HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Ministerie van Justitie en Veiligheid
T.a.v. mevrouw mr.
Directeur Wetgeving en Juridische Zaken
Postbus 20301
2500 EH ‘S-GRAVENHAGE

Ir

Datum: 1juni2018

Kenmerk: UIT-P/2018/2694

Pagina: 1 van 8

Geachte mevrouw
Naar aanleiding van uw brief van 20 april 2018 (kenmerk 2242586) geven wij u hierbij onze
reactie op de concepten voor het wetsvoorstel Regels betreffende experimenten in de
rechtspleging (Experimentenwet rechtspleging) en de memorie van toelichting daarbij. Wij doen
dat thematisch: opmerkingen op hoofdlijnen en detallopmerkingen staan per deelonderwerp bij
elkaar.
A. Een streven dat steun verdient
1.
Het wetsvoorstel Experimenteerwet rechtspleging (hierna: de voorgestelde regeling)
voorziet in een al geruime tijd levende behoefte in de rechtspraktijk om te onderzoeken hoe het
verloop van procedures over burgerlijke rechten en plichten (hierna: civiele procedures) optimaal
kan aansluiten bij de aard en inhoud van een zaak. De verwachting bestaat dat een ruimere
beschikbaarheid van procedures die op een bepaald type zaken zijn toegesneden
(zaaksdifferentiatie) goede mogelijkheden biedt om de civiele rechtspraak ook in de toekomst
optimaal ten dienste van de samenleving te laten functioneren. Het wetsvoorstel sluit ook aan bij
een bredere tendens waarin behoefte bestaat aan het opnemen van
experimenteermogelijkheden in wet- en regelgeving.1
2.
Onder meer bij de fundamentele herbezinning in het procesrecht2 is onder ogen gezien
dat procedures voor de burgerlijke rechter zeer uiteenlopend van aard en inhoud zijn en dat het
wenselijk is dat in de wijze van procederen onderscheid kan worden gemaakt naar gelang het
type zaak, geschil of conflict verschilt. Het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering biedt al de
nodige mogelijkheden om tot zaaksdifferentiatie te komen. In de afgelopen jaren zijn met succes
nieuwe wijzen van procederen ontwikkeld, zoals de uniforme basisprocedure (art. 30a e.v. Rv) en
de deelgeschilprocedure voor letsel- en overljdensschadezaken (artikel 1019w-lOl9cc Rv). In de
praktijk worden nieuwe varianten voor procedures uitgeprobeerd die aanknopen bij
maatschappelijke knelpunten, zoals spijbelen, burenconflicten of scheidingen van ouders met
kinderen. Daarbij komt enerzijds naar voren dat rechtspraak een essentieel handvat biedt bij de

1

2

vgt. Mi. Jacobs, Experimentele, wetgeving (oratie VU Amsterdam), Deventer: Wolters Kluwer 2018.

W.DH. Asser, H.A. Groen & JB.M. Vranken, mmv. IN. Tzankova, Uitgebalanceerd, Eindrapport
Fundamentele herbezinning Nederlands burgerlijk procestecht, Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2006.
Postbus 2f)303 2500 EH Den Haag Telefoon 070 361 13 11

Bezoekadres: Korte Voorhout 8 www.hogeraad.nl

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Datum: 1juni 2018

C.

