Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

21 501-28

Defensieraad

Nr. 190

BRIEF VAN DE MINISTER VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 augustus 2019
Inleiding
Hierbij stuur ik u de geannoteerde agenda voor de informele Raad
Buitenlandse Zaken (RBZ) Defensie van 28-29 augustus aanstaande in
Helsinki.
Op 28 en 29 augustus zullen de Ministers van Defensie van de
EU-lidstaten bijeen komen om te spreken over Artificial Intelligence en
nieuwe technologieën, klimaat en defensie, coordinated maritime
presences en hybride dreigingen. Dit laatste onderwerp wordt tijdens een
gezamenlijke werklunch met de Ministers van Buitenlandse Zaken
besproken. De secretaris-generaal van de NAVO, de heer Stoltenberg, en
de Ondersecretaris-generaal voor Vredesmissies van de VN, de heer
Lacroix, zullen het werkdiner over Artificial Intelligence en nieuwe
technologieën en de werksessie over klimaat en defensie bijwonen.
In deze geannoteerde agenda wordt nader op de genoemde onderwerpen
en de Nederlandse inzet ingegaan.
Werkdiner: Artificial Intelligence & nieuwe technologieën
Dit werkdiner bouwt voort op een eerdere wens van de Raad om nader
met elkaar over dit actuele thema te spreken.
Nederlandse inzet
Defensie heeft veel belang bij Artificial Intelligence (AI). Kansen liggen
met name op het gebied van decision support, inlichtingenvergaring,
data-analyse en versnelde responsiviteit bij de verdediging van Nederlands grondgebied. Op een aantal terreinen wordt AI al toegepast, zoals
bij onderwaterdrones voor mijnenbestrijding (Remus) en luchtafweer (de
Patriot). Het huidige onderzoek richt zich op verdere ontwikkeling van
algoritmes, commandovoering en de interactie tussen verschillen

kst-21501-28-190
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-28, nr. 190

1

onbemande systemen. Voor Defensie is het belangrijk de mogelijkheden
te onderkennen, maar tegelijkertijd de risico’s, van AI te laten zien.
Het kabinet zet AI in voor het veiliger maken van Nederland, maar heeft
ook oog voor de mogelijke gevolgen die het gebruik hiervan kan hebben
voor de naleving van het internationaal recht, met name het humanitair
oorlogsrecht.
Dit onderwerp staat sinds 2013 op de agenda van de Convention on
Certain Conventional Weapons (CCW) van de Verenigde Naties. Nederland
heeft zich actief ingezet voor de oprichting van de Group of Governmental
Experts (GGE) onder de CCW die zich buigt over het vraagstuk van
autonome wapensystemen (Lethal Autonomous Weapons Systems –
LAWS), waaronder over de gewenste mate van menselijke controle over
deze wapensystemen en de manier waarop het bestaande recht toegepast
dient te worden.
De groep sprak in 2018 tien Guiding Principles af die de onderhandelingen
verder richting zullen geven. In maart 2019 vond de meest recente
bijeenkomst plaats van de GGE LAWS. Nederland heeft zich daar ingezet
voor de verdere operationalisering van de Guiding Principles. Nederland
zet zich binnen de GGE in voor pragmatische afspraken over guidance
voor de toepassing en naleving van het bestaande internationaal recht,
welke voor Nederland onverminderd van toepassing is op autonome
systemen.
Op 20 en 21 augustus komt de groep opnieuw bijeen om te onderhandelen over een concluderend rapport met de overeenstemming die in
2019 is bereikt en aanbevelingen. Nederland zal zich in deze onderhandelingen actief inzetten voor het verlengen en verdiepen van het
GGE-mandaat. Het rapport zal in november 2019 ter aanname worden
voorgelegd aan de jaarlijkse bijeenkomst van verdragspartijen bij de CCW.
Voor een uitgebreidere uiteenzetting van de Nederlandse positie en inzet
binnen het internationale debat wordt verwezen naar de kabinetsreactie
op het advies «Autonome Wapensystemen, de noodzaak van betekenisvolle menselijke controle» van een gecombineerde commissie van de
Adviesraad Internationale Vraagstukken en de Commissie van Advies
inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken, van 4 maart 2016 (Kamerstuk
34 300 X, nr. 88). Zoals aangegeven in deze reactie is het kabinet geen
voorstander van een verbod of moratorium op de ontwikkeling van
autonome wapensystemen. Een discussie met als uitgangspunt beperkende maatregelen zou op dit moment, mede gezien de vele onduidelijkheden en meningsverschillen in het internationale debat, een negatieve
impact hebben op de noodzakelijke internationale dialoog over betekenisvolle menselijke controle bij wapensystemen met toenemende
autonomie. Bovendien is het Kabinet van mening dat zolang er sprake is
van betekenisvolle menselijke controle, het huidige internationaal recht
volstaat en geen aanvullende regelgeving nodig is. Zoals werd aangekondigd ten tijde van de publicatie zal dit advies in de tweede helft van het
jaar 2020 worden geactualiseerd.
Werksessie I: Klimaat en defensie
Tijdens deze werksessie wordt gesproken over de link tussen klimaat,
veiligheid en Defensie en de implicaties hiervan op de condities
waaronder inzet, capaciteitsplanning en -ontwikkeling plaatsvindt. De
agendering geeft blijk van een toenemende urgentie, waarbij het
voorbereiden op de gevolgen van klimaatverandering evenals het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-28, nr. 190

