Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

36 360 XIII

Jaarverslag en slotwet van het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat 2022

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT (XIII) 2022
Ontvangen 17 mei 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

1

INHOUDSOPGAVE
Gerealiseerde uitgaven en ontvangsten

4

A.

5

Algemeen
1.

2.
B.

C.

D.

Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot
dechargeverlening
Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Dechargeverlening door de Eerste Kamer

5
7
7

Leeswijzer

8

Beleidsverslag

13

3.

Beleidsprioriteiten
Overzicht coronasteunmaatregelen
Budgettair overzicht Oekraïne

4.

Beleidsartikelen
49
Beleidsartikel 1 Goed functionerende economie en markten 49
Beleidsartikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en
ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei
62
Beleidsartikel 3 Toekomstfonds
87
Beleidsartikel 4 Een doelmatige energievoorziening en
beperking van de klimaatverandering
93
Beleidsartikel 5 Een veilig Groningen met perspectief
117

5.

Niet-beleidsartikelen
Artikel 40 Apparaat
Artikel 41 Nog onverdeeld

126
126
129

6.

Bedrijfsvoeringsparagraaf

130

Jaarrekening

13
44
48

135

7.

Departementale verantwoordingsstaat

135

8.

Samenvattende verantwoordingsstaat agentschappen

136

9.

Jaarverantwoording baten-lastenagentschappen per
31 december 2022
Agentschap Telecom (AT)
Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Nederlandse Emissieautoriteit (NEa)
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)

137
137
144
152
160

10. Saldibalans

168

11. WNT-verantwoording 2022 Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat

178

Bijlagen
Bijlage 1: Toezichtrelaties Rechtspersonen met een
Wettelijke Taak (RWT's) en Zelfstandige Bestuursorganen
(ZBO's)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

180

180

2

Bijlage 2: Moties en toezeggingen

181

Bijlage 3: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek

222

Bijlage 4: Inhuur externen

236

Bijlage 5: Focusonderwerp FJR 2022

238

Bijlage 6: Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer 243
Bijlage 7: Rijksuitgaven Caribisch Nederland

245

Bijlage 8: NGF-Bijlage

247

Bijlage 9: Rapportage burgercorrespondentie

250

Lijst van afkortingen

252

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

3

GEREALISEERDE UITGAVEN EN ONTVANGSTEN
Figuur 1 Gerealiseerde uitgaven verdeeld over beleidsartikelen en nietbeleidsartikelen (x € 1 mln). Totaal € 25.908,4
1. Goed functionerende
economie en markten
2. Bedrijvenbeleid:
innovatie en
ondernemerschap voor
duurzame welvaartsgroei

291,4

4.995,0

3. Toekomstfonds

136,2

4. Een doelmatige
energievoorziening en
beperking van de
klimaatverandering
5. Een veilig Groningen
met perspectief

8.880,1

11.139,7

Niet-beleidsartikelen

466,1

0

2.500

5.000

7.500

10.000 12.500

Figuur 2 Gerealiseerde ontvangsten verdeeld over beleidsartikelen en nietbeleidsartikelen (x € 1 mln). Totaal € 11.181,0
1. Goed functionerende
economie en markten
2. Bedrijvenbeleid:
innovatie en
ondernemerschap voor
duurzame welvaartsgroei

120,9

1.004,3

3. Toekomstfonds

106,4

4. Een doelmatige
energievoorziening en
beperking van de
klimaatverandering
5. Een veilig Groningen
met perspectief

6.819,6

3.025,2

Niet-beleidsartikelen

104,6

0

2.000

4.000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

6.000

8.000

4

A. ALGEMEEN
1. Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening
AAN de voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de StatenGeneraal.
Hierbij bied ik, mede namens de Minister voor Klimaat en Energie en de
Staatssecretaris Mijnbouw het departementale jaarverslag van het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (XIII) over het jaar 2022 aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 2.37 en 2.40 van de Comptabiliteitswet
2016 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van
Economische Zaken en Klimaat decharge te verlenen over het in het jaar
2022 gevoerde financiële beheer.
Voor de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot
dechargeverlening stelt de Algemene Rekenkamer als externe controleur
op grond van artikel 7.14 van de Comptabiliteitswet 2016 een rapport op. Dit
rapport wordt op grond van artikel 7.15 van de Comptabiliteitswet 2016 door
de Algemene Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport
bevat de bevindingen en het oordeel van de Algemene Rekenkamer over:
1. het gevoerde begrotingsbeheer, financieel beheer, materiële bedrijfs­
voering en de daartoe bijgehouden administraties van het Rijk;
2. de centrale administratie van de schatkist van het Rijk van het Ministerie
van Financiën;
3. de financiële verantwoordingsinformatie in de jaarverslagen;
4. de totstandkoming van de niet-financiele verantwoordingsinformatie in
de jaarverslagen;
5. de financiële verantwoordingsinformatie in het Financieel jaarverslag
van het Rijk.
Bij het besluit tot dechargeverlening worden verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken betrokken:
1. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2022;
2. het voorstel van de slotwet dat met het onderhavige jaarverslag
samenhangt;
3. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het onderzoek van de
centrale administratie van de schatkist van het Rijk en van het Financieel
jaarverslag van het Rijk;
4. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer over de in
het Financieel jaarverslag van het Rijk, over 2022 opgenomen rekening
van uitgaven en ontvangsten over 2022, alsmede over de saldibalans
over 2022 (de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 7.14, tweede
lid, van de Comptabiliteitswet 2016.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

5

Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van
goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,

M.A.M. Adriaansens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

6

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat
de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargever­
lening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Tweede Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2016 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening
van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden
aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016
verklaart de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat
de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargever­
lening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van
De Voorzitter van de Eerste Kamer,
Handtekening:
Datum:
Op grond van artikel 2.40 van de Comptabiliteitswet 2016 wordt dit originele
exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de
hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de Minister van
Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

7

2. Leeswijzer
De leeswijzer gaat in op de volgende onderwerpen:
1. Opbouw jaarverslag;
2. Ondergrenzen toelichtingen;
3. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens;
4. Groeiparagraaf;
5. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering;
6. Motie Schouw en motie Hachchi c.s..
1. Opbouw jaarverslag
Dit jaarverslag bevat het beleidsverslag, een jaarrekening, en diverse
bijlagen. Deze bevatten informatie over de in 2022 gerealiseerde beleidsre­
sultaten en de budgettaire realisatiegegevens van EZK.
Het onderdeel beleidsprioriteiten van het beleidsverslag betreft de verant­
woording over de beleidsagenda uit de EZK-begroting 2022. Naast het
macro-economisch beeld worden in het beleidsverslag de behaalde
resultaten op de prioriteiten van EZK voor 2022 toegelicht. Dit gebeurt via
de volgende blokken:
– Economisch beeld en uitdagingen voor EZK, Nationaal Groeifonds;
– Duurzaam Nederland (o.a. vervolg Klimaatakkoord, Fit-for-55 en energie­
beleid);
– Ondernemend Nederland (o.a. Industriebeleid en Economische
Veiligheid, Verduurzaming Industrie, Innovatie en mkb);
– Digitale economie;
– Mededingings- en consumentenbeleid;
– Gaswinning Groningen;
– Europese en regionale samenwerking.
De beleidsartikelen in dit jaarverslag hebben dezelfde opzet als de begroting
2022 (Kamerstuk 35 925 XIII, nrs. 1 en 2) en zijn conform de Rijksbegro­
tingsvoorschriften opgesteld (https://rbv.rijksfinancien.nl). Elk beleidsartikel
bevat een paragraaf beleidsconclusies waarin voor de belangrijkste instru­
menten een oordeel wordt gegeven over de uitvoering van het beleid in
het afgelopen jaar. In beleidsartikel 4 (Een doelmatige energievoorziening
en beperking van de klimaatverandering) is net als in de begroting 2022
een overzicht opgenomen van maatregelen van bij het Klimaatakkoord
betrokken ministeries ten behoeve van de uitvoering van het Klimaatak­
koord. De bedrijfsvoeringparagraaf doet verslag van relevante aandachts­
punten in de bedrijfsvoering van het Ministerie van EZK.
De jaarrekening bestaat uit de departementale verantwoordingsstaten, de
samenvattende verantwoordingsstaten inzake de agentschappen, de
jaarverantwoordingen van de agentschappen, de saldibalans en de WNTverantwoording.
De volgende bijlagen zijn opgenomen: Toezichtrelaties en Zelfstandige
Bestuursorganen (ZBO’s) en Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
(RWT’s), Moties en toezeggingen, Afgerond evaluatie- en overig onderzoek,
Inhuur externen, Focusonderwerp FJR 2022, Verantwoording EU-middelen
in gedeeld beheer, Rijksuitgaven Caribisch Nederland, NGF-Bijlage,
Rapportage burgercorrespondentie en een lijst van afkortingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

8

2. Ondergrenzen toelichtingen
Voor wat betreft het toelichten van significante verschillen in de uitgaven,
ontvangsten en verplichtingen in de realisatie versus de vastgestelde
begroting 2022 zijn de ondergrenzen gehanteerd zoals opgenomen in de
onderstaande tabel.
Omvang begrotingsartikel (stand
ontwerpbegroting) in € miljoen

Beleidsmatige mutaties
(ondergrens in € miljoen)

Technische mutaties
(ondergrens in € miljoen)

< 50

1

2

=> 50 en < 200

2

4

=> 200 < 1000

5

10

=> 1000

10

20

In sommige gevallen, waar politiek relevant, worden ook posten toegelicht
beneden deze ondergrenzen.
3. Controlenormen financiële en niet-financiële gegevens
Het jaarverslag bevat zowel financiële als niet-financiële gegevens
(kengetallen en indicatoren). Deze gegevens zijn aan verschillende contro­
lenormen onderhevig. De controle van financiële informatie is gebaseerd
op normen zoals deze voortvloeien uit de Comptabiliteitswet 2016 en de
Rijksbegrotingsvoorschriften 2023 (RBV). De controle van beleidsinformatie
en informatie over de bedrijfsvoering is gebaseerd op normen zoals deze
voortvloeien uit de RBV.
4. Groeiparagraaf
In het EZK-jaarverslag 2022, onder het onderdeel beleidsprioriteiten, is
een overzicht opgenomen van de budgettaire effecten van de maatregelen
getroffen door het Ministerie van EZK wegens de oorlog in Oekraïne.
Nieuw vanaf het jaarverslag 2022 is het opstellen van de bijlage Moties en
Toezeggingen (bijlage 2). Tot nu toe werd deze bijlage alleen bij de ontwerp­
begroting opgenomen. Uitgangspunt van de bijlage is dat deze de actuele
stand van zaken rond moties en toezeggingen weergeeft en aansluit op de
eerder hierover verstrekte informatie.
Ingevolge het verzoek van de Tweede Kamer om bij het Financieel
Jaarverslag van het Rijk 2022 aandacht te besteden aan de terugkeer naar
een regulier en voorspelbaar begrotingsproces wordt eenmalig de bijlage
Focusonderwerp opgenomen in het Jaarverslag 2022 (bijlage 5: Focuson­
derwerp FJR 2022).
Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstukken II 2011/12, 33 000 IV,
nr. 28,) brengen departementen reeds langer in kaart welke uitgaven zij doen
ten behoeve van Caribisch Nederland, uitgesplitst per beleidsartikel en per
instrument. Hiervoor geldt een ondergrens van € 1 mln. Bedragen onder
de € 1 mln hoeven niet apart zichtbaar te worden gemaakt in de budgettaire
tabel, hierbij volstaat een toelichting.
Naar aanleiding van de voorlichting van de Afdeling Advisering van de Raad
van State (RvS) en het Interdepartementale Beleidsonderzoek Koninkrijks­
relaties (IBO) heeft het kabinet besloten het overzicht Rijksuitgaven
Caribisch Nederland uit te breiden (Kamerstukken II 2019/20, 35300 IV, nr.
11). Ter uitvoering hiervan wordt bijlage 7: Rijksuitgaven Caribisch

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

9

Nederland toegevoegd aan de departementale jaarverslagen waarin alle
uitgavenreeksen ten behoeve van Caribisch Nederland (Bonaire, Sint
Eustatius en Saba ofwel BES-eilanden) worden opgenomen, ongeacht de
hoogte van de uitgaven.
5. Grondslagen voor de vastlegging en de waardering
De verslaggevingsregels en waarderingsgrondslagen die van toepassing
zijn op de in dit jaarverslag opgenomen financiële overzichten zijn ontleend
aan de Comptabiliteitswet 2016 en de daaruit voortvloeiende regelgeving,
waaronder de Regeling rijksbegrotingsvoorschriften 2023 en de Regeling
agentschappen. Voor de departementale begrotingsadministratie wordt
het verplichtingen-kasstelsel toegepast en voor de baten-lasten agent­
schappen het baten-lastenstelsel.
6. Motie Schouw en motie Hachchi c.s.
Motie Schouw
In juni 2011 is de motie Schouw c.s. ingediend en aangenomen (Kamerstuk
2010-2011, 21 501-20, nr. 537). Deze motie zorgt er voor dat de landenspeci­
fieke aanbevelingen van de Raad op grond van de nationale hervormings­
programma's een eigenstandige plaats krijgen in de departementale
begrotingen.
In de landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie voor
Nederland in 2022-2023 is onder andere aanbevolen om meer overheidsin­
vesteringen te doen voor de groene en digitale transitie (COM(2022) 621
final).
Binnen artikel 1 van de EZK-begroting wordt hieraan invulling gegeven
vanuit een toekenning uit het Nationaal Groeifonds van € 210 mln (€ 152,5
mln onvoorwaardelijk, € 57,5 mln voorwaardelijk) met het opschalen van ca.
15 publiek-private samenwerkingen in het beroepsonderwijs, gericht op
onder meer de versterking van de aansluiting van het beroepsonderwijs en
de arbeidsmarkt. Tevens wordt met een bijdrage uit het fonds opgeschaald
door een impuls te geven aan de toepassing van innovaties in de praktijk,
het stimuleren van leven lang ontwikkelen en het verhogen van het produc­
tiviteitsniveau van (midden- en klein) bedrijven.
Daarnaast heeft het AiNed investeringsprogramma een budget van € 204,5
mln toegekend gekregen uit het Nationaal Groeifonds. Met het AiNed Inves­
teringsprogramma van de Nederlandse AI Coalitie worden bedrijven en
publieke instellingen bij elkaar gebracht om in AI essentiële stappen te
zetten die van groot economisch én maatschappelijk belang zijn. Het
programma pakt knelpunten aan voor de terreinen innovatie, kennisbasis,
arbeidsmarkt, maatschappij en data delen met een focus op sectoroverstij­
gende vraagstukken van groot gemeenschappelijk belang die een spill-over
hebben naar verschillende toepassingsgebieden.
Via het Nationaal Groeifonds is ook voor een periode van tien jaar € 80 mln
publieke financiering toegekend aan het Nationaal Onderwijslab AI
(NOLAI). De oprichting van NOLAI in 2022 zorgt voor publiek-private samen­
werking voor verantwoorde innovatie op het terrein van digitale leermid­
delen die gebruik maken van AI.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

10

Binnen artikel 2 van de EZK-begroting wordt hieraan onder andere
bijgedragen met projecten gefinancierd vanuit het Nationaal Groeifonds. In
2022 zijn voor het eerst aanzienlijke uitgaven gedaan vanuit het Nationaal
Groeifonds. Over een langere periode is ongeveer € 10 mld beschikbaar
voor projecten binnen de pijler R&D en innovatie van het Nationaal
Groeifonds, mede door de extra middelen die voor deze pijler beschikbaar
zijn gekomen in het Coalitieakkoord.
De uitgaven voor Nationaal Groeifonds-projecten lopen deels via artikel
2 van de EZK-begroting. In 2022 is binnen de pijler R&D en innovatie voor
een bedrag van € 1,5 mld aan definitieve toekenningen gedaan voor
Nationaal Groeifonds-projecten op artikel 2 van de EZK-begroting. In
belangrijke mate zijn het middelen die bijdragen aan R&D en innovatie ten
behoeve van de groene en digitale transitie. Middelen op artikel 2 van de
EZK-begroting voor de IPCEI-projecten ‘Micro elektronica’ en ‘Cloudinfra­
structuur en services’ vormen hier een belangrijke aanvulling op ter
bevordering van de digitale transitie. Ook vanuit het in het Coalitieakkoord
gevormde Fonds Onderzoek en Wetenschap wordt bijdragen aan investe­
ringen die de groene en digitale transitie bevorderen.
In 2022 is bepaald dat dit fonds voor een bedrag van € 500 mln wordt
aangewend voor het versterken van faciliteiten voor toegepast onderzoek
bij TO2-instellingen en Rijkskennisinstellingen en voor een bedrag van € 372
mln voor de versterking van Europese partnerschappen binnen Horizon
Europe en aanpalende EU-onderzoeks- en innovatieprogramma’s. Deze
middelen vloeien in belangrijke mate naar artikel 2 van de EZK-begroting.
Daarnaast draagt met name het missiegedreven innovatiebeleid bij aan
investeringen die de groene en digitale transities bevorderen. In 2022 is met
de uitvoering van het Kennis en Innovatieconvenant 2020-2023 invulling
gegeven aan dit beleid door bedrijven, kennisinstellingen en overheidspar­
tijen.
In 2022 zijn ook richtingen bepaald voor de doorontwikkeling van het
missiegedreven innovatiebeleid. In de Kamerbrief ‘Innovatie en impact’, die
in november 2022 is verschenen (Kamerstuk 33 009, nr. 117), is aangegeven
dat sterker de focus zal worden gelegd op de transities die in het Coalitie­
akkoord centraal zijn gesteld voor het missiegedreven innovatiebeleid: de
klimaat- en energietransitie, digitalisering, circulaire economie en sleutel­
technologieën.
Op artikel 4 investeert de Nederlandse overheid van 2020 tot en met 2027
meer dan € 27 mld in de schone en efficiënte productie van energie: onder
andere via de SDE++, HER+ en ISDE draagt EZK al € 24,8 mld bij. Over
dezelfde periode is meer dan € 500 mln opzij gezet voor investeringen in
systeemintegratie en conversie. € 23 mld wordt geïnvesteerd in de energieinfrastructuur die noodzakelijk is voor duurzame energie. Meer dan € 48 mln
wordt in geothermie geïnvesteerd tot en met 2025. Daarnaast worden,
bijvoorbeeld om uitvoering te geven aan het Urgenda-vonnis, verschillende
extra maatregelen genomen om de uitstoot van broeikasgassen terug te
dringen, onder andere door de komende jaren het aantal draaiuren van
kolencentrales fors terug te dringen. In de komende jaren zullen de in het
coalitieakkoord aangekondigde investeringen op het gebied van klimaat,
energie, digitalisering, onderwijs, onderzoek en innovatie verder bijdragen
aan het adresseren van de landspecifieke aanbevelingen uit 2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

11

Motie Hachchi c.s.
Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstuk 33 000 IV, nr. 28)
brengen departementen in kaart welke uitgaven zij doen in Caribisch
Nederland, uitgesplitst per instrument. Voor het opnemen van deze
uitgaven in de budgettaire tabellen geldt een ondergrens van € 1 mln. De
totale uitgaven (realisatie) van EZK voor Caribisch Nederland in 2022
bedroegen € 40,2 mln. Deze uitgaven zijn verdeeld over de beleidsartikelen
1 (€ 4,3 mln), 2 (€ 1,0 mln) en 4 (€ 34,9 mln).
In bijlage 7: Rijksuitgaven Caribisch Nederland zijn alle uitgavenreeksen van
het Ministerie van EZK ten behoeve van Caribisch Nederland (Bonaire, Sint
Eustatius en Saba ofwel BES-eilanden) opgenomen, ongeacht de hoogte
van de uitgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

12

B. BELEIDSVERSLAG
3. Beleidsprioriteiten
Inleiding
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) staat voor een
ondernemend en duurzaam Nederland. Samen met zijn partners werkt EZK
aan de welvaart van alle Nederlanders, nu en later. Wij spannen ons in om
de Nederlandse economie te versterken en weerbaar te maken voor de
toekomst. Het belang van een weerbare en wendbare economie is
afgelopen jaar nog nadrukkelijker naar voren gekomen. Terwijl de hevigheid
van de coronacrisis afnam diende de volgende crisis zich alweer aan na
de Russische invasie van Oekraïne en de daaropvolgende energieschaarste.
Het adresseren van deze energieschaarste en bijbehorende economische
problemen is en blijft een belangrijke opgave. Dit onderstreept nog sterker
het belang van een succesvolle klimaat- en energietransitie, op weg naar
een duurzame samenleving met schone, betrouwbare en betaalbare
energie en industrie. We staan voor een open economie met een sterke
internationale concurrentiepositie. We stimuleren innovatie en benutten
de economische en maatschappelijke kansen. We geven ondernemers de
ruimte en borgen de balans tussen de belangen van bedrijven en
consumenten. Deze opgaven vragen erom dat verduurzaming en
economische ontwikkeling waar mogelijk hand in hand gaan. We moeten
de economische kansen van verduurzaming waar mogelijk verzilveren.
Juist ook om de transities waar we voor staan succesvol te volbrengen,
hebben we een sterke economie met vindingrijke ondernemers hard nodig.
Macro-economisch beeld en uitdagingen voor EZK
De Nederlandse economie herstelde zich in 2022 sterk, mede geholpen door
het aflopen van de maatregelen die nodig waren vanwege COVID-19. Door
de sterke economische groei van 4,2 procent in 2022 is de economie weer
groter dan voor de coronacrisis, en kwam de economie zelfs ongeveer weer
op het oude groeipad terecht. Het herstel was daarmee krachtiger dan in
de meeste andere Europese landen. De veerkracht van Nederlandse
ondernemers is hierin bepalend geweest, en ook de steunpakketten hebben
een bijdrage geleverd aan het bestendigen van de economie.
Waakzaamheid ten aanzien van corona blijft nodig: de pandemie is
meermaals onvoorspelbaar gebleken.
Het bekoelen van de coronacrisis viel samen met een snel stijgende inflatie
in het begin van 2022. Tekorten van aardgas, onder andere veroorzaakt door
afnemende winning in Noordwest-Europa en de sterk gestegen vraag in
Azië, leidden in 2021 al tot oplopende energieprijzen; de coronacrisis en
bijbehorende problemen in internationale waardeketens zorgden voor prijs­
stijgingen bij tal van goederen. Hier bovenop kwam in februari 2022 de
Russische invasie van Oekraïne. De oorlog in Oekraïne is uiteraard in de
eerste plaats een catastrofe voor de Oekraïense bevolking. Naast het grote
leed daar heeft de oorlog ook economische gevolgen voor de wereldeco­
nomie, ook in Nederland. Het heeft geleid tot grotere energieschaarste, en
tot prijsstijgingen van voedsel en andere producten. Deze combinatie van
factoren heeft geleid tot een inflatie van circa 10 procent in 2022.1

1

Scenario’s energieprijzen, Centraal Planbureau.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

13

Een belangrijke opgave voor EZK in 2022, maar ook in de komende jaren, is
het verminderen van de energieschaarste. Hierin zijn in 2022 al belangrijke
stappen gezet. Spaarzaamheid van huishoudens en innovatie van
ondernemers hebben de energievraag in 2022 met tientallen procenten
gedrukt. Ook aan de aanbodzijde is er veel werk te verzetten om de energie­
schaarste te verminderen. De snelle groei van hernieuwbare energie­
bronnen heeft de hoeveelheid aardgas die nodig is voor
elektriciteitsopwekking substantieel verminderd. De krachtige inzet van
het kabinet op expansie van deze energiebronnen heeft zo bijgedragen aan
het tegengaan van energieschaarste. Met het oog op de klimaatdoelstel­
lingen en een onafhankelijkere energievoorziening zal EZK hier de komende
jaren op blijven inzetten. Ook de ingebruikname van twee drijvende LNGterminals in de Eemshaven is belangrijk geweest voor het terugdringen van
schaarste. Mede dankzij de grotere import van LNG in Europa daalde de
aardgasprijs na de zomer van 2022 sterk. Tegelijkertijd blijft het verloop van
energieprijzen onzeker. Om deze onzekerheid voor huishoudens te
verminderen en de koopkrachtdaling te beperken is daarom gekozen voor
een prijsplafond voor energie in 2023. De prijzen die huishoudens en andere
kleine verbruikers moeten betalen voor energie worden hiermee
gemaximeerd. Ook voor het mkb worden de gevolgen van hoge energie­
kosten gedempt, middels de Tegemoetkoming Energiekosten (TEK).
Naast de oplopende inflatie is een belangrijk knelpunt voor de economie
de krapte op de arbeidsmarkt. Zelfs de kentering in de conjunctuur in de
tweede helft van 2022, die onder andere volgde uit de oplopende inflatie,
verminderde deze krapte nauwelijks. De krapte op de arbeidsmarkt is een
gevolg van een nog steeds krachtige economie. De krapte gaat echter
gepaard met serieuze problemen. Het maakt het lastiger voor bedrijven om
te groeien, bemoeilijkt publieke dienstverlening en kan belangrijke
transities in de weg staan. Het is voor EZK belangrijk dat deze krapte een
stimulans is voor innovatief ondernemerschap en de inzet van arbeidsbe­
sparende technologie. Dit vermindert niet alleen de krapte, maar is ook
een belangrijke motor van economische groei.
Zonder economische groei is het niet mogelijk om de collectieve voorzie­
ningen - van de zorg, AOW en defensie tot het onderwijs - op peil te houden,
laat staan te verbeteren. Daarnaast is productiviteitsgroei bepalend voor
loongroei, zodat huishoudens ook de economische groei terugzien in hun
portemonnee. Groei is daarnaast nodig voor belangrijke maatschappelijke
transities, en voor de betaalbaarheid hiervan. EZK heeft daarom ook in 2022
onverminderd doorgewerkt aan het verhogen van de duurzame
economische groei voor Nederland, ook op de lange termijn. EZK streeft
daarbij nadrukkelijk naar duurzame groei, die per saldo én op de lange
termijn bijdraagt aan het welzijn van huidige en toekomstige generaties en
ook in overeenstemming is met andere beleidsdoelen, zoals het mitigeren
van klimaatverandering.
Nationaal Groeifonds
Een van de belangrijkste instrumenten van het kabinet om deze duurzame
economische groei een impuls te geven, is via het in 2020 opgerichte
Nationaal Groeifonds. In 2022 is het tweede advies van de adviescommissie
Nationaal Groeifonds gepubliceerd. Het kabinet heeft op basis van dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

14

advies besloten voor 28 verschillende voorstellen middelen beschikbaar te
stellen of te reserveren, met een totale omvang van meer dan € 6 mld.2
Tevens zijn de voorbereidingen gestart van de derde investeringsronde.
Duurzaam Nederland
Nederland staat voor een ongekende transitie op het gebied van
duurzaamheid en een klimaatneutrale economie. EZK kiest daarom voor
een realistische, ambitieuze en groene groeistrategie, die het streven naar
economische groei en versterking van de concurrentiepositie combineert
met het verbeteren van het milieu en gebruikmaakt van initiatieven in de
samenleving. De komende jaren zullen onder andere in het teken staan van
de groei van hernieuwbare energie, energiebesparing, leveringszekerheid,
onafhankelijkheid van Russische fossiele brandstoffen en de transitie naar
een circulaire economie.
De energiecrisis
2022 is een bijzonder jaar geweest waarin door de oorlog in Oekraïne
Nederland onder andere te kampen heeft gehad met hoge energieprijzen.
Er zijn dan ook veel maatregelen genomen ten aanzien van de leveringsze­
kerheid en betaalbaarheid van energie.
In maart 2022, kort nadat de oorlog in Oekraïne is begonnen, werd een
pakket aan maatregelen bekendgemaakt: een eenmalige energietoeslag
voor lage inkomens, een verlaging van de btw op energie, een accijnsver­
laging van benzine en diesel en aanvullende energiebesparende
maatregelen. Hierop volgden in september extra maatregelen om
Nederlandse burgers meer betalingszekerheid te geven. Er werd bijvoor­
beeld aangekondigd dat huishoudens en andere kleinverbruikers in
november en december konden rekening op een korting van €190 per
maand op de energierekening. In 2023 kwam hiervoor een prijsplafond op
energie voor huishoudens en andere kleinverbruikers in de plaats. Al deze
maatregelen hebben bijgedragen aan het verlichten van de energiereke­
ningen van de meeste huishoudens.
Naast de betaalbaarheid van energie, kwam ook de leveringszekerheid van
energie in gevaar als directie aanleiding van de oorlog in Oekraïne. Als
gevolg hiervan heeft zowel op Europees gebied als binnen Nederland veel
plaatsgevonden, zoals de eerdergenoemde ingebruikname van twee LNGterminals in de Eemshaven. Terwijl Russische energie steeds meer werd
geboycot op Europees niveau, heeft Nederland onder meer gewerkt aan
het verbeteren van de eigen interne energieopslag en het versterken van
het Nederlandse energienet.
De oorlog in Oekraïne heeft ook geleid tot versnelling van verduurzaming.
Mede hierdoor zit de energietransitie in een stroomversnelling en groeit
het aanbod van hernieuwbare energie snel. Ondanks de grote investeringen
die zijn gedaan door netbeheerders, loopt het elektriciteitsnet toch tegen
zijn grenzen aan. Dit maakt het moeilijker voor bedrijven en industrie om te
investeren in verduurzaming, aangezien zij hierbij worden gehinderd door
een tekort aan transportcapaciteit. Om deze congestie op het elektrici­
teitsnet tegen te gaan is in december 2022 het Landelijk Actieprogramma
Netcongestie (LAN) gepresenteerd. In dit programma verbinden het Rijk,

2

Kamerstuk 35 925-XIX, nr. E

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

15

medeoverheden, de Autoriteit Consument en Markt (ACM), netbeheerders
en marktpartijen zich gezamenlijk aan concrete acties.3 Met het actiepro­
gramma willen de betrokken partijen aan meerdere knoppen tegelijkertijd
draaien om de problemen met het volle stroomnet zoveel mogelijk te
beperken en te voorkomen. Dit is in het bijzonder van belang omdat de
komende jaren getekend zullen worden door elektrificatie en het groeiende
aandeel van hernieuwbare energie.
Fit-for-55
Om de klimaatdoelstellingen in de EU en in Nederland te kunnen imple­
menteren heeft het kabinet voortvarend gewerkt om belangrijke onderdelen
uit het Fit-for-55 pakket af te ronden.4 Zo zijn in 2022 de trilogen afgerond
voor de aanscherping van het Europese emissiehandelsysteem (ETS),
inclusief opname van de maritieme- en scheepvaartsector. Daarnaast is
een nieuw ETS ingericht voor de gebouwde omgeving en mobiliteit met
daaraan gekoppeld een Sociaal Klimaatfonds om sociale gevolgen bij
armere bevolkingsgroepen op te vangen.5 Ook zijn de nationale doelen voor
de individuele EU-lidstaten (ESR) vastgesteld en is er gewerkt aan het
inrichten van een koolstofheffing aan de grens (CBAM). EZK heeft zich
hierbij ingespannen voor snelle besluitvorming en behoud van het ambitie­
niveau teneinde het 2030-doel van 55 procent te kunnen halen.
Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie en Klimaat (MIEK)
In het Meerjarenprogramma Infrastructuur Energie & Klimaat (MIEK) werkt
de overheid samen met industrie, energieproducenten en netbeheerders
om projecten voor de infrastructuur van energie en grondstoffen te
versnellen. Dit zijn projecten die belangrijk zijn voor de verduurzaming van
de industrie, gebouwde omgeving, landbouw en mobiliteit en voor de
realisatie van windenergie op zee. In 2022 zijn vijf nieuwe projecten
toegelaten tot het MIEK: aanlanding wind-op-zee projecten, H-Vision,
importterminals van waterstof in Rotterdam, het Noordzeekanaalgebied en
Aramis. Deze projecten dragen onder andere bij aan het behalen van de
vastgestelde klimaatdoelen. Naast nieuwe projecten heeft er ook voortgang
plaatsgevonden op een aantal huidige MIEK-projecten. De landelijke water­
stofinfrastructuur en de Deltacorridor gaan bijvoorbeeld door naar de
volgende fase binnen het MIEK. Voor de Deltacorridor is hierbij een besluit
genomen tot het oprichten van een publieke projectorganisatie om zo vanuit
het Rijk het project te ondersteunen.
Wind Op Zee
Met het programma Noordzee en de Aanvullende Routekaart Windenergie
op Zee 2030 is in 2022 de ambitie voor windenergie op zee rond 2030
verdubbeld naar circa 21 GW. Dit is een enorme klus, omdat deze
aanvullende ambitie parallel aan de reeds geplande windparken moet
worden gerealiseerd in een korter tijdsbestek. Door processen parallel te
plannen en meer risico’s bij het Rijk en bij TenneT neer te leggen, streeft
het kabinet er niettemin naar deze doelstellingen te halen. Tegelijkertijd
wordt er ook al vooruitgekeken naar en gewerkt aan de plannen voor

3

Kamerstuk 29 023, nr. 385
Kamerstuk 22 112, nr. 3566
5
Kamerstuk 21 501-08, nr. 889
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

16

windparken na 2030. Daarbij zullen grotere gebieden verder op zee worden
benut voor de productie van elektriciteit en waterstof uit windenergie op
zee.
In 2022 hebben ten slotte meerdere tenders plaatsgevonden voor de
exploitatie van windenergiegebieden: Hollandse Kust West kavel VI en
Hollandse Kust West kavel VII. De twee windparken hebben beide een
capaciteit van ten minste 700 MW en zullen hernieuwbare elektriciteit
produceren zonder overheidssubsidie. Netbeheerder TenneT gaat twee
platforms (stopcontacten op zee) met twee netaansluitingen binnen het
gebied plaatsen om de windparken te verbinden met het Nederlandse
elektriciteitsnet.
Ondernemend Nederland
EZK staat voor een ondernemend Nederland. Dat is een Nederland vol
vernieuwers en toekomstbouwers, een vestigingsplaats voor het mkb,
innovatieve starters en grote, productieve internationale bedrijven. Dat is
een dynamisch Nederland waarin we met innovatieve oplossingen komen,
door nieuwe technologieën toe te passen, effectief op te schalen, en het
onbekende aan te gaan. Het EZK-beleid is erop gericht ondernemers de
ruimte te geven om tot vernieuwing te komen. Een belangrijk speerpunt
voor EZK in 2022 was dan ook het ondernemingsklimaat. Vanwege de grote
rol die bedrijven spelen in onze welvaart, moeten we bedrijvigheid
behouden, koesteren en aantrekken.
Op tal van beleidsterreinen die raken aan het ondernemingsklimaat heeft
EZK in 2022 weer stappen gezet. EZK heeft beleid gevoerd om innovatie aan
te jagen, economische veiligheid te borgen, de industrie en het mkb te laten
bloeien en regionale ontwikkeling te stimuleren.
Ondernemingsklimaat
In oktober 2022 is de strategische agenda voor het ondernemingsklimaat
gepubliceerd.6 EZK zet in op de versterking van het ondernemingsklimaat.
Dat betekent én de basis op orde houden én een keuze voor extra inzet van
het kabinet op het stimuleren van bedrijfsactiviteiten die substantieel
bijdragen aan de digitalisering, verduurzaming en weerbaarheid van onze
economie. In de agenda zijn acties genoemd om het inzicht in de ontwikke­
lingen van het ondernemingsklimaat te verdiepen, zijn de strategische
uitgangspunten uiteengezet voor en zijn de acties op bepalende factoren
van het ondernemingsklimaat omschreven. Zo is EZK, onder andere, een
monitor ondernemingsklimaat en een impacttoets voor ‘nationale koppen’
op Europese regelgeving aan het uitwerken. Deze toets zal, ten behoeve van
het besluitvormingsproces van het kabinet, inzichtelijk maken hoe de
Nederlandse vertaling van EU-regels zich verhoudt tot vergelijkbaar beleid
in andere (Europese) landen en wat het effect hiervan is op onze concur­
rentiepositie.
Innovatie
Innovatie draagt bij aan oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen, is
een belangrijke aanjager voor productiviteitsgroei en levert een grote
bijdrage aan onze concurrentiekracht. Het Missiegedreven Topsectoren- en

6

Kamerstuk 32 637, nr. 513

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

17

Innovatiebeleid (MTIB) versnelt de transitie naar een duurzame, gezonde,
veilige en klimaatneutrale samenleving én versterkt de concurrentiekracht
van ons land.
EZK heeft in 2022, gezamenlijk met het Ministerie voor Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap, de kabinetsinzet ter versterking van het innovatiebeleid
kenbaar gemaakt. 7 De drie speerpunten zijn het scheppen van de juiste
randvoorwaarden voor R&D en innovatie, strategische keuzes bij de inzet
van middelen en een doelmatig en toegankelijk instrumentarium. De
richting en uitgangspunten die in deze brief kenbaar zijn gemaakt zijn
leidend voor het proces om dit jaar tot herijkte missies, nieuwe Kennis- en
Innovatieagenda’s (KIA’s) en het Kennis- en Innovatieconvenant (KIC) te
komen. Ook zijn stappen gezet bij de besteding van middelen uit het fonds
Onderzoek en Wetenschap voor TO2-faciliteiten, EU-matching en EUpartnerschappen.
Een belangrijk instrument voor innovatie is het in 2020 opgerichte Nationaal
Groeifonds. In 2022 besloot het kabinet dat zes investeringsvoorstellen die
EZK had ingediend bij het fonds op het terrein van R&D en Innovatie
bekostigd gaan worden.8 Het gaat om de projecten Circulaire Plastics NL
(€ 220 mln), Groenvermogen II (€ 250 mln), Nieuwe Warmte Nu! (€ 200 mln),
NXTGEN HIGHTECH (€ 450 mln), Oncode-PACT (€ 164 mln) en PhotonDelta
(€ 471 mln), met als totale som ruim € 1,75 mld. Hiermee kunnen de
komende jaren grote investeringen worden gedaan om kansrijke
ecosystemen in Nederland te versterken. Daarmee wordt geïnvesteerd in
het toekomstig verdienvermogen van Nederland en bijgedragen aan het
vinden van oplossingen voor belangrijke maatschappelijke vraagstukken.
In 2022 is ook de bilaterale en trilaterale innovatiesamenwerking verder
ontwikkeld. Door de Nederlandse inschrijving van €389 mln bij de Minis­
teriële Conferentie van de European Ruimteagentschap (ESA) nemen de
investeringen van Nederland via ESA ten opzichte van 2019 met 37 procent
toe. Deze inschrijving maakt het mogelijk dat Nederlandse overheden en
bedrijven ruimtevaarttechnologie bij de grote transities kunnen inzetten.9
Economische veiligheid
Een open economie en vrije handel vergroten de Nederlandse welvaart.
Goede afspraken over concurrentieverhoudingen via multilaterale organi­
saties hebben daarvoor een basis gelegd. Geopolitieke ontwikkelingen en
haperingen in mondiale waardeketens leggen echter kwetsbaarheden van
open en vrije markten bloot. Zo zien we dat ons omringende machtsblokken
protectionistisch handelen en proactief – soms ook agressief – beleid voeren
om hun technologische positie te versterken en via economie hun geopoli­
tieke invloed proberen te vergroten.
Tegen deze achtergrond spannen we ons in om onze economische
veiligheid te beschermen en streven we op Europees niveau naar ‘open
strategische autonomie’. Dat stelt ons in staat om onze publieke belangen
te blijven borgen in een onderling verbonden wereld. ‘Open’ staat voor
open economie, waarbij de EU een wereldwijde speler is met wederzijdse
afhankelijkheden, die bij voorkeur multilateraal samenwerkt en waar handel
op regels gebaseerd is. De veranderde geopolitieke context vraagt echter
7

Kamerstuk 33 009, nr. 117
Kamerstuk 35 925-XIX, nr. E
9
Kamerstuk 24 446, nr. 78

8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

18

ook om waakzaamheid. Door ongewenste overnames kunnen ongewenste
strategische afhankelijkheden ontstaan en kan hoogwaardige kennis
weglekken, met gevolgen voor onze concurrentiekracht of zelfs nationale
veiligheid.
Een belangrijk resultaat voor EZK rondom economische veiligheid is de Wet
Veiligheidstoets voor investeringen, fusies en overnames (Vifo), die in 2022
door de Tweede en Eerste Kamer is aangenomen. De wet zorgt voor een
veiligheidstoets voor investeringen, fusies en overnames die een risico
kunnen vormen voor de nationale veiligheid. 10 De veiligheidstoets geldt
voor drie soorten bedrijven en organisaties in Nederland: vitale aanbieders,
ondernemingen met sensitieve technologie en beheerders van bedrijfs­
campussen. Deze actoren dienen investeringen, fusies en overnames te
melden bij het Bureau Toetsing Investeringen (BTI) van het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat. Het BTI beoordeelt vervolgens of een risico
ontstaat voor de nationale veiligheid. Met deze wet is een belangrijke
waarborg ingebouwd om ongewenste investeringen, fusies en overnames
te voorkomen.
Ten slotte is in december 2022 de Nationale Grondstoffenstrategie gepre­
senteerd aan de Tweede Kamer.Met deze strategie wordt ingezet op
voldoende beschikbaarheid van kritieke mineralen en metalen, circulariteit,
op het vinden van minder schaarse alternatieven en verkleinen van de
impact op mens en milieu. Dit is van belang voor zowel het voorkomen van
eenzijdige afhankelijkheden als voor het duurzaam verdienvermogen en
de omslag naar circulariteit.
Industriebeleid
Voor de toekomst van de Nederlandse industrie is het essentieel dat de
omslag naar circulariteit en klimaatneutraliteit wordt ingezet. Een
succesvolle verduurzaming van de industrie dient verschillende doelen:
de industrie is een hoogproductieve sector met veel economische waarde,
onze open strategische autonomie is erbij gebaat en het is nodig voor de
brede transities naar circulariteit en klimaatneutraliteit. Een succesvolle
groene industrie in Nederland is niet alleen goed voor onze eigen duurzaam­
heidsdoelen, maar ook voor de mondiale omslag die nodig is.
Vanuit deze gedachte heeft het kabinet besloten om maatwerkafspraken te
maken met de twintig grootste industriële uitstoters van broeikasgassen
van Nederland. Deze bedrijven worden hierbij uitgedaagd zelf met
ambitieuze plannen te komen om uitstoot te reduceren, bij henzelf en in
de keten, en de impact op de leefomgeving te verbeteren. In 2022 zijn met
drie bedrijven hiertoe ‘expressions of principles’ getekend: Tata Steel, DOW
en Nobian. Hiermee wordt de eerste concrete stap naar juridisch
afdwingbare maatwerkafspraken gezet.
Een ander speerpunt was het opstellen van sectorplannen voor corona.
Hoewel corona in 2022 geen grote belemmering meer was voor de
economie, is het belangrijk om voorbereid te zijn op eventuele oplevingen
van het virus. Hiertoe zijn in september de sectorplannen opgeleverd die
schetsen welke maatregelen goed aansluiten bij de sector. Sectoren weten

10

Kamerstuk 35 880, nr. 1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

19

door hun ervaringen uit de afgelopen jaren immers het beste wat wel en
niet werkt om verspreiding van het virus tegen te gaan en tegelijkertijd
economische activiteit te behouden.
Ten slotte is voortgang geboekt rond de Chips Act. Dit Europese initiatief is
gericht op onderzoek naar, ontwikkeling van en productie van halfgeleiders
(chips). Halfgeleiders zijn essentieel in allerlei producten, en de innovaties
in deze sector zijn ook hard nodig voor andere technologieën zoals
kwantum, kunstmatige intelligentie en fotonica. Europese samenwerking is
nodig voor de competitiviteit van deze sector en het behoud van onze
welvaart en veiligheid. De Europese Commissie heeft in maart 2022 een
voorstel voor de Chips Act gepresenteerd, waarover in december 2022
een algemene oriëntatie is bereikt.
Midden- en kleinbedrijf
Het mkb zorgt voor werkgelegenheid, levert nieuwe producten en diensten,
en draagt bij aan oplossingen voor alledaagse en maatschappelijke
uitdagingen. Om mkb’ers nog beter in staat te stellen de vruchten te plukken
van de groeiende en snel veranderende economie heeft EZK ook in 2022
veel aandacht voor het mkb gehad.
De sterke stijging van de energieprijzen was voor het mkb een belangrijke
uitdaging. Dit geldt in het bijzonder voor het energie-intensieve mkb. Om
de gevolgen van de prijsschok voor deze groep bedrijven te dempen is de
tijdelijke Tegemoetkoming Energiekosten (TEK) aangekondigd. In het eerste
kwartaal van 2023 kunnen bedrijven waarvoor de energiekosten ten minste
7 procent van de omzet beslaan zich aanmelden voor een tegemoetkoming
met terugwerkende kracht tot 1 november 2022.11 Met deze regeling
voorkomen we dat bedrijven in grote getale omvallen als gevolg van de
extreme energieprijzen in 2022. Met de tijdelijkheid wordt tegelijkertijd
gestimuleerd dat bedrijven zich blijven aanpassen aan de veranderde
omstandigheden en dat de kosten voor de regeling niet te veel oplopen.
In 2022 zijn eveneens stappen gezet rond de Borgstelling MKB-Krediet
Groen (BMKB-Groen).12 Dit instrument helpt ondernemingen bij verduur­
zaming door tegen gunstige voorwaarden garanties te bieden voor groene
investeringen, bijvoorbeeld in hernieuwbare energie of energiebesparing.
Per november 2022 kunnen mkb’ers gebruikmaken van de regeling via nonbancaire financiers. Banken sluiten hier in 2023 bij aan. Ten slotte heeft EZK,
in samenwerking met SZW en OCW, in 2022 gewerkt aan het Actieplan
Groene en Digitale banen.13 Dit actieplan is erop gericht de arbeidsmarkt­
krapte rond de klimaattransitie en de digitale transitie te verlichten. De
pijlers onder het actieplan zijn het verhogen van de instroom in bètatech­
nisch onderwijs, behoud en vergroten van de instroom in de bètatechnische
arbeidsmarkt, het verhogen van arbeidsproductiviteit en het versterken van
de governance en het tegengaan van versnippering.14

11

Kamerstuk 32 637, nr. 528
Kamerstuk 32 637, nr. 511
13
Kamerstuk 29 544, nr. 1120
14
Kamerstuk 29 544, nr. 1173
12

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

20

Regionale ontwikkelingen
Provincies, gemeenten en andere regionale stakeholders zoals ROM’s zijn
belangrijke partners bij thema’s als het Missiegedreven Topsectoren- en
innovatiebeleid (MITB), de energietransitie, verduurzaming van de
industrie, scholing, digitalisering van het mkb en het benutten van
innovaties. Door gezamenlijk op te trekken wordt de effectiviteit van zowel
het EZK-beleid als dat van de regionale overheden versterkt. In 2022 zijn
regionale partners, met name provincies en ROM’s, betrokken bij het
Actieplan Innovatie & Valorisatie. In dit actieplan is de cruciale rol van regio’s
in het innovatiebeleid voor valorisatie en de aansluiting van het mkb geduid.
In de uitvoering van het actieplan komen de ROM’s nadrukkelijker in beeld
doordat meer aandacht wordt besteed aan bovenregionale samenwerking.
Voorts hebben EZK en provincies eind 2022 afgesproken om de gezamen­
lijke financiering van de Mkb-innovatiestimulering Regio en Topsectoren in
2023 te continueren.
De energietransitie, de transitie naar een circulaire economie, de ontwik­
keling van campussen: allemaal vragen ze om voldoende ruimte. Een goede
ruimtelijke inrichting, waarin ruimte is én blijft voor economische activi­
teiten, is belangrijk voor onze welvaart. In 2022 is het programma werklo­
caties aangekondigd, gericht op het samen met provincies
toekomstbestendig maken van werklocaties. Het in samenwerking met BZK
opgezette programma werkt langs een aantal programmalijnen, waaronder
het borgen van voldoende ruimte voor economie, het verduurzamen en
innoveren van bestaande bedrijventerreinen en het clusteren van groot­
schalige bedrijfsvestigingen.
De hoogwaardige technologische productie in de Brainportregio versterkt
onze eigen internationale concurrentiepositie, de Europese interne markt en
geopolitieke autonomie van Nederland en Europa. Het behoud van deze
internationale positie is ook van belang voor economische groei in
Nederland, maar is zeker geen vanzelfsprekendheid. Daarom is in 2022 met
de Brainportregio afgesproken een strategische agenda op te stellen, die
zichtbaar maakt hoe economische inhoud, functies en ruimtegebruik zich tot
elkaar verhouden in het vestigingsklimaat. Principebesluiten worden door
EZK gecoördineerd vanuit het Bestuurlijk Overleg Brainport. Daardoor
konden het kabinet en de Brainportregio afspreken om tot 2030 bijna € 1,6
mld te investeren in regionale ontwikkeling en mobiliteit.
Digitale economie
Een succesvolle transitie naar een digitale economie behoort tot de strate­
gische doelen van EZK. De Nederlandse uitgangspositie is uitstekend: onze
digitale infrastructuur is van wereldklasse, we hebben ecosystemen met
succesvolle startups, scale-ups en innovatieve Nederlandse techbedrijven
en een unieke traditie van publiek-private samenwerking. Daardoor behoort
Nederland volgens verschillende indices tot de best presterende digitale
economieën van Europa. Het behoud van die goede uitgangspositie is
echter geen vanzelfsprekendheid, en de belangen zijn groot. Digitalisering
is steeds bepalender voor duurzame economische groei, innovatie en een
succesvol bedrijfsleven; voor het verminderen van arbeidsmarktkrapte is
het een essentiële oplossingsrichting. Technologisch leiderschap heeft
bovendien steeds meer een geopolitieke dimensie, vanwege een verhard
internationaal speelveld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

21

Digitale strategie
Om deze uitdagingen te adresseren en de vruchten van de digitale transitie
te blijven plukken, heeft EZK in november 2022 een strategie voor de digitale
economie uitgebracht.15 Deze strategie geeft nadere invulling aan de
ambities, doelstellingen en acties van EZK op het terrein van de digitale
economie richting 2030. De strategie zet in op het versterken van ons
verdienvermogen, het borgen van publieke waarden en het zorgvuldig
afwegen van publieke belangen in een steeds geopolitiekere context.
De strategie heeft een vijftal prioriteiten. Ten eerste zet EZK in op het creëren
van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale markten en
diensten. Een tweede prioriteit is het stimuleren van digitale innovatie en
vaardigheden. Behoud en versterking van veilige, betrouwbare en
hoogwaardige digitale infrastructuur is een ander speerpunt van de digitale
strategie. Gelet op toenemende zorgen rondom cybersecurity, zowel in de
private als publieke sector, is borging hiervan eveneens een prioriteit
binnen de digitale strategie. Het laatste speerpunt is het versnellen van de
digitalisering van het mkb. Dit is nodig voor zowel de competitiviteit van
ons mkb als voor de breedte van de digitale transitie.
Ontwikkeling RDI
Om beter geëquipeerd te zijn voor het groeiend aantal (toezichts-)opgaven
is Agentschap Telecom in 2022 begonnen met de reorganisatie naar Rijks­
inspectie Digitale Infrastructuur (RDI). In januari 2023 is de organisatie
omgegaan naar de nieuwe structuur. Dit betekent onder meer dat RDI vanuit
drie themadirecties Apparatuur, Infrastructuur en Digitale Weerbaarheid
werkt, ondersteund door de directie Bestuur, Juridische Zaken en Commu­
nicatie (BJC) en de directie Mens en Middelen (MM). Uitvoerende taken en
toezichtstaken worden op het functioneel niveau gescheiden.
Implementatie Europese wet- en regelgeving
In 2022 zijn mijlpalen bereikt bij verschillende Europese wetstrajecten. Op
26 november trad de Digital Services Act (DSA) in werking, grotendeels in
lijn met de Nederlandse inzet. De DSA is gericht op een goede werking van
de interne markt en een veilige, voorspelbare, en betrouwbare online
omgeving, waarin grondrechten effectief worden beschermd. Op 17 februari
2024 zullen alle dienstverleners die onder de DSA vallen aan de daarin
gestelde regels moeten voldoen. Voor zeer grote online platforms en
zoekmachines wordt de DSA al eerder van kracht. De Autoriteit Consument
en Markt en naar verwachting ook de Autoriteit Persoonsgegevens zullen
een rol krijgen bij het toezicht op de DSA.16
Ook zijn vorderingen geboekt rond de Data Governance Act (DGA), waar in
2022 een akkoord over is bereikt in de Europese triloog. De DGA zorgt voor
een helder kader voor het vertrouwd delen van data. De DGA maakt het voor
consumenten en bedrijven gemakkelijker om hun data vertrouwd te delen
en te gebruiken, waarbij wordt voorkomen dat er ongewenste dataconcen­
traties ontstaan en data op oneigenlijke manier wordt gebruikt. Hiermee
zorgt het voor een eerlijker speelveld voor verantwoorde datadeling. De
Europese Commissie heeft daarnaast een voorstel gepubliceerd voor de
Data Act. Deze beoogt het gebruik van data uit Internet of Things-producten
15
16

Kamerstuk 26 643, nr. 941
Kamerstuk 36 200-VII, nr. 58

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

22

te bevorderen zodat de waarde uit deze data eerlijk wordt verdeeld. In de
compromistekst van eind 2022 worden in lijn met de Nederlandse inzet
nieuwe maatregelen opgenomen om de interoperabiliteit van cloud­
diensten te bevorderen. Ten slotte hebben Europese telecomministers in
december 2022 een akkoord bereikt over de Artificial Intelligence (AI) Act.
De AI Act draagt zorg voor de veiligheid van AI-systemen op de interne
markt, met waarborgen voor de bescherming van fundamentele rechten.
Daarmee krijgt mensgerichte AI voor ontwikkelaars, ondernemers en
consumenten in de EU een impuls. In 2023 start naar verwachting de
Europese triloog.
Digitale innovatie, vaardigheden en veiligheid
Voor het versterken van de kennis- en innovatiebasis en het verzilveren van
economische kansen rond AI, zijn middelen uit het Nationaal Groeifonds
toegekend aan het AiNed-investeringsprogramma. Dit heeft in 2022
geresulteerd in verschillende labs, R&D-projecten en initiatieven rond
menselijk kapitaal. Daarnaast heeft EZK geïnvesteerd in het versterken van
digitale vaardigheden door het samenwerkingsverband met de Human
Capital Agenda ICT te ondersteunen. Ook vond in oktober de lancering van
het Nationaal Onderwijslab AI plaats. Dit ontwikkelt de komende tien jaar
met onderwijs, wetenschap en bedrijfsleven intelligente digitale onderwijs­
innovaties gericht op de verbetering van het primair en voortgezet
onderwijs.
EZK heeft daarnaast bijgedragen aan de Nederlandse Cybersecurity
Strategie, die onder regie van het Ministerie van Justitie en Veiligheid in
2022 is ontwikkeld.17 EZK richt zich op de thema’s consumentenbescherming
en de versterking van de digitale weerbaarheid van het bedrijfsleven. Dit
betekent dat het aanbod van ICT-producten en -diensten veiliger moet
worden en dat consumenten en bedrijven zich bewuster moeten worden
van digitale dreigingen en risico’s en daar meer weerbaar tegen worden.
Mededingings- en consumentenbeleid
Ook in 2022 heeft EZK zich ingezet voor het borgen van concurrentie tussen
bedrijven, de bescherming van consumenten en goed functionerende
markten. Goed functionerende markten zijn een onmisbaar ingrediënt voor
economische ontwikkeling, innovatie en brede welvaart in Nederland.
Soepel werkende markten zijn bijvoorbeeld nodig om complexe transities
op een efficiënte en werkbare manier vorm te geven, zoals de klimaat- en
energietransitie en digitalisering.
In 2022 zijn verschillende resultaten geboekt die bijdragen aan deze
doelstellingen. Een belangrijk resultaat was het akkoord in de zomer over
de Digital Markets Act (DMA), die 1 november 2022 in werking is getreden.
De DMA bevat regels voor grote digitale platforms waar consumenten en
ondernemers nauwelijks omheen kunnen (poortwachters). Het doel van
de DMA is om consumenten en ondernemers te beschermen en te zorgen
voor meer concurrentie op digitale markten. Naar verwachting worden de
eerste poortwachters in september 2023 aangewezen en moeten zij vanaf
maart 2024 aan de verboden en verplichtingen uit de DMA voldoen. Dit zorgt
ervoor dat ondernemers en consumenten minder afhankelijk zijn van poort­
wachters en bedrijven makkelijker toegang krijgen tot de markt.

17

Kamerstuk 26 643, nr. 925

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

23

Zo is de kabinetsbrede actieagenda voor de interne markt uitgegaan, met
een aantal acties op Europees, Benelux en nationaal niveau die belemme­
ringen op de interne markt wegnemen.18 Ook is een Europees akkoord
bereikt over de Verordening verstorende buitenlandse subsidies, die vanaf
12 januari 2023 van kracht is.19 EZK heeft zich de afgelopen jaren actief
ingezet voor een dergelijk instrument. Het doel van de verordening is om
concurrentieverstoringen op de interne markt als gevolg van subsidies van
niet-EU-landen beter aan te kunnen pakken. Daarnaast is een akkoord
bereikt over de Verordening Instrument voor Internationale Overheidsop­
drachten, waarmee wederkerigheid voor EU-bedrijven op de markt voor
overheidsopdrachten kan worden afgedwongen in derde landen.20
Ten slotte heeft EZK zich ingezet voor meer transparantie bij prijsverla­
gingen. Vanaf 2023 moet bij aanbiedingen de oorspronkelijke prijs (de ‘vanprijs’) de laagste prijs zijn die de verkoper in de 30 dagen voorafgaand aan
de kortingsactie heeft gevoerd, behoudens enkele uitzonderingen zoals
beperkt houdbare producten. Dit voorkomt dat consumenten misleid
worden door aanbiedingen die aantrekkelijk lijken, maar in feite niet of
nauwelijks afwijken van de oorspronkelijke prijs.
Gaswinning Groningen
De inwoners van Groningen hebben dagelijks te maken met de gevolgen
van de gaswinning. Dit brengt gevoelens van angst, frustratie en
onzekerheid met zich mee. Het Kabinet heeft besloten om de gaswinning in
Groningen zo snel mogelijk definitief te beëindigen. Met het vaststellings­
besluit voor gasjaar 2022/2023, dat op 26 september 2022 aan de Kamer is
gestuurd, is de gaswinning uit het Groningenveld teruggebracht naar een
waakvlamniveau.21 Het Groningenveld dient daarmee als reservemiddel
voor het borgen van de leveringszekerheid, waarmee de gaswinning in
Groningen in de eindfase komt.
De schadeafhandeling vindt plaats onder verantwoordelijkheid van het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat. In 2022 is de verantwoorde­
lijkheid voor de uitvoering van de versterkingsopgave en het toekomstper­
spectief van de regio overgegaan van het Ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties naar het Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat. Daarmee is de Staatssecretaris Mijnbouw verantwoordelijk
geworden voor al het beleid dat met schade, versterken én toekomstper­
spectief van de regio te maken heeft.
De schade-afhandeling van de gevolgen van de gaswinning is in 2022
onverminderd doorgegaan. Circa 29.000 huishoudens kozen voor een
nieuwe vorm van afhandeling van fysieke schades door middel van een
vaste vergoeding van € 5000. Deze vorm van schade-afhandeling wordt
sinds november 2021 aangeboden. Daarnaast is de regeling voor
vergoeding van immateriële schade opengesteld voor alle postcodes in
de gemeenten Eemsdelta, Het Hogeland en Midden-Groningen. Op
5 december 2022 is bovendien de herbeoordelingsregeling waardedaling
van kracht geworden, waarmee het Instituut Mijnbouwschade Groningen
(IMG) bewoners die eerder van de NAM een vergoeding voor waardedaling

18

Kamerstuk 22 112, nr. 3437
Kamerstuk 21 501-30, nr. 557
20
Kamerstuk 22 112, nr. 3389
21
Kamerstuk 33 529, nr. 1065
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

24

ontvingen een herbeoordeling aanbiedt op basis van de huidige criteria.22
In 2022 is in totaal € 265 mln uitgekeerd door het Ministerie aan vergoe­
dingen voor fysieke schade, € 35 mln voor waardedaling en € 55 mln voor
immateriële schade.
NCG heeft in 2022 ruim 1.000 woningen bouwkundig versterkt. Daarnaast
heeft de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) voor ongeveer 3.500
woningen vastgesteld dat deze aan de veiligheidsnorm voldoen. Daarmee
heeft de NCG voor 4.500 woningen het versterkingstraject afgerond. Met
de gerealiseerde aantallen van de afgelopen jaren voldoen hiermee ruim
8.000 van de oorspronkelijk 27.000 woningen aan de veiligheidsnorm en is
de resterende werkvoorraad inmiddels verkleind tot 19.000. NCG heeft
hiermee haar doelstellingen uit het jaarplan 2022 gehaald.
Er is in 2022 een start gemaakt met de dorpenaanpak om verbeteringen te
realiseren in de uitvoering van de versterkingsopgave. Bernard Wientjes
heeft hierover in zijn rol als ‘verbinder’ op 24 november 2022 advies
uitgebracht. Hij adviseert voor een meer resultaatgerichte aanpak van de
versterking van huizen in het aardbevingsgebied en het meer in positie
brengen van bewoners. Dit wordt opgepakt door NCG. Op advies van de
heer Wientjes heeft het Kabinet ook besloten een externe commissie
opdracht te geven om een nadere analyse te maken van moeilijk uitlegbare
verschillen binnen de hele versterkingsoperatie en de schadeafhandeling.
23

Verder is in 2022 de subsidieregeling voor waardevermeerdering verlengd
tot 30 juni 2023. Ook is € 350 mln beschikbaar gekomen voor duurzaam
schadeherstel. Tot slot is € 250 mln extra beschikbaar gesteld voor een extra
aanvraagronde van de subsidieregeling voor woningverbetering en
verduurzaming, zodat bewoners die in de eerdere aanvraagrondes geen
subsidie hadden ontvangen alsnog een subsidie konden ontvangen.
In 2022 is een zesde tranche van het Nationaal Programma Groningen (NPG)
overgemaakt naar de provincie en gemeenten. Deze projecten dragen bij
aan een toekomstbestendig en leefbaar Groningen. In 2022 is in totaal € 20
mln aan projecten uitgekeerd. Het NPG heeft een jaarverslag opgeleverd.24
Bij de bestuurlijke afspraken van november 2020 over de versterkingsope­
ratie is ook besloten dat Rijk en Regio samen werken aan een toekomst­
agenda voor de hele provincie Groningen. Inzet van de toekomstagenda is
de economische en duurzame ontwikkeling van de regio op thema’s zoals
woningbouw, leefbaarheid, energietransitie, regionale economie en
verduurzaming van de landbouw. Op basis van de Toekomstagenda worden
Rijksbreed samen met de regio vijf Masterplannen uitgewerkt.
De parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen
onderzocht de besluitvorming over de aardgaswinning, aardbevingen,
schadeafhandeling en versterking in Groningen. In 2022 vonden de besloten
voorgesprekken en openbare verhoren plaats. Het rapport van de
commissie wordt op 24 februari 2023 aan de Tweede Kamer aangeboden.

22

Kamerstuk 33 529, nr. 1070
Kamerstuk 33 529, nr. 1084 en Kamerstuk 33 529, nr. 1118
24
Kamerstuk 33 529, nr. 1067
23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

25

Europese en internationale samenwerking
Nederland staat voor veel uitdagingen die om oplossingen op Europees en
wereldniveau vragen. In 2022 was de belangrijkste opgave in dit domein
het adresseren van de Russische inval in Oekraïne en de gevolgen hiervan
voor de energiemarkt. Naar aanleiding van de invasie zijn negen Europese
sanctiepakketten geïmplementeerd, waar EZK nauw bij betrokken is
geweest. Ook zijn de eerste stappen gezet bij de wederopbouw van de
Oekraïense economie.
Om de schok op de energiemarkt te dempen zijn niet alleen op nationaal
maar ook op Europees niveau verschillende maatregelen genomen. In mei
2022 heeft de Europese Commissie het REPowerEU-programma gepubli­
ceerd, dat gericht is op onafhankelijkheid van Russische fossiele brand­
stoffen en het versnellen van de transitie naar een hernieuwbare
energievoorziening. REPowerEU is gericht op energiebesparing, diversificatie van energieaanbod, afbouw van fossiele energie ten faveure van
hernieuwbare energie, het verbinden van investeringen en hervormingen
en ten slotte het vergroten van de paraatheid bij verstoringen van de
energievoorziening.25 Specifiek omvat REPowerEU onder andere een
verhoging voor de doelstelling voor energiebesparing, gezamenlijke inkoop
van ten minste 15 procent van ons gas en meer inzet en productie van
groene waterstof. Het kabinet heeft een positieve grondhouding ten aanzien
van het REPowerEU-plan en is daarom optimistisch gestemd over het
akkoord tussen de Europese Raad en de Europese Commissie dat in
december 2022 is gesloten.
Het kabinet hecht waarde aan een zorgvuldige implementatie van de
nationale plannen met hervormingen en investeringen in het kader van de
Herstel- en Veerkrachtfaciliteit. In dat kader heeft EZK in 2022 de voorstellen
van verschillende lidstaten (Portugal, Kroatië, Frankrijk, Bulgarije, Slowakije
en Roemenië) geanalyseerd en van een kabinetsstandpunt voorzien.
Tot slot
De energieschaarste en hiermee samenhangende inflatie stelt de
Nederlandse economie en ondernemers nog steeds voor grote uitdagingen.
Tegelijkertijd heeft EZK met bedrijven, kennisinstellingen en medeover­
heden voortgang geboekt op het gebied van verduurzaming en vernieuwing
van de economie. Succesvolle transities op het gebied van klimaat, energie
en digitalisering zijn doorslaggevend voor de toekomst van de Nederlandse
economie, en dus is het belangrijk dat alle Nederlanders zich betrokken en
gehoord blijven voelen. Hieraan werkt EZK in grote, complexe trajecten
zoals de strategie voor de digitale economie tot concrete initiatieven, zoals
de BMKB-Groen. Dit alles doen we om onze welvaart en welzijn nu, en van
toekomstige generaties, veilig te stellen.

25

Kamerstuk 22 112, nr. 3438

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

26

Realisatie periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen
Tabel 1 Realisatie periodieke rapportages/beleidsdoorlichtingen
Thema

Artikel(en)

Goed functionerende
markten voor bedrijven en
consumenten

1

2016

2017

2018

2019

2020

Goed werkende (digitale)
economie en markten

1

Steun- en herstelbeleid
Corona

2 en 3

Ondernemerschap

2

x

Innovatiebeleid

2 en 3

x

Expertcommissie
Evaluatiemethoden

1 t/m 4

Klimaatbeleid

4

2021

x

2022
x

x

x
x1

Evaluaties van herziening in 4
regelgevend kader (o.a.
Energiewet en Warmtewet)
Een veilig Groningen met
perspectief

5

1 Betreft de beleidsdoorlichting Klimaat die van IenW is overgegaan naar EZK (dit omvat slechts een deel van het oude artikel 19 van voormalig IenM).

Goed functionerende markten voor bedrijven en consumenten: De beleids­
doorlichting van voormalig artikel 11 is in april 2016 aan de Tweede Kamer
aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 31). In 2021 is een volgende beleids­
doorlichting van artikel 1 Goed functionerende economie en markten
uitgevoerd en deze is in juni 2022 aan de Tweede Kamer aangeboden
(Kamerstuk 30 991, nr. 37).
Goed werkende (digitale) economie en markten: De beleidsdoorlichting
inzake artikel 1 Goed functionerende economie en markten is in 2022
afgerond. Een belangrijk deel van het digitale economie beleid is hierin
meegenomen. Een ander deel, het ICT-innovatiebeleid, was betrokken in
de doorlichtingen van artikel 2 en 3 van de EZK begroting in 2020. Inmiddels
is een groot deel van het digitale economie beleid samengebracht op artikel
1 van de EZK begroting waarvoor conform de ontwerpbegroting EZK 2023
een synthese wordt voorzien in 2027.
Steun- en herstelbeleid Corona: Dit beleid dient ter ondersteuning en
herstel van het bedrijfsleven tijdens en na Covid-19. Hierbij wordt samen
opgetrokken met FIN en SZW. Een synthese wordt conform de ontwerpbe­
groting EZK 2023 voorzien in 2026.
Ondernemerschap: Omdat het beleid onder artikel 2 Bedrijvenbeleid:
innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei met de
taakopdracht «Innovatieve Samenleving» meeliep in de «Brede Maatschap­
pelijke Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/m 14 ook zijn
beantwoord (Kamerstuk 32 359, nr. 4 - bijlage Innovatieve Samenleving,
april 2020), kwam de geplande reguliere beleidsdoorlichting in 2020 te
vervallen.
Innovatiebeleid: Omdat het beleid onder artikel 3 Toekomstfonds met de
taakopdracht «Innovatieve Samenleving» meeliep in de «Brede Maatschap­
pelijke Heroverwegingen», waarin de RPE-vragen 11 t/m 14 ook zijn
beantwoord (Kamerstuk 32 359, nr. 4 - bijlage Innovatieve Samenleving,
april 2020), kwam de geplande reguliere beleidsdoorlichting in 2020 te
vervallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

27

De Expertcommissie evaluatiemethoden heeft in oktober 2022 het rapport
«Durf te leren, ga door met meten» opgeleverd aan EZK over kaders en
methoden voor de evaluatie van systeem- en transitiebeleid.
Klimaatbeleid: De beleidsdoorlichting Klimaat is in december 2018 aan de
Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 30 991, nr. 34). De lerende evaluatie
klimaatbeleid is voorzien in 2024. In 2022 is hiervoor in samenspraak met
betrokken partijen de scope bepaald (zie: Scoping lerende evaluatie klimaat­
beleid; Planbureau voor de Leefomgeving). Dit wordt vervolgens in 2023 en
2024 uitgevoerd. Jaarlijks wordt bij de Klimaatnota gerapporteerd over de
uitvoering van de lerende evaluatie.
Evaluaties van herziening in regelgevend kader (o.a. Energiewet en
Warmtewet): Dit betreft een synthese van evaluaties van de gewijzigde
Elektriciteit- en gaswet en Warmtewet die conform de ontwerpbegroting
EZK 2023 waarschijnlijk voorzien is in 2029.
Een veilig Groningen met perspectief: Voor artikel 5 is in 2021 een parle­
mentaire enquête gaswinning Groningen gestart waarmee de geplande
beleidsdoorlichting is komen te vervallen. Oplevering van de parlementaire
enquête wordt voorzien in 2023.
Voor het meest recente overzicht van de programmering van periodieke
rapportages/beleidsdoorlichtingen, klik op deze link.
Voor de realisatie van andere onderzoeken, zie bijlage 3 «Afgerond
evaluatie- en overig onderzoek».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

28

Overzicht van risicoregelingen
Tabel 2 Overzicht verstrekte garanties (bedragen x € 1.000)
Art.

Uitstaande
garanties
2021

Verleend
2022

Vervallen
2022

Uitstaande
garanties
2022

Garantie­
plafond

1.594.291

326.167

‒ 493.464

1.426.994

665.000

0

100.000

BMKB-Corona

322.462

1.091

‒ 132.562

190.991

Garantie
Ondernemingsfinanciering (GO)

337.816

750

‒ 83.760

254.806

GO-Corona

392.925

‒ 215.752

177.173

Groeifaciliteit

72.418

5.399

‒ 21.741

56.076

Klein Krediet Corona

55.775

176

‒ 14.738

41.213

250.000

Microkredieten

129.980

129.980

130.000

Garantie MKBfinanciering

228.200

‒ 147.880

80.320

268.200

21.776

Garantieregeling
Aardwarmte

22.211

0

‒ 6.000

16.211

44.200

66.600

18.056

3.156.078

333.583

‒ 1.115.897

2.373.764

1.294.200

3.549.800

565.280

Uitgaven Ontvangsten
2022
2022

Saldo 2022

Totaalstand
mutatie volume
risicovoor­
ziening 2022 en
(2021)

Omschrijving

Artikel 2 Bedrijvenbeleid:
innovatie en
BMKB
ondernemerschap voor
duurzame welvaartsgroei
BMKB-groen

Artikel 4 Een doelmatige
energievoorziening en
beperking van de
klimaatverandering
Totaal

Totaal
plafond

Totaalstand
risicovoor­
ziening
142.477
16.150

735.000
400.000

76.303
67.105

2.100.000
85.000

140.779
66.779
15.855

Tabel 3 Overzicht uitgaven en ontvangsten garanties (bedragen x € 1.000)
Art.