Kenmerk: UIT-P/2018/2694

Pagina: 2 van 8

aanpak van dergelijke knelpunten, maar anderzijds dat sommige proces
rechtelijke voorschriften
de verdere ontwikkeling van maatschappelijk relevante rechtspraak ook
onbedoeld kunnen
afremmen.
3.
Wij staan in het licht van het voorgaande positief tegenover het streven
om via een
wettelijke regeling mogelijk te maken dat nieuwe varianten voor civiele
procedures
proefondervindelijk worden onderzocht op hun mogelijke bijdrage aan een
effectieve en efficiënte
rechtspleging. Onze opmerkingen hierna naar aanleiding van de voorge
stelde regeling en
memorie van toelichting (hierna: de toelichting) strekken ertoe dat streven
te ondersteunen.
B. Reikwijdte van de voorgestelde regeling
4.
Wij onderschrijven de uitgangspunten die zijn neergelegd in artikel van
1
de voorgestelde
regeling. Daarin wordt een ruime bandbreedte gekozen voor de regels
waarvan in een
experiment kan worden afgeweken. Dat maakt het mogelijk in elk experim
ent concreet te
onderzoeken welke procesrechtelijke voorschriften een bepaald type zaken
nodig heeft om tot
een zinvolle vernieuwende wijze van procederen te komen. Verder wordt
daarin vermeld dat
fundamentele rechten en beginselen in een experiment in acht moeten
worden genomen en dat
niet kan worden afgeweken van verdragen en EUverordeningen. Dit zijn
onzes inziens
vanzelfsprekende en ook noodzakelijke beperkingen.
5.
De ruime bandbreedte van de voorgestelde wettelijke afwijkingsmogelijkh
eden is een
nieuw fenomeen in het civiele procesrecht. In de toelichting, in het bijzon
der op p. 2, laatste
alinea, en p. 3, eerste alinea, wordt aandacht besteed aan het belang dat
de in artikel 1 gekozen
benadering voldoende waarborgen bevat om aan de eisen van een behoor
lijke rechtspleging te
voldoen.
6.
In de toelichting zou in aanvulling daarop nog kunnen worden uiteengezet
hoe de
gekozen benadering zich verhoudt tot de Aanwijzingen voor de regelgeving
(zie de aanwijzingen
2.41 en 2.42 over experimentele regelgeving).3 Bij de keuze om op een
bepaald gebied een
experimentele procedure mogelijk te maken, zal onder meer van belang
zijn dat het wetsvoorstel
in het kader van het streven naar maatschappelijk effectieve rechtspraak
strekt tot verbetering
van de procesrechteljke mogelijkheden om tot passende oplossingen
voor juridische problemen
van burgers en bedrijven te komen, zoals in de inleiding van de toelichting
uiteengezet wordt. In
het licht van deze maatschappelijke doelstelling verdient het onzes inziens
overweging een
adviescommissie samen te stellen waarvan de leden vanuit juridisch,
sociaal en economisch
perspectief meedenken over de verdere ontwikkeling van maatschappel
ijk effectieve rechtspraak.
Zo’n commissie zou bijvoorbeeld kunnen adviseren over de keuze om een
bepaald idee voor een
experimentele procedure al dan niet uit te werken in een algemene maatre
gel van bestuur, en
zou kunnen meekijken naar de evaluatie van een experiment.
7.
Overweging verdient verder in de toelichting tot uitdrukking te brengen
of de Raad voor
de rechtspraak overeenkomstig artikel 95 van de Wet RO steeds in de gelege
nheid zal worden
gesteld te adviseren over een voorgenomen algemene maatregel van bestuu
r waarin een
experimentele procedure wordt voorzien.
8.
In de toelichting op artikel 1 lid 2 staat, anders dan in de tekst van artikel 1
lid 2 zelf, dat
de fundamentele beginselen van procesrecht zijn uitgesloten van afwijking.
Het verdient
aanbeveling de toelichting af te stemmen op de tekst van artikel 1 lid 2.

VgL M.J. Jacobs, Experimentele wetgeving (oratie VU Amsterdam), Deventer:

Wolters Kluwer 2018, p. 13-18.

HOGE AD DER NEDERLANDEN

Datum: 1juni2018

Kenmerk: UIT-P/2018/2694

Pagina: 3 van 8

De inachtneming van de in artikel 1 lid 2 genoemde rechten en beginselen dient inderdaad in elk
experiment voorop te staan, maat tegelijk mag niet uit het oog worden verloren dat die rechten en
beginselen naar huidig recht niet een absoluut karakter hebben.
9.
Wij nemen aan dat met het begrip verdragen’ in artikel 1 lid 3 alleen) wordt gedoeld op
voor Nederland in werking getreden verdragen. Wellicht kan dit in de toelichting tot uitdrukking
worden gebracht.

