werk of op school. Het gaat om alle lichaamsbeweging die tenminste even inspannend is als stevig doorlopen of fietsen.
En hoeveel dagen per week heeft uw kind in de ZOMER tenminste 60 minuten per dag zulke
lichaamsbeweging? Het gaat om het gemiddeld aantal dagen van een gewone week.
En hoeveel dagen per week heeft uw kind in de WINTER tenminste 60 minuten per dag
zulke lichaamsbeweging? Het gaat weer om het gemiddeld aantal dagen van een gewone
week.

Alhoewel er (inter)nationaal nog geen consensus is over het gebruiken van de fitnorm
en de combinorm voor jeugdigen (Janssen, 2007; De Vries et al., 2009a; De Vries et
al., 2009b) worden de fit- en combinorm in de TNO-Monitor Bewegen en Gezondheid
wel berekend om vergelijking met andere leeftijd- en doelgroepen mogelijk te maken.
Het percentage jeugdigen dat aan de fitnorm voldoet is net als de NNGB gebaseerd op
een tweetal vragen (Box 3). Jeugdigen voldoen, net als volwassenen, aan de fitnorm als
zij aangeven zowel in de zomer als in de winter tenminste 3 keer per week tenminste
20 minuten intensief actief te zijn.

Box 3.

Fitnorm vragen jeugd

De volgende twee vragen gaan over inspannende lichaamsbeweging, waarvan uw kind
merkbaar sneller gaat ademen, zoals bijvoorbeeld stevig wandelen of fietsen,
tuinieren, sporten en andere inspannende activiteiten op school, in het huishouden of in
uw vrije tijd.
De volgende vragen gaan over inspannende lichaamsbeweging in uw vrije tijd.
Hoe vaak per week beoefent uw kind in zijn/haar vrije tijd, in de ZOMER inspannende
sporten of zware lichamelijke activiteiten die lang genoeg duren om bezweet te raken?
Het gaat om inspannende lichaamsbeweging in uw vrije tijd die ten minste 20 minuten
per keer duurt.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

62

Hoe vaak per week beoefent uw kind in zijn/haar vrije tijd, in de WINTER inspannende
sporten of zware lichamelijke activiteiten die lang genoeg duren om bezweet te raken?
Het gaat om inspannende lichaamsbeweging in uw vrije tijd die ten minste 20 minuten
per keer duurt.

Jeugdigen voldoen aan de combinorm als zij aan de NNGB en/of de fitnorm voldoen.
Aan een kwart van de respondenten van 12 jaar en ouder worden vragen over het
beweegpatroon van de vorige dag gesteld. Gevraagd wordt om de hoeveelheid tijd en
de mate van intensiteit (licht, matig, zwaar) in te schatten die besteed is aan lichamelijke activiteiten op het werk, tijdens school, transport van en naar het werk/school, in
het huishouden, tijdens tuinieren/klussen, sport, fietsen in vrije tijd, wandelen in vrije
tijd en overige activiteiten. Omdat de recall periode heel kort is en het een continue
monitor betreft, kan op deze wijze een nauwkeurige inschatting verkregen worden van
het beweegpatroon op bevolkingsniveau.
Om na te gaan of trends zijn waar te nemen in de determinanten van gedragsverandering, is hierover sinds 2006 een aantal vragen over gesteld aan een kwart van de
onderzoekspopulatie (afgeleid uit het I-Change Model, zie hoofdstuk 2.2).

4.3 Resultaten

4.3.1 Trends in beweegnormen
Nederlandse Norm Gezond Bewegen
In Tabel 2 wordt weergegeven welk percentage jeugdigen van 4-17 jaar tenminste 60
minuten per dag matig inspannend lichamelijk actief was naar het aantal dagen per week
in de zomer en in de winter. In Tabel 3 worden de gegevens uit Tabel 2 samengevoegd
tot de categorieën inactief, semi-inactief, semi-actief en normactief.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

63

Tabel 2.

Zomer
0
1
2
3
4
5
6
7
Winter
0
1
2
3
4
5
6
7

Tabel 3.

Zomer
Inactief
0-2 dagen
Semi-inactief
3-4 dagen
Semi-actief
5-6 dagen
Normactief
7 dagen
Winter
Inactief
0-2 dagen
Semi-inactief
3-4 dagen
Semi-actief
5-6 dagen
Normactief
7 dagen

Percentage jeugdigen van 4 -17 jaar dat tenminste 60 minuten per dag
matig inspannend lichamelijk actief was naar aantal dagen per week
(2006 – 2009), uitgesplitst naar zomer en winter
2006

2007

2008

2009

4,5
3,2
8,5
10,7
8,8
9,1
3,9
51,4

3,8
5,8
9,6
12,8
10,9
14,1
6,5
36,6

8,3
6,0
5,7
13,1
6,5
13,0
7,8
39,5

5,0
4,6
7,0
16,0
8,8
13,1
4,5
41,0

10,5
9,2
14,4
13,1
8,2
11,9
2,9
29,9

10,4
10,1
17,4
15,5
6,6
12,7
6,1
21,2

9,1
11,1
12,5
11,8
9,2
17,0
2,8
26,6

10,6
9,5
16,7
14,7
8,5
16,1
2,4
21,4

Percentage jeugdigen van 4 -17 jaar dat tenminste 60 minuten per dag
matig inspannend lichamelijk actief was (2006 – 2009), uitgesplitst naar
zomer en winter en categorieën inactief, semi-inactief, semi-actief en
normactief *
2006

2007

2008

2009

16,2

19,2

20,0

16,6

19,5

23,7

19,6

24,8

13,0

20,6

20,8

17,6

51,4

36,6

39,5

41,0

34,1

37,9

32,7

36,8

21,3

22,1

21,0

23,2

14,8

18,8

19,8

18,5

29,9

21,2

26,6

21,4

*door afronding tellen percentages soms niet op tot precies 100.

Uit de tabellen 2 en 3 is af te lezen dat in de periode 2006-2009 een hoger percentage
jeugdigen aangaf de Nederlands Norm Gezond Bewegen te halen in de zomer dan in de
winter. Voor het percentage inactieve jeugdigen geldt het omgekeerde; het percentage
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

64

inactieve jeugdigen was hoger in de winter dan in de zomer. Er is geen duidelijke trend
waar te nemen in het aantal jeugdigen dat voldoet aan de Nederlandse Norm Gezond
Bewegen in de zomer en in de winter in de periode 2006-2009. Het percentage jeugdigen dat in de zomer 7 dagen per week tenminste 60 minuten per dag matig inspannend
actief was, lijkt na een flinke daling tussen 2006 en 2007 weer enigszins te stijgen.
Deze trend is echter niet te verklaren door een daling van het percentage inactieve
of semi-actieve jeugdigen in de periode 2007-2009. Bovendien steeg het percentage
jeugdigen dat in de winter de NNGB haalde niet in de periode 2006-2009.
In Tabel 4 wordt het percentage jeugdigen weergegeven dat zowel in de zomer als in
de winter tenminste 60 minuten per dag matig inspannend actief is.
Tabel 4.

Jaar
2006
2007
2008
2009

Percentage jeugdigen van 4-17 jaar dat voldeed aan de NNGB voor jeugd
(2006-2009) en de 95% betrouwbaarheids intervallen (BI).
% norm-actieven
26,9
19,2
25,8
21,9

BI
23,0 – 31,2
15,6 – 23,3
20,2 – 32,3
18,1 – 26,2

De tabel laat een schommelend beeld zien in de periode 2006-2009. In 2006 haalde
27% van de jeugdigen van 4-17 jaar zowel in de zomer als in de winter de NNGB.
Dit percentage daalde met 8 procentpunten in 2007 tot 19%. Vervolgens steeg deze
weer tot 26% in 2008, waarna hij in 2009 weer daalde tot 22%. De daling in 2009 ligt
echter binnen het gegeven betrouwbaarheidsinterval van 2008. Dit betekent dat het
percentage jeugdigen van 4-17 jaar dat in 2009 voldeed aan de NNGB niet significant
lager is dan in 2008. In 2009 bewoog ruim driekwart van de jeugdigen van 4-17 jaar
over het hele jaar genomen onvoldoende (minder dan 7 dagen per week tenminste 60
minuten per dag op een matig inspannend niveau).
Fitnorm
Het percentage jeugdigen dat in de periode 2006-2009 0, 1-2 of 3 of meer keer per
week tenminste 20 minuten per dag inspannende lichaamsbeweging uitvoerde, wordt
weergegeven in Tabel 5.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

65

Tabel 5.

Zomer
Niet fitactief
0
Semi fitactief
1-2
Norm fitactief
3+
Winter
Niet fitactief
0
Semi fitactief
1-2
Norm fitactief
3+

Percentage jeugdigen van 4-17 jaar dat voldeed aan de fitnorm (20062009), uitgesplitst naar zomer en winter
2006

2007

2008

2009

17,9

20,0

23,2

19,6

35,3

29,46

29,4

30,4

46,8

50,7

47,4

50,0

19,1

23,1

27,2

25,5

46,5

44,6

34,1

39,0

34,4

32,3

38,7

35,4

In de periode 2006-2009 lag het percentage jeugdigen dat in de zomer geen enkele keer
per week tenminste 20 minuten per keer inspannende lichaamsbeweging had tussen
de 18-23%. In de winter varieerde het percentage niet fitactieve jeugdigen van 19%
tot 27%. Het percentage jeugdigen dat de fitnorm wel haalde, schommelde in deze
jaren in de zomer tussen de 47-51% en in de winter tussen de 32-39%. Net als bij de
Nederlandse Norm Gezond Bewegen haalden in alle jaren meer jeugdigen de fitnorm
in de zomer dan in de winter.
Tabel 6 laat zien hoeveel procent van de jeugdigen over het gehele jaar genomen de
fitnorm haalde in de periode 2006-2009.
Tabel 6.

Jaar
2006
2007
2008
2009

Percentage jeugdigen van 4-17 jaar dat voldeed aan de fitnorm (20062009) en de 95% betrouwbaarheids intervallen
% fitnormactief
27,4
29,4
35,5
31,9

BI
23,5 – 31,7
25,2 – 34,0
29,2 – 42,3
27,6 – 36,6

In 2006 haalde 27% van de jeugdigen zowel in de zomer als in de winter de fitnorm
van tenminste drie keer per week gedurende minimaal 20 minuten zwaar intensieve
activiteit. Dit percentage is in de daarop volgende twee jaren gestegen met 8 procentpunten. In 2009 is het percentage jeugdigen dat de fitnorm haalde echter weer gedaald.
De daling tussen 2008 en 2009 valt echter binnen het betrouwbaarheidsinterval van
2008. Dit betekent dat het percentage jeugdigen van 4-17 jaar dat in 2009 de fitnorm
haalde niet significant lager is dan in 2008.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

66

Combinorm
De resultaten van de Nederlandse Norm Gezond Bewegen en de fitnorm zijn samengevat in de combinorm. Een jeugdige voldoet aan de combinorm als hij/zij aan de NNGB
en/of de fitnorm voldoet. Tabel 7 laat de verdeling van jeugdigen zien over het aantal
dagen in de zomer en de winter waarin zij al dan niet voldeden aan de combinorm.
Tabel 7.

Percentage jeugdigen van 4-17 jaar dat voldeed aan de combinorm (20062009), uitgesplitst naar zomer en winter

Zomer
Niet combinormactief
Combinorm
Actief
Winter
Niet combinormactief
Combinorm
Actief

2006

2007

2008

2009

26,7

32,4

35,9

31,6

73,3

67,6

64,1

68,4

48,0

54,5

50,2

52,5

52,0

45,5

49,8

47,5

In overeenstemming met de resultaten van de NNGB en de fitnorm is te zien dat een
hoger percentage jeugdigen de combinorm haalde in de zomer dan in de winter. In de
zomer schommelde het percentage jeugdigen dat de combinorm haalde tussen 20062009 namelijk tussen 64-73%, in de winter tussen 46-52%.
Tabel 8.

Jaar
2006
2007
2008
2009

Percentage jeugdigen van 4-17 jaar dat voldeed aan de combinorm in de
periode 2006-2009 en de 95% betrouwbaarheids intervallen
%
46,9
43,3
47,3
45,7

BI
42,3 – 51,1
38,6 – 48,1
40,5 – 54,2
40,9 – 50,5

In Tabel 8 is het percentage jeugdigen af te lezen dat over het gehele jaar genomen de
combinorm haalde. Het percentage jeugdigen van 4-17 jaar dat in 2006 zowel in de
zomer als in de winter de combinorm haalde, lag op 47%. In de daarop volgende jaren
is dit percentage niet wezenlijk toe- of afgenomen. Het percentage combinorm actieven
in 2007, 2008 en 2009 valt allen binnen het betrouwbaarheidsinterval van 2006. Het
percentage combinormactieve jeugdigen is in de periode 2007-2009 dus niet significant
af- of toegenomen ten opzichte van 2006.
4.3.2 Samenhang van bewegen met achtergrondkenmerken
In Bijlagen 1-3 wordt het percentage jeugdigen weergegeven dat voldoet aan de NNGB,
de fitnorm of de combinorm voor verschillende groepen. Er is gekeken naar verschillen
in het percentage normactieven tussen jongens en meisjes, tussen kinderen van 4-11

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

67

jaar en jongeren van 12-17 jaar, tussen sporters en niet-sporters1 en tussen jeugdigen
van Nederlandse en niet-Nederlandse herkomst.
Meisjes bleken minder vaak aan de beweegnormen te voldoen dan jongens. Met
betrekking tot leeftijd is gevonden dat jongeren van 12-17 jaar minder vaak aan
de beweegnormen voldeden dan kinderen van 4-11 jaar. Subgroepen jeugdigen die
eveneens minder vaak voldeden aan de normen zijn niet-sporters en jeugdigen van
niet-Nederlandse herkomst.

Groepen jeugdigen die relatief minder vaak voldeden aan de normen.
NNGB
Meisjes (vanaf 2008)
12-17 jaar
Niet-sporters (vanaf
2008)
Niet-Nederlandse

Geslacht
Leeftijd
Sportbeoefening
Herkomst

Fitnorm
Meisjes
12-17 jaar (tot 2008)

Combinorm
Meisjes (vanaf 2008)
12-17 jaar

Niet-sporters
Niet-Nederlandse

Niet-sporters
Niet-Nederlandse

4.3.3
Alledaags beweegpatroon
Aan een kwart van alle respondenten van 12 jaar en ouder worden sinds 2000 vragen
over het beweegpatroon van de vorige dag gesteld. De resultaten van de periode 20062009 zijn weergegeven in Tabel 9.
Tabel 9.

20062007
20082009

Beweegpatroon van jeugdigen van 12-17 jaar in minuten per dag (20062009)

School/
werk

Transport
school/
werk

Huish.
werk

Tuinieren/
klussen

Sport

Fietsen

Lopen/
wandelen

Anders

Totaal

36

15

10

6

19

8

17

5

117

15

15

10

13

29

11

20

17

130

Het aantal minuten per dag dat jongeren lichamelijk actief waren, is in de periode
2006-2009 gestegen. Indien echter ook de resultaten van de voorgaande jaren worden
meegenomen, dan zien we, met uitzondering van een daling in 2006/2007, een redelijk stabiel beeld. Gemiddeld besteedden zij in 2000/2001 127 minuten per dag aan
lichamelijke activiteit (zie Hildebrandt et al., 2008), in 2008/2009 was dit 130 minuten
(zie tabel 9), ruim twee uur per dag. School/werk, sport en lopen/wandelen leverden
de grootste bijdrage aan de totale hoeveelheid tijd besteed aan lichamelijke activiteit.
In 2008/2009 is deze verdeling enigszins veranderd ten opzichte van 2006/2007. Niet
2

Onder niet-sporters worden jeugdigen verstaan die minder dan 1 keer hebben gesport in de afgelopen 12
maanden.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

68

school/werk, maar sport leverde de grootste bijdrage. Indien fietsen en lopen/wandelen bij elkaar opgeteld worden, blijkt het zich actief voortbewegen in de vrije tijd de
grootste bijdrage te leveren. Activiteiten waar jongeren van 12-17 jaar het minste tijd
aan besteedden, waren huishoudelijke werkzaamheden en tuinieren/klussen.
4.3.4 Determinanten van beweeggedrag
Tabel 10 beschrijft de trends in de determinanten van gedragsverandering voor de
groepen jeugdigen die normactief zijn, niet-normactief (minder dan zeven dagen per
week tenminste 60 minuten per dag matig intensief actief) en inactief (minder dan twee
dagen per week tenminste 60 minuten per dag matig intensief actief).
Tabel 10.

Attitude, ervaren sociale norm/steun en ervaren eigen effectiviteit van
jeugdigen van 4-17 jaar, uitgesplitst naar beweeggedrag (2006-2009)
Normactief

Nietnormactief

Inactief

Percentage jeugdigen dat het (heel) goed
vindt om méér te gaan bewegen dan hij/zij
nu doet.

2006-2007

53,6

74,0

75,6

2008-2009

59,5

71,8

86,4

Percentage jeugdigen dat het (heel) prettig
vindt om meer te gaan bewegen dan hij/zij
nu doet.

2006-2007

55,8

61,5

61,4

2008-2009

62,7

50,6

28,9

Percentage jeugdigen bij wie kinderen met
wie zij veel omgaan bijvoorbeeld klasgenootjes, buurjongens/meisjes, vriendjes/vriendinnetje (heel) veel bewegen.

2006-2007

56,3

66,7

54,8

2008-2009

55,4

37,7

28,3

Percentage jeugdigen dat veel gestimuleerd
wordt meer te gaan bewegen door kinderen
met wie zij veel omgaan.

2006-2007

28,9

17,8

16,9

2008-2009

28,4

16,6

8,2

Percentage jeugdigen dat denkt dat het hem/
haar (heel) goed zal lukken om meer te gaan
bewegen als hij/zij dat echt zou willen.

2006-2007

81,6

84,5

89,1

2008-2009

84,6

85,7

77,5

Het merendeel van de jeugdigen stond in de periode 2006-2009 positief ten aanzien
van meer bewegen. Ook ervoeren zij een hoge mate van eigen effectiviteit ten aanzien
van meer bewegen. Jeugdigen die de norm niet haalden, weken hierbij in positieve
zin af van jeugdigen die de norm wel haalden. Uitzondering hierop vormde de groep
inactieve jeugdigen. Zij gaven weliswaar aan meer bewegen goed te vinden, maar
niet prettig. In 2008/2009 gaf slechts 29% van de inactieve jeugdigen aan het prettig
te vinden meer te gaan bewegen. Ook zagen zij weinig actieve voorbeelden om zich
heen en ervoeren zij weinig steun om meer te gaan bewegen. Zij achtten zich echter
wel goed in staat meer te gaan bewegen als ze dat echt zouden willen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

69

4.4 Discussie, conclusies en aanbevelingen
In dit hoofdstuk zijn trends in bewegen in Nederland beschreven onder jeugdigen van
4-17 jaar en is ingegaan op verschillen in bewegen van jeugdigen met verschillende
achtergrondkenmerken. In 2009 haalde 22% van de jeugdigen van 4-17 jaar de NNGB
en 32% de fitnorm. Met andere woorden 1 op de 4 á 5 jeugdigen haalde de norm van
7 dagen per week tenminste 60 minuten per dag bewegen op een matig inspannend
niveau en 1 op de 3 jeugdigen haalde de norm van tenminste 3 keer per week gedurende minimaal 20 minuten zwaar intensieve activiteit. Het percentage jeugdigen dat
in 2009 aan de combinorm voldeed, lag een stuk hoger dan het percentage jeugdigen
dat aan de NNGB of de fitnorm voldeed, namelijk op 46%. Slechts een klein gedeelde
van de jeugdigen voldeed zowel aan de NNGB als aan de fitnorm. Het merendeel
van de jeugdigen voldeed ofwel aan de NNGB ofwel aan de fitnorm. Het verdient
aanbeveling nader te onderzoeken hoe deze twee groepen jeugdigen zich van elkaar
onderscheiden.
Voor alle drie beweegnormen gold dat meisjes, jongeren van 12-17 jaar, niet-sporters
en jeugdigen van niet-Nederlandse herkomst minder vaak de NNGB, fitnorm en
combinorm haalden dan jongens, kinderen van 4-12 jaar, sporters en jeugdigen van
Nederlandse herkomst. Het verdient tevens aanbeveling de verschillende beweegnormen voor jeugdigen opnieuw onder de loep te nemen. Welke norm heeft volgens state
of the art kennis de grootste voorspellende waarde voor de gezondheid en fitheid van
jeugdigen op latere leeftijd: de NNGB, de fitnorm of de combinorm en hoe definiëren,
operationaliseren en meten we deze normen (De Vries et al., 2009a, 2009b)?
In vergelijking met volwassenen loopt het percentage jeugdigen dat aan de NNGB en de
combinorm voldoet sterk achter. Volwassenen voldeden in 2009 bijna drie keer zo vaak
aan de NNGB als jeugdigen (volwassenen: 61%, jeugdigen: 22%)(zie ook hoofdstuk
2). Onder volwassenen voldeed in 2009 68% aan de combinorm ten opzichte van 46%
onder jeugdigen. Jeugdigen haalden daarentegen wel vaker de fitnorm dan volwassenen (jeugdigen: 32%, volwassenen: 24%). Mogelijk heeft dit te maken met de lessen
lichamelijke opvoeding in het primair en voortgezet onderwijs waardoor zij al 1 á 2
keer per week gedurende minimaal 20 minuten zwaar intensieve activiteit uitvoeren.
In de periode 2006-2009 is het percentage jeugdigen van 4-17 jaar dat aan de verschillende beweegnormen voldeed, redelijk stabiel gebleven. Het lijkt er dan ook op dat
het actieve beweegstimuleringsbeleid voor jeugdigen dat in deze periode is gevoerd
geen effect heeft gehad op het percentage jeugdigen dat op populatieniveau aan de verschillende beweegnormen voldoet. Het heeft in ieder geval niet geleid tot een stijging
van het landelijke percentage normactieve jeugdigen. Er zijn dan ook extra stimuleringsmaatregelen nodig om jeugdigen meer aan het sporten en bewegen te krijgen.
Het kabinet heeft hier in de periode 2009-2011 28 miljoen voor beschikbaar gesteld
binnen het Beleidskader Sport Bewegen en Onderwijs. Het hoofddoel daarvan is om
te bereiken dat in 2012 minimaal 50% van de jeugdigen van 4-17 jaar de combinorm
haalt. In 2009 haalde 46% van de jeugdigen de combinorm. De hoofddoelstelling van
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

70

het beleidskader lijkt hiermee op hoofdlijnen goed haalbaar. Er moet echter gerealiseerd
worden dat de situatie onder bepaalde subgroepen aanzienlijk slechter is, zo haalde
onder jongeren van 12-17 jaar slechts 42% de combinorm en onder jeugdigen van nietNederlandse herkomst 22%. Voor deze groepen zijn extra inspanningen gewenst. Het
verdient daarom aanbeveling de doelen van het beleidskader nader te specificeren voor
bepaalde leeftijd- en doelgroepen. Verder moet overwogen worden om de doelstelling
voor kinderen van 4-12 jaar te verhogen, aangezien deze leeftijdsgroep het beleidsdoel
reeds haalt, maar er ook bij deze leeftijdsgroep nog steeds aanzienlijke beweegwinst is
te behalen. Onder deze leeftijdsgroep haalde in 2009 53% de combinorm.
Uit het alledaags beweegpatroon van jongeren van 12-17 jaar in de periode 20062009 kan afgeleid worden dat het verstandig is in te zetten op meer uren lichamelijke
opvoeding in het onderwijs. School/werk leverde in 2008/2009 niet langer de grootste
bijdrage aan het totaal aantal minuten per dag dat jongeren lichamelijk actief waren,
terwijl zij wel een groot gedeelte van hun tijd op school doorbrengen. Verder verdient
het aanbeveling het huidige sport- en beweegaanbod beter af te stemmen op de wensen
en behoeften van de huidige generatie jeugdigen. Te denken valt aan sportkennismakinglessen in plaats van reguliere gymlessen, een flexibel sportlidmaatschap, dance
events en toepassing van interactieve spelconcepten uit de gaming industrie.
Naast aandacht voor sport en bewegen in en rond het onderwijs is het noodzakelijk ook
aandacht te besteden aan de directe leefomgeving waarin jeugdigen wonen, werken,
sporten en naar school gaan. Het creëren van een ‘beweegvriendelijke’ omgeving wordt
gezien als een veelbelovende strategie om bewegen onder jeugdigen te bevorderen,
vanwege de veronderstelde blijvende invloed op de bevolking in plaats van een kortdurende invloed op individuen. Bovendien kan het verbeteren van de beweegvriendelijkheid van de leefomgeving invloed hebben op bevolkingsgroepen die met andere
strategieën moeilijk te bereiken zijn, zoals mensen met een lage sociaaleconomische
status of mensen die de Nederlandse taal niet beheersen.
Samengevat leveren de analyses de volgende bevindingen op:
● In 2009 voldeed slechts 22% van de jeugdigen van 4-17 jaar aan de NNGB en
32% aan de fitnorm. Daarmee komt het percentage jeugdigen dat in 2009 aan de
combinorm voldeed op 46%.
● Het percentage jeugdigen van 4-17 jaar dat in 2009 voldeed aan de vigerende
beweegnormen blijft ver achter bij die van volwassenen.
● Groepen jeugdigen die relatief minder vaak voldeden aan de normen zijn meisjes,
jongeren van 12-17 jaar, niet-sporters en jeugdigen van niet-Nederlandse herkomst.
● School/werk, sporten en lopen/ wandelen vormden de belangrijkste bronnen van
alledaagse activiteit onder jongeren van 12-17 jaar.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

71

●

De attitude ten aanzien van meer bewegen was bij de meeste jeugdigen positief.
Inactieve jeugdigen vonden het echter niet prettig om meer te gaan bewegen.
Ook zagen zij weinig actieve voorbeelden om zich heen en ervoeren zij, net als
normactieve jeugdigen, weinig steun om meer te gaan bewegen. Inactieve jeugdigen achtten zich echter wel goed in staat om meer te gaan bewegen als ze dat
echt zouden willen.

Aanbevolen wordt het beweegstimuleringsbeleid gericht op jeugdigen te intensiveren
en daarbij extra aandacht te besteden aan jongeren van 12-17 jaar, jeugdigen die niet
sporten en jeugdigen van niet-Nederlandse herkomst. Voorts dient voorkomen te worden dat de huidige bronnen van alledaagse beweging langzaam opdrogen door onder
andere meer voor-, tussen- en naschoolse sportieve activiteiten aan te bieden, door een
minimum aantal lessen lichamelijke opvoeding per week in het primair, voortgezet,
middelbaar en hoger onderwijs verplicht te stellen en door actief transport van en naar
school en werk te stimuleren. Ook de realisatie van een meer samenhangend en dekkend
sport- en beweegaanbod in de directe woon- en leefomgeving (wijk, onderwijs, sport)
van de jeugdige is wenselijk, aansluitend bij de wensen en behoeften van jongens en
meisjes van verschillende herkomst en van verschillende leeftijden door jeugdigen meer
te betrekken bij het ontwikkelen, organiseren en evalueren van sport- en beweegactiviteiten. Onderzocht moet worden welke vormen van sporten en bewegen inactieve
jeugdigen wel prettig vinden om uit te voeren met aandacht voor de organisatievorm,
de setting en toepassing van innovatieve materialen en methoden.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

72

Referenties
Beleidsbrief De Kracht van Sport. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007-2008, 30 234,
nr. 13.
Fleiss JL. Statistical Methods for rates and proportions. New York: John Wiley &
Sons, 1981;14.
Fredriks AM, van Buuren S, Hirasing R, Wit, JM, Verloove-Vanhorick SP: De Queteletindex (body mass index) bij jongeren in 1997 vergeleken met 1980: nieuwe groeidiagrammen voor de signalering van ondergewicht, overgewicht en obesitas. Ned Tijdschr
Geneesk 2001; 145 (27) 1296-1302.
Hirasing RA, Fredriks AM, van Buuren S, Verloove-Vanhorick SP. Toegenomen prevalentie van overgewicht en obesitas bij Nederlandse kinderen en signalering daarvan
aan de hand van internationale normen en nieuwe referentiediagrammen. Ned Tijdschr
Geneesk 2001; 145(27) 1303-1308.
Hurk K van den, Dommelen P van, Buuren S van, Verkerk PH, Hirasing RA. Prevalence
of overweight and obesity in the Netherlands in 2003 compared to 1980 and 1997.
Arch Dis Child 2007; 92(11):992-5.
Kemper HCG, Ooijendijk WTM, Stiggelbout M. Hoeveel lichaamsbeweging is gezond?
Lichamelijke opvoeding 2000(1)4-9.
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport. Nota Sport, bewegen en gezondheid.
Naar een actief kabinetsbeleid ter vergroting van de gezondheid door en bij sport en
beweging. Den Haag: Ministerie Van Volksgezondheid Welzijn en Sport, 2001.
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Ministerie van Onderwijs Cultuur
en Wetenschap. Uitblinken op alle niveaus: Kabinetsstandpunt bij het Olympisch Plan
2028 Den Haag. Ministerie van VWS & Ministerie van OCW, 2009.
Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport, Verenging van Nederlandse
gemeenten, NOC*NSF. Kaderstellende afspraken Impuls Nationaal Actieplan Sport
en Bewegen. Den Haag, 2008.
NOC*NSF. Olympisch Plan 2028 Heel Nederland naar Olympisch niveau: plan van
aanpak op hoofdlijnen Arnhem. NOC*NSF, 2009.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

73

Ooijendijk WTM, Hildebrandt VH, Hopman-Rock M. Bewegen in Nederland 20002005. In: Hildebrandt VH, Ooijendijk WTM, Hopman-Rock M (red). Trendrapport
Bewegen en Gezondheid 2004/2005. Leiden: TNO Kwaliteit van Leven, 2007.pp936.
Platform Sport, Bewegen en Onderwijs. Uitvoeringsplan Platform Sport Bewegen en
Onderwijs, 2009.
Vries SI de, Bakker I, Overbeek K van, Boer ND, Hopman-Rock M. Kinderen in prioriteitswijken: lichamelijke (in)activiteit en overgewicht. Leiden: TNO Kwaliteit van
Leven. TNO-rapport KvL/B&G 2005.179,2005.
Vries SI de. Activity-friendly neighborhoods for children: measurement of physical activity and environmental correlates. Proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam, 2009.
Vries SI de, Hildebrandt VH. Engbers LE, Hekkert KD, Bakker I. Bewegen gemeten:
verschillende cijfers door gebrek aan gouden standaard. TSG 2009a;87(5):203-6.
Vries SI de, Hopman-Rock M, Bakker I. Mechelen W van. Meeting the 60-min
physical activity guideline: effect of operationalization. Med Sci Sports Exerc 2009b;
41(1):81-86.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

74

Bijlage 4.1. Aantal Jeugdigen (in %) dat aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen
(NNGB) voldoet naar geslacht, leeftijd, sporten en herkomst (20062009)
Achtergrondkenmerken

2006-2007

2008-2009

Jongen

21,0

27,9

Meisje
Leeftijd

25,8

20,3

4-11 jaar

32,4

27,9

12-17 jaar
Sport

15,1

20,3

Wel sporter

22,6

25,9

Niet sporter
Herkomst

25,1

13,5

Nederland

23,9

24,2

Elders

6,8

17,6

Geslacht

Bijlage 4.2. Aantal jeugdigen (in %) dat aan de fitnorm voldoet naar geslacht, leeftijd,
sporten en herkomst (2006-2009)
Achtergrondkenmerken
Geslacht

2006-2007

2008-2009

Jongen

30,8

36,6

Meisje
Leeftijd

25,3

30,7

4-11 jaar

33,1

35,6

12-17 jaar
Sport

24,6

31,9

Wel sporter

32,1

39,3

Niet sporter
Herkomst

10,5

7,3

Nederland

29,4

34,6

Elders

12,4

19,0

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

75

Bijlage 4.3. Aantal jeugdigen (in %) dat aan de combinorm voldoet naar geslacht,
leeftijd, sporten en herkomst (2006-2009)
Achtergrondkenmerken

2006-2007

2008-2009

Jongen

46,3

49,0

Meisje
Leeftijd

44,0

43,9

4-11 jaar

53,3

52,8

12-17 jaar
Sport

38,1

42,0

Wel sporter

47,7

52,1

Niet sporter
Herkomst

31,7

19,0

Nederland

46,5

48,1

Elders

19,7

22,2

Geslacht

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

76

Hoofdstuk 5
Bewegen in Nederland: ouderen
Gert Jan Wijlhuizen, Astrid Chorus
TNO Kwaliteit van Leven
gertjan.wijlhuizen@tno.nl

Samenvatting
In dit hoofdstuk staan de trends beschreven in het beweeggedrag van ouderen
in de periode 2000-2009. Hiervoor is gebruik gemaakt van de TNO-monitor
Bewegen en Gezondheid, die sinds 2000 het beweeggedrag van de Nederlandse
bevolking continu meet. In 2000 voldeed 42% van de 65+-ers aan de NNGB.
In de periode 2000-2009 is dit opgelopen tot 53%. Het percentage ouderen dat
aan de fitnorm voldoet is relatief laag en in de periode 2000-2009 nauwelijks
gestegen (van 9% naar 10%). Het percentage ouderen dat aan de combinorm
voldoet is de afgelopen 10 jaar opgelopen van 44% in 2000 naar 58% in 2009.
Ook het percentage inactieve ouderen is teruglopen, maar nog steeds relatief
hoog. Risicogroepen voor onvoldoende bewegen vormen ouderen die 75 jaar of
ouder zijn, ouderen die niet sporten en ouderen met één of meerdere chronische
aandoeningen. Met betrekking tot kracht is er sprake van een negatieve trend.
Over de periode 2006-2009 blijkt dat het percentage ouderen dat geen enkele
dag per week spierversterkende oefeningen doet, is toegenomen van 69% naar
77%. Het aantal minuten per dag dat ouderen bewegen (in 2009 103 minuten),
is in de periode 2000-2009 nauwelijks toegenomen, doordat een aanzienlijke
stijging in de jaren 2002-2007 inmiddels vrijwel teniet gedaan is. Tenslotte is
de huidige attitude ten aanzien van meer bewegen bij ouderen minder positief
dan in 2006-2007. Daarbij is de omgeving weinig stimulerend en wordt de eigen
effectiviteit laag ingeschat.
Summary
In this chapter we present the trends in physical activity of older people during
the period 2000-2009. Data are derived from the 'TNO-monitor' Physical activity
and Health’ which measures since 2000 to what extent the Dutch population
meets the guidelines for healthy physical activity.
In the periode 2000-2009 the percentage of the population of 65 years and older
meeting the Dutch physical increased from 42% to 53%.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

77

Percentages of older persons meeting the cardio respiratory fitness guideline
are similar over the years, 9% in 2000 and about 10% in 2009. The percentages
of older people meeting the combined guideline increased from 44% to 58% in
the past 10 years. Although the percentage of totally inactive older people has
decreased over the past 10 years, it is still considerably high in this age group.
Groups within this age category at risk of physical inactive lifestyles are: people
aged 75 years and older, older people who do not perform sports activities and
older people with one or more chronic disorders. A negative development is
noticed in performing strength enhancing activities by older people. In 2006,
31% of the older people performed at least once a week these activities, while
in 2009 only 23% indicated to perform such activities. In the period 2000-2009
the mean time spent in physical activity is quite similar, the increase noticed in
2002-2007 did not proceed. Further more, present attitude of the older population
was less favorable 2008/2009 compared to the years 2006/2007. Social support
was less stimulating and self-efficacy was low.

5.1 Inleiding
Regelmatige lichamelijke activiteit kan de gevolgen van het verouderingsproces vertragen. In het bijzonder gaat de afname van spierkracht en functionele capaciteit gepaard
met achteruitgang in functioneren, de zelfredzaamheid en participatie in de maatschappij. Het is bewezen dat regelmatige fysieke training bij kan dragen aan de zelfredzaamheid en participatie, en dus de vitaliteit van ouderen en wellicht een vermindering van
de zorgzwaarte (Barry & Carson, 2004; Latham et.al., 2004; Rubenstein et al., 2000;
American College of Sports Medicine, 1998; Keysor & Jette, 2001; Conn et al., 2003;
Polder et al., 1997; Vreede et al., 2005). Het vitaliseren van Nederlandse ouderen door
het bevorderen van een lichamelijk actieve leefstijl is een belangrijk beleidsdoel van
de overheid en behoort ook tot de ambities van het Olympisch Plan 2028.
Dit hoofdstuk beschrijft de ontwikkelingen in het beweeggedrag van ouderen in de
afgelopen 10 jaar om het overheidsbeleid en andere landelijke initiatieven te evalueren
(Ministerie van VWS, 2001; Wendel-Vos, et al., 2005). In aanvulling daarop is tevens
bestudeerd wat de kenmerken zijn van ouderen die bewegingsarmoede hebben, van
belang voor gerichte en effectieve interventiemaatregelen te kunnen ontwikkelen.
De ontwikkeling van bewegen onder de Nederlandse bevolking en specifieke doelgroepen daarbinnen wordt in de Nederlandse bevolking gemeten op basis van de
Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB), de fitnorm, een combinatie hiervan:
de combinorm (zie hoofdstuk 2). Daarnaast worden ook de mate van inactiviteit en de
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

78

frequentie van het uitvoeren van krachtoefeningen als indicatoren voor beleid gemeten.
Wat betreft kracht wordt sinds enkele jaren geadviseerd om minimaal twee keer per
week krachtoefeningen te doen (Nelson et al., 2007). Daarom wordt in de TNO-monitor
Bewegen en Gezondheid vanaf 2006 aan alle ouderen van 65 jaar en ouder gevraagd
naar het aantal dagen per week dat men lichamelijke activiteiten uitvoert die de speciaal
bedoeld zijn om de spierenkracht te trainen om de zelfredzaamheid te handhaven of
te vergroten. Voorbeelden van oefeningen die genoemd worden, zijn het werken met
gewichten en elastische banden, ouderengym en tai chi.

Box 1

Beweeg- en krachtnormen voor ouderen

Nederlandse Norm Gezond Bewegen
Ouderen (65-plussers) voldoen aan de NNGB als zij tenminste een half uur
matig intensief lichamelijk actief zijn (tussen de 3 MET en 5 MET) op minimaal
vijf en voorkeur alle dagen van de week ( in zomer en winter). Matig intensief
betekent voor ouderen bijvoorbeeld wandelen in een tempo van 4 km per uur of
fietsen met een snelheid van 10 km per uur. Voor niet-actieven, met of zonder
beperkingen, is elke extra hoeveelheid lichaamsbeweging zinvol, onafhankelijk
van intensiteit, duur frequentie en type.
Fitnorm
Ouderen voldoen aan de fitnorm als zij tenminste drie keer per week gedurende
minimaal 20 minuten zwaar intensief lichamelijk actief zijn (in zomer en winter).
Combinorm
De combinorm is een combinatie van de NNGB en fitnorm. Ouderen voldoen
aan de combinorm als zij aan tenminste één van beide normen voldoet.
Inactiviteit
Inactiviteit is gedefinieerd als geen enkele dag in zomer en winter tenminste 30
minuten matig intensief lichamelijk actief.
Kracht
Minimaal twee keer per week krachtoefeningen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

79

5.2 Materiaal en methoden
Alle gegevens in dit hoofdstuk zijn gebaseerd op de TNO-monitor Bewegen en
Gezondheid (zie hoofdstuk 2). In tabel 1 is een beschrijving weergegeven van de
onderzoekspopulatie vanaf 65 jaar in de periode 2000-2009. Jaarlijks zijn van ruim
1000 (2008: ruim 900) ouderen (65 jaar en ouder) gegevens, over bewegen verzameld
via telefonische interviews.
Tabel 1.

Beschrijving oudere onderzoekspopulatie (65 jaar en ouder), telefonische
interviews per jaar

Jaar

N % vrouwen*

2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

1868
1944
1836
1998
2130
2415
1144
1064
984
1143

59,1
58,9
58,7
58,4
58,1
57,9
58,0
57,5
57,7
57,1

Gemiddelde
leeftijd*
74,2
74,4
74,4
74,3
74,4
74,4
74,4
74,5
74,6
74,6

% hoog
opgeleiden*
15,4
17,8
18,2
18,9
19,2
18,2
14,3
19,6
18,1
17,9

% niet-Nederlandse
herkomst*
4,9
5,9
5,1
6,4
5,5
4,8
2,7
4,1
5,3
3,2

* gewogen naar de samenstelling van de Nederlandse bevolking in het desbetreffende jaar

Naast vragen over de beweeg- en krachtnormen en achtergrondkenmerken, zijn ook
vragen over het beweegpatroon van de vorige dag gesteld en over determinanten van
gedragsverandering (zie hoofdstuk 2.2).
Analyse
Om de vraagstelling te kunnen beantwoorden zijn beschrijvende analyses uitgevoerd. In
de resultaten zijn percentages gepresenteerd, representatief voor de bevolkingssamenstelling in het betreffende peiljaar. Hierbij is gewogen naar leeftijd, geslacht, opleiding,
gezinssamenstelling, arbeidsparticipatie, stedelijkheid en regio. Om de precisie en
significantie van de schatting aan te geven zijn betrouwbaarheidsintervallen berekend
op basis van de ongewogen aantallen met de formule van Fleiss (1981). Hoe nauwer
het interval hoe nauwkeuriger de schatting met het gemiddelde percentage. Daarnaast
laat het betrouwbaarheidsinterval zien of er statistisch significante verschillen aanwezig
zijn tussen percentages. Waar mogelijk zijn verschillen in verdelingen tussen groepen
getoetst met een chi-kwadraat toets.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

80

5.3 Resultaten

5.3.1

Trends in beweegnormen

Nederlandse Norm Gezond Bewegen
Tabel 2 geeft de verdeling over het aantal dagen in de winter en de zomer waarin ouderen (65+) tenminste 30 minuten matig inspannende lichaamsbeweging hebben. Tabel
3 geeft daarvan een samenvatting door ouderen (65+) in te delen in de categorieën
inactief (geen enkele dag 30 minuten beweging), semi-actief (1-4 dagen 30 minuten
beweging) en normactief (5-7 dagen 30 minuten beweging).
Tabel 2.

Percentage personen van 65 jaar en ouder dat tenminste 30 minuten
matig inspannend lichamelijk actief is naar aantal dagen per week
(2000 – 2009), uitgesplitst naar zomer en winter
Zomer

Dagen
actief
0
1
2
3
4
5
6
7

2000
18,8
4,3
6,1
7,4
5,3
6,5
4,5
47,0

2001
18,6
4,1
5,7
9,0
5,6
7,7
4,3
45,1

2002
19,9
2,7
5,4
6,4
5,2
7,5
4,4
48,5

2003
16,2
2,9
6,1
8,3
6,6
7,5
4,5
47,8

Dagen
actief
0
1
2
3
4
5
6
7

2000
25,0
8,4
9,7
9,6
5,2
6,8
3,9
31,3

2001
25,2
7,7
11,0
10,4
5,6
7,1
3,3
29,6

2002
24,7
6,7
9,6
9,8
6,7
6,3
3,0
33,2

2003
20,6
7,6
10,6
10,3
6,7
6,9
3,9
33,4

2004
2005
16,5
12,8
2,8
2,6
4,3
3,8
7,0
6,2
6,9
5,3
7,1
6,1
5,5
4,6
50,1
58,4
Winter
2004
2005
20,7
16,9
5,6
5,1
9,5
7,8
11,1
10,0
8,0
7,6
7,2
6,0
3,6
3,4
34,3
43,0

2006
13,7
1,3
3,4
5,1
4,5
6,7
4,2
61,2

2007
12,1
1,0
3,9
6,2
5,5
7,6
6,0
57,6

2008
19,0
1,2
3,2
4,6
5,1
7,5
5,0
54,4

2009
12,1
2,2
3,5
5,9
6,3
8,7
6,8
54,6

2006
18,0
3,5
6,7
8,9
6,2
6,8
2,9
47,1

2007
15,9
3,2
7,7
10,2
6,2
7,3
4,2
45,4

2008
20,7
2,7
5,3
9,7
5,9
10,0
3,5
42,4

2009
15,8
3,4
8,0
9,9
7,6
8,6
5,8
41,0

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

81

Tabel 3.

Percentage personen van 65 jaar en ouder ingedeeld naar inactief, semiactief en normactief (2000 – 2009), uitgesplitst naar zomer en winter

Dagen
Inactief
0
Semi-actief
1,2,3,4
Normactief
5,6,7

2000

2001

2002

2003

Zomer
2004
2005

2006

2007

2008

2009

18,8

18,6

19,9

16,2

16,5

12,8

13,7

12,1

19,0

12,1

23,2

24,3

19,7

24,0

20,8

18,1

14,2

16,6

14,1

17,9

58,0

57,1

60,4

59,8

62,7

69,1

72,1

71,3

66,9

70,0

Dagen
Inactief
0
Semi-actief
1,2,3,4
Normactief
5,6,7

2000

2001

2002

2003

Winter
2004
2005

2006

2007

2008

2009

25,0

25,2

24,7

20,6

20,7

16,9

18,0

15,9

20,7

15,8

33,0

34,8

32,8

35,2

34,2

30,9

25,3

27,2

23,9

28,8

42,0

40,0

42,5

44,2

45,1

52,4

56,8

56,9

55,8

55,4

										
Uit de tabellen 2 en 3 blijkt dat ouderen (65+) in de zomer actiever zijn dan in de
winter. Sinds 2000 is het percentage ouderen afgenomen dat te weinig beweegt of
inactief is. Tegelijkertijd is het percentage ouderen dat in 2009 voldoende beweegt
in zowel zomer als winter in vergelijking tot het jaar 2000 duidelijk toegenomen.
Deze gunstige trend is vooral in de periode 2002-2006 zichtbaar, terwijl het beeld de
afgelopen vier jaar redelijk stabiel is.
Omdat iemand aan de NNGB voldoet indien tijdens zomer en winter de norm wordt
gehaald, is het percentage berekend van ouderen die over het hele jaar genomen aan
de norm voldoen (tabel 4).
Tabel 4.

Jaar
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Percentage personen van 65 jaar en ouder dat voldoet aan de NNGB
(2000-2009) en de 95% betrouwbaarheids intervallen (BI)
% norm-actieven
41,6
39,1
42,2
43,1
45,1
51,9
50,9
53,0
49,3
52,8

BI
39,8 – 43,4
36,8 – 41,4
39,8 – 44,6
40,8 – 45,4
42,8 – 47,4
49,7 – 54,0
47,4 – 54,4
49,6 – 56,3
45,6 – 53,0
49,5 – 56,1

In 2000 voldeed 41,6 % van de 65+-ers aan de NNGB. In de periode 2000-2007 is er
sprake van een aanzienlijke stijging met 11,4%-punten. Vanaf 2008 is het percentage
vrijwel stabiel geleven.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

82

Fitnorm
In tabel 5 is het percentage personen van 65 jaar en ouder weergegeven dat voldoet
aan de fitnorm in de periode 2000-2009, uitgesplitst naar zomer en winter en in tabel
6 voor zomer en winter tezamen.
Tabel 5. Percentage personen van 65 jaar en ouder dat voldoet aan de fitnorm
			 (2000-2009), uitgesplitst naar zomer en winter

2000
74,5

2001
72,0

2002
68,9

2003
68,8

Zomer
2004 2005
66,7
67,0

2006
61,7

2007
66,2

2008
73,4

2009
63,3

11,1

14,3

14,6

16,5

14,3

15,6

18,2

16,0

11,5

16,6

Norm fitact.
3+

14,4

13,7

16,6

14,7

19,0

17,3

20,1

17,7

15,1

20,1

Dagen
Niet fitact.
0
Semi fitact.
1-2
Norm fitact.
3+

2000
78,7

2001
75,9

2002
74,9

2003
73,8

Winter
2004 2005
71,0
72,4

2006
71,0

2007
72,6

2008
78,5

2009
70,6

12,1

15,9

14,9

16,1

15,4

15,8

17,1

17,9

12,0

17,9

9,2

8,2

10,2

10,0

13,6

11,8

11,9

9,5

9,5

11,5

Tabel 6.