Omschrijving

Artikel 2 Bedrijvenbeleid:
innovatie en
BMKB
ondernemerschap voor
duurzame welvaartsgroei

Uitgaven Ontvangsten
2021
2021

22.494

21.941

‒ 553

11.217

22.344

11.127

17.299 (1.839)

BMKB-Corona

1.332

1.175

0

16.150 (NVT)

‒ 157

1.016

340

‒ 676

‒ 13.176
(-125.157)

Garantie
Ondernemingsfinanciering (GO)

4.641

7.524

2.883

11.115

6.979

‒ 4.136

‒ 5.811 (785)

14.721

14.721

0

9.059

9.059

‒ 75.941
(39.721)

BMKB-groen

0

GO-Corona

Artikel 4 Een doelmatige
energievoorziening en
beperking van de
klimaatverandering
Totaal

Saldo 2021

Groeifaciliteit

15

1.753

1.738

3.092

2.053

‒ 1.039

‒ 867 (52.210)

Klein Krediet Corona

522

461

‒ 61

1.428

80

‒ 1.348

‒ 8.847
(-140.061)

Microkredieten

433

433

0

445

445

Garantie MKBfinanciering

355

355

0

468

468

884 (719)

0

557

557

0

0

0

0 (557)

29.004

48.920

19.916

27.868

41.768

13.900

Garantieregeling
Aardwarmte

Een risicovoorziening is een begrotingsreserve die altijd gekoppeld is aan
een risicoregeling en wordt door de verantwoordelijke ministerie op een
afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van Financiën
aangehouden. In de tabel ‘Overzicht verstrekte garanties’ wordt met
‘totaalstand risicovoorziening’ het saldo van de betreffende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

29

begrotingsreserve ultimo 2022 bedoeld. In de tabel ‘Overzicht uitgaven en
ontvangsten garanties’ wordt met ‘mutatie risicovoorziening’ de storting (+)
dan wel de (-) aan deze begrotingsreserve bedoeld. De mutaties op de
begrotingsreserves worden in het betreffende beleidsartikel toegelicht.
Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame
welvaartsgroei
BMKB
De BMKB is bedoeld voor bedrijven die te weinig zekerheden (onderpand)
kunnen bieden aan een bank. De bank vindt het risico dat het bedrijf zijn
lening niet kan terugbetalen dan vaak te hoog. Via de BMKB staat de
overheid borg voor het deel van de lening waar het bedrijf geen onderpand
voor heeft. De bank kan voor dat deel dus terugvallen op de overheid. Op
grond van de Regeling nationale EZK- en LNV-subsidies kunnen financiers
kredieten die zij verstrekken aan MKB-ondernemers onder de werking van
de regeling brengen. Hierdoor stelt de Staat zich voor 90% borg ten behoeve
van de financier voor de terugbetaling van deze kredieten (de zogenaamde
bedrijfsborgstellingskredieten). Eén van de voorwaarden die de regeling
hieraan stelt, is dat de financier gelijktijdig met het verstrekken van een
bedrijfsborgstellingskrediet, aan de MKB-ondernemer een ander krediet
verstrekt, waarvoor deze borgstelling van de Staat niet geldt. Als hoofdregel
geldt dat het bedrijfsborgstellingskrediet ten minste even groot moet zijn
als het daarmee gelijktijdig afgesloten andere krediet. Het laatstgenoemde
krediet bedraagt daarmee ten minste 100% van het bedrijfsborgstellings­
krediet (verhouding 1:1). Voor starters en het innovatieve MKB gelden
andere verhoudingen.
BMKB-groen
De BMKB-Groen is een nieuw luik onder de BMKB geintroduceerd in 2022.
Voor de BMKB-Groen is een aparte risicoreserve ingericht waarin € 15,2 mln
gestort is. Doordat de regeling relatief laat open ging in 2022 zijn er nog
geen provisies ontvangen of claims binnen gekomen. Doordat er geen
claims zijn binnen gekomen is het gerserveerde kasbudget bij de slotwet in
de risicoreserve gestort.
BMKB-Corona
Na de uitbraak van de COVID-19 pandemie heeft het kabinet een coronaluik
toegevoegd aan de BMKB. Hierbij staat de overheid voor per saldo 67,5%
borg op krediet aan in de kern gezonde mkb-bedrijven. Er is in 2022 in totaal
voor €1,1 mln aan borgstellingen onder het coronaluik in de BMKB verstrekt.
Er is in 2022 een bedrag van €0,3 mln aan provisie ontvangen voor BMKBC aanvragen. Er is voor de BMKB-Corona in 2022 geen beroep gedaan op
de begrotingsreserve. Vanwege lager dan verwacht risico is er € 12,5 mln
onttrokken aan de begrotingsreserve van de BMKB-Corona, deze is terug­
gevloeid naar de generale middelen. De BMKB-Corona regeling is in 2022
gesloten.
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
Met het instrument GO kunnen banken een 50% Staatsgarantie krijgen op
(middel)grote leningen vanaf € 1,5 mln. Door de verstrekking van een
Staatsgarantie wordt het risico voor de bank op de ondernemingsfinanciering gereduceerd. Dit vergroot de mogelijkheden om te voorzien in de
financieringsbehoefte bij het Nederlandse bedrijfsleven. In 2013 is de GO,
naast de al bestaande mogelijkheid om bankgaranties onder de GO te
brengen, ook opengesteld voor alternatieve aanbieders van garanties aan
bedrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

30

GO-Corona
Het kabinet steunt bedrijven die krediet nodig hebben als gevolg van de
Coronacrisis met een Staatsgarantie op bankleningen via de GO-C. Het
betreft 80% garantie voor het grootbedrijf en 90% voor mkb-ondernemingen
op leningen van maximaal € 150 mln. Er zijn in 2022 geen nieuwe garanties
verstrekt onder de GO-C. Er is 2022 een bedrag van € 9,1 mln aan provisie
ontvangen voor GO-C aanvragen. Vanwege lager dan verwacht risico is er
€ 85 mln onttrokken aan de begrotingsreserve van de GO-Corona, deze is
teruggevloeid naar de generale middelen. De GO-Corona regeling is in 2022
gesloten.
Groeifaciliteit
Met de Groeifaciliteit worden bedrijven geholpen bij het aantrekken van
risicodragend vermogen door een 50% Staatsgarantie te verstrekken op
achtergestelde leningen van banken (ten hoogste € 5 mln) en op aandelen
van participatiemaatschappijen (ten hoogste € 25 mln). De Groeifaciliteit
kan ondernemingen in een groeifase, bij bedrijfsovernames en bij herstruc­
tureringen helpen bij het aantrekken van risicokapitaal. De regeling kent
een horizonbepaling van 1 juli 2023.
Klein Krediet Corona (KKC)
Om getroffen ondernemers te helpen die geen kredietrelatie hebben met
een bank of maar een kleine kredietbehoefte hebben is de garantieregeling
KKC gestart voor kredieten tot € 50.000, met een looptijd van 5 jaar, 95%
garantie en een premie van 2%. Er is in 2022 in totaal € 0,2 mln aan garan­
tieverplichtingen verstrekt. Er is in 2022 een bedrag van € 0,1 mln aan
premie ontvangen voor KKC aanvragen. Vanwege lager dan verwacht risico
is er € 7,5 mln onttrokken aan de begrotingsreserve van de KKC.
Microkredieten
In het Aanvullend Actieplan MKB-financiering uit 2014 is € 100 mln
beschikbaar gesteld voor Microkredieten. Hierop is een garantie van € 86,7
mln verstrekt aan de Europese Investeringsbank voor de funding van de
Stichting Qredits van € 100 mln voor de verdere groei van de dienstver­
lening van Qredits (micro- en MKB-krediet tot € 150.000) als de nieuwe
dienstverlening van Qredits (werkkapitaal en de hogere MKB kredieten tot
€ 250.000). In 2017 is in dit kader een garantie van € 13,3 mln verstrekt aan
de Council of Europe Bank (CEB) voor de funding van Qredits. In 2019 is
daarnaast een garantie verstrekt van € 25 mln aan de Bank Nederlandse
Gemeenten voor de funding van Qredits. In 2020 is een aanvullende
garantie verstrekt van € 5 mln aan CEB.
Garantie MKB-financiering
In het kader van het Actieplan MKB-financiering uit 2014 is in totaal € 268,2
mln aan garanties verstrekt aan alternatieve financiers van het MKB.
Artikel 4 Een doelmatige en duurzame energievoorziening
Garantieregeling Aardwarmte
De garantieregeling Aardwarmte heeft als doel het afdekken van het
financiële risico indien een boring van een put voor de toepassing van
aardwarmte voor de borende partij minder oplevert dan verwacht. De
garantieregeling dekt het risico dat een boring niet in een goede watervoe­
rende laag uitkomt, waardoor het vermogen dat vooraf verwacht werd, niet
wordt behaald. In dat geval wordt voor een deel van de gemaakte kosten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

31

een subsidie uitgekeerd, gerelateerd aan de mate waarin de aardwarmte­
boring mislukt is. Er wordt een premie van 7% gevraagd. De regeling richt
zich zowel op gewone als diepe aardwarmte-projecten (dieper dan 3.500
meter).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

32

Tabel 4 Overzicht verstrekte leningen (bedragen x € 1.000)

nr. Artikel omschrijving

Leningnemer

Huidig saldo

Looptijd lening

Totaalstand
mutatie
Totaalstand volume risico­
risicovoor­
voorziening
ziening 2022
2022 en 2021

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en
1 duurzaam ondernemen
Biopartner

13.524

1-7-2021 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en
2 duurzaam ondernemen
MARIN

6.807

1-1-2500 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en
3 duurzaam ondernemen
Microkrediet Ned (Qredits)

44.630

1-4-2045 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en
4 duurzaam ondernemen
Microkrediet Ned (SZW)

270

onbepaald nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en
5 duurzaam ondernemen
One Logistics

1.838

2-1-2025 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en Provincie Limburg (voorheen LIOF
6 duurzaam ondernemen
Swentibold)

15.882

31-12-2023 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en
7 duurzaam ondernemen
Qredits

1.765

1-2-2026 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en
8 duurzaam ondernemen
Stichting Qredits Microfinanciering

47.500

15-6-2030 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en
9 duurzaam ondernemen
B.V. Finance Continuïteit IHC

5.000

onbepaald nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en
10 duurzaam ondernemen
Stichting Garantiefonds Reisgelden

169.570

8-4-2028 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en Stichting Qredits Microfinanciering
11 duurzaam ondernemen
Nederland

10.000

21-5-2028 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en Sticht. Garantiefds. Gespecial.
12 duurzaam ondernemen
Touroperators (GGTO)

1.275

15-12-2026 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en Stichting Qredits Microfinanciering
13 duurzaam ondernemen
Nederland

5.000

1-4-2030 nvt

nvt

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatief en VZR Garant Onderlinge Verzekeringen
14 duurzaam ondernemen
U.A.

800

15-12-2026 nvt

nvt

15 Artikel 3 Toekomstfonds

BOM Bioconnection 1-3161

1.084

onbepaald nvt

nvt

16 Artikel 3 Toekomstfonds

BOM Capital I B.V.

8.705

31-12-2026 nvt

nvt

17 Artikel 3 Toekomstfonds

BOM Capital I B.V.

21.784

31-12-2026 nvt

nvt

18 Artikel 3 Toekomstfonds

BOM Capital I B.V. (Smart Photonics)

20.000

30-6-2030 nvt

nvt

19 Artikel 3 Toekomstfonds

BOM Life Science & Health Fund Brabant
(Pivot Park)

2.000

31-12-2022 nvt

nvt

20 Artikel 3 Toekomstfonds

Corona OverbruggingsLening Regio
Utrecht B.V.

8.332

31-12-2026 nvt

nvt

21 Artikel 3 Toekomstfonds

De Aanjager

4.824

31-12-2026 nvt

nvt

22 Artikel 3 Toekomstfonds

Horizon De Aanjager

1.755

31-12-2026 nvt

nvt

23 Artikel 3 Toekomstfonds

InnovationQuarter

13.742

31-12-2026 nvt

nvt

24 Artikel 3 Toekomstfonds

InnovationQuarter

50.123

31-12-2026 nvt

nvt

25 Artikel 3 Toekomstfonds

InnovationQuarter

36.495

31-12-2026 nvt

nvt

26 Artikel 3 Toekomstfonds

InnovationQuarter (COL)

6.725

31-12-2026 nvt

nvt

27 Artikel 3 Toekomstfonds

InnovationQuarter namens Noord
Holland

15.740

31-12-2026 nvt

nvt

28 Artikel 3 Toekomstfonds

Innovation Quarter

5.700

31-12-2026 nvt

nvt

29 Artikel 3 Toekomstfonds

Investeringsfonds Zeeland B.V.

1.049

31-12-2026 nvt

nvt

30 Artikel 3 Toekomstfonds

LIOF (COL)

5.656

31-12-2026 nvt

nvt

31 Artikel 3 Toekomstfonds

LIOF OverbruggingsFonds (LOF)

8.334

31-12-2026 nvt

nvt

32 Artikel 3 Toekomstfonds

N.V. Economische Impuls Zeeland

2.431

31-12-2026 nvt

nvt

33 Artikel 3 Toekomstfonds

Nedermaas Hightech Ventures

5.542

30-6-2021 nvt

nvt

34 Artikel 3 Toekomstfonds

NOM

8.870

31-12-2026 nvt

nvt

35 Artikel 3 Toekomstfonds

NOM (COL)

7.609

31-12-2026 nvt

nvt

36 Artikel 3 Toekomstfonds

NWO (Toegepaste en Technische
Wetenschappen)

11.100

31-12-2032 nvt

nvt

37 Artikel 3 Toekomstfonds

NWO-TTW 2018

7.200

onbepaald nvt

nvt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

33

nr. Artikel omschrijving

Leningnemer

38 Artikel 3 Toekomstfonds

Ontwikkelingsmaatschappij OostNederland N.V.

11.962

31-12-2026 nvt

nvt

39 Artikel 3 Toekomstfonds

Ontwikkelingsmaatschappij OostNederland N.V.

25.472

31-12-2026 nvt

nvt

40 Artikel 3 Toekomstfonds

Participatiemij Oost Nederland NV DVI-2

57.500

1-1-2035 nvt

nvt

41 Artikel 3 Toekomstfonds

Participatiemij Oost Nederland NV DVI-I

94.073

1-1-2030 nvt

nvt

42 Artikel 3 Toekomstfonds

StW 2014-2015

3.808

1-1-2500 nvt

nvt

43 Artikel 3 Toekomstfonds

StW 2016-2017

8.246

1-1-2500 nvt

nvt

44 Artikel 3 Toekomstfonds

Invest-NL Capital N.V.

7.844

31-12-2042 nvt

nvt

45 Artikel 3 Toekomstfonds

Invest-NL Capital N.V. Dutch Future Fund

6.053

31-12-2038 nvt

nvt

46 Artikel 3 Toekomstfonds

NWO 2022/2023/2024

1.500

31-12-2035 nvt

nvt

Artikel 4 Een doelmatige en duurzame
47 energievoorziening
EBN BV

20.000

1-12-2034 nvt

nvt

Artikel 4 Een doelmatige en duurzame
48 energievoorziening
ECN

40.000

31-12-2026 nvt

nvt

Artikel 4 Een doelmatige en duurzame NRG (ECN) instr 142310 (voorheen
49 energievoorziening
1300018406)

82.672

31-12-2026 nvt

nvt

Artikel 4 Een doelmatige en duurzame
50 energievoorziening
Fibrant

2.143

1-12-2034 nvt

nvt

Artikel 4 Een doelmatige en duurzame
51 energievoorziening
Fibrant

7.143

1-12-2034 nvt

nvt

Artikel 4 Een doelmatige en duurzame
52 energievoorziening
Fibrant

20.714

1-12-2034 nvt

nvt

Artikel 4 Een doelmatige en duurzame
53 energievoorziening
Pallas

42.963

1-7-2022 nvt

nvt

Artikel 4 Een doelmatige en duurzame
54 energievoorziening
EBN BV

53.400

1-12-2038 nvt

nvt

Artikel 5 Meerjarenprogramma
55 Nationaal Coordinator Groningen

10.000

31-12-2025 nvt

nvt

St. Woonbedrijf Aardbevingsgebied
Groningen

Huidig saldo

Looptijd lening

Totaalstand
mutatie
Totaalstand volume risico­
risicovoor­
voorziening
ziening 2022
2022 en 2021

1 Biopartner
Dit betreft een in het jaar 2000 verstrekte lening ten behoeve van een startup participatiefonds life sciences. De lening is verlengd tot 1 juli 2021 om
tot een definitieve afwikkeling te komen. Het doel is om de lening begin 2023
afgewikkeld te hebben.
2 MARIN
De lening van € 6,8 mln is in 2003 tussen de Staat en MARIN vastgelegd in
een aangepaste overeenkomst van geldlening, in verband met de in 2003
opgerichte MARIN Stakeholders Association (MSA). In deze overeenkomst
is bepaald dat MARIN is vrijgesteld van aflossingsverplichting voor zover
de MSA voor ten minste het bedrag van de lening deelnemersovereen­
komsten heeft gesloten. Ultimo 2022 was dit het geval.
3 Microkrediet Nederland (Qredits)
Dit betreft een achtergestelde lening aan stichting Qredits voor het
verstrekken van micro- en mkbkrediet aan ondernemers.
4 Microkrediet Nederland (Qredits SZW)
Dit betreft een achtergestelde lening aan stichting Qredits voor het
verstrekken van microkrediet aan ondernemers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

34

5 Onelogistics
Dit betreft een in 2018 verstrekte lening aan Onelogistics ten behoeve van
de voorbereidingen van een warehouse voor de opslag, het beheer en
verzending van F-35 onderdelen op het Logistiek Centrum Woensdrecht.
6 Provincie Limburg
Dit betreft een lening aan de Provincie Limburg in het kader van
Industriepark Swentibold.
7 Qredits (pilot achtergestelde leningen fonds)
Dit betreft een subsidie met terugbetaalverplichting in het kader van de pilot
achtergestelde leningenfonds van Qredits.
8 Stichting Qredits microfinanciering
Dit betreft een lening aan Qredits ten behoeve van het verstrekken van
overbruggingskredieten aan ondernemers.
9 B.V. Finance Continuïteit IHC
Dit betreft een overbruggingslening voor onbepaalde tijd aan de B.V.
Finance Continuiteit IHC.
10 Stichting Garantiefonds Reisgelden
Dit betreft een lening aan SGR voor liquiditeitsleningen van SGR aan reisor­
ganisaties, die tijdelijk onvoldoende middelen hebben om vouchers terug
te betalen aan consumenten.
11 Stichting Qredits Microfinanciering Nederland Corona
overbruggingskrediet
Dit betreft een lening aan Qredits ten behoeve van het verstrekken van
Corona overbruggingskredieten aan startende ondernemers.
12 Stichting Garantiefonds Gespecialiseerde Touroperators (GGTO)
Dit betreft een lening aan GGTO zodat deze stichting een vergoeding kan
verstrekken in geval van insolventie van deelnemers en de liquiditeit van
deelnemers kan borgen door coronavouchers onder de garantieregeling te
brengen.
13 Stichting Qredits Microfinanciering Nederland TOA-krediet
Dit betreft een lening aan Qredits ten behoeve van het verstrekken van
Corona overbruggingskredieten aan mkb-ondernemers die hun bedrijf
willen doorstarten.
14 VZR Garant Onderlinge Verzekeringen U.A. (VZR)
Dit betreft een lening aan VZR zodat deze stichting een vergoeding kan
verstrekken in geval van insolventie van deelnemers en de liquiditeit van
deelnemers kan borgen door coronavouchers onder de garantieregeling te
brengen.
15 BOM BioConnection
Dit betreft een in 2005 aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (BOM)
verstrekte lening ten behoeve van BioConnection B.V.
16 BOM Capital I B.V. COL 1
Dit betreft een lening aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij B.V. ten
behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan
ondernemingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

35

17 BOM Capital I B.V. COL 2
Dit betreft een lening aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij B.V. ten
behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan
ondernemingen.
18 BOM Capital I B.V. Smart Photonics
Dit betreft een lening aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij (BOM)
ten behoeve van de investering in Smart Photonics, een Eindhovense scaleup voor de productie van fotonische chips.
19 BOM Life Sciences & Health Fund
Dit betreft een lening aan de Brabantse Ontwikkelingsmaatschappij die in
2013 is verstrekt ten behoeve van de ontwikkeling van de Life Sciences &
Health sector in Noord-Brabant. De lening wordt in 2023 terugbetaald.
20 Corona OverbruggingsLening Regio Utrecht B.V. (COL 2)
Dit betreft een lening aan COL RU ten behoeve van het verstrekken van
Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
21 Horizon de Aanjager (COL 2)
Dit betreft een lening aan Horizon de Aanjager ten behoeve van het
verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de
provincie Flevoland.
22 Horizon de Aanjager (COL 1)
Dit betreft een lening aan Horizon de Aanjager ten behoeve van het
verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de
provincie Flevoland.
23 Innovation Quarter (COL 1)
Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van het
verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
24 Innovation Quarter namens Noord Holland (COL 2)
Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van het
verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de
provincie Noord Holland.
25 Innovation Quarter (COL 2)
Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van het
verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
26 Innovation Quarter namens Utrecht (COL 1)
Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van het
verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de
provincie Utrecht.
27 Innovation Quarter namens Noord Holland (COL 1)
Dit betreft een lening aan Innovation Quarter ten behoeve van het
verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen in de
provincie Noord Holland.
28 Innovation Quarter (Innogenerics)
Dit betreft een lening aan Innovation Quarter voor de investering in Innoge­
nerics B.V. ten behoeve van de overname van de geneesmiddelen fabrikant
Apotex.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

36

29 Investeringsfonds Zeeland B.V. (COL 1)
Dit betreft een lening aan Investeringsfonds Zeeland B.V. ten behoeve van
het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
30 LIOF (COL 1)
Dit betreft een lening aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij LIOF ten
behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan
ondernemingen.
31 LIOF OverbruggingsFonds (COL 2)
Dit betreft een lening aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij LIOF ten
behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan
ondernemingen.
32 Investeringsfonds Zeeland (COL 2)
Dit betreft een lening aan Investeringsfonds Zeeland B.V. ten behoeve van
het verstrekken van Corona overbruggingsleningen aan ondernemingen.
33 Nedermaas Hightech Ventures
Dit betreft een in 2009 aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij LIOF
verstrekte lening ten behoeve van Nedermaas Hightech Ventures, een
nieuw venture-capital fonds dat zich richt op de vroege financiering van
hightech start up's in de Provincie Limburg.
34 NOM (COL 2)
Dit betreft een lening aan de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM
B.V.) ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen
aan ondernemingen.
35 NOM (COL 1)
Dit betreft een lening aan de Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM
B.V.) ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen
aan ondernemingen.
36 NWO (Toegepaste en Technische Wetenschappen) 2019, 2020 en 2021
Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan
ondernemingen in het kader van regeling vroegefasefinanciering.
37 NWO (Toegepaste en Technische Wetenschappen) 2018, 2019
Dit betreft een lening aan NWO voor het verstrekken van kredieten aan
ondernemingen in het kader van regeling vroegefasefinanciering.
38 Oost NL N.V. (COL 1)
Dit betreft een lening aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij Oost.
N.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen
aan ondernemingen.
39 Oost NL N.V. (COL 2)
Dit betreft een lening aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappij Oost.
N.V. ten behoeve van het verstrekken van Corona overbruggingsleningen
aan ondernemingen.
40 Oost NL N.V. DVI-2
Dit betreft een lening aan Oost NL N.V. ten behoeve van het Dutch Venture
Initiative II.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

37

41 Oost NL N.V. DVI
Dit betreft een lening aan Oost NL N.V. ten behoeve van het Dutch Venture
Initiative.
42 StW 2014-2015
Dit betreft een lening aan de Stichting Technische Wetenschappen voor
het vertrekken van kredieten in het kader van de regeling Vroegefasefinanciering.
43 StW 2016-2017
Dit betreft een lening aan de Stichting Technische Wetenschappen voor
het vertrekken van kredieten in het kader van de regeling Vroegefasefinanciering.
44 Invest-NL Capital N.V.
Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Fonds Alternatieve
Financiering.
45 Invest-NL Capital N.V. Dutch Future Fund
Dit betreft een lening aan Invest-NL ten behoeve van het Dutch Future Fund.
46 NWO 2022/2023/2024
Betreft een lening aan NWO ten behoeve van take-off fase 2.
47 EBN
De achtergestelde lening tegen 0% rente van in totaal € 48 mln van EZK is
bedoeld voor investeringen in geothermieprojecten in Nederland volgens
het businessplan genaamd ‘Masterplan Aardwarmte’. Er is door EZK
gekozen voor verplichte deelname van EBN in deze geothermieprojecten.
De lening is verstrekt aan EBN bv, die deze lening heeft doorgestort als agio
in EBN Aardwarmte bv. EBN zal samen met professionele marktpartijen
risicodragend deelnemen in projecten via haar dochter voor 20% tot 40%.
48 ECN
In 2016 is aan ECN een lening verstrekt van € 40 mln voor het verwerken en
afvoeren van historisch radioactief afval in Petten.
49 NRG
Aan Stichting Nuclear Research and Consultancy Group (NRG) is een lening
verstrekt voor het uitwerken en uitvoeren van een Herstelplan, in algemene
zin gericht op de continuïteit van de bedrijfsvoering van NRG en in het
bijzonder op het scheppen van de noodzakelijke financiële, technische,
commerciële en organisatorische voorwaarden voor het in bedrijf houden
van de Hoge Flux Reactor (HFR).
50 t/m 52 Fibrant
De leningen aan Fibrant zijn verstrekt vpor investeringen in (de ombouw
van) installaties teneinde de uitstoot van lachgas (als CO2 equivalent) te
reduceren. Hiermee worden drie projecten uitgevoerd met een totale
lachgasreductie van ruim 0,6 Mton CO2 equivalent.
53 Pallas
Aan de Stichting Voorbereiding Pallas-reactor is een lening verstrekt voor
fase 1 van de totstandkoming van een nieuwe hoge fluxreactor (de Pallasreactor), die bestemd is voor de productie van medische en industriële
radio-isotopen en voor nucleair technologisch onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

38

54 EBN BV
Dit betreft een in 2022 verstrekte lening aan EBN, tegen marktconforme
rente, voor hun deelname aan de realisatiefase van het CCS-project Porthos,
samen met de andere Staatsdeelnemingen HbR en GasUnie.
55 St. Woonbedrijf Aardbevingsgebied Groningen
Deze lening dient ter financiering van de aankoop van langdurig te koop
staande particuliere woningen in het aardbevingsgebied.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

39

Openbaarheidsparagraaf
Dit is de openbaarheidsparagraaf van het Ministerie van EZK en de bijbe­
horende dienstonderdelen26. De verplichting voor het schrijven van de
paragraaf, om inzicht te bieden in de inspanningen rondom informatiehuis­
houding en openbaarmaking, komt voort uit artikel 3.5 van de Wet open
overheid (Woo).
Context
Het verminderde vertrouwen in de overheid blijft onderwerp van gesprek in
de samenleving, media en politiek. Transparantie speelt hierin een
belangrijke rol. In 2022 stond die transparantie opnieuw in de schijnwerpers
met onder andere het gebrek aan archivering van chatberichten en het niet
halen van de afhandelingstermijnen van de Woo. Vanuit deze ontwikke­
lingen en de reeds gestelde kaders (Wet Open Overheid, de Beleidslijn
Actieve Openbaarmaking Beslisnota’s en het interdepartementaal
programma Open op Orde) is ook in 2022 gewerkt aan de vraagstukken op
het gebied van informatiehuishouding, openbaarmaking en transparantie.
Hiermee willen we bijdragen aan het herstel van het verminderde
vertrouwen.
Deze openbaarheidsparagraaf beschrijft op hoofdlijnen de activiteiten die
in 2022 zijn gerealiseerd op de thema’s 1) verbetering van de informatie­
huishouding; 2) actieve openbaarmaking en 3) passieve openbaarmaking27.
Het geheel van deze activiteiten is erop gericht om de omslag te maken naar
een meer open departement dat zo veel mogelijk transparantie biedt in
handelen, besluitvorming en verantwoording. Deze omslag is een lang
traject, wat continu in ontwikkeling blijft.
Verbetering van de informatiehuishouding
De inhaalslag om de informatiehuishouding op orde te brengen is een stap
in de juiste richting. Het Departementaal Actieplan Informatiehuishouding
vormt het kader voor deze inhaalslag, waarin de belangrijkste doelstellingen
zijn opgenomen. Relevante kaders zijn daarnaast: het generieke actieplan
Open op Orde, de Kaderbrief Open op Orde, het Informatieplan van EZK en
de I-strategie.
In 2022 zijn de volgende activiteiten uitgevoerd en doelen gerealiseerd:
– Basis op Orde. Er zijn voorbereidingen getroffen voor het begeleiden van
beleidsdirecties bij het kerndepartement voor het op orde krijgen en
houden van hun informatiehuishouding en bijbehorende openbaar­
making. Gevoelige en actuele dossiers krijgen hierin prioriteit. Een
eerste stap hierin is de Factsheet Open op Orde voor concrete
handvatten voor elke directie.
– Berichtenapp-archivering. Er is naar aanleiding van een geïntensiveerde
politieke dynamiek gewerkt aan bredere bewustwording. Daarnaast zijn
de bewindspersonen geadviseerd om geen appberichten te verwijderen
in afwachting van de nieuwe rijksbrede richtlijn die in 2023 wordt
verwacht.

26

De dienstonderdelen die bij het Ministerie van EZK horen, zijn: RDI, CPB, RVO, ACM, DICTU, IMG,
NCG, CBS, NEa, KvK en SodM. In dit document zijn de resultaten concernbreed beschreven.
Wanneer het alleen een kerndepartement of dienst betreft is dit expliciet aangegeven. RDI en KvK
schrijven ook een eigen openbaarheidsparagraaf.
27
Ontwikkelingen en cijfers over informatiehuishouding en transparantie worden inzichtelijk
gemaakt bij verschillende rapportagemomenten. Voorbeelden naast deze openbaarheidspara­
graaf zijn de rapportages over POK- en Woo-gelden, Capaciteitsrapportage, de kwantitatieve
Woo-rapportage in de JBR en het rapport Burgercorrespondentie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

40

–
–

–

–

–

–

–

–

Emailarchivering. Er is gewerkt aan een technische oplossing voor het
veiligstellen van e-mails.
Web-archivering. De archivering van websites is bij het merendeel van
de organisaties afgerond. Er is gewerkt aan het optimaliseren van de
beheerfase.
Ontwikkeling Informatiesysteem. Er is bij het kerndepartement
toegewerkt naar de invoering van het nieuwe documentinformatie­
systeem SIRIS op 4 januari 2023.
Aansluiting Platform Open Overheidsinformatie (PLOOI). Naar
aanleiding van de resultaten uit de AC-ICT toets is door het Rijksbrede
programma PLOOI opnieuw gekeken naar de generieke digitale infra­
structuur. AC-ICT adviseert het programma om te werken aan een
minimale variant. EZK heeft op basis van dit advies gewerkt aan een
impactanalyse van de invoering van PLOOI voor het departement.
Intuïtieve tooling. Er is gestart met het gebruik van de tool Octobox en
er zijn eerste ervaringen opgedaan met de tool Zoek&Vind. Beide dragen
bij aan het eenvoudiger lakken, ontdubbelen en zoeken van informatie.
Data en Algoritme. Om in beeld te brengen hoe data efficiënt en veilig
kan worden ingezet bij maatschappelijke opgaven, zijn datastrategieën
ontwikkeld en is gewerkt aan bewustwording. Naar aanleiding van Motie
21 Marijnissen is er onderzoek uitgevoerd naar gebruik van afkomst
gerelateerde gegevens. De eindrapportage van dit onderzoek wordt naar
verwachting in het eerste kwartaal in 2023 met de Tweede Kamer
gedeeld.
Ontwikkeling dashboards. Er zijn eerste stappen gezet voor de bouw van
een Woo-dashboard om kwantitatieve data over Woo-verzoeken inzich­
telijk te maken en hierop te kunnen sturen.
N-meting. Uit de jaarlijkse meting van de staat van de informatiehuis­
houding bij EZK blijkt dat er progressie is geboekt ten opzichte van de
vorige meting. De resultaten zijn verwerkt in een rapportage die in 2023
openbaar wordt gemaakt.

Actieve openbaarmaking
Actieve openbaarmaking houdt in dat de overheid uit eigen beweging
informatie openbaar maakt voor de samenleving en politiek. Dit is een
thema dat in ontwikkeling is en waarbij we zo goed mogelijk willen
aansluiten op de behoefte van samenleving, politiek en media.
In 2022 zijn de volgende activiteiten uitgevoerd en doelen gerealiseerd:
– Uitbreiding actieve openbaarmaking beslisnota’s. De uitbreiding van
actieve openbaarmaking van beslisnota’s is volledig geïmplementeerd
waardoor nu bij alle categorieën Kamerstukken de bijbehorende
beslisnota openbaar wordt gemaakt.
– Actieve openbaarmaking van 17 categorieën onder de Woo. Er is een
analyse gedaan naar de status van de eerste 4 categorieën die verplicht
openbaar gemaakt moeten worden vanaf 2023. En wat hierin nog nodig
is qua proces voor openbaarmaking.
– Eerste ervaringen en verkenning proactieve openbaarmaking. Vanuit
het DG-overleg Stikstof zijn stukken die zijn gebruikt voor besluitvorming
proactief openbaar gemaakt. Er worden evaluaties uitgevoerd naar de
interne en externe impact van deze manier van openbaarmaking. Vanuit
deze ervaringen en de geluiden uit politiek en samenleving voor meer
openbaarmaking, zijn eerste verkenningen gestart voor het meer
proactief openbaar maken van informatie vanuit EZK.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

41

–

Kamerstukkenmodule. Sinds februari 2022 wordt gebruik gemaakt van
de kamerstukkenmodule om Kamerbrieven en beslisnota’s naar de
Eerste Kamer en Tweede Kamer te sturen en tegelijkertijd naar
Rijksoverheid.nl. EZK en LNV zijn de meest geavanceerde gebruikers van
dit systeem.

Passieve openbaarmaking
Passieve openbaarmaking is openbaarmaking van informatie naar
aanleiding van een verzoek28. Het Woo-verzoek is hierin de meest bekende
vorm. Vanuit een integrale aanpak lag in 2022 de focus op het terugdringen
van de afhandelingstermijn van Woo-verzoeken.
In 2022 zijn de volgende activiteiten uitgevoerd en doelen gerealiseerd:
– Terugbrengen afhandeltermijn bij Woo-verzoeken. Door middel van
een integraal optimalisatietraject is gewerkt aan procesoptimalisaties,
ondersteunende tooling (zie hierboven) en extra capaciteit (zie
hieronder). Om accurate informatie op te halen over de knelpunten in
het proces bij het afhandelen van Woo-verzoeken zijn workshops
georganiseerd met een brede vertegenwoordiging. Hieruit zijn 7 verbe­
terthema’s gedefinieerd waar we in 2023 vervolg aan geven.
– Inzage op basis van artikel 5.7. Onder strikte voorwaarden mogen journa­
listen en wetenschappers inzage krijgen in (ongelakte) documenten. Dit
jaar heeft inzage plaatsgevonden in een pilot-opzet bij het Kwantum
dossier met journalisten van Follow-the-Money. De bevindingen vormen
input voor het ontwikkelen van beleid op de uitvoering van dit artikel.
– Contactpersoon Woo. De eerste ervaringen met de contactpersoon Woo
zijn opgedaan voor laagdrempelig contact met burgers en journalisten
voor overheidsinformatie. Op basis hiervan kijken we hoe de rol van de
contactpersoon Woo nader vorm te geven in onze organisatie.
Overkoepelende inspanningen
Naast bovenstaande activiteiten werken we overkoepelend aan:
– Integrale aanpak capaciteit. Met een integrale aanpak op capaciteit
zorgen we voor extra ondersteuning in de organisatie voor onder­
steuning op openbaarheid in samenhang met betere informatiehuis­
houding, optimalisatie van processen en tooling. Vanuit deze aanpak
met Woo-gelden is er in 2022 bij het kerndepartement (EZK en LNV) 25 fte
extra capaciteit aangenomen.
– Ontwikkeling platform informatiehuishouding, openbaarmaking en
transparantie. Dit jaar is gestart met de ontwikkeling van een platform
om nieuwe en bestaande collega’s op de thema’s informatiehuis­
houding, Woo, openbaarmaking en transparantie met elkaar te
verbinden en training, ontwikkeling, communicatie en kennisdeling te
faciliteren.
– Communicatie en begeleiding. Er zijn diverse handleidingen, instructies
en publicaties ontwikkeld voor het informeren en ondersteunen van
medewerkers en management. Ook is er een reeks Open Gesprekken
georganiseerd om dilemma’s over openbaarmaking te bespreken met
medewerkers.

28

Kwantitatieve informatie over de Woo zal worden gedeeld bij de Jaarrapportage Bedrijfsvoering
Rijk. Voor meer kwantitatieve details over verzoeken anders dan de Woo verwijzen we naar de
Bijlage Rapportage Burgercorrespondentie bij dit jaarverslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

42

Financiële toelichting
De activiteiten op het gebied van openbaarmaking en verbetering van de
informatiehuishouding worden deels gefinancierd uit de POK-gelden (vanaf
2021) en Woo-gelden (vanaf 2022) en deels uit eigen middelen van het
departement. De POK- en Woo-gelden zijn meerjarig toegekend door het
Ministerie van BZK. In 2022 was er vanuit POK- en Woo-gelden een totaal­
budget van ruim € 17 mln voor EZK en LNV. Hiervan is ruim € 10 mln
gealloceerd aan dienstonderdelen.
Ten aanzien van de besteding van deze budgetten geldt voor 2022:
– De Rijksbrede prioriteiten van Open op Orde zijn in 2022 conform budget
uitgenut.
– Het budget voor de POK-gelden is geheel uitgenut. Onderdeel hiervan
is dat bij de Najaarsnota de verwachtte onderuitnutting van € 0,3 mln is
teruggegeven aan BZK voor interdepartementale trajecten.
– Op het budget van de Woo is in 2022 circa € 2 mln onderuitnutting
ontstaan. Deze is vooral veroorzaakt door temporisering van enkele
deeltrajecten, vertraging in het aannemen van personeel als gevolg van
de moeilijke arbeidsmarkt en doordat bepaalde deelprojecten voor
minder geld konden worden gerealiseerd.
– Om de onderuitnutting te beperken zijn in de zomer van 2022 extra
impulsen gegeven aan diverse projecten zoals het inzetten van extra
capaciteit en ondersteuning van projecten bij de diensten.
– Aandachtspunt bij de Woo is het feit dat in 2022 de nieuwe wet pas is
ingevoerd en dit ook het eerste jaar was dat de Woo-budgetten
beschikbaar waren. Op basis van deze eerste ervaringen zijn voor 2023
meer concrete plannen gemaakt om de budgetten zo optimaal mogelijk
te benutten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

43

Overzicht coronasteunmaatregelen
Tabel 5 Overzicht coronasteunmaatregelen (bedragen x € 1.000)
Maatregel
Mentale steun ondernemers

Verplichtingen
2022

Uitgaven Ontvangsten Relevante Kamerstukken
2022
2022

2.052

2.052

4

4

Tegemoetkoming vaste lasten (TVL)

3.094.558

3.486.580

275.539 Kamerstuk 35 420, nr. 38, Kamerstuk 35 420, nr. 42,
Kamerstuk 35 420, nr. 81, Kamerstuk 35 420, nr. 105,
Kamerstuk 35 420, nr. 214, Kamerstuk 35 420, nr. 217,
Kamerstuk 35 420, nr. 226, Kamerstuk 35 420, nr. 237,
Kamerstuk 35 420, nr. 247, Kamerstuk 35 420, nr. 248,
Kamerstuk 35 420, nr. 270, Kamerstuk 35 420, nr. 314,
Kamerstuk 35 420, nr. 273, Kamerstuk 35 420, nr. 458,
Kamerstuk 35 420, nr. 462, Kamerstuk 35 420, nr 466,
Kamerstuk 35 420, nr. 479

Tegemoetkoming vaste lasten starters

22.521

14.820

191 Kamerstuk 35 420, nr. 217, Kamerstuk 35 420, nr. 479

604

596

Kamerstuk 35 420, nr. 105

21.522

6.219

Kamerstuk 31 757, nr. 105

Noodloket (TOGS)

Omscholing naar tekortsectoren
Herstructurering winkelgebieden en
binnensteden
Subsidieregeling R&D mobiliteitssectoren
Tijdelijke regeling subsidie evenementen
COVID-19 (TRSEC)

32.452
21.408

373 Kamerstuk 35 420, nr. 217, Kamerstuk 35 420, nr. 354
Kamerstuk 35 420, nr 454, Kamerstuk 35 420, nr 462

19.882

19.882

Omzetderving Limburg

23.910

23.910

Voucherkredietfaciliteit/Leningsfaciliteiten
reissector
Klein Krediet Corona

Kamerstuk 35 420, nr. 248

76.166

Aanvullende tegemoetkoming evenementen

BMKB-Corona

Kamerstuk 25 295, nr. 988
186 Kamerstuk 35 420, nr. 2, Kamerstuk 35 420, nr. 16,
Kamerstuk 35 420, nr. 217

Kamerstuk 32 698, nr. 63

1.500

21.425 Kamerstuk 35 420, nr. 72, Kamerstuk 35 420, nr. 105,
Kamerstuk 35 420, nr. 252

1.091

1.016

340 Kamerstuk 35 420, nr. 1, Kamerstuk 35 420, nr. 16

176

1.428

80 Kamerstuk 35 420, nr. 31

Begrotingsreserve Klein Krediet Corona (KKC)

8.847

Garantie ondernemersfinanciering (GO-Corona)

9.059 Kamerstuk 35 420, nr. 2, Kamerstuk 35 420, nr. 16,
Kamerstuk 35 420, nr. 462

Begrotingsreserve GO-Corona
Bijdrage RVO.nl

75.941 Kamerstuk 35 420, nr. 2, Kamerstuk 35 420, nr. 16
60.360

60.360

Corona Overbruggingslening (COL)

32.834 Kamerstuk 35 420, nr. 16, Kamerstuk 35 420, nr. 38,
Kamerstuk 35 420, nr. 42

Dutch Future Fund

25.000

Deep Tech Fund

175.000

Fonds Alternatieve Financiering (Dutch
Alternative Credit Instrument)
Totaal

5.519 Kamerstuk 35 420, nr. 2, Kamerstuk 35 420, nr. 38,
Kamerstuk 35 420, nr. 105, Kamerstuk 35 420, nr. 217,
Kamerstuk 35 420, nr. 248

6.083

Kamerstuk 33 009, nr. 96
Kamerstuk 33 009, nr. 96

7.844
3.468.088

3.740.912

Kamerstuk 33 009, nr. 96
430.334

Toelichting coronasteunmaatregelen
Mentale steun ondernemers
Het kabinet heeft in 2021 € 5 mln beschikbaar gesteld voor mentale onder­
steuning van mkb-ondernemers. Dit budget wordt verdeeld over KvK,
Stichting Ondernemersklankbord (OKB) en VNO-NCW/MKB-NL. Van het
budget is in 2022 aan OKB en VNO-NCW/MKB-NL € 2,1 mln verleend. Het
programma eindigt op 30 juni 2022.
Noodloket (TOGS)
Voor ondernemingen in sectoren die het zwaarst getroffen waren door de
gezondheidsmaatregelen in verband met het coronavirus was een
eenmalige tegemoetkoming van € 4.000 beschikbaar. De regeling is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

44

grotendeels in 2020 en 2021 uitgevoerd. In 2022 is nog aan 1 onderneming
uitbetaald. In 2022 is € 186.000 terugontvangen, met name in verband met
terugvorderingen en gecorrigeerde overboekingen.
Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL)
Ter ondersteuning van ondernemingen die zijn getroffen door de corona­
crisis is subsidie verleend, waarbij de hoogte afhankelijk was van het omzet­
verlies en het percentage vaste lasten in de betreffende sector. De laatste
opstelling van de TVL was in het eerste kwartaal van 2022, met een
minimum percentage omzetverlies van 30%. In totaal is zijn er voor de TVL
in 2022 € 3,5 mld aan betalingen verricht. Dit bedrag is inclusief € 228.000
voor de TVL Caribisch Nederland. De in 2022 verleende subsidies in het
kader van de TVL worden in 2023 definitief vastgesteld.
Tegemoetkoming Vaste Lasten Starters
Naast de TVL was er een separate regeling voor bedrijven die gedurende
de coronacrisis zijn gestart, zo veel mogelijk gebaseerd op de uitgangs­
punten van de TVL. De regeling gold voor bedrijven gestart in de periode
15 maart 2020 tot en met 30 september 2021. In 2022 is € 14,8 mln uitbetaald
voor deze regeling.
Omscholing naar tekortsectoren
Vanwege de arbeidskrapte in sectoren als de techniek en de ICT heeft EZK
in 2022 € 10 mln subsidie beschikbaar gesteld voor omscholingstrajecten.
De subsidieregeling die hiervoor is opengesteld is vrijwel geheel onbenut
gebleven. De verwachting is dat dit te maken had met de nog lopende
Corona steunpakketten waardoor er weinig mobiliteit was op de arbeids­
markt. Daarnaast is er in het algemeen grote krapte op de arbeidsmarkt,
waardoor er weinig noodzaak is tot omscholing.
Herstructurering winkelgebieden en binnensteden
Bij Miljoenennota 2021 is € 100 mln op de Aanvullende Post (AP) geplaatst
voor de herstructurering van winkelgebieden en bedrijventerreinen.
Hiervoor is in 2021 een bestedingsplan ingediend bij het Ministerie van
Financiën. De regeling is in 2022 gestart. Het verplichtingenbudget in 2022
van € 22 mln is nagenoeg uitgeput. Van het kasbudget van € 11 mln is € 4,8
mln niet uitgegeven in verband met een geactualiseerd bevoorschottings­
ritme.
Subsidieregeling R&D mobiliteitssectoren
Deze regeling is in januari 2021 aangekondigd als onderdeel van het
coronasteunpakket (Kamerstuk 35 420, nr. 217). De regeling is in werking
getreden in mei 2021, met een budget van € 150 mln (Stcrt. 2021, 24061).
De regeling heeft als doel om een teruggang in investeringen in R&D in
de Nederlandse automotive, luchtvaart- en maritieme industrie door de
coronacrisis te mitigeren door het stimuleren van R&D-projecten. Consortia
van bedrijven en kennisinstellingen konden voorstellen indienen van
projecten die bijdragen aan verduurzaming en/of digitalisering van de
mobiliteitssectoren. Er is subsidie verleend aan 8 projecten voor het totale
budget van € 150 mln (Kamerstuk 35 420, nr. 460). In 2022 is voor deze
regeling € 32,5 mln uitbetaald.
Tijdelijke regeling subsidie evenementen COVID-19 (TRSEC) en
Subsidieregeling Evenementengarantie 2022 (SEG22)
De TRSEC was bedoeld voor organisatoren (en hun leveranciers) van
evenementen die gepland stonden in de 2e helft van 2021. De regeling zorgt
ervoor dat kosten worden vergoed indien het evenement door de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

45

Rijksoverheid vanwege de epidemiologische situatie wordt verboden. Met
de regeling worden organisatoren gestimuleerd om, terwijl de epidemiolo­
gische situatie nog onzeker is, voorbereidingen te treffen voor het
organiseren van evenementen. Hierdoor behouden organisatoren
liquiditeit om op termijn opnieuw te investeren en inkomsten te genereren,
zodat de sector na de coronacrisis zelfstandig verder kan. Voor
evenementen die gepland staan in de periode 1 januari t/m 30 september
2022 is de regeling vervangen door de SEG22. Voor beide regelingen
tezamen is in 2022 € 76,2 mln uitbetaald.
Aanvullende tegemoetkoming evenementen
De Aanvullende Tegemoetkoming Evenementen (ATE) bood steun aan
organisatoren van evenementen die niet in aanmerking kwamen voor de
garantieregeling evenementen (TRSEC), bijvoorbeeld omdat het
evenement in 2021 voor het eerst werd georganiseerd of omdat er geen
evenementenverzekering was afgesloten. De ATE vergoedde de gemaakte
kosten van evenementen die tussen 10 juli en 31 december 2021 niet zijn
doorgegaan, vanwege een evenementenverbod van de Rijksoverheid. Voor
deze regeling is in 2022 € 19,9 mln verplicht en uitbetaald.
Omzetderving Limburg
Om tegemoet te komen aan de omzetderving van bedrijven ten gevolge van
de wateroverlast in juli 2021 heeft EZK aan de provincie Limburg een
specifieke uitkering (SPUK) verleend van € 23,6 mln. Gebruik makend van
deze middelen heeft Provincie Limburg een subsidieregeling voor bedrijven
opengesteld. De regeling wordt uitgevoerd door de Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland (RVO), waarvoor in 2022 € 0,3 mln aan kosten is
gemaakt.
Voucherkredietfaciliteit en leningsfaciliteit reissector
In 2021 is aan Stichting Garantiefonds Reisgelden (SGR) een lening van
€ 390 mln verstrekt voor liquiditeitsleningen (voucherkredieten) van SGR
aan reisorganisaties, die tijdelijk onvoldoende middelen hebben om
vouchers terug te betalen aan consumenten. Daarnaast is in 2021 een
leningsfaciliteit voor de reissector geopend waarmee de reisfondsen
consumenten schadeloos kunnen blijven stellen bij faillissement van
aangesloten reisorganisaties en kon het vouchersysteem voor pakketreizen
na 1 juni 2020 in stand blijven. In 2022 is aan de Stichting Garantiefonds
Gespecialiseerde Touroperators (GGTO) een lening verstrekt van € 1,5 mln.
BMKB-Corona
Na de uitbraak van de COVID-19 pandemie heeft het kabinet een coronaluik
toegevoegd aan de BMKB. Hierbij staat de overheid voor per saldo 67,5%
garant op krediet aan in de kern gezonde mkb-bedrijven. In 2022 is € 1,1 mln
aan borgstellingen onder het coronaluik in de BMKB verstrekt. Er is € 1 mln
aan schades uitbetaald in het kader van de BMKB-Corona in 2022. Het totaal
aan ontvangsten is 0,3 mln. De regeling is medio 2022 gesloten.
Klein Krediet Corona (KKC)
Om getroffen ondernemers te helpen die geen kredietrelatie hebben met
een bank of maar een kleine kredietbehoefte hebben, is de garantieregeling
KKC gestart voor kredieten tot € 50.000, met een looptijd van 5 jaar, 95%
garantie en een premie van 2%. In 2022 is € 0,2 mln aan garantieverplich­
tingen verstrekt en is € 1,4 mln aan schades uitbetaald in het kader van
het KKC. De regeling is medio 2022 gesloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

46

Begrotingsreserve Klein Krediet Corona (KKC)
De begrotingsreserve KKC kan in de toekomst ingezet worden om schades
op KKC leningen te dekken. In 2022 is € 8,8 mln onttrokken aan deze begro­
tingsreserve vanwege een lagere inschatting van schades en schade uitbe­
talingen.
Garantie ondernemersfinanciering (GO-Corona)
Het kabinet steunt bedrijven die krediet nodig hebben als gevolg van de
Coronacrisis met een staatsgarantie op bankleningen via de GO-Corona.
Het betreft 80% garantie voor het grootbedrijf en 90% voor mkb-onderne­
mingen op leningen van maximaal € 150 mln. In 2022 zijn geen garanties
verstrekt onder de GO-Corona en is € 9,1 mln aan provisie ontvangen voor
GO-Corona aanvragen. De regeling is medio 2022 gesloten.
Begrotingsreserve GO-Corona
In 2022 is € 75,9 mln onttrokken aan de begrotingsreserve Garantie Onder­
nemingsfinanciering vanwege een lagere inschatting van schades en
schade uitbetalingen.
Bijdrage RVO.nl
Betreft de uitvoeringskosten van RVO.nl voor de uitvoering van de corona­
maatregelen.
Corona Overbruggingslening (COL)
In 2022 is er voor € 32,8 mln ontvangen aan terugbetaalde Corona Overbrug­
gingsleningen.
Dutch Future Fund
Het Dutch Future Fund (DFF), onderdeel van het steun- en herstelpakket van
augustus 2020, met een omvang van € 300 mln wordt uitgevoerd door het
EIF in samenwerking met Invest-NL. EZK heeft € 25 mln voor dit fonds
beschikbaar gesteld. Het fonds investeert in andere risicokapitaalfondsen,
zodat via die investeringsfondsen de beschikbare hoeveelheid kapitaal voor
Nederlandse innovatieve groeibedrijven wordt vergroot. Uitbetalingen
worden gedaan op uitvraag van Invest-NL. In 2022 is € 6,1 betaald aan
Invest-NL.
Deep Tech Fund
Het Deep tech Fonds is een fonds dat investeringen in bedrijven met
innovatieve complexe technologie mogelijk maakt. Voor innovatieve onder­
nemingen die zowel kennis- als kapitaalintensief zijn, is het vaak moeilijk
om financiering te vinden. Het fonds wordt uitgewerkt als co-investerings­
fonds en als separaat fonds ondergebracht bij Invest-NL. De omvang van
het fonds bedraagt € 250 mln, waarvan € 175 mln door EZK wordt ingebracht
en het resterende deel door Invest-NL. Beoogd wordt in 2023 voor het eerst
een bijdrage te verstrekken.
Fonds Alternatieve Financiering (Dutch Alternative Credit Instrument)
Als onderdeel van het steun- en herstelpakket van augustus 2020 is samen
met Invest-NL en het EIF een fonds opgericht voor de funding van alterna­
tieve financiers. De fondsomvang bedraagt € 200 mln waarvan € 50 mln
door EZK wordt ingebracht. Met het fonds wordt het aanbod van funding
voor alternatieve financiers vergroot. Uitbetalingen worden gedaan op
uitvraag van Invest-NL. In 2022 is de eerste uitbetaling gedaan van € 7,8 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

47

Budgettair overzicht Oekraïne
Tabel 6 Budgettair overzicht Oekraïne (bedragen x € 1.000)
Maatregel

Verplichtingen 2022

Vulmaatregelen gasopslag
Lening EBN voor vullen Bergermeer

Uitgaven 2022

644.330
2.300.000

Ontvangsten 2022 Relevante Kamerstukken
Kamerstuk 36 089, nr. 1,
Kamerstuk 36 089, nr. 2

1.000.000

1.002.656 Kamerstuk 36 184, nr. 1,
Kamerstuk 36 184, nr. 2

Toelichting
Vulmaatregelen gasopslag
Met een subsidieregeling voor marktpartijen en een aanwijzing aan EBN
wordt de gasopslag Bergermeer gevuld, dit om de voldoen aan de ECverordening ten aanzien van minimale vulgraden. De kosten van het vullen
van Bergermeer zullen in latere jaren door middel van een heffing op
gastransport verhaald worden op de partijen die baat hebben bij het vullen
van de gasopslag.
Lening EBN voor vullen Bergermeer
Er wordt een lening verstrekt aan EBN voor de inkoop van het gas dat nodig
is om Bergermeer verder te vullen. Vanwege de hoge gasprijs is EBN niet
zelf in staat de inkoop van het gas voor te financieren. Op de lening aan EBN
voor het vullen van de gasopslag Bergermeer is uiteindelijk van de
toegezegde € 2,3 mld slechts € 1 mld bevoorschot. Een lager bedrag
volstond omdat de gasprijzen in het laatste kwartaal van 2022 fors daalden
en marktpartijen meer bijdroegen aan het vullen van de gasopslag, zodat
het dynamische vuldoel van EBN daalde. De lening is eind 2022 in zijn
geheel terugbetaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

48

4. Beleidsartikelen
Beleidsartikel 1 Goed functionerende economie en markten
A. Algemene doelstelling
Goed functionerende markten zijn een motor voor economische ontwik­
keling, innovatie en brede welvaart. Dit geldt voor zowel de Nederlandse
markt als de Europese interne markt. De Europese interne markt levert door
de schaalgrootte nieuwe afzetmogelijkheden, de mogelijkheid om meer te
specialiseren en voor nieuwe uitdagers de ruimte om snel op te schalen.
Het kabinet zet zich daarom nationaal, Europees en internationaal in voor
regels en afspraken die ervoor zorgen dat: (1) consumenten keuzevrijheid
hebben, (2) bedrijven op een gelijk speelveld opereren en (3) markten open
en transparant zijn.
In Europees verband ondersteunt het kabinet de ambitie van de Europese
Commissie bij het zetten van mondiale standaarden, bijvoorbeeld op het
terrein van omgang met data. Begin 2022 is in dat verband de Europese
standaardisatiestrategie gepubliceerd. De taskforce voor handhaving op
de interne markt en het in 2022 door de Commissie gepresenteerde noodin­
strument voor de interne markt moeten een concrete bijdrage gaan leveren
aan het voorkomen en wegnemen van belemmeringen en versterken van
de handhaving.
In internationaal verband is het van groot belang om oneerlijke concurrentie
tegen te gaan. Dit vraagt om (het behoud van) robuuste mededingings­
regels én het tegengaan van verstorende subsidies uit derde landen.
Het kabinet Rutte IV zet in op het realiseren van de volgende strategische
doelen29:
1. Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten;
2. Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale
economie;
3. Het voorzien in maatschappelijke behoeften aan statistieken.
1. Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten
De Europese interne markt, met inbegrip van vrij verkeer van goederen,
diensten, personen en kapitaal, vormt een kernonderdeel van de Europese
Unie en is cruciaal voor het Nederlandse verdienvermogen. Goed functio­
nerende markten die concurrentie stimuleren en waar de consument goed
wordt beschermd, leveren een belangrijke bijdrage aan economische groei
en innovatie.
Een goed functionerende interne markt is niet vanzelfsprekend, zoals in de
corona pandemie o.a. bleek met grenssluitingen. EZK zet zich in EU-verband
sterk in voor het competitief houden van markten, voor eerlijke onderlinge
verhoudingen in markten, het bevorderen van vrije verkeer van diensten en
goederen en bescherming van consumenten. Dit doet EZK door zich onder
andere in te zetten voor de verbetering van de aanbestedingspraktijk,
Europese afspraken t.a.v. consumentenbescherming en door de
actieagenda interne markt.

29

De strategische doelen en daarmee de algemene doelstelling van artikel 1 zijn ten opzichte van
de begroting 2022 gewijzigd o.a. vanwege het aantreden van het kabinet Rutte IV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

49

2. Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale
economie
De digitale economie levert ongekende kansen op voor economie en
samenleving. Een strategisch doel van het kabinet is het faciliteren van de
transitie naar een klimaatneutrale, digitale en inclusieve economie. Op die
manier zorgen we voor duurzame economische groei en de aanpak van
maatschappelijke uitdagingen rond onderwijs, zorg, klimaat en vergrijzing.
In november 2022 is de strategie voor de digitale economie uitgebracht
(Kamerstuk 26 643, nr. 941) met daarin de ambities, doelstellingen en acties
van EZK op het gebied van de digitale economie richting 2030. Vertrouwen
is bij de digitale transitie van essentieel belang. Daarom moeten belangrijke
randvoorwaarden als innovatie, veiligheid, eerlijke concurrentie en grip op
gegevens geborgd zijn.
Om uitdagingen te adresseren en de vruchten van de digitale transitie te
blijven plukken, werkt EZK in de Strategie Digitale Economie aan een open,
weerbare, ondernemende, vernieuwende en duurzame digitale economie.
De strategie zet stevig in op het versterken van ons verdienvermogen, het
versterken van het fundament, het borgen van publieke waarden en het
zorgvuldig afwegen van publieke belangen in een steeds geopolitiekere
context met de volgende prioriteiten:
– Creëren van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale
markten en diensten
– Stimuleren digitale innovatie en vaardigheden
– Behouden en versterken van een veilige, betrouwbare en hoogwaardige
digitale infrastructuur
– Versterken cybersecurity
– Versnellen digitalisering mkb
3. Het voorzien in maatschappelijke behoeften aan statistieken.
EZK is voor het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) systeemverant­
woordelijk voor het in stand houden van de onafhankelijke productie van
goede en betrouwbare statistieken, en voor de rechtmatigheid en doelma­
tigheid van de besteding van publieke gelden die daarmee gemoeid zijn.
Het CBS heeft als onafhankelijk kennisinstituut de taak om betrouwbare
statistische informatie te leveren. Onafhankelijke en betrouwbare statis­
tieken zijn van belang om meer inzicht te krijgen in de samenleving en
maatschappelijke fenomenen. Deze informatie draagt bij aan het voeren van
becijferde maatschappelijke debatten en inzichten voor beleid. De Minister
van Economische Zaken en Klimaat financiert het CBS om het van
overheidswege verrichten van statistisch onderzoek ten behoeve van
praktijk, beleid en wetenschap en het openbaar maken van de op grond van
zodanig onderzoek samengestelde statistieken mogelijk te maken.
B. Rol en Verantwoordelijkheid
De Minister van Economische Zaken en Klimaat ziet het als taak eventuele
belemmeringen voor het goed functioneren van markten te verminderen of
weg te nemen en innovatie te stimuleren. In dat verband is de minister
systeemverantwoordelijk voor de Mededingingswet, de Aanbestedingswet
en voor het functioneren van de Autoriteit Consument en Markt. Zij is
voorts op grond van de Telecommunicatiewet verantwoordelijk voor het
stellen van regels voor vaste en mobiele communicatienetwerken. Samen
met bewindspersonen van J&V en BZK geeft de Minister van Economische
Zaken en Klimaat invulling aan de Nederlandse Digitaliseringstrategie. Dat
is een kabinetsbrede agenda om de maatschappelijke en economische
kansen van digitalisering te benutten en het fundament van de digitale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

50

transitie te versterken, waaronder digitale vaardigheden, cybersecurity,
cyberweerbaarheid, veiligheid, privacy, concurrentie en innovatie. De
minister heeft een systeemverantwoordelijkheid voor de statistische infor­
matievoorziening van rijkswege.
Hieruit vloeien de volgende verantwoordelijkheden voort:
Stimuleren
– Het stimuleren van een goede balans tussen de belangen van bedrijven
en consumenten met generiek consumentenbeleid, waarbij de Wet
handhaving consumentenbescherming centraal staat.
– Het stimuleren van innovatie in het bedrijfsleven.
Financieren
– Het bijdragen aan het goed functioneren van markten door het
financieren van een deel van de exploitatie van de Autoriteit Consument
en Markt (ACM), van TenderNed (het elektronisch aanbestedings­
systeem) en diverse organisaties op het gebied van metrologie, norma­
lisatie, accreditatie en markttoezicht.
– Het financieren van een deel van de exploitatie van de Rijksinspectie
Digitale Infrastructuur en het verrichten van uitgaven voor opdrachten
inzake beleidsvoorbereiding en evaluaties voor frequentiebeleid en
veiligheid.
– Het financieren van het CBS om het van overheidswege verrichten van
statistisch onderzoek ten behoeve van praktijk, beleid en wetenschap en
het openbaar maken van de op grond van zodanig onderzoek samenge­
stelde statistieken mogelijk te maken.
– Het bijdragen aan een vrij, veilig en open internet door het financieren
van een aantal (internationale) organisaties op het terrein van Internet
Governance, waaronder het Internet Governance Forum (IGF).
(Doen) uitvoeren
– Het tegengaan van mededingingsbeperkende gedragingen met
generiek mededingingsbeleid, zoals opgenomen in de Mededin­
gingswet.
– Het bijdragen aan de ontwikkeling van Europees en nationaal beleid ten
aanzien van consumentenbescherming, aanbestedingsregelgeving,
interne markt en mededinging.
– Het opstellen van regels voor het gebruik van de ether, door afspraken
te maken in internationaal verband voor harmonisatie en door – in geval
van schaarste – te bepalen op welke wijze het spectrum wordt verdeeld.
– Het realiseren van hoogwaardige en innovatieve breedbandige mobiele
communicatie en omroeptoepassingen door verruiming van gebruiks­
mogelijkheden van het spectrum en door de uitgifte van frequentie­
ruimte.
Regisseren
– Het bevorderen van goed functionerende markten door het scheppen
van randvoorwaarden via wet- en regelgeving.
– Het scheppen van de juiste voorwaarden voor concurrentie met de
Waarborgwet, de Winkeltijdenwet, de Aanbestedingswet 2012, de Wet
aanwijzing nationale accreditatie-instantie en de Metrologiewet.
– Het moderniseren van de telecommunicatieregelgeving om deze te
kunnen laten meegroeien met de ontwikkelingen in de markt en de
behoeftes in de samenleving.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

51

Om - aanvullend op het jaarverslag – de Kamer te informeren over de
voortgang en effecten van beleid treft u op de website https://
www.cbs.nl/nl-nl/publicatieplanning de planning aan van de CBSpublicaties. Actuele en gedetailleerde informatie over de specifieke beleids­
gebieden kunt u vinden op de websites van PIANOo, de ACM (o.a. over
de telecommunicatiemarkt), Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (Staat van
de Ether, jaarberichten), TNO (Monitor Draadloze Technologie) het CBS
(Cybersecuritymonitor en DAB+ ontvangers), NCSC (cybersecurity
dreigingen, incidenten en maatregelen) en het Digital Trust Center (DTC).
Voor de hierna benoemde beleidsconclusies zijn data en kengetallen te
vinden op de website Bedrijvenbeleid in beeld.
Tabel 7 Prestatie-indicatoren
2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Ambitie
Bron
2022

1. Penetratiegraad van digitale radio ontvangers in
huishoudens

6%

10%

12%

15%

18%

22%

24%

35%

2. Ranglijst digitale economie en maatschappij (DESI)

4

4

4

4

4

4

3a. Connectiviteit – beschikbaarheid vast breedband

98%

98%

98%

97%

99%

>99%

>99%

3b. Connectiviteit – beschikbaarheid mobiel breedband via 4G

99+% -

99+%

99+%

99+%

99+%

99+%

n.v.t.

n.v.t. DESI4

3c. Connectiviteit – beschikbaarheid mobiel breedband via 5G

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

80%

97%

99+% DESI5

Kengetallen

CBS1

3 Koploper DESI2
>99%

DESI/
EZK3

1 In eerdere jaarverslagen is ten onrechte het percentage van personen vanaf 12 jaar gebruikt in plaats van het percentage van huishoudens om de penetratiegraad van
digitale radio ontvangers weer te geven. Deze tabel corrigeert dit voor de jaren 2019, 2020 en 2021.
2 Deze ranglijst geeft de rang van Nederland op het moment van het opstellen van het jaarverslag van het betreffende jaar.
3 Beschikbaarheid op basis van DESI-indicator 1b1 (30 Mbps) voor de jaren 2014-2018 en beschikbaarheid op basis van EZK breedbandkaart (100Mbps) vanaf jaar 2019.
4 Beschikbaarheid op basis van DESI-indicator 1c1(4G)
5 Beschikbaarheid op basis van DESI-indicator 5G.