C. Hardheidsclausule
10.
Wij delen de opvatting die ten grondslag ligt aan artikel 1 lid 4 van de voorgestelde
regeling dat de rechter door middel van een hardheidsclausule de bevoegdheid dient te hebben
om te bepalen dat een procedure die is begonnen in het spoor van een experiment, dient te
worden voortgezet volgens de regels van de reguliere procedure. Die bevoegdheid is onder meer
van belang voor de ontwikkeling van varianten voor procedures die door een van partijen
aanhangig kunnen worden gemaakt, dus zonder gezamenlijk verzoek van partijen. De rechter
kan dan ambtshalve of op verzoek van de wederpartij beoordelen of een bepaalde zaak toch niet
in aanmerking komt voor behandeling volgens de regels van de experimentele procedure. Een
algemeen geformuleerde, wettelijk vastgelegde hardheidsclausule is ook van belang omdat thans
nog niet valt te voorzien in welke zaken het (blijven) volgen van het spoor van een experiment
niet verantwoord zal blijken te zijn.
11.
De voorgestelde maatstaf voor de hardheidclausule, te weten of toepassing van de
experimentele regels voor een partij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid
onaanvaardbaar is, is gelet op de toelichting (p. 23) ingegeven door de begrijpelijke gedachte dat
de verplichting om een experimentele procedure te volgen in een bepaald geval een te knellend
spoor kan blijken te zijn.
12.
Met betrekking tot de maatstaf of iets voor een partij naar maatstaven van redelijkheid en
billijkheid onaanvaardbaar is, merken wij op dat dit criterium niet in zwang is in het procesrecht.
Deze maatstaf is bekend uit het materiële burgerlijk recht, in het bijzonder uit artikel 6:2 lid 2 6W
en artikel 6:248 lid 2 BW, waar het gaat om het buiten toepassing laten van een tussen partijen
geldende regel.4 Volgens vaste rechtspraak rusten op de partij die zich op die
onaanvaardbaarheid beroept, de stelplicht en bewijslast van feiten en omstandigheden waaruit is
af te leiden dat het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is dat zij
bepaalde burgerlijke rechten of plichten tegen zich dient te laten gelden.
13.
Bij de toepassing van de hardheidsclausule van artikel 1 lid 4 BW gaat het niet om het
buiten toepassing laten van een tussen partijen geldende privaatrechtelijke regel, maar van een
procesrechteljke regel. Ook gaat het niet om het antwoord op de vraag of de verwezenlijking van
bepaalde burgerlijke rechten of plichten van de ene partij naar maatstaven van redelijkheid en
billijkheid onaanvaardbaar is voor de andere partij. Het gaat erom of van een partij mag worden
verlangd dat zij eraan meewerkt dat een bepaald procedureel spoor wordt gevolgd op weg naar
een schikking of rechterlijke beslissing over die burgerlijke rechten of plichten. Artikel 1 lid 2 van
de voorgestelde regeling illustreert dat de rechter daarbij ook ambtshalve een taak heeft en dat
het hier niet louter gaat om een kwestie die aan de stelplicht en bewijslast van een partij kan
worden onderworpen. Introductie van de voorgestelde materieelrechtelijke maatstaf zal in de
rechtspraktijk wellicht ook tot vragen van uitleg leiden die niet zozeer gaan over de
omstandigheden waaronder van een partij medewerking aan een bepaalde experimentele
procedure mag worden verlangd, maar over een vraag op een ander niveau, namelijk hoe de
Zie bijv. Pan. Gesch. Burgerlijk Wetboek Boek 6, Artikel 6.1.1.2, Eindverslag 1, Antwoord op Vraag;.