Percentage personen van 65 jaar en ouder dat voldoet aan de fitnorm
(2000-2009) en de 95% betrouwbaarheids intervallen

Dagen
Niet fitact.
0
Semi fitact.
1-2

Jaar
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

% fitnormactief
8,8
7,4
9,9
9,3
12,9
10,9
10,6
8,8
8,7
10,4

BI
7,5 – 10,3
6,2 – 8,7
8,5 – 11,5
8,0 – 10,8
11,4 – 14,5
9,6 -12,3
8,6 – 12,9
7,1 – 10,9
6,8 – 11,0
8,5 – 12,6

Net als bij de NNGB is het percentage ouderen dat voldoet aan de fitnorm in de zomer
hoger dan in de winter. Over de periode 2000-2009 is met name het percentage ouderen
toegenomen dat in de zomer voldoet aan de fitnorm.
In 2000 voldeed 8,8% van de Nederlandse ouderen zowel in de zomer als in de winter
aan de fitnorm. In de periode 2000-2004 is er sprake van een stijging van het aantal
normactieven. Na 2004 is er echter weer sprake van enige daling. Over de gehele
periode 2000-2009 is wat betreft het percentage ouderen dat voldoet aan de fitnorm
vrijwel geen vooruitgang geboekt.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

83

Combinorm
In tabel 7 is het percentage personen van 65 jaar en ouder weergegeven dat voldoet
aan de combinorm in de periode 2000-2009, uitgesplitst naar zomer en winter en in
tabel 8 voor beide seizoenen tezamen.
Tabel 7.

Niet normactief
Combinorm
Actief

Niet
normactief
Combinorm
Actief

Tabel 8.

Jaar
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

Percentage Nederlanders van 65 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm (NNGB en/of fitnorm) (2000-2009), uitgesplitst naar zomer en
winter
2000
39,0

2001
39,4

2002
37,1

2003
37,2

Zomer
2004 2005
33,7
27,8

2006
25,1

2007
26,5

2008
31,5

2009
27,4

61,0

60,6

62,9

62,8

66,3

72,2

74,9

73,5

68,5

72,6

2000
55,3

2001
57,1

2002
54,7

2003
52,8

Winter
2004 2005
50,2
44,3

2006
40,4

2007
40,4

2008
41,6

2009
41,0

44,7

42,9

45,3

47,2

49,8

59,6

59,6

58,4

59,0

55,7

Percentage personen van 65 jaar en ouder dat voldoet aan de combinorm
(2000-2009) en de 95% betrouwbaarheids intervallen
%
44,4
41,9
44,8
46,2
49,5
55,0
58,0
57,9
56,1
58,4

BI
41,9 – 46,9
39,6 – 44,2
42,3 – 47,2
43,9 – 48,5
47,2 – 51,8
52,9 – 57,1
54,5 – 61,4
54,6 – 61,2
52,4 – 59,7
55,1 – 61,6

Net als bij de NNGB en de fitnorm is het percentage ouderen dat voldoet aan de
combinorm in de zomer hoger dan in de winter. Over de periode 2000-2006 is het
percentage ouderen dat in de zomer of in de winter voldoet aan de combinorm toegenomen. Na 2006 vlakt deze ontwikkeling af en blijven de percentages stabiel. In 2000
voldeed 44,4% van de ouderen in zomer èn winter aan de combinorm. In de periode
2000-2009 is er sprake van een aanzienlijke stijging (14% punt) van het percentage
combinorm actieven. Deze stijging wordt met name veroorzaakt door de stijging in de
NNGB, en dus door een toename van het aantal ouderen dat matig intensief beweegt,
zoals wandelen en fietsen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

84

5.3.2
Samenhang van bewegen met 				
			
achtergrondkenmerken
Voor elk van de beweegnormen is op basis van de gegevens van de TNO-monitor
Bewegen en Gezondheid over de jaren 2006-2009 per leeftijdscategorie een uitsplitsing gemaakt naar geslacht, opleiding, wel/geen sportbeoefening, herkomst en aantal
langdurige aandoeningen (zie bijlagen 1-3). Uit de gegevens blijkt dat de grootste
verschillen optreden in de leeftijdscategorie 75+. In deze leeftijdscategorie blijkt voor
elke beweegnorm dat mannen vaker voldoen aan de betreffende normen en minder
vaak inactief zijn. Daarnaast voldoen sportende ouderen en ouderen zonder langdurige
aandoeningen vaker aan de beweegnormen (zie kader).

Groepen ouderen die relatief minder vaak voldoen aan de normen
NNGB
75 jaar en ouder
-

Geslacht
Leeftijd
Opleiding
Sportbeoefening
Herkomst

Niet-sporter
Niet-Nederlandse
(vanaf 2008)
1 of meer

Langdurige aandoeningen

Fitnorm
vrouwen
75 jaar en ouder
Laag-opgeleiden
(2004-2007)
-

Combinorm
75 jaar en ouder
-

1 of meer

1 of meer

Niet-sporter
-

5.3.3
Alledaags beweegpatroon
In tabel 9 is een overzicht gegeven van de tijd die door ouderen besteed wordt aan
tenminste matig intensieve lichaamsbeweging in minuten per dag.
Tabel 9.

Beweegpatroon van de Nederlandse ouderen in minuten per dag
(2000-2009)
Werk/
school

Aantal minuten per dag
2000-2001
2
2002-2003
4
2004-2005
2
2006-2007
0
2008-2009
0

Reizen
(woonwerk/
school)

Huishoudelijk
Werk

Tuinieren/
klussen

Sport

Fietsen

Lopen/
wandelen

Andere
act.

Totaal

0
0
0
0
0

44
46
45
40
41

17
24
27
23
20

4
5
5
7
5

12
12
12
16
9

17
25
24
24
22

4
6
8
6
6

100
122
123
116
103

Ouderen besteedden in 2000-2001 in totaal gemiddeld 100 minuten per dag aan tenminste matig intensieve lichaamsbeweging in het dagelijkse leven. Nadat de totale
beweegtijd een toename liet zien in de periode tot en met 2005 is het niveau tot en met
2009 weer gedaald tot het niveau van 2000-2001.Ruim 40% van de tijd wordt besteed
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

85

aan huishoudelijk werk en bijna 30% aan wandelen en fietsen. Juist deze activiteiten
laten de afgelopen jaren een dalende tendens zien.
5.3.4
Kracht
Tabel 10 laat zien in hoeverre ouderen aan de krachtnorm (minimaal twee keer per
week krachtoefeningen) voldoen.
Tabel 10.

Percentage ouderen dat spierversterkende activiteiten uitvoert (20062009)

% geen enkele dag
2006
2007
2008
2009

69,1
67,8
75,7
76,9

% tenminste 1 dag
per week
30,9
32,2
24,3
23,1

Personen die 1 of meer keren per
week oefenen
Gemiddeld aantal
% personen dat
dagen
elke dag oefent
4,5
45,0
4,3
43,0
4,2
41,0
3,6
33,0

Ongeveer 30% van de ouderen gaf in 2006 aan wekelijks activiteiten te ondernemen
om spieren te versterken. Ouderen die spierversterkende oefeningen doen, deden dit
in het jaar 2006 gemiddeld 4,5 keer per week en 43% van de ouderen die in dat jaar
spieroefeningen doen, deden dat dagelijks. Over de periode 2006-2009 blijkt dat het
percentage ouderen dat tenminste een dag per week spierversterkende oefeningen
doet is afgenomen, net als het gemiddelde aantal dagen dat ouderen dat doen en het
percentage ouderen dat elke dag oefent.

5.3.5
Determinanten van beweeggedrag
Om na te gaan of trends zijn waar te nemen in de determinanten van beweeggedrag, is
hierover sinds 2006 een aantal vragen over gesteld, afgeleid uit het I-Change Model,
zie hoofdstuk 2.2). Tabel 11 geeft de resultaten, uitgesplitst naar het actuele beweeggedrag van ouderen: normactief (voldoet aan de combinorm), niet-normactief (voldoet
niet aan de combinorm) en inactief (geen enkele dag tenminste 30 minuten matig
intensief actief).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

86

Tabel 11.

Attitude, ervaren sociale norm/steun en ervaren eigen effectiviteit van
ouderen, uitgesplitst naar beweeggedrag (2006-2009); percentage personen dat de betrokken vraag positief beantwoordde
Normactief

Nietnormactief

Inactief

(zeer) goed om meer te bewegen dan nu

2006-2007
2008-2009

51,1
56,9

63,9
55,2

58,8
54,0

(zeer) prettig om meer te gaan bewegen

2006-2007
2008-2009

47,5
43,5

46,2
47,5

52,0
47,0

(heel) veel bewogen door mensen waar
ouderen veel mee omgaan, bijvoorbeeld uw
partner, familieleden, kennissen, collega’s.

2006-2007
2008-2009

35,2
31,3

24,8
31,3

41,0
34,0

Veel stimulans van die mensen om meer te
gaan bewegen

2006-2007
2008-2009

10,7
9,6

12,1
10,1

15,9
6,3

Denkt dat het goed lukt om meer te gaan
bewegen

2006-2007
2008-2009

56,1
37,3

37,0
35,5

19,0
25,0

In het algemeen is de attitude bij ouderen ten aanzien van meer bewegen (zeer prettig/
goed) positief, hoewel in de periode 2008-2009 bij niet-normactieven minder positief
dan in 2006-2007. Tweederde van de niet-normactieven blijken relatief weinig mensen
in hun omgeving te hebben die veel bewegen, terwijl relatief weinig niet-normactieve
ouderen van hun omgeving stimulansen krijgen. Bij de inactieve ouderen is hier sprake
van een negatieve trend. Positief in deze groep is echter de stijgende trend ten aanzien
van de eigen effectiviteit. Dit neemt niet weg dat een grote meerderheid van de nietnormactieve ouderen denkt niet dat het gaat lukken om meer te bewegen.

5.4 Discussie, conclusies en aanbevelingen
In het algemeen bewegen ouderen (65+) minder dan jongeren. Vooral ouderen die 75
jaar of ouder zijn, niet sporten en/of één of meerdere chronische aandoeningen hebben,
bewegen relatief weinig.
De tijdreeks van 10 jaar die de TNO-monitor Bewegen en Gezondheid inmiddels heeft
opgebouwd, laat zien dat de balans voor ouderen positief is: het aantal ouderen dat
zegt genoeg te bewegen volgens de NNGB en de combinorm is duidelijk gestegen,
zowel in de zomer als in de winter. De stijgende trend lijkt de laatste jaren echter af
te vlakken, conform het beeld bij de volwassenen. In hoofdstuk 2 is reeds geopperd
dat dit wellicht te maken heeft met een zeker plafondeffect, omdat het aantal ouderen dat aan de combinorm voldoet inmiddels behoorlijk hoog is. Bij ouderen speelt
daarnaast waarschijnlijk mee dat een relatief groot aantal ouderen te maken heeft met
één of meerdere chronische aandoeningen, waardoor meer gaan bewegen niet meer
vanzelfsprekend is.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

87

Een vergelijkbaar patroon is te zien ten aanzien van het percentage inactieven; na een
aanvankelijke daling is het percentage de afgelopen 5 jaar vrijwel stabiel. Volledige
inactiviteit heeft negatieve gevolgen voor de zelfredzaamheid en het beloop van chronische aandoeningen, zoals bijvoorbeeld diabetes, artrose en osteoporose (Mosterd et
al., 1996). Ook kan overgewicht en obesitas toenemen door de onbalans in voeding
en beweging. Mede gezien het feit dat het aantal inactieve ouderen in vergelijking
met andere leeftijdsgroepen hoog is, verdient het aanbeveling deze groep specifieke
aandacht te geven.
Als het gaat om de fitnorm en het alledaagse beweegpatroon, blijkt dat - na een aanvankelijke stijging - sprake is van een daling tot het niveau van het begin van de monitor
periode. Opvallend is dat deze dalende trend niet in de NNGB is terug te zien. Het
beeld in deze leeftijdsgroep is daarmee enigszins tegenstrijdig: de NNGB geeft een
flinke stijging te zien, maar op andere indices is het beeld minder positief. Dat laatste
geldt zeker voor het percentage ouderen dat rapporteert spierversterkende oefeningen
te doen: hier is sprake van een dalende trend. Deze ontwikkeling is zorgelijk omdat
krachtsbehoud van belang is om beperkingen tegen te gaan en zelfredzaamheid te
bevorderen (Nelson et al., 2007).
Tenslotte is de huidige attitude ten aanzien van meer bewegen bij ouderen minder positief dan in 2006-2007. Daarbij is de omgeving weinig stimulerend en wordt de eigen
effectiviteit laag ingeschat. Ondersteunend aan beweegstimulering zal dan ook meer
aandacht moeten worden besteed aan het positief beïnvloeden van deze determinanten
van beweeggedrag van ouderen.
De algemene conclusie is dat het aantal ouderen dat voldoet aan de NNGB in de periode
2000-2009 sterk is gestegen, maar dat deze positieve trend niet zichtbaar is ten aanzien
van de fitnorm, het aantal actieve minuten per dag en het doen van krachtoefeningen.
Aanbevolen wordt dan ook deze leeftijdsgroep in het beleid aandacht te blijven geven
en deze aandacht vooral te richten op de volledig inactieve ouderen, 75-plussers en
ouderen met één of meerdere chronische aandoeningen. Wat betreft krachtoefeningen
verdient het aanbeveling om functionele trainingsprogramma’s met aandacht voor
krachtsbehoud en uitvoeren van dagelijkse taken nadrukkelijker te stimuleren om de
zelfredzaamheid en participatie van ouderen gunstig te beïnvloeden.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

88

Referenties
American College of Sports Medicine. ACSM positioning stand on exercise and physical activity for older adults. Med Sci Sport Exer 1998;30:992-1008.
Barry BK, Carson GC. The consequences of resistence training for movement control
in older adults. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 2004;59A:730-754.
Conn VS, Minor MA, Burks KJ, Rantz, MJ, Pomeroy SH. Integrative review of
physical activity intervention research with aging adults. J Am Geriatr Soc 2003;
51:1159-1168.
Fleiss JL. Statistical Methods for rates and proportions. New York: John Wiley &
Sons, 1981;14.
Hildebrandt, VH, Ooijendijk WTM, Hopman-Rock M. Trendrapport Bewegen en
Gezondheid 2006/2007. Leiden: TNO Kwaliteit van Leven, 2008.
Hildebrandt VH, Ooijendijk, WTM, Stiggelbout M, Hopman-Rock M. Trendrapport
Bewegen en Gezondheid 2002/2003. Hoofddorp/Leiden: TNO Kwaliteit van Leven,
2004.
Jacobusse G, Chorus AMJ, Kraker H de, Hopman-Rock M. Internationale vergelijking
van lichamelijke activiteit. In: VH Hildebrandt, WTM Ooijendijk, M Stiggelbout &
M Hopman-Rock (reds). Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2002/2003 pp. 69-84.
Leiden: TNO Kwaliteit van Leven, 2004.
Keysor JJ, Jette AM. Have we oversold the benefit of late-life exercise? J Gerontol A
Biol Sci Med Sci 2001;56:412-23.
Latham NK, Bennet DA, Stretton CM, Anderson CS. Systematic review of progressive resistance strength training in older adults. J Gerontol A Biol Sci Med Sci
2004;59A:48-61.
Ministerie van VWS. Sport Bewegen en Gezondheid, naar een actief kabinetsbeleid
ter vergroting van de gezondheid door en bij sport en bewegen. Misterie van VWS,
Den Haag: 2001
Mosterd WL, Bol E, Vries W de et al. Bewegen gewogen. Utrecht: Universiteit Utrecht,
1996.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

89

Nelson ME, Rejeski WJ, Blair SN, Duncan PW, Judge JO, King AC, Macera CA,
Castaneda-Sceppa, C. Physical activity and public health in older adults: recommendation from the American College of Sports Medicine and the American Heart
Association. Med Sci Sports Exerc 2007;39:1435-1445.
Picavet, HSJ, Wendel-Vos GCW, Vreeken HL, Schuit AJ, Verschuren WMM. Hoe
gewoontegetrouw zijn Nederlanders in hun beweeggedrag? Bilthoven: RIVM, 2009.
Polder JJ, et al, red. Kosten van ziekten in Nederland 1994. Rotterdam: Erasmus
Universiteit, 1997;pp40.
Rubenstein LZ, Josephson KR, Trueblood PR, Loy S, Harker JO, Pietruszka FM, et al.
Effects of a group exercise program on strength, mobility, and falls among fall-prone
elderly men. J Gerontol A Biol Sci Med Sci 2000;55A:pp. 317-321.
Vries H de, Backbier E, Kok GM, Dijkstra, M.The impact of social influences in the
context of attitude, self-efficacy, intention and previous behaviour as predictors of
smoking onset. J Appl Social Psychol 1995;25:237–257.
Vreede PL de, Samson MM, Meeteren NLU van, Duursma SA, Verhaar HJJ. Functional
exercise versus resistance strength exercise to improve function in older women: a
randomized controlled trial. J Am Geriatr Soc 2005;53:2-10.
Wendel-Vos GCW, Ooijendijk WTM, Baal PHM van, Storm I, Vijgen SMC, Jans M,
Hopman-Rock M, Schuit AJ, Wit GA de, Bemelmans WJE. Kosteneffectiviteit en
gezondheidswinst van behalen beleidsdoelen bewegen en overgewicht - Onderbouwing
Nationaal Actieplan Sport en Bewegen. Bilthoven: RIVM, 2005. rapport 260701001.
.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

90

Bijlage 5.1. Percentage ouderen dat aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen
(NNGB) voldoet naar geslacht, leeftijd, opleiding, sporten, herkomst en
langdurige aandoeningen in 2000-2009
Achtergrondkenmerken

2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

2008-2009

Man

41,9

44,0

49,7

52,3

51,8

Vrouw
Leeftijd

39,3

41,7

47,7

51,3

50,5

65-74

42,6

45,6

51,5

54,3

57,5

75+
Opleiding

37,4

39,0

44,8

49,2

43,5

Laag

37,9

41,5

46,2

49,4

50,3

Midden

44,8

41,6

50,6

54,4

53,0

Hoog
Sport

45,7

48,0

53,7

57,2

52,0

Wel sporter

49,2

50,2

55,0

56,2

55,3

Niet sporter
Herkomst

37,4

39,6

45,4

49,6

48,7

Nederland

40,4

43,1

48,6

51,9

51,2

Elders
Langdurige aandoeningen

39,8

35,7

47,2

54,3

46,5

1 of meer

34,9

34,5

41,5

45,6

45,7

Geen

41,5

47,1

51,8

55,1

53,4

Geslacht

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

91

Bijlage 5.2. Percentage ouderen dat aan de fitnorm voldoet naar geslacht, leeftijd,
opleiding, sporten, herkomst en langdurige aandoeningen in 2000-2009
Achtergrondkenmerken

2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

2008-2009

Man

11,1

11,8

15,1

12,1

12,7

Vrouw
Leeftijd

6,0

8,1

9,6

8,0

7,2

65-74

10,4

12,8

16,1

12,0

13,3

75+
Opleiding

5,2

5,7

6,9

7,0

5,2

Laag

6,8

8,8

9,6

7,6

9,2

Midden

9,1

11,7

16,1

13,6

8,4

Hoog
Sport

12,7

11,1

15,0

13,5

10,6

Wel sporter

13,7

13,3

19,4

14,6

14,8

Niet sporter
Herkomst

6,3

8,2

8,4

7,3

6,4

Nederland

8,3

9,6

11,8

9,7

9,4

Elders
Langdurige aandoeningen

4,6

9,6

13,6

6,7

11,8

1 of meer

5,0

8,8

8,5

8,0

5,4

Geen

9,0

11,1

13,6

10,7

11,5

Geslacht

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

92

Bijlage 5.3. Percentage ouderen dat aan de combinorm voldoet naar geslacht, leeftijd,
opleiding, sporten, herkomst en langdurige aandoeningen in 2000-2009
Achtergrondkenmerken

2000-2001

2002-2003

2004-2005

2006-2007

2008-2009

Man

45,2

47,3

54,1

59,0

58,8

Vrouw
Leeftijd

41,8

44,3

51,0

57,2

56,1

65-74

46,2

49,7

56,3

60,4

63,9

75+
Opleiding

39,1

40,2

47,2

54,9

49,1

Laag

40,5

44,1

49,4

55,4

56,2

Midden

46,9

45,4

55,3

61,5

58,3

Hoog
Sport

50,3

50,7

57,9

61,0

59,7

Wel sporter

54,1

54,4

61,9

64,2

61,9

Niet sporter
Herkomst

39,6

42,0

47,6

54,6

54,1

Nederland

43,3

45,9

52,2

57,8

57,4

Elders
Langdurige aandoeningen

41,8

39,3

53,7

57,2

53,5

1 of meer

35,9

36,3

44,0

51,0

49,7

Geen

45,0

50,2

56,3

61,0

60,7

Geslacht

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

93

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

94

Hoofdstuk 6
Bewegen in Nederland: chronisch zieken
Astrid Chorus
TNO Kwaliteit van Leven
astrid.chorus@tno.nl

Samenvatting
In dit hoofdstuk staan de trends beschreven in het beweeggedrag van personen
met chronische aandoeningen in de periode 2000-2009. Hiervoor is gebruik
gemaakt van de TNO-monitor Bewegen en Gezondheid, die sinds 2000 het
beweeggedrag van de Nederlandse bevolking continu meet. Sinds 2003 zijn
daarin ook ziekten/type aandoeningen gemeten.
De resultaten laten zien dat de lichamelijke activiteit (volgens de NNGB en combinorm) van personen met chronische aandoeningen in de eerste 6 jaar van het
nieuwe millennium geleidelijk gestegen is, maar dat die trend zich in de laatste
4 jaar niet heeft doorgezet. De mate waarin aan de fitnorm wordt voldaan, is
vergelijkbaar over de jaren. Ook de mate van inactiviteit blijft vrijwel constant
over de jaren en schommelt rond de 12%. Uitsplitsing naar categorieën van
ziekten/aandoeningen laat zien dat er in alle onderscheiden groepen een voorzichtig positieve trend zichtbaar is in het beweeggedrag volgens de NNGB en de
combinorm. Uitzondering hierop zijn hart- en vaatziekten, welke een significante
daling laten zien van meer dan 5% op de NNGB en combinorm. De fitnorm en
mate van inactiviteit is vergelijkbaar over de jaren. De meeste bewegingsarmoede
komt voor bij patiënten met hart- en vaatziekten, bronchitis/astma/COPD en
diabetes mellitus type 1 en 2.
Abstract
In this chapter we present the trend in physical activity of adults with chronic
conditions during 2000-2009. Data are derived from the “TNO-monitor Physical
activity and Health” which measures since 2000 to what extent the Dutch population meets the guidelines for healthy physical activity.
In the first 6 years of the millennium physical activity according to the Dutch
physical activity guideline and the combined guideline of adults with chronic
conditions gradually increased, but this trend is not continued in the past 4 years.
Percentages of norm actives according to the cardio respiratory fitness guideline
is similar over the years.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

95

Level of inactivity is also constant over the years, and fluctuates around 12%.
Subdividing into disease categories it can be concluded that in all categories a
slight positive trend in physical activity according to the Dutch physical guideline and the combined guideline is observed, with exception of cardiovascular
diseases, which show a significant decrease of more than 5%. Lack of physical
activity is highest within the disease categories: cardiovascular diseases, respiratory diseases and diabetes (type 1 and 2).

6.1 Inleiding
De voorspelling is dat in de periode 2005-2025 door groei en vergrijzing van de
Nederlandse bevolking het aantal Nederlanders met chronische aandoeningen sterk
zal toenemen (Blokstra & Verschuren, 2007). Reeds in de periode 1997-2007 is vooral
het aantal Nederlanders met diabetes mellitus type 2, depressie, osteoporose en artrose
sterk toegenomen en dit aantal zal naar verwachting blijven stijgen in het komende
decennium. Mede door een effectievere gezondheidszorg is de sterfte aan kanker,
hart- en vaatziekten, COPD en beroerte afgenomen (Poos et al., 2010). Keerzijde van
deze medische vooruitgang is het hogere aantal personen met langdurige of blijvende
restverschijnselen als pijn, vermoeidheid of schadelijke anatomische of structurele
veranderingen en verlies van mentale of fysiologische functies. Dit kan weer gevolgen
hebben voor het functioneren en participeren in de maatschappij van deze groep.
Er is omvangrijke bewijsvoering dat regelmatige lichamelijke activiteit het aantal
gezondheidsproblemen kan voorkomen, als ook een versnelde functionele achteruitgang
bij kwetsbare groepen. Preventie van een lichamelijk inactieve leefstijl is niet alleen
vanuit gezondheidsoogpunt belangrijk, maar ook om de zelfredzaamheid en participatie
van Nederlanders met chronische aandoeningen te bevorderen. Het vitaliseren van
burgers in Nederland, waaronder Nederlanders met chronische aandoeningen, is niet
alleen overheidsbeleid, maar ook één van de ambities van het Olympisch plan 2028
(NOC*NSF, 2009).
Vanwege het ontbreken van wetenschappelijke bewijsvoering is het niet duidelijk op
basis van welke criteria een verantwoorde hoeveelheid lichamelijke activiteit aanbevolen moet worden voor (subgroepen) van mensen met chronische aandoeningen. In
principe gelden daarom ook voor mensen met chronische aandoeningen de algemene
normen, zoals verwoord in hoofdstuk 2. Hierbij dient de kanttekening gemaakt te
worden dat deze normen voor sommige groepen van chronische aandoeningen niet
haalbaar zijn. Voor deze groepen zal onder begeleiding van een bewegingsdeskundige
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

96

bepaald moeten worden wat de optimale frequentie en bewegingsintensiteit voor
individuele gevallen is.
In 2006 is op basis van gegevens uit de TNO-monitor Bewegen en Gezondheid voor
het eerst specifiek ingegaan op het beweeggedrag van mensen met chronische ziekten/
aandoeningen en subgroepen daarbinnen (Chorus et al., 2006). Dit hoofdstuk betreft
een actualisatie daarvan en beschrijft de ontwikkelingen in het beweeggedrag van
mensen met chronische aandoeningen in de afgelopen 10 jaar. In aanvulling daarop is
tevens bestudeerd wat de kenmerken zijn van personen met chronische aandoeningen
die onvoldoende bewegen, zodat op basis daarvan gerichte en effectieve interventiemaatregelen ontwikkeld kunnen worden.

6.2 Methoden

Gegevensbron
De onderzoekspopulatie bestaat uit deelnemers aan de TNO-monitor Bewegen en
Gezondheid. Algemene informatie over deze monitor wordt in hoofdstuk 2 gegeven.
Voor dit hoofdstuk zijn gegevens gebruikt van de peiljaren 2000-2009.
Chronische aandoeningen
Vanaf 2000 wordt in de TNO-monitor Bewegen en Gezondheid één vraag gesteld om
inzicht te krijgen in het voorkomen van chronische aandoeningen. Deze vraag luidt als
volgt: ‘Heeft u in de afgelopen 12 maanden last gehad van één of meerdere langdurige
aandoeningen of ziekten?’ Sinds 2003 wordt op verzoek van het Ministerie van VWS
in de Monitor ook specifiek gevraagd naar welke ziekte/aandoening het betreft, indien
deelnemers bevestigend op de eerdere vraag antwoorden. In de projectgroep van de
monitor is een lijst opgesteld die onderscheid maakt in 9 categorieën van ziekten/
aandoeningen: rug- en gewrichtsaandoeningen, hart- en vaatziekten, bronchitis/astma/
COPD, ernstige maagdarmstoornissen, diabetes mellitus type 1 en 2, huidziekten, psychische aandoeningen, gehoorproblemen en kanker. Tevens is een categorie toegevoegd
die overige ziekten/aandoeningen registreert.
Analyse
Om de vraagstelling te kunnen beantwoorden zijn beschrijvende analyses uitgevoerd.
In de resultaten zijn percentages gepresenteerd, representatief voor de bevolkingssamenstelling in het betreffende peiljaar. Hierbij is gewogen naar leeftijd, geslacht,
opleiding, gezinssamenstelling, arbeidsparticipatie, stedelijkheid en regio. Om de
precisie en significantie van de schatting aan te geven zijn betrouwbaarheidsintervallen
berekend op basis van de ongewogen aantallen met de formule van Fleiss (1981). Hoe
nauwer het interval hoe nauwkeuriger de schatting met het gemiddelde percentage.
Daarnaast laat het betrouwbaarheidsinterval zien of er statistisch significante verschilTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

97

len aanwezig zijn tussen percentages. Vanwege de kleine aantallen zijn verschillen in
verdelingen tussen groepen statistisch significant getoetst met een Chi-kwadraat toets
met Bonferroni-correctie.

6.3 Resultaten

6.3.1
Prevalentie en achtergrondkenmerken van 		
			
chronische aandoeningen
In de jaren 2000-2005 gaf gemiddeld 20% van de volwassen respondenten aan één of
meer chronische aandoeningen te hebben (N=46.200 volwassenen). In de jaren 20062009 lag dit percentage op gemiddeld 23% (N=12.800 volwassenen). Geëxtrapoleerd
naar de Nederlandse volwassen bevolking van 2009 (peildatum 1 januari 2010) kan
geschat worden dat er tussen de 2,5 en 2,9 miljoen volwassen Nederlanders zijn met
één of meerdere chronische aandoeningen.
In tabel 1 is een beschrijving gegeven van de achtergrondkenmerken van respondenten
met en zonder chronische aandoeningen in de periode 2006-2009, gewogen naar de
Nederlandse bevolking.
Tabel 1.

Achtergrondkenmerken van personen met en zonder chronische aandoeningen (2006-2009)
Personen met chronische aandoeningen

Personen zonder chronische aandoeningen

Geslacht*

Man

%
35,8

%
42,3

Leeftijd*

Vrouw
18-34

64,2
12,8

57,7
27,4

35-54

41,0

39,9

55-64

20,3

15,9

65-74

13,1

9,3

75+
Laag

12,8
49,6

7,4
39,6

Midden

30,7

36,0

Hoog
Werkend

19,8
32,5

24,4
55,7

Scholier/student

0,7

1,9

Huisvrouw/-man

17,5

16,0

Niet-werkend
Nederland

49,3
94,6

26,4
95,1

Elders

5,4

4,9

Opleiding*

Werksituatie*

Herkomst

* Statistische significant verschillend (p<.05)

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

98

Uit tabel 1 blijkt dat personen met chronische aandoeningen significant vaker een
vrouw zijn, ouder zijn, lager opgeleid zijn en geen werk hebben dan personen zonder
chronische aandoeningen.
6.3.2 Trends in beweegnormen
In tabel 2 is de trend van 2000-2009 weergegeven in het percentage personen met
chronische aandoeningen dat aan de beweegnormen voldoet en in het percentage
inactieven in deze groep.
Tabel 2.

Percentage en 95% betrouwbaarheidsintervallen van personen met chronische aandoeningen die voldoen aan de beweegnormen of inactief zijn
(2000 – 2009)

NNGB

2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

%
43,6
38,6
40,3
45,3
47,1
54,8
52,0
51,4
55,9
54,9

Fitnorm

BI
38,7 - 48,7
33,9 - 43,5
35,8 - 45,0
42,8 - 47,9
44,7 - 49,5
52,4 - 57,2
47,1 - 56,9
46,3 - 56,5
50,5 - 61,2
49,6 - 60,1

%
15,7
15,1
19,7
16,9
18,4
17,4
16,0
12,5
12,2
16,7

Combinorm

BI
12,3 - 19,7
11,8 - 19,0
16,2 - 23,7
15,1 - 18,6
16,6 - 20,4
15,6 - 19,3
12,7 - 19,9
9,4 – 16,3
9,0 – 16,2
13,1 – 21,0

%
48,8
43,0
46,7
51,0
53,3
59,7
60,1
56,3
62,2
61,3

Inactief

BI
43,8 - 53,8
38,2 - 48,0
42,1 - 51,4
48,5 - 53,5
50,9 - 55,7
57,3 – 62,0
55,2 – 64,8
51,2 – 61,3
56,8 – 67,3
56,1 – 66,3

%
13,7
12,8
9,7
14,1
13,5
12,0
13,8
11,5
11,4
12,3

BI
10,5 – 17,6
9,8 – 16,5
7,2 – 12,9
12,4 – 15,9
11,9 – 15,3
10,5 – 13,7
10,7 – 17,6
8,6 – 15,2
8,3 – 15,3
9,2 – 16,2

Uit tabel 2 is af te lezen dat het percentage personen met een chronische aandoening
dat aan de NNGB voldoet, in de jaren 2000 tot 2005 geleidelijk is gestegen van 44%
in tot 55%, met een uitschieter naar beneden in 2001. De stijging in 2005 is statistisch
significant verschillend van voorgaande jaren. In de jaren 2005 tot en met 2009 heeft
de stijgende lijn zich niet doorgezet: de verschillen tussen de jaren zijn niet significant
(percentages variëren tussen 51% en 56%).
Het percentage dat aan de fitnorm voldoet, laat in de periode 2000 tot 2009 geen
duidelijke trend in positieve of negatieve richting zien. De gemiddelde percentages
schommelen over de jaren, met een minimum van 12% in 2008 en een maximum van
20% in 2002.
In de periode 2001-2006 is het percentage personen met een chronische aandoening
dat aan de combinorm voldoet, gestegen van 43% in 2001 tot 60% in 2006. De stijging
in 2005 is statistisch significant verschillend vergeleken met voorgaande jaren. In de
jaren 2007 tot en met 2009 heeft deze stijgende lijn zich niet overtuigend voortgezet:
de verschillen zijn niet significant (percentages variëren tussen 56% en 62%.
De mate van inactiviteit van personen met een chronische aandoening blijft vrijwel
constant over de jaren en schommelt rond de 12%.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

99

Uitgaande van deze cijfers en het geschatte aantal van 2,5 tot 2,9 miljoen volwassen
Nederlanders met één of meerdere chronische aandoeningen, kan gesteld worden dat
1 miljoen personen met een chronische aandoening te maken hebben met bewegingsarmoede. Hiervan is naar schatting éénderde inactief, dat wil zeggen dat ruim 330.000
personen met een chronische aandoening op geen enkele dag van de week tenminste
30 minuten matig intensief beweegt.
Op basis van gecombineerde gegevens uit de peiljaren 2003-2005 en 2006-2009 is
gekeken naar de ontwikkelingen in de beweegnormen en de mate van inactiviteit voor
de afzonderlijke categorieën van ziekten/aandoeningen. In tabel 3 is per ziekte/aandoening het percentage personen weergegeven dat aan de beweegnormen voldoet en het
percentage dat inactief is, en worden peiljaren 2003-2005 en 2006-2009 vergeleken.
Huidziekten en gehoorstoornissen zijn hier buiten beschouwing gelaten omdat het
geringe aantal respondenten een betrouwbare puntschatting niet toeliet.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

100

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

101
51,2

[51,2 – 52,8]

52,0
[60,2 – 63,2]

61,7

49,3
[38,2 – 60,5]

35,0

[28,7 – 41,9]

60,2
[43,0 – 75,5]

51,2

[43,6 – 58,8]

[43,5 – 58,8]

[41,0 – 51,1]

46,0

52,8
[39,6 – 65,7]

43,1

48,7
[41,0 – 56,5]

46,3

[41,8 - 51,3]

[36,3 - 50,2]

40,7
[34,2 – 47,5]

47,4

[54,4 – 62,7]

[43,4 - 51,4]

[48,4 - 53,4]

* [BI]=95% betrouwbaarheidsinterval

chronische aandoeningen

zonder

Volwassen bevolking

Kanker

Psychische aandoeningen

type 1 en 2

Diabetes Mellitus

Ernstige maag- en darmstoornissen

Bronchitis, astma, COPD

Hart- en vaatziekten

Rug- en gewrichtsaandoeningen

NNGB
% [95% BI]*
2003-2005
2006-2009
50,9
58,9

[23,1 – 24,5]

23,8

10,4
[6,8 – 15,4]

[16,7 – 29,5]

22,5

[9,2 – 15,9]

12,2

[15,4 – 26,8]

20,6

[14,4 - 21,7]

17,8

[11,0 - 16,5]

13,5

[14,7 - 18,5]

[20,6 – 23,1]

21,8

[7,5 – 23,3]

13,8

[4,8 – 28,0]

13,0

[6,8 – 16,5]

10,8

[7,8 – 27,2]

15,4

[10,7 – 22,2]

15,7

[7,3 – 16,0]

11,0

[13,0 – 19,2]

fitnorm
% [95% BI]*
2003-2005
2006-2009
15,9
16,5

[59,7 – 61,3]

60,5

[32,6 – 46,0]

39,1

[50,9 – 65,7]

58,3

[45,1 – 55,2]

50,1

[42,7 – 56,7]

49,7

[48,5 - 58,0]

53,3

[48,8 - 56,3]

52,3

[54,0 - 59,0]

[67,7 – 70,5]

69,1

[47,5 – 69,5]

58,9

[47,2 – 79,1]

64,5

[48,9 – 64,0]

56,6

[46,3 – 72,1]

59,8

[47,7 – 63,1]

55,5

[39,5 – 53,0]

46,2

[61,2 – 69,2]

Combinorm
% [95% BI]*
2003-2005
2006-2009
56,5
65,3

[5,6 – 6,4]

6,0

[17,4 – 29,0]

22,7

[7,2 – 17,1]

11,3

[13,9 – 21,7]

17,5

[10,7 – 20,9]

15,2

[12,4 - 19,4]

15,6

[17,4 - 23,9]

20,5

[12,4 - 16,0]

3,0 – 4,1]

3,5 [

[8,6 – 25,1]

15,3

[3,8 – 25,9]

11,3

[9,5 – 20,3]

14,1

[5,9 – 24,0]

12,7

[10,7 – 22,1]

15,6

[16,4 – 27,6]

21,5

[9,2 – 14,7]

Inactief
% [95% BI]*
2003-2005
2006-2009
14,1
11,7

Percentage volwassen Nederlanders met chronische aandoeningen (uitgesplitst naar ziekte/aandoening) dat aan de beweegnormen voldoet en inactief is, gemiddeld over de jaren 2003-2005 en 2006-2009, en vergeleken met volwassen Nederlanders zonder
chronische aandoeningen

Ziekten/aandoeningen

Tabel 3.

Voor alle ziekten/aandoeningen geldt dat personen met desbetreffende ziekte/aandoening lager scoren op alle beweegnormen dan volwassenen zonder chronische aandoeningen in dezelfde periode. Daarnaast geldt dat voor alle ziekten/aandoeningen de mate
van inactiviteit in de periode 2003-2005 2 tot 3,5 keer zo hoog ligt als bij volwassenen
zonder aandoeningen. In de periode 2006-2009 is dit zelfs 3 tot 6 keer.
Wat betreft de NNGB is de trend binnen de verschillende ziekten/aandoeningen niet
eenduidig. Rug- en gewrichtsaandoeningen is de enige groep die een statistisch significante toename laat zien van 51% in 2003-2005 naar 59% in 2006-2009. Andere
ziekten/aandoeningen die een (niet-significante) stijging van meer dan 5%punten
laten zien: ernstige maagdarmstoornissen, diabetes mellitus type 1 en 2, psychische
aandoeningen en kanker. Hart- en vaatziekten laat een (niet-significante) daling zien
van het percentage dat aan de NNGB voldoet.
Met uitzondering van de ziekte kanker, geldt voor alle overige onderscheiden ziekten/
aandoeningen dat het percentage dat aan de fitnorm voldoet in 2006-2009 gemiddeld
(niet-significant) lager ligt dan in 2003-2005. Voor ernstige maagdarmstoornissen en
psychische aandoeningen is dit verschil groter dan 5%punten.
Wat betreft de fitnorm scoren de groepen rug- en gewrichtsaandoeningen, hart- en
vaatziekten en diabetes mellitus type 1 en 2 statistisch significant lager dan de algemene
bevolking. De verschillen variëren van 6 tot 11 procentpunten.
Voor de combinorm geldt dat de trend voor de onderscheiden ziekten/aandoeningen
niet eenduidig is. Rug- en gewrichtsaandoeningen, in lijn met de NNGB, en kanker
zijn de enige ziekten die een statistisch significante stijging laten zien. De groepen met
ernstige maagdarmstoornissen, diabetes mellitus type 1 en 2 en psychische aandoeningen laten een niet-significante stijging van meer dan 5% zien. Hart- en vaatziekten
laten een niet-significante daling zien van meer dan 5%.
De mate van inactiviteit in de onderscheiden ziekten/aandoeningen is in beide periodes
vergelijkbaar. Voor personen met kanker lijkt inactiviteit af te nemen.
6.3.3
Samenhang van bewegen met achtergrond-		
			
kenmerken en determinanten van beweeggedrag
Om gerichte preventiemaatregelen ter bestrijding van bewegingsarmoede onder personen met chronische aandoeningen te ondersteunen, is nagegaan of er verschillen
zijn in achtergrondkenmerken en gedragskenmerken tussen personen met chronische
aandoeningen die voldoende bewegen en personen die bewegingsarmoede hebben
(tabel 4). Bewegingsarmoede is gedefinieerd als het niet voldoen aan de combinorm,
onderscheiden naar semi-actief (het niet voldoen aan de combinorm, maar niet geheel
inactief) en inactief (geen enkele dag norm-actief).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

102

Tabel 4.

Achtergrondkenmerken en gedragsdeterminanten van volwassen
Nederlanders met chronische aandoeningen, uitgesplitst naar normactieve, semi-actieve en inactieve personen, gemiddeld over de jaren 20062009
Normactief

Semi-actief

Inactief

Man

33,7

41,6

34,9

Vrouw
18-34

66,3
14,0

58,4
13,1

65,1
7,6

35-54

43,5

40,3

34,7

55-64

21,0

20,3

13,6

65-74

11,5

15,8

14,2

75+
Laag

10,0
49,2

10,4
43,6

29,9
59,4

Midden

31,8

30,4

26,3

Herkomst

Hoog
Nederland

19,0
95,3

26,0
94,5

14,2
93,1

Werksituatie*

Elders
Werkend

4,7
38,4

5,5
32,2

6,9
10,7

Achtergrondkenmerken
Geslacht*
Leeftijd*

Opleiding*

Scholier/student

0,7

0,6

0,9

Huisvrouw/-man

17,9

18,8

14,0

Sport*

Niet-werkend
Wel sporter

43,0
48,6

48,4
48,6

74,4
13,8

Body Mass Index* (kg/m2)

Niet sporter
<25

51,4
47,7

51,4
38,5

86,2
28,7

25-30

39,9

35,7

40,4

12,4

25,7

30,8

Heel goed

16,6

25,8

24,8

Goed

51,2

55,2

39,0

Neutrale mening

22,0

13,3

8,7

Slecht

9,1

5,2

18,1

Zeer slecht
Prettig of onprettig om meer te
bewegen?

1,0

0,5

9,4

Heel prettig

8,7

16,1

15,1

Prettig

45,2

52,0

34,1

Neutrale mening

26,5

16,6

16,8

Onprettig

18,5

13,4

25,8

Zeer onprettig

1,1

1,9

8,2

>30
Gedragsdeterminanten
Houding tegenover bewegen* Goed of slecht om
meer te
bewegen?

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

103

Ervaren Sociale norm

Ervaren sociale steun

Eigeneffectiviteit*

In welke mate
bewegen mensen
in sociale
omgeving?
Heel veel

9,5

10,7

7,0

Veel

31,6

26,5

43,6

Neutrale mening

37,2

36,9

25,6

Weinig

16,1

20,6

20,4

Zeer weinig
Stimulans van
mensen in
omgeving om
meer te gaan
bewegen?

5,6

5,2

3,4

Veel

15,8

17,1

14,9

Een beetje

19,8

24,2

11,2

Niet
In welke mate
lukt het om meer
te gaan bewegen?

64,4

58,7

73,9

Heel goed

6,6

7,8

Goed

42,9

38,3

Neutrale mening

20,8

25,6

10,2
13,0

Slecht

26,0

23,2

46,8

Zeer slecht

3,7

5,0

26,7

3,3

*: significant verschillend (p<.05) tussen groepen

Uit tabel 4 is af te lezen dat de groepen wat betreft achtergrondkenmerken en gedragsdeterminanten statistisch significante verschillen laten zien. De groep semi-actieve
personen met chronische aandoeningen bestaat uit relatief meer mannen dan de
normactieve groep of de inactieve groep. De inactieve groep is relatief ouder dan de
andere groepen. Wat opleiding betreft, is de groep semi-actieve personen significant
hoger opgeleid, terwijl de groep inactieve personen significant lager opgeleid is dan
de normactieve groep. Daarnaast bestaat de groep inactieve personen uit significant
meer niet-werkenden dan de andere groepen. De groep inactieve personen met chronische aandoeningen bestaat relatief vaker uit niet-sporters dan de andere groepen.
Overgewicht komt relatief vaker voor bij de groepen semi-actieve en inactieve personen, waarbij het percentage overgewicht en ernstig overgewicht toeneemt met de
mate van bewegingsarmoede.
Verder blijkt dat inactieve personen met chronische aandoeningen relatief minder vaak
positief zijn over bewegen dan personen die normactief of semi-actief zijn. Zowel de
groep semi-actieve personen als inactieve personen rapporteren minder vaak dat ze
denken dat het goed zal lukken om meer te gaan bewegen dan personen die normactief
zijn. Daarbij zijn inactieve personen negatiever dan semi-actieve personen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

104

6.4 Discussie, conclusies en aanbevelingen
Volwassen Nederlanders met één of meerdere chronische aandoeningen zijn in de eerste
6 jaar van het millennium in toenemende mate een actieve leefstijl gaan ontwikkelen
conform de NNGB en combinorm. Deze trend heeft zich in de laatste 4 jaar niet doorgezet. De mate waarin aan de fitnorm wordt voldaan, is vergelijkbaar over de jaren.
Ook de mate van inactiviteit blijft vrijwel constant over de jaren.
Uitsplitsing naar categorieën van ziekten/aandoeningen laat zien dat er in alle onderscheiden groepen een voorzichtig positieve trend zichtbaar is in het beweeggedrag
volgens de NNGB en de combinorm, voor rug- en gewrichtsklachten is deze trend
significant. Aan de andere kant laten hart- en vaatziekten een significante negatieve
trend zien. De fitnorm als ook de mate van inactiviteit zijn vergelijkbaar over de jaren.
De hoogste mate van bewegingsarmoede komt voor bij hart- en vaatziekten, bronchitis/
astma/COPD en diabetes mellitus type 1 en 2.
Opgemerkt dient te worden dat - ondanks de clustering van jaren – de uitsplitsing naar
onderliggende diagnosecategorieën in een aantal gevallen tot kleine aantallen mensen
leidt, waardoor de schattingen instabiel kunnen zijn. Daarnaast weerspiegelen de bevindingen voor een deel de diversiteit, ernstgradaties en gerelateerde beperkingen binnen
de genoemde categorieën van ziekten/aandoeningen. Dit is belangrijk om rekening mee
te houden bij de bestrijding van bewegingsarmoede. Daarnaast is het bij de bestrijding
van bewegingsarmoede van mensen met chronische aandoeningen ook belangrijk om
de groepen verder te differentiëren. Mensen die semi-actief zijn (niet aan de norm
voldoen, maar niet geheel inactief) en mensen die inactief zijn, blijken in belangrijke
mate te verschillen wat betreft achtergrondkenmerken en gedragsdeterminanten.
Het is vooralsnog niet duidelijk of mensen met chronische aandoeningen die niet aan
de normen voldoen deze in principe wel zouden kunnen behalen. Dit roept de vraag op
of er nog wel winst te behalen is op de NNGB/combinorm onder mensen met chronische aandoeningen. In ieder geval lijkt de grootste gezondheidswinst te behalen bij de
mensen met chronische aandoeningen die inactief zijn. Inactiviteit in deze groep kan
in belangrijke mate gerelateerd zijn aan sedentair gedrag, welke een onafhankelijke
risicofactor vormt voor ongezondheid (zie hoofdstuk 3). Inactiviteit en sedentair gedrag
zijn daarom naast de beweegnormen belangrijke indicatoren voor het monitoren van
ontwikkelingen in het beweeggedrag van mensen met chronische aandoeningen, die
standaard als uitkomstmaat meegenomen dienen te worden.
Het is aan te bevelen om bij de bestrijding van bewegingsarmoede groepen chronisch
zieken niet alleen te differentiëren naar ziekte/aandoening, maar ook naar achtegrondkenmerken en gedragsdeterminanten, om op basis van deze profielen een gerichte,
multifactoriële aanpak te ontwikkelen om het beweeggedrag op langere termijn blijvend
te veranderen. Een belangrijk uitgangspunt hierbij is dat bewegen naast de positieve
gezondheidseffecten ook bij kan dragen aan de zelfredzaamheid en participatie in de
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

105

maatschappij van deze groepen. Chronische zieken dienen dan ook een belangrijke
aandachtsgroep te blijven voor duurzaam stimuleren van bewegen met focus op
gezondheid én welzijn. Allerlei ontwikkelingen rondom integratie van preventie en
zorg kunnen daaraan een belangrijke bijdrage leveren, waarbij ook sportorganisaties,
sportartsen/-fysiotherapeuten, de fitnessbranche, welzijnsorganisaties als ook de directe
sociale omgeving een belangrijke rol kunnen spelen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

106

Referenties
Blokstra A, Verschuren WMM. (red.) Vergrijzing en toekomstige ziektelast
Prognose chronische ziektenprevalentie 2005-2025. Bilthoven: RIVM, 2007, rapport
260401004/2007.
Chorus A, Overbeek K van, Jongert T, Hopman-Rock M. Lichamelijke activiteit
van volwassen Nederlanders met chronische aandoeningen. In: Ooijendijk WTM,
Hildebrandt VH, Hopman-Rock M (red). Bewegen Gemeten 2002-2004. Leiden: TNO
Kwaliteit van Leven Leiden:, 2006.
Fleiss JL. Statistical Methods for rates and proportions. New York: John Wiley &
Sons, 1981;14.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Nota Sport, Bewegen en Gezondheid.
Den Haag: Ministerie van VWS, 2001.
NOC*NSF. Olympisch Plan 2028 Heel Nederland naar Olympisch niveau: Plan van
aanpak op hoofdlijnen. Arnhem: NOC*NSF, 2009.
Poos MJJC, Gommer AM Wat zijn de grootste veranderingen in het ziektepatroon? In:
Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid. Bilthoven:
RIVM, <http://www.nationaalkompas.nl> Nationaal Kompas Volksgezondheid\ Ziekte,
kwaliteit van leven en sterfte\ Ziekten en aandoeningen, 22 maart 2010.
Wendel-Vos CGW, Ooijendijk WTM, Baal PHM, et al. Kosten-effectiviteit en gezondheidswinst van behalen beleidsdoelen bewegen en overgewicht. Onderbouwing
Nationaal Actieplan Sport en Bewegen. Bilthoven/Leiden: RIVM/TNO, rapport nr.
260701001/2005.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

107

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

108

Hoofdstuk 7
Bewegen in Nederland: het belang van sport
Remco Hoekman, Remko van den Dool
Mulier Instituut
r.hoekman@mulierinstituut.nl

Samenvatting
In dit hoofdstuk staat de relatie tussen sporten, bewegen en gezondheid centraal. De gepresenteerde gegevens zijn afkomstig uit het continue onderzoek
Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN), voornamelijk uit 2009, en de
SportersMonitor uit 2008.
Sporters voldoen vaker dan niet-sporters aan de beweegnormen, maar dit is
vooral de verdienste van de groep die meer dan twee keer per week deelneemt
aan sport. Ondanks deze relatie tussen sporten en bewegen gaat niet op dat
bevolkingsgroepen die meer sporten ook meer bewegen. Sporten lijkt bij een
aantal bevolkingsgroepen een compensatie voor beperkt beweeggedrag overdag,
bijvoorbeeld bij mensen met een zittend beroep. De sporters voelen zich gezonder
en noteren in grotere mate een gezond gewicht dan de niet-sporters. De mensen
die al enigszins deelnemen aan sport hebben in grotere mate een beweegintentie
dan de groep die aan heeft gegeven niet te sporten.