In bovenstaande tabel staan de kengetallen uit de meest recente Index
Digitale Economie en Samenleving van de Europese Commissie (DESI, juli
2022) en de meest recente CBS-statistiek (september 2022). De DESI cijfers
hebben steeds betrekking op het voorgaande jaar. Omdat de DESI vanaf
2021 alleen nog de beschikbaarheid van mobiel breedband via 5G dekking
opneemt en niet langer via 4G dekking, is er een extra indicator (3c)
toegevoegd aan tabel 13 en is oorspronkelijke indicator (3b) verduidelijkt.
De kengetallen voor de beschikbaarheid van vast breedband (ten minste 100
Mbps) vanaf 2019 zijn afkomstig van de inventarisatie van EZK naar breed­
banddekking in Nederland.30 De cijfers tonen de beschikbaarheid voor het
betreffende jaar. In de kolom ambitie 2022 staan de streefwaarden van EZK
aan voor genoemde activiteiten, in lijn met de ambitie uit het Regeerakkoord
(2017) dat Nederland op sociaal, economisch en digitaal vlak Europees
koploper is. In het Actieplan Digitale Connectiviteit (2018) heeft het kabinet
concreet de volgende connectiviteitsdoelstelling vastgelegd: de overheid
streeft naar kwalitatief hoogwaardige connectiviteit die een grote diversiteit
aan vraag kan bedienen en altijd en overal beschikbaar is tegen concurre­
rende tarieven. Met mobiele netwerken moeten daarnaast in elk geval
basisdiensten altijd en overal kunnen worden geraadpleegd.
Aansluitend de ranglijst digitale economie en maatschappij, waarin
Nederland in 2022 na 3 jaar teruggekeerd is in de top 3 van de jaarlijkse,
toonaangevende Digital Economy and Society Index (DESI) van de
Europese Unie. De DESI rangschikt Europese landen als het gaat om de

30

https://www.overalsnelinternet.nl/breedbandkaart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

52

kwaliteit van de digitale infrastructuur, de mate en wijze waarop het bedrijfs­
leven digitaal onderneemt, gebruik van digitale toepassingen door en
vaardigheden van de inwoners en de digitale dienstverlening door de
overheid zelf.
Figuur 3 Index Digitale Economie en Samenleving
75

50

25

D

Fi

nl
an
e
N nm d
et
he ar
rla k
n
Sw ds
ed
e
Ire n
la
nd
M
al
ta
Lu
Sp
xe
a
m in
bo
u
Es rg
to
n
A ia
us
Sl tria
ov
en
Fr ia
a
G nc
er e
m
Eu L
a
ro ith ny
pe ua
an ni
U a
n
Po ion
rtu
Be ga
lg l
iu
m
La
tv
ia
Ita
Cz ly
ec
h
Cy ia
pr
Cr us
o
H atia
un
g
Sl ary
ov
ak
Po ia
la
n
G d
re
Bu ece
lg
Ro ari
m a
an
ia

0

Menselijk kapitaal

Digitale connectiviteit

Integratie van Digitale technologie

Digitale Publieke Diensten

C. Beleidsconclusies
1. Het scheppen van voorwaarden voor goed functionerende markten
Goed functionerende markten zijn niet alleen de motor achter economische
ontwikkeling, innovatie en brede welvaart in Nederland. Soepel werkende
markten zijn ook nodig om complexe transities mogelijk te maken die
bijvoorbeeld klimaat, energie en digitalisering vragen.
Interne markt
In 2022 is de Kamerbrief met een kabinetsbrede interne-marktactieagenda
(Kamerstuk 22 112, nr. 3437) uitgegaan. Deze agenda bevat een set acties op
Europees, Benelux- en nationaal niveau om belemmeringen op de interne
markt weg te nemen en de toepassing en naleving van interne-marktregels
te verbeteren. Ook de verschillende projecten waar de Europese Taskforce
interne-markthandhaving (SMET) aan werkt dragen hieraan bij.
Wetsvoorstel uitvoering markttoezichtverordening
In 2022 is het wetsvoorstel ter uitvoering van de Verordening (EU) 2019/1020
(markttoezichtverordening) aangenomen: Hamerstuk: Wet uitvoering
markttoezichtverordening (36093) | Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Deze wet voorziet in een wijziging van verschillende wetten ter uitvoering
van de Europese markttoezichtverordening. Deze verordening regelt het
markttoezicht op producten. Zij heeft als doel te waarborgen dat producten
voldoen aan de harmonisatiewetgeving van de Unie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

53

Verordening verstorende buitenlandse subsidies (RFS)
In de zomer van 2022 is een Europees akkoord bereikt over de Verordening
verstorende buitenlandse subsidies (RFS) (Kamerstuk 21 501-30, nr. 557).
De RFS is vanaf 12 januari 2023 van kracht. De meldingsverplichtingen voor
concentraties en aanbestedingsprocedures gelden vanaf 12 oktober 2023.
Het doel van de RFS is om concurrentieverstoringen op de interne markt als
gevolg van buitenlandse subsidies beter aan te kunnen pakken. EZK heeft
zich sinds 2019 actief ingezet voor een dergelijk instrument (o.a. met het
Nederlandse voorstel voor een gelijk speelveld instrument, Kamerstuk
Kamerstuk 21 501-30, nr. 470). Momenteel wordt aan de benodigde imple­
mentatiewetgeving gewerkt.
Verordening Instrument voor Internationale Overheidsopdrachten
In de 2022 is een akkoord bereikt over de Verordening Instrument voor
Internationale Overheidsopdrachten (IIO). Het IIO treedt 29 augustus 2022
in werking. Het IIO heeft als doel om wederkerigheid op de markt voor
overheidsopdrachten af te dwingen, zodat EU-bedrijven betere toegang
krijgen tot aanbestedingen in derde landen.
Rechtsbescherming bij aanbesteden
In februari 2021 is een uitwerking van maatregelen voor verbeterde rechts­
bescherming bij aanbesteden naar de Tweede Kamer verzonden (Kamerstuk
34 252, nr. 21) . Een aantal van deze maatregelen zijn in 2022 gerealiseerd.
Per 1 januari 2022 is de gewijzigde Gids proportionaliteit van toepassing.
Het betreft hier aanpassingen op het gebied van rechtsverwerkingsclau­
sules. Daarnaast is in het eerste kwartaal van 2022 de ‘handreiking klach­
tafhandeling bij aanbesteden’ gepubliceerd met handvatten voor
aanbestedende diensten om voorsorterend op wetswijziging een professi­
onaliseringsslag te maken in het afhandelen van klachten. Tenslotte is in
2022 gewerkt aan de uitwerking van de maatregelen die vragen
om aanpassing van de Aanbestedingswet 2012. Dit vormt de basis voor
de internetconsultatie die gepland staat voor 2023.
Programma Vervolg Beter Aanbesteden
In 2021 is het vervolgprogramma Beter Aanbesteden gestart (Kamerstuk
34 252, nr. 22). Dit programma is een samenwerking tussen VNG, VNONCW/MKB NL, EZK en PIANOo en loopt van 2021 tot en met 2024. Het
programma richt zich op het verbeteren van de aanbestedingspraktijk door
de dialoog tussen overheid en het bedrijfsleven te bevorderen. In 2022 zijn
meerdere bijeenkomsten, zoals kennissessies en regionale marktdagen
georganiseerd om de toepassing van kennis in de praktijk te bevorderen.
Bij deze bijeenkomsten worden overheden en ondernemers samengebracht
en wordt gewerkt aan het ondersteunen van regionale initiatieven. Een
slimme wijze van aanbesteden draagt bij aan het bereiken van maatschap­
pelijke doelen, bijvoorbeeld op het gebied van duurzaamheid.
Postmarkt
Sinds de indiening van het wetsvoorstel in 2020 (Kamerstuk 35 423, nr. 7)
is de situatie op de postmarkt veranderd; er resteert als gevolg van de
concentratie tussen PostNL en Sandd nog één landelijk dekkend 24-uurs
postnetwerk. Naar aanleiding hiervan heeft de minister van EZK in 2022
gesprekken met stakeholders gevoerd en besloten om te bezien of het
wetsvoorstel op enkele punten aanscherping nodig heeft. Het CBb heeft
de vergunning waarmee EZK de concentratie tussen PostNL en Sandd had
goedgekeurd vernietigd; het bezwaar van PostNL tegen het weigeringsbe­
sluit van ACM is eind 2022 hervat en loopt nog.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

54

Wettelijke evaluatie universele postdienst
In 2022 heeft de evaluatie van de universele postdienst in de periode
2017-2021 plaatsgevonden. Hieruit blijkt dat de uitvoering van de hoofdele­
menten van de UPD op orde is (Kamerstuk 29 502, nr. 184).
Consumentenregelgeving
In het kader van consumentenbescherming zijn in 2022 diverse resultaten
geboekt. Zo bereikte de Raad en het Europees Parlement in november 2022
een voorlopig akkoord over de General Product Safety Regulation
(verordening algemene productveiligheid). Deze verordening moet ervoor
zorgen dat consumenten beter beschermd worden tegen de verkoop van
onveilige producten. Daarnaast zijn de Implementatiewet richtlijn verkoop
goederen en levering digitale inhoud in april 2022 in werking getreden (Stb
2022, 164). De richtlijnen leggen gemeenschappelijke regels vast over met
name conformiteit van goederen, digitale inhoud of diensten, garanties en
de wijze waarop de consument zijn recht kan halen. Een belangrijke
wijziging voor de praktijk is de verplichting voor handelaren om updates te
verstrekken voor goederen met digitale elementen, digitale inhoud en
digitale diensten. Het gaat om updates die borgen dat het product minimaal
blijft functioneren op hetzelfde niveau als ten tijde van de aankoop. Tevens
is de Implementatiewet richtlijn modernisering consumentenbescherming
in mei 2022 inwerking getreden (Stb 2022, 157). Deze richtlijn zorgt voor
een betere handhaving van Europese consumentenregels. Met deze richtlijn
worden vooral de regels die gelden voor online handelaren en aanbieders
van onlinemarktplaatsen uitgebreid en verduidelijkt. Consumenten zoeken,
vergelijken en kopen steeds vaker producten en diensten online. Het
plaatsen of laten plaatsen van neprecensies op het internet wordt met deze
richtlijn bijvoorbeeld verboden.
Wijziging van het Besluit prijsaanduiding producten (AMvB)
EZK heeft zich in 2022 ingezet voor meer transparantie bij prijsverlagingen.
Met de wijziging van het besluit prijsaanduiding producten moeten
verkopers per 1 januari 2023 transparanter zijn over prijsverlagingen. De
nieuwe regels bepalen dat de oorspronkelijke prijs (de ‘van-prijs’) de laagste
prijs moet zijn die de verkoper 30 dagen voorafgaand aan de kortingsactie
heeft gevoerd. Dit moet voorkomen dat consumenten misleid worden door
aantrekkelijke aanbiedingen die niet echt zijn. Uitgezonderd van deze
maatregel zijn producten die snel bederven of beperkt houdbaar zijn,
producten die minder dan dertig dagen op de markt zijn en onafgebroken
progressieve prijsverlagingen (bijv. eerst 20%, dan 50% en dan 80%)
gedurende een maximale periode van drie kalendermaanden.
2. Het scheppen van voorwaarden voor een goed functionerende digitale
economie
Het faciliteren van de transitie naar een digitale economie is een van de
strategische doelen van EZK. In november 2022 is de strategie voor de
digitale economie uitgebracht (Kamerstuk 26 643, nr. 941) met daarin de
ambities, doelstellingen en acties van EZK op het gebied van de digitale
economie richting 2030.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

55

Creëren van de juiste randvoorwaarden voor goedwerkende digitale
markten en diensten
Europese wet- en regelgeving
In 2022 zijn belangrijke Europese regels in werking getreden of zijn onder
invloed van EZK mijlpalen bereikt bij aankomende regelgeving om digitale
markten beter te laten werken. Zo trad in november 2022 de Digital Service
Act (DSA) in werking. De DSA gaat ervoor zorgen dat tussenpersonen, zoals
platformbedrijven verantwoord omgaan met content van hun eindge­
bruikers. Tevens is er in de zomer van 2022 een akkoord bereikt over de
Digital Markets Act (DMA). De DMA bevat regels voor de allergrootste
platforms waar consumenten en ondernemers nauwelijks omheen kunnen
(poortwachters). Het doel van de DMA is om consumenten en ondernemers
te beschermen en te zorgen voor meer concurrentie op digitale markten. Dit
zorgt ervoor dat ondernemers en consumenten minder afhankelijk zijn van
poortwachters en toetreders makkelijker toegang krijgen tot de markt
(Kamerstuk 26 643, nr. 959). Tevens is een akkoord bereikt over de Data
Governance Act (DGA). De DGA zorgt voor een helder kader voor het
vertrouwd delen van data. De DGA maakt het voor consumenten en
bedrijven gemakkelijker om hun data vertrouwd te delen en te gebruiken,
waarbij wordt voorkomen dat ongewenste dataconcentraties ontstaan en
data op oneigenlijke manier wordt gebruikt. Hiermee zorgt het voor een
eerlijker speelveld voor verantwoorde datadeling.
Stimuleren digitale innovatie en vaardigheden
Artificial intelligence (AI): stimuleren innovatie
In het Witboek AI (februari 2020) én in de herziening van het Gecoördineerd
plan inzake AI (april 2021) van de Europese Commissie, staat het bouwen
aan een sterk en hoogwaardig Europees ecosysteem voor een humancentric approach van AI centraal. Mede op initiatief van EZK is die publiekprivate samenwerking belegd bij de Nederlandse AI Coalitie, waar
inmiddels rond 500 organisaties aan deelnemen. De internationale samen­
werking zal de komende jaren verder worden versterkt met middelen van
EZK voor de zogenaamde European Digital Innovation Hubs (onderdeel van
het Digital Europe Programme) en met middelen die in de eerste suppletoire
begroting 2021 uit het Nationaal Groeifonds zijn toegekend aan het
meerjarige AiNed investeringsprogramma (Kamerstuk 35 850 XIX, nr. 1 en
Kamerstuk 35 850 XIX, nr. 2). De genoemde inzet en resultaten in 2022 zijn
conform de verwachtingen verlopen.
Florerende data-economie en innovatieve clouddiensten
Digitale innovatie en vaardigheden en de toepassing van nieuwe digitale
technologieën zijn essentieel voor de digitale transitie en het verdienver­
mogen van Nederland. EZK ondersteunt diverse initiatieven om de waarde
van data op een verantwoorde wijze te benutten, zoals de Data Sharing
Coalition voor vrijwillige datadeling tussen bedrijven, het verkennen van
kansen en bedreigen voor datadeling in diverse sectoren via onderzoek.
Daarnaast zorgt EZK ervoor dat het Nederlandse bedrijfsleven kan
aansluiten op het GAIA-X, een internationaal publiek-privaat initiatief, dat
Europese cloud- en datadiensten wil verbinden en beter toegankelijk wil
maken. De inzet en uitvoering van deze initiatieven zijn in 2022 conform
verwachting verlopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

56

Versterken digitale vaardigheden
Het tekort aan personeel en gebrek aan digitale vaardigheden op de
werkvloer vormt een groot obstakel voor een succesvolle digitale transitie.
Op Europees en nationaal niveau hebben de huidige en de verwachte grote
tekorten geleid tot stevige ambities. In 2030 willen we in Europa beschikken
over 20 miljoen digitaal geschoolden, waarvan de helft vrouw en moet 80
procent van de Europese bevolking beschikken over digitale basisvaardig­
heden. Als antwoord op deze ambities en het tekort op de arbeidsmarkt van
ICT’ers heeft het kabinet onder leiding van EZK deel 1 van het Actieplan
groene en digitale banen in juli 2022 aangeboden. In dit deel beschrijft het
kabinet welke onderzoeksrichtingen en benodigde aanvullingen mogelijk
zijn. In het tweede helft van 2022 is gewerkt aan deel 2 van dit actieplan,
waarin beschreven zal worden met welke extra inzet het kabinet het
vraagstuk van arbeidskrapte voor klimaat en digitale transitie wil
aanpakken. Begin 2023 zal deel 2 worden aangeboden aan de Tweede
Kamer. Om ervoor te zorgen dat bedrijven voldoende goed gekwalificeerd
personeel kunnen vinden, heeft EZK de Human Capital Agenda ICT in 2022
doorontwikkeld met nieuwe prioriteiten. Binnen deze agenda is een sterk
landelijk dekkend netwerk gerealiseerd, waaronder inmiddels meer dan 80
publiek private samenwerkingen op het domein van digitale vaardigheden
beschikbaar zijn. Hier werken meer dan 8000 bedrijven aan mee.
Onderwijscurriculum up-to-date
Om te bewerkstelligen dat jongeren beschikken over goede ICT-basisvaar­
digheden en informatievaardigheden is in 2022 door EZK samen met het
ministerie van OCW het Co-teach informatica initiatief ondersteund. Coteach informatica is een pilotproject waarin scholen het eindexamen
informatica kunnen aanbieden voor een combinatie van projectonderwijs
door IT professionals en een online leerlijn – ook wanneer een school nog
geen informaticaleraar in dienst heeft. Tevens is in 2022 het Nationaal
onderwijslab AI gelanceerd. Het Nationaal onderwijslab AI zal de komende
10 jaar samen met het onderwijs, de wetenschap en het bedrijfsleven intel­
ligente digitale onderwijsinnovaties ontwikkelen gericht op de verbetering
van de kwaliteit van het primair en voortgezet onderwijs.
Behouden en versterken van een veilige, betrouwbare en hoogwaardige
digitale infrastructuur
Implementatie Europees telecomkader
De wijziging van de Telecommunicatiewet ter implementatie van de
Telecomcode (richtlijn EU/2018/1972) is als hamerstuk aangenomen door
zowel de Tweede als Eerste Kamer en is op 2 maart 2022 in werking getreden
(Stb. 2022, 83 en 95). De implementatie van de herziening van het Europese
telecomkader zou uiterlijk eind 2020 moeten zijn geïmplementeerd. Net als
de meeste lidstaten heeft Nederland dit helaas niet gehaald, onder meer
vanwege het grote aantal reacties van burgers en gemeenten op de inter­
netconsultatie. Een deel van de richtlijn was al geïmplementeerd met de
wetswijziging die op 21 december 2020 in werking is getreden (Stb. 2020,
199).
Digitale infrastructuur van wereldklasse (connectiviteit): frequentieveiling
en snelle uitrol van glasvezel
Met betrekking tot de voor (volwaardig) 5G relevante 3,5 GHz-band zijn in
2022 belangrijke stappen gezet op weg naar beschikbaarstelling van deze
frequentieband. Zo is een advies gereed gekomen met betrekking tot een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

57

oplossing voor het nood-, spoed- en veiligheidsverkeer dat nu nog in de
band zit en is een keuze gemaakt ten aanzien van de beoogde bandindeling
voor lokaal en landelijk mobiel gebruik.
Om de soepele uitrol van verbeterde (vaste en mobiele) digitale infrastruc­
turen te realiseren, is ondersteuning van gemeenten door EZK (en het
Antennebureau) verder verstevigd en is in 2022 gewerkt aan transparantie
en harmonisatie van lokaal beleid met onder meer onderzoek naar de leges
voor de aanleg van telecomkabels. Inmiddels is de grote meerderheid van
de adressen in de buitengebieden voorzien van snel internet. De Tweede
Kamer is met de brief van 28 juni 2022 (Kamerstuk 29 517/24 095, nr. 222)
geïnformeerd over de uitvoering van de moties Inge van Dijk c.s. over snel
internet in de buitengebieden en Inge van Dijk-Rajkowski over de mobiele
bereikbaarheid van het alarmnummer 112 (Kamerstuk 24 095, nr. 535 en
Kamerstuk 24 095, nr. 536). Ook is werk gemaakt van het verbeteren van
de bereikbaarheid van 112 via ‘VoLTE’ met het oog op de verwachte afscha­
keling van 2G en 3G (Kamerstuk 29 517, nr. 226). Om de positie van
Nederland als digitaal knooppunt in Europa te behouden en te versterken,
is EZK in 2022 gestart met het ontwikkelen van een integrale visie op de
digitale infrastructuur, die in 2023 naar de Tweede Kamer zal worden
gestuurd.
Versterken cybersecurity
Versterken van de digitale weerbaarheid van kennisintensieve economische
sectoren
Kennisintensieve economische sectoren zoals de topsectoren en topinsti­
tuten vormen een belangrijk deel van ons economisch verdienpotentieel.
Om de digitale weerbaarheid van deze kennisintensieve topsectoren en
topinstituten te vergroten, wordt een netwerk gevormd van publiek-private
Sharing and Analysis Centers (ISACs), ondersteund door het Digital Trust
Center (DTC). Het DTC heeft in 2022 opdracht aan TNO gegeven om
bouwblokken te ontwikkelen en incentives te achterhalen om de vorming
en bestendiging van ISACs te versterken. De resultaten van dit onderzoek
zullen ook voor andere sectoren worden gebruikt. Daarnaast is door het DTC
in 2022 een X-ISAC (lees: cross-ISAC) overleg gestart met de diverse ISACs
om elkaar te ondersteunen en verder te helpen in de ontwikkeling.
Kennis en innovatie cybersecurity
Cybersecurity is een essentiële randvoorwaarde voor de Nederlandse
digitale economie en de samenleving. In 2022 is onder andere het Nationaal
Coördinatiecentrum bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
opgericht. Dit is een schakelpunt om het nationale netwerk voor cyberse­
curity kennis en innovatie via het publiek-private samenwerkingsplatform
dcypher en het Europees Cybersecurity Competence Center en bijbehorend
netwerk beter aan te laten sluiten op Europese financiering en instru­
menten.
Versnellen digitalisering mkb
Deze pijler uit de Strategie Digitale Economie wordt uitgevoerd en
verantwoord via de middelen op artikel 2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

58

3. Het voorzien in maatschappelijke behoeften aan statistieken
Evaluatie CBS
In juni 2022 is de evaluatie naar het CBS afgerond. De conclusie van de
evaluatie is dat het CBS in de periode 2016-2020 doeltreffend, doelmatig en
onafhankelijk is geweest (Kamerstuk 25 268, nr. 209).
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 8 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 1 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting1

Realisatie

Verschil

2018

2019

2020

2021

2022

2022

2022

Verplichtingen

200.563

265.347

226.206

258.215

362.214

267.372

94.842

Uitgaven

201.785

251.493

230.938

260.228

291.380

249.968

41.412

Subsidies

236

517

2.769

3.625

16.262

10.000

6.262

Cyber security

236

517

926

677

966

966

1.843

2.890

3.629

3.629

58

488

488

NGF project AiNed

5.719

5.719

NGF project Nationaal onderwijslab

5.460

5.460

Telecom Caribisch Nederland
EU-cofinanciering Digital Europe

10.000

Beter aanbesteden

‒ 10.000

Opdrachten

6.156

54.511

20.025

28.978

20.008

23.950

‒ 3.942

Onderzoek en Opdrachten

2.197

1.710

1.842

2.040

1.571

2.474

‒ 903

Beleidsvoorbereiding en evaluaties
Frequenties en Veiligheid

3.795

6.204

7.528

5.413

6.112

4.408

1.704

164

125

196

356

227

1.432

‒ 1.205

901

1.387

689

2.180

5.741

‒ 3.561

7.378

‒ 347

1.017

‒ 1.014

1.500

‒ 1.500

Digital trust centre
Cyber security
ICT beleid
Terugbetaling boetes ACM

45.571

6.296

5.673

7.031

2.733

14.228

1.633

CSIRT-DSP

1.633

3

Nationaal Groeifonds

43

579

Vervolgprogramma beter aanbesteden

1.251

1.251

0

Bijdragen aan agentschappen

39.124

34.814

39.503

47.694

51.255

41.199

10.056

Agentschap Telecom

27.195

23.576

28.698

33.068

36.089

30.824

5.265

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

11.929

11.238

10.805

14.626

15.166

10.375

4.791

152.738

157.720

164.884

176.185

200.228

170.763

29.465

9.335

9.480

10.706

15.980

11.524

11.146

378

Raad voor Accreditatie

209

235

263

274

1.099

277

822

ACM

737

614

632

670

712

779

‒ 67

CBS

142.457

147.391

153.283

159.261

186.893

158.561

28.332

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties

3.531

3.931

3.757

3.746

3.625

4.056

‒ 431

Nederlands Normalisatie Instituut (NEN)

1.124

1.157

1.186

1.187

1.245

1.194

51

Internationale organisaties

2.407

2.774

2.571

2.559

2.380

2.862

‒ 482

Ontvangsten

16.599

19.558

933.838

428.676

120.881

31.934

88.947

162

162

162

163

162

162

0

High Trust

15.194

17.486

106.954

6.846

117.969

30.200

87.769

Diverse ontvangsten

1.243

1.910

826.722

421.667

2.750

1.572

1.178

Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s
Metrologie

Ontvangsten ACM

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

59

Tabel 9 Uitsplitsing verplichtingen (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verplichtingen

Vastgestelde
begroting1

Verschil

2018

2019

2020

2022

2022

2022

2022

200.563

265.347

226.206

258.215

362.214

267.372

94.842

waarvan garantieverplichtingen

0

0

0

0

0

0

0

waarvan overige verplichtingen

200.563

265.347

226.206

258.215

362.214

267.372

94.842

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.

E. Toelichting op de instrumenten
Uitgaven
Subsidies
EU-cofinanciering Digital Europe
Door vertraging van goedkeuring door de Europese Commissie heeft voor
zowel de verplichtingen als kas een verschuiving van een deel van de
middelen naar 2023 plaatsgevonden. Daarnaast hebben overboekingen
naar RVO plaatsgevonden voor de onderdelen National Contact Point (NCP),
Digital Europe Programma en National Coordination Centre (NCC) voor
digitale veiligheid.
NGF-project AiNed
Voor het NGF-project AiNed stond het gehele verplichtingenbudget in 2022
beschikbaar, terwijl de verplichtingen over verschillende jaren worden
aangegaan. Bij Voorjaarsnota 2023 wordt het verplichtingenbudget dat niet
in 2022 is gebruikt, verdeeld over de jaren 2023 en verder. Een deel van
het uitgavenbudget voor AiNed is in 2022 niet gebruikt vanwege actuali­
sering van kasramingen voor toegekende AI-projecten in het Key Digital
Technologies programma van de EU en voor Fellowship Grants (beurzen
voor AI-onderzoekers). Ook kostte de voorbereiding van een nieuwe uitvraa­
gronde voor ELSA labs meer tijd. Bij Voorjaarsnota 2023 wordt het uitga­
venbudget dat niet in 2022 is gebruikt meegenomen naar 2023.
In 2022 is het NGF-project AiNed verplaatst van artikel 2 naar artikel 1.
Gegeven de inhoud van het project en de aansturing ervan is artikel 1 meer
geschikt.
NGF-project Nationaal Onderwijslab
In 2022 is het NGF-project Nationaal Onderwijslab verplaatst van artikel
2 naar artikel 1. Gegeven de inhoud van het project en de aansturing ervan
is artikel 1 meer geschikt.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
CBS
Zowel het verplichtingen- als kasbudget van het CBS zijn in de loop van 2022
opgehoogd in verband met IT-ontwikkeling en -onderhoud en EU-statistiek­
verplichtingen. Daarnaast is een loon- en prijsbijstelling gedaan en zijn
middelen ten behoeve van het overheidsbrede programma Werk aan
Uitvoering (WaU) beschikbaar gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

60

Ontvangsten
High Trust
Dit betreft de ontvangsten uit boetes van toezichthouders van EZK, die in
praktijk voornamelijk bestaan uit boetes opgelegd door de ACM. De ACM is
onafhankelijk in de keuze al dan niet een boete op te leggen. Het bedrag aan
boetes dat feitelijk wordt ontvangen kan daarom fors fluctueren en is
moeilijk te ramen. Omdat het aanspannen van een gerechtelijke procedure
de betalingsverplichting niet opschort, is het - afhankelijk van de gerechte­
lijke uitspraak bij (hoger) beroep - mogelijk dat de ACM een deel van de in
2022 ontvangen bedragen in een komend jaar moet terugbetalen.
De ACM kan in verband met vertrouwelijkheid geen uitspraken doen over
een betaling door een partij in individuele zaken. De opgelegde boetes
worden ook niet altijd openbaar gemaakt, bijvoorbeeld als een uitspraak van
de rechter dit verhindert.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

61

Beleidsartikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor
duurzame welvaartsgroei
A. Algemene doelstelling
Met het bedrijvenbeleid31 zorgt EZK ervoor dat bedrijven kunnen floreren en
tevens hun bijdrage kunnen leveren aan de brede welvaart van onze
samenleving. Het bedrijvenbeleid ondersteunt de transitie naar een
duurzame, digitale en inclusieve economie met een sterk innovatiever­
mogen en een uitmuntend ondernemers- en investeringsklimaat. De
maatschappelijke bijdrage van bedrijven bestaat uit het bieden van: werk,
inkomen, economische vooruitgang, innovatieve toepassingen die de
kwaliteit van ons leven vergroten, ontplooiingsmogelijkheden voor burgers
en een hoge kwaliteit van de leefomgeving. Dit biedt tevens een basis voor
het hoge collectieve voorzieningenniveau in ons land. Door innovatie en
ondernemerschap te bevorderen draagt het bedrijvenbeleid bij aan onze
brede welvaartsgroei, door economische vooruitgang op een evenwichtige
wijze te combineren met een hoge kwaliteit van onze leefsituatie, zodat
Nederland internationaal aantrekkelijk blijft om in te wonen, te werken en
te leven.
Afbouw coronasteunmaatregelen in 2022
Het coronavirus heeft het bedrijfsleven de afgelopen jaren ernstig op de
proef gesteld. Sinds april 2022 zijn de coronasteunmaatregelen afgebouwd
en vanaf oktober 2022 moeten ook de uitgestelde belastingen terugbetaald
worden. Volgens het kabinet wegen de voordelen van het ondersteunen van
bedrijven niet meer op tegen de nadelen daarvan. De normale economische
dynamiek moet weer de ruimte krijgen.
Vanuit een macroperspectief lijkt het Nederlandse bedrijfsleven goed uit
de coronacrisis te zijn gekomen, en ook internationaal gezien staan we er
nog steeds goed voor. De economische vooruitzichten zijn echter zeker op
korte termijn minder rooskleurig. Er staat op dit moment nog een belas­
tingschuld van zo’n 20 miljard euro uit bij ondernemingen die binnen zeven
jaar moet worden terugbetaald. De Nederlandsche Bank (DNB) consta­
teerde dat ongeveer de helft van de bedrijven die uitstel van belastingbe­
taling hebben, gedurende de komende vijf jaar de helft van hun winst moet
gebruiken voor terugbetalingen.32 Daarnaast moeten ook nog behoorlijk wat
bedrijven coronasteun terugbetalen. Dit kan tot financiële problemen leiden
bij een deel van deze bedrijven. Daarbovenop zijn de economische vooruit­
zichten mede door de oorlog in Oekraïne en allerlei toeleveringsproblemen
op korte termijn niet florissant. Gevoed door de hoge inflatie en hoge
energieprijzen dreigt een recessie. Zulke schokken raken het bedrijfsleven
en vergroten het risico op opheffingen of faillissementen. Die risico’s lijken,
althans voor een deel van de bedrijven, nu groter dan voor corona, omdat
buffers zijn geslonken en een deel van de bedrijven blijvend te kampen heeft
met een verslechterde uitgangspositie vanwege de nog bestaande schul­
denlast.

31

Over de jaarlijkse voortgang van het bedrijvenbeleid en over de indicatoren en kengetallen op
dit beleidsterrein wordt uitgebreid gerapporteerd op de website www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl.
De begroting geeft het overzicht van de budgettaire gevolgen van het bedrijvenbeleid. De website
is een bijlage bij de begroting waarin kengetallen en instrumentengebruik zijn opgenomen,
inclusief eventuele streefwaarden(realisaties) en evaluaties
32
Winter, J. de, en B. Pruijt (2022) De invloed van het corona steun- en herstelpakket op het
Nederlandse bedrijfsleven. Publicatie De Nederlandsche Bank, 29 maart.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

62

Met het Nationaal Groeifonds (NGF) en het Nederlands Herstel- en
Veerkrachtplan (HVP)33 werkt het kabinet aan het herstel dat de economische
groei en brede welvaart de komende jaren verder moet versterken via onder
meer een gerichte investeringsagenda. Het verbinden van de nationale
groeistrategie met het ondersteunen van de economische transities (digita­
lisering, verduurzaming en vernieuwing) staat daarin centraal.
Via het NGF is € 20 mld uitgetrokken voor R&D, innovatie en kennisontwik­
keling, In 2020 en 2022 hebben de eerste ronden plaatsgevonden van
indieningen van projectvoorstellen en daaraan gekoppeld definitieve
toekenningen, voorwaardelijke toekenningen en reserveringen van
middelen. Met name projecten binnen de pijler Onderzoek, ontwikkeling en
innovatie dragen bij aan de groene en de digitale transities waar Nederland
voor staat. Ook het HVP draagt bij aan de ambities van het kabinet op het
gebied van de groene en digitale transitie, en het bevat grootschalige
maatregelen op het gebied van woningbouw, de arbeidsmarkt en het
Nederlandse belastingstelsel. Op 4 oktober 2022 keurden de ministers van
Financiën van de Europese Unie het uitvoeringsbesluit goed. Hierdoor kan
Nederland aan de slag met de uitvoering van het plan, dat bestaat uit 49
maatregelen, waarvan 21 hervormingen en 28 investeringen. De investe­
ringen bedragen € 4,7 mld.
Als de coronacrisis één ding duidelijk heeft gemaakt, dan is het wel de
kwetsbaarheid van onze manier van leven en werken en ook de belangrijke
rol die bedrijven daarbij spelen. Welvaartsgroei is geen vanzelfspre­
kendheid, of het nu gaat om onze gezondheid, de beschikbaarheid van
voldoende zorg, inkomen, werk of winstgevende bedrijvigheid. Goed functi­
onerende bedrijven bieden naast werk en inkomen ook een maatschappelijk
verband waar werknemers zich gewaardeerd en betrokken voelen, zichzelf
kunnen ontplooien en waar ze naar vermogen kunnen bijdragen aan
maatschappelijke vooruitgang. Bedrijven hebben ook een maatschappelijke
verantwoordelijkheid om de mogelijke nadelige gevolgen van economische
activiteiten voor de kwaliteit van onze leefomgeving en samenleving te
beperken. Zo dragen bedrijven ook bij aan onderzoek en scholing,
maatschappelijk verantwoorde producten, eerlijke prijzen, goede lonen en
pensioenvoorzieningen, en aan een hoogwaardige leefomgeving door met
nieuwe producten, diensten en technologieën bij te dragen aan de grote
maatschappelijke vraagstukken van deze tijd, zoals de energietransitie en
verduurzaming van de industrie en de digitalisering. Ook tijdens de corona­
crisis pakten bedrijven hun maatschappelijke verantwoordelijkheid.
Samenwerking en maatschappelijke betrokkenheid is cruciaal voor onze
welvaartsgroei. Samenwerking tussen grote internationaal opererende
ondernemingen en het midden- en kleinbedrijf is essentieel voor het onder­
nemerssucces. Ook internationale samenwerking is onmisbaar voor een
open economie als de onze. Strategische samenwerking tussen bedrijven,
wetenschap en het (hoger) onderwijs is ook belangrijk, omdat de
wetenschap en het (hoger) onderwijs fundamentele ideeën en ontwikkel­
capaciteit bieden, en het bedrijfsleven de mogelijkheden ziet waar nieuwe
technologieën kunnen worden toegepast in nieuwe producten, diensten of
productieprocessen.

33

Definitief Nederlands Herstel- en Veerkrachtplan | Rapport | Rijksoverheid.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

63

Nederland behoort tot de mondiale top van de meest dynamische en
concurrerende kenniseconomieën en is ook één van de landen met de
hoogste arbeidsproductiviteit ter wereld. Nederland staat er na de corona­
crisis relatief goed voor in internationaal perspectief. Afgemeten aan de
ontwikkeling van het bruto binnenlands product (bbp) lijkt de veerkracht van
de Nederlandse economie groot. Vanaf het vierde kwartaal 2019 gerekend
is van alle grote(re) EU-landen het herstel het sterkst geweest in Nederland,
zelfs nog sterker dan in de VS. Het kabinet zet er met het bedrijvenbeleid en
het herstelpakket op in deze toppositie te behouden en verder te versterken
en onze welvaart duurzaam veilig te stellen voor de toekomstige generaties.
Om deze toppositie(s) te handhaven en te versterken zet het kabinet in op
het realiseren van de volgende twee strategische doelen:
1. Het realiseren van innovaties die bijdragen aan de maatschappelijke
vooruitgang, onder meer met het missiegedreven innovatiebeleid, de
topsectorenaanpak en publiek-private onderzoekssamenwerking.
2. Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven
door het waarborgen van goede randvoorwaarden voor ondernemer­
schap en innovatie.
1) Het realiseren van duurzame innovaties die bijdragen aan de
maatschappelijke vooruitgang met het missiegedreven innovatiebeleid,
de topsectorenaanpak en publiek-private onderzoekssamenwerking.
Innovatie is één van de belangrijkste bronnen voor economische groei,
welvaart en vooruitgang op tal van maatschappelijke terreinen. Succesvolle
innovaties creëren niet alleen toegevoegde waarde, maar bieden ook
(deel)oplossingen voor de maatschappelijke vraagstukken, onder meer op
de terreinen Energietransitie en Duurzaamheid, Landbouw, Water en
Voedsel, Gezondheid en Zorg en Veiligheid. Dit vraagt samenwerking van
veel partijen, bedrijven, kennisinstellingen en maatschappelijke organi­
saties in de Innovatiehelix. Om bedrijven aan te zetten tot innovatie,
stimuleert en financiert de overheid onderzoek en ontwikkeling (R&D) bij
publieke kennisinstellingen en bedrijven.
In november 2022 is het kabinet gekomen met een visie ‘Innovatie en
impact’ (Kamerstuk 33 009, nr. 117). Het kabinet vindt dat de sterke kennis­
positie van Nederlandse onderzoekers en ondernemers moet leiden tot
meer toepassingen in producten en diensten. Het Nederlandse kennis­
niveau is van wereldklasse, maar de impact van wetenschappelijk,
toegepast en praktijkgericht onderzoek kan en moet beter. Het kabinet wil
daarom stimuleren dat kennis meer wordt toegepast (valorisatie). De weg
van kennis naar resultaat is geen éénrichtingsverkeer. Impact ontstaat daar
waar onderzoekers, ondernemers en maatschappelijke organisaties met
elkaar samenwerken.
In de Kamerbrief ‘Innovatie en impact’ stelt het kabinet zich als doel dat de
uitgaven (publiek en privaat) aan onderzoek en ontwikkeling de komende
jaren stijgen tot 3% van het bruto binnenlands product, zonder dat het
private aandeel daalt. De Nederlandse uitgaven (publiek en privaat) aan
onderzoek en ontwikkeling bedroegen in 2021 2,26% van het bruto
binnenlands product volgens voorlopige cijfers van het CBS. Investeren in
R&D is echter geen doel in zichzelf, maar vormt één van de fundamenten
voor het innovatief vermogen van een land, naast een goed ondernemings­
klimaat, een goede kennisinfrastructuur, kennissamenwerking, een goed
werkende financieringsmarkt (zie verder beleidsartikel 3 van deze
begroting) en het beschikbaar zijn van bekwaam personeel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

64

Het stimuleren van innovatie en valorisatie verloopt langs een aantal lijnen.
Zo wordt vanaf 2023 een indexering van het WBSO-budget toegepast, met
een extra budget van € 54 mln in 2023, dat daarna oploopt. Met de WBSO
kunnen ondernemers hun kosten voor onderzoek en ontwikkeling verlagen.
Verder zijn er de publieke investeringen met middelen uit het Nationaal
Groeifonds (€ 20 mld) en via deelname van Nederland aan Important
Projects of Common European Interest (IPCEI). Tevens zijn er investeringen
in het versterken van toegepaste onderzoeksfaciliteiten (€ 500 mln ),
praktijkgericht onderzoek (€ 100 mln) en de grootschalige wetenschappe­
lijke infrastructuur (€ 500 mln). Voor innovatieve startups en scale-ups zijn
bovendien volop financieringsmogelijkheden (meer dan € 1 mld)
beschikbaar.
Met het Nationaal Groeifonds trekt het kabinet tussen 2021 en 2025 € 20 mld
uit voor projecten die bijdragen aan economische groei op de langere
termijn. Het gaat om gerichte investeringen op twee terreinen waar de
meeste kansen aanwezig zijn voor structurele en duurzame economische
groei: Kennisontwikkeling en Onderzoek, ontwikkeling en innovatie. Tot
begin 2022 was er ook een derde terrein: infrastructuur. Bij de totstand­
koming van het coalitieakkoord is afgesproken om deze pijler uit het
Nationaal Groeifonds te halen.
Daarnaast gaat het kabinet door met de samenwerking tussen bedrijven,
kennisinstellingen en overheden via het zogenoemde missiegedreven
innovatiebeleid. De inzet daarin is op verduurzaming (energietransitie en
circulaire economie), digitalisering en sleuteltechnologieën zoals fotonica
en kunstmatige intelligentie. Ook gezondheidszorg, landbouw/water/
voedsel en veiligheid houden aandacht. Maar binnen deze thema’s moeten
scherpere keuzes worden gemaakt, zodat innovatie leidt tot meer toepas­
singen in producten en diensten.
Eén van de prioritaire missies betreft het klimaat en de verduurzaming van
de industrie. Met de klimaatambities van het kabinet zal innovatie zich ook
nadrukkelijk gaan richten op het realiseren van een CO2-neutrale en
innovatieve industrie in 2050. In de Klimaatwet van 2019 staat dat de uitstoot
van broeikasgassen in 2030 met 49 procent moet zijn gedaald ten opzichte
van 1990. Voor de periode tot 2030 is in het Klimaatakkoord van 2019
afgesproken dat de industrie (inclusief de afvalverwerkende industrie) de
uitstoot van broeikasgassen moet reduceren met 14,3 Mton CO2-equiva­
lenten. Deze reductieopgave kwam bovenop een reductie van 5,1 Mton,
voortvloeiend uit onder meer het Energieakkoord 2013. In navolging van
de Europese Klimaatwet verhoogt het kabinet het reductiedoel voor
Nederland naar 55 procent emissiereductie in 2030 en klimaatneutraliteit
(netto geen uitstoot) in 2050. Om dit doel ook zeker te halen, richt het kabinet
het beleid op 60% in 2030. Dit voorjaar besluit het kabinet over nieuwe
reductiedoelen per klimaatsector. Met het Nationaal Programma Verduur­
zaming Industrie wil het kabinet daarom de verduurzaming van de industrie
gaan versnellen, ook als tegenwicht tegen de huidige hoge energieprijzen
en versterking van het verdienvermogen en strategische autonomie.34
Vanuit het bedrijvenbeleid wordt hieraan bijgedragen met het missiege­
dreven innovatiebeleid en specifieke instrumenten ter stimulering van
innovatie en demonstratie. Het Rijksbrede programma Circulaire Economie
onder coördinatie van IenW bestaat uit 5 Transitieagenda’s: Biomassa en

34

Kabinet wil verduurzaming industrie versnellen als tegenwicht hoge energieprijzen | Nieuwsbe­
richt | Rijksoverheid.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

65

voedsel, Kunststoffen, Maakindustrie, Bouw en Consumptiegoederen. De
bijdrage die EZK in dit kader levert aan de circulaire maakindustrie draagt
mede bij aan de verduurzaming van de industrie.
De publiek-private samenwerking in de Topconsortia voor Kennis en
Innovatie (TKI) hebben er de afgelopen jaren toe geleid dat met publieke
kennisinvesteringen additionele private kennisinvesteringen en cofinanciering zijn gerealiseerd. Door deze PPS-werkwijze zijn de beschikbare
publieke en private investeringen voor onderzoek en ontwikkeling
toegenomen. Met het verder doorgaan van het missiegedreven innovatie­
beleid geeft het kabinet aan die hefboom een nieuwe impuls. In de brief van
26 april 2019 (Kamerstuk 33 009, nr. 70) is de aanpak bij dit missiegedreven
beleid toegelicht. Daarin staan de economische kansen van maatschappe­
lijke uitdagingen en sleuteltechnologieën centraal. De kabinetsmissies op
de terreinen Energietransitie en Duurzaamheid, Landbouw, Water en
Voedsel, Gezondheid en Zorg en Veiligheid zijn daarbij leidend. Daarnaast
worden voor de sleuteltechnologieën meerjarige R&D-programma’s
opgesteld. Topsectoren hebben daarvoor kennis- en innovatieagenda’s
2020–2023 opgesteld. Op 11 november 2019 is het Kennis- en Innovatiecon­
venant (KIC) 2020-2023 vastgesteld. Het KIC bevat afspraken met ruim 2.200
bedrijven, kennisinstellingen en overheden om gezamenlijk in economische
kansen van maatschappelijke uitdagingen en sleuteltechnologieën te
investeren. De afgelopen jaren bedroegen de publieke en private investe­
ringen in dit convenant jaarlijks zo’n € 5 mld. In 2023 volgt een herziening
van de Kennis en Innovatieagenda’s (KIA’s) en het afsluiten van een nieuw
Kennis- en Innovatieconvenant (KIC) met de meer dan 30 deelnemende
partijen voor de volgende periode, 2024-2027.
Invulling aanbeveling van Europese Commissie voor meer
overheidsinvesteringen in groene en digitale transitie
In de landspecifieke aanbevelingen van de Europese Commissie voor
Nederland in 2022-2023 is onder andere aanbevolen om meer overheidsin­
vesteringen te doen voor de groene en digitale transitie (COM(2022) 621
final). Hieraan wordt vanuit het al eerder genoemde NGF door EZK
bijgedragen door financiering van projecten. Over een langere periode is
ongeveer € 10 mld beschikbaar voor projecten binnen de pijler Onderzoek,
ontwikkeling en innovatie van het NGF, mede door de extra middelen die
voor deze pijler beschikbaar zijn gekomen in het Coalitieakkoord. De
uitgaven voor NGF-projecten lopen deels via artikel 2 van de EZK-begroting.
In 2022 is binnen de pijler Onderzoek, ontwikkeling en innovatie voor een
bedrag van € 1,5 mld aan definitieve toekenningen gedaan voor NGFprojecten op artikel 2 van de EZK-begroting. In belangrijke mate zijn het
middelen die bijdragen aan R&D en innovatie ten behoeve van de groene
en digitale transitie. Daarnaast is voor een bedrag van € 0,15 mld definitief
toegekend aan een project binnen de NGF-pijler Kennisontwikkeling dat
gericht is op publiek-private samenwerkingen in het beroepsonderwijs op
de terreinen klimaat- en energietransitie en digitale transitie. Dit is eveneens
een NGF-project op artikel 2 van de EZK-begroting. Middelen op artikel 2 van
de EZK-begroting voor de IPCEI-projecten ‘Micro elektronica’ en ‘Cloudin­
frastructuur en services’ vormen specifiek ter bevordering van de digitale
transitie een belangrijke aanvulling op de middelen vanuit het Nationaal
Groeifonds. Ook vanuit het in het Coalitieakkoord gevormde Fonds
Onderzoek en Wetenschap wordt bijdragen aan investeringen die de groene
en digitale transitie bevorderen. In 2022 is bepaald dat dit fonds voor een
bedrag van € 500 mln wordt aangewend voor het versterken van faciliteiten
voor toegepast onderzoek bij TO2-instellingen en Rijkskennisinstellingen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

66

voor een bedrag van € 372 mln voor de versterking van Europese partner­
schappen binnen Horizon Europe en aanpalende EU-onderzoeks- en innova­
tieprogramma’s. Deze middelen vloeien in belangrijke mate naar artikel
2 van de EZK-begroting. Daarnaast draagt met name het voortgezette
missiegedreven innovatiebeleid bij aan investeringen die de groene en
digitale transities bevorderen. In de Kamerbrief ‘Innovatie en impact’
(Kamerstuk 33 009, nr. 117) is aangegeven dat sterker de focus zal worden
gelegd op de transities die in het Coalitieakkoord centraal zijn gesteld voor
het missiegedreven innovatiebeleid: de klimaat- en energietransitie, digita­
lisering, circulaire economie en sleuteltechnologieën.
2) Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven
door het creëren van excellente randvoorwaarden voor ondernemerschap
en innovatie.
EZK stimuleert langs verschillende wegen een goed functionerend bedrijfs­
leven, dat bestaat uit zowel grootbedrijf als mkb, uiteenlopend van kennis­
intensieve en multinationaal opererende ondernemers, tot startende
bedrijven en éénpitters. EZK zet zich in voor een goede toegang tot financiering, zodat ondernemers o.a. kunnen investeren in groei en vernieuwing.
EZK helpt bij de vernieuwing met wetten en regels, zoals het beschermen
van intellectueel eigendom en het merkenrecht. Veranderende machtsver­
houdingen in de economie vragen om een visie en regelgeving ten aanzien
van het borgen van economische veiligheid. Het delen van gegevens door
consumenten en bedrijven onderling en door de overheid vraagt zowel om
ruimte in het economisch belang als om regulering in het belang van
privacy en veiligheid. EZK steunt opschaling en uitrol van nieuwe techno­
logieën door standaardisatie en voorwaarden vast te leggen. Verder zorgt
EZK ervoor dat iedereen de economische en maatschappelijke kansen kan
pakken die de digitalisering van de economie biedt (zie verder artikel 1 van
deze begroting). EZK creëert ook de condities voor een gezond en
maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven. Dat is een bedrijfsleven dat in
staat is om winstgevend te zijn en zich voortdurend vernieuwt, en daarbij
rekening houdt met maatschappelijke belangen. Richtinggevend is bijvoor­
beeld de «corporate governance code» over de manier waarop onderne­
mingen moeten worden geleid.
Daarbij vraagt deze tijd om groter te denken: de uitdagingen vragen vaak
om oplossingen op een schaal waarbij tenminste Europees moet worden
gedacht. Hierbij valt te denken aan de bescherming van burgers en het
bedrijfsleven bij datadeling. Ook economische veiligheid, het voorkomen
van ongewenste afhankelijkheid en het vrijwaren van spionage en
sabotage, is zo’n thema dat nationaal en Europees moet worden aangepakt.
Voor de economische kansen geldt dat net zo goed: met de grootte van de
uitdagingen, de Europese interne markt, en de opkomst van mondiaal
opererende bedrijven in digitale markten, geldt eens te meer dat
Nederlandse ondernemers en bedrijven hun vleugels uit moeten slaan en
zich moeten willen en kunnen richten op grotere markten dan Nederland
alleen. Op al deze terreinen zet het bedrijvenbeleid in op een Europese
aanpak.
In onderstaande tabel staan de voornaamste kengetallen voor dit beleids­
thema. EZK streeft naar een koppositie voor Nederland op de gepresen­
teerde ranglijsten, zoals de Global Competitiveness Index en het European
Innovation Scorebord. In de Nationale Digitaliseringsstrategie (Kamerstuk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

67

26 643, nr. 541) streeft het kabinet ernaar om digitale koploper van Europa
te worden. Nederland moet zich ontwikkelen tot proeftuin op het gebied van
digitale innovatie (zie artikel 1 van deze begroting).
Tabel 10 Kengetallen
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

1. Arbeidsproductiviteitsniveau (positie NL)

6

6

6

6

9

9

10

2. Global Competitiveness Index (positie NL)1

8

5

4

5

6

4

n.b.

3. European Innovation Scoreboard (positie
NL)

2021

2022

Bron

10 n.n.b.

Conference Board

n.b.

n.b.

World Economic Forum

n.n.b.2
51

5

5

4

4

4

5

4. R&D intensiteit (in % van BBP)

2,17

2,15

2,15

2,18

2,14

2,18

2,29

2,26 n.n.b.

CBS

5. Omvang PPS-projecten (in mln €)3

814

970

1.060

1.207

1.282

1.238

1.106

1.325 n.n.b.

RVO.nl/ TKI’s

waarvan private middelen (%)

44%

49%

48%

46%

45%

44%

44%

49% n.n.b.

6. Broeikasgasemissies voor industrie
inclusief afval (Mton CO2-equivalenten)

55,5

55,4

56,1

56,9

55,9

55

53,7

3

2

2

7. Kwaliteit ondernemersklimaat (positie NL)

4

Europese Commissie

n.n.b.4
54

Emissieregistratie

2 n.n.b. Global Entrepreneurship Monitor
(GEM), National
Entrepreneurship Context Index
(NECI)

1 Het World Economic Forum is vanaf 2020 gestopt met het publiseren van de cijfers.
2 De cijfers van 2022 worden in de zomer 2023 gepresenteert.
3 De cijfers zijn gebaseerd op de subsidieaanvraag in 2022 maar hebben betrekking op de gerealiseerde publiek-private samenwerking in 2021. De voorlopige realisatie voor
2022 is beschikbaar in de zomer van 2023 (begroting 2024). Met ingang van de begroting 2020 is dit kengetal niet meer opgenomen (en keert dus niet meer terug in het
jaarverslag 2020)
4 De emissies 2022 worden komende zomer pas als voorlopige cijfers gepubliceerd en definitief begin volgend jaar.

B. Rol en verantwoordelijkheid
Onderstaande tabel geeft een samenvattend overzicht van de rollen en
verantwoordelijken die de Minister van Economische Zaken en Klimaat
heeft in het bedrijvenbeleid. In de tekst onder de tabel wordt verder
toegelicht wat deze rollen en verantwoordelijkheden behelzen en op welke
van de twee hierboven onderscheiden strategische doelen ze betrekking
hebben.
Tabel 11 Rol en verantwoordelijkheid
(Doen)
Stimuleren Financieren Regisseren uitvoeren
Het realiseren van duurzame innovaties die
bijdragen aan de maatschappelijke
vooruitgang met het missiegedreven
innovatiebeleid, de topsectorenaanpak en
publiek-private onderzoekssamenwerking.

√

Goed functionerend en maatschappelijk
verantwoord bedrijfsleven door goede
randvoorwaarden voor ondernemerschap en
innovatie

√

√

√

√

√

Het realiseren van duurzame innovaties die bijdragen aan de
maatschappelijke vooruitgang met het missiegedreven innovatiebeleid,
de topsectorenaanpak en publiek-private onderzoekssamenwerking.
Stimuleren
De Minister stimuleert innovaties die bijdragen aan maatschappelijke
vooruitgang door private investeringen in R&D onder meer te bevorderen
via de WBSO en het inrichten van een effectief en efficiënt werkend stelsel
van intellectueel eigendom. Voor het stimuleren van private deelname aan
publiek-private onderzoeksinitiatieven wordt onder meer de pps-toeslag
ingezet vanuit de Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI’s).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

68

Financieren/regisseren
De Minister van EZK is verantwoordelijk voor toegepast onderzoek en
innovatie en werkt nauw samen met de Minister van OCW, die verantwoor­
delijk is voor het stelsel van (fundamenteel) onderzoek en wetenschap en
de verwevenheid met onderwijs. De Minister van EZK coördineert het
missiegedreven innovatiebeleid en financiert het ontwikkelen en benutten
van hoogwaardig (internationaal) publiek gefinancierd onderzoek en
technologie, inclusief publiek-private samenwerking door onder meer:
– de TO2-instituten TNO (inclusief ECN per 1 april 2018), Deltares, MARIN
en NLR te financieren;
– gezamenlijke regie met OCW op de publiek-private samenwerking via
NWO, waarbij EZK een deel van NWO-TTW subsidieert;
– cofinanciering van de EFRO-programma’s (Europees Fonds Regionale
Ontwikkeling); voor de EFRO-programma’s binnen Nederland draagt
de Minister systeemverantwoordelijkheid;
– het bevorderen van innovatiegericht inkopen door overheden;
– het Nationaal Groeifonds (NGF) te benuten om onderzoeks- en innova­
tieprojecten te financieren die structureel het groeivermogen
versterken.
Een goed functionerend en maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven
door het creëren van excellente randvoorwaarden voor ondernemerschap
en innovatie
Stimuleren
De Minister stimuleert een goed functionerend en maatschappelijk
verantwoord bedrijfsleven door onder meer:
– het aanbieden van een pakket van fiscale ondernemersstimulering
gericht op zelfstandig ondernemerschap, bedrijfsoverdrachten en
bedrijfsinvesteringen; daarnaast biedt het bedrijvenbeleid een samen­
hangend aanbod van financieringsinstrumenten om gewenste investe­
ringen in bedrijven en projecten mogelijk te maken die onvoldoende
financiering in de markt kunnen aantrekken (zie ook artikel 3 van deze
begroting);
– het versnellen van de toepassing van digitalisering door het mkb via
de programma’s «versnelling digitalisering MKB», «smart industry», de
«retailagenda» en het identificeren en helpen opschalen van (regionale
of sectorale) best practices op het gebied van digitalisering.
Regisseren
De Minister regisseert en coördineert de condities voor een gezond en
maatschappelijk verantwoord bedrijfsleven door onder meer:
– samenwerking met de relevante regionale netwerken en partners;
– informeren en ondersteunen van ondernemers (van het starten van
een bedrijf tot het vinden van een opvolger) via de Kamer van
Koophandel (KvK);
– het bevorderen van de oprichting en groei van startups naar scale-ups,
o.a. door de inzet van TechLeap;
– mkb-ondernemers beter bij wet- en regelgeving betrekken via MKBtoets en het toegankelijker maken van aanbestedingen voor het mkb;
– het regisseren en uitvoeren van het Programma «Merkbaar betere
regelgeving en dienstverlening 2018–2021»;
– eerlijk en verantwoord handelsverkeer te bevorderen via afspraken,
gedragscodes of regelgeving (corporate governance, franchise,
betaalme.nu);

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

69

–

in samenwerking met bedrijfsleven, maatschappelijk middenveld, de
vakbeweging, het Ministerie van Buitenlandse Zaken en andere
ministeries door middel van Internationaal Maatschappelijk
Verantwoord Ondernemen (IMVO) convenanten in te zetten op het
identificeren, voorkomen en verminderen van IMVO-risico’s in de
waardeketens van het Nederlands bedrijfsleven.

(Doen) uitvoeren
De Minister biedt overheids- en informatiediensten aan ter ondersteuning
van ondernemers op regionaal, nationaal en internationaal niveau door
onder meer toegang tot overheidsdiensten (financieel en/of door middel
van kennis) via:
(a) de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland;
(b) het aansturen van het Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA)
met als oogmerk het aantrekken van buitenlandse investeerders, samen
met de Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking;
en
(c) het Innovatie Attaché Netwerk ter ondersteuning van topsectoren,
ondernemers en kennisinstellingen uit binnen- en buitenland bij hun inter­
nationale R&D- en innovatie-ambities.
Om – aanvullend op het jaarverslag – de Kamer te informeren over
voortgang en effecten van beleid treft u op de website www.bedrijvenbe­
leidinbeeld.nl informatie aan over de indicatoren en kengetallen. Deze
website is te zien als een digitale bijlage van het EZK-jaarverslag. Deze
website geeft tevens een volledig overzicht van de uitkomsten van alle op
dit artikel uitgevoerde evaluaties.
C. Beleidsconclusies
Tegemoetkoming energiekosten (TEK)
Door de Russische inval in Oekraïne liepen de gas- en elektriciteitsprijzen in
de loop van 2022 enorm op. Hoge energieprijzen drukken zwaar op het
energie-intensieve mkb. Om het energie-intensieve mkb te ondersteunen is
in korte tijd de Tegemoetkoming in de energiekosten (TEK) opgezet. Doel
van de TEK is om ondernemers die bovenmatig hard geraakt zijn door de
gestegen energieprijzen financieel tegemoet te komen. De TEK-regeling
geldt voor de periode van november 2022 tot en met december 2023. De
regeling is in samenwerking met de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland tot stand gebracht en is in het eerste kwartaal van 2023 live
gegaan.
BMKB-Groen
Het kabinet heeft vorig jaar een nieuw garantie-instrument geïntroduceerd,
een groen luik onder de Borgstelling mkb-kredieten (BMKB-Groen). Met dit
instrument wordt de toegang tot externe financiering voor verduurzaming
vergroot. Ondernemers met een zekerhedentekort kunnen via dit
instrument verduurzamingsinvesteringen in bedrijfsmiddelen en bedrijfs­
panden financieren bij een geaccrediteerde financier. Het is een gunstige
variant op de reguliere BMKB-regeling voor ondernemers. Het ministerie
van EZK staat voor 90% garant op een krediet van maximaal € 1,5 mln per
onderneming. Daarnaast is de provisiestructuur voor dit luik verlaagd.
Medio 2023 wordt het instrument door de banken kwalitatief geëvalueerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

70

Richtingen bepaald voor de doorontwikkeling van het missiegedreven
innovatiebeleid
Op 11 november 2022 is de Kamerbrief ‘Innovatie en impact’ verschenen
(Kamerstuk 33 009, nr. 117). Hierin presenteren de ministers van EZK en
OCW de kabinetsinzet voor versterking van het innovatiebeleid en een visie
op het vergroten van de impact van kennis via valorisatie. Er zijn onder
andere richtingen bepaald voor de doorontwikkeling van het missiege­
dreven innovatiebeleid. Het kabinet continueert de inzet op de huidige
thema’s van het missiegedreven innovatiebeleid: Energietransitie &
Duurzaamheid (incl. Mobiliteit en Circulaire Economie); Gezondheid & Zorg;
Landbouw Water Voedsel; Veiligheid en Sleuteltechnologieën. Binnen deze
thema’s zal sterker de focus worden gelegd op de transities die in het Coali­
tieakkoord centraal zijn gesteld voor het missiegedreven innovatiebeleid:
de klimaat- en energietransitie, digitalisering, circulaire economie en
sleuteltechnologieën. In het missiegedreven innovatiebeleid zal door EZK
en OCW ook sterker worden ingezet op valorisatie van kennis en markt­
creatie. Tevens wordt het Nationaal Groeifonds meer in verbinding gebracht
met het missiegedreven innovatiebeleid. De richtingen geschetst in de brief
zijn leidend voor het proces om in 2023 samen met de vakdepartementen
en OCW tot herijkte missies, nieuwe Kennis- en Innovatieagenda’s (KIA’s) en
een nieuw Kennis- en Innovatieconvenant (KIC) te komen.
Budget voor Europese ruimtevaartprogramma’s voor de periode 2023-2025
sterk gestegen ten opzichte van 2020-2022
Nederland heeft voor een bedrag van € 389 mln ingeschreven in de
programma’s van de Europese ruimtevaartorganisatie ESA voor de periode
2023-2025 (Kamerstuk 24 446, nr. 64). Dat is gedaan tijdens de Ministeriële
Conferentie van de ESA die op 22 en 23 november 2022 is gehouden (in
aansluiting op de inzet die daaraan voorafgaand beschreven is in de
Kamerbrief Ruimtevaartbeleid 2022 (Kamerstuk 24 446, nr. 78). Van het
bedrag is € 224 mln beschikbaar voor optionele (d.w.z. niet-verplichte)
programma’s. De Nederlandse bijdrage (deels afkomstig van EZK en deels
van OCW) is met 37% gestegen ten opzichte van de vorige inschrijving, voor
de periode 2020-2022 (€ 283,5 mln). De Nederlandse bijdrage gaat naar
programma’s die de samenleving naar verwachting veel gaan opleveren
aan technologieontwikkeling, nieuwe wetenschappelijke inzichten, satelliet­
toepassingen voor klimaat en groeikansen voor ondernemers. Met de
bijdrage aan ESA komt de totale investering van het kabinet in ruimtevaart
voor de periode 2023-2025 op ruim € 500 mln.
Indexatie van WBSO-budget vanaf 2023
Het budget voor de fiscale afdrachtvermindering speur- en ontwikke­
lingswerk (WBSO) gaat geïndexeerd worden (Kamerstuk 36 202, nr. 37).
De minister van EZK heeft in een brief van 21 december 2022 een verdere
toelichting gegeven op de indexatie (Kamerstuk 32 637, nr. 526). Het betreft
een indexatie voor loon- en prijsstijgingen binnen de kosten voor speur- en
ontwikkelingswerk, op basis van de gerealiseerde cao-uurloonontwikkeling
voor bedrijven twee jaar voorafgaand aan het budgetjaar (jaar t-2) en de in
het jaar voorafgaand aan het budgetjaar geraamde inflatie volgens de
ontwikkeling van de consumentenprijsindex in het budgetjaar (jaar t). De
loonkostencomponent bedraagt circa twee derde van de totale kosten voor
speur- en ontwikkelingswerkzaamheden en telt daarom voor twee derde
mee in de indexatieberekening. De niet-loonkostencomponent (kosten en
uitgaven) telt voor een derde mee. Voor 2023 houdt de indexatie in dat het
budget met € 54 mln wordt verhoogd ten opzichte van het eerder voorziene
bedrag van € 1.383 mln. De indexatie van de WBSO zorgt ervoor dat op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

71

langere termijn meer zekerheid kan worden geboden aan bedrijven ten
aanzien van een stabiele en voorspelbare WBSO. Dat draagt bij aan het
vestigingsklimaat voor R&D in Nederland.
Nationaal Groeifonds: in 2022 acht definitieve toekenningen ten gunste van
artikel 2 van de EZK-begroting, voor een bedrag van € 1,67 mld
Binnen de pijler Onderzoek, ontwikkeling en innovatie van het Nationaal
Groeifonds is in 2022 voor projectvoorstellen uit de tweede ronde
(voorstellen ingediend in 2021) een bedrag van € 2,19 mld aan definitieve
toekenningen gedaan en een bedrag van € 1,05 mld aan voorwaardelijke
toekenningen. Voor een deel betreft dit voorstellen ingediend via EZK als
departement. Bij de definitieve toekenningen gaat het om zes EZK-projecten
voor een bedrag van € 1,45 mld en bij de voorwaardelijke toekenningen om
vier EZK-projecten voor een bedrag van € 0,71 mld. Bij de definitieve
toekenningen zijn er vijf projecten waarvan de toegekende middelen ten
gunste van artikel 2 van de EZK-begroting zijn gekomen: Circulaire plastics,
GroenvermogenII. NXTGEN HIGHTECH, Oncode-PACT en PhotonDelta;
voor een bedrag van € 1,25 mld. Het overige EZK-project is Nieuwe Warmte
Nu!, dat voor een bedrag van € 200 mln op artikel 4 van de EZK-begroting
is gekomen. De voorwaardelijke toekenningen binnen de pijler Onderzoek,
ontwikkeling en innovatie voor EZK-voorstellen zijn alle gerelateerd aan
artikel 2 van de EZK-begroting. Daarbij gaat het om vervolgfinanciering voor
de volgende vier projecten: Circulaire plastics, GroenvermogenII, OncodePACT en PhotonDelta. In 2022 hebben ook omzettingen plaatsgevonden van
voorwaardelijke toekenningen en een reservering naar definitieve toeken­
ningen voor projectvoorstellen binnen de pijler Onderzoek, ontwikkeling en
innovatie uit de eerste ronde (voorstellen ingediend in 2020). Daarbij is
vervolgfinanciering toegekend voor drie EZK-projecten die in 2021 al
definitieve toekenningen hadden verkregen: AiNed, QuantumDeltaNL en
RegMedXB. De definitieve toekenningen voor deze projecten in 2022
bedragen € 380 mln in totaliteit. In het geval van RegMedXB en Quantum­
DeltaNL zijn het middelen die aan artikel 2 van de EZK-begroting zijn
toegevoegd, voor een bedrag van € 260 mln. AiNed staat op artikel 1 van
de EZK-begroting, voor een bedrag van € 120 mln. In totaliteit is er in 2022
binnen de pijler Onderzoek, ontwikkeling en innovatie voor een bedrag van
€ 1,51 mld aan definitieve toekenningen ten gunste gekomen van artikel
2 van de EZK-begroting. Daarnaast heeft er in 2022 ook vanuit de pijler
Kennisontwikkeling van het Nationaal Groeifonds een definitieve
toekenning plaatsgevonden die ten gunste is gekomen van artikel 2 van
de EZK-begroting. Dat is een definitieve toekenning voor het project
‘Opschaling publiek-private samenwerking in het beroepsonderwijs'. De
definitieve toekenning voor dit project bedraagt € 150 mln, waarnaast ook
nog een bedrag van € 60 mln voorlopig is toegekend aan dit project. In
totaliteit zijn er in 2022 acht definitieve toekenningen vanuit het Nationaal
Groeifonds ten gunste gekomen van artikel 2 van de EZK-begroting, waarbij
het totaalbedrag uitkomt op € 1,67 mld.
Nederland op vierde plaats in het European Innovation Scoreboard en
aangemerkt als innovatieleider
Het European Innovation Scoreboard (EIS) geeft een overzicht van
prestaties van EU-landen op het terrein van onderzoek en innovatie. In de
ranglijst van EU-landen staat Nederland in 2022 op de vierde plaats, een
plaats hoger dan in 2021. De stijging van de vijfde naar de vierde plaats
hangt samen met data-aanpassingen die EU-breed hebben plaatsgevonden
bij zes indicatoren die in het scoreboard worden gebruikt. Voor Nederland
zorgen ze voor aanzienlijk betere scores ten opzichte van de EUgemiddelden bij die indicatoren. Met de nieuwe data voor de zes indicatoren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

72

zou Nederland ook in 2021 een vierde plaats bereikt hebben in de rangorde
van EU-landen. Door de verbeterde scores wordt Nederland nu ook weer
gekwalificeerd als innovatieleider, waarvoor als criterium geldt dat de
totaalscore van een land meer dan 25% boven het EU-gemiddelde scoort.
Met een score van 29% boven het EU-gemiddelde voldoet Nederland daar
ruim aan. In het European Innovation Scoreboard 2021 was Nederland de
positie van innovatieleider kwijtgeraakt, maar met de gewijzigde data die
nu worden gehanteerd in het scoreboard, zou Nederland ook in 2021 een
positie als innovatieleider hebben gehad.
R&D-uitgaven in verhouding tot bbp licht gedaald in 2021
De uitgaven in Nederland aan Research en Development (R&D) bedroegen
volgens voorlopige cijfers van het CBS in 2021 2,26% van het bbp. Dit betreft
een kleine daling t.o.v. van 2020, waarin de R&D-uitgaven op 2,29% van
het bbp lagen. Een daling was in de lijn der verwachting, aangezien het bbp
in 2020 was gekrompen als gevolg van de coronacrisis. De krimp van het
bbp in 2020 heeft een positieve invloed gehad op de relatieve omvang van
de R&D-uitgaven ten opzichte van het bbp in 2020. Te verwachten is dat
inhaalgroei van het bbp vanaf 2021 een tegengesteld effect te zien geeft op
de R&D-uitgaven in verhouding tot het bbp. De R&D-uitgaven zijn in
absolute bedragen met 5,2% gestegen in 2021. De R&D-uitgaven van
bedrijven stegen iets sneller, met 5,5%. In verhouding tot het bbp zijn de
R&D-uitgaven in Nederland nog hoog in vergelijking met het pre-corona­
niveau van 2,18% in 2019.
Strategische agenda Brainport
De hoogwaardige technologische productie in de Brainportregio versterkt
onze eigen internationale concurrentiepositie, de Europese interne markt en
het nastreven van een geopolitiek speelveld waarbij Europa minder
afhankelijk wordt van andere werelddelen. Het behoud van deze interna­
tionale positie is ook van belang voor zekere economische groei in
Nederland, maar is zeker geen vanzelfsprekendheid. Daarom is in 2022 met
de Brainportregio afgesproken een strategische agenda op te stellen, die
zichtbaar maakt hoe economische inhoud, functies en ruimtegebruik zich
ten opzichte van elkaar in het vestigingsklimaat verhouden. Principebe­
sluiten worden door EZK gecoördineerd vanuit het Bestuurlijk Overleg
Brainport. Daardoor konden het kabinet en de Brainportregio afspreken om
tot 2030 bijna € 1,6 mld te investeren in de ruimtelijke schaalsprong voor
wonen en bereikbaarheid. Op dit moment wordt gewerkt aan goede
afspraken voor knappe koppen en handen in de regio en het rijp maken van
internationale waardenketens naar de markt.
Bescherm- en Herstelplan Gas
In 2022 is, vanwege de inval in Oekraïne, het Bescherm- en Herstelplan gas
verder uitgewerkt. In dit plan staat onder andere beschreven dat wanneer
een noodsituatie voor de leveringszekerheid van aardgas plaatsvindt in
Nederland, middels een maatregelenladder de gasleveringszekerheid van
beschermde gasafnemers (bijvoorbeeld huishoudens en essentiële sociale
diensten) zoveel mogelijk beschermd wordt. Twee maatregelen zijn door
EZK verder uitgewerkt: een vrijwillige gasbesparingstender en de
gedwongen afschakeling van niet-beschermde gasafnemers. De vrijwillige
gasbesparingstender beoogt het verbruik van gas te verminderen door
gasafnemers de mogelijkheid te bieden om in een tender een vrijwillige
gasafname reductie aan te bieden tegen vergoeding van de overheid. Deze
tenderregeling is verder uitgewerkt en wordt in 2023 afgerond. Een tweede
maatregel die uitgewerkt is, is de gedwongen afschakeling van nietbeschermde gasafnemers. Een groot deel van deze afnemers zijn bedrijven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

73

TVL en Corona
De Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) kende in 2022 één reguliere
openstelling, namelijk in het eerste kwartaal (TVL Q1 2022). Na dit kwartaal
waren er geen verdere reguliere openstellingen meer vanwege het
afschalen van de coronamaatregelen. In totaal is er ruim € 10 mld aan TVLsubsidies verstrekt en kende de TVL zeven reguliere openstellingen. Verder
stond 2022 voor de TVL in het teken van het definitief vaststellen van de
subsidies. Inmiddels is ruim 98% van alle toegekende TVL-subsidies
definitief vastgesteld. Bij ongeveer 15% van de vaststellingen moet de
ondernemer de subsidie gedeeltelijk of volledig terugbetalen. RVO biedt
ruime betalingsregelingen aan, waarbij altijd maatwerk mogelijk is.
Het uitgangspunt van de langetermijnstrategie corona is een open
samenleving. Dit is de gezamenlijke verantwoordelijkheid van de overheid,
sectoren en burgers. Ondernemers en instellingen hebben de afgelopen
jaren veel ervaringen opgedaan met het omgaan met het coronavirus. Deze
inzichten van de sectoren zijn gebruikt in de langetermijnstrategie, door
middel van de sectorale aanpak. Aan sectoren waar veel mensen bij elkaar
komen en die de afgelopen jaren vaak met beperkingen te maken hebben
gehad, is gevraagd een sectorplan op te stellen. Met deze sectorplannen
bereiden sectoren zich voor op de verschillende scenario’s, van lichtere
maatregelen voor lichte scenario’s tot zwaardere maatregelen (interventie­
maatregelen) die ingezet kunnen worden bij een sterke opleving van het
virus. De definitieve sectorplannen zijn gepubliceerd. Door de overheid zijn,
op basis van de sectorplannen, de maatregelenladders opgesteld. De
maatregelenladders per sector staan aan de basis van adviezen en
maatregelen van het kabinet. Alleen bij zwaarwegende redenen zal de
overheid van de maatregelenladders afwijken.
Impulsaanpak winkelgebieden
De Impulsaanpak winkelgebieden helpt om de belangrijke sociaaleconomische functie van de Nederlandse binnensteden te herstellen en
zeker te stellen voor de toekomst. In totaal staan vier openstellingsronden
gepland waarin gemeenten een projectaanvraag in kunnen dienen. De
eerste ronde is eind augustus 2022 afgerond. In totaal werd aan
11 gemeenten een bijdrage toegekend en het beschikbare budget van € 22
mln is vrijwel volledig uitgeput. De beoordeling van de tweede openstel­
lingsronde loopt momenteel. Beschikkingen zullen in maart 2023 worden
afgegeven. De derde openstellingsronde start voor de zomer van 2023.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 12 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 2 (bedragen x € 1.000)
Vastge­
stelde
begroting1,2

Realisatie

Verschil

2018

2019

2020

2021

2022

2022

2022

1.555.400

1.745.131

6.249.234

10.788.922

5.290.393

4.960.189

330.204

Uitgaven

875.705

913.164

3.578.266

7.004.468

4.995.025

3.735.006

1.260.019

Subsidies

91.402

102.042

2.046.853

5.702.794

3.956.769

2.606.144

1.350.625

10.818

7.626

25.908

‒ 18.282

Verplichtingen

Lucht- en Ruimtevaart

107

0

MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)

14.036

15.496

16.467

Eurostars

15.432

16.530

16.961

17.764

18.930

19.583

‒ 653

Bevorderen Ondernemerschap

12.058

18.367

17.144

21.714

19.417

27.107

‒ 7.690

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

74

Realisatie
Groene Groei en Biobased Economy

Vastge­
stelde
begroting1,2

Verschil

38.335

‒ 12.660

131

8

5

Cofinanciering EFRO, inclusief INTERREG

31.016

24.709

13.358

Bijdrage aan ROM's

4.956

5.661

6.726

7.154

8.620

8.477

143

Verduurzaming industrie

8216

12.588

4.844

9.149

45.380

54.236

‒ 8.856

3.637

7.788

10.684

10.821

16.900

‒ 6.079

386

9.982

27.494

90

5.000

‒ 4.910

866.886

164

4

Startup-beleid
Urgendamaatregelen industrie
Noodloket (TOGS)
Noodloket (TOGS) Caribisch Nederland

3.290

Qredits (subsidie)

6.000

Tegemoetkoming vaste lasten

1.059.190

Tegemoetkoming vaste lasten Caribisch
Nederland

9.311

Invest-NL

1.010

7.966

0
14.674

0

4
0
0

5.434.647

3.486.352

25.922

228

6.387

10.276

10.802

‒ 526

5

5.000

‒ 4.995

40.000

‒ 39.404

Europees Defensie Fonds cofinanciering
Omscholing naar tekortsectoren

25.675

2.080.000

1.406.352
228

368

596

Tegemoetkoming vaste lasten starters

13.007

14.820

Infrastructuur duurzame industrie

4.832

285

13.500

‒ 13.215

R&D mobiliteitssectoren

8.173

32.452

37.500

‒ 5.048

SEG

78.974

76.166
11.200

‒ 4.981

NGF project AiNed

8.800

‒ 8.800

NGF project Nationaal onderwijslab

5.460

‒ 5.460

21.530

‒ 10.824

10.000

4.400

5.600

15.541

12.800

2.741

45.855

33.100

12.755

81.600

‒ 21.798

Herstructurering winkelgebieden

6.219

NGF project Groenvermogen Nederlandse
Economie

10.706

NGF project Health-RI
NGF project RegMed XB

9.400

NGF project QuantumDeltaNL
NGF project Oncode-PACT

3.236

Indirecte kostencompensatie ETS

59.802

14.820

76.166

3.236

IPCEI Cloudinfrastructuur en services

10.000

‒ 10.000

IPCEI Micro elektronica

30.000

‒ 30.000

Aanvullende tegemoetkoming evenementen

19.882

19.882

Omzetderving Limburg

23.600

23.600

Brecxit Adjustment Reserve
Overige subsidies
Leningen

609
5.450

3.650

0

0

609

935

1.469

3.576

4.906

‒ 1.330

80.000

‒ 78.500

80.000

‒ 80.000

65.000

230.500

1.500

Bedrijfssteun

40.000

193.000

1.500

Qredits (leningen)

25.000

37.500

1.500

Garanties

22.768

28.944

24.039

29.003

27.868

157.541

‒ 129.673

BMKB

22176

23.682

16.916

23.826

12.233

37.624

‒ 25.391

521

1.428
8.172

‒ 5.080

Klein Krediet Corona
Groeifaciliteit

483

2017

5.216

15

3.092

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

109

3245

1.907

4.641

11.115

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) Corona

1.428
11.745

‒ 630

100.000

‒ 100.000

Opdrachten

17.708

13.989

7.911

7.927

5.896

11.939

‒ 6.043

Onderzoek en opdrachten

4.245

3.655

3.648

4.206

2.999

4.455

‒ 1.456

Caribisch Nederland

2725

976

496

501

558

1.083

‒ 525

ICT beleid

7.488

4.863

254

73

3

Regeldruk

901

1380

582

731

836

2.336

‒ 1.500

11

3

Regiekosten regionale functie

261

94

137

Invest-NL

1009

381

88

0
0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

75

Vastge­
stelde
begroting1,2

Realisatie
Budget samenwerking regio
Cyber security
Small Business Innovation Research

665

‒ 286

1.121

3.400

‒ 2.279

2.209
1079

431

Bijdragen aan agentschappen

97.132

Bijdrage RVO.nl

89.754

Bijdrage Agentschap Telecom

Verschil

379

0
2.706

2.405

100.232

121.919

168.731

179.045

92.678

86.367

91.771

120.156

168.023

178.480

92.135

86.345

1.880

474

549

708

565

543

22

706

700

4.792

7.287

1.214

Bijdragen aan ZBO’s /RWT’s

314.877

321.274

361.869

369.824

373.731

340.286

33.445

Bijdrage aan TNO

160.517

171.636

207.782

207.525

216.876

178.863

38.013

Kamer van Koophandel

128.721

124.494

125.551

134.518

143.881

135.958

7.923

NWO TTW

25.639

25.144

28.536

27.781

12.974

25.465

‒ 12.491

5.000

25.388

20.570

23.282

13.998

9.284

25.388

20.570

23.282

13.998

9.284

Bijdrage Logius
Invest-NL

Bijdragen aan medeoverheden

0

Sterke Regio's en Nota Ruimte

0
0

5.000

MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)

0

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties

303.396

318.506

341.231

378.120

405.813

432.420

‒ 26.607

Internationaal Innoveren

40.990

35.978

36.289

40.751

38.246

52.766

‒ 14.520

PPS-toeslag

123.069

144.922

121.479

171.099

199.531

199.068

463

TO2 (exclusief TNO)

42.181

48.914

63.098

62.593

60.122

55.880

4.242

Topsectoren overig

13.393

1.897

5.752

8.843

6.492

10.749

‒ 4.257

Ruimtevaart (ESA)

70.480

73.878

99.159

75.287

82.162

72.726

9.436

Bijdrage NBTC

8.860

9.036

9.750

9.425

9.755

9.425

330

Bijdragen organisaties

4.423

3.881

3.624

3.423

3.251

5.806

‒ 2.555

2.080

6.699

6.237

10.000

‒ 3.763

17

16.000

‒ 15.983

0

21.117

Economische ontwikkeling en technologie
EU-cofinanciering JTF
Stortingen in begrotingsreserves

28.422

23.177

584.056

96.999

21.117

Storting reserve BMKB

21.676

16.877

229.642

3.564

4.123

Storting reserve Klein Krediet Corona

0

Storting reserve Groeifaciliteit

4.466

1.767

890

52.210

Storting reserve GO

2.060

4.098

178.244

40.506

220

435

10.517

719

Storting reserve MKB Financiering
Storting BMKB-groen
Ontvangsten
Luchtvaartkredietregeling
Rijksoctrooiwet
Eurostars

4.123

164.763

0
0
844

844

16.150

16.150

119.980

121.958

143.256

591.029

1.004.319

672.151

7.052

2.879

2.227

1.801

2.447

1.712

332.168
735

40.839

46.811

48.758

46.554

51.954

47.041

4.913

586

7724

5.152

5.370

5.011

4250

761

F-35

2.289

2.755

3.315

4.669

5.399

9.000

‒ 3.601

Diverse ontvangsten

22.114

13.384

20.098

14.140

23.012

1.648

21.364

46.269

21.425

89.500

‒ 68.075

465.000

‒ 189.461

33.000

‒ 10.316

Bedrijfssteun
Noodloket (TOGS)

2.454

Tegemoetkoming vaste lasten
Tegemoetkoming vaste lasten starters
BMKB

35.017

37.196

37.561

Onttrekking reserve BMKB
763

Onttrekking reserve KKC
Onttrekking reserve Groeifaciliteit

186
275.539

202

191

23.116

22.684

186
191

126.882

Klein Krediet Corona
Groeifaciliteit

1.363
155.355

4.099

3.012

5.384
10.000

0

461

80

140.061

8.847

1.753

2.053

80
8.847
8.000

867

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

‒ 5.947
867

76

Realisatie
SEG

Vastge­
stelde
begroting1,2

Verschil

13.000

3.038

373

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

7.764

7.762

Onttrekking reserve Garantie
Ondernemingsfinanciering (GO)

6.650

22.245

16.038

324

MKB Financiering

220

435

570

Brexit Adjustment Reserve

81.752
788

81.752

913

913

485.547

485.547

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
2 NB de stand zoals gepresenteerd onder de stand vastgestelde begroting wijkt af van de stand vastgestelde begroting bij de eerste suppletoire begroting, tweede suppletoire
begroting, de tweede tot en met de tiende incidentele suppletoire begrotingen en de slotwet. De reden hiervoor is dat in het jaarverslag de ISB's die zijn ingediend tussen
de vaststelling van de ontwerpbegroting en de vaststelling van de eerste suppletoire begroting zijn opgeteld bij realisatie.