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Datum: 1 juni 2018

Kenmerk: UIT-P12018/2694

Pagina: 4 van 8

vertaaislag van de materieelrechtelijke (privaatrechtelijke) maatstaf naar de procespraktij
k moet
worden gemaakt.
14.
Wij geven u in verband daarmee in overweging voor de toepassing van de
hardheidsclausule een maatstaf te introduceren waarmee de procespraktijk al vertrouwd
is en die
tot uitdrukking brengt dat de rechter bij wijze van uitzondering ambtshalve of op verzoek
van een
partij een spooiwissel kan gelasten als daarvoor goede redenen zijn. Geïnspireerd op
artikel 22
Rv valt te denken aan de formulering: De rechter kan de toepassing van de tegels die
bij
algemene maatregel van bestuur zijn gesteld ambtshalve of op verzoek van een partij
achterwege laten indien dat wegens gewichtige redenen gerechtvaardigd is. Ook valt
inspiratie
te ontlenen aan het Wetboek van strafvordering, waarin bijvoorbeeld als criterium wordt
gehanteerd of het belang van een goede rechtspleging ernstig zou worden geschaad.
De zojuist
gesuggereerde formuleringen bieden overigens ruimte om bij de beslissing tot afwijking
van het
experimentele spoor ook rekening te houden met andere belangen dan alleen die van
partijen.
15.
Verder geven wij u in overweging artikel 1 lid 4 of de toelichting daarbij op twee punten
te
verduidelijken.
Allereerst is onduidelijk of met artikel 1 lid 4, eerste volzin, slechts een volledige spoorwissel
kan
plaatsvinden van de experimentele procedure naar de reguliere procedure, of dat
ook denkbaar
is dat sommige regels van de experimentele procedure wel worden toegepast, terwijl
de
toepassing van andere regels voor die procedure op basis van de hardheidsclau
sule achterwege
blijft.
Daarnaast bevat de tweede volzin van artikel 1 lid 4 tot en met ‘zal zijn’ in de vierde regel
voorschriften die passen bij een spoorwissel, zoals die thans bekend zijn uit artikel
69 Rv. In het
vervolg van de volzin gaat het echter niet meet over een tussenbeslissing bij een
spoorwissel,
maar over een eindbestissing bestaande uit niet-ontvankelijkverklaring. Uit artikel
1 lid 4 wordt
niet duidelijk wat de grond voor niet-ontvankelijkverklaring zou kunnen zijn. Dit valt
wellicht ook
niet in algemene zin in de wet vast te leggen, omdat er nu eenmaal allerlei redene
n kunnen zijn
om te oordelen dat een zaak zich niet leent voor het volgen van een bepaalde experim
entele
procedure. Overwogen zou dan kunnen worden die eindbeslissing niet in de wet
te noemen,
maar aan de rechter nadat hij partijen daarover heeft gehoord over te laten wat
er moet
gebeuren met een zaak die aanhangig is gemaakt volgens de regels van een
bepaalde
experimentele procedure, maar die zich daarvoor niet (langer) leent en zich ook niet
leent voor
een spoorwissel. Er zijn dan immers diverse opties, zoals schikken, aanhouden voor
een bepaald
doel, doorhalen, niet-ontvankelijk verklaren of afwijzen van de vordering of het verzoek.
16.
In de toelichting zou nog kunnen worden benadrukt dat het van belang is dat
in geval van
verwijzing naar de reguliere procedure door de rechter duidelijk wordt gemaakt
hoe de procedure
zal worden Voortgezet (bijvoorbeeld: wie van partijen wanneer op welke wijze welke
proceshandeling dient te verrichten). Dat is wenselijk uit een oogpunt van rechtsz
ekerheid
waarmee een experiment dient te zijn omgeven, en ter voorkoming van vertraging
of frictie in de
behandeling van de zaak.
17.
Hoewel dat op dit moment niet goed te voorzien valt, is het denkbaar dat in de toekom
st
op grond van een algemene maatregel van bestuur een experimentele procedure
openstaat en
dat duidelijk wordt dat een bepaalde zaak die volgens de reguliere procedure aanhan
gig is
gemaakt, in aanmerking komt om (verder) te worden behandeld in het spoor van
de
experimentele procedure. Zelfs is het denkbaar dat (sommige) procedures die al voor
het
openstellen van een experiment via de reguliere weg aanhangig zijn gemaakt, via
zo’n
spoorwissel worden voortgezet op de nieuwe, experimentele wijze.
Te overwegen valt ook een dergelijke spoorwissel van reguliere naar experim
entele procedure in
de voorgestelde regeling mogelijk te maken. Als een zodanige spoorwissel niet wenselijk
wordt
—