Summary
In this chapter, the relationship between sports, physical activity and health
is subject of research. The presented data is based on the survey ‘Injuries and
Physical Activity in the Netherlands’ (OBiN) and the Sports participants Monitor
2008.
Sport participants meet more often than those not participating in sport Physical
Activity Guidelines, especially when participating in sport more than twice a
week. Groups with high sport participation rates are, in spite of this relationship
between sports and physical activity, not necessarily more likely to meet physical activity guidelines. Sport participation is to some extend a compensation for
limited physical activity during the day, for instance at work. Sport participants
feel themselves healthier and report more often a healthy weight than the group
that is not participating in sport. The people who are already somewhat sport
active, are more likely to increase their physical activity.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

109

7.1 Inleiding
Sport wordt veelvuldig in verband gebracht met gezondheidsbevordering. Sporten is
bewegen en geldt daarmee als goed. Sport maakt onderdeel uit van het beweeggedrag
in de vrije tijd. Andere domeinen waarin beweging plaatsvindt zijn; bewegen op het
werk of de school, bewegen voor transport en bewegen thuis (huishouden, klussen en
tuinieren).
Voor het beoordelen van de gezondheidsbevorderende waarde van het beweeggedrag
zijn normen ontwikkeld. Drie van deze normen zijn in Nederland algemeen geaccepteerd; de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB), de fitnorm en de combinorm.
Om aan de NNGB te voldoen, moeten volwassenen ten minste vijf dagen in de week
minimaal 30 minuten per dag matig intensief bewegen. Voor kinderen wordt een norm
van minimaal 60 minuten per dag gehanteerd voor alle dagen van de week. Waar de
NNGB uitgaat van matig intensieve beweging is de fitnorm gericht op zwaar intensieve
activiteiten. Om te voldoen aan de fitnorm zijn ten minste drie keer per week minimaal
20 minuten zwaar intensieve activiteiten vereist. De combinorm is een samenvoeging
van de NNGB en de fitnorm. Iemand voldoet aan de combinorm, wanneer ten minste
wordt voldaan aan de NNGB óf de fitnorm.
Ook de sport kent een norm, al is deze niet gerelateerd aan beweging of een gezondheidsbevorderende waarde, maar meer een ondergrens om iemand te kwalificeren als
sporter. Iemand is volgens de Richtlijn voor Sportdeelname Onderzoek (RSO) een
sporter als hij ten minste twaalf keer in de afgelopen twaalf maanden heeft gesport.
Waar bij de beweegnormen de duur, intensiteit en frequentie een rol speelt, is dat bij de
sportnorm (RSO-norm) niet het geval. Daar gaat het enkel om de frequentie. Iemand
die één keer per maand een pijltje gooit in de plaatselijke bar is evengoed een sporter
als iemand die wekelijks naar de schaakclub gaat of twee keer per week 100 kilometer
wegtrapt op de racefiets. De beweegintensiteit en de duur van de sportdeelname zijn
niet van belang. Dit betekent dus dat iemand een sporter kan zijn zonder hiervoor in
beweging te komen.
De algemene aanname is echter dat sporters meer bewegen, zo bleek ook uit de analyse van Hoekman & Breedveld (2008) over bewegen en sporters in het Trendrapport
Bewegen en Gezondheid 2006/2007. Tevens lieten Van den Dool e.a. (2009) zien dat
bij 70 procent van de beoefende sporten lichaamsbeweging één van de motieven is om
de sport te beoefenen. Desalniettemin stellen Tiessen-Raaphorst e.a. (2007) dat door
alleen sportbeoefening maar 3 procent van de volwassenen voldoet aan de NNGB,
waarmee sport een marginale rol lijkt te spelen. In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan
op de relatie tussen sporten, bewegen en gezondheid. Hiermee wordt getracht duidelijk
te maken bij welke bevolkingsgroepen sportstimulering een succesvol middel kan zijn
om te voldoen aan de beweegnormen en waar sport niet of in mindere mate een rol
speelt bij het voldoen aan de beweegnormen.
In de volgende paragraaf wordt gestart met de resultaten, waarbij wordt afgetrapt met
een overzicht van de sportdeelname in Nederland. Vervolgens wordt gekeken naar
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

110

de verschillen tussen sporters en niet-sporters in het voldoen aan de beweegnormen.
Daarna is aandacht voor de beweegintenties van verschillende groepen en de relatie
tussen sporten, bewegen en gezondheid. Het hoofdstuk wordt afgesloten met enkele
conclusies en aanbevelingen.

7.2 Materiaal en methoden
In dit hoofdstuk worden cijfers gepresenteerd uit twee landelijke onderzoeken; de
SportersMonitor 2008 en het continue onderzoek Ongevallen en Bewegen in Nederland
(OBiN). De SportersMonitor 2008 geeft inzicht in de achtergronden van de sportbeoefening en in de motieven van niet-sporters. Voor het onderzoek is gebruik gemaakt van het
internetpanel van GfK Panelservices. OBiN biedt gegevens over sportgedrag, beweeggedrag en gezondheid en de mogelijkheid om deze thema’s met elkaar te verbinden.
Vanaf 2006 is in OBiN gebruik gemaakt van zowel telefonische als internet-bevraging.
Voor de beschrijving van de trends in het beweeggedrag is vooralsnog gebruik gemaakt
van enkel de telefonische gegevens om vergelijking met de periode 2000-2005 zo
optimaal mogelijk te laten zijn. Wanneer over sport wordt gerapporteerd op basis van
OBiN worden zowel de telefonische als internetgegevens gebruikt, omdat vergelijking
met de periode 2000-2005 niet wenselijk is vanwege wijzigingen in de vragen over
sportdeelname. Doordat in dit hoofdstuk de sportdeelname centraal staat wordt gebruik
gemaakt van alle data. Het gevolg hiervan is dat de percentages van de beweegnormen
afwijken van de resultaten uit andere hoofdstukken. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de gepresenteerde percentages van de beweegnormen in dit hoofdstuk alleen
dienen om het verschil tussen sporters en niet-sporters aan te geven. Voor landelijke
referentiecijfers over het beweeggedrag wordt u verwezen naar de andere hoofdstukken. Wanneer in de tekst verschillen tussen groepen worden beschreven, betreft het
een statistisch significant verschil (p<.05) op basis van tabelanalyse.

7.3 Resultaten

7.3.1
Sportdeelname in Nederland
Om inzicht te krijgen in de relatie tussen sporten en bewegen wordt gestart met een
kort overzicht van de mate waarin de Nederlandse bevolking deelneemt aan sport. Dit
geeft een beeld van de omvang van de groep sporters en de frequentie waarin deze
groep participeert in sport.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

111

Figuur 1.

Trendlijn sportdeelname per jaar volgens minimale sportfrequentie, RSOnorm en meer dan wekelijkse sportdeelname in Nederland 2006-2009, alle
leeftijdsgroepen (in procenten)

100
90
80
sportdeelname (vanaf 1x)

70

RSO-sporter (vanaf 12x)

60

meer dan wekelijks (vanaf 60x)

50
40
30
2006

2007

2008

2009

Bron: OBiN 2006-2009.

Het sportdeelname cijfer in Nederland, gebaseerd op de RSO-norm is in Nederland
nauwelijks veranderd. Het percentage sporters schommelt tussen de 63 procent en 65
procent. De frequentie van de sportbeoefening wordt normaliter onderverdeeld in vijf
groepen die grofweg te typeren zijn als niet, incidenteel (1-11 keer), maandelijks tot
wekelijks (12-59 keer), één of twee keer per week (60-119 keer) en meer dan twee
keer per week (120 keer of meer).
Figuur 2.

Sportfrequentie (keer per jaar) in Nederland in 2009, alle leeftijdsgroepen
(in procenten)
35
30
25
20
15
10
5
0
niet

1-11 keer

12-59 keer

60-119 keer 120+ keer

Bron: OBiN 2009.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

112

Uit OBiN 2009 blijkt dat 38 procent van de Nederlanders ten minste wekelijks sport,
waarbij één op de vijf Nederlanders meer dan twee keer per week sport. Grofweg voldoet tweederde van de Nederlanders aan de RSO-norm, die zoals eerder vermeld uitgaat
van een sportdeelname van ten minste twaalf keer in de afgelopen twaalf maanden.
Een derde van de bevolking voldoet dus niet aan de sportnorm.
De redenen om niet te sporten verschillen per leeftijdsgroep. De belangrijkste redenen
om niet (meer) te sporten zijn, op basis van de gegevens uit de SportersMonitor 2008
(Van den Dool e.a., 2009), een gebrek aan tijd vanwege werk en gezin (26%) of een
matige gezondheid (24%). Dit laatste geldt met name voor ouderen (51-65 jaar, 40%;
66-80 jaar, 33%). Hetgeen niet wegneemt dat zij mogelijk wel voldoende bewegen.
Het hebben van voldoende beweging neemt namelijk de derde plaats in als reden om
niet te sporten (23%). Vooral door de jeugd (5-20 jaar, 27%) en de ouderen (66-80 jaar,
31%) wordt deze reden vaak genoemd.
7.3.2
Relatie sporten en voldoen aan de beweegnormen
Het hebben van voldoende beweging als motief om niet te sporten doet vermoeden
dat ook een deel van de niet-sporters voldoende beweegt. De verwachting is toch dat
de niet-sporters in mindere mate aan de beweegnormen voldoen. Eerder onderzoek
wijst namelijk op een beperkt beweeggedrag bij niet-sporters (Hoekman & Breedveld,
2008; Ooijendijk e.a. 2008a; Ooijendijk e.a. 2008b; Tiessen-Raaphorst e.a., 2005).
Om dit nader te bekijken volgt een vergelijking van het beweeggedrag van sporters
en niet-sporters.
Tabel 1.

Voldoen aan beweegnormen door volwassenen en jeugd naar sportdeelname (in procenten)
RSO-norm
nietsporter
sporter
n=3.470
n=5.623

Sportfrequentie
12-59
60-119
keer
keer
n=2.329
n=1.572

n=2.815

1-11
keer
n=655

NNGB
Fitnorm
Combinorm

45
10
49

50
27
59

46
9
50

41
13
46

42
16
50

47
21
55

61
45
75

Jeugd (4 tot
18 jaar)

n=346

n=1.465

n=257

n=89

n=540

n=454

n=471

NNGB
Fitnorm
Combinorm

23
19
36

23
42
53

24
16
35

18
28
41

22
27
42

21
36
47

26
62
70

Volwassenen

niet

Bron: OBiN 2009.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

113

120+
keer
n=1.722

De jeugdige en volwassen sporters voldoen in grotere mate aan de beweegnormen
dan niet-sporters. Weliswaar is voor de NNGB het verschil tussen sporters en nietsporters bij de volwassenen beperkt (5 procentpunten) en bij de jeugd zelfs afwezig.
Het grootste verschil doet zich voor bij de fitnorm. Bij de volwassenen is het verschil
tussen sporters en niet-sporters 17 procentpunten, terwijl bij de jeugd het verschil 23
procentpunten is. Dit sluit aan bij de verwachting dat de sporters in grotere mate aan de
fitnorm voldoen. De meeste sportactiviteiten vragen immers een intensieve lichamelijke
activiteit. Doordat sporters vaker voldoen aan de fitnorm, en in het geval van de volwassenen ook vaker aan de NNGB voldoen, is de kans groot dat de sporters een hogere
score noteren op de combinorm dan niet-sporters. Bij de volwassenen is het verschil
op de combinorm 10 procentpunten in het voordeel van de sporters. Bij de jeugd is het
verschil groter, namelijk 17 procentpunten. Sportdeelname lijkt hierdoor bij de jeugd
van groter belang te zijn bij het voldoen aan de combinorm. De jeugd voldoet maar in
beperkte mate aan de beweegnorm van zeven dagen per week 60 minuten bewegen.
Daarentegen voldoet vooral de sportende jeugd aan de fitnorm en hiermee ook aan de
combinorm. Elling & Van den Dool (2010) kwamen tot vergelijkbare resultaten op basis
van de SportersMonitor 2008. Zij toonden aan dat vooral voor kinderen sportdeelname
een must is om aan de normen te voldoen.
Wanneer wordt gekeken naar de sportfrequentie dan wordt duidelijk dat frequentere
sportbeoefening leidt tot het vaker voldoen aan de beweegnormen, zeker bij een sportfrequentie van meer dan twee keer per week (120 keer of vaker). Dit is overeenkomstig
met de bevindingen van Hoekman & Breedveld (2008) in het Trendrapport Bewegen en
Gezondheid 2006/2007. Een meer frequente sportdeelname vergroot vooral de kansen
om te voldoen aan de fitnorm.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

114

7.3.3
Relatie sport en beweeggedrag
Op het eerste gezicht lijkt hiermee de sportdeelname en het voldoen aan de beweegnormen aan elkaar gerelateerd. Maar betekent dit dan ook dat de bevolkingsgroepen
die een hoge sportdeelname kennen ook de groepen zijn die hoog scoren op de beweegnormen?
Bij de jeugd zijn de sportdeelname en het beweeggedrag niet in lijn. De groepen die
meer aan sport doen voldoen niet per definitie vaker aan de beweegnormen. Bij 15-17
jarigen geldt dat wel veel wordt gesport, maar dat daarentegen beperkt aan de NNGB
wordt voldaan (zie hoofdstuk 4).
Tabel 2.

Voldoen aan sportnorm en sportfrequentie naar bevolkingsgroepen,
4 -18 jaar (in procenten)
sporter
geen sport

totaal
geslacht
leeftijd

hoogst
genoten
opleiding

jongen
meisje
4-9 jaar
10-14
jaar
15-17
jaar
basisschool
vmbo
havo/
vwo

sportfrequentie
1-11
12-59
keer
keer

60-119
keer

120
keer of
vaker

n=1.881
n=974
n=907
n=821
n=799

81
80
82
76
85

14
15
13
20
11

5
4
5
5
4

29
24
36
37
23

25
27
23
25
25

27
30
23
13
37

n=261

84

8

9

26

25

32

n=1.227

79

16

4

33

26

21

n=231
n=366

83
87

12
8

5
4

25
19

21
28

37
41

Bron: OBiN 2009.

Na de basisschool loopt het beweeggedrag sterk terug (zie hoofdstuk over Jeugd en
bewegen), waar de sportdeelname nog wel stabiel blijft. Een mogelijke reden hiervoor
is de afname van de vrije tijd door de overstap naar het voortgezet onderwijs, waardoor
na schooltijd minder tijd overblijft om buiten te spelen terwijl de sport in de avonduren
en de weekenden veelal wel doorgang vindt.
Bij de volwassenen lijkt de relatie tussen sportgedrag en beweeggedrag evenmin evident
(zie tabel 3). Bevolkingsgroepen met een hoog sportdeelname percentage bewegen niet
per definitie meer. Eerder lijkt er sprake te zijn van een tegengestelde relatie tussen het
voldoen aan de RSO-norm en het voldoen aan de NNGB. De laag opgeleiden sporten
minder dan de hoog opgeleiden (respectievelijk 42% en 76%), maar voldoen iets vaker
aan de NNGB dan hoog opgeleiden (zie hoofdstuk 2).
De groepen die in hoge mate aan sport deelnemen zijn dus niet altijd de groepen die
ook aan de NNGB voldoen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

115

Tabel 3.

Voldoen aan sportnorm en beweegnormen naar achtergrondkenmerken,
volwassen bevolking (in procenten)
sporter

totaal
geslacht
leeftijd

opleiding

inkomen

man
vrouw
18-34 jr
35-54 jr
55+ jr
laag
midden
hoog
laag
midden
hoog

n=9.530
n=4.596
n=4.934
n=2.539
n=4.335
n=2.656
n=2.350
n=3.953
n=3.104
n=2.051
n=2.628
n=3.060

sportfrequentie

60
61
59
69
60
50
42
61
76
48
58
72

geen
sport

1-11
keer

12-59
keer

60-119
keer

120
keer of
vaker

34
33
35
21
32
47
53
30
18
46
36
22

7
7
7
10
8
4
5
9
7
6
7
7

25
23
26
30
26
18
18
26
30
20
24
29

16
17
16
20
16
12
10
16
22
13
15
21

18
20
17
19
18
19
14
18
23
16
18
22

Bron: OBiN 2009.

7.3.4
Relatie sport en werksituatie
Een mogelijke oorzaak voor het verschil in sportgedrag en beweeggedrag is het verschil
in beweging op andere beweegdomeinen, zoals het werk. De verwachting is dat bij een
zittend beroep de behoefte groter is om na werktijd in beweging te komen, waardoor
deze groep vermoedelijk een hogere sportdeelname kent. De resultaten uit tabel 4
ondersteunen deze verwachting.
Tabel 4.

Voldoen aan sportnorm en sportfrequentie naar beweeggedrag op werk
(in procenten)

Sporter
Sportfrequentie
geen sport
1-11 keer
12-59 keer
60-119 keer
120 keer of vaker

Beweging op werk
veel lopen of staan
zittend
n=764
n=874
64
72
28
8
27
17
20

19
9
33
20
20

Bron: OBiN 2009.

De werkenden met zittend werk sporten meer dan de groep die niet-zittend werk verricht. De groep die geen zittend werk verricht voldoet daarentegen vaker aan de NNGB,
fitnorm en combinorm (zie hoofdstuk Werknemers en Bewegen).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

116

7.3.5
Determinanten van beweeggedrag
Meer sporten of bewegen vraagt om een aanpassing van het gedrag van mensen en dat
is niet eenvoudig. Een belangrijke voorwaarde is dat mensen de intentie hebben om
meer te gaan bewegen. Van den Dool e.a. (2009) lieten zien dat de sportintentie bij
niet-sportende ouderen beperkt is. Slechts 18 procent van de 66- tot 80-jarigen heeft
aangegeven mogelijk (weer) te willen gaan sporten en bij de 50- tot 65-jarigen gaat het
om 30 procent die de intentie heeft om te gaan sporten. Uit OBiN 2009 blijkt echter dat
een groot deel van de ouderen het goed vindt om meer te gaan bewegen. Bijna de helft
van de ouderen geeft aan het als prettig te ervaren om meer te gaan bewegen en ook te
verwachten dat het gaat lukken om meer te bewegen (zie ook hoofdstuk 5). De groep
sporters vindt het in grotere mate wenselijk om meer te gaan bewegen in vergelijking
met de niet-sporters (respectievelijk 68% en 64%). Maar het zijn vooral de incidentele
tot wekelijkse sporters (12-59 keer; 74%)die meer willen sporten, zeker vergeleken met
de meer frequente sporters (120+ keer; 58%). De incidentele tot wekelijkse sporters
zouden het goed vinden om meer te gaan bewegen en zijn daarmee een doelgroep om
een stijging van de mate waarin wordt voldaan aan de NNGB te realiseren.
7.3.6
Relatie sport en gezondheid
Sporten en bewegen wordt belangrijk gevonden voor de gezondheid en mede daardoor van overheidswege gestimuleerd. Niettemin is de bijdrage van sport en bewegen
voor de gezondheid van een individu moeilijk vast te stellen. Daarvoor moet idealiter
gebruik worden gemaakt van een voor- en nameting bij interventieprogramma’s. Wel
kan op basis van tabel 5 worden geconcludeerd dat de groep die sport een lagere BMI
heeft en zich gezonder voelt.
Tabel 5.

BMI en zelfgerapporteerde gezondheid van volwassenen naar sportnorm
en sportfrequentie (in procenten)		
RSO-norm
niet
sporter
sporter
n=997
n=1.548

BMI
ondergewicht
3
normaal gewicht
46
overgewicht
32
zwaarlijvigheid/
19
obesitas
Algemene gezondheid
goed
64
matig
28
slecht
8

niet
n=815

Sportfrequentie
1-11
12-59
60-119
keer
keer
keer
n=192
n=645
n=417

120+
keer
n=486

1
53
32
14

3
45
32
20

3
49
30
18

1
50
33
16

0
50
35
14

1
58
28
12

81
16
3

63
28
9

66
30
4

80
18
2

78
20
3

85
11
3

Bron: OBiN 2009.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

117

De groep sporters heeft vaker een normaal gewicht dan de niet-sporters (respectievelijk 53% en 46%). Een goede BMI waarde (normaal gewicht) wordt vooral veelvuldig
aangetroffen bij de groep die meer dan twee keer per week sport. De ervaren algemene
gezondheid is hoger voor de sporters dan de niet-sporters. De RSO-norm lijkt hier een
goed minimum te zijn, waarbij een meer frequente sportbeoefening een beperkt positief
effect heeft op de ervaren algemene gezondheid.
Bij het voorgaande speelt mogelijk ook mee dat de groep die door de gezondheid en
lichamelijke gesteldheid beperkt wordt in de beweegmogelijkheden minder deelneemt
aan sport. De gezondheidstoestand is niet voor niets een veelgenoemd motief door
niet-sporters om niet te sporten (Van den Dool e.a., 2009). Vragen over oorzaak en
gevolg blijven dus onbeantwoord.

7.4 Discussie, conclusies en aanbevelingen
In dit hoofdstuk is aangetoond dat de mate van sportdeelname verband houdt met het
voldoen aan de beweegnormen. Hierbij is gebleken dat op basis van de RSO-norm
verschillen te noteren zijn in het voldoen aan beweegnormen tussen sporters en nietsporters. Deze verschillen zijn echter vooral toe te schrijven aan de sporters die meer
dan twee keer per week sporten. Een sportdeelname van ten minste één keer per week
leidt in een enkel geval al tot een verbetering, maar ook dan geldt dat meer dan twee
keer per week sporten een sterke verbetering oplevert. Een keer in de maand sporten
blijkt in alle gevallen een te incidentele sportbeoefening te zijn om het verschil te
maken. Dit kan een aanleiding zijn om nog eens goed te kijken naar de RSO-norm en
mogelijk een tweede norm te hanteren, die een meer frequente sportdeelname vereist.
Het stimuleren van meer frequente sportbeoefening lijkt in ieder geval een goede
strategie te zijn om meer mensen aan de beweegnormen te laten voldoen.
Het aansporen van de maandelijkse sporters tot een meer frequente sportbeoefening
lijkt een haalbare kaart. De groep die al sport, ook al is het maar eens per maand,
geeft in meerderheid aan het prettig te vinden om meer te gaan bewegen en denkt
ook in meerderheid dat het zal lukken om meer te gaan bewegen. Hiermee lijkt deze
groep makkelijker te stimuleren om meer te gaan bewegen en te gaan voldoen aan de
beweegnormen dan de groep die nog niet sport en het minder prettig vindt om meer te
gaan bewegen. De groep die meer dan twee keer per week sport heeft in grotere mate
een gezond gewicht. De gerapporteerde algemene gezondheid valt al beter uit bij een
wekelijkse of tweewekelijkse sportdeelname.
Ouderen (55-plussers) hebben maar beperkt de intentie om (meer) te gaan sporten,
terwijl een groot deel van de groep het wel prettig vindt om meer te bewegen. Zij zijn
vooral georiënteerd op beweegvormen. Dit is terug te zien in de beperkte sportdeelname
en relatief hoge mate waarin wordt voldaan aan de NNGB. Veel ouderen denken ook
dat het gaat lukken om meer te bewegen, waar gezondheidsredenen vaak sportdeelname
in de weg staan. Het is belangrijk om bij de ouderen vooral de aandacht te vestigen op
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

118

beweegstimulering en in mindere mate op sportstimulering. Hierbij dient overigens
opgemerkt te worden dat ‘dé oudere’ niet bestaat (Van Lindert, 2009). Tussen ouderen
onderling bestaan ook grote verschillen als het gaat om sport- en beweeggedrag en de
wensen die zij op dit gebied kennen.
Bij de jeugd is het juist belangrijk om de sportdeelname te bevorderen. Sport speelt
een belangrijke rol voor een gezonde leefstijl van kinderen. Kinderen voldoen maar in
beperkte mate dagelijks aan de 60 minuten norm die bij de NNGB wordt gesteld voor
de leeftijdsgroep tot 18 jaar. De kinderen die sporten voldoen wel relatief vaak aan de
fitnorm en hiermee ook aan de combinorm. Zonder een frequente sportdeelname slagen
maar weinig kinderen erin om te voldoen aan de combinorm. Sportstimulering voor
de jeugd is daarnaast belangrijk in de ontwikkeling van een sportidentiteit en daarmee
mogelijk een duurzaam positieve houding jegens een actieve leefstijl. Meer onderzoek
op dit terrein is echter noodzakelijk om hier bewijs voor te leveren.
Naast de jeugd en de ouderen is aandacht gewenst voor de werkenden, vooral diegenen
met een zittend beroep. Het lijkt erop dat deze groep, die maar beperkt beweegt op
het werk, in grote mate het gebrek aan beweegactiviteiten op het werk compenseert
met sportgedrag. Maar hiermee niet weet te voorkomen dat zij in mindere mate aan
de beweegnormen voldoen (zie ook hoofdstuk 2). Door het bevorderen van deelname
aan allerhande bedrijfsbewegingsprogramma’s zoals bedrijfssport, lunch wandelen
en beweging in het woon-werk verkeer kan de groep werkenden, vooral die met een
zittend beroep, worden gestimuleerd meer in beweging te komen.
Sport, bewegen en gezondheid zijn met elkaar verbonden. Sporters en de groepen
die aan de normen voldoen voelen zich gezonder en hebben overwegend een gezond
gewicht. Gerichte sport- en beweegstimulering kunnen helpen om de lichamelijke
conditie en algemene gezondheid te verbeteren.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

119

Referenties
Elling A, Van den Dool, R. Niet sporters: achtergronden en opvattingen – aanvullende rapportage SportersMonitor 2008. ’s-Hertogenbosch: W.J.H. Mulier Instituut.
(2010).
Hoekman R, Breedveld K. Bewegen en sporters. In: Hildebrandt V.H, Ooijendijk WTM.
& Hopman-Rock M. (red.). Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2006/2007. Leiden:
TNO Kwaliteit van Leven. 2008 pp.129-148.
Ooijendijk W, Jongert T, Stubbe J & Kloet, S. Sport, bewegen en gezondheid. In:
Breedveld, K, Kamphuis C. & Tiessen-Raaphorst, A. (red.). Rapportage Sport 2008.
Den Haag: SCP.(2008a). p.214-230.
Ooijendijk WTM, Hildebrandt V.H. & Chorus A.M.J. Bewegen in Nederland 20002007. In: Hildebrandt V.H, Ooijendijk, WTM. & Hopman-Rock, M. (red.). Trendrapport
Bewegen en Gezondheid 2006/2007. Leiden: TNO Kwaliteit van leven (2008b) p.942.
Tiessen-Raaphorst A., Ingen E. van, Breedveld K. (2007). Tijd voor sport en bewegen.
In: Hildebrandt, V.H., Ooijendijk, W.T.M. & Hopman-Rock, M. (red.). Trendrapport
Bewegen en Gezondheid 2004/2005. Leiden: TNO Kwaliteit van leven, (2007) p.5365.
Tiessen-Raaphorst ZH, Kerssens JJ, de Bakker DH & Wendel-Vos GCW. Sporters
Vitaal! Utrecht: NIVEL, 2005.
Van den Dool R, Elling A Hoekman R. SportersMonitor 2008: een beschrijving van
actuele sportissues.’s-Hertogenbosch: W.J.H. Mulier Instituut, 2009.
Van Lindert C. (red.). Fit for life: (on)bereikbaar doel? Quick scan sport, bewegen en
ouderen 2009. ’s-Hertogenbosch: W.J.H. Mulier Instituut, 2009.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

120

Hoofdstuk 8
Bewegen en overgewicht
Energiebalansgedrag en gewicht bij de Nederlandse bevolking
en bij mannen met een lage sociaal-economische status
Marieke Verheijden1,4, Margret Ploum2, Matty Crone1,3, Andrea Werkman2,
Nicole Van Kesteren1
1 TNO Kwaliteit van Leven

2 Stichting Voedingscentrum Nederland

3 Nu werkzaam bij het Leids Universitair Medisch Centrum, Afdeling Public Health

en Eerstelijns Geneeskunde

4Body@Work Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid, TNO-VUmc

marieke.verheijden@tno.nl

Samenvatting
Dit hoofdstuk presenteert gegevens over de prevalentie van energiebalansgedrag
en (on)gezond gewicht bij volwassen Nederlanders op basis van gegevens van
de Monitor Gezond Gewicht. De Monitor betreft een combinatie van een cohort
(8 metingen verspreid over 4 jaar) dat representatief is voor de volwassenen in
Nederland en gelijktijdig uitgevoerde cross-sectionele metingen bij subgroepen
van de bevolking, namelijk: 18-55 jarigen, 56-75 jarigen en lage SES mannen. De Monitor is opgezet om de Gezond Gewicht Campagne van Stichting
Voedingscentrum Nederland te evalueren.
Na de eerste vier metingen was blootstelling aan de campagne beperkt. Maximaal
20% van de deelnemers was (spontaan) bekend met de spots. Ook laat het onderzoek zien dat er gedurende de eerste twee jaar van de Campagne Gezond Gewicht
nauwelijks veranderingen optraden in zelfgerapporteerd energiebalansgedrag en
in (on)gezond gewicht. Ongeveer één op de drie volwassenen lette naar eigen
zeggen op 5 tot 7 dagen per week op de balans tussen eten en bewegen (energiebalans). Voor lage SES mannen was dit ongeveer één op de vier. Ongeveer 45%
van de volwassenen rapporteerde een normaal gewicht; voor lage SES mannen
was dit iets lager.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

121

Abstract
This chapter presents data on the prevalence of energy balance behaviours and
(un)healthy body weight among Dutch adults, based on data form the Healthy
Weight Monitor. This Monitor combines a cohort representative for Dutch adults
(8 measurements in 4 years) and simultaneous cross-sectional measurements in
subgroups of the population (18-55 years, 56-75 years, men of low social-economic status (low SES)). The Monitor was designed to evaluate the Netherlands
Nutrition Centre’s Healthy Weight Campaign.
After four measurements, exposure to the campaign was limited. Top of mind
awareness of the campaign was twenty percent at most. Over the first four
measurements, very few changes in self-reported energy balance behaviours
and body weight occurred. Approximately one in every three adults reported to
focus on the balance between nutrition and physical activity (energy balance)
on 5 to 7 days per week. For low SES men, this was approximately one in four.
Approximately 45% of the adults reported a normal weight; for low SES men
this was slightly lower.
8.1 Inleiding
Overgewicht is een groeiend maatschappelijk probleem in Nederland. Dat overgewicht
zowel op de korte als lange termijn tot directe gezondheidsproblemen leidt is algemeen
bekend. Het belang van het behouden van een gezond gewicht is dus evident. Omdat
een gezond gewicht het resultaat is van de juiste balans tussen energie-inneming en
energieverbruik (energiebalans), zouden preventieve projecten op dit terrein zich
moeten richten op het concept energiebalans.
Zowel publieke als private partijen hebben hiertoe in de afgelopen jaren initiatieven ontplooid. Het gaat dan bijvoorbeeld om de Nota Overgewicht, het Convenant Overgewicht
(in het najaar van 2009 opgevolgd door het Convenant Gezond Gewicht), aanbod van
sport- en beweegprogramma’s en de ontwikkeling van light levensmiddelen en afslankproducten. Ook Stichting Voedingscentrum Nederland probeert op integrale wijze het
probleem van overgewicht aan te pakken. ln 2002 is gestart met de campagne Maak
je niet dik!. Met deze campagne werd gestreefd naar agendering en bewustwording
van het probleem overgewicht bij de Nederlandse bevolking. Al snel werd duidelijk
dat de doelstellingen van deze massamediale campagne gehaald werden. Een grote
meerderheid was zich bewust van het belang van een gezond gewicht (96%) en vond
het belangrijk om gewichtsstijging te voorkómen (87%). Het werd echter ook duidelijk
dat de kloof tussen goed weten en goed doen groot was. Immers de prevalentiecijfers
van ongezond gedrag en ongezond gewicht waren onverminderd hoog. Ook voerde het
Voedingscentrum campagne voor de Balansdag; een methode om incidentele momenten
van overconsumptie te compenseren door tijdelijk meer te bewegen en/of minder te
eten. Onderzoek (Verheijden et al., 2007) liet zien dat de Balansdag voor veel mensen
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

122

(83%) een bekende term was; ook was veelal bekend dat de Balansdag een middel is
om je gewicht gelijk te houden (86%). Ook dit onderzoek liet echter zien dat bekendheid met en kennis over de Balansdag niet altijd leidden tot gebruik van het concept.
Mede op basis van (onderzoek naar) de eerdere campagnes is de meerjarencampagne
Gezond Gewicht ontwikkeld. In deze campagne wordt aandacht besteed aan energiebalans als middel om een gezond gewicht te behouden en zo het aantal Nederlanders
met een gezond gewicht te stabiliseren. De campagne loopt van 2007 tot en met 2010
waarbij het basisconcept energiebalans gedurende de gehele looptijd centraal staat.
De campagne richt zich primair op de volwassen Nederlandse bevolking van twintig
tot vijfenvijftig jaar met een gezond gewicht of licht overgewicht. Daarnaast richt
Gezond Gewicht zich jaarlijks op een specifieke doelgroep, bijvoorbeeld: mannen
met een lage sociaal-economische status, ouders. Meer informatie over de campagne
is te vinden in tekstbox 1.
Om de campagne Gezond Gewicht te kunnen evalueren, vindt de Monitor Gezond
Gewicht plaats. Deze Monitor wordt uitgevoerd door TNO in opdracht van Stichting
Voedingscentrum Nederland. In de Monitor Gezond Gewicht worden bij volwassen
Nederlanders gegevens verzameld over lichaamsgewicht en energiebalans en over de
gedragingen die hiermee samenhangen. In dit hoofdstuk worden de trends over de
eerste vier metingen van de Monitor beschreven, waarbij de volgende vragen worden
beantwoord:
1. Wat was voor aanvang van de Gezond Gewicht Monitor de stand van zaken met
betrekking tot energiebalansgedragingen en gewicht?
2. Hoe ontwikkelen deze kenmerken zich in de periode tussen de eerste meting en
de vierde meting?
Ook wordt beknopt aandacht besteed aan bekendheid met en waardering voor de
campagne-uitingen.

8.2 Materiaal en methoden

Deelnemers
In de Monitor Gezond Gewicht wordt een cohort volwassen Nederlanders gedurende
vier jaar (acht metingen) gevolgd. Aan de eerste meting van het cohort (november 2007)
namen ruim 1000 volwassenen (18 jaar of ouder) deel. Bij de eerste meting waren deze
deelnemers representatief voor Nederland naar leeftijd, geslacht, opleidingsniveau,
etniciteit en woonregio in Nederland. Vervolgmetingen vonden plaats in maart en
november 2008 en in maart 2009.
Gelijktijdig aan de metingen in het cohort werden cross-sectionele metingen uitgevoerd bij drie subgroepen van de bevolking; deelnemers in de leeftijd van 18-55
jaar (minimaal 500 per meting), deelnemers in de leeftijd van 56-75 jaar (minimaal
300 per meting) en een groep mannen met een lage sociaal-economische status (lage
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

123

SES mannen, minimaal 200 per meting). De deelnemers werden benaderd via een
onderzoeksbureau. Zwangere vrouwen of vrouwen die recent bevallen zijn werden
uitgesloten van deelname.
In dit hoofdstuk wordt primair aandacht besteed aan de resultaten van het cohortonderzoek. Daarnaast wordt in het bijzonder aandacht besteed aan de gegevens van
mannen met een lage sociaal-economische status, omdat (1) sociaal-economische
gezondheidsverschillen ook wat betreft gezond gewicht een belangrijk punt van maatschappelijke aandacht zijn èn (2) de campagne zich in de tweede periode voornamelijk
richtte op mannen met een lage sociaal-economische status (zie Tekstbox 1).
Dataverzameling

Box 1: De Campagne Gezond Gewicht
De campagne Gezond Gewicht (o.a. op televisie en radio) is erop gericht om het
concept energiebalans onder de aandacht te brengen bij de algemene volwassen
bevolking (Figuur 1). Na meting 1 vonden de eerste campagne-uitingen plaats.
In deze campagne-uitingen werd het concept toegelicht aan de hand van tekst en
afbeeldingen. De eerste campagne-uitingen waren gericht op de algemene bevolking. Na meting twee vonden de tweede campagne-uitingen plaats. Deze waren
gericht op mannen met een lage sociaal-economische status. In de uitingen werd
vanuit het “gevaar” van een buikje aandacht besteed aan de Balansdag als middel
om te compenseren na dikmakende verleidingen. Tussen meting 3 en meting 4
vonden geen campagne-uitingen plaats.
Figuur 1.

M1
Nov 07

Planning van de campagneperiodes (C) en metingen (M) in het kader
van de campagne Gezond Gewicht
C1
Januari 08
Campagne
Eenergiebalans

M2
Maart 08

C2
Juni 08 en Okt 08
Campagne Campagne
Overwin de
Battle
verleiders
de buik
met een
Balansdag

M3
Nov 08

M4
Maart 09

Voor het cohort werden gegevens verzameld met digitale vragenlijsten. Voor de crosssectionele metingen werd aanvullend gebruik gemaakt van schriftelijke vragenlijsten,
omdat digitale vragenlijsten in subgroepen van de bevolking (bijvoorbeeld: mensen
met een lage SES, ouderen) mogelijk tot een lagere respons leiden.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

124

Campagne
Allereerst werd aan deelnemers gevraagd of zij in de maanden voorafgaand aan de
meting televisiespots hadden gezien over ‘een goed evenwicht tussen eten en bewegen’
(M2) of ‘een gezond gewicht voor mannen’ (M3). Wanneer zij hierbij spontaan de campagne van het Voedingscentrum noemden, werd dit beschouwd als ‘bekend, spontaan’.
Vervolgens kregen deelnemers een afbeelding te zien van de televisiespot en werd hen
gevraagd of zij zich deze spot konden herinneren. Op basis van deze vraag werd een
indeling gemaakt naar ‘bekend’, ‘mogelijk bekend’ en ‘niet bekend’.
Aan deelnemers die spontaan bekend, bekend of mogelijk bekend waren met de spot,
werd gevraagd om op een schaal van één tot vijf aan te geven in welke mate zij de
spots opvallend, nuttig en duidelijk vonden. Tenslotte werd hen gevraagd om aan te
geven in welke mate de inhoud van de spot relevant was voor (1) hen persoonlijk en
(2) mensen in hun omgeving.
Gedrag
Het hoofdgedrag (energiebalans) werd gemeten door deelnemers te vragen hoe vaak
zij “letten op de balans tussen eten en bewegen” (0-7 dagen per week). Voor de subgedragingen werd dezelfde antwoordcategorie gebruikt. Het betrof daarbij: letten op
wat (1a) en (1b) hoeveel je eet, (2) voldoende bewegen (volgens de Nederlandse Norm
Gezond Bewegen voor volwassenen: op minimaal vijf dagen per week minimaal 30
minuten matig intensief bewegen) en (3) compenseren van incidentele momenten van
overeten (met een Balansdag of andere strategie).

Gewicht
Ook werd aan deelnemers gevraagd om hun lengte en gewicht te rapporteren; hiermee
werd de Body Mass Index (BMI) berekend. Voor de definitie van overgewicht en obesitas werd het classificatiesysteem van de WHO gebruikt. Dit houdt in dat deelnemers
met een BMI tussen de 18.5 en 24.9 kg/m2 onder de categorie ‘normaal gewicht’ vallen. Voor dit onderzoek zijn ook de deelnemers met een BMI kleiner dan 18.5 kg/m2
ingedeeld in de categorie met een normaal gewicht. Deelnemers met een BMI van 25.0
tot en met 29.9 kg/m2 vallen onder de categorie ‘overgewicht’ en deelnemers met een
BMI van 30.0 kg/m2 en hoger vallen in de categorie ‘obesitas’.

8.3 Resultaten
Dit hoofdstuk beschrijft trends in energiebalansgedrag en gewicht, mede in relatie tot
blootstelling aan de meerjarencampagne Gezond Gewicht. Gegevens om de trends in
kaart te brengen zijn verkregen met beschrijvende statistische technieken. Omdat het
geen effectonderzoek betreft, zijn geen statistische toetsen uitgevoerd.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

125

8.3.1 Cohort
Aan de eerste meting van het cohort namen 1030 volwassenen deel. Door non-respons
(men maakte niet langer deel uit van het panel van het onderzoeksbureau en/of men
wilde niet deelnemen aan de meting) lag deelname bij de volgende drie metingen
lager, op respectievelijk 935 (91%), 843 (82%) en 816 (79%) deelnemers (Tabel 1).
Verkennende analyses lieten geen grote verschillen zien tussen de groep deelnemers
en de groep met non-repons. Bij de eerste meting was 51% van de deelnemers man
en 20% was van allochtone afkomst. Bij de vierde meting was 52% man en 18% van
allochtone afkomst.
Tabel 1.

Kenmerken van deelnemers aan het cohortonderzoek

Gedrag
Letten op de balans tussen eten en bewegen
Nooit
1-4 dagen per week
5-7 dagen per week
Letten op wat en hoeveel je eet
Nooit
1-4 dagen per week
5-7 dagen per week
Regelmatig bewegen
Voldoet niet aan de NNGB
Voldoet wel aan de NNGB
Compenseren
1 keer per jaar of minder
2 keer per jaar of vaker
Gewicht
Normaal gewicht
Overgewicht
Obesitas

M1
N=1030
%

M2
N=935
%

M3
N=843
%

M4
N=816
%

47
16
37

46
17
37

48
17
35

50
17
33

21
19
60

22
19
59

23
16
62

25
16
59

61
39

61
39

61
39

63
37

71
29

71
29

73
27

72
28

47
38
15

45
40
15

45
40
15

43
40
17

Blootstelling aan de campagne
Bij de tweede meting was 4% van de deelnemers (spontaan) bekend met de campagnespot (Tabel 2). Bij de derde meting was dat 19%. De spot voorafgaand aan de derde
meting werd door meer deelnemers beoordeeld opvallend (48% bij M3; 23% bij M2) en
duidelijk (52% bij M3; 44% bij M2) dan de spot voorafgaand aan de tweede meting.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

126

Tabel 2.

Blootstelling aan de campagne Gezond Gewicht bij deelnemers aan het
cohort *

Bekendheid met de spot
Bekend, spontaan
Bekend
Mogelijk bekend
Niet bekend
Waardering voor de spot
(heel) opvallend
(heel) nuttig
(heel) duidelijk
Persoonlijke relevante
(heel) belangrijk
Relevantie voor omgeving
(heel) belangrijk

M1
N=1030
%

M2
N=935
%

M3
N=843
%

M4
N=816
%

-

1
3
15
81

3
16
10
71

-

-

23
41
44

48
38
52

-

-

35

28

-

-

43

38

-

* Voorafgaand aan de eerste meting en de vierde meting vonden geen campagne-uitingen plaats.

Energiebalansgedrag
Zevenendertig procent van de deelnemers lette bij de eerste twee metingen op 5-7 dagen
per week op de balans tussen eten en bewegen (het hoofdgedrag energiebalans). Bij
de derde en vierde meting was dat 35%. Bijna de helft van de deelnemers lette bij de
eerste meting naar eigen zeggen nooit op de balans tussen eten en bewegen.
Vergelijkbare resultaten werden gevonden voor het eerste deelgedrag. Bij de latere
metingen lette een kleiner percentage op wat en hoeveel je eet dan bij de eerste meting.
Het percentage deelnemers dat naar eigen zeggen nooit letten op wat en hoeveel zij
aten was bij de laatste meting 25% (vergeleken met 21% bij de eerste meting). Het
percentage deelnemers dat voldeed aan de NNGB (het tweede deelgedrag) was gelijk
bij de eerste drie metingen (39%). Bij de vierde meting was dit percentage iets lager
(37%). Minder dan één derde van de deelnemers maakte twee keer per jaar of vaker
gebruik van compensatiestrategieën (het derde en laatste deelgedrag). Het gebruik was
nagenoeg constant tijdens de metingen.
Gewicht
Bij de eerste meting had 47% van de deelnemers een normaal gewicht; 15% had obesitas. Deze percentages waren bij de latere drie metingen nagenoeg gelijk.
8.3.2 Cross-sectionele metingen: lage SES mannen
Aan de eerste vier cross-sectionele metingen namen respectievelijk 201 (M1), 202
(M2), 202 (M3) en 213 (M4) deelnemers deel (Tabel 3). Bij de eerste, tweede en vierde
meting was 20% van de deelnemende lage SES mannen van allochtone afkomst. Bij de
derde meting was het percentage allochtone lage SES mannen lager, te weten 14%.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

127

Tabel 3.