2

beperken van de eigen bijdrage aan klimaatverandering steeds belangrijker wordt voor defensieorganisaties.
Nederlandse inzet
Nederland acht de bewustwording rondom dit thema van groot belang en
draagt actief bij aan de internationale discussies. Zo initieerde Nederland
het Planetary Security Initiative met het doel de inzet voor klimaat,
veiligheid en duurzame ontwikkeling beter te verbinden aan de praktijk.
Nederland is zich ervan bewust dat klimaatverandering in de toekomst in
toenemende mate directe uitdagingen kan opleveren voor het werk van
de Nederlandse krijgsmacht. Klimaatverandering gaat gepaard met grote
onzekerheden, maar voorstelbaar is bijvoorbeeld dat het een effect heeft
op de distributie van missies en operaties, waarbij de vraag naar
humanitaire en crisis-gerelateerde missies als gevolg van klimaatverandering kan toenemen. Ten tweede kunnen de stijging van de zeespiegel,
veranderende weerpatronen en extremere temperatuurverschillen
gevolgen hebben voor de aanschaf en onderhoud van materieel, voor
zowel fysieke verbindingslijnen als Intelligence, Surveillance en Reconnaissance (ISR)capaciteiten. Ten derde zijn alternatieve energiebronnen en
nieuwe energie technologieën gewenst om militaire eenheden blijvend
effectief in te zetten, zeker in situaties waar de energietoevoer niet
verzekerd is of de aanvoerlijnen een veiligheidsrisico vormen. Daarom
streeft Defensie ernaar om in 2050 70% minder afhankelijk te zijn van
fossiele brandstoffen ten opzichte van 2010 en om kampementen volledig
zelfvoorzienend te maken op het gebied van energie. Verder draagt
Defensie bij aan een circulaire economie en minimaliseert het haar impact
op haar omgeving waar mogelijk.
Werksessie II: Coordinated maritime presences
De Europese Dienst voor Extern Optreden (EDEO) heeft het conceptuele
voorstel gedaan om in EU-kader tot coordinated maritime presences te
komen. Dat concept wordt momenteel in de Raad besproken en tijdens
deze vergadering ook op ministerieel niveau.
Het basisbeginsel achter het coordinated maritime presences concept is
het feit dat maritieme veiligheid een belangrijke prioriteit van de EU is,
aangezien een groot deel van de handel van de EU via routes over zee
wordt vervoerd. Het concept bouwt voort op de (lessen van de) operaties
Sophia en Atalanta en op de ervaringen van Shared Awareness and
Deconfliction (SHADE) en de Maritime Security Coordination Horn of
Africa Centre (MSCHOA).
In het kader van het coordinated maritime presences concept zouden er
door de Raad maritime areas of interest (MIA) kunnen worden vastgesteld. Het doel is in deze MIA’s middels maritieme capaciteiten van
EU-lidstaten de informatiepositie van de EU te verbeteren. Om de
opgehaalde informatie te verwerken en analyseren zou een Maritime
Areas of Interest Coordination Cell (MAICC) moeten worden ingericht. Het
voorstel is een eerste pilot uit te voeren en om daartoe de Golf van
Guinee in noordwest Afrika als maritime area of interest aan te wijzen.
Nederlandse inzet
De Nederlandse grondhouding ten aanzien van dit concept is positief. De
voorstellen zouden de coördinatie ten aanzien van het borgen van de
maritieme veiligheid van de EU verder kunnen verbeteren. Nederland
vindt wel dat er meer duidelijkheid is gewenst over het proces om tot een
maritime area of interest te komen, zowel vanuit een militair-strategisch
als een politiek-strategisch perspectief, alsook de politieke besluitvorming