Tabel 13 Uitsplitsing verplichtingen (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verplichtingen

Vastgestelde
begroting1,2

Verschil

2018

2019

2020

2022

2022

2022

2022

1.555.400

1.745.131

6.249.234

10.788.922

5.290.393

4.960.189

330.204

waarvan garantieverplichtingen

714.964

814.748

1.669.958

535.736

333.583

1.250.000

‒ 916.417

waarvan overige verplichtingen

840.436

930.383

4.579.276

10.253.186

4.956.810

3.710.189

1.246.621

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
2 NB de stand zoals gepresenteerd onder de stand vastgestelde begroting wijkt af van de stand vastgestelde begroting bij de eerste suppletoire begroting, tweede suppletoire
begroting, de tweede tot en met de tiende incidentele suppletoire begrotingen en de slotwet. De reden hiervoor is dat in het jaarverslag de ISB's die zijn ingediend tussen
de vaststelling van de ontwerpbegroting en de vaststelling van de eerste suppletoire begroting zijn opgeteld bij realisatie.

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen
Garantieverplichtingen
De garantieverplichtingen zijn voor circa € 916 mln niet benut. Dit wordt
deels veroorzaakt door de regulaire garantieregelingen en deels door de
garantieregelingen voor COVID-19.
De onderbenutting betreft in het bijzonder de volgende regelingen: Garantie
Ondernemingsfinanciering € 399 mln; Garantie Ondernemingsfinanciering
– Corona € 300 mln; BMKB € 439 mln; Klein Krediet Coronaregeling € 99
mln; Groeifaciliteit € 80 mln.
Overige verplichtingen
Naast de garantieverplichtingen is per saldo voor ca € 1,25 mld minder
verplichtingen aangegaan dan begroot. De belangrijkste oorzaken zijn:
– Voor de Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) bedroeg het oorspronke­
lijke verplichtingenbudget in 2022 € 5,7 mld. In 2022 is € 3,09 mld aan
verplichtingen gerealiseerd. Deze lagere realisatie houdt verband met
de beëindiging van de beperkende maatregelen i.v.m. COVID-19 in het
eerste kwartaal van 2022. Een lager dan geraamd aantal bedrijven had
hierdoor in dit kwartaal een omzetverlies waarmee ze in aanmerking
kwam voor de regeling en bedrijven die wel in aanmerking kwamen,
hadden gemiddeld minder omzetderving en daardoor lagere subsidie­
aanvragen dan verwacht.
– Op het verplichtingbudget Tijdelijke Regeling Subsidie Evenementen
Covid-19 (TRSEC) is € 329 mln minder gerealiseerd dan geraamd. Deze
lagere realisatie was voor een groot deel het gevolg van versoepelingen
van de coronamaatregelen in het eerste kwartaal van 2022 waardoor
meer evenementen mogelijk waren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

77

–

–
–

–

Voor de regeling Tegemoetkoming vaste lasten Starters was in de
ontwerpbegroting € 50 mln aan verplichtingbudget geraamd, terwijl
€ 27,5 mln is gerealiseerd. Deze lagere realisatie hield verband met een
lager beroep op de regeling dan verwacht.
Op het verplichtingbudget MKB-Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)
is € 30,5 mln minder gerealiseerd dan geraamd.
De verplichting voor de Rijkscofinanciering van het Interreg-programma
Maas-Rijn 2021-2027 kon in 2022 nog niet volledig worden aangegaan.
Dit omdat de Europese Commissie pas medio november 2022 het
programma heeft goedgekeurd en de daarop volgende benodigde
aanwijzing van de programma-autoriteiten op 20 december 2022 is
gepubliceerd in de Staatscourant.
Voor de regelingen IPCEI Micro elektronica was in de ontwerpbegroting
van 2022 € 300 mln geraamd. Vanwege vertraging in het pre-notificatietraject van de Europese Commissie (de beoordeling van individuele
IPCEI projecten) zijn er in 2022 geen verplichtingen aangegaan.

Uitgaven
Subsidies
MKB Innovatiestimulering Topsectoren (MIT)
De MIT-regeling bevat een provinciaal deel en een landelijk deel. Het
provinciale deel van de MIT wordt door middel van specifieke uitkeringen
(SPUK's) overgeheveld naar de provincies. Hier is een ander instrument
voor in gebruik dan bovenstaand genoemde. De realisatie van € 7,6 mln voor
dit instrument betreft het landelijk gedeelte van de MIT dat door RVO wordt
uitgevoerd. Het verschil in het jaarverslag zijn dus de middelen die zijn
overgeheveld tussen de instrumenten.
Cofinanciering EFRO, inclusief INTERREG
De verplichting voor de Rijkscofinanciering van het Interreg-programma
Maas-Rijn 2021-2027 kon in 2022 nog niet volledig worden aangegaan. Dit
omdat de Europese Commissie het programma pas medio november 2022
heeft goedgekeurd en de daarop volgende benodigde aanwijzing van de
programma-autoriteiten op 20 december 2022 is gepubliceerd in de Staats­
courant. Hierdoor zijn niet alle kasmiddelen uitgegeven in 2022.
Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL)
Voor de TVL is in 2022 € 3,5 mld aan kasuitgaven gerealiseerd, terwijl in
de ontwerpbegroting € 4,4 mld was geraamd. Deze lagere realisatie houdt
verband met de beëindiging van de beperkende maatregelen i.v.m.
COVID-19 in het eerste kwartaal van 2022. Een lager dan geraamd aantal
bedrijven had hierdoor in dit kwartaal een omzetverlies waarmee ze in
aanmerking kwam voor de regeling en bedrijven die wel in aanmerking
kwamen hadden gemiddeld minder omzetderving en daardoor lagere
subsidieaanvragen dan verwacht.
Omscholing naar tekortsectoren
De subsidieregeling die hiervoor is opengesteld is vrijwel geheel onbenut
gebleven. Naar aanleiding van de eerste openstelling in 2021 heeft er een
evaluatie van de subsidieregeling plaatsgevonden. Mede op basis daarvan
is ervoor gekozen om voor de tweede openstelling niet het gehele
beschikbare budget open te stellen. Daar bovenop is de regeling slechts
gedeeltelijk benut.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

78

Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) Starters
Voor de regeling Tegemoetkoming vaste lasten Starters was in de ontwerp­
begroting € 35 mln aan kasuitgaven geraamd, terwijl € 14,8 mln is gereali­
seerd. Deze lagere realisatie hield verband met een lager beroep op de
regeling dan verwacht.
Infrastructuur duurzame industrie (PIDI)
De lagere realisatie dan begroot is te verklaren uit de begrotingsoverhe­
veling van nagenoeg het volledige PIDI-budget naar artikel 4 van de EZKbegroting.
Tijdelijke Regeling Subsidie Evenementen COVID-19 (TRSEC)
Van het kasbudget voor de Tijdelijke Regeling Subsidie Evenementen
COVID-19 (TRSEC) was in de ontwerpbegroting € 350 mln begroot, terwijl
€ 76,2 mln is gerealiseerd. Deze lagere realisatie was voor een groot deel
het gevolg van versoepelingen van de coronamaatregelen in het eerste
kwartaal van 2022 waardoor meer evenementen mogelijk waren.
IKC ETC
De lagere uitgaven dan begroot zijn hoofdzakelijke te verklaren door een
lager beroep op de regeling doordat een aantal bedrijven hun productie
hebben teruggeschroefd of stopgezet mede vanwege de hoge energie­
prijzen. Hierdoor zijn er minder indirecte kosten gemaakt voor EZK om
vanuit de IKC ETS regeling te compenseren.
IPCEI Micro electronica
Vanwege vertraging in het pre-notificatietraject van de Europese Commissie
(de beoordeling van individuele IPCEI projecten) zijn er in 2022 geen
verplichtingen aangegaan. Het kasbudget is reeds doorgeschoven naar
komende jaren. Uitfinanciering vindt hierdoor pas vanaf 2023 plaats.
Leningen
Qredits (leningen)
Dit betreft de Time-out-arrangement (TOA) regeling, een Corona-regeling
waar in 2022 nauwelijks gebruik van is gemaakt doordat minder bedrijven
dan verwacht door corona failliet zijn gegaan en een doorstart wilden maken
door gebruik te maken van de Wet homologatie onderhands akkoord
(WHOA).
Garanties
BMKB
Voor de Borgstelling MKB-kredieten (BMKB) zijn minder aanvragen gedaan
door MKB-bedrijven bij financiers dan het garantieplafond toelaat. Dit is
een herkenbare trend uit de afgelopen jaren. Doordat er minder aanvragen
zijn gedaan en doordat minder bedrijven failliet zijn gegaan zijn er ook
minder schadeclaims uitbetaald.
Klein Krediet Corona
Het Klein Krediet Corona (KKC) was een Corona-regeling die in 2022
gesloten is. Er zijn minder aanvragen bij financiers gedaan dan verwacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

79

Groeifaciliteit
De Groeifaciliteit is een regeling die zich richt op risicodragend vermogen
dat nodig is bij bijvoorbeeld snelle groei, bedrijfsovername of uitbreiding
in het buitenland. Er zijn in 2022 minder aanvragen bij financiers gedaan
dan in eerdere jaren.
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
De Garantie Ondernemingsfinanciering (GO) is een garantieregeling gericht
op middelgrote en grote leningen. In 2022 zijn weinig aanvragen binnen­
gekomen of door de RVO goedgekeurd.
Garantie Ondernemingsfinanciering (GO-C)
De Garantie Ondernemingsfinanciering Corona (GO-C) is de Corona-variant
van de GO. Voor de GO-C zijn er in 2022 weinig aanvragen binnengekomen
of door de RVO goedgekeurd. Daarnaast is de regeling in 2022 gesloten.
Bijdragen baten lasten diensten
Bijdrage DG Bedrijfsleven & Innovatie aan RVO
De opdracht aan RVO is gedurende het jaar aangevuld. Door aanvullende
opdrachten en/of wijzigingen van de opdracht van DG B&I aan RVO is het
budget en de uiteindelijke realisatie gewijzigd.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Bijdrage aan NWO-TTW
In 2022 heeft het onderzoeksprogramma van NWO-TTW door COVID-19
vertraging opgelopen, waardoor ten opzichte van de ontwerpbegroting
€ 12,5 mln aan kasbudget niet is uitbetaald.
Bijdragen aan (inter-)nationale organisaties
Internationaal Innoveren
Eurostars / Internationaal Innoveren betreft regelingen die meerjarig van
karakter zijn. De meeste dossiers hebben een looptijd van 3 tot 5 jaar. In
2022 zijn ten gevolge van administratieve eindejaarsdrukte minder vaststel­
lingen afgehandeld dan was geraamd.
EU-cofinanciering JTF
Het JTF-programma is op 30 november goedgekeurd door de Europese
Commissie. Goedkeuring was noodzakelijk om de JTF-regeling (die de
juridische basis vormt voor het JTF-programma en de EZK-cofinanciering)
voor te kunnen leggen aan de Minister. Deze heeft de regeling eind
december ondertekend. Hierdoor was het niet meer mogelijk voor het einde
van het jaar mandaatbesluiten en beschikkingsbesluiten op te stellen voor
het toekennen van de cofinanciering aan de regionale organisaties.
Zodoende is er in 2022 geen verplichting aangegaan. De regeling en
vervolgdocumenten zullen begin 2023 worden vastgesteld waarnaar de
verplichtingen alsnog aangegaan kunnen worden. Het verplichtingen- en
kasbudget was gedeeltelijk al doorgeschoven naar latere jaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

80

Stortingen Begrotingsreserves
Storting reserve BMKB-Groen
De BMKB-Groen is een nieuw luik onder de BMKB, geintroduceerd in 2022.
Voor de BMKB-Groen is een aparte risicoreserve ingesteld waarin € 16,2 mln
is gestort. Doordat de regeling relatief laat in 2022 openging zijn er nog geen
provisies ontvangen of claims binnen gekomen.
Kengetallen
Strategisch doel 1: Het realiseren van duurzame innovaties die bijdragen
aan de maatschappelijke vooruitgang met het missiegedreven
innovatiebeleid, de topsectorenaanpak en publiek-private
onderzoekssamenwerking.
Tabel 14 Kengetallen behorend bij strategisch doel 1
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Aantal bedrijven dat deelneemt aan MIT

662

1.206

1.287

1.434

1.422

1.693

1.846

1.594

n.n.b.2

Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met
MIT (x € 1 mln)

61

86

83

96

106

112

119

112

n.n.b.

20

69

75

72

72

68

74

87

81

Bron
RVO

MIT1

RVO

Eurostars
Aantal Nederlandse deelnemers aan Eurostars
waarvan bedrijven

13

50

52

49

55

43

48

64

67

100%

96%

90%

98%

93%

88%

94%

95%

91%

7

32

28

30

36

30

33

40

39

Aantal Nederlandse deelnemers aan H2020

449

712

985

1.388

1.567

1.853

2.183

2.438

n.v.t.

waarvan bedrijven

waarvan hightech MKB (%)
Door Eurostars ondersteunde private R&D-uitgaven
van Nederlandse deelnemers (x € 1 mln)

RVO/ EC

Horizon2020
298

500

713

1.003

1.148

1.378

1.625

1.855

n.v.t.

Omvang H2020-middelen voor Nederlandse
deelnemers (retour in mln euro)

538

1.016

1.644

2.272

3.026

4.001

4.822

5.379

n.v.t.

waarvan aan bedrijven (%)

31%

28%

25%

27%

26%

25%

25%

24%

n.v.t.

Retourpercentage voor Nederland (%)

8,1%

7,7%

7,5%

7,6%

7,6%

7,7%

7,6%

7,9%

n.v.t.
RVO/ EC

Horizon Europe3
Aantal Nederlandse deelnemers aan Horizon
Europe

39

806

waarvan bedrijven

8

527

Omvang Horizon EU-middelen voor Nederlandse
deelnemers (retour in mln euro)

34,5

1.365

waarvan aan bedrijven (%)

5%

19,7%

5,9%

9,0%

Retourpercentage voor Nederland (%)

RVO

WBSO2
Aantal bedrijven (met S&O verklaring) dat gebruik
maakt van WBSO

22.974

22.980

22.330

21.265

20.279

20.046

20.340

20.339

n.n.b.

Door WBSO ondersteunde private R&D-uitgaven
(S&O-loon, x € 1 mln)

3.997

3.868

3.930

4.008

4.042

4.291

4.396

4.611

n.n.b.

Door WBSO ondersteunde private R&D-uitgaven
(S&O- NIET-loonuitgaven, x € 1 mln)

2.587

2.426

2.787

2.686

2.746

2.831

2.857

3.150

n.n.b.

Klanttevredenheid Deltares

7,9

8,7

8,6

8,2

8,7

9,2

9,1

8,7

9,1 Deltares

Klanttevredenheid MARIN

9

8,8

8,9

9,1

9

8,9

9,2

9,1

9,6

Klanttevredenheid NLR

8,7

8,8

8,7

8,7

8,7

8,7

8,7

8,9

8,9

NLR

Klanttevredenheid TNO

8,3

8,4

8,6

8,6

8,8

8,7

8,9

8,9

8,9

TNO

TO2
Marin

Kennisbenutting Deltares

96%

97%

93%

95%

88%

82%

96%

93% Deltares

Kennisbenutting Marin

97%

100%

100%

100%

97%

100%

100%

100%

Kennisbenutting NLR

99%

99,5%

99%

96%

97%

98%

96%

98%

NLR

Kennisbenutting TNO

98%

98%

98%

99%

96%

97%

97%

97%

TNO

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Marin

81

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Bron

Aantal Nederlandse bedrijven dat deelneemt aan
ruimtevaartprogramma’s ESA4

552

121

121

136

160

179

193

208

218

ESA

Ruimtevaart geo-return/retour (%)

1,14

1,02

1,18

1,16

1,11

1,13

1,07

1,095

1,08

ESA

Europese Ruimtevaartorganisatie (ESA)

1 De kerncijfers voor de MIT over het jaar 2020 zijn gewijzigd, omdat eerder per abuis een aantal projecten van regio Oost uit 2019 was verwerkt in de cijfers, in plaats van
de projecten uit 2020. Dit zorgde voor een incorrect beeld. Het aantal bedrijven dat deelneemt was 1840 en is nu gecorrigeerd naar 1846. De omvang van de ondersteunde
private R&D-uitgaven is toegenomen van 116 naar 119 miljoen. Vanwege een kleine administratieve correctie is het aantal deelnemers van de MIT in 2021 bijgesteld naar
1.594.
2 De cijfers van 2022 zijn nog niet beschikbaar. In de zomer van 2023 verwachten we de cijfers wel beschikbaar te hebben.
3 Het Horizon 2020 programma is afgerond. Cijfers van opvolger Horizon Europe zijn inmiddels beschikbaar. Hiervan zijn cijfers van 2022 in het overzicht opgenomen.
Peildatum voor de 2022-cijfers is 5 december 2022.
4 Doordat ESA in 2015 is gestart met een nieuwe, opgeschoonde database valt de realisatiewaarde vanaf 2015 substantieel lager uit dan de referentiewaarde en de cumulatieve
waarden tot en met 2014. De realisatiewaarde betreft een cumulatief getal op basis van databestanden van ESA vanaf 1 januari 2015.
5 De gewogen returnfactor is 1,09 – dit is lager dan voor 2000 omdat met ESA medio 2020 afspraken zijn gemaakt over aanpassing van de rekenmethode met als resultaat
dat de nominale contractwaarde in 2020 vergelijkbaar is met vorige jaren maar de gewogen waarde lager uitvalt; dit om de NL returnfactor reëler weer te geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

82

Strategisch doel 2: Een goed functionerend en maatschappelijk
verantwoord bedrijfsleven door het creëren van excellente
randvoorwaarden voor ondernemerschap en innovatie.
Tabel 15 Kengetallen behorend bij strategisch doel 2
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

335

401

591

502

527

538

380

301

326

Verstrekte garanties BMKB, x € 1 mln (90%)
Totaal aantal verstrekte garanties

1.949

2.545

3.688

3.299

3.094

2.751

1.962

1.138

1.042

448

42

1

4.123

245

7

RVO

BMKB-Corona
Verstrekte garanties BMKB, x € 1 mln (90%)
Totaal aantal verstrekte garanties

RVO

Groeifaciliteit
Verstrekte garanties Groeifaciliteit, x € 1 mln

32

19

37

21

19

10

3

10

8

Totaal aantal verstrekte garanties

20

14

17

8

10

9

7

7

7

Verstrekte garanties GO, x € 1 mln

82

137

58

91

56

45

7

174

11

Totaal aantal verstrekte garanties

39

76

36

80

54

31

5

16

6

Verstrekte garanties GO, x € 1 mln

557

102

2

Totaal aantal verstrekte garanties

155

19

1

36

27

0,2

1.117

913

8

4.988

4.155

3.835

RVO

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)2

RVO

GO-Corona

RVO

Klein Krediet Corona3
Verstrekte garanties KKC, x € 1 mln (95%)
Totaal aantal verstrekte garanties

Qredits

Qredits
Aantal verstrekte kredieten4

1.192

1.373

1.750

2.238

3.557

4.277

IAN/
RVO.nl

Innovatie Attaché Netwerk
Geformaliseerde samenwerkingsverbanden

115

78

97

60

57

37

15

21

51

Klanttevredenheid

8,8

8,6

8,1

8,2

8

8,6

8,2

8,2

8,4
NFIA/
RVO.nl

Netherlands Foreign Investment Agency5
Projecten

187

207

227

224

248

268

180

265

n.n.b.

Investeringsomvang (x € 1 mln)

3.185

1.765

1.467

1.227

2.760

4.105

1.443

2.074

n.n.b.

Werkgelegenheid (arbeidsplaatsen)

6.304

7.779

7.570

8.158

8.475

10.866

6.397

9.905

n.n.b.

7,1

7,1

7,2

‒ 10

‒ 10

‒5

5

6

n.n.b.

KvK

KvK
Waardering Kamer van Koophandel6

Bron
RVO

BMKB1

1 In 2019 is door EZK afgesproken dat voor de cijfers van de BMKB niet meer wordt uitgaan van 100% van het borgstellingskrediet, maar van 90% van het krediet, waar we
daadwerkelijk borg voor staan. Dit is voor de hele reeks met terugwerkende kracht aangepast.
2 De cijfers die eerder in de begrotingsindicator voor 2020 en 2021 waren ingevul waren nog gebasseerd op de cijfers van de fiatteringen. Het verschil komt dus doordat is
er overgestapt van cijfers o.b.v. fiatteringen naar cijfers o.b.v. contracteringen.
3 In 2020 is er door EZK afgesproken dat voor de cijfers van de KKC, net als bij de BMKB niet wordt uit gegaan van 100% borgstelling, maar van 95% van het krediet, waar
we daadwerkelijk borg voor staan.
4 Microkrediet, MKB-krediet, flexibele kredieten, achtergestelde leningen, lease en Carribean krediet. De cijfers voor 2019 en 2020 zijn geüpdatet.
5 De cijfers van 2022 zijn nog niet binnen. In april 2023 verwachten we de cijfers wel beschikbaar te hebben.
6 De waardering van KvK wordt sinds 2017 uitgedrukt als een Net Promotor Score (NPS). Een NPS score meet hoe klanten van de KvK producten of diensten aanbevelen bij
collega’s of zakenrelaties en wordt berekend als het verschil tussen het percentage promotors (score hoger dan 9) en criticasters (score lager dan 6). De NPS zelf wordt
niet uitgedrukt als een percentage, maar als een absoluut getal. Een score van ‒ 5 geeft aan dat een score boven 9 dus 5 procentpunt minder is gegeven dan een score
onder 6. Het cijfer in 2020 en 2019 heeft betrekking op Informatie & Advies.

Ontvangsten
Diverse ontvangsten
Op dit instrument zijn door RVO in 2022 de terugontvangsten uit de coronas­
teunmaatregelen gerealiseerd.
Bedrijfssteun
Op basis van uitstaande leningen worden ontvangsten geraamd. Deze
ramingen komen niet altijd overeen met de daadwerkelijke aflossingen. In
realiteit zien wij meer schommelingen tussen jaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

83

Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL)
Voor de TVL waren de terugontvangsten in de ontwerpbegroting 2022
globaal geraamd op € 465 mln. Het gaat hierbij voornamelijk om (gedeel­
telijke) terugbetaling van subsidies in verband met lagere omzetderving dan
verwacht. Het bedrag is in 2022 uitgekomen op € 275,5 mln.
BMKB
De raming van de ontvangsten is deels afhankelijk van het garantieplafond.
Doordat in de afgelopen jaren niet het gehele garantieplafond is benut,
blijven de ontvangsten uit premies achter.
Onttrekking reserve Garantie Ondernemingsfinanciering
Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 81,7 mln onttrokken
aan de begrotingsreserve Garantie Ondernemingsfinanciering. Hiervan is
€ 75,9 mln afkomstig van GO-Corona.
Brexit Adjustment Reserve (BAR)
Door tegenvallende interesse heeft de BAR-regeling te maken gehad met
forse onderuitputting, voornamelijk in het bedrijfslevenspoor. Hierdoor
treedt er aanzienlijke onderuitputting op op het verplichtingen- en
kasbudget. Een deel van de kasmiddelen (€ 149 mln) is eerder in 2022 al
doorgeschoven naar 2023. Dit is nog niet met het verplichtingenbudget
gebeurd, aangezien men in december nog aanvragen verwachtte.
Toelichting op de begrotingsreserves
De begrotingsreserves zijn ervoor bedoeld inkomsten uit premies en
uitgaven voor schades, die over de jaren kunnen fluctueren, te verevenen.
De reserve wordt aangehouden om als buffer te dienen voor uitgaven door
EZK indien bedrijven niet aan hun terugbetalingsverplichtingen kunnen
voldoen inzake leningen bij financieringsinstellingen waarop EZK een
borgstelling heeft afgegeven. Gegeven de steunpakketten in het kader van
de coronacrisis zijn de kasbuffers voor de garantieregelingen en corona­
modules versterkt. De kasbuffers voor de coronamodules zijn in het vooren najaar van 2022 herijkt. Het saldo van enerzijds stortingen (uit inkomsten
premies en/of bijdragen uit de EZK-begroting) en anderzijds onttrekkingen
(schades uit borgstellingen) wordt jaarlijks aan de begrotingsreserves
toegevoegd of onttrokken.
Er zijn begrotingsreserves voor de BMKB (inclusief de BMKB-C), voor
BKMB-groen, de regeling Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
inclusief de GO-C, de garantieregeling Klein Krediet Corona (KKC), de Groei­
faciliteit (GF) en de garanties voor nieuwe aanbieders van MKB-financiering.
De GO, GF en de garanties voor alternatieve aanbieders van MKB-financiering betreffen kostendekkende garanties, waarvan de te realiseren
premieontvangsten toereikend zijn voor het afdekken van eventuele verlies­
declaraties. Ultimo begrotingsjaar wordt op basis van de gerealiseerde
ontvangsten en uitgaven vastgesteld of een onttrekking of storting dient
plaats te vinden.
Tabel 16 Begrotingsreserve Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)
(bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2022
+ Storting

214,7
4,1

– Onttrekking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

84

Stand 1/1/2022

214,7

Stand per 31/12/2022

218,8

Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 4,1 mln gestort in
de begrotingsreserve BMKB. Van de stand per 31/12/2022 betreft € 76,3 mIn
BMKB-Corona. In het najaar van 2022 is de begrotingsreserve voor de
BMKB-Corona regeling herijkt. Destijds is op basis van een lagere risicoinschatting besloten om € 12,5 mln te onttrekken aan de begrotingsreserve.
Tabel 17 Begrotingsreserve Borgstelling MKB-groen kredieten (BMKBgroen) (bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2022

0,0

+ Storting

16,2

– Onttrekking
Stand per 31/12/2022

16,2

De BMKB-Groen is een nieuw luik onder de BMKB waar een aparte begro­
tingsreserve voor is aangemaakt. Op basis van het riscioprofiel, de provisie,
de gerealiseerde schade-uitgaven en de gerealiseerde ontvangsten is € 16,2
mln gestort in de begrotingsreserve BMKB-groen.
Tabel 18 Begrotingsreserve Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)
(bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2022

289,6

+ Storting
– Onttrekking

‒ 81,7

Stand per 31/12/2022

207,9

Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 81,7 mln onttrokken
uit de begrotingsreserve Garantie Ondernemingsfinanciering. Hiervan is
€ 75,9 mln afkomstig van GO-Corona. Van het saldo van € 207,9 mln betreft
€ 140,8 mln GO-C.
Tabel 19 Begrotingsreserve Groeifaciliteit (bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2022

67,6

+ Storting
– Onttrekking

‒ 0,8

Stand per 31/12/2022

66,8

Op basis van de gerealiseerde schade-uitgaven, de beschikbare middelen
op de begroting en de gerealiseerde ontvangsten is € 0,8 mln onttrokken
aan de begrotingsreserve Groeifaciliteit.
Tabel 20 Begrotingsreserve Klein Krediet Corona (bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2022

24,7

+ Storting
– Onttrekking

‒ 8,8

Stand per 31/12/2022

15,9

Op basis van de beschikbare kasbuffer en de ontvangen premies in het kader
van de KKC-regeling is € 8,8 mln onttrokken aan de begrotingsreserve.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

85

Tabel 21 Begrotingsreserve Garantie MKB-financiering (bedragen x € 1
mln)
Stand 1/1/2022

20,9

+ Storting

0,9

– Onttrekking
Stand per 31/12/2022

21,8

Op basis van de gerealiseerde ontvangsten is in totaal € 0,9 mln gestort in
de begrotingsreserve Garantie MKB-financiering.
Tabel 22 Budgetflexibiliteit begrotingsreserves (bedragen x € 1.000)
Waarvan
juridisch
verplicht

Stand begrotingsreserves per 31 december 2022
Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)

218,8

100%

Borgstelling MKB-groen kredieten (BMKB-groen)

16,2

100%

Groeifaciliteit

66,8

100%

Garantie Ondernemingsfinanciering (GO)

207,9

100%

Klein Krediet Corona

15,9

100%

Garantie MKB-financiering

21,8

100%

Het percentage juridisch verplicht is bepaald op basis van het uitstaand
garantieobligo in relatie tot de omvang van de begrotingsreserve. Indien
het garantieobligo hoger is dan de begrotingsreserve dan is het percentage
juridisch verplicht op 100% gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

86

Beleidsartikel 3 Toekomstfonds
A. Algemene doelstelling
Versterken van de innovatieve kracht van Nederland door het beschikbaar
stellen van financiering voor innovatief en snelgroeiend MKB en voor
fundamenteel en toegepast onderzoek en het behouden van vermogen voor
toekomstige generaties. Dit deel van het beleid is onderdeel van het bedrij­
venbeleid zoals omschreven in artikel 2 van deze begroting. Het Toekomst­
fonds is revolverend van aard.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister van EZK is rijksbreed systeemverantwoordelijk voor versterking
van het innovatievermogen, in het bijzonder gericht op het bedrijfsleven en
verantwoordelijk voor het scheppen van randvoorwaarden voor een
excellent ondernemingsklimaat.
De Minister van EZK en de bewindslieden van OCW coördineren en borgen
de publieke kennisinfrastructuur voor toegepast en fundamenteel
onderzoek.
Vanuit deze verantwoordelijkheden heeft de Minister een financierende en
faciliterende rol, samenhangend met de stimulerende, regisserende en
faciliterende rollen, zoals vermeld in artikel 2 van deze begroting:
Financieren/faciliteren
– Het mede-financieren van investeringen in R&D en innovatie (zie tevens
artikel 2);
– Het faciliteren van toegang tot en financieren van (risico)kapitaal voor
bedrijven.
Om – aanvullend op de begroting – de Kamer te informeren over voortgang
en effecten van beleid treft u op de website www.bedrijvenbeleidinbeeld.nl
informatie aan over de indicatoren en kengetallen. Deze website is te zien
als een digitale bijlage van de EZK-begroting.
C. Beleidsconclusies
Start-up en mkb-financiering
Het onderdeel start-ups en mkb-financiering van het Toekomstfonds is erop
gericht om de beschikbaarheid van risicokapitaal voor startups en het
snelgroeiende en innovatieve bedrijfsleven in Nederland te vergroten. Een
goede toegang tot financiering ondersteunt ondernemingen in hun groei­
strategie en daarmee het economische groeivermogen.
In 2022 is het Deeptech Fund operationeel geworden, dat EZK samen met
Invest-NL heeft opgericht. Dit fonds heeft een totaalomvang van € 250 mln.
Het fonds heeft inmiddels eerste investeringen verricht. Verder werd in 2022
de evaluatie van de ROM’s aan de beide Kamers aangeboden. Deze
evaluatie schetst over het geheel een positief beeld van de toegevoegde
waarde van de ROM’s, waarbij de meerwaarde vooral zit in de geïntegreerde
aanpak van investeren, innoveren en internationaliseren in de regio, waarbij
gelijktijdig de verbindingen met landelijk beleid worden georganiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

87

Eind 2022 is gestart met de voorbereidingen van de evaluatie van de risico­
kapitaalregelingen (Seed Capital, Vroegefase Financiering, Innovatiekrediet
en DVI). Deze evaluatie zal in 2023 worden afgerond. In de evaluatie zal er
aandacht zijn voor de samenhang van de verschillende instrumenten
alsmede de revolverendheid.
Investeren in fundamenteel en toegepast onderzoek
De regelingen in het kader van investeren in fundamenteel en toegepast
onderzoek zijn gericht op ondersteuning van kennisproductie, -verspreiding
en -toepassing. Hiervoor geldt een gezamenlijke beleidsverantwoorde­
lijkheid met het ministerie van OCW. In 2022 is een deel van de laatste
beschikbare beleidsmiddelen verplicht aan een tweede fase van de pilot
Oncode. Daarnaast is door VWS € 9,5 mln beschikbaar gesteld in dit deel
van het Toekomstfonds voor een specifieke tender binnen de Thematisch
Technology Transfer (TTT)-regeling op het thema pandemische paraatheid.
Deze tender is in december geopend. De vier regelingen die vanuit het deel
fundamenteel en toegepast onderzoek zijn gefinancierd zitten in de
beheerfase. Van enkele binnen die regelingen gefinancierde projecten is
het terugbetalingsschema vastgesteld. De evaluatie van het deel funda­
menteel en toegepast onderzoek en de vier regelingen en de pilot Oncode
daarbinnen is tevens in 2022 van start gegaan en in maart 2023 openbaar
geworden. Door de lange terugbetalingsperiode en het uitblijven van
nieuwe beleidsmiddelen zijn vooralsnog geen nieuwe niet reeds aangekon­
digde beleidsinitiatieven voorzien. Op basis van genoemde evaluatie kan
ook een eerste inschatting worden gemaakt van de revolverendheid binnen
het onderzoeksdeel. Deze wordt in de evaluatie geschat op circa 60%, maar
kent nog grote onzekerheden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

88

D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 23 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 3 (bedragen x € 1.000)
Vastge­
stelde
begroting

Realisatie

Verschil

2018

2019

2020

2021

2022

2022

2022

Verplichtingen

117.494

132.206

510.706

389.876

330.250

169.513

160.737

Uitgaven

124.189

124.306

440.276

328.336

136.227

245.374

‒ 109.147

Subsidies

1.860

1.050

2.791

2.905

2.941

3.162

‒ 221

324

254

172

120

38

184

‒ 146

1.536

796

796

796

547

1.823

1.989

2.356

2.978

‒ 622

429.134

316.250

123.838

233.474

‒ 109.636

27.292

‒ 27.292

5.036

17.000

‒ 11.964

Smart Industry
Haalbaaarheidsstudies STW
Thematische Technology Transfer
Leningen

114.442

114.532

Fund to Fund

28.500

28.000

ROM's

8.835

547

Startups / MKB financiering
Volledig revolverend

Co-investment venture capital instrument / EIF

16.500

7.000

317.197

207.162

5.000

0

Smart Industry

0

Dutch Future Fund

6.083

Deep Tech Fund
Fonds Alternatieve Financiering

6.000

83

25.000

‒ 25.000

7.844

10.000

‒ 2.156

Deels revolverend
Innovatiekrediet

41.208

40.954

50.838

53.334

41.211

56.999

‒ 15.788

Risicokapitaal Seed Capital

21.535

27.617

26.916

34.916

38.039

53.559

‒ 15.520

Vroegefasefinanciering / informal investors

10.303

10.736

12.657

6.855

16.961

20.514

‒ 3.553

Startups / MKB

0

Investeringen in fundamenteel en toegepast
onderzoek
Met vermogensbehoud
Fundamenteel en toegepast onderzoek

2.802

Onco research

615

Smart Industry

644

1.732
493

Thematische Technology Transfer

497

2.514

117

2.500

2.323

1.016

4.441

2.431

2.010

333

231

74

315

‒ 241

1.873

3.222

4.032

RegMed XB

‒ 2.383

7.364

‒ 3.332

4.500

‒ 4.500

Bijdrage aan agentschappen

7.887

8.724

8.351

9.181

9.449

8.738

711

Bijdrage RVO.nl

7.887

8.724

8.351

9.181

9.449

8.738

711

Ontvangsten

31.440

33.447

60.150

82.025

106.437

75.300

31.137

Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen

5.835

26.756

20.889

38.421

30.000

8.421

Fund to Fund

0

17.900

‒ 17.900

DVI II

0

1.100

‒ 1.100

Investeringen in fundamenteel en toegepast
onderzoek

1.846

5.981

980

642

Innovatiekrediet

10.639

10.585

8.452

28.021

42.070

16.000

26.070

Seed Capital

13.028
92

14.156

7.542

30.362

23.189

10.300

12.889

2.725

1.217

1.530

2.082

243

2

2

30

30

Co-investment venture capital instrument / EIF

Vroege fase financiering
Thematische Technology Transfer
Dutch Future Fund

1.183

642

15.000

0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

2.082

89

Tabel 24 Uitsplitsing verplichtingen (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verplichtingen

Vastgestelde
begroting

Verschil

2018

2019

2020

2022

2022

2022

2022

117.494

132.206

510.706

389.876

330.250

169.513

160.737

117.494

132.206

510.706

389.876

330.250

169.513

160.737

waarvan garantieverplichtingen
waarvan overige verplichtingen

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen
De verplichtingenrealisatie is € 160,7 mln hoger dan de raming. Dit wordt
met name veroorzaakt door een beschikking aan Invest-NL voor Deep Tech
Fund. Het verplichtingenbudget ter hoogte van € 175 mln is in de 1e
suppletoire begroting aan artikel 3 toegevoegd in verband met de einde­
jaarsmarge van 2021. Uitfinanciering vindt vanaf 2023 plaats. Daarnaast is
er € 25 mln verplichtingenbudget aan artikel 3 toegevoegd voor Dutch
Future Fund, ook in het licht van de eindejaarsmarge van 2021. Voor Onco
Research is € 12,5 mln verplichtingenbudget niet beschikt. In de 2e
suppletoire begroting heeft een ophoging plaatsgevonden voor de tweede
fase van pijler 3 financiering Oncode, waarbij pijler 3 later zal worden
beschikt. Daar tegenover zijn er voor het Innovatiekrediet € 34,4 mln minder
verplichtingen aangegaan dan begroot. Dit komt doordat er minder
projecten zijn aangevraagd dan verwacht.
Uitgaven
Leningen
Fund to fund (Dutch Venture Initiative)
De omvang en het moment van de uitgaven in het kader van het Dutch
Venture Initiative (DVI) worden bepaald door de investeringen en terugont­
vangsten van de fondsen bij hun portfolio-bedrijven. Deze investeringen en
ontvangsten fluctueren in aantal en omvang. DVI bevindt zich momenteel
in de beheerfase. ROM Oost NL is verantwoordelijk voor het beheer van
de middelen. Omdat de ontvangsten op de fondsen door ROM Oost NL
opnieuw worden ingezet voor uitgaven, zijn er geen middelen opgevraagd
op de EZK-begroting. Hierdoor is € 27,3 mln minder uitgefinancierd in het
kader van DVI en DVI II dan begroot.
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
Voor kapitaalverstrekking aan de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
(ROM) is minder aan verplichtingen geraaliseerd dan geraamd. In 2023
wordt deze storting, die betrekking heeft op 2 ROM's, van € 12 mln gereali­
seerd.
Deep Tech Fund
Het Deep Tech Fund is in 2022 operationeel geworden. Aangezien de eerste
capital calls van Invest-NL vanaf 2023 zullen plaatsvinden, is het budget van
€ 25 mln vooralsnog niet benut.
Risicokapitaal Seed Capital
De capital calls van Seed-fondsen zijn te vroeg in de tijd begroot. Hierdoor
is € 15,5 mln niet uitgegeven. Wel is een groot deel van deze onderuitputting
reeds verplicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

90

Innovatiekrediet
Voor het Innovatiekrediet is € 15,8 mln minder aan kasuitgaven verricht dan
geraamd. Dit komt doordat er minder projecten zijn aangevraagd dan
begroot, zowel op het klinische als het technische terrein.
Tabel 25 Kengetallen
2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Aantal bedrijven dat Innovatiekrediet gebruikt

40

33

32

29

31

29

27

19

16

Omvang private R&D-uitgaven ondersteund met
een Innovatiekrediet (x € 1 mln)

123

119

136

159

173

139

167

97

116

Bron
RVO

Innovatiekrediet

RVO.nl/EIF

Seed Capital en Fund of funds
Aantal participaties via SEED (vanaf 2018 incl. SEED
Business Angels)

24

35

37

48

58

77

51

42

67

Omvang gestimuleerd risicokapitaal voor
innovatieve bedrijven door SEED (x € 1 mln) (vanaf
2018 incl. SEED Business Angels)

27,3

31,1

31,6

40,4

47

54,6

52,8

69,6

79,4
RVO.nl/
NWOTTW

Vroegefasefinanciering

1

Aantal ondernemers dat Vroege Fase Financiering
gebruikt

21

22

19

20

19

17

22

7
RVO

Thematische Technology Transfer (TTT) regeling
Het aantal nieuwe (initiële) participaties in het
afgelopen kalenderjaar van TTT-fondsen

12

13

13

Aantal startende bedrijven ten gevolgen van de
valorisatieactiviteiten door een TTTsamenwerkingsverband

6

n.n.b.

n.n.b.

1 Een deel van de Vroege Fase Financiering loopt via TTW (tot 1 januari 2017 STW).

Ontvangsten
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen
De hogere ontvangsten van € 8,4 mln betreffen hoger dan geraamde terug­
betalingen van de Corona Overbruggingsleningen (COL). Hier was in 2021
nog geen geld voor geraamd omdat niet duidelijk was wanneer de terug­
betalingen van de lening zouden starten. Doordat in 2021 eerder dan
verwacht terugbetalingen binnen kwamen, is er voor 2022 wel geraamd.
Fund to Fund
Voor het Dutch Venture Initiative (DVI) is € 17,9 mln minder ontvangen dan
geraamd. De omvang en het moment van de uitgaven en ontvangsten in
het kader van het DVI worden bepaald door de investeringen en
ontvangsten van de fondsen bij hun portfolio-bedrijven. Deze investeringen
en ontvangsten fluctueren in aantal en omvang. ROM Oost NL is verant­
woordelijk voor het beheer van de middelen. Deze ROM gebruikt
ontvangsten op de fondsen om nieuwe portfolio's te financieren. Hierdoor
zijn de ontvangsten niet terug te vinden op de EZK-begroting.
Innovatiekrediet
Voor het Innovatiekrediet is € 26 mln meer ontvangenn dan begroot. De
oorzaak hiervan is dat een aantal grote technische en klinische projecten
eerder dan verwacht is terugbetaald, met als gevolg dat in de komende jaren
de ontvangsten lager zullen zijn dan oorspronkelijk geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

91

Seed-regeling
Op de Seed-regeling is € 12,9 mln meer ontvangen dan geraamd. De
omvang en het moment van de ontvangsten in het kader van de Seedregeling worden bepaald door de investeringen en ontvangsten van de
verschillende Seed-fondsen. Deze investeringen en ontvangsten fluctueren
in aantal en omvang, bijvoorbeeld als er enkele grote exits binnen een jaar
plaatsvinden. Vooraf zijn deze fluctuaties niet goed te ramen, waardoor
realisatie kan afwijken van de begroting.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

92

Beleidsartikel 4 Een doelmatige energievoorziening en beperking van de
klimaatverandering
A. Algemene doelstelling
Beleidsartikel 4 heeft doelstellingen in het kader van het klimaat- en energie­
beleid. Voor het klimaatbeleid, en in internationaal verband, betreft dit de
bijdrage aan het realiseren van de doelen van de klimaatovereenkomst van
Parijs en, in Europees verband, het realiseren van een netto-reductie van
broeikasgassen in 2030 van ten minste 55% ten opzichte van 1990 en
klimaatneutraliteit in 2050.
In het kader van het energiebeleid werken we toe naar een CO2-arme
energievoorziening die veilig, betrouwbaar en betaalbaar is, op zodanige
wijze dat economische kansen worden verzilverd en energie in het ruimtelijk
beleid is geïntegreerd. De belangrijkste maatschappelijke uitdagingen
waarop gefocust wordt zijn de klimaat- en energietransitie en de goede
technische en veilige invulling van de afbouw van de winning uit het
Groningenveld.
Nationaal worden de doelen uit de Klimaatwet nagestreefd, in het voorjaar
heeft het kabinet een wetsvoorstel naar de Kamer gestuurd om deze
doelstellingen aan te passen:
– Het streefdoel van 49% reductie in 2030 wordt vervangen door een
streefdoel van tenminste 55% reductie (inclusief landgebruik) en geldt
onverminderd de bindende EU-norm voor 2030.
– Het doel van 95% reductie in 2050 wordt aangescherpt tot een
verplichting voor Nederland in 2050 de netto-uitstoot van broeikas­
gassen overeenkomstig de Europese klimaatwet tot nul te reduceren.
Voor de kortere termijn stuurt het kabinet daarnaast nog op het realiseren
van de doelstelling van 16% duurzame energie in 2023, die nog voortvloeit
uit het Energieakkoord. Om deze doelstellingen te bereiken zet EZK een mix
van normerende en beprijzingsinstrumenten en subsidies in, maar ook nietfinanciële instrumenten zoals het transitiegericht maken van energieregel­
geving om de werking van de energiemarkt te verbeteren. Om uitvoering te
geven aan het Urgendavonnis moet Nederland in 2020 en de jaren daarna
de CO2-uitstoot met minimaal 25% reduceren ten opzichte van 1990. Hiertoe
heeft het kabinet de afgelopen jaren op verschillende momenten
maatregelen aangekondigd.Om deze doelstellingen te bereiken zet EZK
financiële instrumenten in zoals subsidies en garanties, maar ook nietfinanciële instrumenten zoals het stroomlijnen van energieregelgeving om
de werking van de energiemarkt te verbeteren, de regeldruk te verminderen
en efficiënter toezicht mogelijk te maken.
B. Rol en verantwoordelijkheid
De Minister voor Klimaat en Energie is op basis van de Klimaatwet verant­
woordelijk voor het nationale klimaatbeleid en de inhoudelijke lijn voor de
nationale inbreng in de ontwikkeling van het Europese en het mondiale
klimaatbeleid.
De Minister voor Klimaat en Energie is verder op grond van de Elektrici­
teitswet 1998, de Gaswet en de Mijnbouwwet verantwoordelijk voor het
energiebeleid. Hieruit vloeien de volgende verantwoordelijkheden voort:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

93

Klimaatbeleid
Regisseren
– Regisseren van het nationale klimaatbeleid op basis van de nationale
doelen en de werkwijze zoals deze is vastgelegd in de Klimaatwet, met
het oog op het door Nederland nakomen van de (onder andere) in United
Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC) en EUverband gemaakte afspraken over het reduceren van CO2 en overige
broeikasgasemissies. Hieronder valt ook het emissiehandelssysteem,
waarin CO2-emissierechten worden toegewezen en geveild.
– De regie op de internationale aspecten van het klimaatbeleid, inclusief
het politieke optreden en de vertegenwoordiging in de betreffende inter­
nationale gremia. Daaronder vallen onder andere de Europese
Transport- en Milieuraad en relevante VN-bijeenkomsten.
(Doen)Uitvoeren
– De coördinatie van de Nederlandse inzet in internationaal kader bij de
vaststelling van normen en plafonds, de vertaling daarvan naar
Nederlandse wet- en regelgeving en de verdeling van doelstellingen
over sectoren en milieuthema’s. De doelen en normen hebben
betrekking op het reduceren van CO2-emissies van motorvoertuigen, op
brandstofkwaliteit, op de productie en de inzet van duurzame biobrand­
stoffen, op de mondiale uitfasering van ozonlaagafbrekende stoffen en
van gefluorideerde broeikasgassen en op de handel in CO2-emissie­
rechten (Emissions Trading System/ETS).
– De opdracht aan de Nederlandse Emissieautoriteit (NEa) voor het
handelssysteem in CO2-emissierechten, waaronder het toewijzen en
doen veilen van CO2-emissierechten. Ook de registratie van
hernieuwbare energie voor het verkeer en de rapportage hierover ter
controle van de duurzaamheid en de CO2-prestatie en het toezicht op
de bijstook van duurzame biomassa bij energiecentrales zijn hier
onderdeel van.
Stimuleren
Om de klimaatdoelen te behalen worden maatschappelijke partners
proactief betrokken. De Minister voor Klimaat en Energie stimuleert het in
stand houden, aangaan en organiseren van allianties met en tussen
bedrijven, branches, overheden, burgers en kennisorganisaties rondom
de doelen uit de Overeenkomst van Parijs, het Klimaatakkoord en het
Energieakkoord.
Energiebeleid
Regisseren
– Het regisseren van de realisatie van grote energie-infrastructuurpro­
jecten die onder de Rijkscoördinatieregeling (RCR) vallen; dit betekent
als projectminister, samen met de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK), verantwoordelijk voor de ruimtelijke inpassing
van projecten en voor de coördinatie van benodigde vergunningen;
– Het versneld uitrollen van windenergie op zee richting 2030 en verder;
– Het actief participeren in Europese en internationale netwerken ten
behoeve van energy governance, kennis brengen naar en leren van
andere landen en instellingen;
– Het creëren van randvoorwaarden waardoor de energievoorziening
internationaal kan concurreren en het verdienpotentieel van de energie­
sector in relatie tot de energietransitie ten volle wordt benut;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

94

–
–
–
–
–
–

Het creëren van randvoorwaarden voor een doelmatige, veilige en
verantwoorde winning van onze bodemschatten;
Het bieden van mogelijkheden aan, en het faciliteren van, lokale
duurzame energie-initiatieven;
Het coördineren van het energiebesparingsbeleid via de verschillende
vakministers;
Het creëren van randvoorwaarden voor de ontwikkeling van innovatieecosystemen;
Het uitvoeren van de vergunningverlening voor de mijnbouw;
Het creëren van randvoorwaarden voor een goede nucleaire
(kennis)infrastructuur en veilige uraniumverrijking, met inbegrip van
de taken die hierover zijn opgenomen in internationale verdragen, met
het oog op de bewaking en beveiliging van de hierbij betrokken kennis
en technologie.

Financieren
Het voeren van het financieel instrumentarium op de beleidsterreinen
hernieuwbare energie, energiebesparing, mijnbouwklimaat en klimaat- en
energie-innovatie gericht op het realiseren van CO2-reductie en een goed
werkend energiesysteem.
Stimuleren
– Het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie (conform
afspraken Energieakkoord resp. Klimaatakkoord en de Richtlijn
Hernieuwbare Energie (RED));
– Het stimuleren van energiebesparing (conform afspraken Energieak­
koord resp. Klimaatakkoord en de Europese Energie-Efficiency Richtlijn
(EED)).
– Het stimuleren van de ontwikkeling en gebruik van klimaat- en energieinnovaties;
– Het stimuleren van de verdergaande reductie van CO2-uitstoot van en
energiebesparing bij energiebedrijven en industrie;
– Het stimuleren van een goed werkende Europese energiemarkt met
een adequate infrastructuur en bijbehorende wetgeving;
– Het stimuleren van de transitie naar een duurzame en betrouwbare
energievoorziening, inclusief de bijdrage aan het internationale oliecri­
sisbeleid.
Het Ministerie van EZK geeft inzicht in de in 2022 geleverde prestaties op
het gebied van het klimaatbeleid met de Monitor Klimaatbeleid 2021
((Kamerstuk 32 813, nr. 901) en het Dashboard Klimaatbeleid
(www.dashboardklimaatbeleid.nl). Een aantal prestatie-indicatoren en
kengetallen die hierin niet zijn opgenomen wordt hieronder weergegeven.
Tabel 26 Prestatie-indicatoren klimaat- en energiebeleid
2015

2016

2017

2018

2019

Emissies ETS-sectoren

94,1

93,9

Emissies niet-ETS-sectoren

99,0

99,6

91,4

87,4

83,7

99,6

98,6

96,5

Reductie van de emissies van
broeikasgassen t.o.v. 1990

11,6%

11,7%

12,6%

15,1%

17,8%

Aandeel hernieuwbare energie

5,7%

6,0%

6,6%

7,4%

8,8%

2020

Ambitie
Bron
2022

20211

2022

74,1

74,22

n.n.b.

n.v.t.

Emissieregistratie.nl

90,2

92,72

n.n.b.

n.v.t.

Emissieregistratie.nl

26,2%

24,9%2

n.n.b.

n.v.t.

Emissieregistratie.nl

11,5%

12,0
‒ 13,4%

n.n.b.

n.v.t.

PBL, KEV 2022: CBS

Algemene Prestatie-indicator

Prestatie-indicatoren Elektriciteit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

95

Ambitie
Bron
2022

2015

2016

2017

2018

2019

2020

20211

2022

Gerealiseerde vermogen
windenergie op zee in MW

357

957

957

957

957

2.460

2.460

3.160

2023:
Monitor
4.450 MW Klimaatbeleid 2021,
2030:
Dashboard
11.000 Klimaatbeleid en
MW
Klimaatnota 20223

Gerealiseerd vermogen wind op
land en zon-PV in MW

4.560

5.435

6.156

8.044

10.753

15.109

22.051

30.622

Monitor
2020:
6000 MW klimaatbeleid 2021 en
Dashboard
voor
Wind op Klimaatbeleid3
Land
(voor
Zon-PV is
er geen
doelstelling)

1,1

1,1

2

2,0

3,0

n.v.t.

Monitor
Klimaatbeleid 2021
en Dashboard
Klimaatbeleid4

Gerealiseerd vermogen in
waterstofprojecten uit elektrolyse
in MW
Concentratiegraad in de
retailsector elektriciteit - HHI

2.152

1.992

1.822

1.951

2.021

1.918

2.026

n.n.b.

n.v.t.

ACM

Concentratiegraad in de
retailsector elektriciteit -C3

79%

75%

72%

74%

75%

72%

72%

n.n.b.

n.v.t.

ACM

Concentratiegraad in de
retailsector gas - HHI

2.052

1.895

1.821

1.949

1.949

1.941

2.048

n.n.b.

n.v.t.

ACM

Concentratiegraad in de
retailsector gas - C3

77%

74%

72%

74%

72%

73%

73%

n.n.b.

n.v.t.

ACM

Elektriciteitsstoringen in minuten
per jaar

33

21

24

27

20

21

20

22

n.v.t.

Netbeheer Nederland

Ontwikkeling kostprijs
hernieuwbare Wind op Land
EUR/MWh

91

86

79

67

68

51

50

51

59

Monitor
Klimaatbeleid 2021
en Dashboard
Klimaatbeleid5

Ontwikkeling kostprijs Zon-PV
EUR/MWh

141

128

125

110

95

80

66

63

83

Monitor
Klimaatbeleid 2021
en Dashboard
Klimaatbeleid5

6

6

n.v.t.

Dashboard
Klimaatbeleid7

Prestatie-indicatoren Industrie
Cumulatieve vermeden CO₂ vanaf 605.983 1.007.183 1.830.466 2.560.195 3.215.997 3.688.000
2015 door procesefficientiemaatregelen uit MJA/MEE in
kton)
9,8

18,0

31,9

45,5

57,0

6

6

6

n.v.t.

Dashboard
Klimaatbeleid7

Toegekende duurzame
investeringen in de industrie via
EIA en MIA-Vamil (bedragen in
€ 1.000)

387.821

224.746

275.438

421.000

400.000

348.000

358.000

n.n.b.

n.v.t.

Dashboard
Klimaatbeleid7

Groengasproductie in relatie tot
de productie van elektriciteit en
warmte uit biomassa (in PJ)

2,52

2,62

3,10

3,38

4,50

6,35

n.n.b.

n.n.b.

n.v.t.

Dashboard
Klimaatbeleid7

Gerealiseerde cumulatieve
energiebesparing van EIA en
MJA/MEE (in PJ)

1 De realisatie over 2021 is gebaseerd op de Monitor Klimaatbeleid 2021 en het Dashboard Klimaatbeleid.
2 Vastgestelde cijfers september 2022.
3 CBS (2021) Hernieuwbare elektriciteit: productie en vermogen (Statline). Het gaat hier om (nader) voorlopige cijfers.
4 CBS, Waterstofbalans in relatie tot energiestatistiek.
5 PBL (2022) Eindadvies basisbedragen SDE++ 2022.
6 De convenanten MJA/MEE zijn stopgezet. Er zijn dus geen gegevens meer beschikbaar.
7 RVO.nl (2021) interne cijfers MIA/VAMIL/EIA/SDE+ en ISDE regelingen.

Kengetal HHI en C3
De C3 is het gezamenlijk marktaandeel van de drie grootste leveranciers.
De mate van concentratie op de kleinverbruikersmarkt voor elektriciteit en
gas vormt een indicatie voor de concurrentie op die markten. Een indicator
hiervoor is de Herfindahl-Hirschman Index (HHI). Een markt met een HHI

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

96

onder de 1.800 punten wordt gezien als een competitieve markt en een
markt met een index tussen de 1.800 en 8.000 punten wordt gezien als
een geconcentreerde markt. Het is vele jaren beleid van het ministerie
geweest om de concentratiegraad te verlagen en dat beleid is nu geëffec­
tueerd, zodat er geen actief beleid meer op gevoerd wordt. Wel wordt de
concentratiegraad nog jaarlijks door ACM gemonitord
Tabel 27 Uitstoot broeikasgassen1 (mld CO2-equivalenten)
Realisatie
1990

Realisatie
2005

Realisatie
2020

Realisatie
2021

Elektriciteit

39,6

52,1

32,7

32,7

26,1-32,42

8,1-13,52

7-21

Industrie

86,4

66,3

53,3

53,2

54,4

40,9

32-47

Gebouwde omgeving

30,0

29,3

21,8

24,5

19,9

18,2

15-21

Mobiliteit

32,2

39,8

30,6

30,5

31,6

28,2

26-31

Landbouw

33,1

26,1

27,1

27,1

24,6

23,2

21-24

Landgebruik

5,7

5,2

4,2

4,3

3,9

3,7

3,0-4,2

Totaal

227,0

218,8

169,7

172,3

160,5-166,83

122,2-127,63

114-1393

Raming 2025 Raming 2030

Brandbreedte
2030

1 Bron: KEV2022.
2 Het ontbreken van een puntwaarde voor de elektriciteitssector heeft als gevolg dat de raming voor de nationale totale emissies ook alleen met een onzekerheidsbandbreedte
kan worden gegeven.
3 Deze bandbreedte voor het nationale totaal is afgeleid van de onzekerheidsbandbreedtes van de individuele sectoren, waarbij er rekening is gehouden met interacties
tussen onzekerheden. Dit is de reden waarom de bandbreedtes per sector niet optelbaar zijn tot de bandbreedte voor de nationale totale emissie.

Figuur 4 Kengetal: Elektriciteitsstoringen in minuten per jaar
35

33

30

27
25

23

27
23

23

23

23

23

21

20

20

24
23

23

23

23

21

20

23
22

20

15
2012

2013

2014

2015

2016

2017

Opgetreden elektriciteitsstoring

2018

2019

2020

2021

2022

Gemiddelde 2012-2022

Bron: Netbeheer Nederland
C. Beleidsconclusies
Beleidsconclusies Klimaatbeleid
Aanscherping Klimaatbeleid
Het kabinet heeft in het Coalitieakkoord de klimaatambitie aangescherpt en
in lijn gebracht met het nieuwe Europese klimaatbeleid (‘Fit-For-55’). Het
(eerste) wetsvoorstel voor aanpassing van de Klimaatwet, dat de
aanscherping van de doelen regelt, is in juli naar de Tweede Kamer
gezonden. Het onderliggende beleid is aangescherpt met het beleidspro­
gramma Klimaat. Dit beleidsprogramma is een aanvulling op het lopende
klimaatplan voor de periode 2021-2030 (dat werd gebaseerd op het Klimaat­
akkoord). Het beleidsprogramma Klimaat werd in juni in ontwerp naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

97

Tweede Kamer gestuurd. Het ontwerp beleidsprogramma is in de zomer
publiekelijk geconsulteerd en de Raad van State heeft het kabinet hierover
geadviseerd. Deze reacties zijn verwerkt in respectievelijk de Nota van
Antwoord en het Nader Rapport die met Prinsjesdag 2022 naar de Tweede
Kamer zijn gestuurd.
In de Klimaat- en Energieverkenning 2022 raamde PBL in november dat
de emissiereductie in 2030 op basis van het vastgesteld en voorgenomen
beleid uitkomt op 39-50% reductie ten opzichte van 1990. Een groot deel van
het nieuwe beleid uit het nieuwe beleidsprogramma van het kabinet
beschouwt PBL als geagendeerd beleid. Het gaat bijvoorbeeld om de
maatwerkafspraken in de industrie, het Nationaal Programma Landelijk
Gebied (NPLG), de subsidieregeling CO2-vrije gascentrales, diverse
maatregelen in de gebouwde omgeving en mobiliteit en het Klimaatfonds.
PBL raamt dat het effect van dit geagendeerd beleid leidt tot een reductie
van ongeveer 6 Mton, waarmee het doelbereik in 2030 uitkomt op 41 tot 52
%. Daarbij past de kanttekening dat voor een groot deel van het geagen­
deerde beleid nog geen inschatting van het effect mogelijk is of dat het effect
pas na 2030 optreedt.
Op basis van de PBL-raming ligt het kabinet nog niet op koers voor het
gestelde doel van 55% reductie in 2030. Zoals aangekondigd in het beleids­
programma Klimaat wil het kabinet het klimaatbeleid programmeren op
60% reductie, zodat 55% in 2030 met grote waarschijnlijkheid wordt
gehaald. Het kabinet zal hiertoe in het voorjaar van 2023 besluiten over
een aanvullend beleidspakket. In voorbereiding op deze besluitvorming
wordt het ontwerp-beleidsprogramma onderworpen aan een onafhankelijk
interdepartementaal beleidsonderzoek (IBO) dat in maart 2022 is afgerond.
Deze analyse geeft beleidsopties voor besluitvorming in het voorjaar.
Windenergie op zee
Naar aanleiding van het coalitieakkoord is besloten om de doelstellingen
voor windenergie op zee te verhogen van 11 GW naar circa 21 GW rond 2030
(Kamerstuk 32 813, nr. 974). In het Programma Noordzee, dat de Minister
van IenW op 18 maart 2022 aan de Tweede Kamer heeft aangeboden, zijn
windenergiegebieden aangewezen die hiervoor voldoende ruimte moeten
bieden (Kamerstuk 35 325, nr. 5). Vervolgens heeft het kabinet op 21 juni
2022 de Tweede Kamer de aanvullende routekaart windenergie op zee 2030
aangeboden (Kamerstuk 33 561, nr. 53). Daarin is de planning voor de
realisatie van de windparken op zee tot en met 2031 uiteengezet, inclusief
netaansluitingen van de windparken naar land. Hierbij is ook het Ontwik­
kelkader aangepast, waarmee TenneT de opdracht heeft gekregen de
netaansluitingen te realiseren. De Routekaart windenergie op zee kent een
gefaseerde aanpak, waarbij de planning voor een deel van de windparken
nog afhankelijk is van lopende onderzoeken. Daarom zal de Routekaart
periodiek worden aangepast wanneer deze onderzoeken gereed zijn en
daarmee de planning kan worden aangescherpt. Met de Routekaart wordt
de verhoogde ambitie voor windenergie op zee volgens plan uitgevoerd,
waarbij er nog wel operationele en juridische uitdagingen zijn om deze
windparken tijdig te realiseren.
Europese klimaatdoelen
Om de klimaatdoelstellingen in de EU en in Nederland te kunnen imple­
menteren heeft het kabinet voortvarend gewerkt om belangrijke onderdelen
uit het Fit for 55 pakket af te ronden. Zo zijn in 2022 de trilogen afgerond
voor de aanscherping van het ETS, inclusief de opname van maritieme
scheepvaart, het inrichten van een nieuw ETS voor de gebouwde omgeving

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

98

en mobiliteit met daaraan gekoppeld een Sociaal Klimaatfonds om sociale
gevolgen bij armere bevolkingsgroepen op te vangen, het vaststellen van
de nationale doelen voor het de individuele EU-lidstaten (ESR) en het
inrichten van een koolstofheffing aan de grens (CBAM).
Urgenda
De uitspraak van de rechter verplicht de Staat om de uitstoot vanaf 2020 met
minimaal 25% te reduceren ten opzichte van 1990. Gelet op de uitgangs­
punten die de Hoge Raad heeft geformuleerd, is de Staat vanaf 2020
gehouden tot steeds verdergaande reductie van de uitstoot in Nederland.
In de jaren na 2020 zal dus (steeds) meer dan 25% emissiereductie gereali­
seerd moeten zijn.
In 2021 was de uitstoot 24,1% lager dan in 1990, een terugval ten opzichte
van 2020 toen de emissiedaling neerkwam op 25,2%. Het voorlopige cijfer
over 2022 is nog niet beschikbaar. In de eerste drie kwartalen van 2022 was
de uitstoot lager dan in 2021, vooral vanwege lager aardgasgebruik,
waardoor het de verwachting is dat in 2022 wel 25% emissiereductie is
gerealiseerd.
Vanwege de gascrisis heeft het kabinet de Urgenda-maatregel productie­
beperking bij kolencentrales in 2022 ingetrokken. De inschatting is dat het
intrekken van de productiebeperking bij kolencentrales leidt tot een extra
cumulatieve uitstoot in de jaren 2022 ‒ 2024 van ca. 10 Mton. Deze uitstoot
zal in de periode tot 2030 in enige vorm gecompenseerd worden, net als
de daarmee samenhangende additionele uitstoot van stikstofoxiden. De in
2022 hogere gas- en elektriciteitsprijzen leidden tot substantieel minder
gasverbruik, waarmee al minder CO2-uitstoot wordt gerealiseerd. Om bereik
van het Urgenda-doel van ten minste 25% emissiereductie in de komende
jaren zeker te stellen, en om extra reductie in 2030 te realiseren, heeft het
kabinet met Prinsjesdag 2022 aangekondigd in te zetten op de uitwerking
van een pakket maatregelen dat leidt tot een significante en blijvende CO2en stikstofreductie ter compensatie van intrekking van de kolenmaatregel.
Over de maatregelen wordt in het voorjaar van 2023 besloten, in
samenhang met het aanvullende beleidspakket om in 2030 ten minste 55%
reductie te realiseren (t.o.v. 1990).
Beleidsconclusies Energiebeleid
Prijsplafond
Het kabinet heeft er in 2022 voor gekozen om een prijsplafond voor energie
in te stellen voor 2023 en over de maanden november en december een
tegemoetkoming van € 190 als korting op de energierekening uit te keren.
Het idee was om nu de inflatie ongekend hoog is en steeds meer gezinnen
en bedrijven in de problemen dreigen te komen door de hoge energie­
prijzen, de hoognodige verlichting voor de energierekening te bieden. Dit is
gelukt.
Het betreft een tijdelijke maatregel die op 1 januari 2023 is ingegaan en tot
het einde van 2023 doorloopt. Maar vanaf 1 november 2022 is er al
verlichting mogelijk met een tussenvariant waarbij een prijsplafond is
gesimuleerd en termijnbedragen zijn verlaagd. Kleinverbruikers ontvangen
in deze maanden via de energieleveranciers een tegemoetkoming van € 190
als korting op de energierekening. Voor deze tegemoetkoming ontvangen
de energieleveranciers een eenmalige subsidie. Voor de maanden
november en december is uiteindelijk € 3,1 mld uitgekeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

99

In december 2022 is een eerste voorschot verstrekt om de kosten in januari
2023 die gemoeid zijn met het prijsplafond te dekken. Om de subsidies te
kunnen verstrekken en dit voorschot uit te kunnen keren is een verplichtin­
genbudget van € 11,2 mld toegevoegd. De daadwerkelijk kasuitgaven voor
het eerste voorschot voor januari 2023 bedroegen € 370 mln.
Vulmaatregelen gasopslagen
Bij aanvang van de winter 2022-2023 waren de Nederlandse gasopslagen
met 92,02%35 goed gevuld: zowel gasopslag Norg als gasopslag Bergermeer
waren op 9 november 100% gevuld. Het Europese gemiddelde lag rond
de 95%. Dat de Nederlandse gasopslagen boven verwachting gevuld zijn, is
mede te danken aan de vulmaatregelen die het kabinet in het voorjaar 2022
genomen heeft toen bleek dat de omstandigheden op de gasmarkt
onvoldoende prikkels voor marktpartijen gaven om gas op te slaan.
Ten eerste heeft het kabinet een subsidiemaatregel ingesteld, die marktpar­
tijen een stimulans gaf om Bergermeer te vullen (Kamerstuk 33 529, nr.
1056). Acht partijen hebben gebruikt gemaakt van de subsidieregeling om
in totaal 12,58 TWh (27% van de gasopslag Bergermeer) aan gas op te slaan.
Uiteindelijk hebben marktpartijen – deels gesteund door het vangnet dat
de subsidieregeling bood – ca. 33,83 TWh aan gas in gasopslag Bergermeer
opslagen. Gedurende de periode waarin met behulp van de subsidiere­
geling gas is opgeslagen was de zomer-winterspread gemiddeld genomen
positief, waardoor marktpartijen zonder subsidie de gasopslag hebben
gevuld. Ten tweede heeft het kabinet aan EBN instemming verleend om
het deel van Bergermeer te vullen dat niet door marktpartijen wordt gevuld
en heeft daarvoor aan EBN een kostenvergoeding toegekend. EBN heeft
uiteindelijk 12,2 TWh aan gas opgeslagen in Bergermeer. Dit is minder dan
de 20 TWh waar ruimte voor was binnen de opdracht die het kabinet had
gegeven omdat marktpartijen uiteindelijk zelf meer gas opsloegen.
In mei 2023 wordt het precieze beeld duidelijk en kan het kabinet met
zekerheid zeggen wat de aanvullende kosten zijn geweest om te zorgen dat
de gasopslagen tot voldoende niveau gevuld zijn deze winter. Uitgangspunt
is dat deze eventuele kosten worden gedragen door de gebruikers, hiervoor
wordt gewerkt aan een heffing op geboekte capaciteit voor transport via
het landelijk gastransportnet van GTS (bovenop – maar niet in – de tarieven
voor gastransport).
Verder monitorde het kabinet het afgelopen jaar de vulling van de gasopslag
Norg nauwgezet. De gasopslag Norg is uiteindelijk zonder overheidsin­
grijpen tot 100% gevuld geraakt als gevolg van gunstige marktomstandig­
heden.
Waterstof Important Project of Common European Interest (IPCEI)
IPCEI waterstof heeft in 2022 een groot aantal mijlpalen doorgemaakt in
de vorm van golven.
Voor golf 1 is de eerste subsidiebeschikking afgegeven van circa € 22 mln
voor de ontwikkeling van elektrolysers.
Voor golf 2 zijn eind 2022 zeven subsidiebeschikkingen verstuurd met een
totale waarde van € 783,5 mln en een totale capaciteit van 1,15 GW voor
grootschalige elektrolyseprojecten.