Kenmerken van lage SES mannen die deelnamen aan de cross-sectionele
metingen

Gedrag
Letten op de balans tussen eten en bewegen
Nooit
1-4 dagen per week
5-7 dagen per week
Letten op wat en hoeveel je eet
Nooit
1-4 dagen per week
5-7 dagen per week
Regelmatig bewegen
Voldoet niet aan de NNGB
Voldoet wel aan de NNGB
Compenseren
1 keer per jaar of minder
2 keer per jaar of vaker
Gewicht
Normaal gewicht
Overgewicht
Obesitas

M1
N=201
%

M2
N=202
%

M3
N=202
%

M4
N=213
%

56
16
28

59
19
22

62
13
25

59
15
26

32
21
47

33
26
41

35
24
41

38
22
40

65
35

62
38

59
41

62
38

77
23

80
20

80
20

77
23

43
43
14

43
47
10

46
39
16

48
39
13

Blootstelling aan de campagne
Bij de tweede meting was 7% van de lage SES mannen (spontaan) bekend met de
campagne (Tabel 4). Bij de derde meting was dit 20%. Meer lage SES mannen vonden de spot voorafgaand aan de derde meting, opvallend (48% bij M3; 14% bij M2),
duidelijk (60% versus 30% bij M2) en relevant (voor zichzelf (27% bij M3; 24% bij
M2) en voor hun omgeving (37% bij M3; 32% bij M2)) dan de spot voorafgaand aan
de tweede meting.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

128

Tabel 4.

Blootstelling aan de campagne Gezond Gewicht bij lage SES mannen die
deelnamen aan de cross-sectionele metingen *

Bekendheid met de spot
Bekend, spontaan
Bekend
Mogelijk bekend
Niet bekend
Waardering voor de spot
(heel) opvallend
(heel) nuttig
(heel) duidelijk
Persoonlijke relevante
(heel) belangrijk
Relevantie voor omgeving
(heel) belangrijk

M1
N=201
%

M2
N=202
%

M3
N=202
%

M4
N=213
%

-

2
5
12
81

3
17
13
67

-

-

14
35
30

48
37
60

-

-

24

27

-

-

32

37

-

* Voorafgaand aan de eerste meting en de vierde meting vonden geen campagne-uitingen plaats.

Energiebalansgedrag
Ongeveer een kwart van de deelnemende lage SES mannen rapporteerde dat zij 5-7
dagen per week letten op de balans tussen eten en bewegen (het hoofdgedrag). Dit
percentage was bij de tweede, derde en vierde meting nagenoeg gelijk of lager dan
bij de eerste meting (28% bij M1; 22% bij M2; 25% bij M3; 26% bij M4). Meer dan
de helft van de deelnemers in deze groep lette naar eigen zeggen nooit op de balans
tussen eten en bewegen
Meer dan 40% van de deelnemende lage SES mannen gaf aan op 5-7 dagen per week
te letten op wat en hoeveel zij aten (het eerste deelgedrag). Dit percentage was bij
de tweede, derde en vierde meting lager dan bij de eerste meting (47% bij de eerste
meting, 41% bij de tweede en derde meting en 40% bij de vierde meting). Ongeveer
éénderde van de deelnemers lette naar eigen zeggen nooit op wat en hoeveel zij aten;
bij meting vier was dit zelfs 38%.
Het percentage deelnemers dat voldeed aan het tweede deelgedrag (de Nederlandse
Norm Gezond Bewegen) is vanaf de eerste meting gestegen van 35% naar 41% bij de
derde meting en zakte iets bij de vierde meting (38%).
Op alle meetmomenten gaf minder dan een kwart van de deelnemers aan dat zij twee
keer per jaar of vaker gebruik maakten van compensatiestrategieën (het derde deelgedrag).
Gewicht
Bij alle vier de metingen had ruim de helft van de lage SES mannen overgewicht of
obesitas. Het ging bij de opeenvolgende metingen om respectievelijk 57% (M1), 57%
(M2), 55% (M3) en 52% (M4) van de deelnemers.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

129

8.4 Discussie, conclusies en aanbevelingen
Resultaten van zowel het cohort als de cross-sectionele metingen lieten zien dat bekendheid met de spots van de Campagne Gezond Gewicht beperkt was; maximaal 20% van
de deelnemers was (spontaan) bekend met de spots. Bekendheid met de campagne was
hoger na de tweede campagne dan na de eerste. Ook laat het onderzoek zien dat er gedurende de eerste twee jaar van de Campagne Gezond Gewicht nauwelijks veranderingen
optraden in zelfgerapporteerd energiebalansgedrag en in (on)gezond gewicht.
Bij aanvang van het onderzoek (M1) waren deelnemers aan het cohort wat betreft
leeftijd, geslacht, etniciteit, opleidingsniveau en woonregio in Nederland representatief
voor de volwassen bevolking. Toch wijken de prevalentiecijfers voor beweeggedrag,
het gebruik van compensatiemethoden en gewicht af van andere onderzoeken waarin
vragenlijsten zijn gebruikt (voor gewicht, beweeggedrag en het gebruik van compensatiemethoden betrof het identieke vragen) en waarbij ook gerapporteerd wordt
op basis van representatieve steekproeven. Voor beweeggedrag bijvoorbeeld, zijn de
nu gevonden percentages aanzienlijk lager dan in eerder onderzoek waarbij dezelfde
vragenlijst werd gebruikt. Dat geldt voor zowel het cohort als voor de lage SES mannen. Rapportages van CBS, SCP en de Monitor Bewegen en Gezondheid lieten eerder
zien dat 56% tot 67% van de Nederlandse bevolking voldoet aan de Nederlandse Norm
Gezond Bewegen. Eerder onderzoek liet zien dat mensen met een hoge sociaaleconomische status (gebaseerd op opleidingsniveau) minder vaak voldoen aan de NNGB
vergeleken met mensen met een lage of middelhoge opleiding (Uiters en Verweij, 2009).
Ook het gebruik van compensatiestrategieën ligt in het huidige onderzoek lager dan in
eerder onderzoek (Verheijden et al., 2007), waaruit bleek dat 45% van de deelnemers
de Balansdag naar eigen zeggen twee keer per jaar of vaker gebruikte. Dat onderzoek
werd echter uitgevoerd direct na de periode dat Stichting Voedingscentrum Nederland
massamediaal campagne voerde voor de Balansdag als methode om incidentele momenten van overconsumptie te compenseren. Mogelijk was de aandacht voor het gebruik
van compensatiestrategieën als gevolg van deze campagne tijdelijk verhoogd. Voor
‘letten op de balans tussen eten en bewegen’ en ‘letten op wat en hoeveel je eet’ zijn
uit eerder onderzoek geen gegevens beschikbaar.
Deelnemers aan het huidige onderzoek voldeden naar eigen zeggen minder vaak aan de
beweegnorm en gebruikten minder vaak compensatiemethoden dan in eerder onderzoek.
Dit is in lijn met de bevinding dat de prevalentiecijfers voor overgewicht en obesitas
in dit onderzoek hoger liggen dan in eerder onderzoek, waarbij ook gebruik gemaakt
werd van gegevens uit vragenlijsten (Visscher et al., 2008). In 2007 had 45% van de
Nederlandse bevolking van twintig jaar en ouder overgewicht/obesitas; 51% van de
mannen en 40% van de vrouwen. Van de mannen had 10% obesitas en 41% overgewicht. Van de vrouwen had 12% obesitas en 28% overgewicht (Visscher et al., 2008).
Eerder onderzoek liet ook zien dat onder mensen met een lage SES meer overgewicht
en obesitas vóórkomt dan onder hoogopgeleiden (Uiters en Verweij, 2009).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

130

Blootstelling aan de campagne is in deze periode beperkt gebleven en ook traden er
in de onderzoekspopulatie als geheel niet of nauwelijks veranderingen in gedrag en
gewicht op. Mogelijk traden er wel veranderingen in gedrag en gewicht op bij mensen
die aan de campagne waren blootgesteld. Op populatieniveau kunnen veranderingen
in gedrag en gewicht/gezondheid wellicht pas verwacht worden wanneer meer en/of
andere campagneactiviteiten hebben plaatsgevonden. Het is immers aannemelijk dat in
aanvulling op een massamediale campagne extra inspanningen verricht moeten worden
om duurzame gedragsverandering te bereiken.
Het evalueren van een massamediale campagne wordt aanzienlijk bemoeilijkt door
de beperkingen van de onderzoeksopzet. Voor de campagne Gezond Gewicht worden
alleen observationele data over gedrag en gezondheid gebruikt om inzicht te krijgen
in of (en zo ja: in welke mate) de campagne ertoe heeft bijgedragen dat bijvoorbeeld
kennis, attitudes, gedrag en gezondheid in gunstige zin ontwikkeld zijn. Het is (door
het ontbreken van een controlegroep) onmogelijk om uitspraken te doen over de daadwerkelijke bijdrage van de campagne. Immers, het uitblijven van veranderingen over
de tijd is op het eerste gezicht wellicht teleurstellend. Als dat echter betekent dat de
stijgende lijn in de ontwikkeling van ongezond gedrag en gewicht gestopt is, is het een
bijzonder imposante prestatie. Aanvullend onderzoek met gebruik van meer geavanceerde statistische technieken (bijvoorbeeld: het gebruik van zogenaamde propensity
scores) kan mogelijk meer inzicht verschaffen in de effecten van de campagne (zie
bijvoorbeeld Yanovitzky et al., 2005).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

131

Referenties
Rijpstra A, Verheijden MW. Rapportage over meting 1 tot en met 4 van de Monitor
Gezond Gewicht. KvL/GL 2010. Leiden: TNO Kwaliteit van Leven, Leiden, 2010.
Uiters E, Verweij A. Zijn er verschillen naar sociaaleconomische status? In:
Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid.
Bilthoven: RIVM, www.nationaalkompas.nl, 22 september 2009.
Verheijden MW, Stafleu A, Crone MR. Evaluatie van de Balansdag: resultaten van
het kwantitatief onderzoek. KvL/B&G 2007.070 Leiden TNO Kwaliteit van Leven,
Leiden, 2007.
Verheijden MW, Slootweg VC, Ploum M, Werkman A. Twee jaar campagne Gezond
Gewicht: de balans. TSG; 2009 87(6): 241-244.
Visscher TLS, Viet AL, Brink CL van den, Gommer AM. Hoeveel mensen hebben
overgewicht of ondergewicht? In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal
Kompas Volksgezondheid. Bilthoven: RIVM, www.nationaalkompas.nl, 22 september
2008.
Wendel-Vos GCW. Hoeveel mensen zijn voldoende lichamelijk actief? In:
Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid.
Bilthoven: RIVM, www.nationaalkompas.nl, 23 september 2008.
World Health Organization. Obesity: Preventing and managing the global epidemic.
World Health Organization: Geneva, 1998.
Yanovitzky I, Zanutto E, Hornik R Estimating causal effects of public health education
campaigns using propensity score methodology. Evaluation and Program Planning,
2005; 28: 209-220.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

132

Hoofdstuk 9
Bewegen in etnische groepen
Het verband met gezondheidsfactoren en integratie

Annet Tiessen-Raaphorst
Sociaal en Cultureel Planbureau
a.tiessen-raaphorst@scp.nl

Samenvatting
In dit hoofdstuk wordt aan de hand van de Survey Integratie Minderheden gekeken of verschillen in gezondheid en het hebben van overgewicht verband hebben
met het al dan niet voldoen aan de NNGB en of de mate van integratie daarin een
rol speelt. Niet-westerse migranten en hun nakomelingen voldoen minder vaak
aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen dan autochtone Nederlanders. Turkse
Nederlanders verschillen daarbij het meest met autochtone Nederlanders, terwijl
Antilliaanse Nederlanders het minste verschillen. Wanneer sociaaldemografische,
-economische en gezondheidsfactoren worden meegenomen is het verschil tussen
Antilliaanse en autochtone Nederlanders niet meer significant. De tweede generatie niet-westerse migranten verschilt niet meer van autochtone Nederlanders
in het behalen van de beweegnorm als sociaaldemografische, -economische of
gezondheidsfactoren gelijk gesteld worden. Dit geldt ook voor niet-westerse
migranten die geïntegreerd zijn, in de zin van beheersing van de Nederlandse
taal en een voornamelijk autochtone vriendenkring.
Abstract
Non-western immigrants and their offspring with a Turkish, Moroccan, Surinamese
or Antillean background are more likely than native Dutch people to not comply
with physical activity recommendations according to the Dutch guidelines (i.e.
being physically active with at least moderate intensity for a minimum of thirty
minutes a day, on five or more days a week). Turkish Dutchmen differ most
with native Dutch people, while Antillean Dutchmen differ least. When social
demographic, -economic and health factors are take into account, the difference
between Antillean and native Dutch people is not significant anymore.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

133

Non-western immigrants from all backgrounds who where born in the Netherlands
do not differ from native Dutchmen in reaching the Dutch physical activity guidelines, when is corrected for socio demographic, -economic and health factors.
This is also the case for non-western immigrants who are integrated in the Dutch
society, measured in terms of speaking the Dutch language and having more
contacts in their spare time with native Dutch people than with people from the
own ethnic group.

9.1 Inleiding
Niet-westerse migranten en hun kinderen bewegen over het algemeen minder dan
autochtone Nederlanders. Sociaal-economische factoren als opleiding, werk, inkomen en generatie bepalen voor een deel het al dan niet voldoen aan de Nederlandse
Norm Gezond Bewegen (NNGB, zie hoofdstuk 2). Eerste generatie Surinaamse en
Marokkaanse Nederlanders, en Turkse Nederlanders van de eerste of tweede generatie
bewegen minder dan autochtone Nederlanders, ook wanneer voor sociaal-economische factoren gecorrigeerd wordt. Daarnaast voldoen Antilliaanse Nederlanders en
Surinaamse en Marokkaanse Nederlanders van de tweede generatie even vaak aan de
NNGB als autochtone Nederlanders wanneer hun sociaal-economische kenmerken
hetzelfde zouden zijn als die van autochtone Nederlanders (Kamphuis en TiessenRaaphorst 2008). Sociaal-economische factoren vormen niet de enige verklaring voor
verschillen. Ook gezondheidsaspecten, sportdeelname en mate van integratie zullen
naar verwachting een rol spelen in het al dan niet voldoen aan de beweegnorm.
Uit de literatuur is bekend dat niet-westerse migranten (en dan vooral Marokkaanse en
Turkse Nederlanders) hun gezondheid als beduidend slechter ervaren dan autochtonen.
Dit staat los van het effect van geslacht, leeftijd, opleidingsniveau, burgerlijke staat
en arbeidssituatie (Devilé et al. 2006, Lindert et al 2004). De vraag is in hoeverre de
ervaren gezondheid het beweeggedrag beïnvloedt. Hierover is nog weinig bekend, al is
de verwachting dat mensen met een slechtere gezondheid minder vaak aan de NNGB
zullen voldoen. Er is meer bekend over overgewicht in deze groepen. Overgewicht
lijkt vaker voor te komen bij vooral oudere niet-westerse migranten. Wel is het zo dat
personen die geen overgewicht hebben over het algemeen meer bewegen en sporten
dan personen die dit wel hebben. Dit geldt zowel voor niet-westerse migranten als voor
autochtone Nederlanders (Van Leest et al. 2002, Dagevos en Dagevos 2008).
In dit hoofdstuk is gekeken of verschillen in gezondheid en het hebben van overgewicht,
naast sociaaldemografische en –economische factoren, verband hebben met het al dan
niet voldoen aan de NNGB. Daarnaast is aandacht besteedt aan de mate van integratie
om verschillen in voldoen aan de NNGB tussen etnische groepen te verklaren. Als het
gaat om overgewicht lijkt integratie in de Nederlandse samenleving het lichaamsgeTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

134

wicht van niet-westerse migranten en hun nakomelingen gunstig te beïnvloeden. Een
mogelijke verklaring is dat integratie gepaard gaat met het overnemen van de autochtone leefstijl (Dagevos en Dagevos 2008). Zou deze relatie ook van toepassing kunnen
zijn op het beweeggedrag? Bekend is al wel dat jonge Turkse Nederlanders die meer
geïntegreerd zijn meer bewegen in de vrije tijd dan Turkse Nederlanders die minder
geïntegreerd zijn. Integratie is hier gedefinieerd als het onderhouden van meer contacten
met autochtone Nederlanders en culturele oriëntatie op de Nederlandse samenleving
(Hosper et al. 2007). Voor een specifiekere vorm van bewegen, namelijk sport, blijkt
integratie een belangrijkere factor voor Turkse vrouwen dan voor Marokkaanse vrouwen (Hosper et al. 2008).

9.2 Materiaal en methode
Voor dit hoofdstuk wordt het Survey Integratie Minderheden (SIM) uit 2006 gebruikt.
Aan dit onderzoek hebben vier grote groepen niet-westerse migranten en hun nakomelingen deelgenomen, evenals een groep autochtone Nederlanders. Etniciteit en het
onderscheid in eerste en tweede generatie is bepaald door het geboorteland van de
respondent en dat van zijn/haar ouders.
Het beweeggedrag van respondenten is afgeleid uit twee enkelvoudige vragen naar het
aantal dagen per week in de zomer en in de winter dat men tenminste dertig minuten
lichaamsbeweging heeft. Hierbij werd vermeld dat het om lichaamsbeweging moest
gaan die net zo inspannend is als stevig doorlopen of fietsen. In de analyses wordt
uitgegaan van de Nederlandse norm gezond bewegen (NNGB). Voor volwassenen geldt
dat voldoende bewogen wordt als ze in de zomer en in de winter minstens vijf dagen
per week een half uur matig intensief bewegen.
Gezondheid bepalen we door een vraag naar zelf ervaren gezondheid en een vraag
naar fysieke belemmeringen ten gevolge van chronische ziekte of handicap. Voor de
definitie van overgewicht maken we gebruik van de Body Mass Index (BMI). Deze
gangbare index wordt berekend door het lichaamsgewicht in kilo’s te delen door het
kwadraat van de lichaamslengte in meters (kg/m2). Informatie over gewicht en lengte
is gebaseerd op zelfrapportage. Van overgewicht is sprake bij een BMI tussen de 25
en 30 en obesitas is aan de orde bij een BMI van 30 en hoger.
De mate van integratie hebben we in dit hoofdstuk afgemeten aan eerste of tweede generatie van niet-westerse migranten, beheersing van het Nederlands en aan de etnische
signatuur van vrijetijdscontacten. Wie in deze visie behoort tot de tweede generatie, het
Nederlands goed beheerst en in de vrije tijd meer omgaat met autochtonen is ‘sterker
geïntegreerd’ (Dagevos en Dagevos 2008).
In de tekst worden alleen verschillen gemeld als deze significant (p<.05) zijn.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

135

9.3 Resultaten

9.3.1
Sociaal-economische kenmerken
Autochtone Nederlanders bewegen meer dan niet-westerse migranten en hun nakomelingen onder andere door hun gemiddeld betere sociaal-economische positie (Kamphuis
en Tiessen-Raaphorst 2008). Vooral Turkse Nederlanders voldoen significant minder
vaak aan de NNGB dan autochtone Nederlanders en ander niet-westerse migranten
(tabel 1). Antilliaanse en autochtone Nederlanders voldoen vaker aan de NNGB dan
Marokkaanse en Surinaamse Nederlanders. Deze verschillen gelden voor zowel mannen als vrouwen. Alleen Antilliaanse mannen en vrouwen verschillen echter significant
van elkaar in het behalen van de nngb, dit geldt niet voor de andere etnische groepen.
Tussen jongeren uit verschillende etnische groepen van 18 tot en met 24 jaar zijn er
geen verschillen in het beweeggedrag, bij de andere leeftijdsgroepen zijn die er wel.
Opvallend is de sterke daling van het aandeel Turkse Nederlanders dat voldoende
beweegt als de leeftijd stijgt. Deze daling is bij de andere etnische groepen veel minder
duidelijk of zelfs afwezig.
Naar opleidingsniveau zijn de verschillen duidelijk. Enerzijds bewegen de Turkse
Nederlanders van alle opleidingsniveaus minder dan de andere etnische groepen,
anderzijds blijkt dat de lager opgeleiden uit alle etnische groepen minder bewegen dan
hoger opgeleiden. Bij de Antilliaanse Nederlanders is er verschil in beweeggedrag tussen werkenden en niet-werkenden. Dit geldt niet voor de andere etnische groepen.
Tabel 1. Voldoen aan de nngb, bevolking 18-70 jaar, naar etnische groep, geslacht,
leeftijd, opleidingsniveau en arbeidsmarktpositie, 2006, in procenten
Turken

Marokkanen

Surinamers

Antillianen

autochtonen

totaal

n=1.005
18

n=932
31

n=942
31

n=900
35

n=884
40

man
vrouw

19
18

33
27

32
30

40
30

42
37

18-24 jaar
25-39 jaar
40-54 jaar
55-70 jaar

28
17
16
13

35
29
31
28

26
33
33
26

33
36
34
35

38
33
47
39

basisonderwijs
vbo/mavo
mbo/havo/vwo
hbo/wo

14
22
22
.

31
31
32
.

29
32
31
29

38
36
36
24

39
45
40
33

werkt niet of minder
dan 12 uur per week
werkt meer dan 12 uur
per week

17

25

29

29

38

18

35

33

38

41

. = onvoldoende respondenten

bron: SCP (SIM’06) gewogen data

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

136

9.3.2
Gezondheid
Allochtonen (en dan vooral Marokkanen en Turken) ervaren hun gezondheid beduidend slechter dan autochtonen (Hoeymans et al, 2006). Kanttekening daarbij is wel
dat de betekenis die aan de vraag naar ervaren gezondheid wordt gehecht, verschilt
tussen etnische groepen (Agyemang et al. 2006). Verschillen hierin moeten dus met
enige voorzichtigheid geïnterpreteerd worden. Turkse, Marokkaanse en Antilliaanse
Nederlanders met een slechte zelf ervaren gezondheid lijken minder vaak te voldoen
aan de NNGB dan anderen uit hun etnische groep met een goede gezondheid (tabel 2).
Van de Turkse Nederlanders met een goede gezondheid voldoet 22% aan de NNGB,
terwijl van hen met een slechte gezondheid 14% aan de beweegnorm voldoet. Ook het
hebben van belemmeringen ten gevolge van handicaps of chronische ziektes vertoont
een negatief verband met voldoende bewegen bij de Turkse Nederlanders.
De veronderstelling is dat het hebben van overgewicht en minder beweging met elkaar
verband houden; mensen met overgewicht zullen minder bewegen, terwijl minder
bewegen ook kan leiden tot overgewicht (zie ook Dagevos en Dagevos 2008). Dit is
van toepassing op Turkse en autochtone Nederlanders. Bij de andere groepen is er
geen (significant) verschil.
Tabel 2.

Voldoen aan de nngb, bevolking 18-70 jaar, naar etnische groep, ervaren
gezondheid, fysieke belemmeringen en overgewicht, 2006, in procenten
Turken

Marokkanen

Surinamers

Antillianen

autochtonen

n=1.005
22
14

n=932
33
25

n=942
32
26

n=900
37
26

n=884
41
36

geen belemmeringen/
geen chronische
ziekte/handicap
matig/veel belemmeringen t.g.v. chronische ziekte/handicap

21

32

31

36

41

13

26

29

28

33

geen overgewicht (bmi
<25)
overgewicht of obesitas (bmi>=25)

23

33

33

37

44

15

29

28

33

35

goede gezondheid
slechte gezondheid

. = onvoldoende respondenten

bron: SCP (SIM’06) gewogen data

9.3.3 Integratie
Integratie is via vele indicatoren te bepalen (zie bijvoorbeeld Dagevos en Gijsberts
2008 voor een inventarisatie). In dit hoofdstuk kijken we naar de mate van integratie
met behulp van twee kenmerken: we onderscheiden ten eerste de tweede generatie van
de eerste generatie en ten tweede wordt gekeken naar een meer directe meting van integratie via de vaststelling van de beheersing van de Nederlandse taal en aan de etnische
signatuur van vrijetijdscontacten. Wat betreft generatie is de impliciete veronderstelling
dat hier geboren en getogen niet-westerse migranten (tweede generatie) meer vergelijkTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

137

baar gedrag met autochtone Nederlanders vertonen. Hierdoor lijkt hun beweeggedrag
meer op dat van autochtone Nederlanders dan dat van niet-westerse migranten van de
eerste generatie. Dit blijkt alleen het geval voor Turkse Nederlanders van de tweede
generatie. Bij de andere etnische groepen zijn er geen significante verschillen tussen
generaties (tabel 3). De etnische groepen van de tweede generatie verschillen onderling
niet van elkaar in het voldoen aan de NNGB.
In de tweede plaats kijken we naar het beheersen van de Nederlandse taal en de etnische
signatuur van vrijetijdscontacten. Wie in deze visie het Nederlands goed beheerst en in
de vrije tijd vaak omgaat met autochtonen is ‘sterker geïntegreerd’ (zie ook Dagevos
en Dagevos 2008, Hosper et al 2007).Wederom lijkt dit voor Turkse Nederlanders een
duidelijk verschil uit te maken: het spreken van Nederlands heeft een positieve relatie
met het voldoen aan de NNGB. Voor de andere groepen is er geen verband, deels
doordat de meeste mensen van Surinaamse of Antilliaanse afkomst geen problemen
met de Nederlandse taal hebben. Wat betreft de contacten in de vrije tijd, blijkt dat
Turkse Nederlanders meer contact hebben met de eigen groep, terwijl Marokkaanse en
Surinaamse Nederlanders veel contact met zowel de eigen groep als met autochtone
Nederlanders hebben. Antilliaanse Nederlanders hebben het vaakst een autochtone
vriendengroep. Echter, alleen Surinaamse Nederlanders met een autochtone vriendengroep voldoen significant vaker aan de NNGB. De verschillen in beweeggedrag tussen
etnische groepen die meer contact hebben met autochtonen zijn niet significant.
Tabel 3.

Voldoen aan de nngb, bevolking 18-70 jaar, naar etnische groep, generatie,
beheersing van de Nederlandse taal en contacten in de vrije tijd, 2006, in
procenten
Turken
n=1.005
27
16

Marokkanen
n=932
32
30

Surinamers
n=942
29
31

Antillianen
n=900
39
34

veel moeite met Nederlands/
spreekt geen Nederlands
geen moeite met Nederlands

11

27

.

.

21

31

30

34

in vrije tijd meer contact met
eigen groep
in vrije tijd meer contact met
autochtonen

19

30

22

33

26

35

33

35

tweede generatie
eerste generatie

. = onvoldoende respondenten

bron: SCP (SIM’06) gewogen data

Deze afzonderlijke analyses overziend, rijst de vraag of en door welke factoren de
verschillen in beweeggedrag tussen niet-westerse migranten en hun nakomelingen
en autochtonen zijn te verklaren. Verdwijnen deze verschillen tussen niet-westerse
migranten en autochtone Nederlanders wanneer er wordt gecorrigeerd voor sociaaldemografische, - economische en gezondheidsfactoren? En verschillen niet-westerse
migranten van de tweede generatie of zij die meer geïntegreerd zijn minder van autochTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

138

tone Nederlanders dan migranten van de eerste generatie of van minder geïntegreerde
migranten? Om deze vragen te beantwoorden, is een aantal analyses uitgevoerd (zie
tabel 4 voor een overzicht).
Allereerst is een analyse gedaan waarin alle niet-westerse migranten en autochtone
Nederlanders zijn opgenomen. Verdwijnt het verschil in voldoen aan de nngb tussen deze groepen wanneer rekening gehouden wordt met sociaaldemografische en
sociaal-economische kenmerken, gezondheid en overgewicht? De kans van Turkse,
Marokkaanse en Surinaamse Nederlanders om te voldoen aan de nngb is kleiner dan
bij autochtone Nederlanders – óók wanneer is gecontroleerd voor de in het model
opgenomen kenmerken. De kans van Antilliaanse Nederlanders op het voldoen aan
de nngb verschilt daarentegen niet significant ten opzichte van die van autochtone
Nederlanders. Dit resultaat werd ook gevonden bij de analyse met alleen sociaaldemografische en sociaal-economische aspecten (Kamphuis en Tiessen-Raaphorst 2008). Het
toevoegen van gezondheidsaspecten verandert de verschillen tussen etnische groepen
niet. Wel blijkt dat mensen met een matige of slechte gezondheid minder vaak aan de
beweegnorm doen dan mensen met een goede zelf ervaren gezondheid. Opvallend is
de lage kans op voldoen aan de beweegnorm van hoger opgeleiden in vergelijking met
de mensen met een lagere beroepsopleiding. Dit is echter wel in overeenstemming met
tabel 1, waar Surinaamse, Antilliaanse en autochtone hoger opgeleiden ook minder
vaak voldoen aan de nngb dan mensen met een lager opleidingsniveau. Daarnaast valt
het geringe -maar wel significante- effect van overgewicht op. In deze steekproef is er
een zwak verband tussen het al dan niet hebben van overgewicht en het voldoen aan
de beweegnorm (phi=.18).
De tweede vraag heeft betrekking op generatie. Is het zo dat in Nederland geboren en
getogen niet-westerse migranten dezelfde kans hebben als autochtone Nederlanders
om aan de nngb te voldoen (tweede kolom tabel 4)? Sociaaldemografische en -economische kenmerken bleken geen verklaring te vormen voor verschillen tussen nietwesterse migranten van de tweede generatie en autochtone Nederlanders (Kamphuis
en Tiessen-Raaphorst 2008). Door de toevoeging van diverse gezondheidskenmerken
zijn de verschillen tussen de etnische groepen niet meer aanwezig. Wat opvalt is dat
oudere leeftijdsgroepen in deze analyse veel grotere kansen hebben op het voldoen aan
de nngb dan jongere leeftijdsgroepen. Dit komt echter doordat niet-westerse migranten
van de eerste generatie, die gemiddeld een hogere leeftijd hebben, niet in deze analyse
worden meegenomen. De overgebleven autochtone ouderen voldoen echter relatief
vaak aan de beweegnorm (zie tabel 1).
Ten derde kijken we naar niet-westerse migranten die de Nederlandse taal goed
beheersen en een overwegend autochtone vriendenkring hebben. Verschillen zij in
hun beweeggedrag van autochtone Nederlanders, wanneer gecorrigeerd wordt voor
sociaaldemografische, -economische en gezondheidskenmerken? De verschillen in
kansen om aan de NNGB te voldoen zijn ook dan niet meer significant. De invloed
van leeftijd is ten opzichte van de vorige analyse afgenomen, doordat meer oudere
niet-westerse migranten in de analyse zijn meegenomen.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

139

Tabel 4.

Analyse van factoren die van invloed zijn op de kans op voldoen aan de
nngb van autochtonen en vier niet-westerse migrantengroepen, 18-70
jaar (logistische regressie, odds ratio’s), totale groep respondenten,
tweede generatie niet-westerse migranten en niet-westerse migranten met
overwegend autochtone vrijetijdscontacten en goede beheersing van het
Nederlands
totaal: niet-westerse
migranten & autochtone Nederlanders
(n=4.111)

autochtone
Nederlanders (ref.
groep)
Turkse Nederlanders
Marokkaanse
Nederlanders
Surinaamse
Nederlanders
Antilliaanse
Nederlanders
man (ref. groep)
vrouw
18-24 jaar (ref. groep)
25-39 jaar
40-54 jaar
55-70 jaar
vbo/mavo (ref. groep)
max bao
mbo/havo/vwo
hbo/wo
werkt niet of minder dan
12 uur per week (ref.
groep)
werkt meer dan 12 uur
per week
goede gezondheid (ref.
groep)
matige/slechte gezondheid
geen belemmeringen/
geen chronische ziekte/
handicap (ref. groep)
matig/veel belemmeringen t.g.v. chronische
ziekte/handicap
geen overgewicht (bmi
<25) (ref. groep)
overgewicht of obesitas
(bmi>=25)

niet-westerse migranten van de tweede
generatie & autochtone Nederlanders
(n=1.617)

niet-westerse migranten
die de Nederlandse
taal goed beheersen
en in de vrije tijd overwegend met autochtone Nederlanders
omgaan & autochtone Nederlanders
(n=1.689)

.34**
.71**

.66
.85

.62
.66

.70**

.82

.75

.83

1.17

.74

.82**

.77*

.81

.85
1.06
1.00

1.05
1.76*
1.41

.89
1.29
1.06

.90
.91
.62**

.94
.87
.47**

.89
.78
.55*

1.07

1.00

1.08

.77*

.79

.97

1.07

1.11

1.11

.99**

.99**

.99**

** p<.01, * p<.05

bron: SCP (SIM’06) gewogen data

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

140

9.4 Discussie, conclusies en aanbevelingen
De uitkomsten lijken er op te wijzen dat integratie een positief verband heeft met
bewegen en verschillen tussen niet-westerse migranten en autochtone Nederlanders
deels kan verklaren. De achterliggende gedachte is dat niet-westerse migranten, die hier
geboren zijn of al langer verblijven, de gewoontes van autochtone Nederlanders meer
hebben overgenomen. De vraag die echter niet beantwoord is, is die van causaliteit:
moet je geïntegreerd zijn om meer te gaan bewegen? Of krijg je, als je meer beweegt,
ook meer contact met autochtone Nederlanders of ga je daardoor beter Nederlands
spreken (zie ook Van den Broek en Tiessen-Raaphorst 2010)? Dit laatste wordt vanuit
het beleid vaak benadrukt: het stimuleren van bewegen en sport als middel tot integratie
(VWS 2008). Terwijl vanuit de gezondheidshoek integratie niet als uitvloeisel maar
juist als aanjager van bewegen wordt gezien (Kamphuis et al 2007). Dit zou impliceren
dat niet-westerse migranten die veel contact hebben met autochtone Nederlanders of
de Nederlandse taal goed beheersen ook meer gaan bewegen. Hoe de causale richting
loopt, valt echter op grond van onze data niet te bepalen; daarvoor zijn paneldata nodig
die personen in de tijd volgen.
Met name de eerste generatie niet-westerse migranten met een slechtere gezondheid
lijkt minder te bewegen. Door het naar verhouding steeds groter worden van de tweede
en verdere generaties niet-westerse migranten ten opzichte van de eerste generatie, zal
de invloed hiervan steeds kleiner worden. Daarbij is het ook de vraag of de relatief
slechte gezondheid van de eerste generatie ook van toepassing zal zijn op de volgende
generaties als zij die leeftijd hebben bereikt. Tot die tijd lijkt het zinvol zowel integratie
als beweeggedrag te stimuleren.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

141

Referenties
Agyemang C, Denktas S, Bruijnzeels M, Foets M. Validity of the single-item question
on self-rated health status in First generation Turkish and Moroccans versus native
Dutch in the Netherlands. Public Health, 2006 120(6): 543-550.
Broek A van den, Tiessen-Raaphorst A. Sport, cultuur en sociale cohesie. In: Kemper
F (red.). Samenspel: studies over etniciteit, integratie en sport. Bennekom: NISB,
2010. p. 23-50.
Dagevos J, Dagevos H. Minderheden meer gewicht. overgewicht bij Turken,
Marokkanen, Surinamers en Antillianen en het belang van integratiefactoren. Den
Haag: SCP, 2008.
Dagevos J, Gijsberts M. Informatievoorziening integratie: Inventarisatie van de
beschikbare bronnen en voorstellen voor verbetering. Den Haag: SCP, 2008.
Devillé W, Uiters E, Westert GP, Groenewegen P. Perceived health and consultation of
GPs among etnic minorities compared to the general population in the Netherlands. In:
Westert GP, Jabaaij L, François G (ed.). Morbidity, performance and quality in primary
care. Oxford: Radcliffe Publishing Ltd, 2006: pp85-96.
Gool CH van, Hoeymans N, Picavet HSJ. Hoeveel mensen hebben beperkingen?
In: Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid.
Bilthoven: RIVM, 2009.
Hoeymans N, Picavet HSJ, Tijhuis MAR. Zijn er verschillen naar etniciteit? In:
Volksgezondheid Toekomst Verkenning, Nationaal Kompas Volksgezondheid.
Bilthoven: RIVM, 2006.
Hosper K, Klazinga NS, Stronks K. Acculturation does not necessarily lead to increased
physical activity during leisure time: a cross-sectional study among Turkish young
people in the Netherlands. BMC Public Health 2007; 7: 230.
Hosper K, Nierkens V, van Valkengoed I, Stronks K. Motivational factors mediating
the association between acculturation and participation in sport among young Turkish
and Moroccan women in the Netherlands. Prev Med 2008 Jul;47(1):95-100.
Kamphuis C, Tiessen-Raaphorst A. Beweeggedrag naar sociaal-demografische, sociaaleconomische en sociaal-culturele kenmerken. In: Hildebrandt VH, Ooijendijk WTM,
Hopman-Rock M (red.) Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2006/2007. Leiden:
TNO Kwaliteit van Leven, 2008: pp. 209-235.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

142

Leest LATM van, Dis SJ van, Verschuren WMM. Hart- en vaatziekten bij allochtonen
in Nederland. Een cijfermatige verkenning naar leefstijl- en risicofactoren, ziekte en
sterfte. Bilthoven: RIVM, 2002.
Lindert H van, Droomers M, Westert GP. Tweede Nationale Studie naar ziekten en verrichtingen in de huisartspraktijk. Een kwestie van verschil: verschillen in zelfgerapporteerde leefstijl, gezondheid en zorggebruik. Utrecht/Bilthoven: NIVEL/RIVM, 2004
VWS. De kracht van sport. Den Haag: ministerie van VWS, 2008.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

143

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

144

Hoofdstuk 10
Bewegen in Nederland:
de CBS-cijfers 2001-2009
Wanda Wendel-Vos1, Frans Frenken2

1 Centrum voor Preventie en Zorgonderzoek, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en

Milieu

2 Sector Statistische Analyse Personen, Centraal Bureau voor de Statistiek

wanda.vos@rivm.nl

Samenvatting
In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van het beweeggedrag in Nederland
op basis van de gegevens over de jaren 2001 t/m 2009 uit de module ‘Gezondheid’
van het Permanent Onderzoek Leefsituatie (POLS) van het Centraal Bureau voor
de Statistiek (CBS).
De resultaten van de CBS-POLS-module ‘Gezondheid’ over de jaren 2001 tot
en met 2009 laten zien dat het beweegpatroon van de Nederlandse bevolking na
een periode van een langzaam, maar gestage stijging tot een halt is gekomen.
Het totaalbeeld dat ontstaat na negen jaar van monitoren is dat het beweeggedrag in Nederland in termen van de NNGB, de fitnorm en de combinorm slechts
minimaal verandert.
Summary
This chapter reviews the state of affairs concerning physical activity in the
Netherlands based on the 2001-2009 data from the module ‘Gezondheid’ in the
‘Permanent Onderzoek Leefsituatie’ (POLS) of Statistics Netherlands (CBS).
Physical activity in the Netherlands has shows a slow, but steady increase in the
past, but has come to a stop. The overall-picture that emerges after nine years
of monitoring is that physical activity patterns in the Netherlands, in terms of
guidelines, is barely changing.
.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

145

10.1

Inleiding

In Nederland is, net als in veel andere westerse landen, een richtlijn geformuleerd
met betrekking tot de minimale hoeveelheid lichaamsbeweging die nodig is voor de
instandhouding en verbetering van de gezondheid (Kemper, 2000). Deze richtlijn is
bekend als de Nederlandse Norm Gezond Bewegen, ofwel de NNGB. Daarnaast bestaat
al enige tijd de fitnorm. Deze richtlijn geeft een indicatie van de minimale hoeveelheid
lichaamsbeweging die nodig is voor het bereiken van een optimale fitheid (American
College of Sports Medicine, 1998). In 2002 werd de term ‘combinorm’ geïntroduceerd
in het trendrapport Bewegen en Gezondheid (Ooijendijk, 2002). Voor een nadere
beschrijving van deze normen zij verwezen naar hoofdstuk 2.
Om te beoordelen hoeveel mensen aan deze normen voldoen, kan onder meer
gebruik worden gemaakt van de module ‘Gezondheid’ van het Permanent Onderzoek
Leefsituatie (POLS) van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

10.2

Materiaal en methoden

Voor dit hoofdstuk is gebruik gemaakt van de POLS-module ‘Gezondheid’ van de
jaren 2001 tot en met 2009. Gemiddeld genomen was er informatie beschikbaar van
ongeveer 6000 deelnemers per jaar. Vanaf 2001 bevat de POLS-module ‘Gezondheid’
voor personen van 12 jaar en ouder een vragenlijst over lichamelijke activiteit. Het
betreft een gevalideerde vragenlijst (de SQUASH2) waarin wordt gevraagd naar frequentie (dagen/week), duur (tijd per keer) en intensiteit (langzaam, gemiddeld, snel)
van verschillende activiteiten uit de domeinen woon-werkverkeer, activiteit op werk
en school, huishoudelijk werk en vrije tijd, waaronder sport (Wendel-Vos, 2003). Voor
elk van deze domeinen is berekend hoeveel tijd per week (frequentie * duur) werd
gerapporteerd. Daarnaast is voor alle deelnemers berekend hoeveel keer per week
zij de benodigde tijd hebben besteed aan matig intensieve dan wel zwaar intensieve
lichamelijke activiteit om zo te beoordelen of ze voldoen aan de NNGB, de fitnorm
en de combinorm. Bij het operationaliseren van de normen is gebruik gemaakt van de
leeftijdsspecifieke afkappunten voor intensiteit zoals gedefinieerd binnen de NNGB
(Kemper, 2000).
Bij het presenteren van de resultaten wordt voor de NNGB en voor de fitnorm een
driedeling gehanteerd. De groep die wordt aangemerkt als ‘inactief’ besteed op geen
enkele dag in de week de benodigde tijd aan lichaamsbeweging. De groep ‘semi-actief’
doet dit wel op een aantal dagen, maar niet op voldoende dagen om aan de norm te
voldoen. De groep ‘normactief’ voldoet aan respectievelijk de NNGB en de fitnorm.
De groep ‘combinormactieven’ wordt gevormd door de mensen die aan tenminste één
van beide andere normen voldoen.
2

SQUASH staat voor Short Questionnaire to ASsess Health enhancing physical activity.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

146

In dit hoofdstuk kijken we naar het percentage van de Nederlandse bevolking in de
verschillende categorieën die kunnen worden gedefinieerd op basis van de NNGB, de
fitnorm en de combinorm. Vanwege de leeftijdsafhankelijke afkappunten voor intensiteit, worden deze percentages apart gepresenteerd voor 12 tot en met 17 jarigen, 18
tot en met 54 jarigen en 55-plussers. Omdat de fitnorm niet specifiek is gedefinieerd
voor jongeren, presenteren we de resultaten aangaande de fitnorm en de combinorm
alleen voor volwassenen (apart voor 18-54 jaar en 55-plussers).
Vervolgens worden deze percentages ook weergeven naar achtergrondkenmerken
(geslacht, leeftijd, opleidingsniveau en land van herkomst.

10.3

Resultaten

10.3.1

Trends beweegnormen

De Nederlandse Norm Gezond Bewegen
Onder de Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder is het percentage ‘inactieven’
volgens de NNGB stabiel 11-12%. In 2009 was dit percentage 12,2% (95%BI: 11,413,1). Het percentage Nederlanders van 12 jaar en ouder dat voldoet aan de Nederlandse
Norm Gezond Bewegen (NNGB) nam over de periode 2001-2007 steeds een klein
beetje toe (Figuur 1). Sindsdien is het percentage normactieven echter ongewijzigd
gebleven. Deze stagnatie is in alle leeftijdsgroepen zichtbaar, zowel bij mannen als
bij vrouwen. In 2009 was het percentage normactieven van 12 jaar en ouder 55,8%
(95%BI: 54,5-57,1).
Figuur 1.

Het percentage ‘normactieven’ volgens de NNGB voor de groep van 12
jaar en ouder in de periode 2001‑2009. Bron: CBS-POLS
100

80

60

%
40

20

0
2001

2002

2003

2004

2005

2006

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

147

2007

2008

2009

Figuur 2 geeft apart voor de drie leeftijdscategorieën die binnen de NNGB worden
gedefinieerd de verdeling over de categorieën ‘inactief’, ‘semi-actief’ en ‘normactief’
van de Nederlandse bevolking over de jaren 2001 tot en met 2009.
Het percentage ‘inactieven’ onder de 12-17 jarigen was in 2009 24,9% (95%BI: 20,929,0). Onder de 18-54 jarigen en de 55-plussers was dit percentage respectievelijk
8,6% (95%BI: 7,6-9,6) en 15,1% (95%BI: 13,6-16,6). Bijlage 1 geeft het percentage
‘inactieven’ naar geslacht, leeftijd, opleiding en herkomst.
Figuur 2.

Percentage ‘inactief ’, ‘semi-actief ’ en ‘normactief ’ volgens de NNGB
a. 12 t/m 17 jaar
100

80

60

%
40

20

0
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2006

2007

2008

2009

2007

2008

2009

b. 18 t/m 54 jaar
100

80

60

%
40

20

0
2001

2002

2003

2004

2005

c. 55 jaar en ouder
100
80
60

%
40
20
0
2001

2002

2003
Inactief

2004

2005

2006

Semi-actief

Normactief

Bron: CBS-POLS 2001-2009.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

148

In 2009 was iets meer dan een kwart van de 12-17 jarigen (28,0%; 95%BI: 23,8-32,2)
‘normactief’. Daarnaast was ongeveer de helft van de volwassenen tot 55 jaar (53,4%;
95%BI: 51,6-55,2) en ongeveer 65% van de 55-plussers (65,2%; 95%BI: 63,2-67,2)
‘normactief’. Bijlage 2 geeft het percentage ‘normactieven’ naar geslacht, leeftijd,
opleiding en herkomst.
Figuur 3.

Percentage ‘niet fitactief ’, ‘semi-fitactief ’ en ‘fitnormactief ’ volgens de
fitnorm, Bron: CBS-POLS 2001-2009
a. 18-54 jaar
100

80

60

40

20

0
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2007

2008

2009

b. 55 jaar en ouder
100

80

60

40

20

0
2001

2002

2003

Niet fitactief

2004

2005

2006

Semi-fitactief

Fitnormactief

De Fitnorm
Figuur 3 geeft de verdeling over de categorieën ‘niet fitactief’, ‘semi-fitactief’ en
‘fitnormactief’ van de volwassen Nederlandse bevolking over de jaren 2001 tot en met
2009. Onder volwassenen tot 55 jaar steeg het percentage ‘fitnormactieven’ significant
in de periode 2001-2007. Daarna is dit percentage niet verder gestegen. In 2009 was
het percentage fitnormactieven onder volwassenen tot 55 jaar 19,7 (95%BI: 18,3-21,2).
Geredeneerd vanuit de fitnorm veranderde het beweegpatroon van de Nederlandse
bevolking van 55 jaar en ouder in de periode 2001-2009 niet (Figuur 3). Bijlage 3 geeft
het percentage ‘fitnormactieven’ naar geslacht, leeftijd, opleiding en herkomst.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

149

Figuur 4.