-

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Datum: 1juni 2018

Kenmerk: UIT-P/201 8/2694

Pagina: 5 van 8

gevonden, geven wij in overweging om in de toelichting uiteen te zetten waarom daarvan in het
voorstel is afgezien.
D. Duur van experimenten
18.
In artikel 1 lid 1 wordt voorgesteld dat een experiment een werkingsduut van ten hoogste
drie jaar kan hebben. In artikel 3 wordt voorgesteld dat uiterlijk drie maanden voor het einde van
de werkingsduur aan de Staten-Generaal een verslag van het experiment en een standpunt over
het voornemen tot wetswijziging naar aanleiding van het experiment moet worden gezonden, en
dat de werkingsduur van een experiment kan worden verlengd tot de inwerkingtreding van een
wetswijziging die uit het experiment voortkomt. De termijn van drie maanden voor het indienen
van een verslag voor het einde van de werkingsduur lijkt kort in verhouding tot de termijn van
negen maanden die wordt genoemd in het model in de Algemene aanwijzingen voor de
regelgeving, 6.42. Het verdient aanbeveling uit te leggen waarom hier in afwijking van die
aanwijzing voor een relatief korte termijn wordt gekozen.
19.
Wij vragen ons af of een periode van drie jaar in het algemeen zal volstaan om een
experiment behoorlijk uit te voeten en de werking ervan afdoende te doorgronden en evalueren.
Wij geven u in overweging ook buiten het geval van artikel 3 lid 2 een verlengingsmogeljkheid in
het wetsvoorstel op te nemen.
20.
Verder achten wij het uit een oogpunt van rechtszekerheid van belang dat door middel
van overgangsrecht in het wetsvoorstel wordt geregeld op welke wijze een experimentele
procedure die nog aanhangig is bij het einde van een experiment, dient te worden voortgezet:
wordt de procedure nog voortgezet volgens de regels van die experimentele procedure, of dient
een spoorwissel naar de regels van de reguliere procedure plaats te vinden?
E. Deskundigen
Inleiding
21.
In artikel 4 lid 1 wordt voorgesteld dat het bestuur van een gerecht een deskundige kan
benoemen die deelneemt aan de rechtspraak. In de tweede volzin van dat artikellid is geregeld
dat aan die deskundige geen doorslaggevende stem in de beslissing toekomt, naar wij begrijpen
hoofdzakelijk op de grond dat hij weliswaar zal fungeren als een deskundig lid van een gerecht,
maat geen rechterljk ambtenaar zal zijn.
22.
Dit onderdeel van het wetsvoorstel biedt kansen om te onderzoeken of rechtspraak
waarbij inzet van deskundigen nodig is, verder kan worden verbeterd door een deskundige
samen met de rechter(s) te laten deelnemen aan de behandeling en beslissing van de zaak.
Gelet op de bestaande knelpunten rondom de totstandkoming en het gebruik van het
deskundigenbericht in opdracht van de rechter (artikel 194 Rv en artikel 202 Rv), kunnen
experimenten op basis van dit onderdeel van het wetsvoorstel naar verwachting een waardevolle
toevoeging voor de rechtspraktijk vormen. Uit de rechtspraak van het EHRM inzake deskundigen
komt naar voren dat inbreng van deskundige kennis die van overwegende betekenis kan zijn
voor de beslissing door partijen becommentarieerd moet kunnen worden (Mantovanelli v. France,
21497/93, § 36; Storck v. Germany, 61603/00, § 135). Daaruit kan worden afgeleid dat bij de
inzet van materiedeskundigen als rechter de voor besluitvorming relevante deskundige inzichten
ook aan de orde moeten zijn geweest in het debat tussen partijen. Dat is onzes inziens een
belangrijk punt van aandacht voor de uitvoering van een experiment met deskundigen in een

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Datum: 1juni 2018

Kenmerk: UIT-P/2018)2694

Pagina: 6 van 8

rechterlijke functie. Ook kan deze problematiek in een evaluatie van een dergelijk experiment
worden betrokken.
23.
Met het oog op de kans van slagen vraagt dit onderdeel van het wetsvoorstel naar onze
indruk om verduidelijking op enkele hierna genoemde punten.
Benoeming
24.
Een eerste punt is wetstechnisch van aard. In de concept-memorie van toelichting is
vermeld (op p. 26) dat is afgeweken van de regelingen in de Wet op de rechterlijke Organisatie
die benoeming van deskundige leden bij koninklijk besluit voorschrijven. In artikel 4 lid 4 wordt
echter artikel 48a Wet RO van overeenkomstige toepassing verklaard, waarvan het eerste lid
voorschrijft dat benoeming van deskundige leden van de pachtkamers bij koninklijk besluit
geschiedt. Dit vraagt om nadere afstemming tussen tekst en toelichting.
Leeftijdsgrens
25,
Het verdient overigens overweging om de overeenkomstige toepassing van artikel 48a lid
2 en lid 6 van de Wet RO te handhaven. Daarin is geregeld dat een deskundig lid Nederlander
moet zijn en dat hem ontslag wordt verleend bij het bereiken van de leeftijd van zeventig jaar.
In
artikel 4 is geen leeftijdsgrens opgenomen voor de deskundige.
Waarborgen voor onpartijdigheid en onafhankelijkheid
26.