35

Vulgraad op 13 november 2022, beschikbaar via: https://agsi.gie.eu/#/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

100

Voor golf 3 stond in november en december 2022 de subsidieregeling open.
Drie projecten op terrein van waterstofimport en opslag hebben een
projectplan ingediend. Deze projectplannen moeten nog door RVO worden
beoordeeld en zijn nog in afwachting van goedkeuring door de Europese
Commissie. Dit volgt in 2023.
Deze resultaten sluiten goed aan bij het beoogde beleid. Voor golf 3 zijn
de middelen nog niet door middel van een subsidiebeschikking verplicht
zoals de beoogd toen de middelen met de zevende incidentele suppletoire
begroting (ISB) naar 2022 zijn gehaald. Dit heeft te maken met verande­
ringen in het Europese notificatieproces. Ten tijde van deze ISB werd nog
verwacht dat notificatie al in 2022 zou plaatsvinden door versnellingen die
voortkwamen uit REPowerEU. Inmiddels is gebleken dat dit in 2023 zal
plaatsvinden. De samenloop van de tijdlijnen van het Europese en het
nationale proces blijft een uitdaging bij de uitvoering van het IPCEI-traject.
Regionale energiestrategieën
In 2021 hebben de RES-regio’s de RES 1.0 opgeleverd. Het afgelopen jaar
zijn de regio’s bezig geweest met het uitwerken en concretiseren van hun
bod uit de RES 1.0. De PBL-analyse 2022 laat zien dat het doel van 35 TWh
voor 2030 nog steeds binnen bereik is en dat de realisatie van pijplijnpro­
jecten het afgelopen jaar sterk is doorgezet. Tegelijkertijd constateert het
PBL dat regio’s moeite hebben met het omzetten van ambitie in nieuwe
pijplijn projecten, waardoor het risico op stilstand ontstaat. Dit komt onder
meer door de netcongestie, schaarste aan personeel en materialen, de
wisselingen van de wacht na de gemeenteraadsverkiezingen en de impact
van de uitspraken van de Raad van State naar aanleiding van het Nevele
arrest en het Porthos-project. PBL concludeert ook dat het RES-beleids­
proces is versterkt en verduidelijkt doordat is vastgesteld dat nieuwe of
aangepaste kaders in een herijkte RES in veel gevallen na inwerkingtreding
van de Omgevingswet m.e.r.-plichtig zijn. Omdat het PBL constateert dat
het kwantitatieve doel van 2030 binnen bereik ligt zijn er vooralsnog geen
redenen tot aanvullende maatregelen. De opdrachtgevende partijen van
het nationaal programma RES (NP RES) kijken kritisch naar het tijdspad en
de opgave van 35 TWh.
De continuering van de RES’en is geborgd. Er is jaarlijks € 12 mln
beschikbaar voor de proceskosten van de 30 RES-regio’s samen. Ook is de
financiering van het NP RES gecontinueerd. Dit maakt onderdeel uit van
de in totaal € 5,38 mld voor de uitvoeringskosten klimaat- en energiebeleid
van gemeenten en provincies voor de jaren 2023 tot en met 2030
Carbon capture & Storage (CCS)
De afvang en opslag van CO2 is een essentieel instrument om de klimaat­
doelstelling van de Nederlandse industrie te behalen. In 2021 waren al
concrete stappen gezet om de ontwikkeling van CO2-transport en opslagin­
frastructuur te ontwikkelen. In 2022 is dit voortgezet. De definitieve opslag­
vergunning voor de permanente opslag van CO2 is verstrekt aan het
Porthos-project. Om de voortgang van het Porthos-project te waarborgen,
heeft het kabinet in 2022 een garantie verstrekt aan het project waarmee
de benodigde contracten en voorinvesteringen kunnen worden aangegaan.
Ook is de RCR-procedure voor het Aramis-project gestart met de publicatie
van de definitieve Notitie Reikwijdte en Detailniveau (NRD) in november
2022. EZK heeft EBN instemming verleend om deel te nemen aan de eerste
ontwikkelfase van het Aramis-project. Om de internationale samenwerking
op het gebied van CCS te bevorderen heeft Nederland met Denemarken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

101

een MoU afgesloten en neemt het deel in het EU Clean Energy and
Technology Partnership waar internationale onderzoeksprojecten worden
gestimuleerd.
Afhandeling mijnbouwschade
Sinds 1 juli 2020 kunnen burgers en kleine bedrijven mogelijke schade aan
gebouwen door bodembeweging als gevolg van opslag of winning van olie
en gas in of uit kleine velden melden bij de onafhankelijke Commissie
Mijnbouwschade. Vanaf 1 november 2021 adviseert de Commissie
Mijnbouwschade ook over mogelijke schade door bodembeweging als
gevolg van zoutwinning. De Commissie Mijnbouwschade ontzorgt de
schade melder door te onderzoeken wat de oorzaak en omvang van de
schade is. Daarmee neemt de Commissie Mijnbouwschade in feite de
bewijslast van de schademelder over. In de periode 1 juli 2021 tot en met
31 oktober 2022 heeft de Commissie Mijnbouwschade 84 schademeldingen
in behandeling genomen.
Warmtewet
Collectieve warmtebronnen en -netten spelen een belangrijke rol in het
behalen van de CO2-emissiereductiedoelstellingen voor 2030 en daarna.
Het wetsvoorstel Collectieve Warmtevoorziening beoogt de groei en
verduurzaming van collectieve warmtesystemen in de gebouwde
omgeving te faciliteren en vormt zo een belangrijke fundament voor de
energietransitie (Kamerstuk 30 196, nr. 566). Het wetsvoorstel is samen te
vatten in vier pijlers: marktordening, tariefregulering, duurzaamheid en
leveringszekerheid (Kamerstuk 30 196, nr. 694, Kamerstuk 30 196, nr. 704 en
Kamerstuk 30 196, nr. 743). Het voornemen is het wetsvoorstel in 2023 bij
de Tweede Kamer in te dienen. Sinds op 21 oktober 2022 in de ministerraad
is besloten dat het eigendom van de infrastructuur verplicht voor meer dan
de helft in publieke handen komt te liggen, kan het wetsvoorstel worden
afgemaakt. Als gevolg van dit besluit is op twee thema’s nadere beleids­
ontwikkeling vereist: het opbouwen van publieke realisatiekracht voor de
langere termijn en het borgen van investeringszekerheid voor private
warmtebedrijven op de korte termijn. Beide hebben invloed op het uitein­
delijke wetsvoorstel en besluitvorming dient dan ook afgerond te worden
voordat het wetsvoorstel in kan worden gediend.
Uitwerking landenspecifieke aanbevelingen (motie Schouw)
De Europese Commissie heeft in 2020 een landenspecifieke aanbeveling
gedaan om investeringen toe te spitsen op de groene en digitale transitie,
onder andere op de ontwikkeling van duurzame infrastructuur en het
schoon en efficiënt opwekken en gebruiken van energie. Het kabinet erkent
in zijn reactie dat een ambitieus klimaat- en energiebeleid en digitalise­
ringsbeleid essentieel is voor het toekomstige verdienvermogen van
Nederland (brief van 5 juni 2020, Kamerstuk 21 501-20, nr. 1558). De ontwik­
keling van duurzame infrastructuur is de inzet van het Programma Energie­
hoofdstructuur, waarin een nieuwe ruimtelijke planning van het
energiesysteem wordt opgezet. Voor de ontwikkeling van het efficiënt
opwekken van energie is de SDE+ in 2020 verbreed van hernieuwbare
energieproductie naar CO2-reductie: de SDE++. Ook zijn er verschillende
regelingen beschikbaar voor investeringen in innovatie voor de energie­
transitie. Daarnaast heeft dit kabinet besloten tot een Klimaatfonds,
waarmee extra wordt geïnvesteerd in de groene transitie en er ook ruimte
is gecreëerd voor investeringen in de ontwikkeling van de energie infra­
structuur voor de transitie en de opschaling van hernieuwbare energie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

102

De Europese Commissie heeft in 2021 vooralsnog geen landenspecifieke
aanbevelingen gedaan voor het beleid op het gebied van klimaat en energie.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 28 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 4 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting1,2

Realisatie

Verschil

2018

2019

2020

2021

2022

2022

2022

Verplichtingen

11.778.791

10.752.857

9.775.219

6.728.172

28.512.525

12.417.722

16.094.803

Uitgaven

2.875.719

2.925.027

3.674.944

3.388.161

8.880.062

4.356.973

4.523.091

Subsidies

1.412.704

1.664.641

2.160.036

3.038.234

4.912.846

3.956.202

956.644

Missiegedraven Onderzoek Ontwikkeling en
Innovatie (MOOI)

63.400

57.589

40.675

54.508

59.862

60.135

‒ 273

Hernieuwbare Energietransitie (HER+)

30.665

26.535

38.427

25.539

29.610

42.140

‒ 12.530

Energie-efficiency

7.092

3.281

3.260

2.959

1.273

2.368

‒ 1.095

Green Deals

3.903

118

141

25

45

500

‒ 455

Demonstratieregeling Klimaat- en Energieinnovatie (DEI+)

28.193

42.139

33.605

53.144

71.256

75.963

‒ 4.707

Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw
(SDS)

860

1.392

2.834

4.890

3.307

7.075

‒ 3.768

Projecten Klimaat en Energieakkoord

3.628

1.708

1.612

672

2.227

3.981

‒ 1.754

MEP

25.492

1.515

429

SDE

615.295

559.025

587.388

604.440

SDE+

486.646

706.742

1.192.654

SDE++

0

0

204.728

687.400

‒ 482.672

1.932.881

666.705

2.585.508

‒ 1.918.803

120

1.488

76.855

‒ 75.367

Aardwarmte

21.000

20.000

15.000

15.000

17.500

17.500

0

ISDE-regeling

69.864

84.368

101.383

112.141

249.518

258.000

‒ 8.482

Compensatie Energie-intensieve bedrijven
(ETS)

36.895

40.313

110.083

172.739

0

0

0

Carbon Capture and Storage (CCS)

1.438

6.586

6.285

3.927

2.677

4.080

‒ 1.403

Subidieregeling Energiebesparing en
duurzame energie sportaccommodaties
(EDS)

7.809

36

32

0

0

Hoge Flux Reactor

7.250

7.250

7.451

6.401

0

Elektrisch rijden

232

42

3.042

6.791

14.460

32.304

16.711

4.014

16.421

Caribisch Nederland
Overige subsidies

6.401

6.401

0

0

34.887

6.144

28.743

57.565

50.000

7.565

4.000

‒ 4.000

Opschalingsinstrument waterstof
Maatregelen voor CO2-reductie

82.500

303

Subsidieregeling Coöperatieve
Energieopwekking (SCE)

19

0

0

42.519

‒ 42.023

0

0

8.424

25.633

‒ 17.209

45

0

45

496

Nationale co-financiering EU Innovation
Fund
Subsidie ondersteuning verduurzaming
mkb

104

IPCEI waterstof
Vulmaatregelen gasopslag
Infrastructuur Duurzame Industrie (PIDI)

1.039

Schadeafhandeling mijnbouw Limburg
Tegemoetkoming energieprijzen 2022
Tijdelijk prijsplafond energie
kleinverbruikers 2023
Leningen

19.840

Lening Pallas

19.840

3.000

4.000

5.000

0

0

0

1.039

0

0

3.123.553

0

3.123.553

370.240

0

370.240

1.061.400

61.400

1.000.000

0

0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

103

Vastgestelde
begroting1,2

Realisatie
Lening EBN

3.000

4.000

5.000

Lening EBN voor vullen Bergermeer

0

1.000.000

0

0

0

0

0
‒ 20.717

1.019
1.019

Opdrachten

9.053

6.718

20.845

10.570

16.236

36.953

Onderzoek mijnbouwbodembeweging

2.410

1.937

1.938

2.515

2.552

1.986

566

1.059

1.193

1.153

2.425

‒ 1.272

0

0

203

163

320

623

‒ 303

Uitvoeringsagenda Klimaat
Klimaat mondiaal

0

0

1.000.000

Verliesdeclaratie aardwarmte

4.475

879

Joint Implementation

4.475

61.400

Garanties

SodM onderzoek

0

Verschil

61.400

1.368
373

288

92

120

275

156

139

335

‒ 196

Onderzoek en opdrachten

5.299

3.005

17.370

6.543

12.072

31.584

‒ 19.512

Bijdrage aan agentschappen

65.341

75.957

84.148

89.683

106.102

81.435

24.667

Bijdrage RVO.nl

56.675

66.634

71.171

77.196

90.998

64.746

26.252

397

882

4.002

4.103

‒ 101
‒ 339

Bijdrage Agentschap Telecom
Bijdrage NEa

5.594

5.962

8.766

7.117

7.197

7.536

Bijdrage KNMI

1.147

1.419

1.437

2.047

1.424

1.264

160

Bijdrage NVWA

721

703

703

841

846

886

‒ 40

1.600

‒ 1.600

1.204

1.239

1.674

1.600

1.635

1.300

335

Bijdrage aan ZBO's/RWT's

150.348

142.831

128.307

125.186

134.579

142.417

‒ 7.838

Doorsluis COVA-heffing

110.760

110.088

94.845

89.426

96.233

111.000

‒ 14.767

TNO kerndepartement

37.809

31.637

32.547

34.688

36.965

29.690

7.275

TNO-SodM

1.779

1.106

915

1.072

1.381

1.727

‒ 346

Bijdrage aan medeoverheden

20.988

15.978

8.971

19.020

13.236

1.340

11.896

Uitkoopregeling

20.988

15.978

8.971

19.020

2.454

1.340

1.114

Regeling toezicht energiebesparingsplicht

10.732

0

10.732

Uitvoeringskosten klimaat medeoverheden

50

0

50

Bijdrage RIVM
Bijdrage RWS

Bijdragen aan (inter)nationale organisaties

158.686

10.800

10.446

33.578

9.110

10.893

‒ 1.783

Nuclear Research Group (NRG)

158.040

9.008

9.207

32.094

7.789

8.259

‒ 470

646

1.792

1.239

1.484

1.321

1.624

‒ 303

PBL Rekenmeesterfunctie

1.010

‒ 1.010

ILT handhaving F-gassen

0

0

Internationale contributies

Stortingen begrotingsreserves

1.037.740

1.005.102

1.253.716

66.890

2.626.555

66.333

2.560.222

Storting in begrotingsreserve duurzame
energie en klimaattransitie

537.740

993.682

1.253.716

66.333

2.626.555

66.333

2.560.222

Storting begrotingsreserve maatregelen
voor CO2-reductie

500.000

11.000

0

0

0

0

Storting in begrotingsreserve aardwarmte
Ontvangsten

420

557

3.201.275

2.390.399

3.738.266

4.346.787

6.819.604

3.720.277

3.099.326

110.760

110.088

94.845

89.426

96.233

111.000

‒ 14.767

Opbrengst heffing ODE (SDE++)

1.033.046

1.631.970

2.542.250

3.077.606

2.825.906

2.692.000

133.906

Aardgasbaten

1.461.955

Ontvangsten COVA

0

Ontvangsten zoutwinning

2.599

2.399

2.391

2.412

3.288

2.511

777

Onttrekking reserve duurzame energie en
klimaattransitie

73.000

78.000

236.020

259.886

1.576.186

4.186

1.572.000

ETS-ontvangsten

504.215

440.136

441.408

893.987

1.135.862

900.000

235.862

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

104

Vastgestelde
begroting1,2

Realisatie
Onttrekking begrotingsreserve maatregelen
voor CO2-reductie
Diverse ontvangsten

15.700

115.790

395.210

12.016

26.142

Verschil

0
23.470

0

116.007

10.580

105.427

Ontvangsten lening EBN Bergermeer

1.002.656

0

1.002.656

Opbrengsten tenders Wind op Zee

63.465

0

63.465

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
2 NB de stand zoals gepresenteerd onder de stand vastgestelde begroting wijkt af van de stand vastgestelde begroting bij de eerste suppletoire begroting, tweede suppletoire
begroting, de vierde tot en met de tiende incidentele suppletoire begrotingen en de slotwet. De reden hiervoor is dat in het jaarverslag de ISB's die zijn ingediend tussen
de vaststelling van de ontwerpbegroting en de vaststelling van de eerste suppletoire begroting zijn opgeteld bij realisatie.

Tabel 29 Uitsplitsing verplichtingen (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verplichtingen

Vastgestelde
begroting1,2

2018

2019

2020

2021

2022

2022

2022

11.778.791

10.752.857

9.775.219

6.728.172

28.512.525

12.417.722

16.094.803

8.250

799.000

44.200

754.800

11.778.791

10.752.857

9.775.219

6.719.922

27.713.525

12.373.522

15.340.003

waarvan garantieverplichtingen
waarvan overige verplichtingen

Verschil

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
2 NB de stand zoals gepresenteerd onder de stand vastgestelde begroting wijkt af van de stand vastgestelde begroting bij de eerste suppletoire begroting, tweede suppletoire
begroting, de vierde tot en met de tiende incidentele suppletoire begrotingen en de slotwet. De reden hiervoor is dat in het jaarverslag de ISB's die zijn ingediend tussen
de vaststelling van de ontwerpbegroting en de vaststelling van de eerste suppletoire begroting zijn opgeteld bij realisatie.

E. Toelichting op de instrumenten
Verplichtingen
Garantieverplichtingen
Garantieregeling aardwarmte
Voor de garantieregeling aardwarmte zijn in 2022 geen garantieverplich­
tingen afgegeven, zodat het gehele garantieplafond van € 44,2 mln niet is
benut.
Lening COVA
De minister voor Klimaat en Energie heeft in 2022 aan COVA de opdracht
gegeven om 500 kiloton extra dieselvoorraad aan te leggen (zie Kamerstuk
36 045 nr. 125). Hiervoor heeft COVA gebruik gemaakt van de leenfaciliteit
bij het Ministerie van Financiën, waarvoor het Ministerie van EZK garant
staat. In 2022 heeft COVA € 799 mln aan nieuwe leningen afgesloten en € 339
mln aan leningen afgelost. Op 31 december 2022 was het saldo van de
leningen daarmee € 460 mln hoger dan een jaar eerder.
Overige verplichtingen
Het hogere bedrag aan overige verplichtingen (€ 15,3 mld) heeft een aantal
oorzaken. De belangrijkste hiervan zijn (van groot naar klein, bedragen
boven de € 10 mln):
– Voor het prijsplafond energieleveranciers 2023 is in het najaar van 2022
met de 10e Incidentele Suppletoire Begroting (ISB) budget aan de EZKbegroting toegevoegd. Hierop is in 2022 uiteindelijk voor een bedrag van
€ 4.772,6 mln aan subsidieverplichtingen verstrekt.
– Voor de Compensatie Energieverbruik Kleinverbruikers 2022 is in het
najaar van 2022 met de 9e ISB budget toegevoegd aan de EZK-begroting
om kleinverbruikers in de maanden november en december te kunnen
compenseren voor de gestegen energieprijzen. Hiervoor is in 2022 een
bedrag van € 3.126 mln aan subsidieverplichtingen aangegaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

105

–

–

–

–

–
–

–

–

–

–

–

–

–

Door de hoge energieprijzen is in 2022 veel minder bevoorschot op de
SDE-, SDE+ en de SDE++-subsidies dan bij Ontwerpbegroting geraamd.
De ongebruikte middelen binnen het SDE-domein zijn in hun geheel in
de reserve duurzame energie en klimaattransitie gestort. Omdat elke
storting ook een verplichting is, heeft dit geleid tot een additionele
realisatie op het verplichtingenbudget van € 2.560,2 mln (zie ook bij
Uitgaven).
Ter financiering van de lening aan EBN voor het vullen van de gasopslag
in Bergermeer is € 2.300 mln aan de Ontwerpbegroting toegevoegd en
verplicht.
Bij 1e Nota van Wijziging is het verplichtingenbudget van de SDE++regeling in de Ontwerpbegroting vanuit de Aanvullende Post met € 6 mld
opgehoogd naar € 11 mld. Hierop is in 2022 uiteindelijk € 1.253,9 mln
meer verplicht dan oorspronkelijk begroot, vooral doordat er in 2022
meer verplichtingen zijn aangegaan op de openstelling 2022: gepland
was dat een groter deel pas in 2023 zou worden aangegaan.
Voor de IPCEI Waterstof (golf 2) was bij Ontwerpbegroting nog geen
verplichtingenbudget beschikbaar. Daarom is het hiervoor in 2023
beschikbare budget naar 2022 geschoven. Uiteindelijk is in 2022 voor
een bedrag van € 783,5 mln aan subsidieverplichtingen aangegaan.
Aan de Gasunie is € 92,5 mln subsidie verstrekt voor het WarmtelinQproject, hiermee was in de Ontwerpbegroting geen rekening gehouden.
Aan het oorspronkelijke verplichtingenbudget voor de Demonstratiere­
geling Klimaat- en Energie-innovatie (DEI+) zijn bij Voorjaarsnota 2022
bedragen toegevoegd vanuit artikel 2 van de EZK-begroting (€ 42,6 mln)
voor de TSE-Industrie en vanuit de BZK-begroting (€ 9 mln) voor
Aardgasvrije wijken. Ook is verplichtingenbudget toegevoegd omdat
veel verplichtingen uit de openstelling 2021 pas in 2022 verplicht zijn. Dit
alles heeft geleid tot een overschrijding van € 84,3 mln.
Op het budget voor Missiegedreven Onderzoek, Ontwikkeling en
Innovatie (MOOI) is in 2021 € 44.5 mln meer verplicht, vooral doordat bij
Voorjaarsnota 2022 € 27,2 mln vanuit de begroting van BZK (voor de
MOOI-gebouwde omgeving) aan het MOOI-budget is toegevoerd en er
vanuit het het budget 2023 € 24,6 mln naar 2022 is geschoven.
Op het budget voor Caribisch Nederland is € 38,6 mln meer verplicht dan
oorspronkelijk begroot doordat een extra impuls is gegeven aan de
verduurzaming van de elektriciteitsopwekking op Bonaire, Saba en SintEustatius.
Op het uitvoeringsbudget van RVO.nl is € 26,3 mln meer verplicht dan
oorspronkelijk begroot. Zie voor een toelichting op deze overschrijding
onder 'Bijdragen aan agentschappen'.
Voor de vulmaatregelen gasopslag was in de Ontwerpbegroting een
budget gereserveerd van € 623,3 mln. Op dit budget is vervolgens € 21,1
meer aan verplichtingen aangegaan dan begroot.
Voor de IPCEI Waterstof (golf 1) is pas bij 2e Suppletoire Begroting 2022
verplichtingenbudget aan de EZK-begroting toegevoegd. Hierop is
uiteindelijk voor een bedrag van € 21,7 mln aan verplichtingen
aangegaan.
In 2022 heeft EZK een bijdrage van € 16 mln toegezegd voor het
Saneringsfonds Windpark Flevoland, hier was in de Ontwerpbegroting
geen rekening gehouden. De bijbehorende kasuitgaven worden tussen
2022 en 2029 gedekt door overhevelingen van het Rijksvastgoedbedrijf.
Voor het Nationaal Programma Regionale Energie Strategieën (NP RES)
is in 2022 voor een bedrag van € 15,8 mln aan subsidies toegezegd.
Omdat dit gefinancierd is uit het budget voor Uitvoeringskosten klimaat
medeoverheden en dit budget pas vanaf 2023 beschikbaar was, is
hiervoor verplichtingenbudget van 2023 naar 2022 geschoven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

106

–

Gelet op de grote vraag naar subsidies voor warmtepompen en isola­
tiemaatregelen is het subsidieplafond van de InvesteringsSubsidie
Duurzame Energie (ISDE) in 2022 fors verhoogd. Uiteindelijk is € 12,2
mln meer verplicht dan oorspronkelijk begroot.

Uitgaven
Subsidies
Hernieuwbare Energietransitie (HER+)
Op de HER+ is € 12,5 mln minder uitgegeven dan begroot, vooral door
lagere uitbetalingen op de openstellingen tot en met 2022 en het
doorschuiven van subsidieprojecten naar 2023.
SDE
Door de hoge energieprijzen in 2022 was de onrendabele top van veel
energieprojecten veel kleiner dan waar in de begroting rekening gehouden
was, zodat op deze projecten veel minder aan subsidie uitbetaald hoefde te
worden. Ook heeft RVO.nl in 2022 een aantal terugbetalingen op verstrekte
voorschotten ontvangen die verrekend zijn met de in 2022 verstrekte
voorschotten. Dit heeft geleid tot een lagere realisatie op het SDE-budget
van € 483 mln. Het volledige bedrag van de onderuitputting is in de reserve
duurzame energie en klimaattransitie gestort.
SDE+
Evenals bij de SDE is hier sprake van een veel lagere realisatie (€ 1.919 mln)
dan waar bij de Ontwerpbegroting rekening was gehouden. Ook hier is de
belangrijkste oorzaak dat de hoge energieprijzen geleid hebben tot veel
lagere subsidievoorschotten. En ook bij de SDE+-regeling zijn terugbeta­
lingen op te hoge voorschotten die subsidieontvangers hebben ontvangen
verrekend met de in 2022 verstrekte voorschotten. Het volledige bedrag van
de onderuitputting is in de reserve duurzame energie en klimaattransitie
gestort.
Tabel 30 Begroting/realisatie begrotingsreserve Duurzame Energie (bedragen x € 1.000
Ontwerpbegroting

Najaarsnota

Realisatie

SDE

687.400

162.000

204.728

42.728

SDE+

2.585.508

706.035

666.705

‒ 39.330

Waarvan SDE+-regeling

2.229.208

436.000

434.089

‒ 1.911

28.000

12.000

3.819

‒ 8.181
‒ 29.238

Waarvan flankerend beleid SDE+

Verschil

Waarvan flankerend beleid WOZ

175.300

46.060

16.822

Waarvan TenneT aanleg net op zee

153.000

211.975

211.975

0

SDE++

76.855

93.290

1.488

‒ 91.802

Waarvan SDE++-regeling

36.855

13.290

1.488

‒ 11.802

Waarvan statistische overdracht

40.000

80.000

‒

‒ 80.000

HER+

42.140

32.262

29.610

‒ 2.652

ISDE

130.000

285.000

249.518

‒ 35.482

66.333

2.400.389

2.626.555

226.166

3.588.236

3.678.976

3.778.604

99.628

Storting in reserve DE
Totaal

Tabel 30 geeft de verschillen tussen de Ontwerpbegroting, de Najaarsnota
en de uiteindelijke realisaties weer. De hogere realisatie bij de uitgaven
wordt gecompenseerd door een vrijwel even grote hogere ontvangst aan
terugbetaalde subsdievoorschotten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

107

Caribisch Nederland
Vooral de verduurzaming van de elektriciteitsopwekking op Bonaire, Saba
en Sint-Eustatius (zie bij Verplichtingen) heeft in 2022 geleid tot € 28,7 mln
aan hogere kasuitgaven.
Subsidieregeling Coöperatieve Energieopwekking (SCE)
De kasmiddelen horend bij de ophoging van het SCE-budget in 2022
(amendement Boucke c.s. Kamerstuk 35 300-XIII, nr.16 stonden nog niet in
het juiste ritme, de uitfinanciering van een SCE-beschikking strekt zich uit
over 15 jaar. Deze middelen zijn met een kasschuif in het juiste ritme gezet
en zijn daarom niet in 2022 tot besteding gekomen. Daarnaast speelde
een vertraging in de uitbetaling van de kasmiddelen uit de SCE-openstelling
in 2021.
Subsidieregeling Verduurzaming MKB (SVM)
De SVM is in juli 2022 tijdelijk stopgezet omdat er signalen waren van
oneigenlijk gebruik van de regeling. Hierdoor is ook het beschikbare
kasbudget voor een groot deel niet besteed, de lagere realisatie bedraagt
€ 17,2 mln. Op basis van het amendement-De Jong c.s. is van de onderuit­
putting € 11,5 mln naar het SDE++-budget geschoven, zodat dit bedrag
meeloopt in de storting in de reserve duurzame energie en klimaattransitie
en in 2023 door een onttrekking aan de reserve weer voor de SVM
beschikbaar komt.
Tegemoetkoming energieprijzen 2022
Voor de regeling Compensatie Energieverbruik Kleinverbruikers 2022 is in
het najaar van 2022 met een ISB budget toegevoegd aan de EZK-begroting
(zie bij Verplichtingen). Op de regeling is in 2022 een totaalbedrag van
€ 3.123,6 mln uitbetaald.
Tijdelijk prijsplafond energie kleinverbruikers 2023
Ook voor het Tijdelijk prijsplafond energie kleinverbruikers in 2023 is bij
10e ISB budget toegevoegd aan de EZK-begroting. In de kasraming voor
2022 was rekening gehouden met een bevoorschotting op de aan energie­
leveranciers af te geven subsidies van € 1.451 mln. Uiteindelijk is hierop
slechts € 370 mln bevoorschot, omdat het merendeel van de subsidieaan­
vragen pas begin 2023 is ingediend. Op basis van de ingediende aanvragen
in december 2022 zijn door RVO.nl ook de eerste maandelijkse voorschotten
uitgekeerd.
Leningen
Lening EBN voor vullen gasopslag Bergermeer
Op de lening aan EBN voor het vullen van de gasopslag Bergermeer is
uiteindelijk van de toegezegde € 2,3 mld slechts € 1 mld bevoorschot. Een
lager bedrag volstond omdat de gasprijzen in het laatste kwartaal van 2022
fors daalden en marktpartijen meer bijdroegen aan het vullen van de
gasopslag, zodat het dynamische vuldoel van EBN daalde. De lening is eind
2022 in zijn geheel terugbetaald (zie bij Ontvangsten).
Opdrachten
Onderzoek en opdrachten
De lagere realisatie op dit onderdeel is met name veroorzaakt doordat een
budget van € 14,2 mln verschoven is naar de Regeling Toezicht Energiebe­
sparingsplicht (zie bij Bijdrage aan medeoverheden).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

108

Bijdragen aan agentschappen
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
Aan uitvoeringskosten van RVO.nl is in 2022 in totaal € 26,3 mln meer
uitgegeven dan oorspronkelijk begroot. Deze hogere uitgaven worden
voornamelijk veroorzaakt door:
– Overheveling door BZK van budget (€ 6,2 mln) voor de uitvoering van
de MOOI/Gebouwde omgeving, de DEI+/Aardgasvrije wijken en het
Expertisecentrum Warmte (ECW).
– Overheveling vanuit artikel 2 (€ 2,5 mln) voor de uitvoering van de TSEIndustrie, de DEI+-Industrie en voor de ondersteuning van PIDIprojecten.
– Toevoeging vanuit het Klimaatfonds (€ 5 mln) om bestaande budgettaire
knelpunten in de uitvoering van klimaatregelingen te dekken.
– Overheveling vanuit andere beleidsbudgetten op artikel 4 om resterende
budgettaire knelpunten in de uitvoering te dekken.
Bijdragen aan ZBO’s/RWT’s
Doorsluis COVA-heffing
In 2022 is er minder aan COVA-heffing ontvangen dan geraamd (zie bij
Ontvangsten), omdat er door de hogere brandstofprijzen in 2022 minder is
getankt aan de pomp dan verwacht. Hierdoor is er ook minder aan
ontvangsten aan de Stichting COVA uitbetaald.
Bijdragen aan medeoverheden
Regeling Toezicht Energiebesparingsplicht
Het voor de Regeling Toezicht Energiebesparingsplicht benodigde budget
is in 2021 in eerste instantie toegevoegd aan het budget voor Onderzoek en
opdrachten (zie bij Opdrachten). In 2022 is dit gehele budget voor de jaren
2022 tot en met 2026 (totaal € 56 mln) verschoven naar de post Regeling
Toezicht Energiebesparingsplicht. Op het voor 2022 beschikbare budget is
uiteindelijk € 10,7 mln betaald.
Stortingen begrotingsreserves
Storting in begrotingsreserve duurzame energie en klimaattransitie
De volledige onderuitputting op de voor de SDE, SDE+, SDE++, HER+ en
ISDE beschikbare budgetten (€ 2.626,6 mln) is aan de reserve duurzame
energie en klimaattransitie toegevoegd.
Ontvangsten
Ontvangsten COVA
Zie voor een toelichting op de lagere ontvangsten Doorsluis COVA-heffing
onder Bijdrage aan ZBO’s en RWT’s.
Opbrengst heffing ODE (SDE+)
Op de ODE is in 2022 € 133,9 mln meer aan heffingsopbrengsten ontvangen
dan oorspronkelijk begroot. 2022 is het laatste jaar dat er nog ODE geheven
wordt, vanaf 2023 is de ODE opgegaan in de Energiebelasting (EB).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

109

Onttrekking begrotingsreserve duurzame energie en klimaattransitie
Zoals in het coalitieakkoord van het kabinet Rutte-IV is afgesproken is in
totaal € 1.572 mln aan de reserve duurzame energie en klimaattransitie
onttrokken en toegevoegd aan het SDE++-budget. Daarnaast is € 4,2 mln
onttrokken ter financiering van de kasgevolgen in 2022 van het
amendement-Sienot (ophoging SCE-regeling met € 67 mln naar € 100 mln).
ETS-Ontvangsten
Aan ETS-ontvangsten is in 2022 € 235,9 mln meer gerealiseerd dan
oorspronkelijk begroot. Voor de ETS-ontvangsten is bij Ontwerpbegroting
een inschatting gemaakt op basis van de verwachte prijs van CO2-emissie­
rechten. Omdat de gemiddelde prijs van CO2-emissierechten in 2022 hoger
was dan waar bij Ontwerpbegroting vanuit werd gegaan, zijn er in 2022
meer ontvangsten gerealiseerd.
Diverse ontvangsten
Het bedrag aan diverse ontvangsten is € 105,4 mln hoger dan begroot,
omdat ontvangers van SDE- en SDE+-subsidie in 2022 voorschotten die in
2021 en eerder uitbetaald waren hebben teruggestort naar RVO.nl.
Ontvangsten lening EBN Bergermeer
Bij het verstrekken van de lening aan EBN werd ervan uitgegaan dat de
lening in 2023 zou worden afgelost. De lening is echter (met rente) al in
december 2022 door EBN terugbetaald.
Ontvangsten tenders Wind op Zee
Voor wind op zee is in totaal € 63,5 mln aan ontvangsten gerealiseerd waar
bij Ontwerpbegroting geen rekening mee gehouden was. Dit betreft de
opbrengst van de in 2022 uitgeschreven tender voor het windpark Hollandse
Kust West (kavel 7). Deze ontvangst werd eigenlijk pas in 2023 verwacht.
Toelichting op de begrotingsreserves
Tabel 31 Stand begrotingsreserves per 31 december 2022 (bedragen x
€ 1.000)
Waarvan
juridisch
verplicht
Begrotingsreserve Aardwarmte
Begrotingsreserve Duurzame Energie en Klimaattransitie
Begrotingsreserve aan NRG verstrekte leningen

18.056

100%

5.029.599

100%

6.600

0%

Tabel 32 Begrotingsreserve Aardwarmte (bedragen x € 1.000)
Stand 1/1/2022

18.056

+ Storting
– Onttrekking
Stand per 31/12/2022

18.056

De begrotingsreserve voor de garantieregeling Aardwarmte is bedoeld om
het budget voor deze regeling meerjarig in te kunnen zetten en een
eventuele mismatch in de tijd tussen inkomsten en uitgaven op te vangen.
Om gebruik te kunnen maken van de garantieregeling Aardwarmte betalen
marktpartijen een premie aan de uitvoerder van de regeling (RVO.nl) die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

110

wordt gestort in de begrotingsreserve. In 2022 zijn er geen nieuwe verlies­
declaraties op basis van de garantieregeling bij RVO.nl ingediend en zijn ook
geen nieuwe garanties afgegeven, zodat er ook geen provisie-inkomsten
zijn geweest..
Uit het toetsingskader van de garantieregeling Aardwarmte blijkt dat, gelet
op het risicoprofiel van de aardwarmtegaranties (tussen de 1,4% kans op
volledige en 7,6% op gedeeltelijke mislukking), de huidige omvang van de
begrotingsreserve samen met de over de verstrekte garanties te ontvangen
provisies (7%) ruim voldoende is om de komende jaren een gemiddeld
garantieplafond van € 44,2 mln per jaar mogelijk te maken. Gelet op de
uitstaande garanties en het genoemde risicoprofiel is de gehele reserve
benodigd om mogelijke verliesdeclaraties op te kunnen vangen en is
daarmee voor 100% juridisch verplicht.
Tabel 33 Begrotingsreserve Duurzame Energie en Klimaattransitie
(bedragen x € 1.000)
Stand 1/1/2022

3.979.230

+ Storting

2.626.555

– Onttrekking

‒ 1.576.186

Stand per 31/12/2022

5.029.599

De begrotingsreserve Duurzame Energie en Klimaattransitie is bestemd
voor onbesteed gebleven middelen als gevolg van vertraging bij projecten
waaraan reeds subsidie is toegekend en reeds verplichte projecten die niet
tot uitvoering komen en door andere projecten moeten worden vervangen
met het oog op het bereiken van de doelstelling voor duurzame energie­
productie of CO2-reductie. Het gaat hier om middelen ten behoeve van de
MEP, SDE, SDE+, SDE++, ISDE en de HER+. Via de begrotingsreserve blijven
de middelen beschikbaar tot het moment dat ze alsnog zullen worden
uitbetaald. In 2022 is € 2.626,6 mln in de reserve gestort en € 1.576,2 mln
aan de reserve onttrokken, zodat het saldo van de reserve met € 1.050,4 mln
is toegenomen.
Tabel 34 Specificatie stortingen/onttrekkingen begrotingsreserve Duurzame Energie en Klimaattransitie
(bedragen x € 1 mln)

SDE+

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

Totaal Juridisch
verplicht

59

134

204

282

281

523

903

1.146

125

2.577

6.234

100%

0

92

92

100%

SDE++
MEP

23

16

2

0

34

‒2

0

0

0

0

73

0%

SDE

143

220

297

191

63

16

91

107

‒ 78

‒ 43

1.008

100%

0

‒ 100

100%

‒ 299

100%

‒ 1.572

‒ 1.572

100%

‒4

‒4

‒9

100%

‒ 398

100%

‒ 193

1.050

5.030

100%

Onttrekking reserve t.b.v.
ophoging ISDE-MKB
(amendement-Mulder)

‒ 100

Onttrekking reserve t.b.v.
financiering Urgenda 2.0-pakket

‒ 63

‒ 236

Onttrekking reserve op basis van
Regeerakkoord Rutte-IV
Onttrekking t.b.v. financiering
ophoging SCE (amendement
Sienot)
tijdelijke onttrekking
Totaal

0

0

‒ 20

‒ 77

‒ 77

‒ 73

‒ 78

‒ 73

225

370

483

396

301

464

916

1.017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

111

Eind 2022 bedraagt de stand van de reserve € 5.030 mln. Daarvan is 100%
juridisch verplicht. Bij de huidige inzichten is de in de meerjarencijfers
beschikbare uitgavenruimte voorlopig toereikend voor de kasuitloop van
de afgegeven beschikkingen.
Tabel 35 Ontwikkeling begrotingsreserve Duurzame Energie en
Klimaattransitie (bedragen x € 1 mln)
Stand 1/1/2022

3.979,2

– Geplande onttrekking 2022-2035 (ophoging budget postcoderoosregeling/
amendement-Sienot)

‒ 59,0

– Geplande onttrekking 2023-2028 (toevoeging aan SDE+-budget)

‒ 1.700,0

– Onttrekking 2022 (toevoeging aan SDE+-budget in kader van coalitieakkoord
Rutte-IV)

‒ 1.572,0

+ Storting 2022 (terugboeken tijdelijke onttrekking 2015)

2.626,6

Resterend voor SDE/SDE+/SDE++-beschikkingen

3.274,8

1

1 De tijdelijke onttrekkingen 2016 t/m 2020 zijn niet teruggestort in de reserve, maar zijn bij 1e suppletoire
begroting 2022 toegevoegd aan het SDE++-budget in de jaren 2022 tot en met 2026.

Tabel 36 Begrotingsreserve aan NRG verstrekte leningen (bedragen x
€ 1.000)
Stand 1/1/2022

6.600

+ Storting

‒

– Onttrekking

‒

Stand per 31/12/2022

6.600

De middelen in de begrotingsreserve risicopremie NRG zullen worden
aangesproken als NRG – al dan niet tijdelijk – (gedeeltelijk) niet kan voldoen
aan de terugbetalingsverplichtingen volgens de in 2014 afgesloten lenings­
overeenkomst. De lening heeft een looptijd tot 1 juli 2023.
Deze reserve betreft uitsluitend een zekerstelling binnen de rijksbegroting.
Derden kunnen geen beroep op deze middelen doen en daarmee zijn de
middelen op deze reserve niet juridisch verplicht.
In onderstaande tabel wordt weergegeven wat de realisatie is van de
middelen die vanuit het Energieakkoord, het Klimaatakkoord en de CO2reducerende maatregelen beschikbaar zijn gesteld en correspondeert met
de tabel zoals deze is opgenomen in de Ontwerpbegroting 2022. De tabel is
met ingang van de Ontwerpbegroting 2023 gewijzigd in overzicht van alle
klimaatuitgaven van de bij het Klimaatakkoord betrokken departementen
(EZK, LNV, BZK, IenW en FIN). In antwoord op het onderzoek van de
Algemene Rekenkamer naar de overzichten van de klimaatuitgaven in de
begroting, de Klimaatnota en de Miljoenennota zal in de Ontwerpbegroting
2024 een verbeterslag gemaakt worden op basis van heldere criteria wat
klimaatuitgaven zijn.
Tabel 37 Overzicht maatregelen1 ten behoeve van het Energieakkoord, het Klimaatakkoord en CO2-reducerende
maatregelen (uitvoering van het Urgenda-vonnis) (bedragen x € 1.000)
Realisatie
2018

Realisatie
2019

Realisatie
2020

Realisatie
2021

Realisatie
2022

Begroting
2022

Verschil

ELEKTRICITEIT

2.376.235

2.586.066

3.278.681

2.877.527

3.942.589

3.752.623

189.966

MEP (EZK, art. 4)

25.492

1.515

429

SDE (EZK. art. 4)

615.295

559.025

587.388

604.440

SDE+ incl. flankerend beleid en Net op Zee
(EZK, art.4)

486.646

706.742

1.192.654

SDE++ (EZK, art. 4)

0

0

204.728

687.400

‒ 482.672

1.932.881

666.705

2.585.508

‒ 1.918.803

120

1.488

68.000

‒ 66.512

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

112

Realisatie
2018

Realisatie
2019

Realisatie
2020

Subsidieregeling Coöperatieve
Energieopwekking (EZK, art. 4)

Realisatie
2021

Realisatie
2022

Begroting
2022

Verschil

19

496

10.519

‒ 10.023

Storting in begrotingsreserve duurzame
energie (EZK, art. 4)

537.740

993.682

1.253.716

66.333

2.626.555

66.333

2.560.222

InvesteringsSubsidie Duurzame Energie
(EZK, art.4)

69.864

84.368

101.383

112.141

249.518

130.000

119.518

Missiegedreven Onderzoek Ontwikkeling en
Innovatie (MOOI) (EZK, art. 4)

63.400

57.589

40.675

54.508

59.862

60.135

‒ 273

Demonstratieregeling Klimaat en Energieinnovatie (DEI+) (EZK, art. 4)

28.193

42.139

33.605

53.144

71.256

75.963

‒ 4.707

Hernieuwbare Energietransitie (HER+) (EZK,
art. 4)

30.665

26.535

38.427

25.539

29.610

42.140

‒ 12.530

1.000

0

1.000

82.500

303

0

0

0

0

Kernenergieprojecten (EZK, art. 4)
Maatregelen CO2-reductie (EZK, art. 4)
Storting begrotingsreserve maatregelen
voor CO2-reductie (EZK, art. 4)

500.000

11.000

Bijdrage RVO.nl uitvoeringslasten MEP/SDE/
SDE+/SDE++/ISDE/HER+ (EZK, art. 4)

18.940

20.971

30.101

28.402

31.371

26.625

4.746

INDUSTRIE

38.333

60.896

157.227

239.308

189.671

240.579

‒ 50.908

59.802

81.600

‒ 21.798

172.739

0

0

0

Compensatie indirecte kosten ETS (EZK, art.
2)
Compensatie indirecte kosten ETS (EZK, art.
4)

36.895

Verduurzaming industrie (EZK, art. 2)

40.313

110.083

12.588

4.844

9.149

45.3802

23.936

21.444

9.982

27.494

903

35.300

‒ 35.210

4.832

2854

13.500

‒ 13.215

1.039

0

1.039

4.000

‒ 4.000

Urgenda en industrie (EZK, art. 2)
Infrastructuur Duurzame Industrie (PIDI.
EZK, art. 2)
Infrastructuur Duurzame Industrie (PIDI.
EZK, art. 4)
Opschalingsinstrument waterstof (EZK, art.
4)
Transport waterstof (backbone) (EZK, art. 4)

0

0

45

0

45

5.467

7.629

10.763

‒ 3.134

2.700

0

0

0

0

0

0

0

0

0

IPCEI Waterstof (EZK, art. 4)
1.409

Stimulering van Recycling en biobased
kunststoffen en textiel en circulaire
economie (IenW, art. 21, via DEI+)

16.033

Chemische recycling (IenW, art. 21)
Circulaire maatregelen in de Grond, Weg en
Waterbouw (IenW, art. 21)
Innovatieregeling bouw Grond, Weg en
Waterbouw (IenW, art. 12)

5.000

Maatregelen in de Grond, Weg en
Waterbouw (IenW, art. 21)

1.000

2.000

2.000

2.000

0

Ketenaanpak (IenW, art. 21)

3.000

3.000

5.000

5.000

0

Klimaatneutraal en circulair inkopen en
aanbesteden (IenW, art. 21)

1.000

2.000

3.000

3.000

0

Kunststof- en textielrecycling (IenW, art. 21)

3.000

4.000

4.000

0

Subsidieregeling circulaire ketenprojecten
(IenW, art. 21)

3.000

5.1245

0

5.124

200

0

200

Stimuleringsprogramma recycling (IenW,
art. 21)
CCS, leningdeel (EZK, art. 4)

53.400

53.400

0

1.438

6.586

6.285

3.927

2.677

4.080

‒ 1.403

GEBOUWDE OMGEVING

173.310

209.867

486.013

372.985

274.938

400.603

‒ 125.665

Aardwarmte (SCAN-programma EBN) (EZK,
art. 4)

21.000

20.000

15.000

15.000

17.500

17.500

0

Expertisecentrum Warmte (EZK, art. 4)

1.286

4.012

WarmtelinQ, subsidiedeel (EZK, art. 4)

15.000

CCS, subsidiedeel (EZK, art. 4)

4.421

520

0

520

12.000

56.012

50.000

6.012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

113

Realisatie
2018

Realisatie
2019

Realisatie
2020

Realisatie
2021

Realisatie
2022

Begroting
2022

Verschil

WarmtelinQ, leningdeel (EZK, art. 4)

0

0

Maatschappelijke Investeringssubsidie
Warmtenetten (MIW) (EZK, art. 4)

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

NGF-project NieuweWarmteNu! (EZK. Art. 4)
Storting in begrotingsreserve aardwarmte
(EZK, art. 4)
Garantieregeling Aardwarmte (EZK, art. 4)
Revolverend fonds EGO (BZK, art. 4)

420
1.019

557
4.475

25.000

Nationaal Energiebespaarfonds (NEF) (BZK,
art. 4)

18.000

Bijdragen aan agentschappen (BZK, art. 4)

3761

5813

6.336

3.514

3.681

5.012

‒ 1.331

Energiebesparing huursector STEP (BZK,
art. 4)

105676

134309

101.656

18.225

10.636

18.951

‒ 8.315

Beleidsprogramma Energiebesparing
(Subsidies en opdrachten) (BZK, art. 4)

6.923

0

0

Energietransitie en duurzaamheid
(Subsidies en opdrachten) (BZK, art. 4)

3935

16.882

10.598

6.284

Uitvoeringskosten Revolverend Fonds
Energiebesparing Verhuurders (RVO.nl)
(BZK, art. 4)

8

0

0

0

9.705

22.500

‒ 12.795

0

0

0

7.003

12.790

‒ 5.787

9.0526

‒ 9.052

8090

15.701

19.385

Uitvoeringskosten medeoverheden lokale
energietransitie en RES aanpak (BZK art. 4)
Revolverend fonds Energiebesparing
verhuurders (BZK, art. 4)

2.640

Energiebesparing Koopsector SEEH (BZK,
art. 4)

3348

3664

2.490

12.326

Bijdrage aan andere
begrotingshoofdstukken
Innovatieprogamma CO2 (BZK art. 4)
GF aardgasvrije wijken (PAW) (BZK, art. 4)

80.585

54.677

62.626

Regionale energiestrategie (RES)
Gemeentefonds (BZK, art. 4)
Stimuleringsregeling aardgasvrije
huurwoningen (SAH) (BZK, art. 4)

28.796

55.000

7.626

50.0007

‒ 50.000

13.986

3.773

26.000

‒ 22.227

2.633

1.000

9.000

‒ 8.000

8.000

15.317

0

0

0

146.898

77.808

0

0

0

Programma regeling reductie
energieverbruik Wonen (RREW) (BZK, art. 4)
( koop en huur) bijdrage aan
medeoverheden

5.064

95.736

0

0

0

Warmtefonds (BZK, art. 4)

67.000

27.400

85.600

114.200

‒ 28.600

Renovatieversneller klimaatakkoord (BZK,
art. 4)
Verduurzaming en ontzorging
maatschappelijk vastgoed (BZK, art. 4)
3285

Subsidieregeling energiebesparing eigen
huis (SEEH+) en Programma reductie
energieverbruik (PRE) (BZK, art. 4)

MOBILITEIT

5.997

21.821

86.513

75.819

111.241

98.525

12.716

860

1.392

2.834

4.890

3.307

7.075

‒ 3.768

Elektrisch rijden (EZK, art. 4)

232

42

0

0

Elektrisch rijden (IenW, art. 19)

800

0

0

Elektrisch rijden (IenW, art. 21)

1861

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Subsidieregeling Duurzame Scheepsbouw
(EZK, art. 4)

Elektrisch rijden (IenW, art. 14)

1498

800

Lean and Green Personal Mobility (IenW, art.
14)
Meerjaren bewustwordingscampagne
«Hopper» (IenW, art. 14)

35

Organisatiekosten Green Deal Autodelen
(IenW, art. 14)

67

30

50

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

114

Realisatie
2018

Realisatie
2019

Nationale benchmark duurzame mobiliteit
(IenW, art. 14)

42

42

Diverse beleidsonderzoeken duurzame
mobiliteit (IenW, art. 14)

50

50

Werkgeversaanpak mobiliteit (IenW, art. 14)

50

Demonstratieregeling Klimaattechnologie Klimaatenveloppe 2019 (IenW, art. 14)

Realisatie
2020

Realisatie
2021

Realisatie
2022

Begroting
2022

Verschil

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

50

54

100

16.823

13.700

12.106

Laadinfrastructuur - Klimaatenveloppe 2019
(IenW, art. 14)

15.000

Duurzame energiedragers zeroemissiebussen (IenW, art. 14)

2.146

1.683

5.935

11.700

‒ 5.765

Duurzame energiedragers tankinfra (IenW,
art. 14)

1.140

526

2.435

5.000

‒ 2.565

Duurzame logistiek (IenW, art. 14)

4.835

10.564

9.834

15.000

‒ 5.166

Verduurzaming personenmobiliteit (IenW,
art. 14)

7.800

1.899

2.487

10.000

‒ 7.513

Klimaatakkoord: Elektrisch Vervoer (IenW,
art. 14)

2.899

3.972

4.160

6.000

‒ 1.840

Klimaatakkoord: nieuwe elektrische auto's
(IenW, art. 14)

7.261

11.159

28.830

9.000

19.830

Klimaatakkoord: 2e hands elektrische auto's
(IenW, art. 14)

6.168

12.475

19.482

9.000

10.482

Klimaatakkoord: Bestel en Vracht (IenW, art.
14)

120

6.579

34.299

25.000

9.299

750

‒ 750

0

0

0

0

0

42

Aanvulling klimaatakkoord: Fietsparkeren
(IenW, art. 13)
Maatregelen in de Grond-Weg- en
Waterbouw (IenW, art. 21)
Campagne veilige, zuinige, stille banden op
spanning (IenW, art. 19)

1.000

16.500

7.500

2000

Campagne veilige, zuinige, stille banden op
spanning (IenW, art. 14)

836

464

1.131

200

773

54

1.946

561

Campagne het nieuwe rijden (IenW, art. 14)
Versterken overige gedragsmaatregelen,
monitoring en evaluatie (IenW, art. 14)
Bijdrage RWS (IenW, art. 21)

42

429

2.500

0

0

0

429

0

0
‒ 130.892

LANDBOUW EN LANDGEBRUIK

18.390

22.257

152.666

418.991

267.890

398.782

Innovatieagenda Energie (LNV, art. 21)

3.010

5.956

5.761

17.225

11.296

8.503

2.793

Marktintroductie energie innovaties (MEI)
(LNV, art. 21)

4.471

3.130

3.764

7.879

2.764

5.889

‒ 3.125

Energie-efficiency glastuinbouw (EG) (LNV,
art. 21)

4.233

4.421

9.367

17.258

46.781

16.275

30.506

Subsidieregeling sanering
varkenshouderijen + SPUK (LNV, art. 21)

25.137

189.690

51.7248

70.000

‒ 18.276

Subsidieregeling brongerichte
verduurzaming stal- en
managementmaatregelen (LNV, art. 21)

2.049

13.748

10.002

15.853

‒ 5.851

Geïntegreerde aanpak methaan en
ammoniak via voer- en dierspoor (LNV, art.
21) pilots en demo's en randvoorwaarden
voor verdienmodel klimaatvriendelijke
producten

12.355

2.034

6.626

7.580

‒ 954

Brongerichte maatregelen pilots en demo's
(LNV, art. 21)

3.400

4.600

0

0

1.378

2.094

1.606

4.428

‒ 2.822

0

3.000

‒ 3.000

5.235

5.082

4.227

855

Bodem (bodemkoolstof) en klimaatadaptatie
(LNV, art. 21)

349

420

Kunstmestvervanging (LNV, art. 21)
Advisering ondernemers ikv
kringlooplandbouw (LNV, art. 21) en
tegengaan voedselverspilling (LNV, art. 21)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

115

Realisatie
2018

Realisatie
2019

Randvoorwaarden voor verdienmodel /
klimaatvriendelijke producten (LNV, art. 21)

Realisatie
2020

Realisatie
2021

Realisatie
2022

Begroting
2022

Verschil

0

0

2.000

Kringlooplandbouw (LNV, art. 21)

92

659

167

0

0

Voedselverspilling, biomassa en
reststromen (LNV, art. 21)

5004

5294

5.235

4.822

0

0

Versterken bomen, bos, natuur (LNV, art. 22)

1.323

2.944

Aanpak veenweideproblematiek en impuls
veenweidegebieden (LNV, art. 22)
Middelen Gerichte Opkoop rond
Natura2000-gebieden (LNV, art. 22)

4.795

0

4.288

5.122

‒ 834

76.295

59.239

6.251

8.652

‒ 2.401

471

95.000

121.4709

249.253

‒ 127.783

SECTOROVERSTIJGENDE EN OVERIGE
MAATREGELEN

332.442

279.004

242.942

316.390

537.603

347.001

190.602

MJA3 / MEE / Uitvoeringsprogramma
Energiebesparing (EZK, art. 4)

3.799

3.281

3.260

2.959

1.273

2.368

‒ 1.095

10.732

0

10.732

181.00010

290.00010

149.000

141.000

104

8.424

25.633

‒ 17.209

118.700

220.80010

169.000

51.800

1.000

1.000

0

374

0

374

0

0

0

0

Regeling toezicht energiebesparingsplicht
(EZK, art. 4)
EIA (FIN, fiscaal)

158.000

125.000

144.000

Subsidieregeling Verduurzaming MKB (EZK,
art. 4)
MIA/VAMIL (fiscaal, FIN)

157.400

145.700

90.100
300

Uitvoeringskosten voor RVO.nl voor de
ophoging van de MIA en de VAMIL (IenW,
art. 21)

1.498

Verbetering en optimalisatie industriele
wasproces van plastic verpakkingen (IenW,
art. 21)
Textiel vervezeling (IenW, art. 21)

2.129

Subsidieregeling Energiebesparing en
duurzame energie sportaccommodaties
(EZK, art. 4)

7.809

36

32

Bijdrage RVO.nl uitvoeringslasten
Energieakkoord/Klimaatakkoord (EZK, art. 4)

5.434

4.987

5.250

10.000

5.000

0

5.000

2.944.707

3.179.911

4.404.042

4.301.020

5.323.932

5.238.113

85.819

Totaal

1 De cijfers van de ministeries van LNV, IenW, BZK en Financiën zijn afkomstig van de desbetreffende departementen.
2 Realisatie is inclusief de VEKI-regeling, die in de begroting nog deel uitmaakte van Urgenda en Industrie.
3 Realisatie VEKI is opgenomen bij Verduurzaming Industrie.
4 De lage realisatie wordt verklaard doordat het budget voor PIDI-projecten in 2022 voor het grootste deel is overgeheveld naar artikel 4.
5 De middelen hiervoor zijn bij Nota van Wijziging aan de Ontwerpbegroting toegevoegd.
6 Gehele budget is overgeheveld naar ander departement.
7 Gehele budget is in het Gemeentefonds gestort.
8 Realisatie 2022 is verlaagd door Kasschuif (€ 7,3 mln) en een overheveling naar IenW voor Walstroom (€ 1,0 mln).
9 Realisatie 2022 valt lager uit door kasschuif.
10 Voorlopige cijfers van RVO.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

116

Beleidsartikel 5 Een veilig Groningen met perspectief
A. Algemene doelstelling
De inwoners van Groningen hebben dagelijks te maken met de gevolgen
van de gaswinning. Dit brengt gevoelens van angst, frustratie en
onzekerheid met zich mee. Voor het kabinet staan de veiligheid, de veilig­
heidsbeleving, het goed afhandelen van schade, het uitvoeren van de
versterkingsoperatie en het creëren van perspectief voor de inwoners
voorop.
In de begroting 2022 heeft het kabinet aangegeven hieraan te werken langs
verschillende sporen:
– Beëindiging van de gaswinning uit het Groningenveld.
– Goede afhandeling van de negatieve gevolgen van de gaswinning.
– Een Nationaal Programma om Groningen perspectief te bieden.
– Het aardbevingsbestendig maken van onveilige gebouwen.
– Het uitvoeren van de bestuurlijke afspraken.
B. Rol en verantwoordelijkheid
Met ingang van 2022 zijn de afhandeling van de schade en de uitvoering van
de versterkingsoperatie ondergebracht op één begroting. De verantwoor­
delijkheid is belegd bij de Minister van Economische Zaken en Klimaat. Deze
heeft de volgende rollen en verantwoordelijkheden:
Uitvoeren
– Het jaarlijks vaststellen van het gaswinningsniveau en het inwinnen van
advies hierover bij het SodM en TNO;
– Het aan de exploitant van het mijnbouwnetwerk doorbelasten van de
kosten voor de schadeafhandeling als gevolg van de gaswinning in
Groningen en de gasopslag in Norg en het doorbelasten van de kosten
van de versterkingsoperatie;
– Het vaststellen van veiligheidskaders voor gebouwen in het aardbe­
vingsgebied en het inwinnen van advies hierover bij het ACVG;
– Het doen uitvoeren van de versterkingsoperatie door de Nationaal
Coördinator Groningen (NCG) conform de planning en prioritering in
het Meerjarenversterkingsplan (MJVP).
Financieren
– Het ter beschikking stellen van voldoende financiële middelen aan het
IMG ter uitoefening van zijn taken en bevoegdheden op het gebied van
de afhandeling van mijnbouwschade;
– Het ter beschikking stellen van voldoende financiële middelen aan de
NCG ter uitoefening van zijn taken en bevoegdheden op het gebied van
de versterkingsoperatie;
– Het financieren van de gemaakte afspraken met provincie en gemeenten
in het kader van het verbeteren van het toekomstperspectief van de
regio, met inbegrip van programma’s voor speciale doelgroepen zoals
het mkb, agrariërs en erfgoedpartijen.
Regisseren
– Het in stand houden van een systeem van publiekrechtelijke schadeafhandeling door het IMG;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

117

–

–
–

Het creëren van de randvoorwaarden voor een zo snel mogelijke
beëindiging van de gaswinning uit het Groningenveld, met behoud van
leveringszekerheid;
Het creëren van mogelijkheden voor gebruik van geïmporteerd hoogca­
lorisch gas in Nederland;
Ervoor zorgen dat het Nationaal Programma Groningen (NPG) zo veel
mogelijk een programma is van Groningers voor Groningers waarbij
de regierol en de uitvoering in de regio zelf is belegd.

Stimuleren
– Het stimuleren van een rechtvaardige, ruimhartige en doelmatige
afhandeling van alle vormen van schade als gevolg van de gaswinning
in Groningen en de gasopslag in Norg.
C. Beleidsconclusies
Daling gaswinning
Vanwege de gascrisis en de daardoor ontstane risico’s voor leveringsze­
kerheid is de wet beëindiging gaswinning Groningen in 2022 niet ingediend
bij de Tweede Kamer. Desondanks was het toch mogelijk om met ingang
van 1 oktober 2022 de gaswinning in het Groningenveld terug te brengen
tot waakvlamniveau. Daarmee is weer een belangrijke stap gezet naar
sluiting van het veld. Het is de doelstelling van het kabinet om het veld in
2023 of uiterlijk 2024 te sluiten. Hierbij is de situatie op de internationale
gasmarkt een onzekere factor. Het voorstel voor de wet beëindiging
gaswinning Groningen zal in het eerste kwartaal van 2023 worden
ingediend. Voor het definitief sluiten van het Groningenveld is dit
wetsvoorstel niet noodzakelijk, maar wel om de situatie daarna juridisch
structureel vast te leggen.
Evaluatie Tijdelijke wet Groningen (onderdeel schade)
In artikel 20 van de Tijdelijke wet Groningen is vastgelegd dat de wet binnen
twee jaar na inwerkingtreding geëvalueerd dient te worden. In september
2022 is het rapport van de door Andersson Elffers Felix uitgevoerde
evaluatie opgeleverd en aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstuk 35
250, nr. 45). Het rapport bevat aanbevelingen die zien op eventuele aanpas­
singen van de Tijdelijke wet Groningen. Deze aanbevelingen worden
bestudeerd en in samenhang bezien met andere brede maatschappelijke
ontwikkelingen en wensen aangaande de schadeafhandeling in Groningen.
Tijdelijke wet Groningen (wet Versterken)
Het voorstel van wet tot wijziging van de Tijdelijke wet Groningen in
verband met de versterking van gebouwen in de provincie Groningen (wet
Versterken) is het afgelopen jaar aanhangig geweest bij de Eerste Kamer, in
afwachting op de novelle uitvoerbaarheid. De novelle uitvoerbaarheid is op
13 december 2022 door de Tweede Kamer aangenomen en vervolgens bij
de Eerste Kamer ingediend. Na behandeling van het wetsvoorstel en de
novelle in de Eerste Kamercommissie voor Economische Zaken en
Klimaat / Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit zullen deze, indien
goedgekeurd, in werking treden.
Schadevergoedingen Groningen
Het IMG handelt schade af die is ontstaan door de gaswinning in het
Groningenveld en de gasopslag Norg. Bij de oprichting in juli 2020 had
het IMG enkel een werkwijze voor de afhandeling van fysieke schade aan
gebouwen. Sindsdien is aan vergoedingen voor fysieke schade tot eind
2022 meer dan € 1.040 mln uitgekeerd. Hiervan heeft ongeveer € 150 mln

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

118

betrekking op de in november 2021 gestarte regeling waarbij een vaste
vergoeding van € 5000 bij een eerste schademelding wordt uitgekeerd. In
september 2020 startte de werkwijze voor waardedaling, waarvoor het IMG
tot eind 2022 ongeveer € 490 mln heeft uitgekeerd. In november 2021 kwam
daar de vergoeding voor immateriële schade bij, waarvoor tot eind 2022
circa € 52 mln aan vergoedingen is uitgekeerd.
Versterkingsoperatie
De NCG voert de versterkingsoperatie uit. De opgave is groot en de
uitvoering is complex. NCG heeft in 2022 ruim 1.000 woningen bouwkundig
versterkt. Daarnaast heeft de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) voor
ongeveer 3.500 woningen vastgesteld dat deze aan de veiligheidsnorm
voldoen. Daarmee heeft de NCG voor 4.500 woningen het versterkings­
traject afgerond. Met de gerealiseerde aantallen van de afgelopen jaren
voldoen hiermee ruim 8.000 van de oorspronkelijk 27.000 woningen aan
de veiligheidsnorm en is de resterende werkvoorraad inmiddels verkleind
tot 19.000. NCG heeft hiermee haar doelstellingen uit het jaarplan 2022
gehaald.
Versterkingsoperatie ondergebracht bij EZK
Bij het aantreden van het kabinet is besloten om de schadeafhandeling en
versterkingsoperatie onder te brengen bij één ministerie. Als gevolg van dat
besluit is er in 2022 een aanzienlijk aantal instrumenten met bijbehorend
budget overgeheveld van de BZK-begroting naar artikel 5 van de EZKbegroting.
D. Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 38 Budgettaire gevolgen van beleidsartikel 5 (bedragen x € 1.000)
Vastge­
stelde
begroting1,2

Realisatie

Verschil

2018

2019

2020

2021

2022

2022

2022

Verplichtingen

93.427

834.537

726.384

1.056.576

10.924.819

945.961

9.978.858

Uitgaven

80.908

825.004

717.746

1.036.547

11.139.678

947.011

10.192.667

Subsidies

5.536

121.826

33.597

138.100

716.536

0

716.536

150

314

33.517

138.020

116.016

0

116.016

4.036

111

80

80

40

0

40

108.385

0

0

13.016

0

0

3.523

0

3.523

Diverse subsidies versterken

71.254

0

71.254

Subsidieregelingen bestuurlijke afspraken

521.277

0

521.277

Huurderscompensatie

112

0

112

Nieuwbouwregeling

4.314

0

4.314

0

0

0

Waardevermeerderingsregeling
Geestelijke bijstand
Bijdrage aan Nationaal Programma Groningen
Instrumentarium Woningmarkt

1.350

Woonbedrijf

Inkomensoverdrachten

0

0

0

0

(Schade)vergoeding

7.710

136.572

497.231

606.189

367.875

698.750

‒ 330.875

Vergoeding fysieke schade

7.710

136.572

317.544

309.843

269.101

506.250

‒ 237.149

179.687

295.460

38.435

116.000

‒ 77.565

Vergoeding immateriële schade

506

55.775

75.000

‒ 19.225

Commissie Bijzondere Situaties

380

435

1.500

‒ 1.065

Tegemoetkoming aan huurders

Vergoeding waardedaling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

119

Vastge­
stelde
begroting1,2

Realisatie
Vastgelopen dossiers

Verschil

206

0

206

Vergoeding zelf aangebrachte voorzieningen

1.072

0

1.072

Vergoeding schade door versterkingsmaatregelen

2.851

0

2.851
9.652.524

Opdrachten

18.540

468.679

Onderzoek en compensatie gemeenten en
provincie

4.002

2.841

Werkbudgetten

14.538

18.783

2.418

1.805

9.654.904

2.380
0

0

2.418

1.805

5.187

2.380

2.807
0

Versterken

84.055

0

Interim Akkoord met Shell en Exxon

363.000

0

0

312.398

0

312.398

1.867

0

1.867

50

0

50

9.335.402

0

9.335.402

Versterkingsoperatie
Knelpunten (bestuurlijke afspraken)
Versterken industrie
Vergoeding Norg akkoord
Bijdrage aan agentschappen

49.122

97.927

180.968

283.206

254.799

239.631

15.168

Bijdrage RVO.nl

47.493

96.400

179.148

281.256

252.551

237.631

14.920

Bijdrage aan bestuur Instituut Mijnbouwschade
Groningen (IMG)

1.629

1.527

1.820

1.950

2.248

2.000

0

0

0

977

1.438

1.050

388

977

1.438

1.050

388

2.200

142.117

Bijdrage aan ZBO’s/RWT’s
TNO publieke SDRA
Bijdrage aan medeoverheden

0

0

0

MKB-programma (bestuurlijke afspraken)

2.200

248

2.200

139.917

2.200

‒ 2.200

Nationaal Programma Groningen

19.693

0

19.693

Compensatie gemeenten en provincie
(bestuurlijke afspraken)

122.424

0

122.424

Bijdrage aan (internationale) organisaties

0

0

Adviescollege Veiligheid Groningen (ACVG)

3.532

4.070

2.009

3.000

‒ 991

3.532

2.485

2.009

3.000

‒ 991

0

0

Commissie Bijzondere Situaties

1.585

Ontvangsten

34.185

862.756

336.578

191.193

3.025.192

1.034.281

1.990.911

Ontvangsten NAM fysieke schade

2.397

55.527

168.647

110.034

422.333

490.625

‒ 68.292

Ontvangsten NAM uitvoeringskosten schade

21.568

79.360

93.450

46.333

278.425

226.356

52.069

Bijdrage aan Nationaal Programma Groningen

150.000

0

0

Aardgasbaten

577.867

0

0

Dividenduitkering EBN

35.910

2.789

Dividenduitkering GasTerra

3.600

3.600

3.600

Ontvangsten Mijnbouwwet

34.812

25.816

159

948

Ontvangsten NAM waardedaling
Ontvangsten NAM immateriële schade
Ontvangsten NCG

10.220

0

0

4.000

‒ 400

1.614.617

55.000

1.559.617

471.174

190.750

280.424

545

65.000

‒ 64.455

0

0

482

1.050

‒ 568
‒ 1.262

2

Ontvangsten NAM publieke SDRA

618

Ontvangsten NAM versterken industrie

440

238

1.500

Diverse ontvangsten

615

36.301

0

36.301

Ontvangsten NAM versterkingsoperatie

172.477

0

172.477

Nationaal Programma Groningen (bijdrage NAM)

25.000

0

25.000

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
2 NB de stand zoals gepresenteerd onder de stand vastgestelde begroting wijkt af van de stand vastgestelde begroting bij de eerste suppletoire begroting, tweede suppletoire
begroting, de zesde tot en met de tiende incidentele suppletoire begrotingen en de slotwet. De reden hiervoor is dat in het jaarverslag de ISB's die zijn ingediend tussen
de vaststelling van de ontwerpbegroting en de vaststelling van de eerste suppletoire begroting zijn opgeteld bij realisatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

120

Tabel 39 Uitsplitsing verplichtingen (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Verplichtingen

Vastgestelde
begroting1,2

Verschil

2018

2019

2020

2021

2022

2022

2022

93.427

834.537

726.384

1.056.576

10.924.819

945.961

9.978.858

93.427

834.537

726.384

1.056.576

10.924.819

945.961

9.978.858

waarvan garantieverplichtingen
waarvan overige verplichtingen

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
2 NB de stand zoals gepresenteerd onder de stand vastgestelde begroting wijkt af van de stand vastgestelde begroting bij de eerste suppletoire begroting, tweede suppletoire
begroting, de zesde tot en met de tiende incidentele suppletoire begrotingen en de slotwet. De reden hiervoor is dat in het jaarverslag de ISB's die zijn ingediend tussen
de vaststelling van de ontwerpbegroting en de vaststelling van de eerste suppletoire begroting zijn opgeteld bij realisatie.