Percentage ‘niet combinormactief ’ en ‘combinormactief ’ volgens de
combinorm, Bron: CBS-POLS 2001-2007
a. 18-54 jaar
100

80

60

40

20

0
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2007

2008

2009

b. 55 jaar en ouder
100
80
60
40
20
0
2001

2002

2003

2004

2005

Niet combinormactief

2006

Combinormactief

De Combinorm
Figuur 4 geeft de verdeling over de categorieën ‘niet combinormactief’ en ‘wel combinormactief’ voor de volwassen Nederlandse bevolking in de periode 2001 tot en
met 2007. Over het algemeen genomen verandert er weinig in het beweegpatroon,
wanneer we er op deze manier naar kijken. Het percentage ‘combinormactieven’ onder
de volwassenen tot 55 jaar vertoonde een stijging tot 2007. Daarna stagneerde ook
het percentage combinormactieven. In 2009 was het percentage combinormactieven
56,8% (95%BI: 55,0-58,6) onder volwassenen tot 55 jaar en 69,0% (95%BI: 67,1-70,9)
onder 55-plussers. Bijlage 4 geeft het percentage ‘combinormactieven’ naar geslacht,
leeftijd, opleiding en herkomst.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

150

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

151

15

Stf†

1

17

17

18

17

18

17

17

16

17

Lopen

1

40

44

42

42

38

41

41

40

38

Fietsen

Actief woonwerkverkeer

† Stf=standaardfout (NB. voor alle jaren nagenoeg dezelfde waarde)

905

908

2008

2009

888

887

2006

885

2005

2007

870

867

2003

918

2002

2004

934

Werk /
School

9

633

628

625

642

649

646

673

677

680

Huish.
werk

3

131

136

143

141

142

135

141

128

128

Wandelen

Vrije tijd

3

114

119

116

120

125

115

127

121

115

Fietsen

2

71

72

71

74

74

73

76

80

81

Tuinieren

3

83

79

86

82

85

81

90

91

90

Klussen

3

128

133

139

137

138

134

130

128

130

Sporten

17

2124

2132

2125

2140

2152

2109

2165

2201

2211

Totaal

Het gemiddelde aantal minuten per week besteed aan verschillende activiteiten (12 jaar en ouder) in de periode 2001-2009.
Bron: CBS-POLS

2001

Tabel 1.

Tabel 2 laat zien hoe de tijd besteed aan deze activiteiten is verdeeld over de verschillende categorieën (inactief, semi-actief en normactief) van de NNGB. Ongeacht leeftijd,
besteedden diegenen die aan de NNGB voldoen meer tijd aan activiteiten in de vrije
tijd en aan fietsen voor woonwerkverkeer. Volwassenen die aan de NNGB voldoen
besteedden ook meer tijd aan huishoudelijke activiteiten. Lichamelijke activiteit op
werk en/of school wordt, ongeacht leeftijd, het meest gerapporteerd onder de groep
semi-actieven.
10.3.2
Alledaags beweegpatroon
Tabel 1 geeft een indruk van de tijd die de Nederlandse bevolking in de periode 20012009 besteedde aan verschillende activiteiten binnen de domeinen ‘werk/school’, ‘actief
woonwerkverkeer’, ‘huishoudelijk werk’ en ‘vrije tijd’. De totale gerapporteerde tijd
besteed aan lichamelijke activiteit nam in de periode 2001-2009 af met ruim 80 minuten
per week. Wanneer we naar de afzonderlijke activiteiten kijken zien we een duidelijke
daling in het aantal minuten per week aan activiteit op werk en/of school (25 min/
week) en tijdens het huishoudelijk werk (45 min/week). Een kleinere daling was te
zien bij het tuinieren (10 min/week). De tijd die de Nederlandse bevolking gemiddeld
besteed aan actief woonwerkverkeer is redelijk stabiel (17 min/week lopen en 40 min/
week fietsen). Hetzelfde geldt voor fietsen in de vrije tijd (120 min/week), klussen (85
min/week) en sporten (135 min/week), hoewel de resultaten voor fietsen in de vrije
tijd en sporten grotere schommelingen vertonen dan die voor klussen. Wandelen in de
vrije tijd liet gedurende de afgelopen jaren een stijging zien, welke nu weer lijkt af te
vlakken (Tabel 1).

10.3

Conclusie

De resultaten van de CBS-POLS-module ‘Gezondheid’ over de jaren 2001 tot en met
2009 laten zien dat het beweegpatroon van de Nederlandse bevolking na een periode
van een langzaam, maar gestage stijging tot een halt is gekomen. Het totaalbeeld dat
ontstaat na negen jaar van monitoren is dat het beweegpatroon in Nederland in termen
van de NNGB, de fitnorm en de combinorm slechts minimaal verandert.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

152

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

153

55
90
9
22
325

61
36
1
16
145

1101

Totaal
1479

22
134
116

2073

86
445
15
24
472

18
224
127

12-17 jaar
Semi-actief Normactief
703
659

26
59
135

Inactief
622

1617

99
4
1
63
12

21
5
425

Inactief
988

2347

112
38
42
84
92

23
12
633

2808

140
152
80
96
190

22
73
793

18-54 jaar
Semi-actief Normactief
1312
1262

440

3
1
0
0
2

0
0
341

Inactief
93

1250

69
47
56
40
45

2
3
644

1959

244
222
167
131
107

8
17
775

55 jaar en ouder
Semi-actief Normactief
345
289

Het gemiddelde aantal minuten per week besteed aan verschillende activiteiten per categorie van de Nederlandse Norm Gezond
Bewegen voor de Nederlandse bevolking van 12 t/m 17 jaar, 18 t/m 54 jaar en 55jaar en ouder. Bron: CBS-POLS 2001-2009

Werk/School
Actief woonwerkverkeer
- Lopen
- Fietsen
Huishoudelijk werk
Vrije tijd
- Wandelen
- Fietsen
- Tuinieren
- Klussen
- Sporten

Tabel 2.

Referenties
American College of Sports Medicine Position Stand. The recommended quantity and
quality of exercise for developing and maintaining cardio respiratory and muscular
fitness, and flexibility in healthy adults. Med Sci Sports Exerc 1998; 30(6): 975-91.
Kemper HCG, Ooijendijk WTM en Stiggelbout M. Consensus over de Nederlandse
Norm Gezond Bewegen. TSG 2000; 78: 180-3.
Ooijendijk WTM, Hildebrandt VH, Stiggelbout M. Trendrapport Bewegen en
Gezondheid 2000 / 2001. Heerhugowaard: PlantijnCasparie, 2002.
Wendel-Vos GCW, Schuit AJ, Saris WH, Kromhout D. Reproducibility and relative
validity of the short questionnaire to assess health-enhancing physical activity. J Clin
Epidemiol 2003; 56(12): 1163-9.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

154

Bijlage 10.1.

Percentage ‘inactieven’ volgens de NNGB onder 12-17 jarigen, 18-54
jarigen en 55-plussers naar achtergrondkenmerken. Bron: CBS-POLS
2001-2009
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

stf†

Jongen

20,2

23,7

17,1

19,8

23,7

20,6

20,1

19,9

16,7

Meisje

37,1

30,6

30,5

36,9

34,7

33,5

26,1

31,1

33,0

2,7
2,9

12-15

26,5

23,8

19,7

28,3

28,9

26,3

20,9

24,8

24,7

16-17

35,2

36,2

33,5

27,5

30,2

27,9

28,8

27,1

25,6

Laag

29,1

24,5

24,9

28,0

28,2

23,5

26,0

27,6

24,6

Midden

28,6

31,1

26,1

24,7

27,5

29,9

19,8

20,7

27,5

Hoog

-

-

-

-

-

-

-

-

-

Nederland

26,7

26,3

22,9

26,0

26,6

25,3

23,6

24,2

24,9

Elders

42,4

32,1

28,9

36,8

41,6

33,3

21,3

33,3

25,0

Man

9,0

10,7

9,6

8,8

8,9

8,1

7,8

9,0

8,5

Vrouw

7,3

7,4

7,3

6,9

8,1

7,3

7,4

8,0

8,8

12-17 jaar
Geslacht

Leeftijd

2,4
3,6

Opleiding

2,5
3,7

Herkomst

2,2
4,9

18-54 jaar
Geslacht

0,6
0,6

Leeftijd
18-34

7,6

7,3

8,8

6,7

7,7

6,6

7,1

8,1

7,2

35-54

8,6

10,2

8,2

8,6

9,0

8,4

7,9

8,7

9,5

Laag

14,4

15,6

14,3

15,2

14,1

13,7

12,9

17,6

17,7

Midden

6,7

7,7

8,3

7,1

7,3

7,0

7,1

7,1

8,1

Hoog

5,5

6,6

4,5

5,8

6,3

4,8

5,0

5,2

5,4

0,7
0,6

Opleiding

1,2
0,6
0,7

Herkomst
Nederland

7,6

8,2

7,7

6,8

7,5

6,9

6,5

7,6

7,8

Elders

12,4

15,4

13,7

14,4

14,4

12,0

14,1

14,1

13,8

Man

13,7

13,4

7,3

11,9

9,7

11,8

8,9

11,6

13,0

Vrouw

19,4

16,0

17,1

17,3

19,0

19,4

17,1

17,4

17,0

0,4
1,4

55-plussers
Geslacht

0,9
1,2

Leeftijd
55-64

8,9

7,8

6,5

7,9

8,6

9,0

5,0

7,6

7,4

65-74

15,6

13,3

11,3

14,4

14,1

14,1

11,6

11,8

13,8

75+

35,9

33,2

29,3

30,7

29,0

33,2

33,7

33,9

34,0

Laag

25,3

23,1

18,9

23,7

20,5

23,1

20,1

20,9

24,0

Midden

11,0

7,4

7,9

10,9

11,4

12,0

9,0

11,6

11,3

Hoog

6,4

6,2

4,4

5,7

5,4

4,2

4,9

6,3

5,2

Nederland

17,2

14,1

12,8

13,8

14,6

15,3

13,4

14,8

14,9

Elders

12,1

21,0

10,2

22,7

14,8

19,4

12,2

14,0

16,7

0,9
1,3
2,1

Opleiding

1,3
1,2
1,2

Herkomst

De met ‘-‘ gevulde cellen bevatten minder dan 50 waarnemingen.
† Stf = standaardfout (NB. voor alle jaren nagenoeg dezelfde waarde).
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

155

0,8
2,1

Bijlage 10.2.

Percentage ‘normactieven’ volgens de NNGB onder 12-17 jarigen,
18-54 jarigen en 55-plussers naar achtergrondkenmerken. Bron: CBSPOLS 2001-2009
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

stf†

12-17 jarigen
Geslacht
Jongen
Meisje

23,7
21,7

25,8
21,2

27,0
19,2

31,4
18,5

33,3
21,8

32,8
18,5

28,4
24,6

30,3
22,3

34,0
21,9

3,0
2,5

Leeftijd
12-15
16-17

25,2
16,8

25,9
17,1

26,1
15,8

24,0
27,5

28,9
24,7

27,4
22,1

27,1
25,4

27,7
23,3

28,0
28,1

2,4
3,4

Opleiding
Laag
Midden
Hoog

24,8
21,4
-

26,8
18,9
-

25,7
15,3
-

25,9
30,5
-

31,1
25,5
-

30,4
20,4
-

27,1
27,1
-

28,4
22,4
-

28,3
25,5
-

2,6
3,6
-

Herkomst
Nederland
Elders

24,8
10,2

24,9
16,1

24,1
17,8

26,2
20,2

28,5
22,8

25,8
26,0

27,6
22,5

26,8
23,3

26,1
38,2

2,2
4,2

18-54 jarigen
Geslacht
Man
Vrouw

47,7
52,6

45,3
52,2

48,5
54,5

47,4
55,2

51,1
54,2

50,4
55,6

52,3
56,2

51,6
55,7

52,4
54,4

1,1
1,1

Leeftijd
18-34
35-54

49,9
50,2

48,8
48,8

49,8
52,6

53,1
50,0

53,7
51,9

54,9
51,8

56,1
53,2

55,9
52,2

55,4
52,2

1,3
1,0

Opleiding
Laag
Midden
Hoog

50,4
52,3
45,4

46,6
50,5
47,5

48,6
53,0
51,0

48,4
53,0
49,6

51,8
54,7
49,5

51,2
55,3
50,3

52,1
56,9
51,5

51,7
56,3
50,7

46,8
57,4
50,6

1,7
1,1
1,5

Herkomst
Nederland
Elders

51,3
41,4

50,4
35,9

52,6
43,7

52,8
41,5

54,3
43,0

54,1
46,3

55,6
46,5

55,2
43,3

54,5
46,7

0,8
2,0

55-plussers
Geslacht
Man
Vrouw

70,3
57,9

67,9
61,6

72,5
61,1

66,4
59,2

70,0
59,8

68,9
60,4

70,2
61,8

68,9
64,5

67,3
63,2

1,4
1,5

Leeftijd
55-64
65-74
75+

71,4
65,9
43,6

70,7
68,6
43,5

74,2
67,0
46,4

68,6
66,7
43,3

72,3
65,2
46,0

71,9
66,8
44,5

74,3
67,5
44,8

74,6
69,5
45,5

73,3
70,0
40,2

1,4
1,8
2,4

Opleiding
Laag
Midden

54,7
69,3

54,8
73,1

58,3
73,0

52,5
65,8

56,0
68,5

55,4
70,0

56,7
71,2

59,6
70,4

54,1
69,0

1,5
1,7

Hoog

75,6

74,6

75,0

75,4

79,5

76,8

77,1

75,4

78,6

2,1

Herkomst
Nederland
Elders

63,2
71,0

65,2
58,7

66,4
66,3

63,6
54,6

64,3
66,8

64,7
62,4

65,7
66,5

66,6
66,5

65,5
61,8

1,1
1,1

De met ‘-‘ gevulde cellen bevatten minder dan 50 waarnemingen.
† Stf = standaardfout (NB. voor alle jaren nagenoeg dezelfde waarde).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

156

Bijlage 10.3.

Percentage ‘fitnormactieven’ 18-54 jarigen en 55-plussers naar achtergrondkenmerken. Bron: CBS-POLS 2001-2009
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

stf†

18-54 jaar
Geslacht
Man
Vrouw

21,8
11,7

20,7
12,4

21,2
12,8

22,6
13,7

22,9
14,5

24,0
14,6

25,8
14,8

22,4
13,5

23,7
15,9

0,9
0,8

Leeftijd
18-34
35-54

22,8
12,9

21,5
13,0

22,2
13,3

23,7
14,3

25,2
14,5

25,3
15,6

26,8
16,1

25,3
13,5

26,6
15,6

0,9
0,7

Laag
Midden
Hoog

9,2
17,4
22,6

9,6
17,1
20,9

9,3
16,9
22,7

10,5
18,6
21,1

11,0
18,9
23,9

10,5
20,2
24,1

11,9
21,1
24,4

8,6
17,9
23,4

7,9
19,7
25,2

1,1
0,9
1,3

Herkomst
Nederland
Elders

17,1
15,6

17,2
10,6

17,1
16,7

18,4
17,1

19,5
13,8

20,0
15,8

20,9
15,9

18,3
15,5

19,8
19,5

0,7
1,4

55-plussers
Geslacht
Man
Vrouw

54,9
46,4

55,3
49,0

55,0
49,4

53,1
48,1

52,7
49,9

55,6
48,6

54,9
49,7

55,0
50,9

55,8
50,1

1,6
1,5

Leeftijd
55-64
65-74
75+

58,4
53,6
27,5

60,3
55,8
26,0

59,0
54,6
30,3

56,4
53,9
32,0

57,9
53,6
32,5

59,1
54,4
32,7

60,8
53,0
31,8

61,0
56,9
29,9

60,0
58,4
28,5

1,5
1,9
2,2

Opleiding
Laag
Midden
Hoog

42,1
57,2
58,4

44,0
57,2
63,8

45,8
56,8
59,4

41,3
53,1
63,2

42,8
55,9
64,2

44,3
54,5
67,2

44,3
55,0
64,4

46,2
52,5
68,7

41,4
55,3
69,1

0,5
1,8
2,4

Herkomst
Nederland
Elders

50,4
49,6

52,4
46,0

52,7
46,5

51,8
38,4

51,3
50,9

52,1
51,0

53,1
43,5

53,1
50,9

54,1
40,0

1,1
3,3

Opleiding

† Stf = standaardfout (NB. voor alle jaren nagenoeg dezelfde waarde)

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

157

Bijlage 10.4.

Percentage ‘combinormactieven’ 18-54 jarigen en 55-plussers naar
achtergrondkenmerken. Bron: CBS-POLS 2001-2009
2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

stf†

18-54 jaar
Geslacht
Man
Vrouw

51,7
54,0

48,5
54,1

53,0
56,2

51,5
56,6

55,1
56,8

53,7
57,7

57,5
58,4

56,1
57,3

56,4
57,2

1,1
1,1

Leeftijd
18-34
35-54

53,8
52,1

52,6
50,4

55,1
54,2

57,0
52,0

58,6
54,3

58,4
54,0

61,1
56,0

60,7
54,3

60,3
54,7

1,2
1,0

Opleiding
Laag
Midden
Hoog

50,9
54,7
50,7

47,5
53,1
51,2

49,8
55,8
55,8

49,9
56,1
52,4

53,9
57,7
54,2

52,8
57,9
54,0

53,5
60,1
57,5

52,2
59,3
55,5

48,1
60,2
55,8

1,7
1,1
1,5

Herkomst
Nederland
Elders

54,0
43,9

53,0
37,9

55,8
46,7

55,5
45,2

57,6
46,0

57,1
47,8

59,4
49,4

58,3
46,5

57,8
50,3

0,8
2,1

55-plussers
Geslacht
Man
Vrouw

72,7
60,2

71,4
65,2

75,8
64,5

69,6
63,2

72,9
63,3

71,9
63,9

73,3
64,8

72,2
67,6

71,4
66,9

1,4
1,4

Leeftijd
55-64
65-74
75+

73,9
68,2
45,7

74,7
72,1
46,6

77,0
70,5
50,6

72,1
69,9
48,0

75,0
69,9
48,5

75,9
69,4
47,0

78,1
70,0
47,0

78,0
72,6
48,1

77,9
72,9
43,9

1,4
1,8
2,4

Opleiding
Laag
Midden
Hoog

56,9
72,1
78,0

58,4
76,5
78,9

62,3
75,7
77,8

55,7
69,9
79,2

59,3
71,6
83,4

59,0
72,2
81,7

60,1
73,5
80,7

62,9
72,6
79,8

57,2
72,6
84,3

1,5
1,7
1,9

Herkomst
Nederland
Elders

65,6
73,2

68,9
60,1

69,8
69,1

67,2
58,1

67,6
69,4

67,9
66,1

69,0
67,4

69,8
69,0

69,3
66,2

1,1
3,1

† Stf = standaardfout (NB. voor alle jaren nagenoeg dezelfde waarde)

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

158

Hoofdstuk 11
Bewegen gemeten
Een stap voorwaarts met vragenlijsten en versnellingsmeters

Sanne de Vries1, Marieke Verheijden1,2, Francisca Galindo Garre1, Luuk Engbers1,2
1TNO Kwaliteit van Leven
2 Body@Work Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid, TNO-VUmc
sanne.devries@tno.nl

Samenvatting
Gangbare methoden om lichamelijke activiteit te meten, en met name vragenlijsten, kennen beperkingen zoals de afhankelijkheid van herinnering, sociale
wenselijkheid en de discipline die vereist is om de vragenlijst tijdig en goed in
te vullen. Daarom wordt er in toenemende mate aandacht besteed aan en gebruik
gemaakt van andere methoden om lichamelijke activiteit te meten, zoals versnellingsmeters. Ook deze methoden kennen echter nadelen zoals de hoge kosten of
de noodzaak het onderzoek in een laboratoriumsetting uit te voeren. Dit hoofdstuk
beschrijft enkele onderzoeken gericht op het verbeteren van de prestaties van
beide typen methoden. Ten eerste zijn de mogelijkheden verkend om gegevens
verkregen met verschillende (inter)nationale vragenlijsten met elkaar te kunnen
vergelijken door gebruik te maken van de statistische methode respons conversie.
Hoewel deze techniek in eerder onderzoek naar gezondheidsgedrag veelbelovend
was, bleek het niet mogelijk met deze techniek de scores uit de betrokken vragenlijsten vergelijkbaar te krijgen. Ten tweede zijn patroonherkennings technieken
gebruikt om op basis van versnellingsmeterdata het type lichamelijke activiteit
te kunnen vaststellen. Het bleek mogelijk met deze technieken de classificatie
van activiteiten op basis van versnellingsmeterdata te verbeteren. Ruim 80%
van de beweegactiviteiten van volwassenen gemeten met een gestandaardiseerd
beweegprotocol (bestaande uit staan, zitten, lopen, fietsen en traplopen) werd met
deze statistische modellen goed geclassificeerd. Statistische modellen gebaseerd
op gecombineerde gegevens van verschillende meetinstrumenten (bijvoorbeeld:
gegevens van twee versnellingsmeters, of een combinatie van een versnellingsmeter met GPS en/of een hartslagmeter) presteerden nog iets beter.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

159

Abstract
A questionnaire to assess physical activity has its limitations, such as memory
bias, social desirability, and the discipline required to complete a questionnaire
correctly and timely. As a result, increasing attention is paid to other methods to
assess physical activity (e.g., accelerometers). These methods too have limitations, such as high costs or the necessity to conduct research in laboratory settings.
This chapter describes efforts to improve the performance of both methods.
First, the possibilities were explored to compare data obtained with different
(inter)national questionnaires, using the statistical method response conversion. Although response conversion was successfully applied in previous health
research, applying it to recent data on physical activity in the Netherlands did
not lead to improvements.
Secondly, pattern-recognition based models were used to assess the type of
physical activity based on data from accelerometers. Using these models, the
classification of activities improved. Over 80% of the physical activities in a
standardized physical activity protocol (consisting of standing, sitting, walking,
cycling and walking stairs) were classified correctly. Statistical models combining data from multiple sensors (e.g., two accelerometers, or an accelerometer
combined with data from a Global Positioning System and/or heart rate monitor)
performed slightly better.

11.1 Inleiding
De toenemende aandacht voor (beleid ten aanzien van) beweegstimulering heeft ertoe
geleid dat er steeds meer interesse is voor gegevens over de mate waarin voldaan wordt
aan de geldende normen voor bewegen (zie hoofdstuk 2). Deze normen definiëren
activiteiten in termen van duur, frequentie en intensiteit. In het verlengde daarvan is
er een toenemende behoefte om ook het type activiteit (bijvoorbeeld: lopen, fietsen,
staan) vast te kunnen stellen.
Voor het meten van lichamelijke activiteit bestaan verschillende meetmethoden. Naast
vragenlijsten, dagboekjes en interviews zijn dat bijvoorbeeld dubbel gelabeld water,
indirecte calorimetrie, hartslagmeters, stappentellers en versnellingsmeters. Elke
methode heeft zowel voor- als nadelen (zie tabel 1). Welke methode in onderzoek
gebruikt wordt, is idealiter afhankelijk van: de onderzoeksvraag; de onderzoekspopulatie; de eisen die worden gesteld aan de validiteit en betrouwbaarheid van het
meetinstrument; en de beschikbaarheid van norm- en referentiewaarden. In de praktijk
spelen pragmatische redenen als tijd en budget veelal een grotere rol dan methodologische overwegingen. Als gevolg hiervan wordt in grootschalig onderzoek veel gebruik
gemaakt van vragenlijsten, ondanks het feit dat vragenlijsten zeker op individueel
niveau minder valide en betrouwbare gegevens opleveren. De laatste tijd is er daarom
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

160

meer aandacht gekomen voor de ontwikkeling en validering van andere meetmethoden
om lichamelijke activiteit te meten (De Vries et al., 2009). Deze trend wordt mede
ingegeven door de huidige technologische ontwikkelingen die het mogelijk maken om
tegen steeds lagere prijzen steeds langer en nauwkeuriger aan het lichaam te meten.
Ook ontwikkelingen op het gebied van hightech sensoren waarmee (menselijke) verplaatsingen en houdingen nauwkeurig kunnen worden geregistreerd, spelen hierbij een
rol (De Vries et al., 2009b).
Tabel 1.

Voor- en nadelen van diverse methoden om lichamelijke activiteit te meten
(De Vries et al., 2009)

Zelfrapportage (vragenlijsten,
dagboekjes, interviews)
Indirecte calorimetrie
Dubbel gelabeld water

Voordelen
Goedkoop, inzicht in beweegpatroon*, bruikbaar voor
grootschalig epidemiologisch
onderzoek
Kalibratie van meetinstrumenten

Hartslagmeters

Natuurlijke omstandigheden,
lange meetperiode
Gebruiksvriendelijk, relatief
goedkoop, grote dataopslag,
natuurlijke omstandigheden

Stappentellers en versnellingsmeters

Gebruiksvriendelijk, relatief
goedkoop, klein, natuurlijke
omstandigheden

Nadelen
Afhankelijk van herinnering, conversie naar energieverbruik, invloed
sociale wenselijkheid, discipline
invullen
Kostbaar, tijdrovend, experts nodig
voor uitvoering, geen natuurlijke
omstandigheden
Kostbaar, geen inzicht in beweegpatroon*
Invloed diverse anderen factoren
(o.a. stress, koffie, leeftijd), variabiliteit in hartslag, comfort en gevoeligheid borstband
Conversie naar energieverbruik,
registratiefout bij bepaalde activiteiten (o.a. fietsen en traplopen)

* frequentie, duur, intensiteit, type activiteit

Dit hoofdstuk beschrijft enkele ontwikkelingen in de statistische analyse van meetgegevens over lichamelijke activiteit, zowel ten aanzien van vragenlijsten (respons
conversie) als het combineren van sensoren en patroonherkennings modellen. Doel
daarvan is om de kwaliteit van meetmethoden om lichamelijke activiteit van individuen
vast te leggen, te verbeteren.

11.2 Mogelijkheden van respons conversie voor het vergelijken
van vragenlijstgegevens
Uit vragenlijstonderzoek komen veelal schijnbaar tegenstrijdige cijfers naar voren
over de mate van lichamelijke activiteit van Nederlandse bevolkingsgroepen. Deze
verschillen worden onder meer veroorzaakt door het ontbreken van een gouden standaard voor het meten van lichamelijke activiteit. Als gevolg hiervan wordt een breed
scala aan vragenlijsten gebruikt waarvan de resultaten onderling niet of niet goed
vergelijkbaar zijn (De Vries et al., 2009). Vergelijkbaarheid van de uitkomsten van
verschillende vragenlijsten is echter zeer wenselijk voor het ontwikkelen en evalueren
van beweegbeleid en beweegprogramma’s. In recent onderzoek is daarom onderzocht
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

161

of en in welke mate een statistische techniek (respons conversie, RC) een oplossing kan
bieden bij het verbeteren van de vergelijkbaarheid van de resultaten van verschillende
vragenlijsten (Dusseldorp et al., 2010).
Met behulp van RC kunnen antwoorden op verschillende vragen over hetzelfde onderwerp omgezet worden in scores op een gemeenschappelijke eendimensionale schaal.
De techniek is geschikt om vragenlijstscores van verschillende databestanden met
elkaar te verbinden en vereist dat respondenten tenminste twee items (vragen) hebben
ingevuld en dat de databestanden verbonden zijn door middel van brug-items (vragen
die de bestanden gemeenschappelijk hebben). RC is gebaseerd op de aanname dat
verschillende meetinstrumenten (bijvoorbeeld vragenlijsten) één en hetzelfde onderliggende continuüm meten; in dit geval lichamelijke activiteit (Dusseldorp et al., 2010).
Een uitgebreide beschrijving van verschillende test-verbindingstechnieken (waaronder
RC) met toepassingen op het gebied van lichamelijke activiteit wordt gegeven door
Zhu (2006).
Recent zijn twee onderzoeken uitgevoerd met RC in een poging om de resultaten van
onderzoek met verschillende vragenlijsten beter vergelijkbaar te krijgen (Dusseldorp
et al., 2010). Het eerste onderzoek betrof vragenlijsten voor het meten van lichamelijke activiteit in acht verschillende landen. In ieder land werd de lange versie van de
International Physical Activity Questionnaire (IPAQ) afgenomen; de items uit de IPAQ
dienden als brug-items. Daarnaast werden in ieder land landspecifieke vragenlijsten
ingezet. In het onderzoek werd gebruik gemaakt van gegevens van ruim 3500 deelnemers in de leeftijd van 15 tot 93 jaar. Categorische Principale Componenten Analyse
wees uit dat aan de aanname van eendimensionaliteit werd voldaan; de IPAQ brugitems meten hetzelfde onderliggende continuüm (in dit geval: lichamelijke activiteit).
Uit nadere analyses bleek echter dat de IPAQ brug-items lichamelijke activiteit niet
in alle landen op dezelfde manier meten (in het Item Respons model verschilden de
‘moeilijkheidsgraden’ van de items). Ondanks het feit dat de IPAQ speciaal ontwikkeld is om culturele vertekening tegen te gaan, bleek die er toch te zijn. Deze vertekening maakte het onmogelijk om een valide conversiesleutel voor de scores op de
landspecifieke vragenlijsten te berekenen; daarvoor zijn namelijk brug-items zonder
vertekening vereist.
Het tweede onderzoek betrof drie databestanden met gegevens van drie verschillende
vragenlijsten die in Nederland veel gebruikt worden voor het meten van lichamelijke activiteit; de Short QUestionnaire to ASses Health enhancing physical activity
(SQUASH), de vragenlijst uit de enquête Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN)
en de korte versie van de IPAQ. Twaalf vragen maakten deel uit van alle datasets;
deze brug-items betroffen vier vragen uit de OBiN vragenlijst (de vragen naar matig
intensief bewegen in de zomer en winter en de vragen naar intensief bewegen in de
zomer en winter) en acht vragen uit de SQUASH (lopen/fietsen naar school of werk,
huishoudelijk werk en enkele vrijetijdsbestedingen). Principale Componenten Analyse
wees uit dat er in deze databestanden geen sprake was eendimensionaliteit. In plaats
daarvan werden aanwijzingen gevonden voor twee onderliggende dimensies: één voor
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

162

matig intensieve lichamelijke activiteit en één voor zware lichamelijke activiteit. Met
name met de OBiN bleek het goed mogelijk de twee verschillende inspanningsniveau
van elkaar te onderscheiden. Het feit dat er niet een maar twee onderliggende dimensies
zijn, brengt echter ook met zich mee dat er geen valide conversiesleutel ontwikkeld
kan worden.
Hoewel respons conversie in het verleden succesvol werd toegepast op gezondheidsgedrag (Van Buuren et al., 2003), leverde de techniek in de twee genoemde onderzoeken
naar lichamelijke activiteit geen succesvolle bijdrage aan het vergelijkbaar maken van
scores uit verschillende vragenlijsten om lichamelijke activiteit te meten. Succesvol
gebruik van de techniek wacht op lichamelijke activiteitsgegevens van hogere kwaliteit
en met mindere (culturele) vertekening. Mogelijk kan de techniek toegepast worden
in domeinen die duidelijker eendimensionaal zijn (bijvoorbeeld: fitheidstesten of
motoriektesten) (Dusseldorp et al., 2010).

11.3 Patroonherkenning
Tegenwoordig worden beweegmeters (zoals stappentellers en versnellingsmeters)
in toenemende mate gebruikt in onderzoek. Dergelijke beweegmeters zijn klein en
licht, weinig belastend en relatief goedkoop in vergelijking met andere objectieve
meetmethoden. Beweegmeters zijn bovendien doorontwikkeld van simpele mechanische stappentellers tot drie-assige versnellingsmeters die gebruikt kunnen worden om
lichamelijke activiteit en/of energieverbruik in kaart te brengen (De Vries, 2009c).
Versnellingsmeters leveren informatie over de frequentie, intensiteit en de tijdsduur
van lichamelijke activiteit. De meeste versnellingsmeters geven echter geen informatie
over het type lichamelijke activiteit. Verder worden bepaalde activiteiten zoals fietsen
niet goed gedetecteerd. Aan informatie over het type activiteit is echter wel behoefte.
Daarmee is immers een betere inschatting te maken van het energieverbruik van een
persoon. Ook wordt het daarmee mogelijk om onderscheid te maken tussen versnellingsmeterdata die duiden op inactiviteit en versnellingsmeterdata die duiden op het
niet dragen van de versnellingsmeter. Met geavanceerde statistische methodieken
(artificiële neurale netwerk modellen, ANN) kunnen verschillende typen activiteit
mogelijk wel onderscheiden worden uit versnellingsmeterdata. In twee recente onderzoeken is daarom verkend of en in welke mate patroonherkenning in te zetten is om
óók informatie te krijgen over het type lichamelijke activiteit. Ook is verkend wat de
rol van aanvullende sensoren (bijvoorbeeld: hartslagmeter, Global Positioning System)
kan zijn. Hieronder worden twee onderzoeken beknopt beschreven (De Vries et al.,
2008).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

163

11.3.1 Patroonherkenning bij versnellingsmeters op de heup
		
en enkel
Onderzoek 1
Het eerste onderzoek (De Vries et al., in press) betrof het ontwikkelen, vergelijken
en evalueren van drie statistische modellen voor het classificeren van het type lichamelijke activiteit van volwassenen met behulp van versnellingsmeters. Het eerste
model is gebaseerd op versnellingsmeterdata van de heup (de standaardpositie t.b.v.
het meten van versnelling), het tweede model is gebaseerd op versnellingsmeterdata
van de enkel (t.b.v. cyclische activiteiten) en in het derde model zijn de data van beide
versnellingsmeters verwerkt. Aan het eerste onderzoek namen 49 volwassenen in de
leeftijd van 22-62 jaar (21 mannen; 28 vrouwen) deel. Zij hebben een gestandaardiseerd
beweegprotocol afgelegd waarbij zij twee één-assige ActiGraph versnellingsmeters
hebben gedragen; één op de heup en één om de enkel. Het beweegprotocol (45 minuten) bestond uit de volgende activiteiten: zitten, staan, lopen (2 zelfgekozen tempo’s:
rustig en stevig), fietsen (2 zelfgekozen tempo’s: rustig en stevig) en traplopen. Het
model gebaseerd op versnellingsmeterdata van de heup en het model gebaseerd op
versnellingsmeterdata van de enkel classificeerde 80,4%, respectievelijk 77,7% van
de activiteiten3 correct. Het model gebaseerd op versnellingsmeterdata van de heup
presteerde beter als het ging om het correct classificeren van de activiteiten fietsen,
traplopen en zitten, terwijl het model gebaseerd op versnellingsmeterdata van de
enkel beter in staat was de activiteiten lopen en staan te classificeren. Geen van de
modellen was in staat onderscheid te maken tussen rustig lopen en fietsen en stevig
lopen en fietsen. Zo werd stevig lopen relatief vaak geclassificeerd als rustig lopen.
Het toevoegen van demografische kenmerken als leeftijd, geslacht, lichaamslengte
en -gewicht aan de modellen verbeterde hun nauwkeurigheid niet. Het onderzoek liet
zien dat relatief eenvoudige ANN modellen op basis van versnellingsmeterdata goed
in staat zijn om het type, maar niet de intensiteit (snelheid) van lichamelijke activiteit
van volwassenen te classificeren.
Onderzoek 2
Aan het tweede onderzoek (Galindo Garre et al., 2010) namen 26 proefpersonen in de
leeftijd van 22-61 jaar (8 mannen; 18 vrouwen) deel. Zij legden een gestandaardiseerd
beweegprotocol af, waarbij zij een één-assige Actigraph versnellingsmeter en Global
Positioning System (GPS) op de heup hebben gedragen, een één-assige versnellingsmeter om de enkel en een Polar hartslagmeter om de borst. Het beweegprotocol (50 minuten) bestond uit de volgende activiteiten: zitten, staan, lopen (2 zelfgekozen tempo’s:
rustig en stevig), fietsen (2 zelfgekozen tempo’s: rustig en stevig) en traplopen.

3 Omwille van de leesbaarheid wordt gesproken over activiteiten. Het betreft echter classificatie van activiteiten
in de tijd, namelijk het gedeelte van de tijdsintervallen waarin de daadwerkelijke activiteit goed door het model
voorspeld werd.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

164

Alle activiteiten, met uitzondering van traplopen, zijn zowel binnen als buiten uitgevoerd. Vervolgens zijn op basis van de versnellingsmeterdata twee ANN modellen
ontwikkeld (één voor de heup en één voor de enkel) om de negen verschillende activiteiten van elkaar te onderscheiden.
Het model gebaseerd op versnellingsmeterdata van de heup en het model gebaseerd
op versnellingsmeterdata van de enkel classificeerden 61,8%, respectievelijk 56,5%
van de negen activiteiten correct (Tabel 2 en 3). Het model op basis van versnellingsmeterdata van de heup presteerde beter als het ging om het correct classificeren van
de activiteiten lopen, stevig lopen en staan, terwijl het model gebaseerd op versnellingsmeterdata van de enkel beter in staat was om stevig fietsen te classificeren. Beide
modellen waren goed in staat om zitten te classificeren (> 90% correct geclassificeerd).
Het tweede onderzoek bevestigde daarmee de bevindingen van het eerste onderzoek;
relatief eenvoudige ANN modellen op basis van versnellingsmeterdata zijn goed in
staat zijn om het type, maar niet de intensiteit (snelheid) van lichamelijke activiteit
van volwassenen te classificeren.
11.3.2 Patroonherkenning bij een combinatie van sensoren
In de twee eerder beschreven onderzoeken is ook aandacht besteed aan de mogelijkheid
om gegevens van meerdere sensoren te gebruiken bij het opstellen van modellen ten
behoeve van patroonherkenning. Het ging om het combineren van gegevens van twee
versnellingsmeters (onderzoek 1) en/of het combineren van gegevens van een versnellingsmeter met gegevens van een GPS en/of hartslagmeter (onderzoek 2).
Onderzoek 1
Het eerste onderzoek (gelijktijdig dragen van een versnellingsmeter op de heup en een
versnellingsmeter op de enkel) liet zien dat een model gebaseerd op een combinatie van
gegevens van de heup en de enkel beter presteerde (83,0% van de activiteiten werden
correct geclassificeerd) dan de modellen voor de heup en de enkel afzonderlijk (respectievelijk 80,4% en 77,7%). Ook voor het gecombineerde model gold echter dat het
niet in staat was om onderscheid te maken tussen lopen en fietsen met lage intensiteit
en lopen en fietsen met hoge intensiteit.
Onderzoek 2
Het tweede onderzoek had als doel om inzicht te krijgen in de toegevoegde waarde
van GPS data (snelheid) en hartslagdata (intensiteit) in modellen gebaseerd op versnellingsmeterdata voor het classificeren van het type lichamelijke activiteit van volwassenen. Daarom is bekeken in hoeverre de prestatie van de modellen in het correct
classificeren van verschillende activiteiten verbeterde door het toevoegen van GPS
data en hartslagdata aan de modellen (Tabellen 2 en 3).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

165

Tabel 2.

Percentage lichamelijke activiteit dat goed geclassificeerd werd met ANN
modellen gebaseerd op versnellingsmeterdata van de heup

Model
Lopen
Lopen binnen
Normaal lopen
Stevig doorlopen
Fietsen
Normaal fietsen
Stevig doorfietsen
Traplopen
Omhoog
Omlaag
Stilstaan
Zitten
Totaal *

Heup
87,0
29,4
72,2
63,6
85,8
76,1
23,4
5,5
4,0
10,6
49,2
92,6
61,8

Heup + GPS
92,0
32,2
77,8
59,7
93,6
85,1
44,7
10,5
8,6
17,1
43,9
93,2
68,1

Heup + HR
90,4
46,1
77,0
58,8
87,8
73,4
54,8
25,6
29,4
13,6
33,5
84.6
65,7

Heup + GPS + HR
93,6
47,1
78,6
56,6
95,1
81,2
65,6
18,8
16,6
9,8
31,7
89,4
69,7

HR = hartslagmeter
* Totale goed geclassificeerde tijdseenheden voor het model met daarin de 9 activiteiten (lopen binnen, lopen buiten,
stevig doorlopen, normaal fietsen, stevig doorfietsen, traplopen omhoog, traplopen omlaag, stilstaan en zitten); een
activiteit die veel en/of lang gedaan wordt, draagt dus méér bij aan het totaal dan een activiteit die weinig en/of
kort gedaan wordt.

Tabel 3.

Percentage lichamelijke activiteit dat goed geclassificeerd werd met ANN
modellen gebaseerd op versnellingsmeterdata van de enkel

Model
Lopen
Lopen binnen
Normaal lopen
Stevig doorlopen
Fietsen
Normaal fietsen
Stevig doorfietsen
Traplopen
Omhoog
Omlaag
Stilstaan
Zitten
Totaal

Enkel
74,6
19,2
75,7
0,0
83,4
71,8
55,0
9,1
5,8
0,0
3,9
93,3
56,5

Enkel + GPS
83,1
6,2
84,1
0,0
89,3
78,2
37,8
6,2
1,6
0,0
0,0
91,9
56,6

Enkel + HR
77,3
33,6
73,3
10,0
84,3
74,3
66,6
20,2
19,0
1,0
3,1
86,9
59,4

Enkle + GPS + HR
84,9
13,7
72,2
22,0
89,9
80,5
61,3
17,0
9,1
0,8
0,0
88,5
60,7

HR = hartslagmeter
* Totale goed geclassificeerde tijdseenheden voor het model met daarin de 9 activiteiten (lopen binnen, lopen buiten,
stevig doorlopen, normaal fietsen, stevig doorfietsen, traplopen omhoog, traplopen omlaag, stilstaan en zitten); een
activiteit die veel en/of lang gedaan wordt, draagt dus méér bij aan het totaal dan een activiteit die weinig en/of
kort gedaan wordt.

Het toevoegen van GPS data verbeterde de prestatie van het model gebaseerd op versnellingsmeterdata van de heup (nu werd 68,1% goed geclassificeerd; op basis van
alleen versnellingsmeterdata was dat 61,8%). Het toevoegen van GPS data had echter
nauwelijks effect op de prestatie van het model van de enkel. Het toevoegen van hartTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

166

slagdata aan de modellen verbeterde de prestatie van beide modellen. Het percentage
van de activiteiten dat goed geclassificeerd werd, steeg van 61,8% naar 65,7% voor
de heup. Voor de enkel betrof het een stijging van 56,5% naar 59,4%.
Na het toevoegen van zowel GPS data als hartslagdata aan de modellen, classificeerde
het model gebaseerd op versnellingsmeterdata van de heup 69,7% van de activiteiten
correct en het model gebaseerd op versnellingsmeterdata van de enkel 60,7%. De
activiteiten lopen en fietsen, met name stevig doorlopen en –fietsen, werden met deze
modellen vaker correct geclassificeerd dan met de modellen die alleen gebaseerd
waren op versnellingsmeterdata. Echter voor de activiteiten zitten en staan daalde het
percentage correct geclassificeerde activiteiten aanzienlijk na het toevoegen van GPS
data en hartslagdata aan de modellen.