Een volgend punt betreft de waarborgen voor de onpartijdigheid en onafhankelijkheid

van

de deskundige.
27.
In dit verband is allereerst van belang dat in artikel 4 lid 1 wordt voorgesteld dat het
deskundige lid van een gerecht geen rechterlijk ambtenaar zal zijn en dat artikel 36 Rv slechts
wraking van een rechter mogelijk maakt. Uit de voorgestelde regeling wordt niet duidelijk of de
regeling van de artikelen 36-41 Rv over de wraking en verschoning van rechters van
overeenkomstige toepassing zal zijn op de door een gerechtsbestuur als lid van het gerecht
benoemde deskundige. Hierover behoort naar ons inzicht in de praktijk geen misverstand te
kunnen rijzen, zodat een verduidelijking op dit punt aangewezen is.
28.
Daarnaast is voor de onafhankelijkheid van het deskundige lid van een gerecht niet alleen
van belang dat hij door een gerechtsbestuur op voldoende objectieve wijze en voor een bepaalde
termijn wordt benoemd, maar ook dat er waarborgen zijn tegen uitoefening van externe druk op
de deskundige, bijvoorbeeld doordat wordt geregeld dat en op welke gronden ontslag mogelijk is
en doordat wordt bepaald dat het gerechtsbestuur niet kan treden in de wijze waarop het
deskundige lid in concrete zaken invulling geeft aan zijn rechtsprekende taak.5 Ook op dit punt
achten wij verduidelijking aangewezen.
Voorbeelden
29.
Het verdient overweging om in de toelichting meer voorbeelden op te nemen van typen
zaken waarin deskundigen als lid van het gerecht zouden kunnen worden ingezet. Te denken valt
onder meer aan financiële deskundigen zoals accountants en register-valuators in zaken waarin
het interpreteren van financiële stukken van belang is, zoals verdelings- en alimentatiezaken
waarin ondernemers als partij of belanghebbende zijn betrokken. Ook valt te denken aan de inzet
van medisch deskundigen in personenschadezaken en van psychologen in het kader van een
(alternatieve) scheidingsprocedure waarin het belang van kinderen is betrokken.
o.a. European Court of Human Rights, Guide on Article 6 of the European Convention on Human Rights,
(clvii 11mb), Updated to 31 December 2017, lII.C Independence and impartiality.

HOGE RAAD DER NEDERLANL)EN

Datum: 1 juni 2018
1

Kenmerk: UIT-P/2018/2694

Pagina: 7 van 8

30.
In de toelichting op dit voorstel over het civiele procesrecht wordt de militaire kamer bij
herhaling aangeduid als voorbeeld van de inzet van deskundige leden Indien dit voorbeeld
wordt gehandhaafd, verdient het overweging daarbij tot uitdrukking te brengen dat het hier niet
gaat om een voorbeeld van de inzet van bijzondere deskundigheid in de rechtspraak in het civiele
recht maar in het straf- en tuchtrecht 6

c

Naamgeving
31
In artikel 4 van het wetsvoorstel wordt de met rechtspraak belaste deskundige aangeduid
als ‘deskundig lid’, hetgeen systematisch goed past in de terminologie van de Wet RO
(bijvoorbeeld artikel 48 voor de pachtkamer en artikel 66 voor de ondernemingskamer). In de
toelichting wordt het deskundige lid echter ook wel aangeduid als ‘deskundige lekenrechter’.
Het
verdient overweging deze laatste combinatie van woorden te vermijden, omdat daarin (het
belang
van) de deskundigheid van het betrokken lid minder goed tot uitdrukking komt.