E. Toelichting op de instrumenten
Algemeen
Verplichting en uitgaven
Subsidies
Waardevermeerderingsregeling
Bewoners kunnen bij Samenwerkingsverband Noord Nederland (SNN)
een subsidie aanvragen tot maximaal € 4.000 voor het verduurzamen van
de woning wanneer zij een schadevergoeding van het IMG hebben
ontvangen van € 1.000 of meer.
Aanvankelijk was voor deze regeling in 2022 geen budget geraamd omdat
de regeling op 1 april 2022 af zou lopen en het bedrag voor de uitvoering
tot die datum al in 2021 was bevoorschot aan SNN. In februari 2022 heeft
het kabinet echter besloten de regeling tot 1 juli 2022 te verlengen zodat
het resterend beschikbare budget volledig benut zou kunnen worden.
(Kamerstuk 33 529, nr. 986). Omdat in april 2022 bleek dat het resterende
budget al voor 1 juli 2022 uitgeput zou zijn, besloot het kabinet de regeling
nogmaals te verlengen tot 1 oktober 2022 en hiervoor € 75 mln beschikbaar
te stellen (Kamerstuk 33 529, nr. 1003). Deze € 75 mln is direct aan SNN
bevoorschot. In de Voorjaarsnota maakte het kabinet bekend de regeling
ook na 1 oktober 2022 voort te willen zetten, maar wel in gewijzigde vorm
(Kamerstuk 33 529, nr. 1028). Hiervoor is nog eens € 150 mln vrijgemaakt,
bovenop de € 75 mln die reeds in april was aangekondigd. In het najaar van
2022 is vervolgens besloten de regeling nog langer ongewijzigd voort te
zetten, namelijk tot 1 juni 2023 (Kamerstuk 33 529, nr. 1061 en Kamerstuk 33
529, nr. 1078). Hiervoor is opnieuw € 42 mln vrijgemaakt. Dit bedrag is direct
bevoorschot aan SNN. Daarmee is in 2022 totaal ca. € 116 mln meer
uitgegeven dan begroot.
Diverse subsidies versterken
Bij Voorjaarsnota 2022 zijn er middelen voor de versterkingsoperatie
overgeheveld van de BZK-begroting naar de EZK-begroting. Vrijwel alle
uitgaven op deze post betreffen uitgaven die bij NAM in rekening worden
gebracht.
Subsidieregelingen bestuurlijke afspraken
In het kader van de bestuurlijke afspraken uit 2020 is een aantal subsidie­
regelingen geïntroduceerd. Bij de Voorjaarsnota 2022 is er € 632,8 mln
overgeheveld van de BZK-begroting naar de EZK-begroting voor de subsi­
dieregelingen uit de bestuurlijke afspraken. Uiteindelijk is er € 521 mln
gerealiseerd. Deze middelen zijn aangewend voor een subsidie die mensen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

121

ontvangen wanneer zij hun huis laten herbeoordelen en de woningverbe­
teringssubsidie. Daarnaast is € 40,5 mln overgeheveld aan woningcorpo­
raties ten behoeve van woningverbetering. Er is verder € 1,1 mln
aangewend voor knelpunten.
(Schade)vergoedingen
Vergoeding fysieke schade
Het instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) heeft in 2022 ca. € 237 mln
minder uitgegeven aan vergoedingen voor fysieke schade dan begroot. Dit
verschil hangt onder andere samen met de implementatie van de vaste
vergoeding en een gewijzigd beoordelingskader waardoor de gemiddelde
schadevergoedingen lager zijn uitgevallen. Tussen 1 januari 2022 en
31 december 2022 zijn ca. 54.300 schademeldingen afgehandeld waarvan
er ca. 7.450 zijn afgewezen. De toegekende schademeldingen hebben een
totale omvang van ca. € 269 mln. De schadevergoedingen worden via een
wettelijke heffing op de NAM verhaald. Meer gedetailleerde informatie over
de regeling voor fysieke schade is te vinden in het jaarverslag van het IMG.
Vergoeding waardedaling
Het IMG heeft in 2022 ca. € 77 mln minder uitgegeven aan vergoedingen
voor de waardedalingsregeling dan begroot. Tussen 1 januari 2022 en
31 december 2022 zijn in totaal ca. 8.300 aanvragen afgehandeld, waarvan
er ca. 1.800 zijn afgewezen. De toegekende schademeldingen hebben een
totale omvang van ca. € 38 mln. Ten opzichte van de € 296 mln die in 2021
is uitgekeerd voor deze regeling betreft dit een forse daling. Reden hiervoor
is dat bijna alle eigenaren inmiddels een vergoeding voor waardedaling
hebben aangevraagd en ontvangen. De vergoedingen worden via een
wettelijke heffing op de NAM verhaald. Meer gedetailleerde informatie over
de waardedalingsregeling is te vinden in het jaarverslag van het IMG.
Vergoeding immateriële schade
Het IMG heeft in 2022 ca. € 19 mln minder uitgegeven aan vergoedingen
voor immateriële schade dan begroot. De regeling voor immateriële schade
is vanaf 15 november 2021 gefaseerd opengesteld. Tussen 1 januari 2022
en 31 december 2022 zijn in totaal ca. 51.500 meldingen afgehandeld
waarvan er ca. 17.600 zijn afgewezen. De toegekende schademeldingen
hebben een totale omvang van ca. € 55 mln. De schadevergoedingen
worden via een wettelijke heffing op de NAM verhaald. Meer gedetailleerde
informatie over de regeling voor fysieke schade is te vinden in het
jaarverslag van het IMG.
Opdrachten
Versterkingsoperatie
Bij Voorjaarsnota 2022 zijn er middelen voor de versterkingsoperatie
overgeheveld van de BZK-begroting naar de EZK-begroting. In 2022 is er
€ 312 mln aan uitgaven gerealiseerd in de categorie opdrachten. Dit betreft
bijvoorbeeld uitgaven aan de aannemers die huizen versterken. Deze
uitgaven worden bij NAM in rekening gebracht.
Vergoeding Norg akkoord
In het Norg akkoord (Kamerstuk 33 529, nr. 850) is afgesproken dat de Staat
een vergoeding betaald voor de inzet van gasopslag Norg, waardoor de
gaswinning in Groningen sneller naar nul kan. Inmiddels is de uitkomst van
de arbitrage inzake deze vergoeding bekend (Kamerstuk 33 529 nr. 997).
De te betalen vergoeding wordt aan het einde van het betreffende gasjaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

122

bepaald aan de hand van de werkelijke marktprijzen. In 2022 zijn vergoe­
dingen betaald over gasjaren 2020-2021 en 2021-2022. Samen hadden deze
(inclusief btw) een omvang van € 9.335 mln.
Bijdrage aan agentschappen
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
Met de bijdrage aan de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
wordt de uitvoering van de schadeafhandeling door het IMG bekostigd. In
2022 kwam deze bijdrage neer op ca. € 252 mln, wat ca. € 15 mln hoger is
dan begroot. Omdat dit bedrag slechts een voorschot betreft, biedt dit geen
inzicht in de daadwerkelijke uitvoeringskosten van het IMG. In 2022 heeft
het IMG totaal ca. € 224,6 mln aan kosten gemaakt voor de uitvoering van
de schadeafhandeling. De uitvoeringskosten van het IMG worden via een
wettelijke heffing op de NAM verhaald. Meer gedetailleerde informatie over
de uitvoeringskosten van het IMG is te vinden in het jaarverslag van het
IMG.
Instituut Mijnbouwschade Groningen
In 2022 kwam de bijdrage aan het bestuur van het IMG neer op ca. € 2,2 mln
wat ca. € 0,2 mln hoger is dan begroot. Omdat dit bedrag slechts een
voorschot betreft, biedt dit geen inzicht in de daadwerkelijke uitvoerings­
kosten van het IMG bestuur. In 2022 heeft het IMG bestuur totaal ca.
€ 1,9 mln aan uitvoeringskosten gemaakt. Meer gedetailleerde informatie
over de uitvoeringskosten van het IMG bestuur is te vinden in het
jaarverslag van het IMG.
Bijdrage aan medeoverheden
Nationaal Programma Groningen
Met het Nationaal Programma Groningen (NPG) wordt geïnvesteerd in de
leefbaarheid, economische ontwikkeling en energietransitie in Groningen.
In 2022 is er € 19,7 mln uitgekeerd voor de uitvoering van door het NPG
goedgekeurde projecten.
Compensatie gemeenten en provincie (bestuurlijke afspraken)
De versterkingsoperatie in Groningen vraagt personeelscapaciteit van de
provincie Groningen en de aardbevingsgemeenten. Voor deze extra kosten
worden zij gecompenseerd. Hiervoor is in 2022 € 20,3 mln overgeheveld
naar de desbetreffende gemeenten. Daarnaast heeft EZK € 102,1 mln
uitgekeerd aan drie gemeenten voor de uitvoering van de zogenoemde
batch 1588.
Ontvangsten
Ontvangsten NAM fysieke schade
Sinds 1 juli 2020 worden de kosten van de schadeafhandeling in Groningen
op basis van artikel 15 van de Tijdelijke wet Groningen aan NAM doorbelast.
Alle kosten voor de schadeafhandeling tot en met 2021 zijn inmiddels
doorbelast en betaald door NAM. Daarmee is over 2022 voor fysieke
schadevergoedingen totaal een bedrag van ca. € 422 mln ontvangen. Dit
betreffen de kosten over Q4 2020 en geheel 2021. Omdat de schaderaming
in de 1e suppletoire EZK-begroting van 2022 is bijgewerkt, biedt het verschil
ten opzichte van de ontwerpbegroting 2022 (ca. € 68 mln minder ontvangen)
geen accuraat inzicht. De kosten voor de schadeafhandeling over 2022 zullen
medio 2023 bij NAM in rekening worden gebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

123

Ontvangsten NAM uitvoeringskosten
Sinds 1 juli 2020 worden de kosten van de schadeafhandeling in Groningen
op basis van artikel 15 van de Tijdelijke wet Groningen aan NAM doorbelast.
Alle kosten voor de schadeafhandeling tot en met 2021 zijn inmiddels
doorbelast en betaald door NAM. Daarmee is over 2022 voor de uitvoe­
ringskosten van het IMG totaal een bedrag van ca. € 278 mln ontvangen. Dit
betreffen de kosten over Q4 2020 en geheel 2021. Omdat de schaderaming
in de 1e suppletoire EZK-begroting van 2022 is bijgewerkt, biedt het verschil
ten opzichte van de ontwerpbegroting 2022 (ca. € 58 mln meer ontvangen)
geen accuraat inzicht. De kosten voor de schadeafhandeling over 2022 zullen
medio 2023 bij NAM in rekening worden gebracht.
Ontvangsten NAM waardedaling
Sinds 1 juli 2020 worden de kosten van de schadeafhandeling in Groningen
op basis van artikel 15 van de Tijdelijke wet Groningen aan NAM doorbelast.
Alle kosten voor de schadeafhandeling tot en met 2021 zijn inmiddels
doorbelast en betaald door NAM. Daarmee is over 2022 voor de uitkeringen
voor waardedaling totaal een bedrag van ca. € 471 mln ontvangen. Omdat
de schaderaming in de 1e suppletoire EZK-begroting van 2022 is bijgewerkt,
biedt het verschil ten opzichte van de ontwerpbegroting 2022 (ca. € 280 mln)
geen accuraat inzicht. De kosten voor de schadeafhandeling over 2022 zullen
medio 2023 bij NAM in rekening worden gebracht.
Ontvangsten NAM immateriële schade
Sinds 1 juli 2020 worden de kosten van de schadeafhandeling in Groningen
op basis van artikel 15 van de Tijdelijke wet Groningen aan NAM doorbelast.
Alle kosten voor de schadeafhandeling tot en met 2021 zijn inmiddels
doorbelast en betaald door NAM. Daarmee is over 2022 voor de uitkeringen
voor immateriële schade totaal een bedrag van ca. € 0,5 mln ontvangen.
Omdat de schaderaming in de 1e suppletoire EZK-begroting van 2022 is
bijgewerkt, biedt het verschil ten opzichte van de ontwerpbegroting 2022
(ca. € 64 mln) geen accuraat inzicht. De kosten voor de schadeafhandeling
over 2022 zullen medio 2023 bij NAM in rekening worden gebracht.
Ontvangsten Mijnbouwwet
De ontvangsten vanuit de Mijnbouwet waren in 2022 € 1.559,6 mln hoger
dan geraamd als gevolg van de gestegen gasprijs.
Diverse ontvangsten
In 2022 is circa € 36 mln meer aan diverse ontvangsten binnengekomen dan
geraamd. Dit wordt grotendeels verklaard door een terugontvangst op
een bevoorschotting aan RVO op de uitvoeringskosten van het IMG over
2021. Daarnaast bevat deze post ontvangsten die eerder buiten begrotings­
verband waren geboekt. Het gaat om een bedrag van € 12,3 mln voor
subsidies op projecten die door de NCG worden uitgevoerd.
Ontvangsten NAM versterkingsoperatie
De kosten voor de versterkingsoperatie worden met een factuur bij NAM in
rekening gebracht. In 2022 is er € 172 mln binnengekomen op de EZKbegroting. Dit betreffen facturen die slechts voor een deel door NAM zijn
betaald.
Nationaal Programma Groningen (bijdrage NAM)
NAM draagt jaarlijks € 25 mln bij aan het NPG. Meerjarig gaat het om een
totaalbedrag van € 500 mln. Deze bijdrage loopt mee in de uitkering van
EZK aan het NPG.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

124

Tabel 40 Kengetallen aardgasbaten
Kengetallen

2013

2014

2015

2016

2017

2018

2019

26 mld
Nm3

24 mld
Nm3

22 mld
Nm3

20 mld
Nm3

18 mld
Nm3

16 mld
Nm3

15 mld
Nm3

2. Aantal boringen exploratie onshore en offshore1

9

21

16

4

6

5

4

3

2

3. Aantal boringen productie onshore en offshore1

18

32

17

16

8

7

7

9

7

3

4. Gewonnen volume aardgas Groningenveld (in
Nm3)1

54 mld
Nm3

42 mld
Nm3

28 mld
Nm3

28 mld
Nm3

24 mld
Nm3

19 mld
Nm3

15 mld
Nm3

8 mld
Nm3

6 mld
Nm3

5 mld
Nm3

5. Gewonnen volume aardgas totaal (in Nm3)1

80 mld
Nm3

66 mld
Nm3

50 mld
Nm3

48 mld
Nm3

42 mld
Nm3

35 mld
Nm3

30 mld
Nm3

21 mld
Nm3

19 mld
Nm3

16 mld
Nm3

26,0

21,3

19,8

13,6

16,6

21,5

14,9

9,1

37,8

127,6

1. Gewonnen volume aardgas kleine velden (in Nm3)1

6. Beursprijs van TTF-gas (eurocent/ m3)2

2021

2022

13 mld 13 mld
Nm3
Nm3

2020

11 mld
Nm3
4

1 Bron: Voorlopige cijfers van TNO.
2 Bron: Gasterra

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

125

5. Niet-beleidsartikelen
Artikel 40 Apparaat
Op dit artikel zijn de personele en materiële uitgaven en ontvangsten van
EZK geraamd, voor zover die betrekking hebben op het kerndepartement
(directoraten-generaal en stafdirecties) en de diensten van EZK (ACM36, CPB
en SodM). De uitgaven externe inhuur, de uitgaven aan ICT en bijdragen
aan shared service organisaties (SSO's) zijn apart inzichtelijk gemaakt.
Tevens bevat dit artikel onder SSO DICTU de realisatiegegevens voor de
bijdrage aan agentschappen voor zover het opdrachten betreft ten behoeve
van het kernministerie EZK.
Tabel 41 Apparaatsuitgaven Kerndepartement Budgettaire gevolgen (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting1

Realisatie

Verschil

2018

2019

2020

2021

2022

2022

2022

Verplichtingen

297.577

298.069

294.990

304.961

466.055

302.285

163.770

Uitgaven

297.577

298.069

294.990

304.961

466.055

302.285

163.770

eigen personeel

165.163

179.851

190.717

199.337

325.740

192.163

133.577

inhuur externen

20.279

19.506

15.989

14.641

16.985

10.048

6.937

overige personele uitgaven

18.317

15.600

13.030

12.345

7.692

8.164

‒ 472

‒ 16.864

Personele uitgaven

Materiële uitgaven
ICT2

3.200

8.284

13.812

2.807

1.965

18.829

bijdrage aan SSO's

13.914

14.794

13.742

14.066

13.382

13.382

0

DICTU

55.491

32.148

25.527

21.147

20.225

20.200

25

overige materiële uitgaven

21.213

27.886

22.173

40.618

80.066

39.499

40.567

Ontvangsten

28.284

26.426

26.126

59.857

104.550

25.294

79.256

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
2 Het totaal van de ICT-uitgaven van het kerndepartement en de buitendiensten bestaat uit de ICT-uitgaven geraamd onder de post materiële uitgaven en de bijdrage aan
SSO DICTU.

Toelichting op de verplichtingen en uitgaven
Personeel
Eigen personeel
Bij de eerste suppletoire begroting is extra personeelsbudget toegekend
voor het eigen personeel van het Ministerie van EZK. Hieronder valt onder
andere extra budget naar aanleiding van het coalitieakkoord (€ 8,4 mln).
Daarnaast heeft er tijdens de tweede suppletoire begroting een herverka­
veling van het ramingsbudget NCG en het Groningen dossier voor perso­
neelskosten plaatsgevonden, betreft respectievelijk € 102,4 en € 2,4 mln.
Verder is er een reeks aan uitvoeringsmiddelen van het klimaatfonds
overgekomen (€ 8,8 mln). Ook is er bij de 2e suppletoire begroting nog extra
personeelsbudget toegevoegd naar aanleiding van het coalitieakkoord
(€ 4,2 mln). Tenslotte is er een loonbijstelling uitgekeerd (€ 3,8 mln).

36

De leden van het bestuur van ACM vormen een ZBO. De uitgaven voor dit ZBO zijn geraamd op
beleidsartikel 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

126

Inhuur externen
De uitgaven voor externe inhuur zijn in 2022 hoger dan geraamd. Dit komt
voornamelijk door de hoge inflatie en er is meer ingehuurd doordat
vacatures niet direct konden worden ingevuld vanwege deze krapte op de
arbeidsmarkt
Materieel
ICT
De uitgaven voor ICT vallen lager uit dan geraamd. Dit komt met name door
minder ICT projecten.
Overige materiële uitgaven
De overige materiële uitgaven zijn hoger dan geraamd. Dit komt onder
andere door de herverkaveling van de materiele kosten van NCG (€ 28 mln),
uitvoering van een klimaatcampagne door de Directie Communicatie (€ 4,3
mln) en toevoeging van prijsbijstelling (€ 3,8 mln).
Toelichting op de ontvangsten
De realisatie op de ontvangsten van het apparaat van EZK is € 79 mln hoger
dan geraamd. Dit komt met name door de herverkaveling van het ramings­
budget van NCG. Tijdens de 2e suppletoire begroting is er ontvangstbudget
toegevoegd aan artikel 40, hiervan is er € 55 mln van gerealiseerd in 2022.
Verder heeft er een afroming het eigen vermogen van DICTU (€ 17,1 mln)
plaatsgevonden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

127

Tabel 42 Totaaloverzicht apparaatsuitgaven/kosten inclusief agentschappen en Zelfstandige Bestuursorganen/
Rechtspersonen met een wettelijke taak (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting1

Verschil

2018

2019

2020

2021

2022

2022

2022

Totaal apparaatsuitgaven
Ministerie

297.577

298.069

294.989

304.961

466.054

302.285

163.769

Kerndepartement (beleid en staf)

202.092

192.549

191.904

199.293

348.668

193.948

154.720

Apparaatsuitgaven diensten:
Centraal Planbureau (CPB)

16.467

17.271

17.305

18.265

17.846

16.898

948

Autoriteit Consument en Markt
(ACM)

65.405

73.092

69.486

68.562

79.882

72.046

7.836

Staatstoezicht op de Mijnen
(SodM)

13.613

15.157

16.294

18.841

19.658

19.393

265

Totaal apparaatskosten
agentschappen

881.774

1.019.206

1.142.480

1.307.753

1.392.980

1.200.010

192.970

Agentschap Telecom (AT)

43.843

48.703

54.297

57.997

64.488

59.931

4.557

Dienst ICT Uitvoering (DICTU)

256.227

271.254

285.625

300.845

318.007

296.507

21.500

Nederlandse Emissieautoriteit
(NEa)

7.561

8.480

9.164

9.461

10.901

12.235

‒ 1.334

Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO.nl)

574.143

690.769

793.394

939.450

999.584

831.337

168.247

Totaal apparaatskosten ZBO's en
RWT's

895.645

952.167

938.441

956.785

1.028.330

996.294

32.036

Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS)

185.442

191.355

195.570

200.0112

200.0113

204.289

‒ 4.278
‒ 229

Stichting COVA

1.375

1.410

1.435

1.503

1.5033

1.732

Raad voor de Accreditatie

14.415

14.374

13.528

13.943

13.531

12.744

787

737

614

632

670

712

802

‒ 90

TNO

478.326

513.504

516.453

516.453

559.522

520.699

38.823

Kamer van Koophandel (KvK)

215.350

230.910

210.823

224.205

253.051

256.028

‒ 2.977

Bestuur Autoriteit Consument en
Markt (ACM)

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
2 Het bedrag van 2021 is aangepast. Exclusief voorzieningen, afschrijvingen en rente.
3 De realisatie is opgenomen uit 2021, omdat de realisatie 2022 nog niet bekend is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

128

Artikel 41 Nog onverdeeld
Dit niet-beleidsartikel bevat de posten prijsbijstelling, loonbijstelling en
onvoorzien.
Tabel 43 Nominaal en onvoorzien: opbouw verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van de vastgestelde
begroting 2020, realisatie en het verschil (bedragen x € 1.000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting1

Verschil

2018

2019

2020

2021

2022

2022

2022

Verplichtingen

0

0

0

0

0

0

0

Uitgaven

0

0

0

0

0

0

0

Loonbijstelling

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

Onvoorzien

0

0

0

0

0

0

0

Ontvangsten

0

0

0

0

0

0

0

programma
apparaat
Prijsbijstelling
programma
apparaat

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.

Op dit artikel is geen sprake van realisatie. Bij de 1e suppletoire begroting
2022 is de loon- en prijsbijstellingstranche 2022 uitgekeerd. Deze bijstel­
lingen zijn bij 2e suppletoire begrotingswet 2022 toebedeeld naar de
relevante onderdelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

129

6. Bedrijfsvoeringsparagraaf
Inleiding
In de bedrijfsvoeringparagraaf (BVP) wordt verslag gedaan van relevante
aandachtspunten in de bedrijfsvoering. De informatie opgenomen in de BVP
is tot stand gekomen vanuit het departementale management control
systeem en informatie uit audits van de Auditdienst Rijk (ADR). Deze
paragraaf omvat drie elementen:
1. uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen: (a) rechtmatigheid, (b)
totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie, (c) begro­
tingsbeheer, financieel beheer en materiële bedrijfsvoering en (d)
overige aspecten van de bedrijfsvoering;
2. rijksbrede bedrijfsvoeringonderwerpen en
3. belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering.
1. Uitzonderingsrapportage voor vier onderdelen
a. Rechtmatigheid
Vanuit de bij het Ministerie van EZK bekende informatie zijn er fouten en
onzekerheden in de rechtmatigheid van de verantwoordingsinformatie die
gerapporteerd moeten worden.
Inkopen
Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) is categoriemanager
van een aantal rijksbrede raamovereenkomsten, waarvan er drie (Interim
Management & Organisatieadvies, Auditdiensten en Financiële Advies­
diensten) in dit verslagjaar nog steeds waren verlengd middels een
overbruggingsovereenkomst. IenW heeft dit toegelicht in de Bedrijfsvoe­
rings-paragraaf van haar jaarverslag. Als gevolg daarvan worden de
verplichtingen die op nadere overeenkomsten onder deze overbruggings­
overeenkomsten worden aangegaan als onrechtmatig bestempeld. De
raamovereenkomsten «Inkoopadvies» en (deels) «Auditdiensten» zijn in
2022 gereedgekomen en hebben tot rechtmatige contracten geleid. De
heraanbestedingen voor de overige twee raamovereenkomsten zijn
vertraagd, als gevolg van juridische bezwaren en rechtszaken door
inschrijvers. IenW verwacht dat daarvoor medio 2023 de nieuwe contracten
beschikbaar komen. Omdat met name bij de agentschappen van EZK
inkopen zijn gedaan onder die nadere overeen-komsten is daar sprake van
een overschrijding van de rapporteringstolerantie.
Uit onderstaand overzicht van overschrijdingen blijkt een bedrag aan fouten
gerelateerd aan inkopen bij baten-/lastenagentschappen (zie toelichting
hierboven) van in totaal € 101.079.138 (kolom 6).
Tabel 44 Overzicht overschrijdingen rapporteringstoleranties fouten en onzekerheden
(1) Rapporterings-tolerantie

(2)
Verantwoord
bedrag in
€ (omvangs­
basis)

Samenvattende staat baten- € 1.421.653.000
lastenagentschappen

(5) Bedrag
(6) Bedrag
(3) Rapporte­ (4) Bedrag
(6a) Waarvan
ringsaan fouten in aan onzeker­ aan fouten en bedrag aan
heden in €
onzeker­
tolerantie
€
fouten en
heden in €
voor fouten
onzeker­
en onzeker­
heden
heden in €
gerelateerd
aan
noodmaatre­
gelen in €

€ 28.433.060 € 101.079.138

€ 0 € 101.079.138

(7)
(7a) Waarvan
Percentage
percentage
aan fouten en aan fouten en
onzeker­
onzekerheden
heden t.o.v. gerelateerd
verantwoord aan
bedrag = (6)/ noodmaatre­
(2)*100%
gelen t.o.v.
verantwoord
bedrag = (6a)/
(2)*100%

€0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

7,11%

nvt

130

b. Totstandkoming niet-financiële verantwoordingsinformatie
Een klein deel van de niet-financiële indicatoren (NFI’s) is niet of nog niet
beschikbaar. Voor artikel 2 'Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap
voor duurzame welvaartsgroei' geldt dat de niet opgenomen NFI’s nog niet
beschikbaar zijn doordat deze zijn opgebouwd uit (internationale) bronnen
die ten tijde van het opstellen van het jaarverslag nog niet beschikbaar zijn.
Jaarlijks is sprake van deze timelag. Voor artikel 4 ‘Een doelmatige energie­
voorziening en beperking van de klimaatverandering’ geldt dat de bron
Monitor Klimaatbeleid 2022 is aangepast, waardoor een enkel kengetal op
een andere manier gepresenteerd wordt. Deze gewijzigde presentatie zal in
de begroting 2024 verwerkt worden. Voor alle kengetallen die gebaseerd
zijn op de Monitor Klimaatbeleid 2023 geldt dat de realisatie over 2022 pas
in november 2023 bekend zal zijn.
c. Begrotingsbeheer, financieel beheer en de materiële bedrijfsvoering
Opvolging aanbevelingen Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer (AR) heeft met haar verantwoordingsonderzoek
EZK 2021 van 18 mei 2022 geconcludeerd dat het jaarverslag EZK 2021 aan
de gestelde eisen voldoet, met uitzondering van twee onvolkomenheden.
Dit betreft (1) het autorisatiebeheer (toegang tot financiële systemen van
dienstonderdelen van EZK en (2) het IT-beheer van de applicatie UPNL die
RVO gebuikt voor de beoordeling van subsidies. Hierop zijn in 2021 en 2022
verbeteracties uitgezet door (1) het in overleg met dienstonderdelen imple­
menteren van procedures om het risico van ongewenste toegangs-rechten
en functievermenging in het financiële systeem beter te beheersen en (2)
door het in overleg tussen RVO en de Auditdienst Rijk (ADR) doorvoeren
van verbeteringen in UPNL. RVO heeft daarbij de effectieve werking van
het IT-beheer voor UPNL aangetoond.
RVO heeft, in het kader van de rechtmatigheid van de TVL-geldstromen,
een verbeterplan opgesteld met acties omtrent het aantonen van de
ingerichte Interne Beheersing op de TVL en de samenwerking met de ADR.
De Interne Auditdienst van RVO heeft de effectieve werking van de Interne
Beheersing TVL 2022 vastgesteld. RVO heeft de ADR gedurende het jaar
actief meegenomen in ingezette verbeteracties en de lessons learned uit
2021 en 2022. Deze lessons learned worden nu toegepast voor de ingerichte
Energieregelingen en de verdere professionalisering van de vastlegging
rondom de interne beheersing binnen RVO.
Beleid ter voorkoming van misbruik en oneigenlijk gebruik van subsidies
Het Ministerie van EZK beschikt over een toereikend beleid om de risico’s
van misbruik en oneigenlijk gebruik (M&O) van subsidies door begun­
stigden zo veel mogelijk te beperken. Bestaande maatregelen om misbruik
en oneigelijk gebruik van subsidies door begunstigden te bestrijden zijn
onder andere: de tijdige opstelling van risicoanalyses M&O met beheers­
maatregelen, het opvragen van gegevens zoals die bekend zijn bij andere
departementen, het in voorkomende gevallen opvragen van accountants­
producten bij subsidieverantwoordingen, het via de fraudesectie van RVO
melden van vermoedens van fraude bij het OM en het goed informeren van
de Tweede Kamer.
EZK, Financiën en SZW hebben de Tweede Kamer in 2022 tussentijds over
de uitvoering van de tijdelijke steunmaatregelen COVID-19 geïnformeerd
(zie Kamerstuk 35420 Nr. 513 van 21 oktober 2022 en beantwoording
Kamervragen met brief van 27 februari 2023). De focus lag in 2022 vooral

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

131

op een goede afwikkeling van subsidies verleend in 2020, 2021 en 2022.
Een volgende integrale voortgangsrapportage wordt in de eerste helft van
2023 naar de Tweede Kamer gestuurd. Daarnaast geeft RVO via haar website
informatie aan ondernemers over de stand van zaken in de uitvoering van
de tijdelijke steunmaatregelen.
Beheersing risico's van fraude, corruptie en belangenverstrengeling
Onder interne fraude wordt verstaan een opzettelijke handeling door een of
meer medewerkers waarbij, al dan niet in combinatie met derden, gebruik
gemaakt wordt van misleiding ten einde een onrechtmatig of onwettig voordeel te verkrijgen. Onder corruptie wordt verstaan opzettelijke handelingen
die verband houden met het doen van een gift of een belofte, of die via
afpersing of toepassing van geweld, een ander beogen te verleiden iets te
doen of na te laten.
In 2022 zijn geen materiële interne fraudes en/of corrupties aan het licht
getreden die in de bedrijfsvoeringsparagraaf moeten worden vermeld. EZK
geeft veel aandacht aan het voorkomen en opsporen van interne fraude en/
of corruptie. Zo beschikt EZK over een vastgesteld integriteitsbeleid, een
Beveiligingsautoriteit, zoals bedoeld in artikel 3 van het Besluit BVA-stelsel
Rijksdienst 2021 en een BVA-team. Het BVA-team geeft advies, houdt
toezicht op de integrale beveiliging en laat analyses en audits uitvoeren.
Dienstonderdelen geven in het jaarplan en tussentijdse voortgangsrappor­
tages aan welke grote risico’s het dienstonderdeel in de realisatie van de
doelen voorziet en hoe deze risico’s worden beheerst. Daarnaast worden in
de Bestuursraad wekelijks de actuele strategische risico's besproken.
Risicomanagement is hiermee verankerd in de departementale P&C-cyclus.
Met periodieke managementverificaties, het toepassen van controle
technische functiescheiding en verbijzonderde interne controle bij financiële
transacties wordt het risico van interne fraude en daarmee onbetrouwbare
informatievoorziening vanuit de administraties van EZK voldoende
beheerst.
Daarnaast beschikt EZK over een vastgesteld beleid ter voorkoming van
misbruik en oneigenlijk gebruik van regelingen door derden. EZK heeft dit
beleid eind 2022 herzien in verband met wijzigingen die de minister van J&V
per 1 oktober 2022 heeft doorgevoerd in de Wet bevordering integriteitsbe­
oordelingen door het openbaar bestuur (Wet Bibob). Met de wijzigingen
kunnen overheden geconstateerd misbruik bij andere overheden opvragen,
als er aanwijzingen zijn dat de subsidie wordt gebruikt voor criminele activi­
teiten. Eventuele signalen van mogelijke fraude worden altijd opgevolgd
voor nader onderzoek door de fraudesectie van RVO. Middels een jaarlijkse
managementverklaring bevestigen hoofden van dienst dat geconstateerde
interne fraudes en/of corruptie zijn gemeld bij de directeur FEZ, de SG en
de ADR.
Onderdeel van het integriteitsbeleid is voorts het moeten voldoen aan de
normen en regels ter voorkoming van eventuele belangenverstrengeling
dat kan leiden tot of als doel kan hebben misbruik of oneigenlijk gebruik van
(koersgevoelige) informatie door medewerkers en daarmee reputatie­
schade voor EZK en/of persoonlijke verrijking. Burgers en bedrijven moeten
erop kunnen vertrouwen dat medewerkers van EZK niet bevooroordeeld of
partijdig zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

132

EZK voert in samenwerking met de ADR een additioneel onderzoek uit naar
het beheer van risico’s op het gebied van fraude, corruptie en belangenverstrengeling en verankering daarvan in de departementale P&C-cyclus.
d. Overige aspecten van de bedrijfsvoering
Informatiebeveiliging
Het Ministerie van EZK heeft, conform de richtlijnen van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties, medio februari 2023 een «Beeld integrale
beveiliging en privacy 2022» afgegeven waarin de status van de informa­
tiebeveiliging in 2022 is omschreven.
Dit betekent dat EZK voldoet aan de noodzakelijke wet- en regelgeving (VIR,
AVG en BIO), een kwaliteitscyclus heeft ingericht voor continue monitoring
van de status van integrale beveiliging en privacy en een organisatie heeft
ingericht die dit beheert.
2. Rijksbrede bedrijfsvoeringsonderwerpen
Grote ICT-projecten
Voorgenomen ICT-projecten van dienstonderdelen (vanaf € 1 mln.) worden
voor instemming aan het CIO office van EZK voorgelegd. De Bestuursraad
van EZK wordt hierover geïnformeerd. Bij projecten vanaf € 5 mln. wordt
de Bestuursraad om instemming gevraagd. Het CIO office consulteert waar
nodig de CIO-raad van EZK (en LNV), de CIO-Rijk en/of het adviescollege
ICT-toetsing. Daarnaast maakt de CIO-office conform kabinetsafspraken alle
lopende grote ICT-projecten (vanaf € 5 mln.) op het Rijks ICT-dashboard
openbaar:
– Bouwkundig Kansrijk Groningen (NCG);
– Kern Gezond (KvK);
– MIVSP (Maritiem informatievoorzieningsplatform van DG K&E);
– Project CRM (Customer Relationship Management bij KvK).
Audit Committee
In 2022 heeft een zelfevaluatie - zoals voorgeschreven in § 6 van de Regeling
Audit Committees van het Rijk - plaatsgevonden. Hierin is geconcludeerd
dat het AC goed functioneert met daarin een opgaande lijn in de afgelopen
jaren. In 2022 heeft het Audit Committee (AC) viermaal vergaderd. Hierbij is
onder meer gesproken over de zelfevaluatie, de halfjaarlijkse toezichtrap­
portages van FEZ, de voorlopige bevindingen van de ADR, het Herstel- en
Veerkrachtplan en de taskforce Verbetering Financieel Beheer. Daarnaast
hebben enkele leden van het AC in oktober 2022 een werkbezoek gebracht
aan RVO.
Inhuur externen
Het kabinet heeft de norm voor externe inhuur gesteld op maximaal 10%
van de personele uitgaven. Het inhuurpercentage 2022 komt uit op 32,1%
(2021: 28,9%). De overschrijding wordt veroorzaakt door inhuur DICTU,
RVO, en de NCG. Het inhuurpercentage voor EZK over 2022 zonder
genoemde diensten komt uit op 10,1% (2021: 8,3%). Het halen van de
Roemer-norm is voor DICTU, RVO en de NCG niet realistisch, gezien hun
kerntaken, benodigde specifieke expertises, de looptijd van opdrachten met
veel tijdelijke (crisis-)regelingen bij RVO en de NCG, pieken in werkzaam­
heden en de beperkingen van de arbeidsmarkt met veel openstaande
vacatures. Met maatregelen zoals het jaarlijks opstellen van een strategisch
personeelsplan wordt externe inhuur door genoemde diensten voldoende
beheerst (zie ook bijlage 4: Inhuur externen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

133

3. Belangrijke ontwikkelingen en verbeteringen in de bedrijfsvoering
Nieuw organisatiebesluit EZK
Met het regeerakkoord van het kabinet Rutte IV is onder andere afgesproken
om vanaf 2022 de taken van de Nationale Coördinator Groningen (NCG) van
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties over te dragen
aan EZK. Mede om die reden is per 1 juli 2022 het nieuwe Organisatiebesluit
Kerndepartement EZK 2022 vastgesteld. Dit besluit voorziet onder andere
in een herstructurering van het directoraat-generaal Klimaat en Energie,
een herverdeling van taken bij een aantal directies die vallen onder het
directoraat-generaal Bedrijfsleven en Innovatie, de oprichting van het
directoraat-generaal voor Economie en Digitalisering en het programma
directoraat-generaal Groningen en Ondergrond.
Klimaatfonds
In december 2022 is het wetsvoorstel tot oprichting van het Klimaatfonds
als een begrotingsfonds, zoals bedoeld in artikel 2.11 van de CW, ingediend
bij de Staten-Generaal. Goedkeuring wordt in 2023 verwacht, zodat met
ingang van 2024 verplichtingen en uitgaven ten laste van het begrotings­
fonds kunnen worden gedaan. Het wetsvoorstel regelt onder meer de
doelstelling van het fonds en de aard van de uitgaven ten laste van het
fonds. Dit voorstel wijst de Minister voor Klimaat en Energie als fondsbe­
heerder aan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

134

0

302.285

302.285

945.961

12.417.722

0

302.285

302.285

947.011

4.356.973

245.374

3.735.006

249.968

0

25.294

25.294

1.034.281

3.720.277

75.300

672.151

31.934

5.533.943

5.559.237

0

466.055

466.055

10.924.819

28.512.525

330.250

5.290.393

362.214

45.420.201

45.886.256

Ontvangsten Verplichtingen

0

466.055

466.055

11.139.678

8.880.062

136.227

4.995.025

291.380

25.442.372

25.908.427

Uitgaven

Realisatie (2)

0

104.550

104.550

3.025.192

6.819.604

106.437

1.004.319

120.881

11.076.433

11.180.983

0

163.770

163.770

9.978.858

16.094.803

160.737

330.204

94.842

26.659.444

26.823.214

Ontvangsten Verplichtingen

0

163.770

163.770

10.192.667

4.523.089

‒ 109.147

1.260.019

41.412

15.908.040

16.071.810

Uitgaven

0

79.256

79.256

1.990.911

3.099.327

31.137

332.168

88.947

5.542.490

5.621.746

Ontvangsten

Verschil realisatie en vastgestelde
begroting (3) = (2) - (1)

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.
2 NB de stand zoals gepresenteerd onder de stand vastgestelde begroting wijkt af van de stand vastgestelde begroting bij de eerste suppletoire begroting, tweede suppletoire begroting, de tweede tot en met
de tiende incidentele suppletoire begrotingen en de slotwet. De reden hiervoor is dat in het jaarverslag de ISB's die zijn ingediend tussen de vaststelling van de ontwerpbegroting en de vaststelling van de
eerste suppletoire begroting zijn opgeteld bij realisatie.

41 Nog onverdeeld

40 Apparaat

Niet-beleidsartikelen

5 Een veilig Groningen met
perspectief

4 Een doelmatige energievoorziening
en beperking van de
klimaatverandering

169.513

4.960.189

2 Bedrijvenbeleid: innovatie en
ondernemerschap voor duurzame
welvaartsgroei

3 Toekomstfonds

267.372

9.534.332

18.760.757

Uitgaven
9.836.617

19.063.042

Verplichtingen

Vastgestelde begroting (1)1,2

1 Goed functionerende economie en
markten

Beleidsartikelen

Totaal

Omschrijving

Tabel 45 Departementale verantwoordingsstaat 2022 van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (XIII) (bedragen x € 1.000)

Art.

C. JAARREKENING

7. Departementale verantwoordingsstaat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

135

8. Samenvattende verantwoordingsstaat agentschappen
Tabel 46 Samenvattende verantwoordingsstaat 2022 inzake de baten-lastenagentschappen van het Ministerie van
Economische Zaken en Klimaat (XIII) (bedragen x € 1.000)
Omschrijving

Vastgestelde begroting (1)

Realisatie (2) Verschil realisatie en vastge­
stelde begroting (3)=(2)-(1)

Realisatie 2021 (4)

Agentschap Telecom
Totale baten

63.706

65.871

2.165

60.703

Totale lasten

63.706

67.907

4.201

60.971

0

‒ 2.036

‒ 2.036

‒ 268

Totale kapitaaluitgaven

9.851

9.220

‒ 631

5.269

Totale kapitaalontvangsten

5.750

7.692

1.942

5.703

Totale baten

320.162

352.890

32.728

346.914

Totale lasten

320.162

334.413

14.251

326.014

0

18.477

18.477

20.900

Totale kapitaaluitgaven

53.150

54.264

1.114

44.325

Totale kapitaalontvangsten

30.000

18.723

‒ 11.277

11.827

Totale baten

13.299

11.941

‒ 1.358

10.661

Totale lasten

13.299

11.228

‒ 2.071

9.863

0

713

713

798

Totale kapitaaluitgaven

1.460

3.431

1.971

2.991

Totale kapitaalontvangsten

900

367

‒ 533

2.870

Saldo van baten en lasten

Dienst ICT Uitvoering

Saldo van baten en lasten

Nederlandse
Emissieautoriteit

Saldo van baten en lasten

Rijksdienst voor
Ondernemend Nederland
Totale baten

841.437

990.951

149.514

973.566

Totale lasten

841.437

1.017.887

176.450

950.790

0

‒ 26.936

‒ 26.936

22.776

Totale kapitaaluitgaven

48.560

43.431

‒ 5.129

66.054

Totale kapitaalontvangsten

25.900

39.272

13.372

25.669

Saldo van baten en lasten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

136

9. Jaarverantwoording baten-lastenagentschappen per 31 december 2022
Agentschap Telecom (AT)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap AT per 31 december
2022
Nederland is door digitalisering ingrijpend veranderd in de manier waarop
wij communiceren en toegang hebben tot diensten en informatie. De digita­
lisering is in toenemende mate verweven geraakt met bijna alle aspecten
van ons dagelijks leven en biedt grote kansen voor de maatschappij en
economie. We zien een diepgaande maatschappelijke afhankelijkheid van
digitalisering en tegelijkertijd een toename van dreigingen en potentiële
verstoringen. De samenleving moet er op kunnen vertrouwen dat
maatschappelijke vraagstukken rond de digitale infrastructuur tijdig worden
gedetecteerd, risico’s worden gesignaleerd en belangen worden
beschermd. Aan de digitalisering ligt een infrastructuur ten grondslag, die
in toenemende mate digitaal is. Deze digitale infrastructuur is ons werkveld
en wij zorgen ervoor dat de digitale infrastructuur beschikbaar, betrouwbaar
en veilig te gebruiken is.
Deze jaarverantwoording geeft u het inzicht in de financiële staat van het
agentschap.
Tabel 47 Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap AT voor het jaar 20221 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting (1)2

Realisatie (2)

Verschil (3) = (2) - Realisatie 2021
(1)
(4)

Baten
- Omzet

63.706

65.763

2.057

60.039

waarvan omzet moederdepartement

34.299

35.296

997

33.295

waarvan omzet overige departementen

4.579

5.095

516

4.825

waarvan omzet derden

24.828

25.372

544

21.919

Rentebaten

0

0

0

9

Vrijval voorzieningen

0

0

0

0

Bijzondere baten

0

108

108

655

63.706

65.871

2.165

60.703

Apparaatskosten

59.931

64.488

4.557

57.997

- Personele kosten

38.022

42.379

4.357

39.008

waarvan eigen personeel

28.973

32.236

3.263

29.156

waarvan inhuur externen

6.567

8.265

1.698

8.352

waarvan overige personele kosten

2.483

1.878

‒ 605

1.500

- Materiële kosten

21.909

22.109

200

18.989

Totaal baten
Lasten

waarvan apparaat ICT

0

79

79

93

waarvan bijdrage aan SSO's

13.273

17.732

4.459

14.820

waarvan overige materiële kosten

8.636

4.298

‒ 4.338

4.076

100

29

‒ 71

34

Afschrijvingskosten

3.600

3.218

‒ 382

2.898

- Materieel

2.000

1.976

‒ 24

1.812

0

719

719

645

waarvan overige materiële afschrijvingskosten

2.000

1.257

‒ 743

1.166

- Immaterieel

1.600

1.242

‒ 358

1.087

Overige lasten

75

172

97

42

waarvan dotaties voorzieningen

75

152

77

26

waarvan bijzondere lasten

0

20

20

16

Rentelasten

waarvan apparaat ICT

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

137

Vastgestelde
begroting (1)2
Totaal lasten

Realisatie (2)

Verschil (3) = (2) - Realisatie 2021
(1)
(4)

63.706

67.907

4.201

60.971

Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening

0

‒ 2.036

‒ 2.036

‒ 268

Agentschapsdeel Vpb-lasten

0

0

0

0

Saldo van baten en lasten

0

‒ 2.036

‒ 2.036

‒ 268

Mutatie POK/WaU gelden

0

1.450

1.450

0

Saldo van baten en lasten na resultaatbestemming

0

‒ 586

‒ 586

‒ 268

1 Per 1 januari 2023: Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI).
2 Stand inclusief amendementen, moties en NvW.

Toelichting op het saldo van baten en lasten
Het boekjaar 2022 is afgesloten met een verlies na resultaatsbestemming
van € 0,6 mln. Dit bedrag komt voor € 0,1 mln voor rekening van Caribisch
Nederland en maakt onderdeel uit van de afbouw van de balanspost ‘Te
verrekenen met CN’ (onderdeel van de Overige vorderingen en overlopende
passiva). Deze post op de balans van het agentschap geeft het bedrag weer
dat met de tarieven voor CN moet worden verrekend.
Het resultaat Agentschap Telecom bedraagt, na verrekening Caribisch
Nederland, € -0,5 mln.
Toelichting op de baten
Tabel 48 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting 2022

Realisatie 2022 Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting

Realisatie 2021

Structurele bijdragen moederdepartement
Beleidsopdrachten

8.285

8.520

235

7.311

Toezichttaken

18.429

16.916

‒ 1.513

17.800

Subtotaal structurele bijdragen

26.714

25.436

‒ 1.278

25.111

Incidentele bijdragen

0

0

0

0

Projecten

7.586

9.860

2.274

8.184

Subtotaal projecten

7.586

9.860

2.274

8.184

34.299

35.296

997

33.295

Totaal omzet moederdepartement

In 2022 heeft het agentschap ten opzichte van de vastgestelde begroting
een hoger aantal projecten (uitgedrukt in omzet) voor beleidsdirecties
uitgevoerd, zoals het project 3,5 GHZ. Overige voorbeelden van projecten
zijn 2,6 GHz verdeelbeleid en Licensed Shared Access.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

138

Tabel 49 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
Vastge­
stelde
begroting
20221

Realisatie
2022

Verschil
realisatie
en vastge­
stelde
begroting

Ministerie van Defensie

1.411

1.432

21

1.411

Ministerie van I&W

1.079

1.098

19

1.045

Ministerie van J&V

604

614

10

645

Ministerie van OC&W

156

64

‒ 92

63

Ministerie VWS

27

48

21

59

Ministerie van BZK

1.303

1.839

536

1.603

Totaal omzet overige departementen

4.579

5.095

516

4.826

Realisatie
2021

1 Stand inclusief amendementen, moties en NvW

Tabel 50 Omzet derden (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting 2022

Realisatie 2022 Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting

Realisatie 2021

Vergunninghouders en overige

22.965

23.682

717

21.042

- landelijke exclusieve vergunningen (exclusief omroep)

3.085

3.239

154

2.946

- vergunningen met algemene planning met regionaal bereik

2.483

2.684

201

2.283

- vergunningen met individuele planning met regionaal bereik

3.153

3.486

333

3.177

878

411

‒ 467

390

- omroep

5.706

5.416

‒ 290

5.291

- vergunningen straalverbindingen

2.271

2.847

576

1.549

- registratie RZAM en Maritiem

3.111

3.142

31

3.054

386

480

94

434

1.892

1.977

85

1.918

- Vergunning regionale planning tijdelijk gebruik

- certificaten
- eindapparaten
Satellietoperators

588

649

61

520

1.200

1.027

‒ 173

349

Hercontrole meetinstrumenten

50

14

‒ 36

8

Innovatieprojecten (RUG leerstoel en Usecase 5G)

25

0

‒ 25

0

24.828

25.372

544

21.919

CN

Totaal omzet derden

De hogere omzet op de vergunningen straalverbindingen wordt veroorzaakt
door een her controle op de gefactureerde afzet boekjaar 2021. Die correctie
is onderdeel van de omzet 2022.
Er is een onderzoek gestart voor een nadere analyse op omzet Vergunningen
met regionale planning tijdelijk gebruik, waarvan de uitkomsten worden
verwerkt in de Regeling Vergoedingen 2024.
De omzet CN is lager in realisatie door de genomen maatregelen om de
balanspost ‘Te verrekenen met CN’ te verminderen.
Bijzondere baten
De realisatie bestaat uit de restwaarde op auto’s bij verkoop, een incidentele
bijdrage van ACM voor een project en diverse kleinere incidentele posten.
Toelichting op de lasten
Personele kosten
De gerealiseerde gemiddelde bezetting in fte inclusief externe inhuur
bedraagt 391,1 fte (begroot: 371,7 fte). De gerealiseerde gemiddelde
loonsom (intern- en extern personeel) is 8% hoger dan de begroting door

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

139

CAO loonbijstellingen, waardering toename saldo verlofrechten (wettelijken IKB verlof) en doordat de nieuwe taken van het agentschap zeer specia­
listisch personeel (hogere schalen) vergen. De lagere overige personele
kosten zijn direct gerelateerd aan het hybride werken. De kosten van het
woon/werk verkeer zijn lager dan begroot.
Materiële kosten
De sterke toename van bijdragen aan SSO’s ten opzichte van 2021 wordt
onder andere veroorzaakt door een stijging van de huisvestingskosten en
de uitvoering van het project ASR. Het verschil ten opzichte van de agent­
schapsbegroting komt door het toerekenen van de huisvestingskosten (€ 3,8
mln) aan de bijdragen SSO’s.
De onder uitputting op de overige materiele kosten ten opzichte van 2021
komt door het niet tijdig kunnen inkopen op de materiele budgetten voor
de uitvoering van incidentele projecten (diensten derden).
Overige lasten
De overige lasten bestaan uit de dotaties op de voorziening dubieuze
debiteuren en een boekwaarde verlies op activa.
Tabel 51 Balans per 31 december 2022 (bedragen x € 1.000)
Balans 2022

Balans 2021

Activa
Vaste activa

15.139

12.473

Materiële vaste activa

5.965

5.506

waarvan grond en gebouwen
waarvan installaties en inventarissen
waarvan projecten in uitvoering
waarvan overige materiële vaste activa

0

0

3.993

4.175

0

0

1.972

1.331

Immateriële vaste activa

9.174

6.967

Vlottende activa

27.506

17.206

Voorraden en onderhanden projecten
Debiteuren
Overige vorderingen en overlopende activa

0

0

1.995

2.768

556

480

Liquide middelen

24.955

13.958

Totaal activa

42.645

29.679

Passiva
Eigen Vermogen

3.041

2.011

Exploitatiereserve

2.693

2.279

Bestemmingsreserve

934

0

Onverdeeld resultaat

‒ 586

‒ 268

Voorzieningen
Langlopende schulden

637

563

11.978

10.575

Leningen bij het Ministerie van Financiën

11.978

10.575

Kortlopende schulden

26.989

16.530

Crediteuren

3.141

313

Belastingen en premies sociale lasten

1

1

Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën

3.847

2.923

Overige schulden en overlopende passiva

20.000

13.293

Totaal passiva

42.645

29.679

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

140

Activa
Immateriële vaste activa
De toename in immateriële vaste activa wordt verklaard door de investe­
ringen van het agentschap in het kader van het zaaksysteem GENIUS. De
overige ICT projecten hebben hierdoor duidelijke vertraging opgelopen.
Passiva
Tabel 52 Vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
1. Eigen vermogen per 1/1
1.a Bestemmingsreserve
2. Saldo van baten en lasten
3. Directe mutaties in het eigen vermogen

2019

2020

2021

2022

289

233

92

2.719

0

0

0

934

‒ 1.220

‒ 1.824

‒ 268

‒ 586

1.164

1.683

2.895

‒ 26

‒ 3a uitkering aan moederdepartement

0

0

0

‒ 26

‒ 3b bijdrage moederdepartement ter
versterking eigen vermogen

435

1.128

2.187

0

‒ 3c overige mutaties

729

555

708

0

4. Eigen vermogen per 31/12

233

92

2.719

3.041

Het eigen vermogen van het agentschap na resultaatsbestemming 2021
bedraagt € 2,7 mln. Het verlies bij het agentschap in 2022 bedraagt, na
verrekening CN. ad € 0,1 mln, € 0,5 mln. Het voornemen is om het verlies te
verrekenen met het eigen vermogen. Het eigen vermogen heeft daarmee,
exclusief bestemmingsreserve, een omvang van € 2,3 mln.
De omvang van de post ‘Te verrekenen met CN’ na resultaatsbestemming
2021 bedraagt € 0,7 mln. Het voornemen is om het verlies voor CN ad. ‒ € 0,1
mln te verrekenen met genoemde post, waarmee deze ultimo 2022 op € 0,6
mln uitkomt.
Voor de POK/Wau- gelden is er bij AT met toestemming van het Ministerie
van Financiën een bestemmingsreserve gevormd. AT heeft in 2022
middelen ontvangen van het moederdepartement voor € 2,4 mln. Na aftrek
van de ten behoeve hiervan gemaakte kosten in 2022 resteert er ultimo 2022
een bestemmingsreserve van € 0,9 mln.
Tabel 53 Verloop en stand van de voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Boekwaarde
1-1-2022

Dotaties

Onttrek­
kingen

Vrijval Boekwaarde
31-12-2022

Ambtsjubilea

563

74

0

0

637

Totaal

563

74

0

0

637

Leningen bij het Ministerie van Financiën
Voor de investeringen in vaste activa leent het agentschap bij het Ministerie
van Financiën. De toename in de omvang van de leningen is vooral ontstaan
door de financiering van de ICT projecten van het agentschap (onder andere
het zaaksysteem GENIUS). Dit is in overeenstemming met de begroting.
Crediteuren
De omvang van de post crediteuren is in 2022 sterk toegenomen. Dit is
veroorzaakt door een tijdelijke freeze op de financiële administratie in
verband met de naamwijziging van het agentschap. Het agentschap heeft
in 2022 95,4% (norm 95%) van de facturen binnen de termijn betaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

141

Kortlopende schulden
De post Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën bestaat
uit de aflossingen op de lopende leningen bij het Ministerie van Financiën
2023.
Tabel 54 Kasstroomoverzicht over het jaar 2022 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting (1)

1. Rekening-courant RHB 1 januari 2022 + stand depositorekeningen
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)

Realisatie (2)

Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting
(3)=(2)-(1)

10.639

13.958

3.319

63.706

65.972

2.266

‒ 60.106

‒ 53.447

6.659

2. Totaal operationele kasstroom

3.600

12.525

8.925

Totaal investeringen (-/-)

‒ 5.750

‒ 5.826

‒ 76

0

58

58

‒ 5.750

‒ 5.768

‒ 18

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)

0

‒ 471

‒ 471

Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

0

2.384

2.384

Aflossingen op leningen (-/-)

‒ 4.101

‒ 2.923

1.178

Beroep op leenfaciliteit (+)

5.750

5.250

‒ 500

Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
3. Totaal investeringskasstroom

4. Totaal financieringskasstroom

1.649

4.240

2.591

5. Rekening-courant RHB 31 december 2022 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4), de
maximale roodstand is € 0,5 mln.

10.137

24.955

14.818

Toelichting kasstroomoverzicht
Het kasstroomoverzicht geeft een analyse van de liquiditeitsontwikkeling.
Operationele kasstroom
De operationele kasstroom bestaat uit het geraamde saldo van baten en
lasten, gecorrigeerd voor afschrijvingen en mutaties in de voorzieningen en
het werkkapitaal.
Investeringskasstroom
In 2022 heeft het agentschap voor een bedrag van € 5,9 mln geïnvesteerd in
materiële vaste activa zoals elektronische apparatuur en antennes en in
immateriële vaste activa voor onder meer het zaaksysteem GENIUS.
Financieringsstroom
Het agentschap heeft in 2022 middelen ontvangen van het moederdepar­
tement voor een bedrag van € 2,4 mln: € 0,6 mln voor het programma POK,
€ 0,7 mln voor het programma WAU en € 1,1 mln voor het programma WOO.
Voor de financiering van de begrote investeringen is een beroep gedaan op
de leenfaciliteit bij het Ministerie van Financiën.
Tabel 55 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2022
Realisatie
Omschrijving generiek deel

Vastgestelde
begroting

2019

2020

2021

2022

2022

Kostprijzen per product (reële stijging Regeling Vergoedingen)

5,00%

7,40%

1,04%

3,85%

3,53%

Tarieven/uur (Reële stijging

6,91%

5,66%

1,59%

3,53%

3,53%

FTE-totaal (excl. Externe inhuur

303,8

310,7

323,2

338,3

335,0

Saldo van baten en lasten (%)

‒ 2%

‒ 3%

0%

‒ 3%

0%

€ 85.912

€ 100.046

€ 100.342

€ 103.612

€ 95.615

Personeelkosten per FTE

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

142

Toelichting
Personeelskosten per FTE / Kosten inhuur externen
De gerealiseerde gemiddelde personeelskosten per FTE zijn circa 8% hoger
dan de vastgestelde begroting. Doordat de nieuwe taken van het
agentschap zeer specialistisch (extern) personeel vergen stijgen de kosten
per FTE. Daarnaast stijgen de kosten door het opbouwen van het IKBspaarverlof en de CAO wijzigingen. Het percentage externe inhuur bedraagt
20%.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

143

Dienst ICT Uitvoering (DICTU)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap DICTU per
31 december 2022
Tabel 56 Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap DICTU voor het jaar 2022
(bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting (1)

Realisatie (2) Verschil (3) = (2) (1)

Realisatie 2021
(4)

Baten
- Omzet

320.162

351.078

30.916

346.839

waarvan omzet moederdepartement

212.582

249.827

37.245

232.388

waarvan omzet overige departementen

105.725

100.808

‒ 4.917

113.563

1.855

443

‒ 1.412

888

Rentebaten

0

0

0

0

Vrijval voorzieningen

0

1.812

1.812

61

waarvan omzet derden

Bijzondere baten

0

0

0

14

320.162

352.890

32.728

346.914

Apparaatskosten

296.507

318.007

21.500

300.845

- Personele kosten

193.450

227.911

34.461

213.439

waarvan eigen personeel

89.900

92.055

2.155

88.500

waarvan inhuur externen

99.600

133.026

33.426

121.911

Totaal baten
Lasten

waarvan overige personele kosten

3.950

2.830

‒ 1.120

3.028

- Materiële kosten

103.057

90.096

‒ 12.961

87.406

waarvan apparaat ICT

29.494

13.449

‒ 16.045

19.893

waarvan bijdrage aan SSO's

21.100

24.444

3.344

22.518

waarvan overige materiële kosten

52.463

52.203

‒ 260

44.995

5

75

70

3

Afschrijvingskosten

23.150

15.466

‒ 7.684

21.083

- Materieel

12.000

10.631

‒ 1.369

14.801

waarvan apparaat ICT

12.000

10.631

‒ 1.369

14.801

0

0

0

0

- Immaterieel

11.150

4.835

‒ 6.315

6.282

Overige lasten

500

865

365

4.083

waarvan dotaties voorzieningen

500

0

‒ 500

3.903

0

865

865

180

320.162

334.413

14.251

326.014

Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening

0

18.477

18.477

20.900

Agentschapsdeel Vpb-lasten

0

0

0

0

Saldo van baten en lasten

0

18.477

18.477

20.900

Mutatie POK/WaU gelden

0

307

307

0

Saldo van baten en lasten na resultaatbestemming

0

18.784

18.784

20.900

Rentelasten

waarvan overige materiële afschrijvingskosten

waarvan bijzondere lasten
Totaal lasten

Toelichting op de baten
De realisatie van de omzet is in 2022 € 30,9 mln hoger dan initieel
opgenomen in de ontwerpbegroting. Begin 2022 was al voorzien dat de
omzetstijging in 2021 niet incidenteel van aard was, en middels 1e
suppletoire is de omzet begroting met € 34,1 mln verhoogd naar € 354,3
mln.
Bij het moederdepartement is de realisatie in 2022 vergeleken met de
ontwerpbegroting bijna € 37,3 mln hoger en bij overige departementen € 4,9
mln lager. Naast de verwachte hogere omzet, door een groeiende vraag naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

144

werkplekdiensten en ontwikkelopdrachten, welke is opgenomen in 1e
suppletoire begroting is er sprake van een verschuiving in de omzet door
de overgang van de klant Nationaal Coördinator Groningen (NCG) van
overige departementen (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijk
Relaties (BZK)) naar moederdepartement (impact € 10,0 mln). Tevens is er
een lagere vraag naar ontwikkeldiensten vanuit Ministerie van Volksge­
zondheid, Welzijn en Sport (VWS).
Tabel 57 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting 2022

Realisatie 2022 Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting

Realisatie 2021

Applicatiebeheer

82.300

75.443

‒ 6.857

76.202

Ontwikkelopdrachten

68.500

105.749

37.249

90.683

Werkplekservices

52.560

60.149

7.589

57.625

Overige omzet

2.192

1.205

‒ 987

1.251

Generieke eBS

7.030

7.280

250

6.627

212.582

249.827

37.245

232.388

Totaal

De realisatie van de omzet is in 2022 € 37,3 mln hoger dan opgenomen in
ontwerpbegroting. Dit wordt met name veroorzaakt door een hogere vraag
naar ontwikkelopdrachten (+ € 37,3 mln). Deze hogere vraag zit met name
bij de klanten Rijksdienst Voor Ondernemend Nederland (RVO) en Rijksin­
spectie Digitale Infrastructuur (RDI), voorheen Agentschap Telecom (AT).
Daarnaast is de ontwikkelomzet hoger door de verschuiving van de klant
NCG. De € 7,6 mln hogere omzet werkplekservices is het gevolg van de
overgang van NCG en een hogere groei van het aantal werkplekken. De
lagere overige omzet (- € 1,0 mln) is een gevolg van het specifieker toe
kunnen wijzen van omzet aan de gehanteerde product groepen.
Tabel 58 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting 2022

Realisatie 2022 Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting

Realisatie 2021

Applicatiebeheer

41.000

48.132

7.132

43.025

Ontwikkelopdrachten

33.800

28.050

‒ 5.750

42.856

Werkplekservices

19.700

19.177

‒ 523

20.220

Overige omzet

9.615

4.049

‒ 5.566

5.863

Generieke eBS

1.610

1.400

‒ 210

1.599

105.725

100.808

‒ 4.917

113.563

Totaal

De omzet applicatiebeheer is in realisatie € 7,1 mln hoger door hogere vraag
naar applicatiediensten bij BZK (klant RDI) en bij I&W vanwege het in beheer
nemen van Rijkszaak. De omzet ontwikkelopdrachten is in realisatie € 5,8
mln lager door de overgang van NCG en het in beheer nemen van Rijkszaak
bij het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. De overige omzet is in
realisatie € 5,6 mln lager door het in realisatie beter toe kunnen wijzen van
omzet binnen gehanteerde productgroepen en lagere omzet bij het
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW).
Tabel 59 Omzet derden (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting 2022
Totaal

1.855

Realisatie 2022 Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting
443

‒ 1.412

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Realisatie 2021

888

145

Tot slot is de realisatie omzet derden € 1,4 mln lager. Dit is met name het
gevolg van dat DICTU is gestopt met werkzaamheden voor de klant Centrale
Commissie Mens gebonden Onderzoek (CCMO).
Vrijval voorziening
De vrijval van de voorziening personeel heeft betrekking op een vergoeding
vanuit een centraal budget (€ 0,3 mln) en het niet meer opnemen van de
thuiswerkvergoeding. De voorziening overig is afgerond en afgewikkeld
conform afspraken met RDI en de directie Bedrijfsvoering van EZK. Tenslotte
is als gevolg van het oplossen van een dispuut met betrekking tot een
openstaand debiteurenpositie een vrijval geboekt van € 1,2 mln. De
voorziening dubieuze debiteuren is op basis van de beoordeling van de
openstaande postenlijst, het disputenregister en de saldoverklaringen
vastgesteld. Dit heeft geleid tot een vrijval.
Toelichting op de lasten
Personele Kosten
Om aan de gestegen vraag naar ICT-dienstverlening te kunnen voldoen is
in de 1e suppletoire begroting additioneel € 35,8 mln opgenomen voor
personele kosten. Door de toename van de opdrachtenportefeuille door
nieuwe opdrachten met specifieke ICT expertise en de krapte op de arbeids­
markt vangt DICTU de benodigde extra capaciteit in eerste instantie op door
ICT expertise extern in te huren.
De realisatie van de personele kosten is € 34,5 mln hoger dan initieel
opgenomen in de ontwerpbegroting. Bij eigen personeel is de inschatting
in gemiddeld aantal fte juist gebleken. In de ontwerpbegroting zijn 930 fte
opgenomen en in de realisatie zitten gemiddeld 927 fte. De hogere kosten
zijn met name een gevolg van de CAO stijging per 1 juli 2022 van 2,5% en
een vast bedrag van € 75 per maand. Daarnaast heeft iedere medewerker
in december 2022 een eenmalige uitkering ontvangen van € 450,-. Deze
ontwikkelingen zijn niet meegenomen in de ontwerpbegroting 2022.
De toename van de personele kosten zit met name in de externe inhuur (+
€ 33,4 mln) en is het gevolg van een hoger gemiddeld aantal externe fte (+
201) ten opzichte van de ontwerpbegroting en stijging van tarieven door
de krappe arbeidsmarkt . De overige personele kosten zijn € 1,2 mln lager
in de realisatie, met name als gevolg van lagere kosten uitbesteed werk.
Materiele kosten
Bij de materiele kosten (met name apparaat ICT) is in de begroting rekening
gehouden met een stijging van de kosten voor uitbesteed werk als gevolg
van de implementatie van de bedrijfsstrategie. De uitbestedingen zijn nog
niet afgerond waardoor de dienstverlening nog heeft plaatsgevonden met
externe inhuur.
Afschrijvingskosten
Ten slotte zijn de afschrijvingskosten in de realisatie € 7,7 mln lager dan
opgenomen in de ontwerpbegroting. In de 1e suppletoire begroting zijn
de afschrijvingskosten ten opzichte van de ontwerpbegroting al verlaagd
met € 1,7 mln. In de realisatie zijn de afschrijvingskosten een extra € 6,0 mln
lager, met name als gevolg van uitblijvende invetseringen en het verlengen
van de levensduur van enkele specifieke activa mede in het kader van
duurzaamheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

146

Tabel 60 Balans per 31 december 2022 (bedragen x € 1.000)
Balans 2022

Balans 2021

42.565

40.490

Activa
Vaste activa
Immateriële vaste activa

7.178

10.273

Materiële vaste activa

35.387

30.217

waarvan grond en gebouwen
waarvan installaties en inventarissen

0

0

33.591

27.668

waarvan projecten in uitvoering

0

0

waarvan overige materiële vaste activa

1.796

2.549

Vlottende activa

78.725

81.013

Voorraden en onderhanden projecten

0

0

Debiteuren

26.283

19.436

Overige vorderingen en overlopende activa

23.222

30.354

Liquide middelen

29.220

31.223

Totaal activa

121.290

121.503

Eigen Vermogen

34.290

31.207

Exploitatiereserve

15.813

10.307

Onverdeeld resultaat

18.477

20.900

Passiva

Voorzieningen

348

2.523

Langlopende schulden

28.830

26.543

Leningen bij het Ministerie van Financiën

28.830

26.543

Kortlopende schulden

57.822

61.230

Crediteuren

3.035

867

Belastingen en premies sociale lasten
Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën

0

0

16.128

20.156

Overige schulden en overlopende passiva

38.659

40.207

Totaal passiva

121.290

121.503

Activa
Vaste activa
De materiele vaste activa zijn door de groeiende vraag naar werkplek
gerelateerde hardware en de investeringen in laptops met € 4,0 mln
gestegen. Ook zijn er voor infrastructurele hardware twee grote vervan­
gingsinvesteringen gedaan van Oracle Exadata (€ 4,3 mln) en HP servers
(€ 1,6 mln). Door een levensduurverlenging van één specifiek type laptop,
monitoren en replicators heeft een correctie plaatsgevonden op de afschrij­
vingskosten (€ 2,5 mln). Voor monitoren en replicators wordt de levensduur
verlengd van 5 naar 8 jaar. Voor het specifieke type laptop (Yoga) van 3 naar
4 jaar. Dit is het gevolg van een langere levensduur en invulling van verduur­
zaming van de bedrijfsvoering.
Vlottende activa
De debiteuren positie is ten opzichte van 2021 toegenomen als gevolg van
een lagere stand van de nog te factureren positie. Dit is het gevolg van
een verbetering in het facturatieproces waardoor de facturatie snelheid is
verbeterd.
De overige vorderingen en overlopende activa nemen met name af door
de hierboven vermelde lagere stand van de nog te factureren positie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

147

Passiva
Tabel 61 Voorzieningen (bedragen x € 1.000)
Boekwaarde
1-1-2022

Dotaties

Onttrekkingen

Vrijval

Boekwaarde
31-12-2022

Voorziening personeel

1.043

Overige Voorzieningen

1.480

0

319

375

349

0

1.246

234

0

Voorzieningen
De voorziening personeel wordt benut voor contractuele afspraken met
medewerkers. Van de voorziening personeel is gedurende 2022 € 0,3 mln
onttrokken conform de opbouw van de voorziening. De vrijval heeft
betrekking op een vergoeding vanuit een centraal budget (€ 0,3 mln) en
het niet meer opnemen van de thuiswerkvergoeding.
De afspraken met RDI en de directie Bedrijfsvoering (EZK) zijn in 2022
afgewikkeld en in 2022 zijn geen nieuwe claims ontstaan welke in de overige
voorziening moeten worden opgenomen.
Tabel 62 Tabel vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2019

2020

2021

2022

1. Eigen vermogen per 1/1

7.978

13.310

16.627

31.207

2. Saldo baten en lasten

5.332

3.317

20.900

18.477

3. Directe mutaties in het eigen vermogen

0

0

‒ 6.320

‒ 15.394

‒ 3a Uitkering aan moederdepartement

0

0

‒ 6.400

‒ 15.701

‒ 3b Bijdrage door moederdepartement ter versterking eigen vermogen

0

0

0

307

‒ 3c Overige mutaties

0

0

80

0

4. Eigen vermogen per 31/12

13.310

16.627

31.207

34.290

Omzet

309.923

319.334

346.914

351.078

Vermogensplafond (5%)

14.639

15.239

16.270

16.954

Vermogensontwikkeling
Het eigen vermogen einde boekjaar bedraagt € 34,3 mln. Dit is 10,1% van
de gemiddelde jaaromzet over de laatste drie jaar, terwijl maximaal 5% is
toegestaan. Het eigen vermogen is derhalve € 17,3 mln te hoog. Uiterlijk bij
eerstvolgende suppletoire wet zal worden aangegeven hoe dit is hersteld.
Kortlopende schulden
Crediteuren
De toename in het crediteurensaldo ten opzichte van 2021 wordt
veroorzaakt door het laatste betaalmoment in 2022. Medio januari is ruim
85% van deze 2 openstaande facturen betaald.
Overige schulden en overlopende passiva
De afname van deze post is met name het gevolg van de € 5,0 mln lagere
stand vooruit ontvangen bedragen. Het bedrag aan nog te ontvangen
facturen en de passivering vakantie dagen en overuren zijn gestegen
(respectievelijk € 1,0 en € 1,3 mln).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

148

Tabel 63 Kasstroomoverzicht over het jaar 2022 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting (1)

Realisatie (2)

Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting
(3)=(2)-(1)

Rekening-courant RHB 1 januari 2022 + stand depositorekeningen

23.980

31.107

7.127

Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)

320.162

347.134

26.972

Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)

‒ 297.012

‒ 314.743

‒ 17.731

23.150

32.391

9.241

‒ 30.000

‒ 18.407

11.593

Totaal operationele kasstroom
Totaal investeringen (-/-)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)

0

0

0

‒ 30.000

‒ 18.407

11.593

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)

0

‒ 15.700

‒ 15.700

Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

0

307

307

Aflossingen op leningen (-/-)

‒ 23.150

‒ 20.157

2.993

Beroep op leenfaciliteit (+)

30.000

18.416

‒ 11.584

Totaal financieringskasstroom

6.850

‒ 17.134

‒ 23.984

Rekening-courant RHB 31 december 2022 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4)

23.980

27.957

3.977

Totaal investeringskasstroom

Toelichting kasstroomoverzicht
Ten opzichte van de oorspronkelijke begroting is de gerealiseerde
kasstroom bijna € 4 mln positiever. Dit is met name het gevolg van de
positieve operationele kasstroom als gevolg van het hoger dienstenvolume
en de ontwikkeling van de balansposten debiteuren en crediteuren. De
investeringen bij de divisie Infra zijn substantieel lager als gevolg van de
bedrijfsstrategie.
De € 15,7 mln eenmalige uitkering aan moederdepartement heeft betrekking
op afroming als gevolg van het maximale eigen vermogen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

149

Tabel 64 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2022
Realisatie

Vastgestelde
begroting

2019

2020

2021

2022

2022

3.746

3.746

3.516

3.126

3.360

a. Senior medewerker (ontwikkeling)

101

137

136

135

135

b. Medior medewerker (bouw)

80

114

112

111

111

c. Junior medewerker (test en beheer)

69

102

100

99

99

15.000

Omschrijving generiek deel
Kostprijzen per product (groep)
a. Basistarief werkplek VKA
b. Basistarief werkplek CW
Tarieven/uur1

Indicatoren
Aantal werkplekken VKA
Aantal werkplekken CW2

13.343

14.929

16.027

18.042

FTE-totaal (excl. externe inhuur)3

775

828

905

927

930

Aantal interne FTE’s in percentage van het totale
aantal FTE’s

54%

54%

55%

54%

62,5%

Saldo van baten en lasten (%)4

1,75%

1,04%

6,02%

5,24%

0,00%

Ziekteverzuim

4,4%

3,7%

4,8%

6,3%

4,0%

7,2

7,0

7,8

7,7

7,0

98,4%

99,8%

99,7%

99,5%

98,0%

Klanttevredenheid
Beschikbaarheid applicaties
Aantal grote verstoringen5

4

Max. 5

8,4

7,0 ‒ 7,5

81%

75%

Eindgebruikerstevredenheid afhandeling
incidenten5
Oplospercentage 1ste lijn helpdesk

67%

71%

70%

1 DICTU hanteert met ingang van 2020 een nieuw kostprijsmodel. In dit model wordt overgegaan van directe kostprijzen naar integrale kostprijzen, met als gevolg een
(financieel-technische) stijging van de tarieven.
2 Aantal werkplekken ultimo jaar.
3 Gemiddeld aantal FTE over het jaar.
4 Saldo als percentage van de baten.
5 Deze indicator is in 2022 toegevoegd.