11.4

Discussie, conclusies en aanbevelingen

Hoewel respons conversie in eerder gezondheidsonderzoek veelbelovend leek, bleek
de techniek in de twee recent uitgevoerde onderzoeken voor vragenlijsten over lichamelijke activiteit vooralsnog geen meerwaarde te hebben. Hoewel vragenlijsten relatief
eenvoudig en goedkoop zijn in gebruik, blijven de beperkte validiteit en betrouwbaarheid belangrijke nadelen (zie bijvoorbeeld Dusseldorp et al., 2010). Ook met andere
meetmethoden is het nog niet mogelijk om alle gewenste aspecten van lichamelijke
activiteit te kunnen meten zonder daarbij afbreuk te doen aan de nauwkeurigheid,
draagbaarheid of betaalbaarheid van het meetinstrument. ANN modellen blijken redelijk goed in staat te zijn om op basis van versnellingsmeterdata, al dan niet aangevuld
met GPS data en hartslagdata, een aantal lichamelijke activiteiten van volwassenen te
classificeren. Het aantal keer dat bepaalde type lichamelijke activiteiten niet correct
geclassificeerd worden, is echter nog redelijk hoog.
Vooralsnog wordt dus niet aanbevolen om proefpersonen in grootschalig onderzoek
naast een versnellingsmeter ook een aparte GPS of een hartslagmeter te laten dragen
als het gaat om het meten van de lichamelijke activiteit. Aanvullende sensoren brengen
immers extra kosten en extra belasting voor de onderzoeksdeelnemers met zich mee.
Ook zijn er praktische bezwaren verbonden aan het gebruik van GPS gegevens bij
activiteiten binnen (de GPS heeft daar niet of nauwelijks ontvangst). Het verdient wèl
aanbeveling te onderzoeken in hoeverre (de nu ontwikkelde) veelbelovende statistische
modellen verbeterd kunnen worden. Dit is vooral belangrijk voor typen lichamelijke
activiteit die in Nederland veelvuldig voorkómen, maar die niet of niet voldoende met
versnellingsmeters gedetecteerd kunnen worden (zoals fietsen). Ook is het belangrijk
om periodes van inactiviteit (stil zitten) te kunnen onderscheiden van het niet dragen
van een versnellingsmeter. Het verbeteren van de modellen kan wellicht door andere
kenmerken van het versnellingsmetersignaal als input te hanteren, zoals kenmerken
die de overgang tussen verschillende activiteiten kunnen weergeven of kenmerken
die het cyclische karakter van bepaalde activiteiten zoals fietsen kunnen weergeven.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

167

Ook dienen mogelijkheden van andere geavanceerde statistische patroonherkenningmethodieken voor het classificeren van verschillende typen lichamelijke activiteit
verkend te worden. Daarnaast is het gewenst te onderzoeken of andere lichamelijke
activiteiten, zoals huishoudelijke activiteiten en diverse sporten of bepaalde activiteitencategorieën (bijvoorbeeld de categorieën sedentaire, licht inspannende en matig tot
zwaar inspannende activiteiten) kunnen worden onderscheiden op basis van versnellingsmeterdata.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

168

Referenties
De Vries SI, Schermers P, Gielis F, Engbers LH onder redactie van: Engbers LH,
Hildebrandt VH. Objectief meten bewegen: State of the art. Leiden: TNO Kwaliteit
van Leven, 2008 KvL/B&G 2008.123.
De Vries SI, Hildebrandt V, Engbers L, Hekkert K, Bakker I. Bewegen gemeten: verschillende cijfers door gebrek aan gouden standaard. TSG 2009a; 97(5): 203-206.
De Vries SI, Engbers LH, Hildebrandt VH. Objectief meten bewegen: Resultaten en
conclusies fase I ‘state of the art’ en fase II ‘patroonherkenning’. TNO Kwaliteit van
Leven, Leiden, 2009b. KvL/GL 2009.050.
De Vries SI. Activity-friendly neighborhoods for children; measurement of physical
activity and environmental correlates (Proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam),
2009c.
De Vries SI, Galindo Garre F, Engbers LH, Hildebrandt VH, Buuren S van (submitted).
Evaluation of neural networks to identify types of activity using accelerometers.
Dusseldorp E, Galindo Garre F, De Vries SI, onder redactie van: Hildebrandt VH, Van
Buuren S. Mogelijkheden van respons conversie voor het vergelijken van vragenlijstgegevens over lichamelijke activiteit. Leiden: TNO Kwaliteit van Leven, 2010. KvL/
GB2010.001.
Galindo Garre F, Engbers LH, Engels M, De Vries SI. Development and evaluation
of neural network models to identify types of activity using accelerometers, global
positioning systems and heart rate monitors. Leiden: TNO Kwaliteit van Leven, 2010.
KvL/GB2010.007.
Van Buuren S, Eyres S, Tennant A, Hopman-Rock M. Assessing comparability of
dressing disability in different countries by response conversion. Eur J Public Health,
2003; 13(3 suppl): 15-19.
Zhu W. Scaling, equating and linking to make measures interpretable. In: Wood TM,
Zhu W (eds). Measurement theory and practice in kinesiology. Champaign IL: Human
Kinetics, 2006.pp 93-112.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

169

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

170

Hoofdstuk 12
Trends in sportblessures
Een analyse van ontwikkelingen op de lange en korte termijn

Wim Schoots, Ingrid Vriend, Christine Stam, Saskia Kloet
Stichting Consument en Veiligheid
w.schoots@veiligheid.nl

Samenvatting
Trendanalyses van de ontwikkelingen in de incidentie van sportblessures, zowel
op de middellange als lange termijn, zijn van belang om vast te stellen of preventiebeleid effect sorteert. Trendanalyses op de korte termijn kunnen gebruikt
worden om prioriteiten te stellen voor nieuw beleid. Er is een indicatie dat sinds
2000 de kans daalt dat een sporter een sportblessure oploopt (-13% over de
periode 2000-2009; p=0,13). Vanaf 2004/2005 lijkt het risico echter weer toe
te nemen. Deze laatste ontwikkeling lijkt, naast veranderingen in de sportdeelname over de tijd, ook samen te hangen met meer algemene ontwikkelingen
die de kans op letsels kunnen vergroten, zoals bijvoorbeeld toename van het
aantal personen met overgewicht en afgenomen bewegingsvaardigheden bij de
jeugd. Blijvende aandacht voor gezonde sportbeoefening en blessurepreventie
is daarom gewenst.
Summary
Trend analyses of developments in the incidence of sports injuries, both in the
medium and long term, are important to assess the effectiveness of prevention
policy. Trend analyses of developments in the short term are useful for priority
setting of new policy. Results indicate a decline in the risk of sustaining a sports
injury over the period since 2000 (-13%; period 2000-2009; p=0,13). However,
since 2004/2005 an unfavourable development seems apparent. This last development seems, apart from changes in sports participation, to be related to more common societal developments that influence the risk on injuries such as increasing
rates of obesity and declining motor skills. Thus, continuous attention for healthy
sports participation including sports injury prevention is recommended.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

171

12.1

Inleiding

Sport en bewegen is gezond, maar kent ook een keerzijde in de vorm van sportblessures. In het huidige beleidsplan van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport (VWS) wordt het belang van een gezonde sportbeoefening en blessurepreventie
aangegeven om hiermee het rendement van sport en bewegen groter te maken (VWS,
2005). In de periode 2008-2011 wordt hieraan invulling gegeven vanuit een meerjarenbeleidsplan sportblessurepreventie en worden activiteiten en campagnes opgezet
en uitgevoerd voor een aantal sporttakken en blessures. Deze sporttakken en blessures
zijn geprioriteerd op basis van epidemiologische gegevens (Kloet et al., 2008).
Niet alleen in de laatste paar jaar, maar al sinds 1988 worden in Nederland programma’s
ter preventie van sportblessures uitgevoerd, gericht op een reductie van het aantal, de
ernst en de gevolgen van sportblessures door het gedrag van sporters te beïnvloeden,
te weten ‘Blessures, blijf ze de baas’ (1988-1992), ‘Topteams zetten blessures buiten
spel’ (1993-1995) en ‘Een sportblessure, vervelender dan je denkt’ (1995-1996). Deze
campagnes zijn in de periode 1997-2004 voortgezet onder de naam ‘Sport Blessure Vrij’
en bestonden uit sportspecifieke activiteiten (in samenwerking met sportbonden) en
uit een algemeen sporttakoverstijgende deel (Warmenhoven & Mercus, 2000). In 2005
is gestart met de campagne ‘Surfen naar Sportblessurepreventie’ (2005 - heden), die
door Consument en Veiligheid wordt uitgevoerd in samenwerking met NOC*NSF, de
Vereniging voor Sportgeneeskunde, diverse sportbonden, unies en federaties. In deze
campagne worden sporters door advies op maat (tailoring) aangezet tot gedragsverandering en preventie van sportblessures (Kloet, Bastiaans & Meijer, 2006).
Trendanalyses van de ontwikkelingen in de incidentie van sportblessures, zowel op de
middellange als lange termijn, zijn van belang om vast te stellen of het uitgevoerde preventiebeleid effect sorteert. Sinds 2000 worden op continue basis gegevens verzameld
over sportdeelname, waardoor het mogelijk is trends te corrigeren voor sportdeelname.
In dit hoofdstuk wordt de trend in de incidentiedichtheid van sportblessures vanaf
2000 gepresenteerd. Hierbij wordt, mede op basis van de trend in het aantal SEHbehandelingen voor sportblessures vanaf 1989, gezocht naar een verklaring voor de
gesignaleerde ontwikkelingen. Naast het evalueren van het preventiebeleid, kunnen
trendanalyses ook invulling geven aan nieuw preventiebeleid. Hiertoe zijn recente
ontwikkelingen in het aantal sportblessures per sporttak (SEH-behandelingen) vanaf
2005 nader geanalyseerd.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

172

12.2

Materiaal en methoden

12.2.1
Bronnen
Dit artikel beschrijft een analyse van gegevens over sportblessures uit twee bronnen,
namelijk het enquête-onderzoek Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN; 20002009) en het registratiesysteem LIS (Letsel Informatie Systeem; 1989-2008).
In Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN) worden sinds 2000 jaarlijks ruim
10.000 Nederlanders ondervraagd over letsel en blessures, sportdeelname en bewegen.
De ondervraging vond aanvankelijk plaats via een telefonische enquête. Vanaf 2006
wordt gebruik gemaakt van mixed-mode: een mix van een internetenquête en een telefonische enquête, waarbij ongeveer twee derde van de respondenten wordt ondervraagd
met een internetenquête. Door middel van weging van de enquêtegegevens wordt de
steekproef in overeenstemming gebracht met de landelijke bevolking. Omdat het aantal
ondervraagden met een sportblessure relatief klein is, is OBiN met name geschikt om
een algemeen overzicht te geven van sportblessureproblematiek.
Het Letsel Informatie Systeem (LIS) geeft informatie over letsel en blessures die op de
Spoedeisende Hulp-afdeling (SEH) behandeld worden. LIS wordt uitgevoerd in een
representatieve steekproef van ongeveer een tiende van de ziekenhuizen in Nederland.
Dit zijn vooral plotseling ontstane en redelijk ernstige blessures. Jaarlijks registreert
het LIS ongeveer 18.000 sportblessures. Het grote aantal sportblessures in LIS biedt
de mogelijkheid van gedetailleerde uitsplitsingen, bijvoorbeeld naar leeftijd, geslacht,
sporttak en/of type blessure. Ook biedt LIS de mogelijkheid om naar de ontwikkeling
over een langere periode te kijken, aangezien gegevens vanaf 1989 beschikbaar zijn.
12.2.2
Trendanalyses
Voor dit artikel zijn twee verschillende soorten trendanalyses uitgevoerd op sportblessuregegevens:
− trendanalyses van de incidentiedichtheid, op basis van OBiN- en LIS-gegevens
(totaal);
− trendanalyses van het absolute aantal SEH-behandelingen naar aanleiding van
een sportblessure op basis van LIS, voor het totaal en naar leeftijd, sporttak en
geblesseerd lichaamsdeel.
Trendanalyses van de incidentiedichtheid
Om een indicatie te kunnen geven van de verandering in de kans om een sportblessure
op te lopen, is een methode ontwikkeld om de trend in de incidentiedichtheid (aantal
blessures per 1.000 sporters) te schatten. Deze analyse is uitgevoerd op de in OBiN
geregistreerde sportblessures (2000-2009) en op de in LIS geregistreerde sportblessures (2000-2008).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

173

Om te corrigeren voor sportdeelname is gebruik gemaakt van de gegevens over het
aantal sporters zoals die in OBiN sinds 2000 zijn verzameld. De trends zijn gecorrigeerd voor de veranderende aantal sporters per sporttak door de blessure-aantallen
voor veertien sporttakken en voor een categorie overig te herwegen (standaardiseren)
naar het aantal sporters per sporttak in het laatste jaar van de analyseperiode.
Bij de analyse van de trends in de incidentiedichtheid van sportblessures is de
trendbreuk tussen 2005 en 2006 ten gevolge van de veranderde OBiN-methode een
probleem. In de trendanalyses is gecorrigeerd voor de trendbreuken tussen 2005 en
2006 in de gegevens over sportblessures en sportdeelname per sporttak. Deze trendbreuken zijn geschat met lineaire regressie op jaaraantallen met als modelvariabelen
een lineaire trend in de vorm van ‘piece-wise linear regression’ (twee afzonderlijke
trendlijnen voor de periode 2000-2005 en 2006-2009) en een dummyvariabele om de
trendbreuk te schatten. De aantallen van 2000-2005 zijn vervolgens vermenigvuldigd
met een factor die gebaseerd is op deze schatting van de trendbreuk. Om het effect
van toevalsfluctuaties bij de sportdeelname te verminderen, zijn voor de trendbreuken gecorrigeerde jaaraantallen sporters per sporttak bewerkt met (tweede en derde
macht) polynomen. De methode voor de correctie van de trendbreuken is voorgelegd
aan diverse deskundigen.
Trendanalyses van het absolute aantal SEH-behandelingen
De trendanalyses op het absolute aantal blessures met behulp van de LIS-gegevens
(totaal en naar leeftijdsgroep, sporttak en geblesseerd lichaamsdeel) zijn uitgevoerd
met de methode van ‘piecewise linear regression’. Dit is een methode waarbij met
lineaire regressie een model van een keten van aan elkaar gekoppelde lijnstukken, die
elk een periode van vijf jaar beslaan, gefit wordt. Deze methode maakt veranderingen
in de trend zichtbaar. Er is gekozen voor periodes van vijf jaar, omdat deze periode
lang genoeg is om ervoor te zorgen dat incidentele uitschieters niet leiden tot een
omslag in de trend. Anderzijds is deze periode kort genoeg om kenteringen in de trend
zichtbaar te maken. Afhankelijk van de geregistreerde aantallen wordt een analyse op
maandaantallen of op jaaraantallen uitgevoerd. Bij de analyse op maandaantallen wordt,
waar nodig, gecorrigeerd voor temperatuur- en seizoensinvloeden. Door verschillende
beperkingen in de gebruikte methode (zie discussie), is ervoor gekozen om deze trendanalyses van het aantal SEH-behandelingen niet te corrigeren voor veranderingen in
de sportdeelname.
In het beleidsplan voor blessurepreventie 2008-2011 is op basis van cijfers over sportblessures een aantal sporttakken en blessures (naar lichaamsdeel) uitgekozen als prioriteit voor blessurepreventie (Kloet et al., 2008). In de analyses zijn met uitzondering van
skiën, schaatsen en snowboarden, de sporttakken en de blessures opgenomen die in het
beleidsplan zijn geprioriteerd. Daarnaast zijn sporten toegevoegd die een belangrijke
verklaring vormen voor de recente trend (bewegingsonderwijs en trampolinespringen)
of waarvoor recente epidemiologische gegevens een aanwijzing geven dat ze prioriteit
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

174

voor preventie verdienen, te weten fitness (een groot aantal blessures) en korfbal (een
hoog blessurerisico) (Schoots et al., 2009).

12.3

Resultaten

Globale trend in de incidentiedichtheid van sportblessures
Figuur 1 geeft de trend in de incidentiedichtheid van sportblessures (aantal sportblessures per 1.000 sporters, gestandaardiseerd voor het aantal sporters per sporttak) over
de periode 2000-2009. De figuur laat zien dat er aanwijzigen zijn dat de incidentiedichtheid van sportblessures zich gunstig ontwikkelt, namelijk een daling van 13%
over de periode 2000-2009. Deze daling is echter niet significant (p=0,13). Figuur 2
laat de trend in de incidentiedichtheid van het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures per 1.000 sporters zien (periode 2000-2008). Ook hier is sprake van een
niet-significante daling van 14% (p=0,07). Alhoewel beide trendanalyses wijzen op
een dalende incidentie over de gehele periode, lijkt er sprake te zijn van een ongunstige
ontwikkeling vanaf 2005.
Figuur 1.

Trend in de incidentiedichtheid van sportblessures (aantal sportblessures
per 1.000 sporters)
Aantal sportblessures per 1.000 sporters

lineaire trend

2002

2007

350

300

2000

2001

2003

2004

2005

Bron: Ongevallen en Bewegen in Nederland 2000-2009, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

175

Figuur 2.

Trend in de incidentiedichtheid van SEH-behandelingen voor sportblessures (aantal SEH-behandelingen voor sportblessures per 1.000 sporters),
gestandaardiseerd voor het aantal sporters per sporttak
Aantal SEH-behandelingen per 1.000 sporters

lineaire trend

20
19
18
17
16
15
14
13
12
11
10
2000

Bron:

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

Letsel Informatie Systeem 2000-2008, Consument en Veiligheid; Ongevallen en Bewegen in
Nederland 2000-2008, Consument en Veiligheid

Trends in SEH-behandelingen voor sportblessures nader
bekeken
Ontwikkelingen op de lange termijn
Trends in het aantal SEH-behandelingen, niet gecorrigeerd voor sportdeelname, zijn
nader bekeken om een verklaring te kunnen geven voor de gesignaleerde ontwikkelingen in het risico op een sportblessure over de tijd. Figuur 3 laat zien dat het aantal
SEH-behandelingen voor sportblessures tot 2004 met ruim een kwart is verminderd,
maar dat er in de periode 2004-2008 sprake is van een significante stijging van 22%
(p<0,001).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

176

Figuur 3.

Trend in het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures

300000

250000

200000

150000

100000

50000

0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Gespecificeerd naar sporttak, zien we over de afgelopen twintig jaar voor de meeste
sporten een dalende trend in het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures (figuur
4A). Uitzonderingen daarop zijn fitness, paardrijden, hockey en wielrennen (figuur 4B)
en mountainbiken. Bij mountainbiken is het aantal SEH-behandelingen in de periode
1999-2008 ruim tweeënhalf keer zo groot geworden. In verband met deze enorme groei
kon deze sport niet in dezelfde figuur worden opgenomen.
De dalende trend in het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures tot 2004 bestaat
voor een groot deel uit een daling van het aantal SEH-behandelingen voor enkelblessures (figuur 4A). Het is dan ook niet toevallig dat de trends van sporten met grootste
aandeel enkelblessures, namelijk hardlopen (37% van de SEH-behandelingen zijn
enkelblessures), volleybal (36%), zaalvoetbal (34%), korfbal (34%), tennis (28%), veldvoetbal (24%) sterke overeenkomsten vertonen met de algemene trend van enkelblessures vanwege sport behandeld op een SEH-afdeling (figuur 4A). Het is denkbaar, dat
een verbeterde preventie van enkelblessures (bijvoorbeeld het voorkomen van recidief
door tapen en braces) de oorzaak is van de gesignaleerde daling in het aantal SEHbehandelingen voor enkelblessures tot 2004. Een andere factor is waarschijnlijk de door
huisartsen gehanteerde ‘NHG richtlijn enkeldistorsies’, waardoor huisartsen sporters
met enkelblessures minder vaak naar de SEH-afdeling sturen voor een röntgenfoto.
Deze richtlijn bestaat sinds 1989. Een update van de richtlijn heeft plaatsgevonden in
2000. De richtlijn houdt in grote lijnen in dat met eenvoudig diagnostisch onderzoek
door de huisarts in de meeste gevallen SEH-bezoek te voorkomen is (NHG, 2010).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

177

Figuur 4.

A

Trend in aantal SEH-behandelingen voor sportblessures voor een aantal
belangrijke sporttakken en enkelblessures (index: 1989=100)

120

100
Hardlopen
80

Volleybal
Zaalvoetbal
Korfbal

60

Tennis
Veldvoetbal

40

Enkelblessures
20
0
1989

B

93/94

98/99

03/04

2008

180
160
140
120

Fitness

100

Wielrennen

80

Paardrijden
Hockey

60
40
20
0
1989

93/94

98/99

03/04

2008

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Ontwikkelingen in de laatste vijf jaar
Uit de vorige paragrafen blijkt dat er in de periode vanaf 2004 sprake is van een
ongunstige ontwikkeling in het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures. Tabel 1
laat zien dat de ontwikkeling in het aantal SEH-behandelingen gedomineerd wordt
door bepaalde leeftijdsgroepen, sporttakken en typen blessures. Omdat blessures aan
schouder/arm/pols en hand/vingers de belangrijkste verklaring vormen voor de stijgende trend, zijn ook deze blessures aan de tabel toegevoegd.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

178

Tabel 1.

Ontwikkeling van het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures van
2004-2008
Trend
2004-2008
+22%

Absolute
toename/
afname
32.000

+41%
+19%
+18%

20.000
8.800
3.400

62%
28%
11%

Belangrijkste sporttakken:
Veldvoetbal (b)
Bewegingsonderwijs
Trampolinespringen
Hockey (b)
Paardrijden (b)
Schaatsen (b, c)
Mountainbiken (b)
Hardlopen (b)
Wielrennen (b)
Korfbal
Volleybal (b)
Fitness
Zaalvoetbal (b)
Tennis (b)

+24%
+54%
+90%
+24%
+18%
(+31%)
+49%
+45%
+34%
(+13%)
(+5%)
(+17%)
(-2%)
(-8%)

10.000
6.800
3.600
2.100
1.500
1.400
730
700
520
250
210
210
-100
-310

33%
22%
11%
7%
5%
4%
2%
2%
2%
1%
1%
1%

Belangrijkste blessures:
Schouder/arm/pols (a)
Hand/vingers
Enkel (b)
Hoofd (b)
Knie (b)

+27%
+30%
(+11%)
(+9%)
(+4%)

9.500
7.100
2.400
1.100
650

30%
22%
8%
3%
2%

Alle SEH-behandelingen voor sportblessures
Leeftijd:
0-14 jaar
15-24 jaar
40 jaar en ouder (a)

Aandeel in de
totale
toename
100%

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid
() trend niet significant (p>0.01); (a) Exclusief schaatsblessures: grote aantallen schaatsblessures in periodes van
natuurijs zorgen voor uitschieters die de analyse verstoren; (b) Door het ministerie van VWS geprioriteerde sporttakken voor het preventiebeleid 2008-2011; (c) Bij de trendanalyse van schaatsblessures zijn alleen wintermaanden
meegenomen waarvan aangenomen kan worden dat er geen natuurijs was.

Leeftijd
De stijging in het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures in de periode 20042008 is vooral toe te schrijven aan stijgingen bij de jeugd. Bijna twee derde van de
totale stijging vinden we terug bij de kinderen van 0-14 jaar en bijna een derde van de
totale stijging is te zien bij adolescenten en jong volwassenen (15-24 jaar).
De stijging in het aantal SEH-behandelingen bij de jongere jeugd (0-14 jaar) bestaat
vooral uit een stijging van veldvoetbalblessures (34% van de toename bij 0-14 jaar) en
blessures bij bewegingsonderwijs (25%), trampolinespringen (13%) en hockey (7%).
Het gaat daarbij vaak om blessures aan schouder/arm/pols (34%), hand/vingers (21%)
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

179

en enkelblessures (13%). De stijging bij de oudere jeugd (15-24 jaar) bestaat voor de
helft uit een stijging in het aantal SEH-behandelingen voor veldvoetbalblessures (50%)
en bewegingsonderwijs (21%). Behalve een groot aandeel aan de toename van blessures
aan schouder/arm/pols (27%) en aan hand/vingers (24%) is ook het aandeel enkelblessures (23%) in de stijging groot. De stijging in het aantal SEH-behandelingen voor
deze sportblessures kan deels verklaard worden door veranderingen in sportdeelname
over de tijd. De sportdeelname in Nederland neemt de laatste jaren steeds toe, ook bij
de jeugd. Deze groei heeft zich voortgezet in de periode 2003-2007 (Kamphuis et al.,
2009). In de periode 2003-2007 is de populariteit van veldvoetbal toegenomen; vooral
meer jongeren van 12-19 jaar zijn gaan voetballen (Kamphuis en Van den Dool, 2008).
Ledencijfers van de hockeybond laten een stijgend aantal leden zien, met een relatief
grote toename bij de junioren (6-17 jaar) (KNHB, 2010).
De stijging in het aantal SEH-behandelingen bij de oudere sporters (40 jaar en ouder)
bestaat vooral uit een stijging van het aantal schaatsblessures door natuurijsperiodes
in 2006, 2007 en 2008. Vanwege het grillige karakter is deze ontwikkeling echter
lastig te kwantificeren. Als we de schaatsblessures buiten beschouwing laten, dan zijn
andere sporten die een rol van betekenis spelen in deze toename mountainbiken (16%),
paardrijden (15%), hardlopen (10%) en wielrennen (8%). Bij deze sporten, behalve bij
hardlopen, leidt een val vaak tot blessures aan schouder/arm/pols: 78% van de op de
SEH-afdeling behandelde sportblessures aan schouder/arm/pols worden veroorzaakt
door een val (LIS 2004-2008, jaarlijks gemiddelde).
Sporttak
Als we kijken naar de trends in het aantal SEH-behandelingen per sporttak is veldvoetbal goed voor een derde van de totale stijging. Deze stijging (+24%) wijkt niet veel af
van de totale stijging (+22%) van het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures.
Hetzelfde geldt voor hockey (+24%). Zowel bij veldvoetbal als bij hockey speelt in
ieder geval een toename van de sportdeelname een rol. Het aantal leden van de hockeybond neemt van 2004 tot 2008 toe met 22% en het aantal leden van de KNVB met
9% (bron: ledentallen sportbonden NOC*NSF 2004 en 2008; KNHB, 2010).
Opmerkelijk is de sterke stijging bij bewegingsonderwijs (+54%). Dit is een zorgelijke ontwikkeling, die om nader onderzoek vraagt. De stijging bij trampolinespringen
(+90%) is vermoedelijk veroorzaakt door de stijgende populariteit van tuintrampolines.
Uiteraard is erover te twisten of we het hier over sportblessures hebben.
Geblesseerd lichaamsdeel
Uitgaande van het geblesseerde lichaamsdeel, is een sterke toename te zien van het
aantal SEH-behandelingen aan schouder/arm/pols en hand/vingers. Blessures aan
schouder/arm/pols worden vooral veroorzaakt door vallen, terwijl blessures aan handen
en vingers vooral ontstaan door contact met een bal of met bijvoorbeeld een hockeystick
(Consument en Veiligheid, 2010a).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

180

12.4

Discussie, conclusies en aanbevelingen

12.4.1
Discussie
De huidige trends in de incidentiedichtheid vanaf 2000 van alle sportblessures geven
een indicatie dat de kans daalt om een blessure op te lopen. De trendanalyses zijn uitgevoerd voor de totale sportblessureproblematiek, gestandaardiseerd voor het aantal
sporters per sporttak. Een nadere uitsplitsing, bijvoorbeeld naar sporttak, is met de
huidige OBiN-gegevens helaas niet mogelijk. De fluctuatie van het geregistreerde
aantal sportblessures is met name in de periode 2000-2005 te groot om betrouwbare
trendanalyses per sporttak of per type blessure te maken en daarmee het effect van
preventiebeleid voor deze sporten afzonderlijk te meten. Omdat ongeveer drie kwart
van alle sportblessures plotseling ontstaat, is het aannemelijk dat de ontwikkelingen
van het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures over de tijd (1989-2008) indicatief zijn voor de ontwikkeling van het totale aantal sportblessures. Voor sporten met
veel plotseling ontstane blessures biedt LIS daarvoor dan ook een goed alternatief,
maar voor sporten met veel geleidelijk ontstane blessures ontbreekt momenteel de
mogelijkheid tot evaluatie. Een mogelijke verklaring voor de gunstige ontwikkeling
op de (middel)lange termijn is een daling van het aantal enkelblessures, zoals die naar
voren komt uit de trendanalyse van het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures
over de periode 1989-2008.
Vanaf 2005 lijkt de daling in de incidentiedichtheid van alle sportblessures zich echter
niet door te zetten. Specifiek voor het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures
is vanaf 2004 een significante stijging te zien. Het is daarom belangrijk om blijvend
aandacht te besteden aan blessurepreventie.
Het lijkt erop dat deze recente ontwikkeling bij de sportblessures niet op zichzelf staat
en er mogelijk gemeenschappelijke oorzaken zijn. Niet alleen bij SEH-behandelingen
voor sportblessures is sprake van een ongunstige ontwikkeling vanaf 2004 (Stam en
Draisma, 2010), maar over de hele linie stijgt het aantal SEH-behandelingen in de
periode 2004-2008. Alleen letsel door geweld (-10%) vormt daarop een uitzondering, aangezien deze ook in de periode 2004-2008 blijft afnemen. Behalve bij SEHbehandelingen voor sportblessures zijn er ook bij privé-ongevallen en iets mindere
mate bij verkeersongevallen stijgingen te zien bij de jeugd (0-14 jaar en 15-24 jaar).
Bij alle vier de letseloorzaken (privé, sport, arbeid en verkeer) zien we stijgingen bij
de groep van 40 jaar en ouder en een extra sterke stijging bij 55-64 jarigen (Consument
en Veiligheid, publicatie in voorbereiding). Een interessante hypothese (Beeck, 1998)
is dat er een relatie bestaat tussen enerzijds het aantal letsels en blessures en anderzijds
de conjunctuur: bij een stijgende conjunctuur neemt het aantal letsels en blessures toe.
Toegepast op sportblessures kan dit betekenen dat door een stijgende welvaart meer
mensen lid kunnen worden van een sportvereniging of bijvoorbeeld een (race)fiets kunnen kopen. Er zijn ook nog andere gemeenschappelijke oorzaken te bedenken voor de
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

181

stijging van het aantal sportblessures en andere letsels bij de jeugd, zoals bijvoorbeeld
bewegingsarmoede, overgewicht (Hurk et al., 2006; Tiessen-Raaphorst & De Haan,
2008) en afgenomen bewegingsvaardigheden bij de jeugd (Runhaar et al., 2010).
De uitgevoerde trendanalyses geven inzicht in de ontwikkelingen in het aantal en de
incidentiedichtheid van sportblessures over de tijd, en kunnen gebruikt worden bij het
evalueren van het preventiebeleid in het algemeen. Over de gehele linie is in de periode
tot en met 2004 het aantal sportblessures gedaald. De sportspecifieke dalingen zijn
gedeeltelijk te verklaren door meer aandacht, bewustwording en kennis van blessurepreventie bij sporters en trainers, zoals blijkt uit evaluatie van de programma’s ‘Blessures
blijf ze de baas’ en het recentere ‘Sport Blessure Vrij’ (Bak, 1997; Kernebeek et al.,
1992; Warmenhoven & Mercus, 2000). Het is daarnaast belangrijk om preventieve
activiteiten uit te voeren die niet alleen kennis, risicoperceptie en attitude beïnvloeden,
maar ook het gedrag beïnvloeden en uiteindelijk letselreductie als gevolg hebben. Uit
onderzoek is al veel bekend over welke maatregelen effectief zijn om blessures te
voorkomen (Consument en Veiligheid, 2010b). Er zijn echter nog weinig interventies
bekend, waarvan bewezen is dat ze deze maatregelen effectief aan de man brengen.
Kennis over effectieve preventieve maatregelen moet daarom aangevuld worden met
kennis over de werkzaamheid van interventies in de praktijk. In het huidige blessurepreventiebeleid staat daarom pilot-onderzoek centraal naar het effect van (nieuwe)
interventies op het gedrag en het aantal blessures in de praktijk. Zodra deze interventies
bewezen effectief zijn, zullen deze landelijk worden geïmplementeerd en mag men
een reductie aan letsels op landelijk niveau verwachten. Ook is het belangrijk dat de
maatregelen en interventies die effectief zijn gebleken uit onderzoek op eenduidige
wijze worden gecommuniceerd aan sporters, trainers en behandelaars.
Om invulling te geven aan nieuw preventiebeleid zijn de recente ontwikkelingen in
het aantal sportblessures per sporttak (SEH-behandelingen) vanaf 2005 nader bekeken.
Opvallend is met name de sterke stijging van het aantal SEH-behandelingen bij de
jeugd voor een blessure opgelopen bij veldvoetbal en tijdens bewegingsonderwijs, en
de stijging van het aantal SEH-behandelingen vanwege blessures aan schouder/arm/
pols die vaak veroorzaakt worden door een val bij sport. Voor het opstellen van prioriteiten en het evalueren van het preventiebeleid is het belangrijk om naast informatie uit
trendanalyses ook andere gegevens te gebruiken. Actuele gegevens over de sportblessureproblematiek (Consument en Veiligheid, 2010a) en sportdeelname (Kamphuis &
Van den Dool, 2008) zijn hierbij belangrijk, maar ook inzicht in wat werkt (Consument
en Veiligheid, 2010b) en in de veiligheidsbeleving en veiligheidsgedrag (gedrag en
determinanten) van de doelgroep. Voor sporters wordt dit in kaart gebracht door middel
van de Veiligheidsbarometer (Aken et al, 2009). Prioriteiten voor nieuw preventiebeleid
moeten worden vastgesteld in goede afstemming met relevante partijen uit het veld.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

182

De uitgevoerde analyses en de daarvoor gebruikte gegevensbronnen kennen enkele
beperkingen. Een belangrijke beperking is de methodeverandering van OBiN vanaf
2006. Deze verandering van methode heeft grote gevolgen gehad voor de schatting
van het aantal sportblessures. Over de periode 2000-2005 werd het jaarlijks aantal
sportblessure geschat op 1,5 miljoen. Op basis van gegevens over de jaren 2006-2009
schatten we het aantal sportblessures op 3,6 miljoen (Schoots et al., 2009). Ook de
sportdeelnamegegevens laten vanaf 2006 duidelijk andere resultaten zien. Vanwege
het continue karakter van de enquête is het wel mogelijk om een schatting te maken
van de trendbreuk door de methodeverandering (zie methode).
Het meten van sportdeelname is sterk afhankelijk van de methode van onderzoek. Zo
komen de trends in sportdeelname uit OBiN niet volledig overeen met bijvoorbeeld
gegevens uit het eens in de vier jaar uitgevoerde Aanvullend Voorzieningen Onderzoek
(AVO) van het Sociaal Cultureel Planbureau, die in de regel standaard gehanteerd worden om de ontwikkeling van de sportdeelname te monitoren (Kamphuis et al., 2009).
Correctie voor sportdeelname kan het beste gebaseerd worden op het aantal uren dat
er gesport wordt. Gestandaardiseerd voor het aantal sporters per sporttak bleek dit niet
mogelijk, omdat de gemeten tijdbesteding aan sport per sporttak vanwege uitschieters
door de tijd heen te sterk varieert. Wel kan het aantal blessures per 1.000 sporturen
berekend worden vanaf 2000 op basis van het totaal aantal gesporte uren. Dit is de
huidige beleidsindicator van VWS (VWS, 2005). Deze maat houdt geen rekening met
verschuivingen in sportdeelname per sporttak. Inzicht in de verschuiving in sportdeelname per sporttak is noodzakelijk voor een goede interpretatie van de trends en
aanbevelingen voor preventie. De ontwikkeling van het aantal sporters per sporttak
door de tijd fluctueert minder dan de totale tijdsbesteding in uren per sporttak. In dit
hoofdstuk is daarom gekozen om het aantal blessures te corrigeren voor sportdeelname
op basis van het aantal sporters per sporttak. De deelnemersaantallen per sporttak uit
OBiN zijn te klein om uit te splitsen naar bijvoorbeeld leeftijdsklasse en geslacht. Dit is
nodig voor een betrouwbare correctie van de trends per sporttak. Het is namelijk goed
mogelijk dat veranderingen in de kans op blessures binnen een sporttak samenhangen
met veranderingen in de samenstelling van de groep die de betreffende sport beoefent
wat betreft leeftijd en geslacht. Correctie van het aantal blessures naar sportdeelname
per sporttak is belangrijk, omdat verschillende onderzoeken een groei in de sportdeelname, die verschilt per sporttak, over de tijd laten zien (Kamphuis et al., 2009;
Kamphuis & Van den Dool, 2008).
Deze beperkingen liggen ten grondslag aan de volgende keuzes die bij de analyses
zijn gemaakt:
− een eenvoudig model van één rechte lijn bij de trendanalyse van de incidentiedichtheid van sportblessures uit OBiN over de periode 2000-2009 en LIS over de
periode 2000-2008.
− correctie voor sportdeelname door te kiezen voor ‘aantal blessures per 1.000
sporters’ in plaats van het ‘aantal blessures per 1.000 sporturen’.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

183

−

geen voor sportdeelname gecorrigeerde trendanalyses per sporttak. Bij de trendanalyses op basis van het aantal SEH-behandelingen is wel uitgesplitst naar sporttak,
leeftijdsklasse en geblesseerd lichaamsdeel, maar door de genoemde beperkingen
is niet gecorrigeerd voor sportdeelname.

12.4.2
Conclusies
− Er is een dalende maar niet-significante trend van het totaal aantal sportblessures
per 1.000 sporters (-13% over de periode 2000-2009; p=0,13) en van het aantal
SEH-behandelingen per 1.000 sporters(-14% over de periode 2000-2008, p=0,07).
Op basis van beide trendanalyses, gecorrigeerd voor sportdeelname en voor de
trendbreuk in de schattingen van het jaarlijks aantal sportblessures, zijn er aanwijzingen dat de kans is gedaald om een sportblessure op te lopen.
− Het is aannemelijk dat ontwikkelingen van het aantal SEH-behandelingen voor
sportblessures over de tijd indicatief zijn voor de ontwikkeling van het totale
aantal sportblessures. Een nadere analyse laat zien dat de daling van het aantal
SEH-behandelingen voor sportblessures op de lange termijn (1989-2008) vooral
veroorzaakt is door een afname van het aantal enkelblessures dat op de SEHafdeling behandeld wordt.
− Hoewel het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures van begin jaren negentig tot 2004 met ruim een kwart is verminderd, is er in de periode 2004-2008
sprake van een significante stijging van het aantal SEH-behandelingen met 22%
(p<0,001). Hierbij speelt ongetwijfeld de groei in sportdeelname een rol.
− Bijna twee derde (62%) van de stijging van het aantal SEH-behandelingen voor
sportblessures in de periode 2004-2008 wordt verklaard door een stijging (41%;
p<0,001) bij de jeugd (0-14 jaar). Ook in de leeftijdsgroep 15-24 jaar is sprake
van een stijging. De stijging van 19% (p<0,001) in deze leeftijdsgroep verklaart
bijna een derde (31%) van de totale stijging.
− Vooral veldvoetbal (33% van de totale stijging) en bewegingsonderwijs (22%)
dragen bij aan de stijging van het aantal SEH-behandelingen voor sportblessures
in de periode 2004-2008. Daarnaast zijn relatief sterke stijgingen in het aantal
SEH-behandelingen zichtbaar bij trampolinespringen, mountainbiken, hardlopen
en wielrennen. Vanuit het perspectief van de letsellocatie blijkt de stijging van
het aantal SEH-behandelingen voor blessures aan schouder/arm/pols (30% van
de totale stijging) en voor hand/vingers (22%) een groot aandeel te hebben in de
stijging.
− Door de huidige beperkingen van de trendanalyses en de gebruikte gegevensbronnen is het niet mogelijk om de effecten van het preventiebeleid op dit moment
meer gedetailleerd in beeld te brengen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

184

12.4.3
Aanbevelingen
Met betrekking tot het stellen van prioriteiten voor nieuw preventiebeleid kunnen op
basis van de resultaten van de trendanalyses enkele aanbevelingen worden gedaan om
bestaande (effectieve) maatregelen en interventies meer en/of breder in te zetten:
− Vanwege de sterke stijging van het aantal SEH-behandelingen voor schouder-,
arm- en polsblessures, meestal veroorzaakt door een val, is meer aandacht gewenst
voor valtrainingen in het algemeen en bij de jeugd in het bijzonder.
− Skaten/skeeleren, skateboarden en schaatsen hebben een hoog valrisico. Het
gebruik van pols- en elleboogbeschermers bij deze sporten kan het risico op
schouder-, arm- en polsblessures verminderen. Deze maatregelen worden sterk
aanbevolen (Consument en Veiligheid, 2010b).
− Aandacht voor de implementatie van effectieve interventies bij veldvoetbal is
belangrijk door het grote aantal blessures en de sterke stijging hierin over de tijd.
Momenteel wordt in Nederland door het Universitair Medisch Centrum Utrecht,
in nauwe samenwerking met de KNVB en TNO, een grootschalig onderzoek
gestart naar mogelijkheden om voetbalblessures zoveel mogelijk te voorkomen.
Om richting te geven aan toekomstige interventies is nader (epidemiologisch) onderzoek gewenst naar de ongunstige trend bij bewegingsonderwijs en naar de relatie tussen
algemene oorzaken (zoals overgewicht en afgenomen bewegingsvaardigheden) en de
kans op letsels en sportblessures. Een belangrijke doelgroep hierbij is de jeugd.
Onderstaande verbeteringen van de gebruikte onderzoeksdata, nadere analyses en
aanvullend onderzoek kunnen helpen om te komen tot meer gedetailleerde trendanalyses:
− Op dit moment wordt door het UMC Utrecht en TNO nader onderzoek gedaan
naar de consequenties van de verandering van onderzoeksmethode. De uitkomsten
van dit onderzoek kunnen leiden tot het verder aanscherpen van de uitgevoerde
trendanalyses.
− Het lijkt erop dat de OBiN-data op basis van de internetenquête minder ongewenste
variatie vertoont in het aantal geregistreerde blessures, dan die van het telefonisch
onderzoek. Ook is het aantal geregistreerde blessures in de internetenquête flink
groter (Schmikli & Backx, 2008). Dit betekent dat we in de toekomst de gegevens
meer kunnen uitsplitsen op basis van de gegevens uit de internetenquête. Vanuit dit
oogpunt lijkt het wenselijk om bij een vernieuwde opzet, OBiN in zijn geheel als
internetenquête uit te voeren. Een voorwaarde daarvoor is dat vastgesteld wordt
of er verschillen zijn tussen respondenten met een voorkeur voor een telefonische
enquête en respondenten met een voorkeur voor een internetenquête.
− Ook is het mogelijk om een trendanalyse gebaseerd op de beleidsindicator van VWS
(aantal blessures per 1.000 sporturen) te berekenen. Aanbevolen wordt om, voor
een goede interpretatie en aanbevelingen voor beleid, deze samen te presenteren
met sporttakspecifieke cijfers over sportdeelname over de tijd.
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

185

−

−

−

Ideaal is om te komen tot een trendanalyse gebaseerd op het aantal blessures per
1.000 sporturen gestandaardiseerd voor de tijdsbesteding per sporttak. Dit houdt
rekening met verschuivingen in sportdeelname. Een gerichte analyse van de nieuwe
OBiN-gegevens van de variatie in tijdsbesteding per sporttak en de uitschieters
daarin zijn wenselijk om vast te stellen of het 'aantal blessures per 1.000 sporters'
of het 'aantal blessures per 1.000 uur sportbeoefening' de meest valide maat is
voor de incidentiedichtheid. Bij een kleinere variatie in de tijd dan in de huidige
gegevens, kan het gegeven 'aantal blessures per 1.000 sporturen' gestandaardiseerd
voor aantal sporters per sporttak in de toekomst mogelijk een bruikbare maat
zijn.
Een grotere steekproef van OBiN is nodig om op basis van OBiN-gegevens trendanalyses uit te kunnen voeren per sporttak of per soort blessure, gecorrigeerd
voor sportdeelname. Hiermee kunnen ook de trendanalyses op basis van LIS beter
uitgevoerd worden.
Een vergelijking tussen OBiN- en AVO-gegevens kan helpen om de betrouwbaarheid van de sportdeelnamegegevens uit OBiN vast te stellen.

Het is aan te bevelen om de trendanalyses in de toekomst te herhalen, bij voorkeur na
afloop van de periode van het huidige blessurepreventiebeleid (2008-2011), om een
volledig beeld te krijgen van de trend in sportblessures en het mogelijk effect van het
preventiebeleid. Daarnaast zijn goede effectstudies van campagnes en interventies
(per sporttak of type blessure) noodzakelijk om uitspraken te kunnen doen over de
effectiviteit ervan en de bijdrage aan het preventiebeleid.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

186

Referenties
Aken C van, Klein Wolt K, Adriaensens L, Kloet SJ. Veiligheidsbarometer Sporters.
Blessurepreventie: de veiligheidsbeleving en het veiligheidsgedrag van sporters.
Amsterdam: Consument en Veiligheid, 2009.
Bak M den. Evaluatie ’n Sportblessure, vervelender dan je denkt, 1995-1996: een onderzoek naar effect en waardering van het voorlichtingsmateriaal, alsmede een beschrijving
van het voorlichtingsproces. Arnhem: NOC*NSF, Consument en Veiligheid, 1997.
Beeck E van. Injuries, a continuous challenge for Public Health: Rotterdam, 1998.
Consument en Veiligheid. Factsheets over sportblessures in het algemeen en verschillende sporttakken. www.veiligheid.nl/sportblessures: Amsterdam: Consument en
Veiligheid, 2010a.
Consument en Veiligheid. Aanbevolen maatregelen in blessurepreventie. www.veiligheid.nl/sportblessurepreventie: Amsterdam: Consument en Veiligheid, 2010b.
Hurk K van den, Dommelen P van, Wilde JA de, Verkerk PH, Buuren S van, HiraSing
RA. Prevalentie van overgewicht en obesitas bij jeugdigen 4-15 jaar in de periode
2002-2004. Leiden: TNO, Kwaliteit van Leven, 2006: KvL/jeugd/06.010
Kamphuis C, Van den Dool R, Tiessen-Raaphorst A, Breedveld K. Trends in sportdeelname in Nederland over de periode 1979-2007. Sport en Geneeskunde, 2009 42;
5: 13-19.
Kamphuis C, Van den Dool R. Sportdeelname. In: Breedveld K, Kamphuis C, TiessenRaaphorst A (red). Rapportage Sport 2008. Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau /
WJH Mulier Instituut; 2008.
Kernebeek E van, Buitelaar C, Hogenbirk EC, Tiessens L. Eindverslag campagne
“Blessures blijf ze de baas”. Nationaal Instituut voor de Sportgezondheidszorg,
Stichting Consument en Veiligheid. Oosterbeek: NISGZ, 1992 .
Kloet SJ, Bastiaans B, Meijer C. Surfen naar Sportblessurepreventie: meerjarenstrategie voor de periode april 2007 tot en met maart 2009. Amsterdam: Consument en
Veiligheid, 2006.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

187

Kloet SJ, Vriend I, Schoots W, Bruinsma A, Post K, van der Togt CR. Sport
blessurepreventie 2008 tot en met 2011: een plan van aanpak voor vraaggestuurde
preventie en zorg. Amsterdam: Stichting Consument en Veiligheid/Vereniging voor
Sportgeneeskunde, 2008.
Koninklijke Nederlandse Hockey Bond (KNHB). Ledencijfers KNHB 2010. www.
knhb.nl. Geraadpleegd, april 2010.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Tijd voor sport: bewegen,
meedoen, presteren. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
2005.
Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG). Richtlijn Enkeldistorsie M04 (januari
2000). http://nhg.artsennet.nl. Geraadpleegd: april 2010.
Runhaar J, Collard DCM, Singh AS, Kemper HCG, Mechelen W van, Chinapaw M.
Motor fitness in Dutch youth: Differences over a 26-year period (1980-2006). J Sci
Sport, 2010; 13: 323-328.
Schoots W, Vriend I, Stam C, Kloet S. Sportblessures in Nederland: een nieuw en
actueel overzicht. Sport & Geneeskunde, 2009; 42;2:16-23.
Schmikli SL, Backx FJG. Sportletsels anders gemeten. In: Hildebrandt VH, Ooijendijk
WM, Hopman Rock M. Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2006/2007: TNO
Kwaliteit van Leven, 2008.
Stam C, Draisma C. Letsel door ongevallen, geweld en automutilatie, kerncijfers
(factsheet 17). Amsterdam: Consument en Veiligheid, 2010.
Tiessen-Raaphorst A, Haan J de. Maatschappelijke ontwikkelingen. In: Breedveld K,
Kamphuis C, Tiessen-Raaphorst A (red). Rapportage Sport 2008. Den Haag: Sociaal
Cultureel Planbureau / WJH Mulier Instituut, 2008.
Warmenhoven N, Mercus P. Evaluatie van het programma Sport Blessure Vrij (SBV)
1997-2000. Arnhem: NOC*NSF, 2000.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

188

Hoofdstuk 13
Blessures bij squash en tennis
Janine Stubbe1,2, Jasper Stege1,2, Ariëtte van Hespen1
1TNO Kwaliteit van Leven
2Body@Work Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid, TNO-VUmc
janine.stubbe@tno.nl

Samenvatting
Het Elektronisch Sporters Dossier (ESD), voorheen het Blessure Informatie
Systeem (BIS), is ontwikkeld om bij verschillende sporttakken blessures te registeren en preventieve maatregelen en interventies te evalueren. In dit hoofdstuik
wordt een onderzoek beschreven dat tot doel had om inzicht te krijgen in de
omvang, karakteristieken en bijdragende factoren van blessures bij squash- en
tennis. Squash- en tennisspelers hebben een internetvragenlijst ingevuld waarin
onder andere vragen gesteld werden over persoonskenmerken, blessures en
herstel.
In de drie maanden voorafgaand aan het versturen van de vragenlijst, raakte 35%
van de squashspelers geblesseerd. Bij de tennissers lag het percentage geblesseerden iets lager, namelijk 24%. Beide sporten hadden een hoog percentage
recidieve en geleidelijk ontstane blessures. Bij squash werden blessures aan de
knie, onderbeen (inclusief kuit en achillespees), elleboog, onderrug (inclusief
bekken en stuitje) en enkel het meest genoemd. Deze gegevens kwamen grotendeels overeen met de tennisresultaten. Bij tennis bestond de top 5 uit elleboog,
onderbeen (inclusief achillespees en kuit), knie, schouder (inclusief sleutelbeen)
en onderarm.
Vervolgonderzoek is zeer wenselijk en dient zich te richten op de ontwikkeling,
evaluatie en implementatie van preventieve maatregelen binnen de tennis- en
squashsport.
Abstract
The Electronical Sports Dossier (ESD), formerly known as the Web-Based Injury
System (BIS), is developed to register sport injuries and evaluate preventive
measures and interventions. Purpose of the current study was to gain insight in
the amount, characteristics and risk factors of squash and tennis injuries.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

189

Squash and tennis players filled in a web-based questionnaire containing items
about player’s characteristics, injuries, recovery, treatment etc. Retrospective
analysis with a recall period of three months showed that 35% of the squash
players and 24% of the tennis players were injured while playing their respective sports. In both sports, a large amount of recurrent and chronic injuries
were found. Squash injuries were mainly located at the knee, lower limb,
elbow and back (including sternum and thorax). Overuse, muscle strains and
tendon injuries were the most common types of injury. These diagnoses were
also reported most often by tennis players. Tennis injuries were located mainly
at the elbow, lower limb and lower arm.
More research is needed and should focus on the development, evaluation and
implementation of preventive measures in squash and tennis.

13.1

Inleiding

Al lange tijd is bekend dat regelmatig sporten en intensief bewegen kunnen bijdragen aan een verbetering van de lichamelijke fitheid en het verlagen van het mortaliteitsrisico (Blair & LaMonte, 2007). Om optimaal te profiteren van de positieve gezondheidseffecten van sport dient aandacht te worden besteed aan een veilige, verantwoorde
wijze van bewegen. Daarom heeft het ministerie van VWS in de nota ‘Tijd voor Sport’
ten doel gesteld de incidentie van sportblessures met 10% terug te dringen (in 2010
ten opzichte van 2006) en het beleid hiervoor aan te scherpen (Ministerie van VWS,
2005). Echter, uit gegevens van Consument en Veiligheid blijkt dat er geen sprake is
van een afname van het aantal sportblessures dat op de spoedeisende hulpafdelingen
(SEH) wordt behandeld, maar van een toename met 22% (Schoots et al., 2010). Meer
aandacht voor blessurepreventie is daarom vereist om een reductie in sportblessures te
bewerkstelligen. Een afname van sportblessures en een goede behandeling zal leiden
tot een daling van de medische kosten, een daling van de duur van het verzuim van
arbeid, school en sport en, indirect, tot een verhoging van de sportparticipatie.
Sportblessurepreventie begint met het registeren en monitoren van sportblessures (van
Mechelen et al., 2002; Finch et al., 2006). TNO Kwaliteit van Leven heeft daarom in
opdracht van het Ministerie van VWS het Elektronisch Sporters Dossier (ESD), voorheen het Blessure Informatie Systeem (BIS), ontwikkeld. In figuur 1 is te zien welke
gegevens met het ESD worden vastgelegd. Dit web-based registratiesysteem maakt het
mogelijk om met behulp van internetvragenlijsten sporters te benaderen om blessures
te registeren en zo inzicht te krijgen in de aard, omvang en het ontstaan van sportblessures. Ook kan het ESD ingezet worden om preventieve maatregelen en interventies
te evalueren. Het ESD is momenteel operationeel voor 20 sporttakken, te weten: badminton, dansen, fitness, hardlopen, hockey, korfbal, paardrijden, schaatsen, skaten,
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

190

squash, tennis, turnen, vechtsport (judo en jiu-jitsu), voetbal, wielersport (racefietsen
en mountenbiken), wintersport (skiën en snowboarden) en zwemmen (Graafmans et
al., 2003a, Graafmans et al., 2003b, Graafmans et al., 2004; Stege et al., 2005; Hespen
et al., 2007; Ooijendijk et al., 2007, Hespen et al., 2008a; Hespen et al., 2008b; Stege
et al., 2008; Stubbe et al., 2008).
Figuur 1.