F. De toelichting
Werkbelasting en prioritering
32.
In de toelichting is onderbelicht dat met experimentele procedures voor de rechterlijke
macht werkbelasting gepaard gaat. Het goed voorbereiden van een experiment, het wennen
aan
en gaandeweg verbeteren van een experimentele werkwijze, het meewerken aan een behoorlijke
evaluatie, dat alles kost tijd en inspanning. De beoordeling van mogelijke opschaling van min of
meer beschermd experiment naar brede praktijk moet realistisch kunnen geschieden. Het belang
van die tijdsinvesteringen en inspanningen zal naar onze verwachting in de rechterlijke macht
zonder meer worden erkend. Het spreekt echter niet voor zich dat die werkbelasting zonder meer
kan worden toegevoegd aan de bestaande werkbelasting, noch dat zaken die in experimenten
worden behandeld prioriteit krijgen boven andere zaken. Met het oog op de te zijner tijd door de
rechterlijke macht eventueel te maken keuzes in de afdoening van zaken geven wij u in
overweging in de toelichting nader in te gaan op uw wensen ten aanzien van de wijze waarop de
rechterlijke macht de werkbelasting van experimenten zal combineren met de overige
werkbelasting.
Rechtsbijstand
33.
In paragraaf 6.1 van de toelichting wordt aangestipt dat een experiment ook betrekking
kan hebben op een verruiming van de mogelijkheden om in persoon te procederen. Bij de
inrichting van dergelijke experimenten zal een relevant aandachtspunt zijn of er categorieën
zaken zijn waarin partijen daadwerkelijk zonder rechtsbijstand kunnen procederen. Het gaat dan
niet alleen erom of rechtsbijstand verplicht is. Van belang is ook dat een rechtzoekende in staat is
zelf zijn verhaal te doen, dat hij naar behoren op het verhaal van de wederpartij zal kunnen
reageren, en dat de rechter voldoende armslag zal hebben om uit de inbreng van partijen af te
leiden op welke burgerlijke rechten en plichten en op welke rechtsgevolgen zij een beroep doen.
Overweging verdient in de toelichting tot uitdrukking te brengen dat het van belang is dat bij
experimenten waarbij de mogelijkheden in persoon te procederen worden verruimd, wordt
Art. 49 en 55 Wet RO voor het strafrecht en art. 81 Wet militair tuchtrecht. Zie bijv. ook
https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-encontact/Organis/RechçenRechtbank:Gelderland/Or-çte
rechtbank/Organisatie/Pagjnas/Militaire-kamer.aspx. Aangaande militairen in gerechten doen zich ook
specifieke problemen voor betreffende onafhankelijkheid, vgl. EHRM incal v. Turkey, 41/1997/825/1031,
§ 6573 (waarin een schending van art. 6 EVRM werd aangenomen).

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Datum: 1juni 2018

Kenmerk: UIT-P/2018/2694

Pagina: 8 van 8

onderzocht op welke wijze partijen daadwerkelijk in staat worden gesteld om een procedure bij
de rechter zonder rechtsbijstand aanhangig te maken en te voeren.

Rechtspraak en mediation
34
In de voorbeelden van experimenten die in de toelichting worden genoemd zou nog
kunnen worden opgenomen dat met behulp van een experiment ook onderzocht kan worden of
er winst is te behalen met het combineren van mediation en rechtspraak Zo zou een experiment
kunnen worden opgezet waarin partijen geschilpunten die zij met behulp van een mediator niet
zelf kunnen regelen eenvoudig en snel kunnen voorleggen aan een spreekuurrechter De
spreekuurrechter zou een beslissing kunnen geven, of partijen zouden onder zijn leiding alsnog
in onderling overleg tot een regeling kunnen komen ten aanzien van dat geschilpunt. Daarna
kunnen partijen de mediation in goed overleg vervolgen en afronden.
G. Tot slot
In essentie staan wij, zoals gezegd, positief tegenover het voorstel om door middel van
experimenteerwetgeving en daarop geënte algemene maatregelen van bestuur experimenten
mogelijk te maken waarin nieuwe varianten van civiele procedures kunnen worden onderzocht.
Het voorstel biedt waardevolle aanknopingspunten om de civiele rechtspraak toekomstbestendig
te laten zijn en voldoende aansluiting te laten houden bij gerechtvaardigde behoeften in de
samenleving.
Hoogachtend,

President

Procureur-Generaal