Basistarief werkplek CW
Middels de tarievennota is het basistarief werkplek CW vastgesteld op
€ 3.360. Door een hogere vraag naar werkplek services en de hierbij horende
schaalvoordelen is het mogelijk gebleken een lager tarief te hanteren.
Middels het addendum op de tarievennota is het tarief met € 234 per jaar
verlaagd naar € 3.126.
Aantal werkplekken CW
Ten tijde van de ontwerpbegroting is gerekend met een gemiddeld aantal
van 15.000 werkplekken CW. Vanwege de genoemde hogere vraag door
verdere groei bij onze klanten is de realisatie eind 2022 van het aantal
geleverde werkplekken 18.042 (gemiddeld 16.968).
Aantal interne FTE in % van het totale aantal FTE
In de realisatie is het aantal interne fte als percentage van het totale aantal
fte lager dan ten opzichte van de begroting. Dit is het gevolg van de gestegen
vraag naar ICT dienstverlening ten opzichten van de begroting en de krapte
op de arbeidsmarkt waardoor de benodigde extra capaciteit is verkregen via
externe inhuur.
Saldo van baten en lasten
DICTU heeft in 2022 een positief resultaat geboekt van € 18,5 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

150

Ziekteverzuim
Het gemiddelde ziekteverzuimpercentage kent een zorgelijke trend, die
nauw wordt gemonitord en waar veel aandacht voor is. Het ziekteverzuim
overall DICTU is 6,3% en ligt daarmee ondanks de versterkte zorg en
aandacht ruim boven het streefgemiddelde van 4%. Een kleine positieve
ontwikkeling is dat de stijging van het ziekteverzuim is afgevlakt en in het
laatste kwartaal een daling toonde. Terugbrengen van het ziekteverzuim
naar het streefgemiddelde van 4% blijft een aandachtspunt en is daarom
ook expliciet opgenomen in het jaarplan 2023.
Klanttevredenheid
Ten opzichte van het in de begroting opgenomen doel is de gemeten klant­
tevredenheid hoger. In alle maanden is de realisatie hoger, waarbij 7.55
(oktober 2022) de laagste score is en 7.84 (augustus 2022) de hoogste.
Beschikbaarheid Applicaties
De beschikbaarheid van frontend-applicaties wordt gemeten door middel
van tooling (BSM). Deze meting is per applicatie per maand over de beschik­
baarstellingsperiode, exclusief de overeengekomen onderhoudsperioden.
Oplospercentage 1e lijn helpdesk
Dit percentage geeft weer hoeveel procent van de calls door de 1e lijn kan
worden opgelost.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

151

Nederlandse Emissieautoriteit (NEa)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap NEa per 31 december
2022
Tabel 65 Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap NEa voor het jaar 2022
( bedragen x € 1.000)
Vastgestelde Realisatie (2) Verschil (3) = (2) - (1) Realisatie 2021 (4)
begroting (1)
Baten
- Omzet

13.299

11.904

‒ 1.395

waarvan omzet moederdepartement

8.543

7.441

‒ 1.102

10.629
6.740

waarvan omzet overige departementen

4.756

4.463

‒ 293

3.889

waarvan omzet derden

0

0

0

0

Rentebaten

0

15

15

0

Vrijval voorzieningen

0

0

0

0

Bijzondere baten

0

22

22

32

13.299

11.941

‒ 1.358

10.661

Apparaatskosten

12.235

10.901

‒ 1.334

9.461

- Personele kosten

9.193

8.229

‒ 964

7.171

waarvan eigen personeel

8.002

7.520

‒ 482

6.575

waarvan inhuur externen

800

455

‒ 345

249

waarvan overige personele kosten

391

254

‒ 137

347

3.042

2.672

‒ 370

2.290

Totaal baten
Lasten

- Materiële kosten
waarvan apparaat ICT

713

673

‒ 40

575

1.479

1.378

‒ 101

1.277

waarvan overige materiële kosten

850

621

‒ 229

438

Rentelasten

51

0

‒ 51

0

1.013

303

‒ 710

303

- Materieel

0

0

0

0

waarvan apparaat ICT

0

0

0

0

waarvan overige materiële afschrijvingskosten

0

0

0

0

- Immaterieel

1.013

303

‒ 710

303

Overige lasten

0

24

24

99

waarvan dotaties voorzieningen

0

0

0

0

waarvan bijzondere lasten

0

24

24

99

waarvan bijdrage aan SSO's

Afschrijvingskosten

Totaal lasten

13.299

11.228

‒ 2.071

9.863

Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening

0

713

713

798

Agentschapsdeel Vpb-lasten

0

0

0

0

Saldo van baten en lasten

0

713

713

798

Mutatie POK/WOO gelden

0

114

114

0

Saldo van baten en lasten na resultaatbestemming

0

827

827

798

Toelichting op de baten
Omzet
De opbrengsten worden verantwoord in het jaar waarin de dienstverlening
en andere activiteiten van de NEa zijn gerealiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

152

De gerealiseerde omzet is € 1,4 mln lager dan begroot. De omzet wordt
grotendeels bepaald op basis van geschreven directe uren. Ter voorbe­
reiding op de nieuwe taken en op uitbreiding van taken waren extra perso­
neelsleden begroot. Een groot deel hiervan is later in het jaar aangenomen
dan verwacht, mede door de krappe arbeidsmarkt. Hierdoor was het aantal
geschreven directe uren lager dan verwacht.
Tabel 66 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
2022

2021

7.074

6.140

Vierde handelsperiode

0

127

Opdracht beleidsadvies minimum CO2-prijs

3

13

244

313

Opdracht CO2- emissiehandel

Voorbereiden CO2-heffing
Beperking inzet kolen bij electriciteitsopwekking

19

1

Opdracht bijstook biomassa

101

146

7.441

6.740

Totaal omzet moederdepartement EZK

Tabel 67 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
2022

2021

Opdrachten Energie voor Vervoer (EV)

4.463

3.889

Totaal omzet overige departementen

4.463

3.889

Bijzondere baten
De bijzondere baten vloeien voort uit correcties van voorgaande boekjaren.
Het bedrag van € 0,022 mln bestaat uit het vrijvallen van een deel van de
reservering vanuit 2021 voor de thuiswerkvergoeding en het vrijvallen van
de reservering voor IT dienstverlening.
Toelichting op de lasten
De totale lasten zijn € 2,1 mln lager uitgekomen dan de begroting over 2022.
De verschillen komen met name voort uit de personele kosten en de afschrij­
vingskosten.
Personele kosten
De totale personele kosten zijn € 1,0 mln lager dan verwacht. Dit betreft
grotendeels het eigen personeel (€ 0,5 mln lager). Ter voorbereiding op de
nieuwe taken en op uitbreiding van taken waren extra personeelsleden
begroot. Een groot deel hiervan is later in het jaar aangenomen dan
verwacht, mede door de krappe arbeidsmarkt. Hierdoor waren de personele
kosten lager dan verwacht. Bij de Nederlandse Emissieautoriteit waren
begin 2022 72 fte's in dienst, eind 2022 was dat gegroeid tot 84 fte's (conform
begroting).
Daarnaast betreft de lagere realisatie de inhuur (€ 0,3 mln lager), ook
hiervoor was het lastig de juiste mensen te vinden.
Materiële kosten
De materiële kosten zijn € 0,37 mln lager dan begroot. Dit is met name het
gevolg van lagere ICT kosten, lagere kosten van SSO’s en lagere overige
materiele kosten. De ICT kosten bleven € 0,04 mln achter doordat leveran­
ciers te weinig medewerkers beschikbaar hadden. De bijdrages aan SSO’s
zijn € 0,10 mln lager door de lagere afname van het aantal diensten van
DICTU gedurende 2022 en doordat de verlenging van de SSO met UDAC
lager uitviel dan vooraf verwacht. De overige materiele kosten zijn € 0,23

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

153

mln lager doordat kosten van de landsadvocaat € 0,08 mln lager zijn omdat
er minder hoger beroepszaken waren en doordat uitbestedingen van
advieswerkzaamheden lager waren omdat leveranciers minder mensen
beschikbaar hadden.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingskosten zijn € 0,7 mln lager dan begroot. Dit verschil wordt
veroorzaakt doordat minder is afgeschreven op de immateriële activa dan
verwacht.
Op het register van Energie voor Vervoer is € 0,3 mln afgeschreven, deze zal
halverwege 2023 volledig zijn afgeschreven.
De overige systemen (het vernieuwde register Energie voor Vervoer, het
emissiehandelsportaal en het CO2-heffingsregister) waren eind 2021 nog
niet (geheel) in gebruik genomen, waardoor afschrijvingen in 2022 nog niet
zijn gestart.
Rentelasten
De rentelasten zijn lager dan begroot omdat rekening is gehouden met
rentelasten voor de leenfaciliteit en hiervoor geen rente wordt doorbe­
rekend door het Ministerie van Financiën.
Overige lasten
De overige lasten bestaan uit bijzondere lasten. De bijzondere lasten van
€ 0,024 mln betreffen een nagekomen factuur over 2021 waarvoor geen
transitorische post was opgenomen.
Resultaat
Het resultaat van de NEa over het jaar 2022 is € 0,8 mln positief. Dit kon
worden bereikt door goed te sturen op het volledig boeken van de directe
uren. De NEa heeft direct in het eigen vermogen een bedrag van € 0,359 mln
ontvangen voor maatregelen in het kader van de POK en Woo. Daarvan is
€ 0,114 mln uitgegeven, de rest is opgenomen in de bestemmingsreserve.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

154

Tabel 68 Balans per 31 december 2022 (bedragen x € 1.000)
Balans 2022

Balans 2021

Vaste activa

4.909

3.325

Immateriële vaste activa

4.909

3.325

Materiële vaste activa

0

0

waarvan grond en gebouwen

0

0

waarvan installaties en inventarissen

0

0

waarvan projecten in uitvoering

0

0

waarvan overige materiële vaste activa

0

0

3.270

4.696

Activa

Vlottende activa
Voorraden en onderhanden projecten

0

0

Debiteuren

0

74

Overige vorderingen en overlopende activa

44

187

Liquide middelen

3.226

4.435

Totaal activa

8.179

8.021

Eigen Vermogen

1.426

1.331

Exploitatiereserve

354

533

Bestemmingsreserve

245

0

Onverdeeld resultaat

827

798

Passiva

Voorzieningen

0

0

1.680

2.240

Leningen bij het Ministerie van Financiën

1.680

2.240

Kortlopende schulden

5.073

4.450

208

23

Langlopende schulden

Crediteuren
Belastingen en premies sociale lasten

0

0

560

560

Overige schulden en overlopende passiva

4.305

3.867

Totaal passiva

8.179

8.021

Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën

Toelichting op de Balans
Immateriële vaste activa
De immateriële vaste activa betreffen het zelfontwikkelde Register Energie
voor Vervoer (REV 3), het vernieuwde Register Energie voor Vervoer (REV
4, eind 2022 in gebruik genomen), het CO2 heffingsregister (CHeR, medio
2022 in gebruik genomen) en het zelfontwikkelde Emissie Handels Portaal
(EHP). Het EHP is gedurende 2022 per fase steeds meer in gebruik genomen
maar is nog in ontwikkeling. In 2022 is € 0,3 mln afgeschreven en € 1,89 mln
geïnvesteerd.
Vlottende activa
De overige vorderingen en overlopende activa betreffen facturen voor
uitgaven met betrekking tot 2023, die in 2023 geactiveerd gaan worden als
immateriële vaste activa.
Langlopende schulden
De lening bij het Ministerie van Financiën betreft de lening voor de zelfont­
wikkelde immateriële vaste activa.
Kortlopende schulden
De crediteuren (€ 0,2 mln) betreffen overige ministeries (€ 0,11 mln) en
derden (€ 0,09 mln) en zijn allemaal begin 2023 betaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

155

De overige schulden en overlopende passiva (€ 4,3 mln) bestaan uit een
schuld aan het moederdepartement (EZK) (€ 2,19 mln), een schuld aan het
Ministerie van IenW (€ 0,24 mln), schulden aan overige ministeries (drie
SSO’s, in totaal € 0,44 mln) en een schuld aan derden (€ 1,43 mln).
De schuld aan EZK betreft de terug te betalen omzet, vanwege de lagere
realisatie van de geboekte directe uren (€ 1,90 mln) en terug te storten
boetes en inleggelden (€ 0,29 mln). De schuld aan IenW betreft de terug te
betalen omzet, vanwege de lagere realisatie van de geboekte directe uren.
De schulden aan derden betreffen de reservering voor vakantiedagen
(€ 0,761 mln) en nog te ontvangen facturen en overige overlopende posten.
De liquide middelen betreffen met name de Rekening Courant bij het
Ministerie van Financiën (€ 3,2 mln). In het kasstroomoverzicht is het
verloop hiervan toegelicht:
Tabel 69 Kasstroomoverzicht over het jaar 2022 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting (1)

1. Rekening-courant RHB 1 januari 2022 + stand depositorekeningen
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)

Realisatie (2)

Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting
(3)=(2)-(1)

2.186

4.435

13.299

14.207

2.249
908

‒ 12.286

‒ 12.353

‒ 67

2. Totaal operationele kasstroom

1.013

1.854

841

Totaal investeringen (-/-)

‒ 900

‒ 1.886

‒ 986

Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)

0

0

0

‒ 900

‒ 1.886

‒ 986

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)

0

‒ 985

‒ 985

Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

0

367

367

Aflossingen op leningen (-/-)

‒ 560

‒ 560

0

Beroep op leenfaciliteit (+)

900

0

‒ 900

340

‒ 1.178

‒ 1.518

2.639

3.225

586

3. Totaal investeringskasstroom

4. Totaal financieringskasstroom
5. Rekening-courant RHB 31 december 2022 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4)

Het kasstroomoverzicht geeft aan hoeveel kasmiddelen in de verslagpe­
riode beschikbaar zijn gekomen en op welke wijze gebruik is gemaakt van
deze middelen.
Operationele kasstroom
Bij het bepalen van de operationele kasstroom is uitgegaan van het saldo
van baten en lasten, dat is gecorrigeerd voor de afschrijvingen, aflossingen
en de mutaties in de balansposten kortlopende activa en passiva.
Investeringskasstroom
In 2022 heeft de NEa € 1,89 mln geïnvesteerd in de immateriële vaste activa.
Dit betreft het zelfontwikkelde Register Energie voor Vervoer (REV 3), het
vernieuwde Register Energie voor Vervoer (REV 4, eind 2022 in gebruik
genomen), het CO2 heffingsregister (CHeR, medio 2022 in gebruik
genomen) en het zelfontwikkelde Emissie Handels Portaal (EHP).
Financieringskasstroom
In 2022 heeft de NEa € 0,89 mln aan eigen vermogen afgedragen aan het
moederdepartement. Verder heeft de NEa budget gekregen ten behoeve
van de projecten Parlementaire Onderzoekscommissie Kinderopvang (POK)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

156

en de Wet Open overheid (WOO)«Open op orde» à € 0,36 mln. In 2022 is er
geen beroep gedaan op de leenfaciliteit en is € 0,56 mln afgelost op de
leenfaciliteit.
Eigen vermogen
Het eigen vermogen einde boekjaar is het totaal van de exploitatiereserve,
de bestemmingsreserve en het onverdeeld resultaat boekjaar. Het eigen
vermogen bedraagt eind 2022 € 1,43 mln, exclusief de bestemmingsreserve
bedraagt het eigen vermogen € 1,18 mln. Het vermogensplafond is € 0,55
mln (5% van de gemiddelde jaaromzet over de laatste drie jaar).Het verschil
ad € 0,63 mln zal teruggestort worden naar het Ministerie van EZK.
Tabel 70 Vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
2019

2020

2021

2022

1.Eigen Vermogen per 1/1

966

1.402

1.632

1.331

2. Saldo Baten en Lasten

405

894

798

827

3. Directe mutaties in het Eigen Vermogen

31

‒ 664

‒ 1.099

‒ 732

‒ 3a Uitkering aan moederdepartement

0

‒ 990

‒ 1.169

‒ 985

‒ 3b Additionele bijdrage van
moederdepartement

31

326

70

8

‒ 3c Overige Mutaties

0

0

0

0

‒ 3d Toevoeging aan de bestemmingsreserve

0

0

0

359

‒ 3e Onttrekking aan de bestemmingsreserve

0

0

0

‒ 114

4. Eigen vermogen per 31/12

1.402

1.632

1.331

1.426

Omzet

9.328

10.439

10.629

11.904

413

463

507

550

Vermogensplafond (5%)

De bestemmingsreserve is gevormd in afwijking van artikel 27 lid 4a en
artikel lid 4c van de Regeling Agentschappen. Hiervoor is toestemming
verleend door het Ministerie van Financiën.
De Bestemmingsreserve is bij de NEa ingesteld voor acties in het kader van
de POK en de Woo. Deze bestemmingsreserve is het verschil tussen de in
2022 ontvangen middelen (€ 0,359 mln) en de uitgaven (€ 0,114 mln).
De uitkering aan het moederdepartement betreft de afroming van het eigen
vermogen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

157

Tabel 71 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2022
Realisatie
2019

Vastgestelde
begroting

2020

2021

2022

2022

Omschrijving generiek deel
Doelmatigheidsindicatoren
Kostprijzen per product (groep) ETS

14.281

13.924

15.742

n.v.t.

n.v.t.

Kostprijzen per product (groep) EV

39.547

49.541

47.429

n.v.t.

n.v.t.

Laag

68

69

68

68

68

Midden

92

93

89

91

89

Hoog

116

118

117

117

117

Tarieven/uur

FTE-totaal (excl. externe inhuur)

59,3

68,7

71,2

84,3

84

Saldo van baten en lasten (%)

4,26%

8,52%

7,49%

5,97%

0%

Omzet per productgroep (PxQ)
Naleving ETS

5.568

6.946

6.374

6.322

7.933

CO2 -minimumprijs

39

0

0

3

0

Bijstook Biomassa

320

0

146

101

0

0

0

220

771

560

EH Portaal
CO2 heffing

0

0

0

244

50

Naleving EV

3.191

3.493

3.889

4.463

4.756

Advies, ontwikkeling en implementatie EV

210

0

0

0

0

Projecten

0

0

0

0

0

Overige

0

0

0

0

0

9.328

10.439

10.629

11.904

13.299

100%

83%

100%

100%

90%

% Meldingen binnen wettelijke termijn afgehandeld

92%

89%

100%

88%

80%

% Jaarlijks uitgevoerd toezicht programma

93%

69%

70%

58%

100%

% Vragen binnen de gestelde termijn afgerond

89%

84%

85%

76%

80%

6-7-2019

29-6-2020

2-7-2021

1-7-2022

<15 juli

% Jaarlijks toezichtprogramma is uitgevoerd

144%

116%

125%

115%

100%

% Vragen binnen de gestelde termijn afgerond

83%

84%

85%

82%

80%

Aantal formele klachten

1

0

0

0

n.v.t.

Gegronde bezwaarprocedures waarbij de NEa
onjuist gehandeld heeft

0

0

0

0

n.v.t.

Aantal fraude gevallen EU-register die NEa had
kunnen voorkomen

0

0

0

0

n.v.t.

58%

63%

64%

76%

>80%

Totaal
Kwaliteitsindicatoren
Naleving ETS
% Vergunningsaanvragen binnen wettelijke termijn
afgehandeld

Naleving EV
Opleveringsdatum rapportage Naleving
jaarverplichting t-1 EV en brandstoffen
luchtverontreiniging

Algemeen

Directe uren/totaal aantal gewerkte uren

Kostprijs en tarieven
De NEa tarieven zijn in 2022 nagenoeg gelijk gebleven ten opzichte van 2021.
Het percentage directe uren is onder de norm, maar wel gestegen ten
opzichte van 2021.
Naleving ETS
Bij de naleving ETS is de uitkomst van de indicatoren nagenoeg gelijk aan
de beoogde doelstelling. Vanwege COVID en prioritering van de werkzaam­
heden is 58% van het jaarlijks toezichtprogramma uitgevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

158

Naleving EV
Bij de naleving EV zijn de gestelde doelstellingen voor 2022 ruimschoots
behaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

159

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl)
Jaarverantwoording van het baten-lastenagentschap RVO.nl per
31 december 2022
Tabel 72 Staat van baten en lasten van het baten-lastenagentschap RVO.nl voor het jaar 2022
(bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting (1)

Realisatie (2) Verschil (3) = (2) (1)

Realisatie 2021
(4)

Baten
- Omzet

841.437

989.924

148.487

waarvan omzet moederdepartement

413.763

524.926

111.163

972.370
531.193

waarvan omzet overige departementen

394.382

432.835

38.453

409.275

waarvan omzet derden

31.902

33.292

32.163

‒ 1.129

Rentebaten

0

1.007

1.007

44

Vrijval voorzieningen

0

7

7

180

Bijzondere baten

0

13

13

972

841.437

990.951

149.514

973.566

Apparaatskosten

831.337

999.584

168.247

939.450

- Personele kosten

461.393

622.193

160.800

526.671

waarvan eigen personeel

361.805

422.617

60.812

375.997

waarvan inhuur externen

85.672

179.009

93.337

137.384

waarvan overige personele kosten

13.916

20.567

6.651

13.290

- Materiële kosten

369.944

377.391

7.447

412.779

Totaal baten
Lasten

waarvan apparaat ICT

5.609

3.229

‒ 2.380

3.461

waarvan bijdrage aan SSO's

169.752

195.983

26.231

188.503

waarvan overige materiële kosten

194.583

178.179

‒ 16.404

220.815

0

238

238

254

10.100

12.876

2.776

9.478

100

144

44

613

0

0

0

0

100

144

44

613

- Immaterieel

10.000

12.732

2.732

8.865

Overige lasten

0

5.189

5.189

1.608

waarvan dotaties voorzieningen

0

0

0

2

waarvan bijzondere lasten

0

5.189

5.189

1.606

Rentelasten
Afschrijvingskosten
- Materieel
waarvan apparaat ICT
waarvan overige materiële afschrijvingskosten

Totaal lasten

841.437

1.017.887

176.450

950.790

Saldo van baten en lasten gewone bedrijfsuitoefening

0

‒ 26.936

‒ 26.936

22.776

Agentschapsdeel Vpb-lasten

0

0

0

0

Saldo van baten en lasten

0

‒ 26.936

‒ 26.936

22.776

Mutatie POK/WaU gelden

0

7.298

7.298

0

Saldo van baten en lasten na resultaatbestemming

0

‒ 19.638

‒ 19.638

22.776

Toelichting op de baten
Algemeen
De baten zijn ten opzichte van de begroting met 17,8% gestegen. Hieronder
worden de baten toegelicht.
Omzet moederdepartement
De gerealiseerde omzet van het moederdepartement is ten opzichte van
de oorspronkelijke begroting 26,9% hoger uitgevallen, wat grotendeels
verklaard wordt door een hogere opdracht van het DG Bedrijfsleven en
Innovatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

160

De omzet voor het DG Bedrijfsleven en Innovatie (B&I) is in 2022 uitgekomen
op € 182,4 mln, dit is per saldo € 82,0 mln hoger dan begroot. De stijging
wordt voornamelijk veroorzaakt door de COVID-19 regelingen die dit jaar
aan de B&I opdracht zijn toegevoegd dan wel zijn opgehoogd. Hieronder
vallen onder meer: Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL), Garantie Onder­
nemingsfinanciering (GO-c), Borgstelling MKB-Kredieten (BMKB-c),
Baangerelateerde Investeringskorting (BIK), Kleine Kredieten Corona garan­
tieregeling (KKC), Tijdelijke Subsidie Regeling Evenementen Covid
(TRSEC), Subsidieregeling Evenementengaranties (SEG) en Omscholing
naar Kansrijke Beroepen in de Techniek en ICT. Het totaal van deze COVID-19
regelingen betreft grofweg 31% van de totale omzet van B&I. Daarnaast zijn
in de loop van het jaar nog grote aanvullende opdrachten verstrekt voor
Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA, € 2,3 mln), Brexit
Adjustment Reserve (BAR, € 2,8 mln), Maatwerkafspraken (€ 1,6 mln) en
Dcypher (€ 1,3 mln).
De omzet vanuit het DG Klimaat en Energie (K&E) is € 28,9 mln hoger dan
de ontwerpbegroting. De toename komt voornamelijk door intensivering bij
Investeringssubsidie Duurzame Energie en Energiebesparing (ISDE),
Waterstof, Bureau Energieprojecten en Commissie mijnbouwschade.
Daarnaast zijn Adviescollege Veiligheid Groningen (ACVG) en Programma
Infrastructuur Duurzame Industrie (PIDI) overgeheveld naar K&E. Verder
heeft K&E een opdracht gekregen voor Programma Energiesysteem (PES).
De gerealiseerde omzet op de opdracht van het DG Groningen Bovengronds
is uitgekomen op € 223,7 mln, dat is € 12,3 mln lager dan begroot. Dit is met
name het gevolg dat de schadeafhandelingen via maatwerk aanpak dan wel
via een forfaitaire afhandeling (Vaste Eenmalige Schadevergoeding)
plaatsvindt. Vanaf het jaar 2022 is de Immateriële schadevergoeding voor
volwassenen van start gegaan, nadat in het jaar 2021 een pilot had plaats­
gevonden. Daarnaast is in 2022 middels een pilot ingezet op duurzaam
herstel en op de aanvullende compensatie waardedaling NAM, die op
5 december 2022 van start is gegaan.
De toename van € 3,7 mln van de opdracht Chief Economist komt voorna­
melijk door de aanvullende opdrachten Beter Aanbesteden en het Nationaal
Groeifonds.
De omzet Overig is € 12,5 mln hoger dan begroot. Deze omzet bestaat
voornamelijk uit de opdracht voor het Inkoop Uitvoeringscentrum, de
opdracht Unit omgevingskennis en Concordaat/END.
Tabel 73 Omzet moederdepartement (bedragen x € 1.000)
Vastge­ Realisatie
Verschil Realisatie
stelde
2022 realisatie
2021
begroting
en vastge­
2022
stelde
begroting
DG Bedrijfsleven en Innovatie

100.387

182.387

82.000

DG Klimaat en Energie

56.401

85.296

28.895

164.609
74.050

DG Groningen Bovengronds

236.000

223.721

‒ 12.279

257.229

DG Groningen Bovengronds kosten commissie

5.000

1.416

‒ 3.584

3.492

Chief Economist

10.326

14.007

3.681

12.103

Overig

5.649

18.099

12.450

19.710

Totaal

413.763

524.926

111.163

531.193

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

161

Omzet overige departementen
De omzet overige departementen betreft de uitvoering van opdrachten voor
diverse ministeries, waarvan 58,4% afkomstig is van het Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV).
De omzet vanuit het Ministerie van LNV is € 252,9 mln, dit is een stijging van
€ 27,9 mln ten opzichte van de begroting van 2022. Dit is voornamelijk te
verklaren door een hogere definitieve opdracht dan was begroot. Daarnaast
is sprake van meerwerk en minderwerk op verschillende opdrachten. De
voornaamste aanvullende opdrachten zijn Implementatie Programma
GLB23; uitbreiding SABE regeling en Landelijke beëindigingsregeling
Veehouderijlocaties.
De omzet vanuit het Ministerie van Buitenlandse Zaken valt in 2022 € 2,0
mln lager uit dan begroot. Dit wordt onder meer veroorzaakt door lagere
kosten bij het Centrum ter Bevordering van Import uit ontwikkelingslanden
(CBI).
De omzet van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
is € 34,0 mln, dit is € 1,7 mln lager dan was begroot. Door beperking in
capaciteit is een lagere omzet gerealiseerd.
De omzet vanuit Infrastructuur en Waterstaat (IenW) is € 6,9 mln hoger dan
de ontwerpbegroting. De toename wordt met name veroorzaakt doordat in
2022 circa € 1,7 mln aan aanvullende opdrachten zijn verstrekt bovenop
het jaarwerkplan 2022, waardoor meer inzet van RVO is gevraagd. Hierbij is
€ 0,6 mln voor DG Milieu en Internationaal (DGMI), € 0,1 mln voor DG Water
en Bodem (DGWB), € 0,4 mln voor DG Mobiliteit (DGMO) en € 0,6 mln voor
DG Luchtvaart en Maritieme Zaken (DGLM) aan aanvullende opdrachten
verstrekt.
Het definitieve opdrachtenpakket van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap (OCW) is € 1,3 mln hoger dan begroot. De grootste opdracht
van het ministerie van OCW is de opdracht Praktijkleren OCW.
Het definitieve opdrachtenpakket van het Ministerie van Sociale zaken en
Werkgelegenheid (SZW) is € 0,5 mln hoger dan begroot door onder andere
de opdracht Praktijkleren SZW.
Het definitieve opdrachtenpakket van het Ministerie van Justitie en
Veiligheid (JenV) is € 4,2 mln hoger dan begroot door onder andere de
opdracht Waterschade Limburg.
Het definitieve opdrachtenpakket van het Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (VWS) is € 1,4 mln hoger dan begroot door onder andere
de Subsidieregeling Ondersteuning Wijkverpleging.
Tabel 74 Omzet overige departementen (bedragen x € 1.000)
Vastge­ Realisatie
Verschil
stelde
2022 realisatie
begroting
en vastge­
2022
stelde
begroting
Ministerie van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit

225.000

Ministerie van Buitenlandse Zaken
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Realisatie
2021

252.863

27.863

232.120

98.699

96.742

‒ 1.957

100.446

35.764

34.030

‒ 1.734

34.879

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

162

Vastge­ Realisatie
Verschil
stelde
2022 realisatie
begroting
en vastge­
2022
stelde
begroting

Realisatie
2021

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

25.332

32.262

6.930

27.007

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

3.408

4.665

1.257

3.828

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

112

569

457

365

Ministerie van Justitie en Veiligheid

933

5.122

4.189

4.213
5.444

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

4.377

5.821

1.444

Overig

757

761

4

973

Totaal

394.382

432.835

38.453

409.275

Realisatie
2022

Verschil
realisatie
en vastge­
stelde
begroting

Realisatie
2021

Tabel 75 Omzet derden (bedragen x € 1.000)
Vastge­
stelde
begroting
2022
Europese Unie

3.703

4.157

454

3.298

Provincies

24.288

24.760

472

25.274

Overig

5.301

3.246

‒ 2.055

3.330

Totaal

33.292

32.163

‒ 1.129

31.902

Omzet derden
De omzet Derden heeft betrekking op opdrachten voor met name de
Europese Unie en de provincies. Van de totale omzet derden heeft 77,0%
betrekking op de opdrachten van provincies. De lagere omzet van overig
derden heeft voornamelijk betrekking op het Diergezondheidsfonds
Vrijval voorzieningen
De vrijval van de voorziening dubieuze debiteuren heeft voornamelijk
betrekking op in 2022 alsnog ontvangen bedragen, welke in 2021 (gedeel­
telijk) waren voorzien.
Toelichting op de lasten
Algemeen
De lasten zijn ten opzichte van de begroting met 21,0% gestegen. Hieronder
worden de lasten toegelicht.
Personele kosten
De personele kosten vallen € 160,8 mln hoger uit dan begroot, wat neerkomt
op een stijging van 34,9%. Dit is met name te verklaren door een hogere
instroom van externe inhuur als gevolg van een snel stijgend opdrachten­
pakket.
De begrote bezetting voor 2022 is 5.185 fte, waarvan 4.200 fte ambtelijk
personeel en 985 fte externe inhuur. De gemiddelde bezetting was in 2022
5.934 fte, waarvan 4.820 fte in ambtelijke dienst en 1.114 fte externe inhuur.
Per ultimo december 2022 was de bezetting 6.221 fte, waarvan 5.022 fte in
ambtelijke dienst en 1.199 fte externe inhuur.
De kosten voor eigen personeel zijn € 60,8 mln hoger dan geraamd, als
gevolg van een groter opdrachtenpakket. Daarnaast is doelbewust ingezet
op verambtelijking van het personeel. De gemiddelde loonkosten per fte
ambtelijk zijn door CAO afspraken gestegenvan € 86.735 naar € 87.680.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

163

De kosten van externe inhuur zijn € 93,3 mln hoger dan begroot. Dit is
voornamelijk te verklaren door een stijging van het opdrachtenpakket.
Daarnaast zijn ook de gemiddelde kosten per fte externe inhuur gestegen
van € 141.633 naar € 160.690 per jaar.
Materiële kosten
De materiële kosten zijn hoger uitgevallen dan begroot, wat neerkomt op
een stijging van 2%. De stijging wordt veroorzaakt door hogere bijdrage van
€ 26,2 mln aan Shared Service Organisaties. De overige materiële kosten en
apparaat ICT zijn lager dan begroot
Afschrijvingskosten
De afschrijvingskosten zijn € 2,8 mln hoger uitgevallen dan begroot. Dit ligt
in lijn met de relatief hogere investeringen van voorgaande jaren.
Dotaties voorzieningen
Dit jaar heeft geen dotatie plaatsgevonden.
Bijzondere lasten
De bijzondere lasten bedragen € 5,2 mln en bestaan voor 99,8% uit de
Desinvestering Vangstregistratie en Integrale kostensystematiek (IKS).
Desinvestering Vangstregistratie betreft hier een activa in aanbouw project
(IMVA) dat vroegtijdig is gestopt. Hierdoor zijn de initieel geplande
resultaten niet behaald. De totale projectkosten zijn € 4,7 mln. Dit project
maakt gebruikt van een EFMZV subsidie voor een bedrag van € 1,0 mln.
Doordat het project vroegtijdig is gestopt, en dus het beoogde resultaat niet
is behaald of herbruikbaar is, wordt het project niet geactiveerd. De kosten
ad € 3,7 mln zijn opgenomen onder de bijzondere lasten. IKS betreft een
storting aan het ministerie van LNV in de apurementsreserve van € 1,5 mln.
Uit deze reserve, die in totaal € 3,0 mln betreft, zal LNV de IKS claims betalen.
Deze claims vloeien voort uit in het verleden verstrekte subsidieverplich­
tingen door RVO.
Saldo van baten en lasten
Het onverdeeld resultaat over het boekjaar bedraagt € 26,9 mln negatief.
De benutting van WaU en POK/Woo gelden is € 7,3 mln. Hierna resteert
een onverdeeld resultaat van € 19,6 mln negatief. Na vaststelling van de
jaarrekening ligt het besluit bij het moederdepartement EZK of het
resterende bedrag van het onverdeeld resultaat over het boekjaar wordt
toegevoegd aan de exploitatiereserve.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

164

Tabel 76 Balans per 31 december 2022 (bedragen x € 1.000)
Balans 2022

Balans 2021

Vaste activa

61.936

51.971

Immateriële vaste activa

61.876

51.764

Materiële vaste activa

60

207

waarvan grond en gebouwen

39

132

waarvan installaties en inventarissen

19

68

waarvan projecten in uitvoering

0

0

waarvan overige materiële vaste activa

2

7

212.728

213.737

Activa

Vlottende activa
Voorraden en onderhanden projecten
Debiteuren

0

0

5.011

1.774

Overige vorderingen en overlopende activa

23.238

17.315

Liquide middelen

184.479

194.648

Totaal activa

274.664

265.708

Eigen Vermogen

26.055

48.309

Exploitatiereserve

41.773

25.533

Bestemmingsreserve

3.920

0

Onverdeeld resultaat

‒ 19.638

22.776

Passiva

Voorzieningen
Langlopende schulden

0

0

41.820

32.680

Leningen bij het Ministerie van Financiën

41.820

32.680

Kortlopende schulden

206.789

184.719

11.990

13.745

Crediteuren
Belastingen en premies sociale lasten

283

657

Kortlopend deel leningen bij het Ministerie van Financiën

15.160

10.300

Overige schulden en overlopende passiva

179.356

160.017

Totaal passiva

274.664

265.708

Toelichting op de balans
Onder de debiteuren en nog te ontvangen bedragen zijn ontvangsten van
het moederdeaprtement, overige departementen en derden opgenomen.
Eigen vermogen
Het Eigen vermogen einde boekjaar is het totaal van de exploitatiereserve,
bestemmingsreserve en het onverdeeld resultaat over het boekjaar. Het
Eigen vermogen einde boekjaar bedraagt € 26,1 mln inclusief de bestem­
mingsreserve en € 22,1 mln exclusief de bestemmingsreserve. Het eigen
vermogen exclusief de bestemmingsreserve (vrij besteedbaar) is 2,38% van
de gemiddelde jaaromzet over de laatste drie jaar, waar maximaal 5% is
toegestaan.
Onder de directe mutaties in het Eigen vermogen is de uitbetaling van het
surplus van € 6,6 mln. over het jaar 2021 als uitkering aan het moederde­
partement EZK verantwoord.
Onder de crediteuren en nog te betalen bedragen zijn schulden aan het
moederdepartement, overige departmenten en derden opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

165

Verloop en stand van de voorzieningen
De vrijval van de voorziening dubieuze debiteuren heeft voornamelijk
betrekking op in 2022 alsnog ontvangen bedragen, welke in 2021 (gedeel­
telijk) waren voorzien.
Tabel 77 Vermogensontwikkeling (bedragen x € 1.000)
1. Eigen vermogen per 1/1

2019

2020

2021

2022

26.367

28.299

55.594

48.309

Bestemmingsreserve
2. Saldo van baten en lasten

0

0

0

3.920

421

26.735

22.776

‒ 19.638

3. Directe mutaties in het eigen vermogen
‒ 3a uitkering aan moederdepartement
‒ 3b bijdrage moederdepartement ter versterking eigen vermogen

0

0

‒ 30.223

‒ 6.600

1.511

560

162

64

0

0

0

0

28.299

55.594

48.309

26.055

‒ 3c overige mutaties
4. Eigen vermogen per 31/12

Tabel 78 Kasstroomoverzicht over het jaar 2022 (bedragen x € 1.000)
Vastgestelde
begroting (1)

1. Rekening-courant RHB 1 januari 2022 + stand depositorekeningen
Totaal ontvangsten operationele kasstroom (+)
Totaal uitgaven operationele kasstroom (-/-)

Realisatie (2)

Verschil realisatie
en vastgestelde
begroting
(3)=(2)-(1)

111.896

194.648

82.752

841.437

981.784

140.347

‒ 831.337

‒ 987.794

‒ 156.457

2. Totaal operationele kasstroom

10.100

‒ 6.010

‒ 16.110

Totaal investeringen (-/-)

‒ 25.900

‒ 26.531

‒ 631

0

3.690

3.690

‒ 25.900

‒ 22.841

3.059

0

‒ 6.600

‒ 6.600

Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
3. Totaal investeringskasstroom
Eenmalige uitkering aan moederdepartement (-/-)
Eenmalige storting door het moederdepartement (+)

0

11.282

11.282

Aflossingen op leningen (-/-)

‒ 22.660

‒ 10.300

12.360

Beroep op leenfaciliteit (+)

25.900

24.300

‒ 1.600

4. Totaal financieringskasstroom

3.240

18.682

15.442

5. Rekening-courant RHB 31 december 2022 + stand depositorekeningen (=1+2+3+4)

99.336

184.479

85.143

Toelichting kasstroomoverzicht
De geldmiddelen in het kasstroomoverzicht worden gevormd door de
rekening-courant met het Ministerie van Financiën (Rijkshoofdboek­
houding). Ontvangsten en uitgaven uit hoofde van interest zijn opgenomen
onder de operationele kasstroom.
De gerealiseerde operationele kasstroom is per saldo € 16,1 mln lager dan
begroot. Dit komt met name door een toename van de personele kosten en
een afname van de omzet en kosten bij de opdrachten van IMG.
De gerealiseerde investeringskasstroom is € 3,0 mln lager dan verwacht. In
2022 is geïnvesteerd in immateriële vaste activa, dit betreft software en
licenties (€ 21,7 mln) en activa in aanbouw (€ 22,8 mln). In materiële activa
is niet geïnvesteerd.
Het verschil tussen de begrote en gerealiseerde financieringsstroom van
€ 15,4 mln betreft met name de ontvangen middelen voor POK-, WaU- en
WOO-middelen. Het beroep op de leenfaciliteit is € 1,6 mln lager dan
begroot als gevolg van een lager investeringsniveau.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

166

Tabel 79 Overzicht doelmatigheidsindicatoren per 31 december 2022
Realisatie

Vastgestelde
begroting

2019

2020

2021

2022

2022

83%

83%

83%

81%

84%

97,3%

100,0%

Omschrijving generiek deel
Inputindicatoren
Kernindicatoren
Verhouding direct/indirect personeel
Outputindicatoren
Kernindicatoren
Tariefindex in reële termen

100,1%

103,3%

102,4%

Totaal aantal ambtelijk fte werkzaam excl. externe
inhuur

3.906

4.084

4.574

5.022

4.200

Saldo baten en lasten

0,1%

3,3%

2,4%

‒ 2,7%

0,0%

Kwaliteitsindicatoren
Kernindicatoren
Klanttevredenheid
Gehonoreerde bezwaarschriften

7,4

7,5

7,7

7,5

7,3

36%

41%

44%

35%

25%

Toelichting
Inputindicatoren
De verhouding van de gerealiseerde inzet van direct en indirect personeel
(81%/19%) wijkt 3% af ten opzichte van de begroting (84%/16%).
Outputindicatoren
Het aantal ambtelijke fte ultimo 2022 is 5.022 fte, dit is 822 fte hoger dan
begroot. De bezetting is hoger dan begroot vanwege de toename van het
opdrachtenpakket van RVO. Dit is onder andere te verklaren door meerwerk
aan opdrachten vanwege de COVID-19 pandemie.
Kwaliteitsindicatoren
De klanttevredenheid wordt jaarlijks gemeten en is met een voorlopige
score van 7,5 hoger dan de begroting 2022.
Het percentage gehonoreerde bezwaarschriften is dit jaar beduidend hoger
(35%) dan de begroting 2022 (25%). In totaal zijn in 2022, 23.198 bezwaar­
schriften afgehandeld, waarvan 8.107 bezwaren gegrond zijn verklaard, 35
%. Dit percentage is lager dan in 2021 (44%).
Debet aan het percentage gegronde bezwaren is net als vorig jaar met name
de TVL regeling met ruim 14.000 afgehandelde bezwaren waarvan 42%
gegrond is verklaard. Op de tweede plaats heeft vooral de ISDE hieraan
bijgedragen met 2.350 bezwaren waarvan 38% gegrond is verklaard. Op
de derde plaats staat de Bedrijfsbetalingsregeling met 739 bezwaren
waarvan 48% gegrond is verklaard. Hier staat tegenover dat een groep van
ruim 2.000 Visserij/Brexit bezwaren vrijwel in zijn geheel is ingetrokken of
niet ontvankelijk is verklaard. Zonder deze groep zou het percentage
gegronde bezwaren op 39% zijn uitgekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

167

10. Saldibalans
Tabel 80 Saldibalans per 31 december 2022 van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (XIII) (bedragen
x € 1.000)
Activa

31-12-2022 31-12-2021 Passiva

31-12-2022

31-12-2021

25.908.425 12.322.697 2

11.180.982

5.699.566

14.698.385

6.583.258

5.601.478

4.621.459

72.802

72.590

31.553.647

16.976.873

Intra-comptabele posten
1

Uitgaven ten laste van de begroting

3

Liquide middelen

4

Rekening-courant RHB1

5

Rekening-courant RHB Begrotingsreserve

5.601.478

6

Vorderingen buiten begrotingsverband

23.642

8

Kas-transverschillen

Subtotaal intra-comptabel

20.102

Ontvangsten ten gunste van de begroting

10.821
0 4a Rekening-courant RHB
4.621.459 5a Begrotingsreserves
21.895 7

Schulden buiten begrotingsverband

31.553.647 16.976.873 Subtotaal intra-comptabel

Extra-comptabele posten
9

Openstaande rechten

10

Vorderingen

11a Tegenrekening schulden
12

Voorschotten

0
3.426.744

0 9a Tegenrekening openstaande rechten
2.875.977 10a Tegenrekening vorderingen

0
19.259.658

0 11

Schulden

15.281.707 12a Tegenrekening voorschotten

0

0

3.426.744

2.875.977

0

0

19.259.658

15.281.707

13a Tegenrekening garantieverplichtingen

3.519.761

3.842.076 13 Garantieverplichtingen

3.519.761

3.842.076

14a Tegenrekening andere verplichtingen

75.523.567

63.177.413 14 Andere verplichtingen

75.523.567

63.177.413

1.616.921

1.611.921 15a Tegenrekening deelnemingen

15

1.616.921

1.611.921

Subtotaal extra-comptabel

Deelnemingen

103.346.651 86.789.094 Subtotaal extra-comptabel

103.346.651

86.789.094

Totaal

134.900.298 103.765.967 Totaal

134.900.298 103.765.967

1 Rijkshoofdboekhouding

Toelichting op de saldibalans
Algemeen
De balansposten zijn bepaald en gewaardeerd overeenkomstig de geldende
voorschriften van de Comptabiliteitswet. Indien van de geldende
voorschriften is afgeweken is dit nader toegelicht.
Alle bedragen zijn opgenomen in duizenden euro's tenzij anders vermeld.
In de tabel van de saldibalans zijn de bedragen overeenkomstig de
voorschriften naar boven afgerond. In de tabellen van de toelichting zijn
de bedragen op de standaard wijze afgerond en opgeteld. Door de verschil­
lende wijze van afronden kan de som van de overige tabellen afwijken van
de bedragen van de tabel van de saldibalans.
Saldibalanspost 8, kas-transverschillen, is niet van toepassing voor het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
Balanspost 1
Uitgaven ten laste van de begroting 2022

25.908.425

De uitgaven over 2022 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZK
(hoofdstuk XIII), onderdeel uitgaven, artikelen 1 t/m 5, en 40.
Balanspost 2
Ontvangsten ten gunste van de begroting 2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

11.180.982

168

De ontvangsten over 2022 zijn gespecificeerd in het jaarverslag van EZK
(hoofdstuk XIII), onderdeel ontvangsten, artikelen 1 t/m 5, en 40.
Balanspost 3
Liquide Middelen

20.102

De post liquide middelen is opgebouwd uit de saldi van banken.

De post liquide middelen bestaat uit de aanwezige banksaldi bij de
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl) voor de uitvoering van
de regeling Borgstelling Midden en Klein Bedrijf Kredieten.
Balanspost 4
Rekening-Courant Rijkshoofdboekhouding

14.698.385

Op de rekening-courant Rijkshoofdboekhouding is de financiële verhouding tussen EZK en de
Rijksschatkist van het Ministerie van Financiën geadministreerd.

Het bedrag op de saldibalans is overeenkomstig de saldo opgave per
31 december 2022 van het Ministerie van Financiën.
Balanspost 5
Begrotingsreserves

5.601.478

Een begrotingsreserve is een meerjarige budgettaire voorziening binnen de begroting
die EZK aanhoudt op een afzonderlijke rekening-courant bij het Ministerie van
Financiën. De reserve blijft meerjarig beschikbaar voor het doen van uitgaven in latere
jaren.

EZK maakt gebruik van de mogelijkheid om begrotingsreserves aan te
houden. In het jaarverslag is er bij de betreffende begrotingsartikelen
informatie opgenomen over toevoegingen aan en onttrekkingen uit de
begrotingsreserves aangevuld met relevante feiten en of ontwikkelingen.
Tabel 81 Begrotingsreserves
Specificatie begrotingsreserves:

Saldo 31-12-2021

Toevoegingen

Onttrekkingen

Saldo 31-12-2022

Artikel

Garantie Ondernemersfinanciering

289.636

0

81.752

207.884

2

Borgstelling MKB-kredieten (BBMKB)

214.657

4.123

0

218.780

2

0

16.150

0

16.150

2

Groeifaciliteit

67.646

0

867

66.779

2

Garantie MKB-financiering

20.932

844

0

21.776

2

Klein Krediet Corona

24.702

0

8.847

15.855

2

ECN verstrekte leningen

6.600

0

0

6.600

4

Aardwarmte

18.056

0

0

18.056

4

Duurzame Energie

3.979.230

2.626.555

1.576.186

5.029.599

4

Totaal

4.621.459

2.647.672

1.667.652

5.601.479

Borgstelling MKB-kredieten Groen

Balanspost 6
Vorderingen buiten begrotingsverband

23.642

Onder de vorderingen buiten begrotingsverband zijn bedragen opgenomen die nog
van derden moeten worden ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

169

Tabel 82 Vorderingen buiten begrotingsverband
De vorderingen buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Opdrachten derden

22.514

Salarisvorderingen

645

Overige vorderingen

483

Totaal

23.642

Opdrachten derden
RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt
door publieke, particuliere en Europese organisaties. Het openstaande
bedrag zal RVO.nl in rekening brengen bij de betreffende opdrachtgevers.
Salarisvorderingen
Dit betreft betalingen aan personeel inzake salarissen en diverse vergoe­
dingen in afwachting van definitieve verrekening.
Balanspost 7
Schulden buiten begrotingsverband

72.802

Onder de schulden buiten begrotingsverband zijn de bedragen opgenomen die nog
ten gunste van derden moeten worden gebracht.

Tabel 83 Schulden Buiten Begrotingsverband
De schulden buiten begrotingsverband zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Opdrachten derden

54.102

Ontvangen bijdrage NCG

8.822

RVO.nl af te dragen gelden aan derden

8.597

Overige schulden

1.281

Totaal

72.802

Opdrachten derden
RVO.nl voert opdrachten uit voor derden. De opdrachten worden verstrekt
door publieke, particuliere en Europese organisaties. RVO.nl zal de
betreffende gelden overeenkomstig opdracht of overeenkomst aan begun­
stigden verstrekken.
Ontvangen bijdrage NCG
Dit betreft door NCG van de Gemeente Appingedam ontvangen gelden ten
behoeve van de versterkingsoperatie.
RVO.nl af te dragen gelden aan derden
Door RVO.nl geinde bedragen voor derden. Deze dienen nog verrekend te
worden, het betreft onder andere het Europees Octrooibureau (EOB).
Balanspost 9
Rechten

0

Rechten onstaan doordat op grond van wettelijke regelingen, in de toekomst
aanspraak bestaat op gelden van derden.

Balanspost 10
Vorderingen

3.426.744

De vorderingen hebben betrekking op te ontvangen bedragen voor de begroting van
EZK.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

170

Tabel 84 Vorderingen
De vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Direct opeisbare vorderingen

776.620

Op termijn opeisbare vorderingen
Geconditioneerde vorderingen
Totaal

2.029.510
620.613
3.426.743

Tabel 85 Direct opeisbare vorderingen
De direct opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Nederlandse Aardolie Maatschappij B.V.

441.569

Overige vorderingen inzake uitvoering beleid

324.358

Nog af te dragen veilingopbrengsten en boetes AT

5.058

Opgelegde boetes ACM

3.750

Overige vorderingen

1.885

Totaal

776.620

Nederlandse Aardoliemaatschappij B.V.
Dit betreft de nog door de NAM te betalen vergoedingen die samenhangen
met de uitvoeringskosten en schadevergoedingen in het kader van de
versterkingsopgave.
Vorderingen inzake uitvoering beleid
EZK heeft vorderingen voortkomend uit subsidie vaststellingen van diverse
regelingen, uit het verstrekken van vergunningen en uit het opleggen van
heffingen voor diverse economische activiteiten.
Nog af te dragen veilingopbrengsten en boetes AT
Dit betreft de door Agentschap Telecom in 2022 ontvangen veilinggelden en
boetebedragen die nog aan het kerndepartement moeten worden
afgedragen.
Opgelegde boetes ACM
Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft ACM boetes opgelegd.
Overige vorderingen
In de post overige vorderingen is € 10.812 opgenomen betreffende een
overschrijding van de WNT norm die in maart 2023 teruggevorderd zal
worden.
Tabel 86 Op termijn opeisbare vorderingen
De op termijn opeisbare vorderingen zijn als volgt te specificeren:
Leningen

Bedrag
1.074.153

Kredietregelingen RVO.nl

801.055

Vorderingen inzake uitvoering beleid RVO

114.391

Opgelegde boetes ACM

27.868

AT nog te ontvangen veilinggelden

11.484

Overige vorderingen
Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

559
2.029.510

171

Leningen
EZK maakt bij de overdracht van beleidsgelden onder meer gebruik van
het instrument leningen. Dergelijke leningen kennen in de regel specifieke
afspraken en voorwaarden. De verstrekte leningen zijn in onderstaand
overzicht verwerkt en geven de stand per balansdatum aan.
Tabel 87 Leningen
De leningen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Corona OverbruggingsLening (COL)

239.608

Stichting Garantiefonds Reisgelden

169.570

Participatie Maatschappij Oost Nederland bv

151.574

Stichting Qredits Microfinanciering

109.165

Nuclear Research and consultancy Group (ECN)

82.672

EBN

73.400

Pallas

42.963

ECN

40.000

Fibrant

30.000

BOM

23.084

Provincie Limburg

15.882

Biopartner

13.524

NWO

11.100

St. Woonbedrijf Aardbevingsgebied Groningen

10.000

Stichting voor Technische Wetenschappen (STW)

8.246

Invest-NL Capital N.V.
Overige leningen
Totaal

7.844
45.523
1.074.155

Kredietregelingen RVO.nl
RVO.nl voert een aantal regelingen uit waarbij kredieten voor diverse
beleidsdoelstellingen beschikbaar worden gesteld. Het gaat hier onder
andere om kredieten voor technische ontwikkeling, elektronische diensten
ontwikkeling, milieugerichte productontwikkeling, technische ontwikke­
lingsprojecten, startende ondernemingen, vroege fase financiering,
innovatieve kredieten en het toekomstfonds voor onderzoeksfaciliteiten.
De aanvragers kunnen een vooraf overeengekomen tijd over deze kredieten
beschikken en betalen de kredieten terug als bepaalde verwachte ontwik­
kelingen en of condities zich hebben voorgedaan zoals het behalen
bepaalde omzet, winst, rendementen, aandelenverkoop, etc.
Vorderingen inzake uitvoering beleid RVO
RVO heeft vorderingen voortkomend uit subsidie vaststellingen van diverse
regelingen
Opgelegde boetes ACM
Voor de uitvoering van de mededingingswet heeft ACM boetes opgelegd.
Voor deze vorderingen zijn door ACM betalingsregelingen getroffen.
AT nog te ontvangen veilinggelden
Met betrekking tot de FM Kavels A1, A6 en A7 lopen er een drietal betalings­
regelingen. Deze gelden zijn nog niet door Agentschap Telecom ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

172

Tabel 88 Geconditioneerde vorderingen
De geconditioneerde vorderingen zijn als volgt te specificeren:

Bedrag

Nederlandse Defensie Industrie

421.647

Garantieregelingen

96.790

Borgstelling MKB-kredieten

86.813

Overige vorderingen

15.363

Totaal

620.613

Nederlandse Defensie Industrie
Deze vordering geeft weer welke bedragen de Nederlandse overheid tegoed
heeft van de industrie voor deelname in de ontwikkelingsfase van de F-35.
Garantieregelingen
Met deze regelingen worden ondernemers in staat gesteld om bankle­
ningen te verkrijgen zodat ondernemen mogelijk blijft. EZK staat garant voor
de leningen waardoor het risico voor de bank op de bedrijfsfinanciering
kleiner wordt. Bij aanspraak van de bank op de garantie betaalt RVO.nl de
bank. Hierdoor ontstaat er voor RVO.nl een vordering op de onderneming
die wordt opgenomen in de debiteurenadministratie. Wanneer een
ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank indient legt de bank dit ter
beoordeling voor aan RVO.nl. Na instemming van RVO.nl zorgt de bank voor
afwikkeling van de overeengekomen regeling en maakt het aan RVO.nl
toekomende bedrag over.
Borgstelling MKB-kredieten
Op basis van het besluit Borgstelling Midden Kleinbedrijf (BBMKB)
verstrekken deelnemende banken krediet aan een ondernemer onder
garantie (borgstelling) van de Staat. Op het moment dat de bank de garantie
aanspreekt betaalt RVO.nl de claim uit aan de bank. Hierdoor ontstaat er
voor RVO.nl een vordering op de onderneming die wordt opgenomen in
de debiteurenadministratie. De bank heeft conform de regeling een
volgplicht. Wanneer een ondernemer een voorstel tot afkoop bij de bank
indient legt de bank dit ter beoordeling voor aan RVO.nl. Na instemming
van RVO.nl zorgt de bank voor afwikkeling van de overeengekomen regeling
en maakt het aan RVO.nl toekomende bedrag over.
Balanspost 11
Schulden

0

De schulden hebben betrekking op bedragen die ten gunste van de begroting van EZK
zijn ontvangen.

Balanspost 12
Voorschotten

19.259.658

Voorschotten zijn bedragen die aan derden zijn betaald vooruitlopend op later
definitief vast te stellen of af te rekenen bedragen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

173

Tabel 89 Voorschotten ouderdomsoverzicht
Beleidsartikelen
01. Goed functionerende
economie en markten
02. Bedrijvenbeleid: innovatie en
duurzaam ondernemen
03. Toekomstfonds
04. Een doelmatige
energievoorziening en
beperking van de
klimaatverandering
05. Een veilig Groningen met
perspectief
Buiten begrotingsverband
Totaal

2018 en eerder

2019

2020

2021

2022

Totaal

880

3.559

5.931

21.969

229.213

261.551

494.451

186.729

227.394

431.909

1.427.804

2.768.286

2.414

1.215

2.791

2.905

3.058

12.383

3.532.711

1.321.877

1.857.286

2.705.635

4.594.649

14.012.158

49.514

220.229

168.561

843.138

861.690

2.143.132

748

202

2.656

3.792

54.749

62.148

4.080.718

1.733.811

2.264.619

4.009.348

7.171.162

19.259.658

Tabel 90 Verloopstaat voorschotten
Verloop van voorschotten gedurende het dienstjaar 2022
Beginstand 31 december 2021
Verstrekte voorschotten

Bedrag
16.361.462
9.080.760

Eindafgerekende voorschotten

‒ 6.182.565

Eindstand 31 december 2022

19.259.658

De beginstand per 31 december 2021 is bijna 1.079,8 mln. hoger dan de in
de jaarrekening 2021 opgenomen stand per 31 december 2021. Dit in
verband met de overgang van de Nationaal Coördinator Groningen van
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties naar het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.
De mutaties buiten begrotingsverband hebben betrekking op voorschotten
die namens EZK zijn verstrekt maar waarvan financiering door derden
plaatsvindt. De voorschotten die EZK heeft verstrekt namens de volgende
opdrachtgevers zijn niet in de openstaande voorschotten buiten begrotings­
verband meegenomen:
– Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties;
– Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat;
– Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid;
– Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
– Ministerie van Buitenlandse Zaken;
– Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap;
– Ministerie van Justitie en Veiligheid;
– De provincies.
Balanspost 13
Garantieverplichtingen

3.519.761

De garantieverplichtingen zijn voorwaardelijke financiële verplichtingen. Deze
verplichtingen komen op een later moment tot uitbetaling als bij de werderpartij die
de garantie heeft ontvangen zich bepaalde omstandigheden voordoen, bijvoorbeeld
een bepaald risico of een onzekere gebeurtenis.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

174

Tabel 91 Verloop van de garantieverplichtingen
Beleidsartikelen

Stand per
31-12-2021

01. Goed functionerende economie en markten
02. Bedrijvenbeleid: innovatie en duurzaam
ondernemen

In 2022
aangegaan +

Bijstellingen -/-

Uitgaven -/-

Stand per
31-12-2022

0

0

0

0

0

3.133.865

333.583

1.082.029

27.868

2.357.551

03. Toekomstfonds

0

0

0

0

0

04. Een doelmatige energievoorziening en
beperking van de klimaatverandering

708.211

799.000

345.000

0

1.162.211

05. Een veilig Groningen met perspectief

0

0

0

0

0

3.842.076

1.132.583

1.427.029

27.868

3.519.762

Totaal

Onder de post garantieverplichtingen zijn ook opgenomen de garantiever­
plichtingen die vallen onder het domein van het schatkistbankieren van
het Ministerie van Financiën. Dit is aan de orde bij artikel 4 (COVA).
Balanspost 14
Andere verplichtingen

75.523.567

Het gaat hier om financiële verplichtingen ten opzichte van een wederpartij die op
een later moment tot betaling zal leiden. Indien de wederpartij alle gestelde
voorwaarden nakomt zal de verplichting volledig tot betaling komen.

Tabel 92 Verloop van de andere verplichtingen
Beleidsartikelen
01. Goed functionerende economie en markten
02. Bedrijvenbeleid: innovatie en duurzaam
ondernemen
03. Toekomstfonds

Stand per
31-12-2021

In 2022
aangegaan +

Bijstellingen -/-

Uitgaven -/-

Stand per
31-12-2022

19.302

362.213

937

291.380

89.199

4.976.069

4.956.810

2.443.767

4.967.156

2.521.956

517.151

330.249

10.347

136.226

700.828

04. Een doelmatige energievoorziening en
beperking van de klimaatverandering

57.577.503

27.713.524

4.851.800

8.880.061

71.559.166

05. Een veilig Groningen met perspectief

811.130

10.924.818

21.771

11.139.677

574.500

0

466.055

0

466.055

0

56.486

83.671

4.625

57.615

77.918

63.957.642

44.837.341

7.333.246

25.938.170

75.523.567

40. Apparaat EZK
Buiten begrotingsverband
Totaal

Voor het verantwoorden van de verplichtingen van apparaatsuitgaven op
artikel 40 in bovenstaande tabel wordt het principe verplichtingen is gelijk
aan kas toegepast. Het verplichtingensaldo wordt gelijk gesteld aan het
uitgavensaldo waardoor er per saldo op 31 december geen openstaande
verplichtingen worden verantwoord.
Voor de andere verplichtingen is voor wat betreft het onderdeel buiten
begrotingsverband dezelfde verantwoordingswijze toegepast als bij de
openstaande voorschotten.
De stand per 31-12-2021 van artikel 05 Een veilig Groningen met perspectief
is 780,3 miljoen euro hoger dan de eindstand van de jaarrekening 2021. Dit
in verband met de overgang van de Nationaal Coördinator Groningen van
het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties naar het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

175

Niet uit de balans blijkende bestuurlijke verplichtingen
Niet uit de saldibalans blijkende bestuurlijke verplichtingen zijn onder meer
bestuursovereenkomsten of bestuursconvenanten die afgesloten worden tussen het Rijk en
derden, bijvoorbeeld decentrale overheden, functionele overheden of belangenorganisaties.
Dergelijke bestuurlijke verplichtingen worden alleen voor het deel waarvoor een juridische
verplichting is aangegaan opgenomen in de saldibalans. Tot het moment waarop een juridische
verplichting wordt aangegaan, zijn deze bestuurlijke verplichtingen nog niet administratief
vastgelegd. Interne procedures borgen dat de financiële gevolgen bekend zijn voordat een
bestuurlijke overeenkomst wordt ondertekend. De uitgaven die het gevolg zijn van deze bestuurlijke
verplichtingen kunnen op dat moment worden geraamd, en afhankelijk van het bedrag, toegelicht
bij het betreffende begrotingsartikel en in kamerbrieven over het betreffende onderwerp. Op deze
wijze wordt geborgd dat de financiële gevolgen van bestuurlijke afspraken niet alleen beleidsmatig,
maar ook budgettair, door de Staten-Generaal kunnen worden geautoriseerd, ook al vindt de
vastlegging van de verplichting pas op een later moment plaats.

Warmtetransportnet Zuid-Holland
De toenmalige staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat –
Klimaat en Energie heeft de Tweede Kamer op 5 juli 2021 middels een
Kamerbrief geïnformeerd over de ontwikkelingen rond Warmtetransportnet
Zuid-Holland. De Staat heeft op Prinsjesdag in 2021 € 427 mln gereserveerd
op de aanvullende post van de rijksbegroting. Doel van deze middelen is
de realisatie van het Warmtetransportnet door een subsidie ter beschikking
te stellen waarmee een vergelijkbaar effect wordt gerealiseerd als in het
geval dat bijvoorbeeld de SDE++ zou worden opengesteld. In oktober 2021
hebben het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en Gasunie deze
afspraak vastgelegd in een wijziging van een bestaand Convenant uit 2019
waarin afspraken tussen genoemde partijen staan opgenomen over de
realisatie van het Warmtetransportnet Zuid-Holland. In de wijziging van
het Convenant is opgenomen dat de precieze hoogte, vorm, doelstelling en
subsidiabele kosten nader worden uitgewerkt. De verplichtingen, die voort­
vloeien uit het convenant, zullen in de komende jaren in de financiële
administratie worden vastgelegd.
Energie Beheer Nederland (EBN)
In 2018 hebben de Staat, Shell en Exxon afspraken gemaakt in het Akkoord
op Hoofdlijnen. Hierin is onder andere afgesproken dat de Staat ervoor zal
zorgdragen dat EBN kan voldoen aan (het EBN-deel van) de verplichtingen
ten aanzien van betalingen voor schadeafhandeling en de versterkings­
opgave. Mogelijk leidt dat tot een kapitaalinjectie van de Staat aan EBN in
de toekomst. Vanwege de onzekerheid over de precieze omvang en de
timing van de eventuele kapitaalinjectie worden de verplichtingen in de
financiële administratie vastgelegd in hetzelfde jaar als de kasbetalingen.
Balanspost 15
Deelnemingen

1.616.921

Onder de post deelnemingen worden alle deelnemingen in besloten-, naamloze-,
commanditaire vennootschappen en internationale instellingen opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

176

Tabel 93 Deelnemingen
Naam deelneming

Nominaal

Betaald

Ultimo 2021

Ultimo 2022

N.V. NOM

25.950

25.950

N.V. BOM

16.587

16.587

ROM Innovation Quarter B.V.

56.793

56.793

N.V. LIOF

26.625

GasTerra B.V.

Ultimo 2022

Deelnemings
percentage

46.555

46.555

50,0

42.004

42.004

49,9

56.793

56.793

45,1

26.625

35.324

35.324

50,0

18.000

18.000

18.000

18.000

10,0

EBN N.V.

128.138

128.138

1.242.281

1.242.281

100,0

Oost N.V.

50.064

50.064

69.266

69.266

52,9

NPEX B.V.

14

14

1.347

1.347

15,7

Investeringsfonds Zeeland B.V.

2

2

19.200

24.200

47,3

ROM Regio Utrecht B.V.

11

11

23.990

23.990

46,6

Groeifonds Flevoland B.V.

Ultimo 2021

6.700

6.700

6.700

6.700

50,0

Bonaire Brandstof Terminals

1

1

20.100

20.100

100,0

Rom InWest BV

30

30

30.360

30.360

49,9

328.915

328.915

1.611.920

1.616.920

Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

177

11. WNT-verantwoording 2022 Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat
De Wet normering topinkomens (WNT) bepaalt dat de bezoldiging en
eventuele ontslaguitkeringen van topfunctionarissen in de publieke en
semi-publieke sector op naamsniveau vermeld moeten worden in het
financieel jaarverslag. Deze publicatieplicht geldt tevens voor topfunctio­
narissen die bij een WNT-instelling geen - al dan niet fictieve - dienstbe­
trekking hebben of hadden. Daarnaast moeten van niet-topfunctionarissen
de bezoldiging (zonder naamsvermelding) gepubliceerd worden indien
deze het wettelijk bezoldigingsmaximum te boven gaan. Niet-topfunctiona­
rissen zonder dienstverband vallen echter buiten de reikwijdte van de wet.
Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op onderstaande
functionarissen. De bezoldigingsgegevens van de leden van de Top
Management Groep zijn opgenomen in het jaarverslag van het Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Het algemeen bezoldigingsmaximum bedraagt in 2022 € 216.000.
Naast de hieronder vermelde functionarissen zijn er geen andere functio­
narissen die in 2022 een bezoldiging boven het toepasselijke WNTmaximum hebben ontvangen, of waarvoor in eerdere jaren een vermelding
op grond van de WOPT of de WNT heeft plaatsgevonden of had moeten
plaatsvinden. Er zijn in 2022 geen functionarissen die hun werkzaamheden
als topfunctionaris hebben neergelegd en die op grond van hun voormalige
functie nog 4 jaar aangemerkt worden als topfunctionaris. Er zijn in 2022
geen ontslaguitkeringen betaald die op grond van de WNT dienen te
worden gerapporteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

178

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

179

0,89
(0,89)
1,00
(1,00)

Bestuurslid
Bestuurslid
Voorzitter
bestuur IMG

J.F. de Leeuw

T.M. Snoep

prof. mr. S.C.J.J.
Kortmann

mr. Tj. Bouwes Bestuurslid IMG

ing. J.C. de Pagter Bestuurslid IMG

Autoriteit
Consument en Markt

Autoriteit C.M.L. Hijmans van
Consument en Markt
den Bergh

M.R. Leijten

Nederlandse
Emissieautoriteit

Autoriteit
Consument en Markt

Instituut
Mijnbouwschade
Groningen

Instituut
Mijnbouwschade
Groningen

Instituut
Mijnbouwschade
Groningen

1-8-2022

Dhr. B.J. Wierenga Bestuurslid IMG

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

nee

30.338

51.488

71.091
(17.660)

74.642
(72.505)

114.511
(109.684)

125.716
(121.962)

195.209
(184.840)

195.209
(184.840)

195.209
(184.840)

18.105
(17.634)

152.756
(148.574)

19.719
(19.117)

24.395
(23.420)

24.395
(23.420)

24.395
(23.420)

22.769
(22.328)

2.530
(2.483)

30.338

51.488

71.091
(17.660)

74.642
(72.505)

114.511
(109.684)

125.716
(121.962)

219.604
(208.260)

219.604
(208.260)

219.604
(208.260)

18.105
(17.634)

175.524
(170.903)

22.249
(21.600)

Totale
Op externe Beloning plus
Voorzie­
inhuur-basis onkostenver­
ningen bezoldiging in
(nee; <=
goedingen
t.b.v. 2022 (+ tussen
haakjes
12 kalender(belast) (+ beloningen
bedrag in
mnd; >
tussen betaalbaar
2021)
12 kalenderhaakjes op termijn
mnd)
bedrag in
(+ tussen
2021)
haakjes
bedrag in
2021)

50.000

88.000

120.000

108.000

192.000

216.000

216.000

216.000

216.000

21.600

216.000

24.000

Individueel
toepasselijk
bezoldigings­
maximum

1 Door een onjuiste berekening van de bezoldiging over het jaar 2022 heeft een overschrijding van de WNT norm plaats gevonden. Het teveel betaalde bedrag wordt in maart 2023 verrekend.

0,56

0,44

1-2-2022

Instituut dr. E.C.M. van Schie Bestuurslid IMG
Mijnbouwschade
Groningen

Instituut
Mijnbouwschade
Groningen

0,56
(0,56)

1,00
(1,00)

1,00
(1,00)

1,00
(1,00)

0,10
(0,10)

1,00
(1,00)

Instituut mr. P.B.M.J. van der Bestuurslid IMG
Beek-Gillessen
Mijnbouwschade
Groningen

Bestuurslid

Directeurbestuurder

1-7-2022

1,00
(1,00)

Voorzitter

M.P.C. Bressers

0,11
(0,11)

Nederlandse
Emissieautoriteit

Bestuurslid

J.C.M. Sap

Datum einde Dienst­
dienstverband verband
(indien van in fte (+
toepassing) tussen
haakjes
omvang
in
2021)

Nederlandse
Emissieautoriteit

Functie Datum aanvang
dienstverband
(indien van
toepassing)

Naam topfunctio­
naris

Naam instelling

Tabel 94 Bezoldiging van topfunctionarissen

3.6041

3.6041

3.6041

Motivering en
bedrag (indien
overschrijding)

D. BIJLAGEN
Bijlage 1: Toezichtrelaties Rechtspersonen met een Wettelijke Taak (RWT's)
en Zelfstandige Bestuursorganen (ZBO's)
Tabel 95 Overzichtstabel inzake RWT’s en ZBO’s van het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (bedragen
x € 1.000)
Gerealiseerde
Begrote bijdrage
moederdepartement bijdrage moederde­
partement aan
aan ZBO/RWT
ZBO/RWT

Naam ZBO/RWT

Centraal Bureau voor de Statistiek

158.561

Begrote bijdrage
overige departe­
menten

Gerealiseerde
bijdrage overige
departementen

Bijzonder­
heden

3.715

5.868

Nee

186.893

Edelmetaal Waarborg Nederland

Nee

Examinerende instanties als bedoeld in artikel 19 van
de Examenregeling frequentiegebruik 2008

Nee

Kamer van Koophandel

130.9501

137.8922

7.235

9.800

Keuringsinstanties als bedoeld in artikel 10.3
Telecommunicatiewet

Nee
Nee

Nederlandse Emissieautoriteit

210

216

Raad voor de Accreditatie

277

1.099

Bestuur Autoriteit Consument en Markt

779

712

Instituut Mijnbouwschade Groningen

2.000

2.248

Stichting COVA

111.000

96.233

TNO

211.330

256.660

VSL

11.146

11.524

Nee
645

77

Nee

645

Nee
Nee
Nee

515

Nee
Nee

De in het kader van de Metrologiewet art. 11 en
12 aangewezen instanties en erkende keurders

Nee

WaarborgHolland

Nee

1 Dit bedrag is exclusief budgetfinanciering van het Handelsregister groot € 5.008.000.
2 Betreft Rijksbijdrage 2022. Dit bedrag is exclusief de budgetfinanciering van het Handelsregister groot € 5.989.000.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

180

Bijlage 2: Moties en toezeggingen
Nieuw vanaf het jaarverslag 2022 is het opstellen van de bijlage Moties en
Toezeggingen. Tot nu toe werd deze bijlage alleen bij de ontwerpbegroting
opgenomen. Deze bijlage bevat de stand van zaken van alle nieuwe moties
en toezeggingen sinds de peildatum (augustus 2022) van de gelijknamige
bijlage bij de ontwerpbegroting, de nog openstaande moties en toezeg­
gingen uit voorgaande jaren en de moties en toezeggingen die sinds de
genoemde peildatum zijn afgehandeld. Uitgangspunt van de bijlage is dat
deze de actuele stand van zaken rond moties en toezeggingen weergeeft en
aansluit op de eerder hierover verstrekte informatie.
Tabel 96 Stand van zaken moties Minister van EZK parlementair jaar 2021–2022 (Tweede Kamer)
Indieners

Omschrijving van de motie

Smolders, H.A.J. (FvD)

Verzoekt de regering de duur van de
19-04-2022
procedure in de praktijk nauwlettend te
monitoren en tijdig in te grijpen als blijkt
dat te veel te doorlopen procedures langer
duren dan de standaard acht weken die
gelden voor zowel het bepalen of er een
toetsing nodig is als het nemen van
een uiteindelijk toetsingsbesluit.

Parlementaire agenda
[13-04-2022] - Debat
Wet veiligheidstoets
investeringen, fusies
en overnames (Wet
Vifo)

Verzoekt de regering na twee jaar op
19-04-2022
hoofdlijnen de doeltreffendheid en andere
effecten van de wet te evalueren, boven op
de geplande evaluatie na vijf jaar.

Parlementaire agenda Onderhanden
[13-04-2022] - Debat
Wet veiligheidstoets
investeringen, fusies
en overnames (Wet
Vifo)

Verzoekt de regering te onderzoeken op
welke wijze Nederland mee kan doen en
voortrekker kan worden van de nog in
ontwikkeling zijnde IPCEI-Solar.

28-06-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-06-2022] - TMD
(Kamer
Innovatie
geïnformeerd over
voortgang in
november 2022,
middels
Kamerstuk 36 200
XIII, nr. 5; en
Kamerstuk 2022 Z,
nr. 22 868
(23 november
2022).

Verzoekt de regering te onderzoeken of
innovatieregelingen drastisch kunnen
worden versimpeld door deze terug te
brengen tot hooguit enkele regelingen.

28-06-2022

Parlementaire agenda Afgedaan,
Kamerstuk II
[22-06-2022] - TMD
2022/23, 33 009, nr.
Innovatie
117, p.13 (voetnoot
78)

Verzoekt de regering om te komen tot een 28-06-2022
door de ministeries van EZK en van OCW
tezamen met de relevante partners
opgestelde en gedragen integrale
valorisatiestrategie en actieplan, en dit
uiterlijk in het derde kwartaal van 2022 te
delen met de Kamer.

Parlementaire agenda Afgedaan met
[22-06-2022] - TMD
Kamerbrief
Innovatie
Innovatie en
Impact, Kamerstuk
33 009, nr. 117
(11 november
2022).

Verzoekt de regering om – geïnspireerd
19-04-2022
door de British Business Bank – te
onderzoeken hoe vraag en aanbod beter bij
elkaar kunnen worden gebracht en de
betrokken stakeholders actief te betrekken,
en de Kamer te informeren in het vierde
kwartaal 2022.