Variabelen die worden vastgelegd met het Elektronisch Sporters Dossier
(ESD)
INTRINSIEKE
FACTOREN
�
�
�

EXTRINSIEKE
FACTOREN

Geslacht
Leeftijd
Lengte/gewicht

�
�
�

Duur (minuten per
week en aantal
weken)
Risicofactoren
Preventieve
factoren

BLESSURE
�
�
�
�

Lokalisatie
Diagnose
Ernst
Duur

BEHANDELING
REVALIDATIE

HERSTEL

Om richting te geven aan onderzoek zijn door het Ministerie van VWS prioriteiten voor
sportblessurepreventie opgesteld (Kloet et al. 2008). Deze prioriteiten zijn gebaseerd
op het substantiële aantal blessures, de interesse van de bonden en de mogelijkheden
voor samenwerking met de bonden. Tennis is aangewezen als prioritaire sport, omdat
het een veel beoefende sport is met een groot aantal blessures (Kloet et al., 2008).
In totaal raken jaarlijks 210.000 tennisspeler geblesseerd (Stam, 2010). Het aantal
blessures per 1.000 uur (incidentie) tennisbeoefening ligt afgerond op 3 (Stam, 2010;
Stubbe et al. 2008). Hoewel het aantal blessures bij squash absoluut gezien lager ligt
(67.000) laat de blessure-incidentie zien dat er afgerond 7 blessures ontstaan per 1.000
uur squash (Stam, 2010).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

191

Om meer inzicht te krijgen in de omvang, aard en ontstaansmechanismen van squash- en
tennisblessures heeft TNO in opdracht van het Ministerie van VWS twee onderzoeken
uitgevoerd. In dit hoofdstuk worden drie specifieke vraagstellingen beantwoord:
1. Wat zijn de karakteristieken van squash- en tennisblessures (uitgesplitst naar
lokalisatie, diagnose en herstel)?
2. Hoe verloopt de behandeling van squash- en tennisblessures en welke preventieve
maatregelen worden genomen?
3. Wat zijn de bijdragende factoren en risicofactoren bij squash- en tennisblessures?

13.2

Methode

Benadering deelnemers
TNO heeft begin 2009 in samenwerking met de Squash Bond Nederland (SBN) squashers benaderd voor deelname aan het onderzoek. Deze benadering ging via de website
en de nieuwsbrief (Squashlife) van de SBN. In totaal hebben 162 squashspelers de
digitale vragenlijst ingevuld.
In samenwerking met de Koninklijke Nederlandse Tennisbond (KNLTB) en de Faculteit
Bewegingswetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam (VU) heeft TNO het
onderzoek naar tennisblessures uitgezet. Eind mei 2007 ontvingen tennisspelers die
zich aangemeld hadden voor de digitale nieuwsbrief van de KNLTB een link naar
de vragenlijst. Door de vragenlijst eind mei af te nemen en terug te vragen naar een
periode van drie maanden is het accent komen te liggen op de hele Nederlandse tenniscompetitie inclusief de voorbereiding op deze competitie. Uiteindelijk hebben 1.017
spelers de internetvragenlijst ingevuld.
Vragenlijst
De squash- en tennisspelers vulden een internetenquête in waarin vragen gesteld werden
over persoonskenmerken zoals geslacht, leeftijd, lengte en gewicht. Verder werd ook
gevraagd naar sportgerelateerde onderwerpen zoals motivatie, ervaring, spelniveau en
expositie (aantal uren per week dat aan squash/tennis werd besteed). In tabel 1 staan
de persoonskenmerken weergegeven.
Tabel 1.

Kenmerken deelnemende squash- en tennisspelers

Kenmerken
Geslacht (% man)
Gemiddelde leeftijd (jaar (sd))
Gemiddelde lengte (cm (sd))
Gemiddeld gewicht (kg (sd))
Ervaring (langer dan 5 jaar)

Squash
83%
38 (11,4)
181 (8,9)
81 (12,9)
82%

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

192

Tennis
46%
40 (14,8)
176 (9,3)
73 (13,6)
76%

Verder is gevraagd of de persoon in de afgelopen drie maanden één of meerdere blessures had opgelopen. Indien de speler geblesseerd was geraakt, werden vervolgens
vragen gesteld over de desbetreffende squash- of tennisblessure (lokalisatie, aard,
duur enz.).
Definitie
Bij het opstellen van de vragenlijst is aangesloten bij een consensusdocument dat internationaal gezien wordt als gouden standaard voor het hanteren van definities, methodologie en implementatie van sportblessureonderzoek (Fuller et al., 2006). Aangezien
dit document toegespitst is op onderzoek bij voetballers, zijn waar nodig aanpassingen
doorgevoerd. Een blessure is als volgt gedefinieerd: “Letsel dat is ontstaan door het
squashen/tennissen, waardoor u minimaal drie dagen niet fit genoeg bent om volledig
aan wedstrijden of trainingen deel te nemen, ongeacht of u daadwerkelijk trainingen
of wedstrijden op het programma heeft staan”.
Ook is het consensus statement gebruikt om het herstel te definiëren. De volgende
definitie is gebruikt voor herstel: “Een speler is hersteld van een blessure als hij/zij
weer volledig trainings- of wedstrijdfit is”. Met volledig trainings- of wedstrijdfit wordt
bedoeld deelname aan reguliere trainingen of wedstrijden. Een training met een aangepast programma, valt bijvoorbeeld NIET onder volledig aan een training deelnemen
Statistische analyses
Frequentietabellen zijn uitgedraaid om de lokalisatie en diagnose van squash- en
tennisblessures weer te geven. Voor het analyseren van de risicofactoren voor het
krijgen van een blessure is een multivariate logistische regressieanalyse uitgevoerd.
Als afhankelijke variabele is een dichotome uitkomstmaat gekozen die aangeeft of de
persoon wel of niet geblesseerd is geraakt in de afgelopen drie maanden. Als onafhankelijke variabelen werden opgenomen in het model: geslacht, leeftijd, BMI, ervaring
en aantal uren tennis per week. Data werden opgeschoond en geanalyseerd met behulp
van SPSS versie 14.0.

13.3

Resultaten

Onderzoeksvraag 1: Karakteristieken squash- en tennisblessures
In de drie maanden voorafgaand aan het versturen van de vragenlijst, raakte 35% van
de squashspelers geblesseerd. Bij de tennissers lag het percentage geblesseerden iets
lager, namelijk 24%. In tabel 2 staat weergegeven hoe deze blessures ingedeeld kunnen
worden. Opvallend is het hoge aantal herhalingsblessures. Bij tennis was bijna de helft
van de blessures een herhaling van een eerdere blessure. Bij squash lag dit percentage
nog hoger. Bij bijna zes op de tien squashblessures ging het om recidief letsel.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

193

Tabel 2.

Kenmerken squash- en tennisblessures

Kenmerken
Herhalingsblessure
Plotseling ontstaan
Ontstaan tijdens wedstrijd
Ontstaansmechanisme

Squash
59%
54%
38%
44% geleidelijk steeds meer last
gekregen

Tennis
45%
56%
55%
21% verstappen/verdraaien

De blessurelokalisaties worden in figuur 2 weergegeven. Bij squash werden blessures
aan de knie, onderbeen (inclusief achillespees en kuit), elleboog, onderrug (inclusief
bekken en stuitje) en enkel het meest genoemd. Deze gegevens kwamen grotendeels
overeen met de tennisresultaten. Bij tennis bestond de top 5 uit elleboog, onderbeen
(inclusief achillespees en kuit), knie, schouder (inclusief sleutelbeen) en onderarm.
Figuur 2.

Lokalisatie van de squash- en tennisblessures
Nek/hals

0%

Onderarm

0%

Pols

1%

5%

1%
1%

Borstbeen/rib/bovenrug

1%

Hand/vingers/duim

2%
2%

Voet/teen

2%

Heup/lies

2%

3%
4%
3%

Bovenarm
Schouder/sleutelbeen

Tennis
Squash

12%

5%
12%

5%

Bovenbeen

8%

9%
9%

Enkel
8%

Onderrug/bekken/stuitje

11%
12%

Elleboog

18%

12%
17%

Onderbeen/achillespees
12%

Knie
0%

5%

10%

18%
20%

15%

20%

25%

In figuur 3 staan de gestelde diagnoses. Omdat er meerdere diagnoses aangegeven
konden worden (bijvoorbeeld verrekking en schaafwond) telt het totaal op tot meer
dan 100%. Bij squash werden overbelasting, spierverrekking, band- en peesletsel het
meest genoemd als diagnose. Ook hier was weer veel overlap met de tennisresultaten. Veel gestelde tennisdiagnoses waren namelijk ook peesletsel, spierverrekking en
overbelasting.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

194

Figuur 3.

Diagnoses van squash- en tennisblessures
Schaafwond

0%

Andere botaandoening

0%

Botbreuk
Gewricht uit de kom

0%
0%

1%

Tennis
Squash

1%
1%

1%
1%
1%

Zenuwletsel
Letsel aan meniscus of kraakbeen

5%

3%

Spierscheur

7%

4%
2%

Onbekend
Bloeduitstorting/kneuzing/blauwe plek

0%

5%
5%

Anders

9%
9%

Peesletsel

9%

25%
11%
11%

Verzwikking/verstuiking/bandletsel
Spierverrekking

24%

18%
12%

Overbelasting
0%

5%

10%

31%

15%

20%

25%

30%

Bij de squashblessures was 46% nog niet hersteld bij het invullen van de vragenlijst.
Bij de tennisblessures lag dit percentage op 50%. Van de herstelde squashblessures
duurde 41% meer dan 4 weken. Bij tennis was de blessureduur korter; 19% van de
tennisblessures had langer dan 4 weken geduurd. Bijna zes op de tien squashspelers
had na het herstel nog klachten (59%). Veertig procent van de tennissers had bij het
hervatten van de tennisactiviteiten nog klachten.
Onderzoeksvraag 2: Behandeling en preventie squash- en tennisblessures
Naast eventueel verleende EHBO werd 43% van de geblesseerde squashspelers en 48%
van de geblesseerde tennisspelers behandeld voor de blessure. In totaal werd 69% van
de squashblessures behandeld door de fysiotherapeut en 90% van de tennisblessures.
Aan de geblesseerde sporters werd vervolgens gevraagd welke preventieve maatregelen
zij hadden genomen om de blessure te voorkomen. Van de geblesseerde squashspelers had 7% geen blessurepreventieve maatregelen genomen. In totaal gaf 82% aan
dat ze speciale squashschoenen droegen om blessures te voorkomen, 89% deed een
warming-up en 32% deed een cooling-down. Spierversterkende oefeningen werd
door 43% van de geblesseerde spelers uitgevoerd. Tape, brace of bandage werd door
15% van de geblesseerde spelers genoemd. Van de geblesseerde tennissers deed 28%
helemaal niet aan preventie, de helft deed een warming-up, speelde rustig in of voerde
een cooling-down uit. Daarnaast deed 22% aan spierversterkende oefeningen en 16%
maakte gebruik van tape, brace of bandage.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

195

Onderzoeksvraag 3: Bijdragende factoren en risicofactoren squash- en
tennisblessures
De meeste tennisblessures ontstonden door verstappen/verdraaien, sprinten/rennen
of een onverwachte beweging. Squashblessures werden meestal veroorzaakt door
overbelasting.
Van de geblesseerde squashspelers kon 21% geen factoren benoemen die mogelijk
hebben bijgedragen aan het ontstaan van de blessures. De overige geblesseerden
noemden de volgende top vijf van bijdragende factoren: onvoldoende warming-up
(18%), vermoeidheid (12%), aansluiting op een andere blessure (10%), verkeerde
techniek (10%) en slechte baankwaliteit (9%). Bij tennis werden soortgelijke factoren
genoemd, namelijk onvoldoende warming-up (22%), vermoeidheid (22%) en verkeerde
techniek (16%).
Multivariate logistische regressieanalyse liet zien dat alleen ervaring (OR = 1,5; p <
0.05) van invloed was op het ontstaan van een blessures. Mensen die langer dan vijf jaar
tenniservaring hadden, liepen significant minder kans om een blessure op te lopen dan
tennisspelers met minder lange ervaring. De variabelen geslacht, leeftijd, BMI en aantal
uren tennis per week hadden geen invloed op het ontstaan van tennisblessures (p >
0,05). Het aantal squashblessures was te klein om een regressieanalyse uit te voeren.

13.4

Discussie, conclusies en aanbevelingen

Dit onderzoek had als doel om de omvang, kenmerken en behandeling van squashen tennisblessures in Nederland in kaart te brengen. Ook is aandacht besteed aan de
bijdragende factoren en risicofactoren.
Ten aanzien van het aantal recidieve klachten bleek dat het aantal herhalingen van
een oude blessure (recidieven) vaak voor te komen. Dit had mogelijk te maken met
het feit dat bijna de helft van de tennisspelers en meer dan de helft van de squashspelers nog restklachten had na het hervatten van de sportactiviteiten. Dit kan mogelijk
veroorzaakt worden door het feit dat niet iedere squash- en tennisspeler weet hoe
hij of zij de belasting weer op moet voeren na het herstel van een blessure en dat er
mogelijkerwijs te snel weer wordt gestart met sporten. Een belangrijke rol lijkt hier
weggelegd te zijn voor de behandelaar, aangezien ongeveer de helft van de blessures
medisch wordt behandeld.
Een tweede belangrijke bevinding van het onderzoek is dat de meeste tennisblessures
ontstonden door verstappen/verdraaien, sprinten/rennen of een onverwachte beweging.
Squashblessures werden meestal veroorzaakt door overbelasting. Deze ontstaansmechanismen worden bij voetbal ook vaak genoemd als oorzaak van blessures. Een Zwitsers
onderzoek heeft aangetoond dat het programma “The Eleven” zorgt voor een reductie
van enkel- en knieblessures. Dit programma bestaat uit oefeningen die zorgen voor
een verbetering van de stabiliteit van enkel- en kniegewrichten, een toename van de
flexibiliteit en kracht van romp-, heup-, en beenspieren en een verbetering van coörTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

196

dinatie, reactietijd en uithoudingsvermogen (Junge et al., 2002). Deze oefeningen zijn
ook toe te passen op de squash- en tennisbaan en kunnen mogelijk bijdragen aan een
reductie van enkel- en knieblessures. Vervolgonderzoek naar deze en andere mogelijke
preventieve maatregelen is daarom zeer wenselijk.
In de squash- en tennissport blijkt echter weinig aandacht te worden besteed aan onderzoek naar de effectiviteit van blessurepreventie. Uit onderzoek van Pluim et. al. (2006)
blijkt dat er geen enkele randomised controlled trial (RCT) uitgevoerd is met betrekking tot preventieve maatregelen in de tennissport. Een literatuursearch in pubmed
(zoektermen injur* & squash & RCT) leverde geen enkele studie op die zich richtte
op de effectiviteit van blessurepreventie bij squash. Gezien de omvang van het aantal
blessures bij tennis en de hoge blessure-incidentie bij squash is het zeker wenselijk om
meer inzicht te krijgen in effectieve maatregelen ten aanzien van blessurepreventie bij
deze twee sporten. Vervolgonderzoek moet zich daarom richten op de ontwikkeling,
evaluatie en implementatie van preventieve maatregelen binnen tennis en squash.
Ten slotte dienen nog twee beperkingen van het onderzoek besproken te worden. Ten
eerste is er in overleg met de KNLTB voor gekozen om eind mei de dataverzameling
te laten plaatsvinden. Hierdoor is de tenniscompetitie en de voorbereiding op deze
competitie centraal komen te staan. Dit heeft tot gevolg dat er een relatief hoog aantal
speelminuten werd gerapporteerd door de respondenten. Dit werd ook weergegeven
door het hoge aantal minuten dat aan wedstrijden per week werd besteed. De resultaten
van dit onderzoek zijn daardoor mogelijk niet representatief voor het hele tennisseizoen. De squashspelers die aan het onderzoek hebben deelgenomen zijn benaderd via
de Squashbond Nederland (SBN). Hierdoor zijn vooral de squashspelers benaderd die
frequent en serieus squashen. Omdat bij veel sportfaciliteiten in Nederland gesquasht
kan worden zonder lid te zijn van de SBN is er waarschijnlijk een ondervertegenwoordiging van minder frequente squashspelers. Dit heeft mogelijkerwijs een effect
op de resultaten.
Een tweede beperking is dat de verklaarde variantie van het regressiemodel 2% is.
Alleen aantal jaren ervaring werd als risicofactor gevonden voor het ontstaan van
tennisblessures. De overige variabelen die in dit onderzoek opgenomen zijn in het
regressiemodel droegen niet bij aan het geblesseerd raken van een tennisblessure. Meer
onderzoek naar bijdragende factoren is dan ook zeer wenselijk.
Dankwoord
Dit onderzoek werd mogelijk gemaakt door de financiële ondersteuning van het
Ministerie van VWS. Onze dank gaat tevens uit naar de KNLTB voor het versturen van
de nieuwsbrief naar haar leden met de bijbehorende link naar de BIS website. Ten slotte
willen we Dr. Babette Pluim (sportarts KNLTB), Dr. Frank Bakker (universitair hoofddocent Vrije Universiteit Amsterdam), Dr. Adam Weir (sportarts Medisch Centrum
Haaglanden) en Drs. Noor Veijgen bedanken voor hun bijdrage aan dit onderzoek.
Daarnaast danken we de SBN voor de inspanningen gedaan voor het onderzoek.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

197

Referenties
Blair SN, Lamonte MJ. Physical activity, fitness, and mortality rates. In: Bouchard
C, Blair SN, Haskell WL. Physical activity and health. Champaign: Human Kinetics,
2007.
Finch CF. A new framework for research leading to sports injury prevention. J Sci
Med Sport, 2006, 9: 3-9.
Fuller CW, Ekstrand J, Junge A, Andersen TE, Bahr R, Dvorak J, Hägglund M, McCrory
P and Meeuwisse WH. Consensus statement on injury definitions and data collection
procedures in studies of football (soccer) injuries. Br J Sports Med 2006;40;193201.
Graafmans WC, Stiggelbout M, Ooijendijk WTM. Risico inventarisatie Sportblessures
(RIS). De ontwikkeling en toepassing van een blessureregistratie. Leiden: TNO PG,
2003a. Publ. nr. 03.289.
Graafmans WC, Stiggelbout M, Ooijendijk WTM. Blessures in het Betaald Voetbal:
een onderzoek naar het voorkomen, de aard en de gevolgen van blessures. Leiden:
TNO PG, 2003b. Publ. nr. 03.139.
Graafmans WC. Blessures in senioren korfbal. Leiden: TNO PG, 2004. Publ. nr.
03.174.
Hespen ATH van, Vreede PL de, Stege JP, Hilgersom MJC, Stubbe JH, Ooijendijk
WTM, Jongert MWA. Blessure informatiesysteem (BIS). Schaatsen Leiden, TNO
KvL, 2007.
Hespen van ATH, Stubbe JH, Stege JP, Vreede de PL, Ooijendijk WTM. Blessure
Informatie Systeem (BIS): resultaten hockey, korfbal, schaatsen en paardensport.
In: Hildebrandt, V.H., Ooijendijk, W.T.M. & Hopman-Rock, M. (red.). Trendrapport
Bewegen en Gezondheid 2006/2007. Leiden: TNO Kwaliteit van leven: 2008a. pp
235-252.
Hespen ATH van, Stubbe JH, Stam C, Stege JP, Ooijendijk STM, Jongert MWA.
Blessures in de Paardensport. Leiden: TNO KvL, 2008b. KvL/GB 08.005.
Junge A, Rösch D, Peterson L, Graf-Baumann T, Dvorak J. Prevention of soccer
injuries: a prospective intervention study in youth amateur players. Am J Sports Med
30(5):652-659, 2002.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

198

Kloet SJ, Vriend I, Schoots W, Bruinsma A, Post K & van der Togt CR.
Sportblessurepreventie 2008 tot en met 2011: Een plan van aanpak voor vraaggestuurde
preventie en zorg. Amsterdam: Stichting Consument en Veiligheid, 2008.
Ministerie van VWS. Kabinetsnota “Tijd voor Sport, Bewegen, Meedoen, Presteren”.
Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, 2005.
Ooijendijk WTM, Hespen ATH van, Vreede PL de, Stege JP, Hilgersom MJC. Blessure
Informatie Systeem (BIS) 2004-2005 en 2005-2006. Leiden: TNO KvL, 2007.
Pluim BM, Staal JB, Windler GE, Jayanthi N. Tennis injuries: occurrence, aetiology,
and prevention. Br J Sports Med. 2006 May;40(5):415-23.
Schoots W, Stam C, Vriend I. Trends in sportblessures. In: Hildebrandt, V.H., Chorus
AMJ. Stubbe JH (red.). Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009. Leiden:
TNO Kwaliteit van Leven, 2010.
Stam C. Sportprofielen. In: Hildebrandt, VH, Chorus AMJ. Stubbe JH (red.).
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009. Leiden: TNO Kwaliteit van Leven,
2010.
Stege L, Stiggelbout M, Ooijendijk WTM. Procesevaluatie blessure Informatie Systeem
(BIS). Leiden: TNO KvL, 2005.
Stege JP, Stubbe JH, Hespen ATH van, Ooijendijk WTM, Hilgersom MC, Jongert
MWA. Blessures in het Betaald voetbal 2007. Leiden: TNO KvL 2008 KvL/B&G
2008/034.
Stubbe JH, Hespen van ATH, Stege JP, Ooijendijk WTM. Factsheet Blessures Tennis
(BIS) blessurevrij tennissen? Leiden: TNO Kwaliteit van Leven, 2008.
Van Mechelen W, Hlobil H, Kemper HC. Sports Medicine. Incidence, severity, aetiology and prevention of sports injuries: A review of concepts, 1992 Aug;14(2):82-99.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

199

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

200

Hoofdstuk 14
Balanstraining
Effectief en kostenbesparend ter preventie van recidiverende
enkelverstuikingen
Evert Verhagen1, 2, Maarten Hupperets1, Willem van Mechelen1,2
1 Afdeling Sociale Geneeskunde, EMGO Instituut voor onderzoek naar Gezondheid
en Zorg, VU Medisch Centrum
2 Body@Work Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid, TNO-VUmc
e.verhagen@vumc.nl

Samenvatting
Dit onderzoek evalueert het (kosten)effect van een neuromusculair oefenprogramma dat gedurende 8 weken individueel wordt uitgevoerd na revalidatie en
behandeling door ‘usual care’. Een totaal van 522 sporters, gerandomiseerd
over 2 groepen, zijn gedurende 12 maanden na start van het oefenprogramma
prospectief gevolgd. De incidentie van recidieve enkelverstuikingen was significant lager in de interventiegroep in vergelijking met de controlegroep (relatief
risico 0.63; 95% BI 0.45 tot 0.88). Analyse van de kosten liet per deelnemer een
significant kostenverschil zien van −€103 (95% BI −€253 tot −€23) ten faveure
van de interventiegroep. Deze trial heeft de effectiviteit en kosteneffectiviteit van
neuromusculaire training als additie op usual care aangetoond. Verder heeft het
laten zien dat het programma specifiek werkzaam is bij niet-medisch behandelde
sporters. Gezien de aanzienlijke kostenbesparing is brede implementatie van het
oefenprogramma sterk aanbevolen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

201

Abstract
The current study evaluated the (cost)effect of a 8 week individual neuromuscular
training program that was followed after treatment by usual care. A total of 522
athletes, randomised to two groups, have been prospectively followed for 12
months after the start of the preventive program. The incidence of ankle sprain
recurrences was significantly lower in the intervention group as compared to
the control group (relative risk 0.63; 95%BI 0.45 to 0.88). Mean total costs per
participant were 103€ (95%CI -€253 to -€23) lower in the intervention group
when compared to the control group. An 8 week neuromuscular training applied
after usual care is thus an effective and cost beneficial preventive measure against
ankle sprain recurrences. The potential monetary benefits warrant a broader
implementation of such a program..

14.1

Inleiding

Regelmatige sportbeoefening is goed voor de gezondheid (Haskell et al. 2007), maar
kan ook leiden tot blessures. Acute laterale enkelletsels (enkelverstuikingen) zijn de
meest voorkomende sportblessures in een variëteit aan sporten (Fong et al. 2007). Met
jaarlijks bijna een half miljoen verstuikingen levert de enkel een grote bijdrage aan de
3,5 miljoen sportblessures in Nederland (Schoots et al. 2009). Van deze enkelverstuikingen heeft ongeveer de helft enige vorm van medische zorg nodig. De gemiddelde
(directe en indirecte) kosten van een enkelverstuiking in Nederland worden geschat
op €360 (Verhagen et al. 2005). Hieruit kan worden afgeleid dat de jaarlijkse kosten
van enkelverstuikingen in Nederland grofweg €175 miljoen bedragen. Deze cijfers
tonen aan dat preventieve maatregelen tegen dit letsel noodzakelijk zijn voor zowel
de individuele sporter als de samenleving.
Met name in het eerste jaar na een enkelverstuiking bestaat er een verhoogd risico
op een herhaling van dit letsel (Bahr & Bahr 1997, Ekstrand & Tropp 1990, Milgrom
et al. 1991, Verhagen et al. 2004). Onderzoek heeft aangetoond dat een preventief
effect van tape, braces, danwel neuromusculaire (balans)training alleen bestaat voor
deze populatie met eerder letsel (Aaltonen et al. 2007, Handoll et al. 2001, Gross &
Lin 2003, Parkkari et al. 2001, Verhagen et al. 2000). Specifiek voor sporters is het
opvallend dat een verhoogd risico op een recidiverende enkelverstuiking blijft bestaan,
ondanks een volledige (medische) behandeling van het initiële letsel. Deze gedachte
wordt kracht bijgezet door de bevindingen in een preventieve trial bij volleyballers
(Verhagen 2004). Dit doet vermoeden dat een uitbreiding van de gangbare behandeling met preventieve maatregelen noodzakelijk is om de kans op een recidiverende
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

202

enkelverstuiking te verlagen. Het doel van deze studie is derhalve het evalueren van de
(kosten)effectiviteit van een individueel uitvoerbaar neuromusculair oefenprogramma
uitgevoerd in aansluiting op gangbare behandeling.

14.2

Materiaal en methoden

Inclusie en randomisatie
Tussen augustus 2006 en augustus 2007 werden sporters, tussen de 12 en 70 jaar die
tot twee maanden voor opgave een enkelverstuiking hadden opgelopen, benaderd via
medische kanalen (11 spoedeisende hulpafdelingen, 5 huisartsenpraktijken en 4 fysiotherapiepraktijken) en niet-medische kanalen (geschreven en online media). Sporters
werd een brochure aangeboden met informatie over en een verzoek tot deelname aan het
onderzoek. Indien de sporter geïnteresseerd was om deel te nemen aan het onderzoek,
vulde hij gegevens in op het antwoordformulier. Dit antwoordformulier werd verzonden
naar de hoofdonderzoeker. Vervolgens werd telefonisch contact met hen opgenomen
door een fysiotherapeut. Tijdens dit telefoongesprek werd aan de hand van een, in een
eerder vergelijkbaar onderzoek gebruikt (Verhagen et al. 2004), blessureregistratieformulier bepaald of het daadwerkelijk een enkelverstuiking betrof. Deze vragenlijst
bevatte vragen over de diagnose, de oorzaak, en de etiologie van de blessure. In geval
van medische behandeling van het letsel werd de geadviseerde behandeling genoteerd
alsmede de professie van de medisch behandelaar.
Sporters zijn na inclusie gerandomiseerd naar de interventiegroep of de controlegroep
op basis van stratificatie naar geslacht, inclusiemedium en behandelaar van het inclusieletsel.
Interventie
Sporters in de interventiegroep ontvingen een acht weken durend neuromusculair
oefenprogramma, dat moest worden aangevangen nadat de behandeling was afgerond
en de sporter weer in staat was de sport te beoefenen. Het oefenprogramma was een
evolutie van een eerder aangetoond effectief oefenprogramma (Verhagen et al. 2004)
en aangepast voor de specifiek setting en doelgroep van het huidige onderzoek. Het
programma bestond uit oefeningen met en zonder oefentol en schreef drie trainingssessies per week voor van maximaal dertig minuten per keer. De oefeningen werden
steeds moeilijker en zwaarder naarmate de acht weken vorderden. Sporters in de
interventiegroep ontvingen een oefentol (Avanco AB, Zweden), een oefenschema en
een instructie dvd. Alle informatie werd eveneens weergegeven op een afgeschermde
website die alleen toegankelijk was voor deelnemers van de interventiegroep.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

203

Uitkomstmaten
De primaire uitkomstmaat van het onderzoek was incidentiedichtheid, uitgedrukt
als het aantal nieuwe recidiverende enkelverstuikingen per 1.000 sporturen, en het
bijbehorend 95% betrouwbaarheidsinterval (BI). Gedurende een jaar werd sporters
gevraagd alle plotse inversie traumata van dezelfde enkel te rapporteren. Binnen deze
zelfgerapporteerde enkelverstuikingen werd een differentiatie gemaakt naar (1) alle
letsels; (2) recidiverende enkelverstuikingen leidend tot sportverzuim; (3) recidiverende
enkelverstuikingen die resulteerden in zorgkosten en/of arbeidsverzuim. Voorts werd
de expositie bepaald aan de hand van een maandelijks logboek waarin sporters alle
sportactiviteiten rapporteerden.
De aan een recidiverende enkelverstuiking gerelateerde kosten werden met behulp van
een kostendagboek bijgehouden. Hierin rapporteerden deelnemers gegevens omtrent
directe (medische) kosten (bijv. huisartsconsult, fysiotherapie, medicijnen en medische
hulpmiddelen), alsmede productiviteitsverlies als gevolg van arbeidsverzuim (indirecte
kosten).
Analyse
Alle analyses werden uitgevoerd volgens het intention-to-treat principe.
Incidentiedichtheden en bijbehorend 95% BI, werden berekend voor de totale sportparticipatie, uitgedrukt als het aantal recidiverende enkelverstuikingen per 1.000 sporturen.
Hierbij werd de expositie van individuele sporters gebruikt tot het moment van een
eventuele recidiverende enkelverstuiking. Een subgroep analyse met behandelaar van
het inclusieletsel als onafhankelijke variabele werd eveneens uitgevoerd. Dit omdat de
behandelaar als proxymaat voor ernst van het inclusieletsel was gesteld.
Cox regressieanalyse werd gebruikt om het risico op een recidiverende enkelverstuikingen tussen interventie- en controlegroep te vergelijken. A priori was besloten binnen de
analyse te corrigeren voor leeftijd, beoefende sport (contact of non-contact) en niveau
van sportbeoefening (competitief of recreatief). Andere variabelen zijn gecontroleerd
voor confounding en/of interactie, maar er werd niks gevonden.
Missende kostendata werden gecompleteerd middels multipele imputatie (MI) met
behulp van de Multiple Imputation by Chained Equations (MICE) procedure (van
Buuren & Oudshoorn 1999). Omdat kosten scheef verdeeld zijn, zijn de 95% betrouwbaarheidsintervallen rond de verschillen in kosten berekend met behulp van bootstrapping. De stijgende kosteneffectiviteitratio (ICER) werd berekend door het verschil
in kosten tussen beide groepen te delen door het verschil in recidiverende enkelverstuikingen. De ICER representeert de waardevermeerdering van de neuromusculaire
training ter preventie van één recidiverende enkelverstuiking in vergelijking met alleen
de gangbare behandeling.
Bij alle analyses is de significantie gesteld op P<0.05.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

204

14.3

Resultaten

In totaal zijn 522 sporters geïncludeerd en random toegewezen aan de interventiegroep
(N=256) en de controlegroep (N=266). Baseline karakteristieken van beiden groepen
verschilden niet (tabel 1). Het aantal uitvallers was gelijk verdeeld over beide groepen
(figuur 1).

Tabel 1.

Baseline gegevens van sporters weergegeven als gemiddelden (standaarddeviatie) of percentages
Interventie

Controle

256 (m=136; v=120)

266 (m=138; v=128)

28.6 (11.8)
73.4 (13.3)
176.9 (9.9)
10.82 (8.8)
117.73 (93.59)

28.0 (11.6)
71.7 (13.0)
177.4 (9.5)
10.75 (8.0)
115.35 (113.51)

Usual care
Medisch
Niet-medisch

171 (49%)
85 (50%)

180 (51%)
86 (50%)

Geschiedenis van enkelverstuiking
Index
Laatste recidief < 12 maanden geleden
Laatste recidief > 12 maanden geleden

120 (47%)
54 (21%)
82 (32%)

124 (47%)
62 (23%)
80 (30%)

Preventieve maatregelen
Brace
Tape

47 (18.1 %)
73 (28.2 %)

62 (23.0 %)
64 (23.8 %)

N
Leeftijd (jaren)
Gewicht (kg)
Lengte (cm)
Ervaring (jaren)
Sportexpositie (uren)

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

205

Figuur 1.

Flowchart van de prospectieve interventietrial

Klaar voor inclusie
(N=630)
108 geëxcludeerd
64 stuurden geen eerste vragenlijst terug
12 nog onder behandeling
15 geen informed consent gegeven
9 deden niet aan sport
8 persoonlijke reden

Gerandomiseerd (N=522)

Toegewezen aan usual care & neuromusculaire
training (N=256)

Toegewezen aan alleen usual care (N=266)
266 ontvingen toegewezen interventie

256 ontvingen toegewezen interventie

Lost to follow-up
(N=44; uitvalspercentage 17%)

Lost to follow-up
(N=31; uitvalspercentage 12%)

Redenen
Te weinig tijd (N=7)
Persoonlijke reden (N=4)
Gebrek aan motivatie (N=4)
Onbekend (N=26)
Geblesseerd aan been (N=3)

Redenen
Te weinig tijd (N=6)
Persoonlijke reden (N=4)
Te ingewikkeld (N=3)
Onbekend (N=18)

Geanalyseerd (N=212)

Geanalyseerd (N=235)

44 geëxcludeerd van de analyse

31 geëxcludeerd van de analyse

Reden
Lost to follow-up

Reden
Lost to follow-up

Expositie en blessure incidentie
In de interventie- en controlegroep zijn een totaal van respectievelijk 30.140 en 30.682
sporturen geregistreerd. Tijdens de follow-up periode rapporteerden 145 (28%) van
de 522 sporters een verstuiking van dezelfde enkel; 56 (22%) in de interventiegroep
en 89 (33%) in de controlegroep. De overall incidentie enkelverstuikingen in de interventiegroep was 1,86 per 1.000 sporturen (95% BI 1,37 - 2,34) en in de controlegroep
2,90 per 1.000 sporturen (95% BI 2,30 - 3,50).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

206

Effect van het oefenprogramma
Cox regressie analyse liet een significant lager risico op een recidiverende enkelverstuiking voor de interventiegroep in vergelijking met de controlegroep zien (tabel
2). Een vergelijkbaar effect werd gevonden voor enkelverstuikingen die leidden tot
sportverzuim en enkelverstuikingen die leidden tot kosten.
Voor deelnemers die medische behandeling ondergingen voor het inclusieletsel werd
slechts een effect gevonden voor recidiverende enkelverstuikingen resulterend in kosten. Voor de andere categorieën werd geen verschil gevonden. Voor niet medisch behandelde deelnemers werd een significant lager risico gevonden voor zelfgerapporteerde
recidiverende enkelverstuikingen, voor enkelverstuikingen leidend tot sportverzuim
en enkelverstuikingen resulterend in kosten.
Tabel 2.

Incidentiedichtheden (95% betrouwbaarheidsinterval) en relatief risico
(RR) naar blessureperspectief

Enkelverstuiking
Zelfrapportage
Sportverzuim
Kosten

Interventie

Controle

RR

1,86

2,90

0,63*

(1,37 - 2,34)

(2,30 - 3,50)

(0,45 – 0,88)

0,65

1,17

0,53*

(0,38 - 0,92)
0,29

(0,82 - 1,52)
1,08

(0,32 - 0,88)
0,25*

(0,11 - 0,47)

(0,74 - 1,42)

(0,12 - 0,50)

RR werd bepaald met behulp van Cox regressie, aangepast voor leeftijd, type sport en sportniveau.
* geeft een statistisch significant verschil aan (P=.05).

Kosten
Volledige kostendagboekjes zijn door 75% van alle geblesseerde deelnemers teruggestuurd (42 (75%) in de interventiegroep; 66 (74%) in de controlegroep). Deelnemers
die het kostendagboek niet of niet volledig bijhielden verschilden niet van de rest op
geslacht, leeftijd, sportverleden en maandelijkse expositie.
Gemiddelde overall kosten per recidieve verstuiking waren €117 (SD €325) in de interventiegroep en €447 (SD €1.403) in de controlegroep (tabel 3). Per letsel was er een
significant totaal kostenverschil van −€332 (95%BI: −€741 - −€62) ten faveure van de
interventiegroep. Zowel de directe kosten per letsel (−€38; −€74 tot −€2) als de indirecte kosten (−€322; −€721 tot −€64) waren significant lager in de interventiegroep.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

207

Tabel 3.

Gemiddelde (standaard deviatie) totale directe, totale indirecte en overall
totale kosten (€) per sporter en per geblesseerde sporter en gemiddelde
kostenverschillen (95% BI) per sporter en per geblesseerde sporter gedurende een follow-up van 12 maanden. Gegevens bepaald na MI

Per sporter

Interventie
(n=256)

Controle
(n=266)

Verschil

Interventie
Direct

27,50
5,02

20,42

27,50
−15,40*

Indirect

(29,79)
13,91

(79,93)
128,98

(−28,29 - −5,48)
−115,06*

Overall

(132,81)
46,44

(804,69)
149,40

(−259,94 - −39,11)
−102,96*

(155,50)

(835,83)

(−252,54 , −22,59)

Interventie

Controle

Verschil

Interventie
Direct

(n=56)
27,50
22,97

(n=89)
61,04

27,50
−38,07*

Indirect

(60,76)
63,61

(129,34)
385,48

(−74,29 - −2,29
−321,88*

Overall

(285,66)
114,07

(1360,08)
446,52

(−721,29 - −64,19)
−332,45*

(324,78)

(1403,39)

(−741,13 - −62,36)

Per geblesseerde
sporter

* geeft een statistisch significant verschil aan (P=.05).

De gemiddelde totale kosten per deelnemer waren €46 (SD €156) in de interventiegroep
en €149 (SD €836) in de controlegroep. Er bestond een significant totaal kostenverschil
tussen beide groepen van −€103 (95%BI −€253 - −€23), hetgeen inhoudt dat kosten
per deelnemer in de controlegroep  €103 hoger waren dan in de interventiegroep. De
totale directe en indirecte kosten waren significant lager in de interventiegroep (−€15;
−€28 tot −€5 en respectievelijk −€115; −€260 tot −€9).

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

208

Kosteneffectiviteit van het oefenprogramma
De ICER van de interventie in vergelijking met de gangbare behandeling was 889.
Vanuit maatschappelijk perspectief betekent dit dat per voorkomen letsel €889 kan
worden bezuinigd op de totale zorgkosten die gepaard gaan met een enkelverstuiking.
De interventie was dominant; het effect was groter en de kosten waren lager in de
interventiegroep vergeleken met de controlegroep (figuur 2).
Figuur 2.

Cost-effectiveness plane behorende bij de uitgevoerde kosteneffectiviteitsanalyse. De x-as representeert de groepsverschillen in effect, de y-as de
kostenverschillen. Deze figuur laat zien dat onder invloed van de interventie meer effect wordt bereikt tegen gereduceerde kosten

Naleving van het oefenprogramma
Sporters uit de interventiegroep gaven zichzelf na vier en acht weken van training
scores voor de mate van naleving van het oefenprogramma. Om contaminatie tussen interventie- en controlegroep te voorkomen werd de controlegroep maandelijks
gevraagd of zij aan neuromusculaire training hadden gedaan. In totaal gaven 58 (23%)
interventiegroep sporters aan het acht weken durend programma volledig te hebben
doorlopen; 75 (29%) sporters gaf aan deels compliant te zijn geweest; 89 (35%) sporters kon als niet-compliant worden geclassificeerd. Naleving van het programma was
onbekend voor 34 (13%) sporters. Vijf (2%) van de 266 controlegroep sporters gaf
aan neuromusculaire training te hebben uitgevoerd tijdens de follow-up van één jaar.
Deze sporters voerden deze oefeningen uit als onderdeel van medische behandeling
van een recidiverende enkelverstuiking en gegevens na het recidiverende letsel werden
dus niet meegenomen in de analyse.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

209

14.4

Discussie, conclusies en aanbevelingen

Dit gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek liet zien dat een neuromusculair oefenprogramma, dat thuis en zonder begeleiding aansluitend op de reguliere behandeling
van een enkelverstuiking wordt uitgevoerd, zowel effectief als kostenbesparend is ter
voorkoming van recidiverende enkelverstuikingen.
Net als in eerdere trials werd een tweevoudige reductie in het risico op een recidiverende enkelverstuiking gevonden (Handoll et al. 2001, Verhagen et al. 2000). Dit geldt
voor zowel zelfgerapporteerde enkelverstuikingen en voor enkelverstuikingen die leidden tot sportverzuim. Het risico op directe en/of indirecte kosten als gevolg van een
recidiverende enkelverstuiking was 3,6 keer zo groot in de controlegroep ten opzichte
van de interventiegroep. Voorts toonde het oefenprogramma aan dat maatschappelijk
gezien totale zorgkosten als gevolg van een enkelverstuiking kunnen worden verminderd met bijna €900 per voorkomen letsel.
Het huidige onderzoek gebruikte zelfrapportage voor de registratie van recidiverende
enkelverstuikingen. Dit gold voor zowel de registratie van het inclusieletsel als de
enkelverstuikingen die tijdens de studie maandelijks werden gemeld. Aangezien recidiverende enkelverstuikingen maandelijks werden gerapporteerd is de kans op recall bias
gering. Echter, het was mogelijk dat misclassificaties van blessures tijdens de follow-up
en/of inclusie hebben opgetreden. Om deze foutkans tot een minimum te beperken werden registratieformulieren uit een eerder gerandomiseerde trial (Verhagen et al. 2004)
naar hetzelfde onderwerp gebruikt. In deze trial werden alle gerapporteerde blessures
gediagnosticeerd aan de hand van dit blessureregistratieformulier. De validiteit van dit
formulier is summier getoetst door middel van blindering voor groepstoekenning en
onafhankelijk beoordeling door twee sportartsen. Beide artsen waren het eens over de
diagnose van alle blessures. Hieruit is opgemaakt dat dit blessureregistratieformulier
voldoende valide en betrouwbaar is.
De uitval van sporters gedurende de follow-up was met 14% relatief laag. Baseline
karakteristieken van sporters die uitvielen verschilde niet van andere sporters. Hierdoor
is het aannemelijk dat geen selectieve uitval heeft plaatsgevonden in deze studie.
Tot op heden heeft maar één andere gerandomiseerde trial direct het effect van een
oefenprogramma op recidiverende enkelverstuikingen na een acuut letsel onderzocht
(Holme et al. 1999). Twaalf maanden na het inclusieletsel werd een significant verschil
in recidiverende enkelverstuikingen vastgesteld tussen de interventie- en de controlegroep ten faveure van de interventiegroep (Holme et al. 1999). In vergelijking met
het huidige onderzoek was de onderzoekspopulatie kleiner (N=92 vs. N=522), was
het uitvalspercentage aanzienlijk hoger (27% vs. 14%) en werd rapportage van een
recidiverende enkelverstuiking pas na twaalf maanden opgevraagd. Een ander verschil
was dat sporters in het huidige onderzoek het oefenprogramma zonder begeleiding
uitvoerden, terwijl Holme et al. (1999) fysiotherapeuten inzette.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

210

Eerder Nederlands onderzoek naar neuromusculaire training bij volleyballers concludeerde dat een dergelijk programma op lange termijn kostenbesparend kan zijn
(Verhagen et al. 2005). Het huidige onderzoek is het eerste dat laat zien dat in het
eerste jaar na introductie kostenbesparing kunnen optreden. Dit is grotendeels te wijten
aan de andere setting en de selectievere doelgroep die in het huidige onderzoek zijn
gebruikt. Het genoemde onderzoek van Verhagen et al. (2004) bestond uit een minimaal oefenprogramma voor volleyballers, waarbij een enkele oefening door iedereen
bij elke warming-up werd uitgevoerd. Dit in tegenstelling tot het huidige onderzoek
waarbij recent geblesseerden een 8 weken durende intensief oefenprogramma kregen
aangeboden.
Ondanks dat in de huidige trial een significante reductie in het risico op een recidiverende enkelverstuiking werd gevonden, had een betere naleving van het oefenprogramma kunnen leiden tot een nog uitgesprokener verschil tussen interventie- en
controlegroep. Compliantie werd gemeten middels een maandelijkse vragenlijst. Dit
was de enige manier aangezien direct contact met de sporter praktisch onmogelijk
was. Ondanks eerder onderzoek dat heeft laten zien dat een zes weken durend begeleid
oefenprogramma ook effectief is (Holme et al. 1999), is het waarschijnlijk dat gedeeltelijke naleving van ons individuele oefenprogramma niet voldoende is om preventieve
effecten te bewerkstelligen.
Door de brede opzet van de studie wat betreft leeftijd, sport en niveau van sportbeoefening kunnen de resultaten van dit programma breed worden geïmplementeerd; van
de jonge toptalenten tot recreatieve beoefenaars van de sport.
Het geschatte aantal van half miljoen enkelverstuikingen op jaarbasis3 gekoppeld aan
de huidige kostenbesparing van €103 per uitgegeven interventie leidt tot een potentieel
jaarlijkse kostenbesparing van bijna €50.000.000. Dit bedrag komt overeen met een
potentiële kostenreductie van 30% op de totale jaarlijkse kosten voor enkelverstuikingen.
Deze trial heeft de effectiviteit en kosteneffectiviteit van neuromusculaire training
als additie op usual care aangetoond. Verder heeft het laten zien dat het programma
specifiek werkzaam is bij niet-medisch behandelde sporters. Gezien de aanzienlijke
kostenbesparing is brede implementatie van het oefenprogramma sterk aanbevolen.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

211

REFERENTIES
Aaltonen S, Karjalainen H, Heinonen, A, Parkkari J, Kujala UM. Prevention of sports
injuries: systematic review of randomized controlled trials. Arch Intern Med 2007;
167: 1585-92.
Bahr R, Bahr IA. Incidence of acute volleyball injuries: a prospective cohort study of
injury mechanisms and risk factors. Scand J Med Sci Sports 1997; 7: 166-71.
Buuren S van, Oudshoorn K. Flexible multivariate imputation by MICE. In Technical
Report Leiden, The Netherlands: TNO Quality of Life; 1999.
Ekstrand J, Tropp H. The incidence of ankle sprains in soccer. Foot Ankle 1990; 11:
41-4.
Fong DT, Hong Y, Chan LK, et al. A systematic review on ankle injury and ankle sprain
in sports. Sports Med 2007; 37(1): 73-94.
Gross MT, Lin HY. The role of ankle bracing for prevention of ankle sprain injuries.
J Orthop Sports Phys Ther 2003; 33: 572-7.
Handoll HH, Rowe BH, Quinn KM, de Bie R. Interventions for preventing ankle ligament injuries. Cochrane Database Syst Rev 2001; 3: CD000018.
Haskell WL, Lee I, Pate RR et al. Physical activity and public health: updated recommendation for adults from the American College of Sports Medicine and the American
Heart Association. Circ 2007; 116: 1081-93.
Holme E, Magnusson SP, Becher K, et al. The effect of supervised rehabilitation on
strength, postural sway, position sense and re-injury risk after acute ankle ligament
sprain. Scand J Med Sci Sports 1999; 9(2): 104-9.
Milgrom C, Shlamkovitch N, Finestone A, et al. Risk factors for lateral ankle sprains:
a prospective study among military recruits. Foot Ankle 1991; 12: 26-30.
Parkkari J., Kujala M., Kannus P. Is it possible to prevent sports injuries? Review
of controlled clinical trials and recommendations for future work. Sports Med 2001;
31(14): 985-95.
Schoots W, Vriend I, Stam C, Kloet S. Sportblessures in Nederland, een nieuw en
actueel overzicht. Sport & Geneeskunde 2009; 2: 16-23.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