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-28, nr. 190

3

daaromtrent. Daarnaast dient dit nieuwe initiatief in samenhang te
worden bezien met gelijksoortige NAVO-initiatieven.
Nederland acht het verder van belang om vraagstukken aangaande de
eventuele opzet van een nieuwe structuur goed te bezien tegen de
achtergrond van al bestaande structuren. Voorts hecht Nederland aan een
goed uitgewerkte governance, chain of command en duidelijke afspraken
over de informatiedeling, dat de kern vormt van dit initiatief.
Nederland steunt in principe het voorstel dat is gedaan voor een pilot in
de Golf van Guinee om het concept te testen, maar heeft daarbij duidelijk
gesteld dat dit dan wel moet dienen ter analyse en beoordeling van het
coordinated maritime presences concept als geheel. Op basis van de
geleerde lessen van de pilot dient het concept wat Nederland betreft
verder te worden uitgewerkt. Nederland wil voorts dat de beoordeling van
de pilot in de Raad wordt besproken alvorens er verdere stappen worden
gezet in de uitrol van het concept. Indien Nederland om capaciteiten
wordt gevraagd in het kader van de pilot zullen de mogelijkheden worden
onderzocht en wordt u hierover geïnformeerd.
Werklunch: Hybride dreigingen
Deze werklunch betreft een gezamenlijke sessie met de Ministers van
Buitenlandse Zaken en Defensie. Tijdens de lunch zal het voorzitterschap
de belangrijkste bevindingen presenteren van eerdere Scenario-Based
Policy Discussions over hybride dreigingen waaraan de Minister van
Justitie en Veiligheid en hoge ambtenaren van de Ministeries van
Buitenlandse Zaken en Defensie hebben deelgenomen. Deze bevindingen
zullen de lidstaten handvatten geven om hun beleid met betrekking tot het
bestrijden van hybride dreigingen te versterken en uit te breiden.
Nederlandse inzet
Het Nederlandse beleid ten aanzien van het bestrijden van hybride
dreigingen vindt voornamelijk plaats onder de noemer «statelijke
dreigingen», waar u reeds eerder over bent geïnformeerd. Bij het
tegengaan van hybride dreigingen ligt het accent van de aanpak de
komende periode op de thema’s (1) ongewenste buitenlandse inmenging
gericht op diaspora, (2) het beschermen van democratische processen en
instituties en (3) economische veiligheid.
De Scenario-Based Policy Discussions die de afgelopen maanden
plaatsvonden in Helsinki dienden om de beleidsdiscussie aan te gaan
omtrent het gehele spectrum van hybride dreigingen. Het ging onder
andere om de invloed van disruptieve en nieuwe technologieën, de rol
van desinformatie campagnes en civiel-militaire samenwerking.
Nederland onderschrijft een geïntegreerde benadering en een
maatschappij-brede aanpak met betrokkenheid van het maatschappelijk
middenveld en de private sector. Nederland steunt daarnaast versterkte
EU-NAVO samenwerking in het tegengaan van hybride dreigingen met
een focus op situationeel bewustzijn, het vergroten van weerbaarheid en
het uitbreiden van mogelijke responsopties. De kracht van EU-NAVO
samenwerking zit in de complementariteit van hun respectieve capaciteiten. Het European Centre of Excellence for Countering Hybrid Threats in
Helsinki waar EU en NAVO landen hybride dreigingen bespreken en de
NAVO Counter Hybrid Support Teams die NAVO-bondgenoten ondersteunen met hun expertise zijn enkele voorbeelden van hoe de EU en
NAVO bijdragen aan weerbaarheid tegen hybride dreigingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-28, nr. 190

4

De EU-lidstaten zijn het erover eens dat onderlinge informatie-uitwisseling
van essentieel belang is. Om deze samenwerking te versterken, heeft de
EU eerder al de Hybrid Fusion Cell opgericht. Hierdoor is de onderlinge
informatie-uitwisseling verbeterd.
Waar het gaat om reacties op hybride dreigingen, is het de vraag hoe in
Europees verband kan worden opgetreden. Juist bij een hybride dreiging
zal de opponent waarschijnlijk bewust onder de juridische grenzen van
een gewapend conflict blijven. De gemeenschappelijke reactie hierop
moet enerzijds een geloofwaardig antwoord bieden en anderzijds niet
leiden tot onbedoelde escalatie. Deze discussie wordt naar verwachting de
komende tijd verder gevoerd binnen de EU. Nederland zal hierin een
actieve rol blijven spelen.
De Minister van Defensie,
A.Th.B. Bijleveld-Schouten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-28, nr. 190

5