212

Verhagen EA, van Mechelen W, de Vente W. The effect of preventive measures on the
incidence of ankle sprains. Clin J Sports Med 2000; 10; 291-6.
Verhagen EALM, Van der Beek AJ, Bouter LM, et al. A one-season prospective cohort
study of volleyball injuries. Br J Sports Med 2004: 38(4); 477-81.
Verhagen EALM, Van der Beek AJ, Twisk JWR, et al. The effect of a proprioceptive
balance board training program for the prevention of ankle sprains: a prospective
controlled trial. Am J Sports Med 2004; 32(6): 1385-93.
Verhagen EALM. Ankle sprains in volleyball. Players off balance? Amsterdam: Thesis.
VU Medical Center, 2004.
Verhagen EALM, Van Tulder M, Van der Beek AJ, et al. An economical evaluation of
a proprioceptive balance board training program for the prevention of ankle sprains in
volleyball. Br J Sports Med 2005; 39: 111-5.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

213

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

214

Hoofdstuk 15
Discussie, conclusies, aanbevelingen
Vincent Hildebrandt1,2, Astrid Chorus1 en Janine Stubbe1,2
1TNO Kwaliteit van Leven
2Body@Work Onderzoekscentrum Bewegen, Arbeid en Gezondheid, TNO-VUmc
vincent.hildebrandt@tno.nl

15.1

Discussie

Het eerste deel van dit trendrapport Bewegen en Gezondheid laat zien dat het percentage Nederlanders dat voldoende beweegt zich de afgelopen jaren lijkt te stabiliseren.
Dit beeld geven beide databronnen die in dit trendrapport aan de orde komen, namelijk
Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN) en de POLS-enquête van het CBS. De
stijging die de eerste jaren van deze eeuw zichtbaar was, vlakt af. Op zich is dat niet
verwonderlijk gezien het al hoge niveau (in 2009 voldeed 68% aan de combinorm)
en het ‘plafondeffect’ dat zich ongetwijfeld hierbij zal gaan voordoen. Het beleidsdoel van de overheid (70% normactieven in 2012) lijkt nog steeds haalbaar, maar zal
een forse inspanning vergen. Vooral jeugdigen, ouderen (vooral 75+), werknemers
in bepaalde beroepen, niet-werkenden, niet-sporters, mensen met niet Nederlandse
herkomst, mensen met één of meerdere langdurige aandoeningen (met name hart- en
vaatziekten, bronchitis/astma/COPD en diabetes mellitus) en mensen met overgewicht
blijven achter bij het landelijk gemiddelde. In welke mate in deze groepen gezondheidswinst te behalen is, is nog de vraag. Ondanks vele initiatieven wordt gerichte
beweegstimulering in deze groepen belemmerd door het nog vrijwel ontbreken van
effectieve, goed implementeerbare, groepspecifieke interventies. Hier zal de komende
jaren een slag gemaakt moeten worden om het percentage normactieve personen binnen deze groepen te verhogen.
Extra inspanning zal ook om een andere reden nodig zijn: het tegengaan van een
sedentaire leefstijl. Tot nu toe is het beleid vooral gericht op het stimuleren van meer
bewegen. Uit hoofdstuk 3 blijkt de noodzaak een tweede spoor te gaan bewandelen.
Zoals in dat hoofdstuk uiteengezet wordt, is voldoende bewegen iets anders dan een
niet-sedentaire leefstijl. Voldoen aan alle normen voor gezond bewegen kan – zo blijkt moeiteloos samengaan met een sedentaire leefstijl. Dit noodzaakt aandacht in beleid
voor het stimuleren van niet-sedentaire leefstijl, naast het stimuleren van bewegen.
Hier wreekt zich wel het ontbreken van een goede definiëring van het begrip sedentaire
leefstijl en als consequentie ook het ontbreken van een norm. Het is dan ook belangrijk
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

215

sedentair gedrag te betrekken in een toekomstige herziening van de beweegnormen in
het licht van de stand van de wetenschap over de relatie bewegen en gezondheid, zodat
er een éénduidig kader wordt verkregen om beweeg- en sedentair gedrag te beoordelen.
Daarin mogen overigens ook richtlijnen voor krachtsbehoud niet ontbreken, gezien de
vele gezondheidsvoordelen, met name op hogere leeftijd (Haskell et al., 2007).
De cijfers en trends bij de jeugd zijn al jaren verontrustend, reden om deze leeftijdsgroep in een apart hoofdstuk te adresseren. Het aantal jeugdigen dat de combinorm
haalt is in vergelijking met volwassenen erg laag (46% in 2009) en is in de afgelopen
jaren niet gestegen. Hierbij dient opgemerkt te worden dat voor jeugdigen tot 18 jaar
een ‘strengere’ norm geldt dan voor volwassenen vanaf 18 jaar. Jongeren voldoen
namelijk pas aan de norm als zij op elke dag van de week tenminste 60 minuten tenminste matig intensief bewegen en/of op tenminste drie dagen per week tenminste 20
minuten intensief bewegen.
Verder voldoet een ruime meerderheid van deze leeftijdsgroep niet aan de norm van ten
hoogste twee uur per dag zittende en liggende activiteiten (sedentair gedrag). Positief is
wel dat het percentage sporters zeer hoog is (84%). Dit onderstreept nog eens dat een
sedentair bestaan heel goed kan samengaan met actieve sportbeoefening. Adolescenten
scoren in alle gevallen extra ongunstig, met uitzondering van de sportdeelname, die
ook in deze groep zeer hoog is.
Bij de werknemers is het beeld gemiddeld bezien gunstig: in deze groep zijn de overheidsdoelstellingen voor 2012 al ruim gehaald. Dit gemiddeld gunstige beeld verdoezelt
echter dat in sommige beroepsgroepen werknemers juist alarmerend weinig bewegen.
Ook in de werksetting is het dus zaak een generieke benadering in te wisselen voor een
specifieke benadering gericht op risicogroepen, met de noodzaak voor deze groepen
effectieve interventies te ontwikkelen en te implementeren.
Ook bij de ouderen is de situatie minder gunstig dan het algemene beeld. Het aantal
ouderen dat intensief beweegt en de juist in deze groep zo gewenste spierversterkende
oefeningen doet, lijkt af te nemen. Tot nu toe wordt hieraan echter in beleid en promotie
van bewegen nauwelijks aandacht aan besteed. Zeker nu er sprake lijkt te zijn van een
ongunstige trend, is extra aandacht hiervoor gewenst.
Ook het beweeggedrag van mensen met een niet-Nederlandse herkomst (en met name
Turkse Nederlanders) aandacht behoeft, omdat dit achterblijft bij de algemene bevolking. Positief is wel dat uit hoofdstuk 12 blijkt dat integratie een positieve invloed
lijkt te hebben op dit verschil: de tweede generatie mensen met een niet-Nederlandse
herkomst verschilt niet meer van autochtone Nederlanders.
In dit trendrapport komt in hoofdstuk 10 een tweede databron aan de orde die inzicht
kan geven in het bewegen binnen de Nederlandse bevolking: de POLS-enquête van het
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

216

CBS. Ook de CBS-cijfers laten de afgelopen jaren een stabiel beeld zien ten aanzien van
het aantal volwassenen dat aan de normen voldoet. Het verschil met de TNO-monitor
is vooral dat de CBS-cijfers geen stijging in de periode 2000-2006 te zien geven. Mede
daardoor is het absolute aantal normconforme Nederlanders bij het CBS aanzienlijk
lager. Ook laten de CBS-data in tegenstelling tot de TNO-monitor een daling zien van
het aantal minuten per week dat Nederlanders besteden aan bewegen op het werk/school
en huishoudelijk werk. Deze verschillen zullen ongetwijfeld te maken hebben met het
feit dat de TNO-monitor en CBS verschillende meetinstrumenten gebruiken, waardoor
bijna per definitie andere uitkomsten te verwachten zijn. Een andere reden zou kunnen
liggen in verschillen in validiteit en betrouwbaarheid, maar er zijn geen indicaties dat
het ene instrument meer valide en betrouwbaar is dan het andere.
Wat betreft de groepen die relatief laag scoren op de beweegnormen, is er grote overeenstemming tussen beide databronnen, met uitzondering van de ouderen. Deze scoren
in de TNO-monitor aanzienlijk lager dan bij CBS. Dit heeft waarschijnlijk te maken
met het feit dat de intensiteit van bewegen bij de TNO-monitor wordt ingeschat door de
respondent zelf, en bij CBS achteraf wordt gecodeerd aan de hand van de MET-waarde
van de betrokken activiteit. Aangezien de MET-waarde van een bepaalde activiteit voor
ouderen lager is dan voor jongeren, resulteert dit in gunstiger scores voor ouderen.
Blijkbaar komt dit niet overeen met de eigen inschatting van intensiteit van activiteiten
door deze leeftijdsgroep zelf.
Wat sportblessures betreft lijkt het erop dat het preventiebeleid effect sorteert.
Hoofdstuk 13 laat zien dat er een dalende trend is van het aantal sportblessures (nietsignificant) en van het aantal spoedeisende hulp (SEH)-behandelingen (significant)
per 1.000 sporters. Echter, in de periode 2004-2008 is er sprake van een significante
stijging van het aantal SEH-behandelingen met 22%. Redenen voor deze stijging
zijn een groei in sportdeelname en meer blessures bij de jeugd (41%), vooral bij de
leeftijdsgroep 15-24 (19%). Tevens dragen veldvoetbal (33% van de totale stijging)
en bewegingsonderwijs (22%) bij aan de stijging van het aantal SEH-behandelingen
voor sportblessures in de periode 2004-2008.
Vanwege deze stijging is het noodzakelijk meer aandacht te geven aan het ontwikkelen en implementeren van effectieve maatregelen binnen de sport. Hoofdstuk 14
laat zien dat er in de squash- en tennissport weinig aandacht wordt besteed aan dit
thema, mede door het gebrek aan kennis over de effectiviteit van maatregelen binnen deze sporten. Gezien de omvang van het aantal blessures bij tennis en de hoge
blessure-incidentie bij squash is het dan ook zeker wenselijk meer onderzoek hiernaar
te gaan uitvoeren. Hoofdstuk 14 geeft een beschrijving van een preventieve maatregel
ten aanzien van enkelverstuikingen. De resultaten laten zien dat een oefenprogramma
met oefentol (kosten)effectief is als aanvulling op usual care. Meer aandacht voor
ontwikkeling, evaluatie en implementatie van preventieve maatregelen is dan ook van
belang bij het behalen van het gestelde doel in de nota Tijd voor Sport van VWS om
de blessure-incidentie (het aantal sportblessures per 1.000 uur sport) met 10% terug
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

217

te dringen. In dit verband is het tevens wenselijk aandacht te besteden aan de vraag
hoe nauwkeurige en betrouwbare cijfers over de blessure-incidentie verkregen kunnen
worden, omdat anders het onduidelijk zal blijven of de geformuleerde beleidsdoelen
al dan niet gehaald worden.
Hierboven is er al op gewezen dat nieuwe kennis over bijvoorbeeld de gezondheidsgevolgen van een sedentaire leefstijl en onvoldoende krachtsbehoud mogelijk een
herziening en verbreding van de vigerende normen noodzaken. In 2007 is in de USA
al een update verschenen van de norm die in het laatste decennium van de vorige eeuw
werd gepresenteerd (Haskell et al., 2007). Daarin wordt vooral het belang onderstreept
van een voldoende intensiteit van bewegen. In feite zit dit element al ten dele verdisconteerd in de combinorm zoals die sinds jaren in Nederland door de overheid wordt
gehanteerd: de combinorm zegt immers ook dat meer intensief bewegen (conform de
fitnorm) deels kan compenseren voor minder matig intensief bewegen (conform de
NNGB). In ieder geval is de tijd rijp voor een nieuwe bezinning op de vraag of de
NNGB en combinorm nog voldoende state-of-the-art zijn en kunnen gelijk de nieuwe
thema’s (sedentaire leefstijl en krachtbehoud) worden ‘meegenomen’.

15.2

Conclusies

Totale bevolking
● Uit de  TNO-monitor blijkt dat in 2000 44% van de Nederlandse bevolking van
18 jaar en ouder aan de Nederlandse Norm Gezond Bewegen (NNGB) voldoet. In
de jaren 2000-2006 is sprake van een aanzienlijke stijging, die vervolgens afvlakt.
In 2009 voldoet 61% van de Nederlandse bevolking aan de NNGB (Nederlandse
Norm Gezond Bewegen). Het percentage Nederlanders dat aan de fitnorm voldoet
stijgt in de jaren 2000-2004 geleidelijk, waarna een lichte daling inzet in de periode 2005-2007. De afgelopen twee jaar is er weer sprake van een stijging, zodat
er ten opzichte van 2000 ook bij de fitnorm van een gunstige trend kan worden
gesproken (19% in 2000, 24% in 2009). Aangezien de combinorm de resultante
is van de NNGB en de fitnorm, zien we hier eenzelfde beeld: een stijgende trend
over de jaren, waarbij het percentage personen dat aan de combinorm voldoet stijgt
van 52% in 2000 tot 68% in 2009.
● Groepen volwassenen die relatief minder vaak voldoen aan de beweegnorm zijn
ouderen, werkenden in bepaalde beroepsgroepen, niet-werkenden, niet-sporters,
mensen met niet Nederlandse herkomst, mensen met één of meerdere langdurige
aandoeningen en mensen met overgewicht. Mensen met een lagere opleiding
voldoen relatief minder vaak aan de fitnorm.
● Werk/school en huishoudelijk werk vormen de belangrijkste bronnen van alledaagse activiteit. Alleen het aandeel huishoudelijk werk stijgt systematisch door
Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

218

●

●

●

de jaren, de andere activiteiten laten geen duidelijke stijging of daling zien. Als we
de activiteiten opsplitsen naar intensiteit, dan blijft werk/school steeds de grootste
bijdrage leveren, ook in de categorie ‘zwaar’.
De meeste Nederlanders hebben een positieve attitude jegens bewegen en vinden
het prettig meer te gaan bewegen. Met name inactieve Nederlanders zijn veel minder positief en vinden het zelfs in meerderheid niet prettig om te bewegen. De eigen
omgeving blijkt vooral bij minder- en niet-actieven als niet erg beweegvriendelijk
te worden ervaren en ook niet als stimulerend om meer te gaan bewegen. Bijna de
helft van de Nederlanders die niet aan de combinorm voldoet acht zichzelf in staat
meer te gaan bewegen als de wil er is. Van de groep inactieven acht zich hoogstens
een kwart daartoe in staat.
In de afgelopen tien jaar is het percentage inactieve volwassen Nederlanders gedaald
en sinds 2005 schommelt dit percentage tussen de 5 en de 6%. Risicogroepen voor
inactiviteit zijn ouderen (vooral 75-plussers), laag opgeleiden, niet-werkenden,
niet-sporters, mensen die niet in Nederland geboren zijn (tot 2008), mensen met
één of meer langdurige aandoeningen en mensen met obesitas.
Het sedentaire gedrag wordt pas sinds 2006 gemeten en is sindsdien vrij stabiel
geweest. Aangezien richtlijnen voor sedentair gedrag van volwassenen tot op heden
ontbreken, kan nog niet worden bepaald hoeveel procent van de Nederlanders te
veel sedentair gedrag vertoont. Sedentaire personen voldoen minder aan de NNGB,
maar juist (iets) meer aan de fitnorm dan niet-sedentaire personen.

Doelgroepspecifiek
● Van de jeugdigen (4-17 jaar) haalde in 2006 27% de NNGB; in 2009 was dit
gedaald tot 22%. Het percentage jeugdigen dat de fitnorm haalt is in de periode
2006-2009 gestegen van 27% naar 32%. Het percentage jeugdigen dat de combinorm haalde was in 2009 46%. Het percentage inactieve jongeren is in de afgelopen
jaren vrij stabiel en bedraagt ruim 13%. Dit grote verschil met volwassenen heeft
ook te maken met het feit dat jongeren t/m 17 jaar meer moeten bewegen om ‘semiactief’ genoemd te worden. Daarbij is het percentage adolescenten dat inactief is
(15-20%) fors hoger dan het percentage inactieve kinderen (circa 10%). Groepen
jeugdigen die relatief minder vaak voldeden aan de beweegnormen zijn jongeren
van 12-17 jaar, niet-sporters en jeugdigen met een niet-Nederlandse herkomst.
Voor kinderen geldt dat de norm ten aanzien van sedentaire activiteiten op minder
dan twee uur sedentair gedrag per dag ligt. Een groot deel van de kinderen haalt
deze norm niet. Sporten en lopen/wandelen vormden de belangrijkste bronnen van
alledaagse lichamelijke activiteit. De meeste jeugdigen hadden in de periode 20062009 een positieve attitude ten aanzien van meer bewegen en vonden het prettig
meer te gaan bewegen. Inactieve jeugdigen echter waren veel minder positief en
vonden het zelfs in meerderheid niet prettig om te bewegen. De eigen omgeving
bleek vooral bij niet-actieven als niet erg beweeglijk te worden ervaren en ook

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

219

●

●

●

●

●

niet als stimulerend om meer te gaan bewegen. Inactieve jeugdigen achtten zich
echter wel goed in staat om meer te gaan bewegen als ze dat echt zouden willen.
Ook bij de groep ouderen zet de aanvankelijke positieve trend ten aanzien van
de NNGB zich niet voort, terwijl met name bij spierversterkende oefeningen en
de attitude ten aanzien van bewegen de laatste jaren een minder gunstige trend
zichtbaar is.
De lichamelijke activiteit van personen met chronische aandoeningen is in de eerste
6 jaar van het nieuwe millennium geleidelijk gestegen, maar die trend heeft zich
in de laatste 4 jaar niet doorgezet. De mate van inactiviteit blijft vrijwel constant
over de jaren, en schommelt rond de 12%. Groepen met de hoogste mate van
bewegingsarmoede zijn: hart- en vaatziekten, bronchitis/astma/COPD en diabetes
mellitus type 1 en 2.
Sporters voldoen vaker dan niet-sporters aan de beweegnormen, maar dit is vooral
de verdienste van de groep die meer dan twee keer per week deelneemt aan sport.
Ondanks deze relatie tussen sporten en bewegen is het niet zo dat bevolkingsgroepen die meer sporten ook meer bewegen. Sporten lijkt bij een aantal bevolkingsgroepen een compensatie voor beperkt beweeggedrag overdag, bijvoorbeeld
bij mensen met een zittend beroep. Zowel de sporters als de bewegers voelen
zich overigens gezonder en noteren in grotere mate een gezond gewicht dan de
niet-sporters en niet-bewegers. De mensen die al enigszins in beweging zijn of
deelnemen aan sport hebben in grotere mate een beweegintentie dan de groep die
aan heeft gegeven niet te sporten of bewegen.
Niet-westerse migranten en hun nakomelingen voldoen minder vaak aan de
Nederlandse Norm Gezond Bewegen dan autochtone Nederlanders. Turkse
Nederlanders verschillen daarbij het meest met autochtone Nederlanders, terwijl
Antilliaanse Nederlanders het minste verschillen. Wanneer sociaaldemografische,
-economische en gezondheidsfactoren worden meegenomen is het verschil tussen
Antilliaanse en autochtone Nederlanders niet meer significant. De tweede generatie
niet-westerse migranten verschilt niet meer van autochtone Nederlanders in het
behalen van de beweegnorm als sociaaldemografische, -economische of gezondheidsfactoren gelijk gesteld worden. Dit geldt ook voor niet-westerse migranten
die geïntegreerd zijn, in de zin van beheersing van de Nederlandse taal en een
voornamelijk autochtone vriendenkring.
Wat sportblessures betreft lijkt het erop dat het preventiebeleid effect sorteert. Er is
een dalende trend van het aantal sportblessures (niet-significant) en van het aantal
SEH-behandelingen (significant) per 1.000 sporters. Echter, in de periode 20042008 is er sprake van een significante stijging van het aantal SEH-behandelingen
met 22%.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

220

15.3
●

●

●

●

●

Aanbevelingen
De tot nu toe uitgevoerde beweegstimulering is onvoldoende effectief gebleken
voor groepen die al jarenlang te weinig bewegen: jeugdigen, ouderen, mensen met
chronische aandoeningen, niet-werkenden, mensen met overgewicht, Nederlanders
met een niet-Nederlandse herkomst (eerste generatie), en werknemers in bepaalde
beroepsgroepen. Ontwikkeling van specifiek op deze groepen toegespitste interventies is dringend nodig, evenals onderzoek naar de effectiviteit en implementatie
van bestaande en nieuwe interventies.
De gezondheidsrisico’s van sedentair gedrag naast beweeg- en sportgedrag zijn tot
nu toe onvoldoende duidelijk. Om gericht beleid te ontwikkelen en te integreren
in het bestaande beweegbeleid is de ontwikkeling van richtlijnen voor volwassenen ten aanzien van sedentair gedrag noodzakelijk alsmede de ontwikkeling van
specifieke maatregelen gericht op het tegengaan van een sedentair gedrag.
Naast aërobe inspanning is het stimuleren van krachtsbehoud van belang om
functionele achteruitgang en verlies aan zelfstandigheid bij met name kwetsbare
groepen (ouderen en chronisch zieken) te voorkomen en zorgafhankelijkheid tegen
te gaan.
Wat betreft blessurepreventie, verdienen de jeugd, de leeftijdsgroep 15-24, veldvoetbal en bewegingsonderwijs extra aandacht. Ontwikkeling, evaluatie en implementatie van preventieve maatregelen is hierbij van groot belang. Al effectief
gebleken interventies, zoals het in dit trendrapport beschreven oefenprogramma
met oefentol voor enkelblessures, verdienen breed geïmplementeerd te worden.
Het verdient aanbeveling de momenteel gehanteerde beweegnormen opnieuw
tegen het (wetenschappelijke) licht te houden en te bekijken of het zinvol is
deze te herzien en tevens uit te breiden met een norm voor sedentaire leefstijl en
krachtsbehoud.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

221

Referentie
Haskell Wl, Lee I, Pate Rr, Powell Ke, Blair Sn, Franklin Ba, Macera Ka, Heath Gw,
Thompson Pd, Bauman A Physical Activity and Public Health: Updated Recommendation
for Adults from the American College of Sports Medicine and the American Heart
Association Medicine & Science in Sports & Exercise. 39(8):1423-1434, 2007.
.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

222

BIJLAGE 1
SPORTPROFIELEN
Christine Stam
Stichting Consument en Veiligheid
c.stam@veiligheid.nl

In dit hoofdstuk worden blessureprofielen van 23 sporttakken gepresenteerd. De gegevens zijn afkomstig uit het enquêteonderzoek Ongevallen en Bewegen in Nederland
en het Letsel Informatie Systeem.
Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN), voorheen Ongevallen in Nederland,
is een continu uitgevoerde enquête onder Nederlandse huishoudens naar letsels door
ongevallen en blessures. Het gaat daarbij zowel om medisch behandelde als niet
medisch behandelde letsels. Tevens wordt gevraagd naar sportparticipatie en bewegen in Nederland. In totaal worden per jaar circa 11.000 personen ondervraagd door
middel van telefonische interviews of via internet. Door middel van weging van de
enquêtegegevens wordt de steekproef in overeenstemming gebracht met de landelijke
bevolking. Omdat het aantal respondenten met een sportblessure klein is (circa 1.200
per jaar), is OBiN vooral geschikt om een algemeen overzicht te geven van sportblessureproblematiek. De werkzaamheden voor OBiN worden uitgevoerd door Consument
en Veiligheid, Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid SWOV,
Universitair Centrum Sportgeneeskunde, locatie UMC Utrecht, TNO Kwaliteit van
Leven, TNO Arbeid en het W.J.H. Mulier Instituut. Zowel de gegevens over blessures
als gegevens over sportparticipatie betreffen de periode 2006-2008.
In het Letsel Informatie Systeem (LIS) van Consument en Veiligheid staan slachtoffers geregistreerd die na een ongeval, geweld of automutilatie zijn behandeld op een
Spoedeisende Hulp (SEH) afdeling van een selectie van ziekenhuizen in Nederland.
Deze ziekenhuizen vormen een representatieve steekproef van ziekenhuizen in
Nederland met een continu bezette SEH-afdeling. Dit maakt een schatting van cijfers
op nationaal niveau mogelijk. In LIS worden grote aantallen letsels geregistreerd waaronder jaarlijks ruim 18.000 sportblessures. Deze grote aantallen maken gedetailleerde
uitspraken mogelijk over bijvoorbeeld de aard van sportblessures en de ontstaanswijze
van de blessures. De geanalyseerde gegevens betreffen de periode 2004-2008.
Per sporttak wordt, indien de gegevens beschikbaar en betrouwbaar zijn (n>=25, zie
onder), ten eerste een overzicht gegeven van de omvang van de blessureproblematiek
te weten het totale aantal sportblessures, het aantal acute blessures, het aantal medisch
behandelde acute blessures en het aantal SEH-behandelingen in verband met sportblesTrendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

223

sures (aantal en aantal per 1.000 sporturen). Dan volgt een overzicht van blessures en
ongevalsscenario’s per sporttak (%, subcategorieën>=5%). Tot slot volgt een grafiek
die het verloop van het aantal SEH-behandelingen in de tijd weergeeft.
De gepresenteerde gegevens betreffen in alle gevallen jaarlijkse gemiddelde aantallen
of percentages. Door afronding kan het voorkomen dat het totaal in een tabel afwijkt
van de som van de afzonderlijke aantallen. Het n-getal is telkens de som van het aantal
cases over gehele geanalyseerde periode.

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

224

De volgende sporttakken worden beschreven:
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■
■

Badminton
Basketbal
Dansen
Fitness
Gymnastiek/turnen
Handbal
Hardlopen/joggen
Hockey
Korfbal
Motorsport
Paardensport
Schaatsen
Skeeleren/in line skaten
Skiën
Squash
Tennis
Vechtsport
Veldvoetbal
Volleybal
Wandelen
Wielrennen
Zaalvoetbal
Zwemmen

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

225

BADMINTON
Blessures door badminton

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
63
45
16
537

Aantal
100.000
73.000

Aantal per 1.000 sporturen
3,6
2,6

940

0,034

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door badminton naar
letsel en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Pols
polsfractuur
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
Onderbeen
achillespeesletsel
spier-/peesletsel onderbeen
Knie
Voet/tenen
Overig

%
6
1
18
8
6
75
32
23
28
18
8
7
7
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Contact met object
Geraakt door bewegend object
Overig scenario
Acute fysieke belasting

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

226

%
64
46
8
7
28
26

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door badminton
5.000
4.500
4.000
3.500
3.000
2.500
2.000
1.500
1.000
500
0
1989

1990 1991

1992 1993

1994 1995

1996

1997

1998 1999

aantal SEH-behandelingen

2000 2001

2002 2003

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

227

2004 2005

2006

2007

2008

BASKETBAL
Blessures door basketbal

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
23
21
10
2.028

Aantal

Aantal per 1.000 sporturen

3.600

0,32

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door basketbal naar letsel
en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
open wond hoofd
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
fractuur hand/vinger
oppervlakkig letsel/kneuzing hand/ vinger
Pols
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
Knie
Overig

%
11
6
2
49
36
17
10
6
39
25
19
6
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Val door sprong
Contact met object
Geraakt door bal
Overig scenario
Lichamelijk contact

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

228

%
47
26
6
30
27
22
16

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door basketbal
8.000

7.000

6.000

5.000

4.000

3.000

2.000

1.000

0
1989

1990 1991

1992 1993

1994 1995

1996

1997

1998 1999

aantal SEH-behandelingen

2000 2001

2002 2003

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

229

2004 2005

2006 2007

2008

DANSEN
Blessures door dansen

Blessures2
Acute blessures2
Medisch behandelde acute blessures2
SEH-behandelingen3

n1
29
24
11
89

Aantal
52.000

Aantal per 1.000 sporturen2
0,88

160

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen
2 Danssport incl. jazzballet,
3 (Jazz)ballet

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door (jazz)ballet naar
letsel en ongevalsscenario1
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
Heup/been/voet
Voet/tenen
Knie
Enkel
Overig

%
9
1
29
15
58
20
16
14
2

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Val door sprong
Contact met object
Overig scenario
Acute fysieke belasting

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

1 I.v.m kleine aantal SEH-behandelingen slechts beperkte onderverdeling

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

230

%
73
29
10
7
20
12

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door (jazz)ballet
350

300

250

200

150

100

50

0
1988 1989

1990 1991 1992

1993 1994 1995 1996

1997 1998 1999

2000 2001 2002 2003

aantal SEH-behandelkingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1988-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

231

2004 2005 2006

2007 2008

FITNESS
Blessures door aerobics/fitness/conditietraining
n1
245
136

Aantal
370.000
210.000

Medisch behandelde acute blessures

52

84.000

0,31

SEH-behandelingen

761

1.300

0,0049

Blessures
Acute blessures

Aantal per 1.000 sporturen
1,4
0,77

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door fitness naar letsel
en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
open wond hoofd
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
Schouder/sleutelbeen/ac-gewricht
Pols
Bovenarm/elleboog/onderarm
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
Voet/tenen
fractuur voet/teen
oppervlakkig letsel/kneuzing voet/tenen
Onderbeen
Knie
Overig

%
9
6
8
34
11
9
7
7
48
17
12
13
6
6
9
6
1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Contact met object
Geraakt door bewegend object
Stoten tegen stilstaand object
Overig scenario
Acute fysieke belasting

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

232

%
39
19
27
17
5
34
29

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door fitness
3.000

2.500

2.000

1.500

1.000

500

0
1989

1990 1991

1992 1993

1994 1995

1996

1997

1998 1999

aantal SEH-behandelingen

2000 2001

2002 2003

lineaire trend

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

233

2004 2005

2006 2007

2008

GYMNASTIEK/TURNEN
Blessures door gymnastiek/turnen

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
24
15
6
2.068

Aantal

Aantal per 1.000 sporturen

3.600

0,11

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door gymnastiek/turnen
naar letsel en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Bovenarm/elleboog/onderarm
oppervlakkig letsel/kneuzing arm
fractuur onderarm
Pols
polsfractuur
Hand/vingers
fractuur hand/vinger
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
Voet/tenen
fractuur voet/teen
oppervlakkig letsel/kneuzing voet/tenen
Knie
Overig

%
6
3
52
20
6
6
15
11
14
7
38
14
7
13
6
6
5
1

Ongevalsscenario
Val
Val van/uit gymtoestel
Zwikken
Val door sprong van gymtoestel
Contact met object
Geraakt door bewegend object
Stoten tegen stilstaand object
Overig scenario
Acute fysieke belasting

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

234

%
74
16
13
5
14
7
6
12
6

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door gymnastiek/turnen
7.000

6.000

5.000

4.000

3.000

2.000

1.000

0
1989

1990 1991

1992 1993

1994 1995

1996

1997

1998 1999

aantal SEH-behandelingen

2000 2001

2002 2003

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

235

2004 2005

2006 2007

2008

HANDBAL
Blessures door handbal

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
20
16
12
914

Aantal

Aantal per 1.000 sporturen

1.600

0,14

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door handbal naar letsel
en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
oppervlakkig letsel/kneuzing hand/vinger
fractuur hand/vinger
Pols
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
Knie
distorsie knie
Onderbeen
Overig

%
7
2
47
31
12
12
7
44
20
15
12
7
6
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Contact met object
Geraakt door bal
Overig scenario
Lichamelijk contact
Acute fysieke belasting

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

236

%
47
26
23
21
30
18
9

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door handba l
7.000

6.000

5.000

4.000

3.000

2.000

1.000

0
1989

1990 1991

1992 1993

1994 1995

1996

1997

1998 1999

aantal SEH-behandelingen

2000 2001

2002 2003

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

237

2004 2005

2006 2007

2008

HARDLOPEN
Blessures door hardlopen

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
262
135
42
1.101

Aantal
410.000
210.000
64.000
1.900

Aantal per 1.000 sporturen
5,6
2,9
0,88
0,026

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is.

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door hardlopen naar
letsel en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
Bovenarm/elleboog/onderarm
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
enkelfractuur
Voet/tenen
oppervlakkig letsel/kneuzing voet/tenen
Knie
Onderbeen
Overig

%
6
3
22
8
6
68
33
23
5
12
5
11
8
2

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Struikelen
Contact met object
Overig scenario
Acute fysieke belasting

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

238

%
71
38
12
5
24
15

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door hardlope n
4.000

3.500

3.000

2.500

2.000

1.500

1.000

500

0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal SEH-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

239

HOCKEY
Blessures door hockey

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
75
66
23
5.592

Aantal
130.000
110.000

Aantal per 1.000 sporturen
4,5
4,0

9.800

0,34

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door hockey naar letsel
en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
open wond hoofd
oppervlakkig letsel/kneuzing hoofd
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
oppervlakkig letsel/kneuzing hand/vinger
fractuur hand/vinger
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
Voet/tenen
oppervlakkig letsel/kneuzing voet/tenen
Knie
Overig

%
28
18
6
1
39
26
12
11
31
13
8
7
5
6
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Contact met object
Geraakt door bal
Geraakt door hockeystick
Overig scenario
Lichamelijk contact

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

240

%
25
13
67
39
27
9
5

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door hockey
12.000
11.000
10.000
9.000
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal SEH-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

241

KORFBAL
Blessures door korfbal

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
60
46
20
1.170

Aantal
100.000
77.000

Aantal per 1.000 sporturen
5,0
3,9

2.000

0,10

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door korfbal naar letsel
en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
fractuur hand/vinger
oppervlakkig letsel/kneuzing hand/vinger
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
oppervlakkig letsel/kneuzing enkel
Knie
Voet/tenen
Overig

%
3
1
44
34
16
11
51
33
21
6
8
5
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Contact met object
Geraakt door bal
Overig scenario
Lichamelijk contact

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

242

%
49
33
30
28
21
11

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door korfbal
7.000

6.000

5.000

4.000

3.000

2.000

1.000

0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal SEH-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

243

MOTORSPORT
Blessures door motorsport

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen2

n1
5
4
1
1.456

Aantal

Aantal per 1.000 sporturen

2.600

0,20

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<10 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen
2 Motorsport exclusief karten

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door motorsport naar
letsel en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
oppervlakkig letsel/kneuzing romp
Schouder/arm/hand
Schouder/sleutelbeen/ac-gewricht
fractuur sleutelbeen/schouder
luxatie schouder/ac-gewricht
Pols
polsfractuur
Hand/vingers
fractuur hand/vinger
Bovenarm/elleboog/onderarm
Heup/been/voet
Enkel
Knie
Onderbeen
Voet/tenen
Overig

%
7
11
5
47
23
13
5
9
7
8
5
7
31
8
7
6
6
3

Ongevalsscenario
Val
Val van crossmotor
Val van motorfiets
Contact met object
Geraakt door bewegend object
Overig scenario

Totaal

100 Totaal

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

244

%
84
67
7
14
8
2

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door motorsport
4.000

3.500

3.000

2.500

2.000

1.500

1.000

500

0
1989

1990 1991

1992 1993

1994 1995

1996

1997

1998 1999

aantal SEH-behandelingen

2000 2001

2002 2003

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

245

2004 2005

2006 2007

2008

PAARDENSPORT
Blessures door paardensport

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
30
21
11
5.372

Aantal
49.000

Aantal per 1.000 sporturen
0,83

9.400

0,16

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door paardensport naar
letsel en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
licht hersenletsel
Romp/wervelkolom
oppervlakkig letsel/kneuzing romp
Schouder/arm/hand
Bovenarm/elleboog/onderarm
Hand/vingers
fractuur hand/vinger
Schouder/sleutelbeen/ac-gewricht
Pols
polsfractuur
Heup/been/voet
Voet/tenen
oppervlakkig letsel/kneuzing voet/tenen
Enkel
Overig

%
13
5
17
10
40
12
11
6
9
7
5
28
9
5
6
3

Ongevalsscenario
Val
Val van paard, pony
Contact met object
Overig scenario
Contact met een paard, pony
trap, schop van paard, pony
paard, pony op voet

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

246

%
71
67
7
23
20
7
6

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door paardrijden
12.000
11.000
10.000
9.000
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal SEH-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

247

SCHAATSEN
Blessures door schaatsen

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
14
8
3
2.038

Aantal

Aantal per 1.000 sporturen

3.600

0,54

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door schaatsen naar letsel
en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
open wond hoofd
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Pols
polsfractuur
oppervlakkig letsel/kneuzing pols
Bovenarm/elleboog/onderarm
Hand/vingers
Schouder/sleutelbeen/ac-gewricht
Heup/been/voet
Overig

%
18
11
3
63
37
26
9
12
8
6
15
<1

Ongevalsscenario
Val
Contact met object
Overig scenario

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

248

%
93
4
3

100

Trend in het aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door schaatsen*
Index: jan 1989=100
170
160
150
140
130
120
110
100
90
80
70
60
50
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal S E H-behandelingen - geïndexeerd

lineaire trend - geïndexeerd

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid
* geïndexeerde grafiek omdat de trendanalyse is uitgevoerd exclusief schaatswinters en maanden zonder kunstijs

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

249

SKEELEREN/IN LINE SKATEN
Blessures door skeeleren/inline skaten

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
10
8
2
2.637

Aantal

Aantal per 1.000 sporturen

4.600

0,27

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door skeeleren/inline
skaten naar letsel en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Pols
polsfractuur
oppervlakkig letsel/kneuzing pols
Bovenarm/elleboog/onderarm
fractuur onderarm
oppervlakkig letsel/kneuzing arm
Hand/vingers
fractuur hand/vinger
Heup/been/voet
Overig

%
7
3
76
43
32
9
19
8
6
10
5
12
<1

Ongevalsscenario
Val
Contact met object
Overig scenario

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

250

%
96
2
1

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door skeeleren/inline skaten
16.000

14.000

12.000

10.000

8.000

6.000

4.000

2.000

0
1994

1995

1996

1997

1998

1999

2000

2001

2002

2003

aantal SEH-behandelingen

Bron: Letsel Informatie Systeem 1994-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

251

2004

2005

2006

2007

2008

SKIËN
Blessures door skiën

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
42
38
15
1.206

Aantal
59.000
55.000

Aantal per 1.000 sporturen
2,0
1,8

2.100

2

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen
2 Gegevens over SEH-behandelingen en sportparticipatie zijn niet vergelijkbaar

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door skiën naar letsel en
ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
fractuur hand/vinger
oppervlakkig letsel/kneuzing hand/vinger
Schouder/sleutelbeen/ac-gewricht
fractuur sleutelbeen/schouder
Pols
polsfractuur
Bovenarm/elleboog/onderarm
Heup/been/voet
Knie
distorsie knie
Onderbeen
Enkel
Overig

%
3
7
53
19
9
6
17
9
9
5
8
37
20
11
6
6
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Contact met object
Overig scenario

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

252

%
90
7
4
6

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door skiën*
4.000

3.500

3.000

2.500

2.000

1.500

1.000

500

0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal SEH-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid
* trendanalyse betreft alleen de wintermaanden jan, feb en mrt

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

253

SQUASH
Blessures door squash

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
44
34
8
603

Aantal
67.000
52.000

Aantal per 1.000 sporturen
7,1
5,5

1.100

0,11

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door squash naar letsel
en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
open wond hoofd
letsel oogbol
oppervlakkig letsel/kneuzing hoofd
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Schouder/sleutelbeen/ac-gewricht
Hand/vingers
Heup/been/voet
Enkel
Enkeldistorsie
Onderbeen
Achillespeesletsel
spier-/peesletsel onderbeen
Knie
Voet/tenen
Overig

%
28
12
10
5
2
17
8
5
53
20
16
20
12
7
7
6
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Contact met object
Geraakt door squashracket
Geraakt door squashbal
Stoten tegen muur
Overig scenario
Acute fysieke belasting

Totaal

100 Totaal

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

254

%
37
30
37
16
10
9
25
19

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door squash
3.000

2.500

2.000

1.500

1.000

500

0
1989

1990 1991

1992 1993

1994 1995

1996

1997

1998 1999

2000 2001

aantal SEH-behandelingen

2002 2003

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

255

2004 2005

2006 2007

2008

TENNIS
Blessures door tennis

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
138
84
30
2.121

Aantal
210.000
140.000
50.000
3.700

Aantal per 1.000 sporturen
2,8
1,8
0,66
0,049

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door tennis naar letsel
en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Pols
polsfractuur
Hand/vingers
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
Knie
Voet/tenen
Overig

%
8
2
31
14
9
9
58
25
18
9
5
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Contact met object
Geraakt door bal
Overig scenario
Acute fysieke belasting

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

256

%
67
37
11
6
22
18

100

Trend in het aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door tennis
10.000
9.000
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal SEH-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

257

VECHT- EN VERDEDIGINGSSPORTEN
Blessures door vecht- en verdedigingssporten
n1

Aantal

Aantal per 1.000 sporturen

Blessures2

62

93.000

3,4

Acute blessures2

52

78.000

2,8

15
3.182

5.600

0,20

Medisch behandelde acute blessures2
SEH-behandelingen3

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen
2 Vecht- en verdedigingssporten + judo
3 Vechtsport + boksen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door vecht- en verdedigings-sporten1 naar letsel en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
fractuur hand/vinger
oppervlakkig letsel/kneuzing hand/vinger
Schouder/sleutelbeen/ac-gewricht
Bovenarm/elleboog/onderarm
Pols
Heup/been/voet
Voet/tenen
oppervlakkig letsel/kneuzing voet/tenen
fractuur voet/teen
Knie
Enkel
Overig

%
12
6
44
20
9
8
10
7
7
37
20
10
8
6
6
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Contact met object
Stoten tegen stilstaand object
Overig scenario
Lichamelijk contact
trap, schop
slag, klap, stomp
Acute fysieke belasting

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid
1 Vechtsport + boksen

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

258

%
31
9
10
7
59
42
15
8
8

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door vechtsport
8.000

7.000

6.000

5.000

4.000

3.000

2.000

1.000

0
1989

1990 1991

1992 1993

1994 1995

1996

1997

1998 1999

2000 2001

aantal SEH-behandelingen

2002 2003

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

259

2004 2005

2006 2007

2008

VELDVOETBAL
Blessures door veldvoetbal

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
327
280
115
27.703

Aantal
580.000
500.000
210.000
49.000

Aantal per 1.000 sporturen
3,7
3,2
1,3
0,30

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door veldvoetbal naar
letsel en ongevalsscenario
Blessures

% Ongevalsscenario

%

Hoofd/hals/nek

8 Val

48

Romp/wervelkolom

3

Zwikken

21

Schouder/arm/hand

36 Contact met object

15

13

11

Hand/vingers
fractuur hand/vinger
Pols
polsfractuur
Schouder/sleutelbeen/ac-gewricht

Geraakt door bal

7 Overig scenario

37

11

Lichamelijk contact

29

7

trap, schop

14

6

Bovenarm/elleboog/onderarm

5

Heup/been/voet

53

Enkel

21

enkeldistorsie

12

Voet/tenen
oppervlakkig letsel/kneuzing voet/tenen

13
7

Knie

11

Onderbeen

6

Overig

<1

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

260

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door veldvoetbal
80.000

70.000

60.000

50.000

40.000

30.000

20.000

10.000

0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal SEH-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

261

VOLLEYBAL
Blessures door volleybal

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
107
83
27
2.747

Aantal
170.000
130.000
42.000
4.800

Aantal per 1.000 sporturen
4,6
3,7
1,1
0,13

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door volleybal naar letsel
en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
fractuur hand/vinger
oppervlakkig letsel/kneuzing hand/vinger
Pols
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
oppervlakkig letsel/kneuzing enkel
Onderbeen
Knie
Voet/tenen
Overig

%
2
1
42
31
12
9
6
54
35
23
6
7
6
6
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Val door sprong
Contact met object
Geraakt door bal
Overig scenario
Acute fysieke belasting
Lichamelijk contact

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

262

%
55
33
11
28
26
17
8
5

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door volleybal
15.000
14.000
13.000
12.000
11.000
10.000
9.000
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal S E H-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

263

WANDELEN
Blessures door wandelen

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen2

n1
66
36
15

Aantal
100.000
58.000

Aantal per 1.000 sporturen
0,39
0,22

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen
2 Geen gegevens beschikbaar

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

264

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

265

WIELRENNEN
Blessures door wielrennen

Blessures2
Acute blessures2
Medisch behandelde acute blessures2
SEH-behandelingen3

n1
12
7
3
1.021

Aantal

Aantal per 1.000 sporturen2

1.800

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen
2 Wielrennen/toerfietsen
3 Wielrennen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door wielrennen naar
letsel en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
open wond hoofd
licht hersenletsel
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Schouder/sleutelbeen/ac-gewricht
fractuur sleutelbeen/schouder
luxatie schouder/ac-gewricht
Bovenarm/elleboog/onderarm
Hand/vingers
Pols
Heup/been/voet
Heup/bovenbeen
Overig

%
22
9
6
9
50
25
15
6
11
10
5
15
7
4

Ongevalsscenario
Val
Val van fiets
Contact met object
Overig scenario

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

266

%
92
90
7
1

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door wielrennen
3.000

2.500

2.000

1.500

1.000

500

0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal S E H-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

267

ZAALVOETBAL
Blessures door zaalvoetbal

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
60
55
23
2.713

Aantal
99.000
92.000

Aantal per 1.000 sporturen
9,7
9,0

4.700

0,47

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door zaalvoetbal naar
letsel en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
fractuur hand/vinger
Pols
Heup/been/voet
Enkel
enkeldistorsie
Voet/tenen
oppervlakkig letsel/kneuzing voet/tenen
fractuur voet/teen
Knie
distorsie knie
Onderbeen
Overig

%
7
2
25
12
6
7
65
31
22
14
7
5
10
5
8
<1

Ongevalsscenario
Val
Zwikken
Contact met object
Geraakt door bal
Overig scenario
Lichamelijk contact
trap, schop
Acute fysieke belasting

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

268

%
55
35
15
9
31
22
11
5

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door zaalvoetbal
11.000
10.000
9.000
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal SEH-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

269

ZWEMMEN
Blessures door zwemmen

Blessures
Acute blessures
Medisch behandelde acute blessures
SEH-behandelingen

n1
31
25
13
3.031

Aantal
50.000
42.000

Aantal per 1.000 sporturen2
0,41
0,34

5.300

0,044

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid (SEH-behandelingen); Ongevallen en Bewegen
in Nederland 2006-2008, Consument en Veiligheid (blessures, acute -, medisch behandelde acute -); Ongevallen en
Bewegen in Nederland 2008, Consument en Veiligheid (sporturen)
1 n-getallen op basis waarvan het aantal blessures berekend is, bij n<25 n-getal te klein voor betrouwbare schatting
van aantal en aantal per 1.000 sporturen
2 Sporturen=zwemmen/aquajogging/aquarobics

Jaarlijks percentage SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door zwemmen naar letsel
en ongevalsscenario
Blessures
Hoofd/hals/nek
open wond hoofd
oppervlakkig letsel/kneuzing hoofd
Romp/wervelkolom
Schouder/arm/hand
Hand/vingers
Bovenarm/elleboog/onderarm
Schouder/sleutelbeen/ac-gewricht
Heup/been/voet
Voet/tenen
oppervlakkig letsel/kneuzing voet/tenen
fractuur voet/teen
open wond voet/tenen
Overig

%
29
16
7
6
27
10
6
6
36
24
8
8
6
3

Ongevalsscenario
Val
Uitglijden in zwembad
Val door sprong
Contact met object
Stoten tegen stilstaaand object
tegen zwembadrand
Snijden aan object
Overig scenario
Lichamelijk contact

Totaal

100 Totaal

Bron: Letsel Informatie Systeem 2004-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

270

%
43
11
7
35
26
5
5
22
12

100

Trend in aantal SEH-behandelingen i.v.m. een blessure door zwemmen
12.000
11.000
10.000
9.000
8.000
7.000
6.000
5.000
4.000
3.000
2.000
1.000
0
1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008

aantal SEH-behandelingen

lineaire trend

Bron: Letsel Informatie Systeem 1989-2008, Consument en Veiligheid

Trendrapport Bewegen en Gezondheid 2008/2009

271