Parlementaire agenda
[13-04-2022] - TMD
Ondernemen &
Bedrijfsfinanciering

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Smolders, H.A.J. (FvD)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Amhaouch, M. (CDA)
Stoffer C. (SGP)
Jong, R.H. de (D66)

Datum stemming Vindplaats

Strien, P.J.T. van (VVD)
Kathmann, B.C. (PvdA)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Smolders, H.A.J. (FvD)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Amhaouch, M. (CDA)
Graaf, S.J.F. van der (CU)
Strien, P.J.T. van (VVD)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Graus, D.J.G. (PVV)
Amhaouch, M. (CDA)
Stoffer C. (SGP)
Rahimi, H. (VVD)
Jong, R.H. de (D66)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Stand van zaken
Onderhanden
(doorlopend,
wordt niet
afgedaan)

Onderhanden:
Formeel is de
motie afgedaan in
brief «mkbfinanciering:
knelpunten en
acties»
(Kamerstuk 32 637,
nr. 502) met de
toezegging ‘één
deur’ voor
financiering te
gaan creëren. De
kamer zou hier Q4
2022 over
geïnformeerd

181

Indieners

Omschrijving van de motie

Erkens, S.P.A. (VVD)

Verzoekt de regering om, samen met de
07-06-2022
bevoegde gezagen, om tafel te gaan met
de middelgrote industriële bedrijven en
het industrieel mkb om te verkennen welke
extra CO2-reductie en energiebesparing in
aanvulling
op de energiebesparingsplicht mogelijk is
en hoe deze het beste gerealiseerd kan
worden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[02-06-2022] - TMD
Verduurzaming
Industrie + MKE

Verzoekt het kabinet, te onderzoeken hoe
de bescherming van de privacy van
aandeelhouders in het UBO-register
verbeterd kan worden.

26-10-2021

Parlementaire agenda Onderhanden
[11-10-2021] Notaoverleg
Familiebedrijven

Verzoekt de regering om te bekijken hoe in 07-06-2022
samenspraak met de bevoegde gezagen
de doorlooptijden van de
vergunningstrajecten aanzienlijk versneld
kunnen worden, en de Kamer hierover
uiterlijk in oktober te informeren;
Verzoekt de regering om casusspecifiek te
bekijken wat er nodig is om de
doorlooptijden te versnellen en dat mee te
nemen in het overeenkomen van de joint
letters of intent en de daaropvolgende
bindende maatwerkafspraken.

Parlementaire agenda Onderhanden
[02-06-2022] - TMD
Verduurzaming
Industrie + MKE

Jong, R.H. de (D66)

Verzoekt de regering om te onderzoeken 15-03-2022
waar de knelpunten in de financiering van
mkb-bedrijven zitten als het gevolg van
het verkorten van de wettelijke
betaaltermijn tot 30 dagen en welke
instrumenten er zijn om dit te verhelpen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-03-2022] - Debat
Wijziging van Boek
6 van het Burgerlijk
Wetboek in verband
met het verkorten van
de wettelijke
betaaltermijn tot
30 dagen (Kamerstuk
35 769)

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Roept het kabinet op om uiterlijk voor het 19-04-2022
voorjaar van 2023 de Kamer een overzicht
te geven van de behaalde concrete winsten
op dit terrein.

Parlementaire agenda Onderhanden
[13-04-2022] - TMD
Regeldruk

Verzoekt de regering om met urgentie te 07-06-2022
onderzoeken of en, zo ja, hoe het huidige
financieringsinstrumentarium, waaronder
de BMKB-C, de GO-C en het
Borgstellingskrediet voor de Landbouw
(BL), geschikt en toegankelijk gemaakt kan
worden voor getroffen bedrijven als gevolg
van de oorlog in Oekraïne.

Parlementaire agenda Onderhanden
[02-06-2022] - TMD
Gevolgen oorlog
Oekraïne voor
Nederlands
bedrijfsleven + MBHOS

Verzoekt de regering om te onderzoeken 28-06-2022
welke barrières maatschappelijke en
sociale ondernemingen die zich
bezighouden met maatschappelijke
innovatie ervaren bij het gebruik van
innovatieregelingen en in het
innovatiebeleid door het Rijk;
Verzoekt de regering om de Kamer hierover
uiterlijk in het najaar van 2022 te
informeren.

Parlementaire agenda Afgedaan met
[22-06-2022] - TMD
Kamerstuk II
Innovatie
2022/23, 33 009, nr.
117, p.22 (voetnoot
82)

Boucke, R.M. (D66)
Grinwis, P.A. (CU)

Graus, D.J.G. (PVV)
Amhaouch, M. (CDA)
Plas, C.A.M. van der (BBB)

Datum stemming Vindplaats

Stand van zaken
worden, wat
tijdens het
commissiedebat
op 10/09/22 is
verzet naar Q1
2023. Dat gaan we
in mkbfinancieringsbrief
doen, die er
uiterlijk 31 maart
uitgaat.

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)
Erkens, S.P.A. (VVD)
Boucke, R.M. (D66)

Goudzwaard, M. (JA21)
Graus, D.J.G. (PVV)
Amhaouch, M. (CDA)
Graaf, S.J.F. van der (CU)
Klink, J.J. (VVD)
Strien, P.J.T. van (VVD)
Kröger, S.C. (GL)
Graaf, S.J.F. van der (CU)
Jong, R.H. de (D66)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

182

Indieners

Omschrijving van de motie

Leijten, R.M. (SP)

Verzoekt de regering bij de
07-06-2022
onderhandelingen in te brengen dat
nationaal toezicht op en/of nationale
toepassing van algoritmen mogelijk moet
zijn, ondanks dat er een Europese markt is.

Parlementaire agenda Onderhanden
[02-06-2022] - TMD
Telecomraad

Verzoekt het kabinet om in samenwerking 28-06-2022
met private en publieke partijen een actieve
strategie te ontwikkelen ten aanzien van
de nieuwe innovatieve ontwikkelingen in
batterijtechnologie;
verzoekt het kabinet de mogelijkheden van
Nederlandse deelname in nieuwe IPCElbatterijtechnologie-initiatieven te
onderzoeken met gelijkgezinde landen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-06-2022] - TMD
Innovatie

Rajkowski, Q.M. (VVD)

Amhaouch, M. (CDA)
Strien, P.J.T. van (VVD)

Datum stemming Vindplaats

Stand van zaken

Jong, R.H. de (D66)

Verzoekt de regering de impact van de
inflatie op de stimulering van innovatie
door de Wbso te onderzoeken.

28-06-2022

Parlementaire agenda Afgehandeld
[22-06-2022] - TMD
Innovatie

Amhaouch, M. (CDA)

Verzoekt de regering om te onderzoeken 28-06-2022
hoe een landelijke stimuleringsregeling
om de financiële belemmeringen met
betrekking tot hybride docentschap weg te
nemen, eruit kan komen te zien en hoe
een dergelijke regeling geïmplementeerd
zou kunnen worden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-06-2022] - TMD
Innovatie

Verzoekt de regering te onderzoeken op
29-03-2022
welke wijze EZK een actievere, centrale en
coördinerende rol richting andere
overheden en departe-menten kan pakken
om ons toekomstige verdienvermogen te
versterken, en de Kamer hierover uiterlijk
te informeren in het actieplan vestigingsklimaat, dat zij voor de zomer naar de
Kamer stuurt.

Parlementaire agenda Onderhanden
[23-03-2022] - TMD
Hoofdlijnen

Verzoekt het kabinet van bedrijven die
07-06-2022
steun krijgen bij het
verduurzamingsproces in de
maatwerkafspraken als voorwaarde een
concreet en onafhankelijk doorgerekend
plan te vragen over hoe zij klimaatneutraal
worden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[02-06-2022] - TMD
Verduurzaming
Industrie + MKE

Verzoekt de regering op korte termijn het 14-12-2021
overleg met sociale partners opnieuw op te
pakken en te bezien hoe een gezamenlijk
perspectief kan bijdragen aan een
bestendige aanpak van de coronacrisis, en
dit overleg structureel voort te zetten.

Parlementaire agenda Onderhanden
[08-12-2021] Voortzetting debat
Steunpakket

Baarle, S.R.T. van (DENK)

Verzoekt de regering om opnieuw in
14-12-2021
gesprek te treden met lease- en
verzekeringsmaatschappijen teneinde
coulance voor taxichauffeurs die in de knel
zijn geraakt te laten bieden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[08-12-2021] Voortzetting debat
Steunpakket

Rahimi, H. (VVD)

Verzoekt de regering bij de evaluatie van
de wet te onderzoeken of als gevolg van
deze wet nadelen zijn ontstaan voor de
detaillisten in het mkb, en daarover aan
de Kamer te rapporteren.

15-03-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-03-2022] - Debat
Wijziging van Boek
6 van het Burgerlijk
Wetboek in verband
met het verkorten van
de wettelijke
betaaltermijn tot
30 dagen (Kamerstuk
35 769)

Graaf, M. de (PVV)

Verzoekt het kabinet, te onderzoeken hoe
de bescherming van de privacy van
aandeelhouders in het UBO-register
verbeterd kan worden.

26-10-2021

Parlementaire agenda Onderhanden
[11-10-2021] Notaoverleg
Familiebedrijven

Graaf, S.J.F. van der (CU)

Graus, D.J.G. (PVV)
Amhaouch, M. (CDA)
Strien, P.J.T. van (VVD)

Kröger, S.C. (GL)
Thijssen, J. (PvdA)

Kuiken, A.H. (PvdA)
Amhaouch, M. (CDA)

Amhaouch, M. (CDA)
Plas, C.A.M. van der (BBB)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

183

Indieners

Omschrijving van de motie

Ellemeet. C.E. (GL)

Verzoekt het kabinet, conform het advies 16-09-2021
van de Autoriteit Persoonsgegevens
vestigingsadressen van zelfstandigen in
principe af te schermen wanneer dit tevens
woonadressen zijn en de wet hiervoor aan
te passen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-09-2021] - Debat
over agressie tegen en
bedreiging van
journalisten

Verzoekt de regering om, samen met de bij 09-11-2021
het valorisatieplan betrokken partijen, op
korte termijn te komen tot een verkenning
van de inzet die nodig is om de ambities uit
dit plan te verwezenlijken en daarbij ook
de samenhang met bredere aspecten van
valorisatie, zoals fieldlabs en mkbsamenwerkingsvouchers in ogenschouw te
nemen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[04-11-2021] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII) (tweede
termijn)

Verzoekt de regering te onderzoeken welke 09-11-2021
zaken het meest bijdragen aan een
eventueel besluit van een bedrijf om te
verhuizen naar een land buiten Nederland.

Parlementaire agenda Onderhanden
[04-11-2021] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII) (tweede
termijn)

Verzoekt de regering, om te onderzoeken
op welke wijze ondernemers kunnen
worden geholpen bij het beëindigen van
hun onderneming zonder een enorme
schuldenlast als gevolg van de
coronacrisis.

30-09-2021

Parlementaire agenda Onderhanden
[29-09-2021] - Debat
Steunpakket met
MEZK/MFIN/MSZW

Verzoekt de regering, met betrokken
08-07-2021
partijen de knelpunten te inventariseren en
zich maximaal in te spannen om het project
WarmtelinQ tot een positief besluit te
brengen, uiterlijk 1 oktober.

Parlementaire agenda Onderhanden
[08-07-2021] Tweeminutendebat
Klimaat en Energie

Verzoekt de regering, aan de hand van de 26-10-2021
marktmonitor over de aanbodzijde van de
financieringsmarkt die EZK voornemens is
op te zetten, ook de betere financiering van
familiebedrijven te verkennen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[11-10-2021] Notaoverleg
Familiebedrijven

Verzoekt de regering actief in gesprek te
09-11-2021
gaan met de campussen om te bezien hoe
de handvatten uit de strategieecosystemen versneld kunnen worden
gerealiseerd, en de Kamer te informeren
over de uitkomst van deze gesprekken.

Parlementaire agenda Afgedaan met
[04-11-2021] Kamerbrief
Begroting
Innovatie en
Economische Zaken en Impact, Kamerstuk
Klimaat (XIII) (tweede 33 009, nr. 117
termijn)
(11 november
2022).

Verzoekt de regering om: –onder regie van 04-11-2021
het Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat, in samenspraak met het
Techniekpact, een analyse te maken van
de effectiviteit van deze initiatieven en te
onderzoeken waar aanvullingen nodig zijn,
als basis voor een aanvalsplan waarmee
een volgend kabinet snel en goed
geïnformeerd aan de slag kan om de
tekorten in de technische sector structureel
op te lossen; –de Ministeries van EZK,
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en
OCW gezamenlijk een plan te laten maken
om middelen bedoeld voor zijinstroom ten
behoeve van tekortsectoren slim in te
zetten; verzoekt de regering hierover in Q1
2022 aan de Kamer te rapporteren.

Parlementaire agenda Onderhanden
[04-11-2021] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII) (tweede
termijn)

Verzoekt de regering om er, bij de
07-07-2022
uitwerking van de aanbevelingen uit de
evaluatie van de BMKB-regeling, voor te
zorgen dat deze in de toekomst nog beter

Parlementaire agenda Onderhanden
[05-07-2022] - TMD
Coronasteunpakket
met MEZK/MSZW/
MFIN/SFIN

Michon-Derkzen, I.J.M. (VVD)

Lee, T.M.T. van der (GL)
Dijk, G.J. van (PvdA)
Stoffer C. (SGP)
Strien, P.J.T. van (VVD)

Graus, D.J.G. (PVV)
Eerdmans, B.J. (JA21)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Amhaouch, M. (CDA)
Dijk, G.J. van (PvdA)
Aartsen, A.A. (VVD)
Maatoug, S. (GL)
Jong, R.H. de (D66)

Datum stemming Vindplaats

Stand van zaken

Grinwis, P.A. (CU)
Stoffer C. (SGP)
Bontenbal, H. (CDA)

Amhaouch, M. (CDA)
Strien, P.J.T. van (VVD)

Amhaouch, M. (CDA)
Lee, T.M.T. van der (GL)
Dijk, G.J. van (PvdA)
Stoffer C. (SGP)
Jong, R.H. de (D66)
Strien, P.J.T. van (VVD)
Amhaouch, M. (CDA)
Bontenbal, H. (CDA)
Kaag, S.A.M.(D66)
Azarkan, F. (DENK)
Lee, T.M.T. van der (GL)
Graus, D.J.G. (PVV)
Stoffer C. (SGP)
Leijten, R.M. (SP)
Strien, P.J.T. van (VVD)
Eerdmans, B.J. (JA21)
Dassen, L.A.J.M. (Volt)
Thijssen, J. (PvdA)
Grinwis, P.A. (CU)
Teunissen, Ch. (PvdD)
Amhaouch, M. (CDA)
Graaf, S.J.F. van der (CU)
Stoffer C. (SGP)
Jong, R.H. de (D66)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

184

Indieners

Omschrijving van de motie
Datum stemming Vindplaats
aansluit op de behoefte van het mkb, met
specifieke aandacht voor toegankelijkheid
van financiering.

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering de schade die
07-07-2022
Limburgse ondernemers in het
watersnoodgebied hebben geleden boven
op de coronacrisis, vanaf het derde en
vierde kwartaal 2021 en eerste kwartaal
2022 ruimhartig en met gezwinde spoed te
vergoeden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[05-07-2022] - TMD
Coronasteunpakket
met MEZK/MSZW/
MFIN/SFIN

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering het totaalpakket aan 07-07-2022
schulden en kosten ontstaan door de
gedwongen sluiting tijdens de
coronacrisis, integraal te bezien en met
gepaste oplossingen te komen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[05-07-2022] - TMD
Coronasteunpakket
met MEZK/MSZW/
MFIN/SFIN

Jong, R.H. de (D66)

Verzoekt de regering om bij de geplande
evaluaties van de verschillende
instrumenten specifieke aandacht te
hebben voor de samenhang tussen de
instrumenten rond criteria en termijnen.

07-07-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[05-07-2022] - TMD
Coronasteunpakket
met MEZK/MSZW/
MFIN/SFIN

Verzoekt de regering ten behoeve van zo’n 1-11-2022
debat binnen drie maanden een
voorbereidende notitie aan deze Kamer te
doen toekomen, waarin zij gemotiveerd
uiteen zet welke nieuwe keuzes gemaakt
worden over de rolverdeling tussen
huishoudens, overheid en markt bij grote
uitdagingen als de klimaattransitie.

Parlementaire agenda Onderhanden
[18-10-2022] - EZK:
Algemene Politieke
Beschouwingen EK

Ceder, D.G.M. (CU)

Verzoekt de regering in te zetten op
1-12-2022
heropening van de onderhandelingen over
het raamwerk om op in ieder geval
genoemde elementen het voorstel
fundamenteel te verbeteren.

Parlementaire agenda Afgehandeld met
Kamerstuk 21 501,
[30-11-2022] - CD
nr. 33, Kamerstuk
Telecomraad
21 501, nr. 933 en
Kamerstuk 21 501,
nr. 1001

Leijten, R.M. (SP)

Verzoekt de regering niet in te stemmen
1-12-2022
met de Raadsconclusie en met een
aanhangsel aan te geven dat de positie van
het Nederlandse parlement anders is dan
het bereikte compromisvoorstel.

Parlementaire agenda Afgehandeld met
Kamerstuk 21 501,
[30-11-2022] - CD
nr. 33, Kamerstuk
Telecomraad
21 501, nr. 933 en
Kamerstuk 21 501,
nr. 1001

Leijten, R.M. (SP)

Verzoekt de regering te onderzoeken wat 1-12-2022
ondernemers zelf kunnen doen en waar zij
kunnen worden geholpen inzicht te krijgen
in het verduurzamen van het
productieproces van hun bedrijf.

Parlementaire agenda Afgehandeld met
Kamerstuk 21 501,
[30-11-2022] - CD
nr. 33, Kamerstuk
Telecomraad
21 501, nr. 933 en
Kamerstuk 21 501,
nr. 1001

Klaver, J.F. (GL)

Verzoekt het kabinet om bij de zoektocht
22-9-2022
naar oplossingen voor het energieintensieve mkb ook te kijken naar gerichte
ondersteuning van scholen en
cultuurinstellingen en te kijken of
gemeenten daarbij een rol kunnen spelen,
en de Kamer hier voor 1 november over te
informeren.

Parlementaire agenda Afgedaan middels
[21-09-2022] - EZK:
Najaarsnota 36
Algemene Politieke
250-1
Beschouwingen (APB)
TK

Verzoekt de regering om een onderzoek te 22-11-2022
doen in hoeverre de universele
dienstverlening van telefoniediensten
verbreed kan worden tot
internetdiensten.

Parlementaire agenda Onderhanden
[14-11-2022] - WGO
Begrotingsonderdelen
Digitale Zaken met
MEZK/SBZ/MJV

Verzoekt de regering voor de korte termijn 15-11-2022
in aanloop naar de aankomende
ministeriële ESA-conferentie een laatste
krachtige inspanning te doen om het
beoogde budget voor de inschrijvingen in
de optionele programma's te verhogen,
zodat verlies van onze positie in
programma's voorkomen wordt.

Parlementaire agenda Afgehandeld
[08-11-2022] - TMD
Innovatie &
Ruimtevaart

Amhaouch, M. (CDA)
Graaf, S.J.F. van der (CU)
Stoffer C. (SGP)

Stand van zaken

Graus, D.J.G. (PVV)
Huizinga-Heringa, J.C. (CU)
Rosenmöller, P. (GL)
Vos, M.L. (PvdA)

Kuiken, A.H. (PvdA)
Paternotte, J.M. (D66)

Leijten, R.M. (SP)
Dekker-Abdulaziz, H. (D66)

Amhaouch, M. (CDA)
Eerdmans, B.J. (JA21)
Strien, P.J.T. van (VVD)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)
Omtzigt, P.H. (Omtzigt)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

185

Indieners

Omschrijving van de motie

Rajkowski, Q.M. (VVD)

Verzoekt de regering om in overleg te
22-11-2022
treden met het Digital Trust Center en
betrokken brancheorganisaties om te
komen tot een eenduidig mkb-keurmerk,
om mkb’ers beter te ondersteunen bij het
vormen van hun securitybeleid.

Parlementaire agenda Onderhanden
[14-11-2022] - WGO
Begrotingsonderdelen
Digitale Zaken met
MEZK/SBZ/MJV

Rajkowski, Q.M. (VVD)

Verzoekt de regering om in samenwerking 22-11-2022
met het Digital Trust Center,
brancheorganisaties en regionale partners
een structurele cyberoefenagenda te
ontwikkelen met daarin cyberoefeningen
specifiek gericht op niet-vitale bedrijven.

Parlementaire agenda Onderhanden
[14-11-2022] - WGO
Begrotingsonderdelen
Digitale Zaken met
MEZK/SBZ/MJV

Dijk, mr. D.J.H. van (SGP)

1-11-2022
Verzoekt de regering energie-intensieve
MKB' ers eerder duidelijkheid te bieden of
zij onder de TEK vallen door de
referentiedatum te vervroegen, zo mogelijk
naar het vierde kwartaal van 2022; verzoekt
de regering aansluitend zorg te dragen
voor voorschotten aan bedrijven zodra zij
kunnen aantonen onder de TEK te vallen,
en dit voorschot te verrekenen als de TEK
daadwerkelijk in werking treedt, zodat
voorkomen wordt dat extra hoge schulden
worden opgebouwd, dan wel dat
faillissementen worden aangevraagd als
gevolg van te laat verleende
ondersteuning.

Parlementaire agenda Onderhanden,
[18-10-2022] - EZK:
wordt aan brief
Algemene Politieke
gewerkt
Beschouwingen EK

Leijten, R.M. (SP)

Verzoekt de regering een onafhankelijke
toets te laten doen voor aangegane
verplichtingen of uitgaven uit het
klimaatfonds, zolang er nog geen wet op
het klimaatfonds bestaat.

29-11-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Boucke, R.M. (D66)

Verzoekt de regering om zo snel mogelijk, 29-11-2022
maar uiterlijk februari 2023, de definitieve
kaders en voorwaarden voor aanvragen en
bestedingen uit het klimaatfonds met de
Tweede Kamer te delen; verzoekt de
regering om in ieder geval als voorwaarde
op te nemen dat de besteding.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Dassen, L.A.J.M. (Volt)

Verzoekt de regering om zich in te zetten 29-11-2022
voor het versneld instellen van ambitieuze
Europese wetgeving voor een
minimumhoeveelheid recyclaat in plastics
en daarbij met gelijkgestemde lidstaten op
te trekken, waarbij Nederland een
voortrekkersrol inneemt zodat
investeringen in recyclaat versneld op
gang kunnen komen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Kröger, S.C. (GL)

Verzoekt de regering in de Klimaatnota te 29-11-2022
rapporteren over de afbouw van de
productie en het gebruik van gas, olie en
kolen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Erkens, S.P.A. (VVD)

Verzoekt de regering om de Kamer in Q1 29-11-2022
van 2023 te informeren over ten minste tien
concrete projecten op het gebied van
verduurzaming van de industrie en
grootschalige energie-infrastructuur die
mogelijk versneld gerealiseerd kunnen
worden door de inzet van de Crisis- en
herstelwet.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering te onderzoeken wat 29-11-2022
ondernemers zelf kunnen doen en waar zij
kunnen worden geholpen inzicht te krijgen
in het verduurzamen van het
productieproces van hun bedrijf.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Schalk, P. (SGP)

Bontenbal, H. (CDA)

Boucke, R.M. (D66)

Amhaouch, M. (CDA)
Jong, R.H. de (D66)

Datum stemming Vindplaats

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Stand van zaken

186

Indieners

Omschrijving van de motie

Datum stemming Vindplaats

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering om een integraal
nationaal maritiem industriebeleid onder
regie van de Minister van EZK, in
samenwerking met de Ministeries van
Financiën, IenW en Defensie.

29-11-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering om een actieplan
aanpak winkeldiefstal

29-11-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Amhaouch, M. (CDA)

29-11-2022
Verzoekt de regering om samen met
provincies een meerjarenplan op te stellen
voor de ROM’s, waarbij aandacht is voor
bovenregionale samenwerking,
programmatische samenwerking met het
Rijk en Europa, en te onderzoeken of en hoe
het brede mkb beter bediend kan worden
door en met passende publiek-private
financiering voor de ROM’s, in samenhang
met de activiteiten van KVK en RVO.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Amhaouch, M. (CDA)

Verzoekt de regering naar de houdbaarheid 29-11-2022
van regels te kijken, door een mkb-toets uit
te voeren, een jaar na inwerkingtreding bij
gebleken klachten, zoals ook is
aangekondigd in het nieuwe
regeldrukprogramma, en steevast een
algehele evaluatie na vijf jaar.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Grinwis, P.A. (CU)

Verzoekt de regering om snel duidelijkheid 29-11-2022
te verschaffen over de toegankelijkheid van
de BMKB-Groenregeling voor kleine
ondernemers met behoefte aan betaalbare
relatief kleine investeringskredieten.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Jong, R.H. de (D66)

Verzoekt de regering om, als deze regeling 29-11-2022
kleine ondernemers onvoldoende bereikt,
in het eerste kwartaal van 2023 naar
aanvullend instrumentarium te kijken,
bijvoorbeeld binnen de bestaande
middelen, naar een mkbduurzaamheidslening of naar een
verbreding van de regeling.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Verzoekt de regering om spoedig met de 15-11-2022
sectoren in gesprek te gaan om
gezamenlijk de TEK-regeling te verbeteren.

Parlementaire agenda Onderhanden
[10-11-2022] Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering om mkb29-11-2022
ondersteuningsprogramma’s ter
verbetering van, het bieden van hulp voor,
digitalisering en financiering.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering alles op alles te zetten 15-11-2022
om de TEK op 1 januari 2023 te laten ingaan
door gebruik te maken van historische
en/of modelmatige verbruiks- en
prijsgegevens, en de Kamer hier uiterlijk
1 december over te informeren.

Parlementaire agenda Onderhanden
[10-11-2022] Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Verzoekt de regering om een regierol voor 29-11-2022
de Minister van EZK ter voorkoming van
disproportionele regeldruk en onnodige
nationale koppen en om de mkb-toets voor
bestaande en nieuwe regelgeving te
borgen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Boucke, R.M. (D66)

Verzoekt de regering te onderzoeken of er 15-11-2022
een fonds beschikbaar kan worden
gemaakt waarmee het kleinbedrijf middels
een duurzaamheidslening van maximaal
€ 50.000 en tegen een lage rente een
overbruggingsfinanciering of een
investeringskrediet via Qredits kan
aanvragen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[10-11-2022] Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Erkens, S.P.A. (VVD)

Verzoekt de regering om te onderzoeken,
samen met sectoren, of een Wet

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting

Stoffer C. (SGP)

Rahimi, H. (VVD)

Rahimi, H. (VVD)

Grinwis, P.A. (CU)
Erkens, S.P.A. (VVD)

Graus, D.J.G. (PVV)
Rahimi, H. (VVD)

29-11-2022

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Stand van zaken

187

Indieners
Thijssen, J. (PvdA)

Omschrijving van de motie
Datum stemming Vindplaats
Stand van zaken
bevordering industriële ontwikkeling of
Economische Zaken en
een ander passend instrument kan worden
Klimaat (XIII)
ingericht waarmee structureel ingezet
wordt op proces- en productie-innovatie,
met als doel de arbeidsproductiviteit in
Nederland te verhogen.
29-11-2022
Verzoekt de regering om met de ACM
versneld aan de slag te gaan met de
conclusies van dit onderzoek, maar ook
een aanvullend onderzoek uit te laten
voeren naar hoe het toezicht op de
energiemarkt in de toekomst moet worden
ingericht, en hierbij specifiek met
aanbevelingen te komen omtrent het
wettelijk mandaat van de ACM, haar taken
en bevoegdheden en het benodigde
budget;
verzoekt de regering om dit onderzoek en
concrete aanbevelingen voor juni 2023 met
de Kamer te delen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering om energiearmoede 29-11-2022
voortaan jaarlijks te monitoren en hierover
de Kamer te informeren, bij voorkeur
gelijktijdig met de Klimaat- en
Energieverkenning en de Klimaatnota.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

verzoekt de regering dat er voor de
aanvang van het stookseizoen 2023–2024
bij zo veel mogelijk huishoudens op
postcodes waar het risico op
energiearmoede het hoogst is, een Fix Itteam langsgaat.

29-11-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt het kabinet om in gesprek te gaan 29-11-2022
met de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG) en het Expertise
Centrum Warmte om te kijken hoe
gemeenten gestimuleerd kunnen worden
om mkb-bedrijven (zeker de mkb-bedrijven
die energie-intensief zijn) beter te
faciliteren in de vergunningverlening bij
het omschakelen naar groene waterstof.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

29-11-2022
Verzoekt de regering om een
langetermijnvisie op te stellen op de inzet
van de gasopslagen en hierbij specifiek in
te gaan op welke opslagen als strategische
reserves kunnen dienen en wat de voor- en
nadelen hiervan zijn;
verzoekt de regering om bij deze visie de rol
van EBN in de Nederlandse gasopslagen te
betrekken met als doel dat de overheid
meer grip heeft op de inzet van het gas;
verzoekt de regering de Kamer hierover te
informeren voorafgaand aan het
zomerreces 2023.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Erkens, S.P.A. (VVD)

15-11-2022
Verzoekt de regering om bij het
prijsplafond vanaf 1 januari voor de
compensatie van de leveranciers te
voorzien in een regeling waarbij achteraf
via een margetoets geborgd wordt dat
leveranciers niet worden
overgecompenseerd;
verzoekt de regering om deze marge lager
in te stellen dan de marges die de
afgelopen jaren behaald zijn.

Parlementaire agenda Afgehandeld met
[10-11-2022] Kamerstuk 36 200,
nr. 175
Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Grinwis, P.A. (CU)

Verzoekt de regering zo snel mogelijk en bij 15-11-2022
voorkeur voor 1 januari 2023,
gecoördineerd door de Belastingdienst en
met betrokkenheid van onder meer
gemeenten en woningcorporaties, een
werkbare database in te richten waaruit is
af te leiden bij welke woningen een
blokaansluiting is, zodat vanaf januari deze

Parlementaire agenda Onderhanden
[10-11-2022] Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Amhaouch, M. (CDA)
Jong, R.H. de (D66)

Kröger, S.C. (GL)
Thijssen, J. (PvdA)

Erkens, S.P.A. (VVD)
Thijssen, J. (PvdA)

Eerdmans, B.J. (JA21)
Plas, C.A.M. van der (BBB)
Kröger, S.C. (GL)
Erkens, S.P.A. (VVD)

Kröger, S.C. (GL)
Erkens, S.P.A. (VVD)

Bontenbal, H. (CDA)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

188

Indieners

Omschrijving van de motie
Datum stemming Vindplaats
huishoudens rechtstreeks
tegemoetgekomen kunnen worden, hetzij
door een plafond, hetzij door een vast
bedrag per huishouden.

Kops, A. (PVV)

Verzoekt de regering, óók huishoudens met 15-11-2022
blokverwarming te compenseren – het zij
door hen onder het prijsplafond te laten
vallen, het zij door het uitkeren van
bijvoorbeeld een vast bedrag ter grootte
van de verwachte gemiddelde
compensatie onder het prijsplafond.

Parlementaire agenda Onderhanden
[10-11-2022] Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Bontenbal, H. (CDA)

Verzoekt de regering een concrete strategie 29-11-2022
te ontwikkelen om de uitrol van
mestvergisting te ondersteunen en
versnellen en te onderzoeken hoe
mestvergisting optimaal kan bijdragen aan
het realiseren van ten minste 2 bcm
groengasproductie.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Jong, R.H. de (D66)

Verzoekt de regering met verzekeraars om 29-11-2022
tafel te gaan om te kijken waar de
knelpunten zitten en hoe ondernemers
geholpen kunnen worden in hun duurzame
energieambitie;
verzoekt de regering voorts te onderzoeken
wat mogelijke oplossingen zijn voor het
risico van het opruimen van
zonnepaneeldeeltjes die verspreid worden
als gevolg van een brand met een zon-PVsysteem, zoals het inrichten van een
garantstelingsfonds.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering zich maximaal in te 29-11-2022
spannen om de besluitvorming over de
dekking ten behoeve van de realisatie van
Pallas komend voorjaar af te ronden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Erkens, S.P.A. (VVD)

Verzoekt de regering bovenstaande
29-11-2022
trajecten zo snel mogelijk te starten en
hiervoor bij de Voorjaarsnota de middelen
voor kernenergie verder aan te vullen
richting minimaal de 50 miljoen uit het
coalitieakkoord en dit te dekken uit de
daarvoor bestemde middelen in het
klimaatfonds.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Erkens, S.P.A. (VVD)

Verzoekt de regering om de plannen voor 29-11-2022
wind op zee te beschermen door te sturen
op het minstens matchen van de
elektriciteitsbehoefte van de industrie met
de plannen voor wind op zee, zodat de
financiële levensvatbaarheid van wind op
zee verzekerd wordt.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering om eisen ten aanzien 29-11-2022
van circulariteit op te nemen in alle nog uit
te schrijven tenders voor wind op zee.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering om een onderzoek te 22-11-2022
doen in hoeverre de universele
dienstverlening van telefoniediensten
verbreed kan worden tot internetdiensten.

Parlementaire agenda Onderhanden
[14-11-2022] - WGO
Begrotingsonderdelen
Digitale Zaken met
MEZK/SBZ/MJV

Rahimi, H. (VVD)

Grinwis, P.A. (CU)
Erkens, S.P.A. (VVD)

Boucke, R.M. (D66)

Boucke, R.M. (D66)
Hagen, K.B. (D66)

Leijten, R.M. (SP)
Dekker-Abdulaziz, H. (D66)

Stand van zaken

Tabel 97 Stand van zaken moties Minister van EZK parlementair jaar 2021–2022 (Eerste Kamer)
Indieners

Omschrijving van de motie

Datum stemming Vindplaats

Stand van zaken

C.C.M. Vendrik (GroenLinks)

Verzoekt de regering het gehele
fondsenlandschap te bezien en opties te
ontwikkelen voor versterking van de
doelmatige inzet van publieke

21-6-2022

Onderhanden;
deze motie ligt
primair bij het
Ministerie van
Financiën

E.B. van Apeldoorn (SP)
F.J.M. Crone (PvdA)
R. van Gurp (GroenLinks)

Groeifondsdebat
Eerste Kamer,
tijdelijke wet
Nationaal
Groeifonds

P. Nicolaï (PvdD)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

189

Indieners

Omschrijving van de motie
middelen, en daarbij ook opties voor
samenvoeging van fondsen te
overwegen.

Datum stemming Vindplaats

Stand van zaken

Tabel 98 Stand van zaken moties Minister voor Klimaat en Energie parlementair jaar 2021–2022 (Tweede Kamer)
Indieners

Omschrijving van de motie

Smolders, H.A.J. (FvD)

Verzoekt de regering de duur van de
19-04-2022
procedure in de praktijk nauwlettend te
monitoren en tijdig in te grijpen als blijkt
dat te veel te doorlopen procedures langer
duren dan de standaard acht weken die
gelden voor zowel het bepalen of er een
toetsing nodig is als het nemen van
een uiteindelijk toetsingsbesluit.

Parlementaire agenda
[13-04-2022] - Debat
Wet veiligheidstoets
investeringen, fusies
en overnames (Wet
Vifo)

Verzoekt de regering na twee jaar op
19-04-2022
hoofdlijnen de doeltreffendheid en andere
effecten van de wet te evalueren, boven op
de geplande evaluatie na vijf jaar.

Parlementaire agenda Onderhanden
[13-04-2022] - Debat
Wet veiligheidstoets
investeringen, fusies
en overnames (Wet
Vifo)

Verzoekt de regering te onderzoeken op
welke wijze Nederland mee kan doen en
voortrekker kan worden van de nog in
ontwikkeling zijnde IPCEI-Solar.

28-06-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-06-2022] - TMD
(Kamer
Innovatie
geïnformeerd over
voortgang in
november 2022,
middels
Kamerstuk 36 200
XIII, nr. 5; en
Kamerstuk 2022 Z,
nr. 22 868
(23 november
2022).

Verzoekt de regering te onderzoeken of
innovatieregelingen drastisch kunnen
worden versimpeld door deze terug te
brengen tot hooguit enkele regelingen.

28-06-2022

Parlementaire agenda Afgedaan,
Kamerstuk II
[22-06-2022] - TMD
2022/23, 33 009, nr.
Innovatie
117, p.13 (voetnoot
78)

Verzoekt de regering om te komen tot een 28-06-2022
door de ministeries van EZK en van OCW
tezamen met de relevante partners
opgestelde en gedragen integrale
valorisatiestrategie en actieplan, en dit
uiterlijk in het derde kwartaal van 2022 te
delen met de Kamer.

Parlementaire agenda Afgedaan met
[22-06-2022] - TMD
Kamerbrief
Innovatie
Innovatie en
Impact, Kamerstuk
33 009, nr. 117
(11 november
2022).

Verzoekt de regering om – geïnspireerd
19-04-2022
door de British Business Bank – te
onderzoeken hoe vraag en aanbod beter bij
elkaar kunnen worden gebracht en de
betrokken stakeholders actief te betrekken,
en de Kamer te informeren in het vierde
kwartaal 2022.

Parlementaire agenda
[13-04-2022] - TMD
Ondernemen &
Bedrijfsfinanciering

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Smolders, H.A.J. (FvD)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Amhaouch, M. (CDA)
Stoffer C. (SGP)
Jong, R.H. de (D66)

Datum stemming Vindplaats

Strien, P.J.T. van (VVD)
Kathmann, B.C. (PvdA)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Smolders, H.A.J. (FvD)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Amhaouch, M. (CDA)
Graaf, S.J.F. van der (CU)
Strien, P.J.T. van (VVD)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Graus, D.J.G. (PVV)
Amhaouch, M. (CDA)
Stoffer C. (SGP)
Rahimi, H. (VVD)
Jong, R.H. de (D66)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Stand van zaken
Onderhanden
(doorlopend,
wordt niet
afgedaan)

Onderhanden:
Formeel is de
motie afgedaan in
brief «mkbfinanciering:
knelpunten en
acties»
(Kamerstuk 32 637,
nr. 502) met de
toezegging ‘één
deur’ voor
financiering te
gaan creëren. De
kamer zou hier Q4
2022 over
geïnformeerd
worden, wat
tijdens het
commissiedebat
op 10/09/22 is
verzet naar Q1
2023. Dat gaan we
in mkbfinancieringsbrief

190

Indieners

Omschrijving van de motie

Erkens, S.P.A. (VVD)

Verzoekt de regering om, samen met de
07-06-2022
bevoegde gezagen, om tafel te gaan met
de middelgrote industriële bedrijven en
het industrieel mkb om te verkennen welke
extra CO2-reductie en energiebesparing in
aanvulling
op de energiebesparingsplicht mogelijk is
en hoe deze het beste gerealiseerd kan
worden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[02-06-2022] - TMD
Verduurzaming
Industrie + MKE

Verzoekt het kabinet, te onderzoeken hoe
de bescherming van de privacy van
aandeelhouders in het UBO-register
verbeterd kan worden.

26-10-2021

Parlementaire agenda Onderhanden
[11-10-2021] Notaoverleg
Familiebedrijven

Verzoekt de regering om te bekijken hoe in 07-06-2022
samenspraak met de bevoegde gezagen
de doorlooptijden van de
vergunningstrajecten aanzienlijk versneld
kunnen worden, en de Kamer hierover
uiterlijk in oktober te informeren;
Verzoekt de regering om casusspecifiek te
bekijken wat er nodig is om de
doorlooptijden te versnellen en dat mee te
nemen in het overeenkomen van de joint
letters of intent en de daaropvolgende
bindende maatwerkafspraken.

Parlementaire agenda Onderhanden
[02-06-2022] - TMD
Verduurzaming
Industrie + MKE

Jong, R.H. de (D66)

Verzoekt de regering om te onderzoeken 15-03-2022
waar de knelpunten in de financiering van
mkb-bedrijven zitten als het gevolg van
het verkorten van de wettelijke
betaaltermijn tot 30 dagen en welke
instrumenten er zijn om dit te verhelpen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-03-2022] - Debat
Wijziging van Boek
6 van het Burgerlijk
Wetboek in verband
met het verkorten van
de wettelijke
betaaltermijn tot
30 dagen (Kamerstuk
35 769)

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Roept het kabinet op om uiterlijk voor het 19-04-2022
voorjaar van 2023 de Kamer een overzicht
te geven van de behaalde concrete winsten
op dit terrein.

Parlementaire agenda Onderhanden
[13-04-2022] - TMD
Regeldruk

Verzoekt de regering om met urgentie te 07-06-2022
onderzoeken of en, zo ja, hoe het huidige
financieringsinstrumentarium, waaronder
de BMKB-C, de GO-C en het
Borgstellingskrediet voor de Landbouw
(BL), geschikt en toegankelijk gemaakt kan
worden voor getroffen bedrijven als gevolg
van de oorlog in Oekraïne.

Parlementaire agenda Onderhanden
[02-06-2022] - TMD
Gevolgen oorlog
Oekraïne voor
Nederlands
bedrijfsleven + MBHOS

Verzoekt de regering om te onderzoeken 28-06-2022
welke barrières maatschappelijke en
sociale ondernemingen die zich
bezighouden met maatschappelijke
innovatie ervaren bij het gebruik van
innovatieregelingen en in het
innovatiebeleid door het Rijk;
Verzoekt de regering om de Kamer hierover
uiterlijk in het najaar van 2022 te
informeren.

Parlementaire agenda Afgedaan met
[22-06-2022] - TMD
Kamerstuk II
Innovatie
2022/23, 33 009, nr.
117, p.22 (voetnoot
82)

Verzoekt de regering bij de
07-06-2022
onderhandelingen in te brengen dat
nationaal toezicht op en/of nationale
toepassing van algoritmen mogelijk moet
zijn, ondanks dat er een Europese markt is.

Parlementaire agenda Onderhanden
[02-06-2022] - TMD
Telecomraad

Verzoekt het kabinet om in samenwerking 28-06-2022
met private en publieke partijen een actieve
strategie te ontwikkelen ten aanzien van
de nieuwe innovatieve ontwikkelingen in
batterijtechnologie;

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-06-2022] - TMD
Innovatie

Boucke, R.M. (D66)
Grinwis, P.A. (CU)

Graus, D.J.G. (PVV)
Amhaouch, M. (CDA)
Plas, C.A.M. van der (BBB)

Datum stemming Vindplaats

Stand van zaken
doen, die er
uiterlijk 31 maart
uitgaat.

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)
Erkens, S.P.A. (VVD)
Boucke, R.M. (D66)

Goudzwaard, M. (JA21)
Graus, D.J.G. (PVV)
Amhaouch, M. (CDA)
Graaf, S.J.F. van der (CU)
Klink, J.J. (VVD)
Strien, P.J.T. van (VVD)
Kröger, S.C. (GL)
Graaf, S.J.F. van der (CU)
Jong, R.H. de (D66)

Leijten, R.M. (SP)
Rajkowski, Q.M. (VVD)

Amhaouch, M. (CDA)
Strien, P.J.T. van (VVD)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

191

Indieners

Omschrijving van de motie
Datum stemming Vindplaats
verzoekt het kabinet de mogelijkheden van
Nederlandse deelname in nieuwe IPCElbatterijtechnologie-initiatieven te
onderzoeken met gelijkgezinde landen.

Jong, R.H. de (D66)

Verzoekt de regering de impact van de
inflatie op de stimulering van innovatie
door de Wbso te onderzoeken.

28-06-2022

Parlementaire agenda Afgehandeld
[22-06-2022] - TMD
Innovatie

Amhaouch, M. (CDA)

Verzoekt de regering om te onderzoeken 28-06-2022
hoe een landelijke stimuleringsregeling
om de financiële belemmeringen met
betrekking tot hybride docentschap weg te
nemen, eruit kan komen te zien en hoe
een dergelijke regeling geïmplementeerd
zou kunnen worden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-06-2022] - TMD
Innovatie

Verzoekt de regering te onderzoeken op
29-03-2022
welke wijze EZK een actievere, centrale en
coördinerende rol richting andere
overheden en departe-menten kan pakken
om ons toekomstige verdienvermogen te
versterken, en de Kamer hierover uiterlijk
te informeren in het actieplan vestigingsklimaat, dat zij voor de zomer naar de
Kamer stuurt.

Parlementaire agenda Onderhanden
[23-03-2022] - TMD
Hoofdlijnen

Verzoekt het kabinet van bedrijven die
07-06-2022
steun krijgen bij het
verduurzamingsproces in de
maatwerkafspraken als voorwaarde een
concreet en onafhankelijk doorgerekend
plan te vragen over hoe zij klimaatneutraal
worden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[02-06-2022] - TMD
Verduurzaming
Industrie + MKE

Verzoekt de regering op korte termijn het 14-12-2021
overleg met sociale partners opnieuw op te
pakken en te bezien hoe een gezamenlijk
perspectief kan bijdragen aan een
bestendige aanpak van de coronacrisis, en
dit overleg structureel voort te zetten.

Parlementaire agenda Onderhanden
[08-12-2021] Voortzetting debat
Steunpakket

Baarle, S.R.T. van (DENK)

Verzoekt de regering om opnieuw in
14-12-2021
gesprek te treden met lease- en
verzekeringsmaatschappijen teneinde
coulance voor taxichauffeurs die in de knel
zijn geraakt te laten bieden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[08-12-2021] Voortzetting debat
Steunpakket

Rahimi, H. (VVD)

Verzoekt de regering bij de evaluatie van
de wet te onderzoeken of als gevolg van
deze wet nadelen zijn ontstaan voor de
detaillisten in het mkb, en daarover aan
de Kamer te rapporteren.

15-03-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-03-2022] - Debat
Wijziging van Boek
6 van het Burgerlijk
Wetboek in verband
met het verkorten van
de wettelijke
betaaltermijn tot
30 dagen (Kamerstuk
35 769)

Graaf, M. de (PVV)

Verzoekt het kabinet, te onderzoeken hoe
de bescherming van de privacy van
aandeelhouders in het UBO-register
verbeterd kan worden.

26-10-2021

Parlementaire agenda Onderhanden
[11-10-2021] Notaoverleg
Familiebedrijven

Verzoekt het kabinet, conform het advies 16-09-2021
van de Autoriteit Persoonsgegevens
vestigingsadressen van zelfstandigen in
principe af te schermen wanneer dit tevens
woonadressen zijn en de wet hiervoor aan
te passen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-09-2021] - Debat
over agressie tegen en
bedreiging van
journalisten

Verzoekt de regering om, samen met de bij 09-11-2021
het valorisatieplan betrokken partijen, op
korte termijn te komen tot een verkenning
van de inzet die nodig is om de ambities uit
dit plan te verwezenlijken en daarbij ook
de samenhang met bredere aspecten van

Parlementaire agenda Onderhanden
[04-11-2021] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII) (tweede
termijn)

Graaf, S.J.F. van der (CU)

Graus, D.J.G. (PVV)
Amhaouch, M. (CDA)
Strien, P.J.T. van (VVD)

Kröger, S.C. (GL)
Thijssen, J. (PvdA)

Kuiken, A.H. (PvdA)
Amhaouch, M. (CDA)

Amhaouch, M. (CDA)
Plas, C.A.M. van der (BBB)

Stand van zaken

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)
Ellemeet. C.E. (GL)
Michon-Derkzen, I.J.M. (VVD)

Lee, T.M.T. van der (GL)
Dijk, G.J. van (PvdA)
Stoffer C. (SGP)
Strien, P.J.T. van (VVD)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

192

Indieners

Omschrijving van de motie
Datum stemming Vindplaats
valorisatie, zoals fieldlabs en mkbsamenwerkingsvouchers in ogenschouw te
nemen.

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering te onderzoeken welke 09-11-2021
zaken het meest bijdragen aan een
eventueel besluit van een bedrijf om te
verhuizen naar een land buiten Nederland.

Parlementaire agenda Onderhanden
[04-11-2021] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII) (tweede
termijn)

Verzoekt de regering, om te onderzoeken
op welke wijze ondernemers kunnen
worden geholpen bij het beëindigen van
hun onderneming zonder een enorme
schuldenlast als gevolg van de
coronacrisis.

30-09-2021

Parlementaire agenda Onderhanden
[29-09-2021] - Debat
Steunpakket met
MEZK/MFIN/MSZW

Verzoekt de regering, met betrokken
08-07-2021
partijen de knelpunten te inventariseren en
zich maximaal in te spannen om het project
WarmtelinQ tot een positief besluit te
brengen, uiterlijk 1 oktober.

Parlementaire agenda Onderhanden
[08-07-2021] Tweeminutendebat
Klimaat en Energie

Verzoekt de regering, aan de hand van de 26-10-2021
marktmonitor over de aanbodzijde van de
financieringsmarkt die EZK voornemens is
op te zetten, ook de betere financiering van
familiebedrijven te verkennen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[11-10-2021] Notaoverleg
Familiebedrijven

Verzoekt de regering actief in gesprek te
09-11-2021
gaan met de campussen om te bezien hoe
de handvatten uit de strategieecosystemen versneld kunnen worden
gerealiseerd, en de Kamer te informeren
over de uitkomst van deze gesprekken.

Parlementaire agenda Afgedaan met
[04-11-2021] Kamerbrief
Begroting
Innovatie en
Economische Zaken en Impact, Kamerstuk
Klimaat (XIII) (tweede 33 009, nr. 117
termijn)
(11 november
2022).

Verzoekt de regering om: –onder regie van 04-11-2021
het Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat, in samenspraak met het
Techniekpact, een analyse te maken van
de effectiviteit van deze initiatieven en te
onderzoeken waar aanvullingen nodig zijn,
als basis voor een aanvalsplan waarmee
een volgend kabinet snel en goed
geïnformeerd aan de slag kan om de
tekorten in de technische sector structureel
op te lossen; –de Ministeries van EZK,
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en
OCW gezamenlijk een plan te laten maken
om middelen bedoeld voor zijinstroom ten
behoeve van tekortsectoren slim in te
zetten; verzoekt de regering hierover in Q1
2022 aan de Kamer te rapporteren.

Parlementaire agenda Onderhanden
[04-11-2021] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII) (tweede
termijn)

Verzoekt de regering om er, bij de
07-07-2022
uitwerking van de aanbevelingen uit de
evaluatie van de BMKB-regeling, voor te
zorgen dat deze in de toekomst nog beter
aansluit op de behoefte van het mkb, met
specifieke aandacht voor toegankelijkheid
van financiering.

Parlementaire agenda Onderhanden
[05-07-2022] - TMD
Coronasteunpakket
met MEZK/MSZW/
MFIN/SFIN

Verzoekt de regering de schade die
07-07-2022
Limburgse ondernemers in het
watersnoodgebied hebben geleden boven
op de coronacrisis, vanaf het derde en
vierde kwartaal 2021 en eerste kwartaal
2022 ruimhartig en met gezwinde spoed te
vergoeden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[05-07-2022] - TMD
Coronasteunpakket
met MEZK/MSZW/
MFIN/SFIN

Eerdmans, B.J. (JA21)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Amhaouch, M. (CDA)
Dijk, G.J. van (PvdA)
Aartsen, A.A. (VVD)
Maatoug, S. (GL)
Jong, R.H. de (D66)

Stand van zaken

Grinwis, P.A. (CU)
Stoffer C. (SGP)
Bontenbal, H. (CDA)

Amhaouch, M. (CDA)
Strien, P.J.T. van (VVD)

Amhaouch, M. (CDA)
Lee, T.M.T. van der (GL)
Dijk, G.J. van (PvdA)
Stoffer C. (SGP)
Jong, R.H. de (D66)
Strien, P.J.T. van (VVD)
Amhaouch, M. (CDA)
Bontenbal, H. (CDA)
Kaag, S.A.M.(D66)
Azarkan, F. (DENK)
Lee, T.M.T. van der (GL)
Graus, D.J.G. (PVV)
Stoffer C. (SGP)
Leijten, R.M. (SP)
Strien, P.J.T. van (VVD)
Eerdmans, B.J. (JA21)
Dassen, L.A.J.M. (Volt)
Thijssen, J. (PvdA)
Grinwis, P.A. (CU)
Teunissen, Ch. (PvdD)
Amhaouch, M. (CDA)
Graaf, S.J.F. van der (CU)
Stoffer C. (SGP)
Jong, R.H. de (D66)

Graus, D.J.G. (PVV)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

193

Indieners

Omschrijving van de motie

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering het totaalpakket aan 07-07-2022
schulden en kosten ontstaan door de
gedwongen sluiting tijdens de
coronacrisis, integraal te bezien en met
gepaste oplossingen te komen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[05-07-2022] - TMD
Coronasteunpakket
met MEZK/MSZW/
MFIN/SFIN

Jong, R.H. de (D66)

Verzoekt de regering om bij de geplande
evaluaties van de verschillende
instrumenten specifieke aandacht te
hebben voor de samenhang tussen de
instrumenten rond criteria en termijnen.

07-07-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[05-07-2022] - TMD
Coronasteunpakket
met MEZK/MSZW/
MFIN/SFIN

Verzoekt de regering ten behoeve van zo’n 1-11-2022
debat binnen drie maanden een
voorbereidende notitie aan deze Kamer te
doen toekomen, waarin zij gemotiveerd
uiteen zet welke nieuwe keuzes gemaakt
worden over de rolverdeling tussen
huishoudens, overheid en markt bij grote
uitdagingen als de klimaattransitie.

Parlementaire agenda Onderhanden
[18-10-2022] - EZK:
Algemene Politieke
Beschouwingen EK

Ceder, D.G.M. (CU)

Verzoekt de regering in te zetten op
1-12-2022
heropening van de onderhandelingen over
het raamwerk om op in ieder geval
genoemde elementen het voorstel
fundamenteel te verbeteren.

Parlementaire agenda Afgehandeld met
Kamerstuk 21 501,
[30-11-2022] - CD
nr. 33, Kamerstuk
Telecomraad
21 501, nr. 933 en
Kamerstuk 21 501,
nr. 1001

Leijten, R.M. (SP)

Verzoekt de regering niet in te stemmen
1-12-2022
met de Raadsconclusie en met een
aanhangsel aan te geven dat de positie van
het Nederlandse parlement anders is dan
het bereikte compromisvoorstel.

Parlementaire agenda Afgehandeld met
Kamerstuk 21 501,
[30-11-2022] - CD
nr. 33, Kamerstuk
Telecomraad
21 501, nr. 933 en
Kamerstuk 21 501,
nr. 1001

Leijten, R.M. (SP)

Verzoekt de regering te onderzoeken wat 1-12-2022
ondernemers zelf kunnen doen en waar zij
kunnen worden geholpen inzicht te krijgen
in het verduurzamen van het
productieproces van hun bedrijf.

Parlementaire agenda Afgehandeld met
Kamerstuk 21 501,
[30-11-2022] - CD
nr. 33, Kamerstuk
Telecomraad
21 501, nr. 933 en
Kamerstuk 21 501,
nr. 1001

Klaver, J.F. (GL)

Verzoekt het kabinet om bij de zoektocht
22-9-2022
naar oplossingen voor het energieintensieve mkb ook te kijken naar gerichte
ondersteuning van scholen en
cultuurinstellingen en te kijken of
gemeenten daarbij een rol kunnen spelen,
en de Kamer hier voor 1 november over te
informeren.

Parlementaire agenda Afgedaan middels
[21-09-2022] - EZK:
Najaarsnota 36
Algemene Politieke
250-1
Beschouwingen (APB)
TK

Verzoekt de regering om een onderzoek te 22-11-2022
doen in hoeverre de universele
dienstverlening van telefoniediensten
verbreed kan worden tot
internetdiensten.

Parlementaire agenda Onderhanden
[14-11-2022] - WGO
Begrotingsonderdelen
Digitale Zaken met
MEZK/SBZ/MJV

Verzoekt de regering voor de korte termijn 15-11-2022
in aanloop naar de aankomende
ministeriële ESA-conferentie een laatste
krachtige inspanning te doen om het
beoogde budget voor de inschrijvingen in
de optionele programma's te verhogen,
zodat verlies van onze positie in
programma's voorkomen wordt.

Parlementaire agenda Afgehandeld
[08-11-2022] - TMD
Innovatie &
Ruimtevaart

Rajkowski, Q.M. (VVD)

Verzoekt de regering om in overleg te
22-11-2022
treden met het Digital Trust Center en
betrokken brancheorganisaties om te
komen tot een eenduidig mkb-keurmerk,
om mkb’ers beter te ondersteunen bij het
vormen van hun securitybeleid.

Parlementaire agenda Onderhanden
[14-11-2022] - WGO
Begrotingsonderdelen
Digitale Zaken met
MEZK/SBZ/MJV

Rajkowski, Q.M. (VVD)

Verzoekt de regering om in samenwerking 22-11-2022
met het Digital Trust Center,
brancheorganisaties en regionale partners
een structurele cyberoefenagenda te
ontwikkelen met daarin cyberoefeningen
specifiek gericht op niet-vitale bedrijven.

Parlementaire agenda Onderhanden
[14-11-2022] - WGO
Begrotingsonderdelen
Digitale Zaken met
MEZK/SBZ/MJV

Amhaouch, M. (CDA)
Graaf, S.J.F. van der (CU)
Stoffer C. (SGP)

Datum stemming Vindplaats

Stand van zaken

Graus, D.J.G. (PVV)
Huizinga-Heringa, J.C. (CU)
Rosenmöller, P. (GL)
Vos, M.L. (PvdA)

Kuiken, A.H. (PvdA)
Paternotte, J.M. (D66)

Leijten, R.M. (SP)
Dekker-Abdulaziz, H. (D66)

Amhaouch, M. (CDA)
Eerdmans, B.J. (JA21)
Strien, P.J.T. van (VVD)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)
Omtzigt, P.H. (Omtzigt)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

194

Indieners

Omschrijving van de motie

Dijk, mr. D.J.H. van (SGP)

1-11-2022
Verzoekt de regering energie-intensieve
MKB' ers eerder duidelijkheid te bieden of
zij onder de TEK vallen door de
referentiedatum te vervroegen, zo mogelijk
naar het vierde kwartaal van 2022; verzoekt
de regering aansluitend zorg te dragen
voor voorschotten aan bedrijven zodra zij
kunnen aantonen onder de TEK te vallen,
en dit voorschot te verrekenen als de TEK
daadwerkelijk in werking treedt, zodat
voorkomen wordt dat extra hoge schulden
worden opgebouwd, dan wel dat
faillissementen worden aangevraagd als
gevolg van te laat verleende
ondersteuning.

Parlementaire agenda Onderhanden,
[18-10-2022] - EZK:
wordt aan brief
Algemene Politieke
gewerkt
Beschouwingen EK

Leijten, R.M. (SP)

Verzoekt de regering een onafhankelijke
toets te laten doen voor aangegane
verplichtingen of uitgaven uit het
klimaatfonds, zolang er nog geen wet op
het klimaatfonds bestaat.

29-11-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Boucke, R.M. (D66)

Verzoekt de regering om zo snel mogelijk, 29-11-2022
maar uiterlijk februari 2023, de definitieve
kaders en voorwaarden voor aanvragen en
bestedingen uit het klimaatfonds met de
Tweede Kamer te delen; verzoekt de
regering om in ieder geval als voorwaarde
op te nemen dat de besteding.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Dassen, L.A.J.M. (Volt)

Verzoekt de regering om zich in te zetten 29-11-2022
voor het versneld instellen van ambitieuze
Europese wetgeving voor een
minimumhoeveelheid recyclaat in plastics
en daarbij met gelijkgestemde lidstaten op
te trekken, waarbij Nederland een
voortrekkersrol inneemt zodat
investeringen in recyclaat versneld op
gang kunnen komen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Kröger, S.C. (GL)

Verzoekt de regering in de Klimaatnota te 29-11-2022
rapporteren over de afbouw van de
productie en het gebruik van gas, olie en
kolen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Erkens, S.P.A. (VVD)

Verzoekt de regering om de Kamer in Q1 29-11-2022
van 2023 te informeren over ten minste tien
concrete projecten op het gebied van
verduurzaming van de industrie en
grootschalige energie-infrastructuur die
mogelijk versneld gerealiseerd kunnen
worden door de inzet van de Crisis- en
herstelwet.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering te onderzoeken wat 29-11-2022
ondernemers zelf kunnen doen en waar zij
kunnen worden geholpen inzicht te krijgen
in het verduurzamen van het
productieproces van hun bedrijf.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering om een integraal
nationaal maritiem industriebeleid onder
regie van de Minister van EZK, in
samenwerking met de Ministeries van
Financiën, IenW en Defensie.

29-11-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering om een actieplan
aanpak winkeldiefstal

29-11-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering om samen met
29-11-2022
provincies een meerjarenplan op te stellen
voor de ROM’s, waarbij aandacht is voor
bovenregionale samenwerking,
programmatische samenwerking met het
Rijk en Europa, en te onderzoeken of en hoe

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Schalk, P. (SGP)

Bontenbal, H. (CDA)

Boucke, R.M. (D66)

Amhaouch, M. (CDA)
Jong, R.H. de (D66)

Stoffer C. (SGP)

Amhaouch, M. (CDA)

Datum stemming Vindplaats

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Stand van zaken

195

Indieners

Omschrijving van de motie
Datum stemming Vindplaats
het brede mkb beter bediend kan worden
door en met passende publiek-private
financiering voor de ROM’s, in samenhang
met de activiteiten van KVK en RVO.

Amhaouch, M. (CDA)

Verzoekt de regering naar de houdbaarheid 29-11-2022
van regels te kijken, door een mkb-toets uit
te voeren, een jaar na inwerkingtreding bij
gebleken klachten, zoals ook is
aangekondigd in het nieuwe
regeldrukprogramma, en steevast een
algehele evaluatie na vijf jaar.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Grinwis, P.A. (CU)

Verzoekt de regering om snel duidelijkheid 29-11-2022
te verschaffen over de toegankelijkheid van
de BMKB-Groenregeling voor kleine
ondernemers met behoefte aan betaalbare
relatief kleine investeringskredieten.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Jong, R.H. de (D66)

Verzoekt de regering om, als deze regeling 29-11-2022
kleine ondernemers onvoldoende bereikt,
in het eerste kwartaal van 2023 naar
aanvullend instrumentarium te kijken,
bijvoorbeeld binnen de bestaande
middelen, naar een mkbduurzaamheidslening of naar een
verbreding van de regeling.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Verzoekt de regering om spoedig met de 15-11-2022
sectoren in gesprek te gaan om
gezamenlijk de TEK-regeling te verbeteren.

Parlementaire agenda Onderhanden
[10-11-2022] Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Graus, D.J.G. (PVV)

Verzoekt de regering om mkb29-11-2022
ondersteuningsprogramma’s ter
verbetering van, het bieden van hulp voor,
digitalisering en financiering.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering alles op alles te zetten 15-11-2022
om de TEK op 1 januari 2023 te laten ingaan
door gebruik te maken van historische
en/of modelmatige verbruiks- en
prijsgegevens, en de Kamer hier uiterlijk
1 december over te informeren.

Parlementaire agenda Onderhanden
[10-11-2022] Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Verzoekt de regering om een regierol voor 29-11-2022
de Minister van EZK ter voorkoming van
disproportionele regeldruk en onnodige
nationale koppen en om de mkb-toets voor
bestaande en nieuwe regelgeving te
borgen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Boucke, R.M. (D66)

Verzoekt de regering te onderzoeken of er 15-11-2022
een fonds beschikbaar kan worden
gemaakt waarmee het kleinbedrijf middels
een duurzaamheidslening van maximaal
€ 50.000 en tegen een lage rente een
overbruggingsfinanciering of een
investeringskrediet via Qredits kan
aanvragen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[10-11-2022] Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Erkens, S.P.A. (VVD)

Verzoekt de regering om te onderzoeken, 29-11-2022
samen met sectoren, of een Wet
bevordering industriële ontwikkeling of
een ander passend instrument kan worden
ingericht waarmee structureel ingezet
wordt op proces- en productie-innovatie,
met als doel de arbeidsproductiviteit in
Nederland te verhogen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering om met de ACM
29-11-2022
versneld aan de slag te gaan met de
conclusies van dit onderzoek, maar ook
een aanvullend onderzoek uit te laten
voeren naar hoe het toezicht op de
energiemarkt in de toekomst moet worden
ingericht, en hierbij specifiek met
aanbevelingen te komen omtrent het
wettelijk mandaat van de ACM, haar taken

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Rahimi, H. (VVD)

Rahimi, H. (VVD)

Grinwis, P.A. (CU)
Erkens, S.P.A. (VVD)

Graus, D.J.G. (PVV)
Rahimi, H. (VVD)

Thijssen, J. (PvdA)

Amhaouch, M. (CDA)
Jong, R.H. de (D66)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Stand van zaken

196

Indieners

Omschrijving van de motie
Datum stemming Vindplaats
en bevoegdheden en het benodigde
budget;
verzoekt de regering om dit onderzoek en
concrete aanbevelingen voor juni 2023 met
de Kamer te delen.

Kröger, S.C. (GL)

Verzoekt de regering om energiearmoede 29-11-2022
voortaan jaarlijks te monitoren en hierover
de Kamer te informeren, bij voorkeur
gelijktijdig met de Klimaat- en
Energieverkenning en de Klimaatnota.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

verzoekt de regering dat er voor de
aanvang van het stookseizoen 2023–2024
bij zo veel mogelijk huishoudens op
postcodes waar het risico op
energiearmoede het hoogst is, een Fix Itteam langsgaat.

29-11-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt het kabinet om in gesprek te gaan 29-11-2022
met de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG) en het Expertise
Centrum Warmte om te kijken hoe
gemeenten gestimuleerd kunnen worden
om mkb-bedrijven (zeker de mkb-bedrijven
die energie-intensief zijn) beter te
faciliteren in de vergunningverlening bij
het omschakelen naar groene waterstof.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

29-11-2022
Verzoekt de regering om een
langetermijnvisie op te stellen op de inzet
van de gasopslagen en hierbij specifiek in
te gaan op welke opslagen als strategische
reserves kunnen dienen en wat de voor- en
nadelen hiervan zijn;
verzoekt de regering om bij deze visie de rol
van EBN in de Nederlandse gasopslagen te
betrekken met als doel dat de overheid
meer grip heeft op de inzet van het gas;
verzoekt de regering de Kamer hierover te
informeren voorafgaand aan het
zomerreces 2023.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Erkens, S.P.A. (VVD)

15-11-2022
Verzoekt de regering om bij het
prijsplafond vanaf 1 januari voor de
compensatie van de leveranciers te
voorzien in een regeling waarbij achteraf
via een margetoets geborgd wordt dat
leveranciers niet worden
overgecompenseerd;
verzoekt de regering om deze marge lager
in te stellen dan de marges die de
afgelopen jaren behaald zijn.

Parlementaire agenda Afgehandeld met
[10-11-2022] Kamerstuk 36 200,
nr. 175
Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Grinwis, P.A. (CU)

Verzoekt de regering zo snel mogelijk en bij 15-11-2022
voorkeur voor 1 januari 2023,
gecoördineerd door de Belastingdienst en
met betrokkenheid van onder meer
gemeenten en woningcorporaties, een
werkbare database in te richten waaruit is
af te leiden bij welke woningen een
blokaansluiting is, zodat vanaf januari deze
huishoudens rechtstreeks
tegemoetgekomen kunnen worden, hetzij
door een plafond, hetzij door een vast
bedrag per huishouden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[10-11-2022] Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Verzoekt de regering, óók huishoudens met 15-11-2022
blokverwarming te compenseren – het zij
door hen onder het prijsplafond te laten
vallen, het zij door het uitkeren van
bijvoorbeeld een vast bedrag ter grootte
van de verwachte gemiddelde
compensatie onder het prijsplafond.

Parlementaire agenda Onderhanden
[10-11-2022] Notaoverleg
Prijsplafond en Energie

Thijssen, J. (PvdA)

Erkens, S.P.A. (VVD)
Thijssen, J. (PvdA)

Eerdmans, B.J. (JA21)
Plas, C.A.M. van der (BBB)
Kröger, S.C. (GL)
Erkens, S.P.A. (VVD)

Kröger, S.C. (GL)
Erkens, S.P.A. (VVD)

Bontenbal, H. (CDA)

Kops, A. (PVV)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Stand van zaken

197

Indieners

Omschrijving van de motie

Bontenbal, H. (CDA)

Verzoekt de regering een concrete strategie 29-11-2022
te ontwikkelen om de uitrol van
mestvergisting te ondersteunen en
versnellen en te onderzoeken hoe
mestvergisting optimaal kan bijdragen aan
het realiseren van ten minste 2 bcm
groengasproductie.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Jong, R.H. de (D66)

Verzoekt de regering met verzekeraars om 29-11-2022
tafel te gaan om te kijken waar de
knelpunten zitten en hoe ondernemers
geholpen kunnen worden in hun duurzame
energieambitie;
verzoekt de regering voorts te onderzoeken
wat mogelijke oplossingen zijn voor het
risico van het opruimen van
zonnepaneeldeeltjes die verspreid worden
als gevolg van een brand met een zon-PVsysteem, zoals het inrichten van een
garantstelingsfonds.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering zich maximaal in te 29-11-2022
spannen om de besluitvorming over de
dekking ten behoeve van de realisatie van
Pallas komend voorjaar af te ronden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Erkens, S.P.A. (VVD)

Verzoekt de regering bovenstaande
29-11-2022
trajecten zo snel mogelijk te starten en
hiervoor bij de Voorjaarsnota de middelen
voor kernenergie verder aan te vullen
richting minimaal de 50 miljoen uit het
coalitieakkoord en dit te dekken uit de
daarvoor bestemde middelen in het
klimaatfonds.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Erkens, S.P.A. (VVD)

Verzoekt de regering om de plannen voor 29-11-2022
wind op zee te beschermen door te sturen
op het minstens matchen van de
elektriciteitsbehoefte van de industrie met
de plannen voor wind op zee, zodat de
financiële levensvatbaarheid van wind op
zee verzekerd wordt.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering om eisen ten aanzien 29-11-2022
van circulariteit op te nemen in alle nog uit
te schrijven tenders voor wind op zee.

Parlementaire agenda Onderhanden
[22-11-2022] Begroting
Economische Zaken en
Klimaat (XIII)

Verzoekt de regering om een onderzoek te 22-11-2022
doen in hoeverre de universele
dienstverlening van telefoniediensten
verbreed kan worden tot internetdiensten.

Parlementaire agenda Onderhanden
[14-11-2022] - WGO
Begrotingsonderdelen
Digitale Zaken met
MEZK/SBZ/MJV

Rahimi, H. (VVD)

Grinwis, P.A. (CU)
Erkens, S.P.A. (VVD)

Boucke, R.M. (D66)

Boucke, R.M. (D66)
Hagen, K.B. (D66)

Leijten, R.M. (SP)
Dekker-Abdulaziz, H. (D66)

Datum stemming Vindplaats

Stand van zaken

Tabel 99 Stand van zaken moties Minister voor Klimaat en Energie parlementair jaar 2021–2022 (Eerste Kamer)
Indieners

Omschrijving van de motie

Backer, jhr. mr. J.P. (D66)

Verzoekt de regering om in goed overleg 22-02-2022
met de Huishoudelijke Commissie van de
Eerste Kamer niet later dan 1 oktober 2022
een praktische werkwijze te ontwikkelen.
die recht doet aan dit uitgangspunt.

Jorritsma-Lebbink, A. (VVD)
Kesteren, A.J.M. van (PVV)
Bredenoord, A.L. (D66)

Datum stemming Vindplaats
Debat
Regeringsverklaring
Eerste Kamer
15 februari 2022

Stand van zaken
Doorlopend

Huizinga-Heringa, J.C. (CU)
Rosenmöller, P. (GL)
Vos, L.B. (VVD)

Tabel 100 Stand van zaken moties Staatssecretaris Mijnbouw parlementair jaar 2021–2022 (Tweede Kamer)
Indieners

Omschrijving van de motie

Nijboer, H. (PvdA)

Verzoekt het kabinet de betreffende
17-5-2022
termijnen zo te verlengen dat mensen de
regelingen kunnen gebruiken waarvoor ze

Beckerman, S.M. (SP)

Datum stemming Vindplaats

Stand van zaken

Parlementaire agenda Afgedaan in
[17-05-2022] Kamerbrief diverse
Tweeminutendebat
onderwerpen
aardbevingen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

198

Indieners
Kröger, S.C. (GL)
Raan, L. van (PvdD)
Boulakjar, F. (D66)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Segers, G.J.M. (CU)

Omschrijving van de motie
Datum stemming
bedoeld zijn, bijvoorbeeld tot het einde van
de geplande versterking in 2028 plus een
jaar.

Vindplaats
Mijnbouw Groningen
[Kamerstuk 33 529, nr.
1017]

Stand van zaken
Groningen d.d.
26-09-2022
(Kamerstuk 33 529,
nr. 1067).

Verzoekt de regering om te onderzoeken
hoe deze mensen aan de hand genomen
kunnen worden en om het idee van een
buurtbus hierin mee te nemen.

17-5-2022

Parlementaire agenda
[17-05-2022] Tweeminutendebat
Mijnbouw Groningen
[Kamerstuk 33 529, nr.
1013]

Afgedaan in
Kamerbrief diverse
onderwerpen
aardbevingen
Groningen d.d.
26-09-2022
(Kamerstuk 33 529,
nr. 1067).

Verzoekt de regering voor 1 juni met deze 17-5-2022
gezinnen in gesprek te gaan en tot een
oplossing te komen en deze nog dit jaar uit
te voeren;
Verzoekt de regering voorts dit soort
situaties in de toekomst te trachten te
voorkomen, onder andere door het toezicht
in de bouwfase te verbeteren.

Parlementaire agenda
[17-05-2022] Tweeminutendebat
Mijnbouw Groningen
[Kamerstuk 33 529, nr.
1008]

Afgedaan in
beantwoording
Kamervragen
Beckerman over
(bouwkundige)
problemen die
ontstaan tijdens
versterking en
sloop-nieuwbouw
in Groningen d.d.
06-09-2022
(Tweede Kamer,
vergaderjaar 2021–
2022, Aanhangsel
3926).

Verzoekt de regering, in overleg met het
17-5-2022
IMG en de NCG, te zorgen dat de
bouwkosten geïndexeerd worden, en te
bezien hoe gedupeerden te compenseren
die door gestegen bouwkosten
onvoldoende compensatie hebben.

Parlementaire agenda
[17-05-2022] Tweeminutendebat
Mijnbouw Groningen
[Kamerstuk 33 529, nr.
1007]

Afgedaan in
Kamerbrief diverse
onderwerpen
aardbevingen
Groningen d.d.
26-09-2022
(Kamerstuk 33 529,
nr. 1067).

Verzoekt de regering van mensen uit te
gaan en zich ervoor in te spannen
dat mensen die in soortgelijke situaties
zitten, aanspraak kunnen maken
op dezelfde regelingen.

15-2-2022

Parlementaire agenda
[09-02-2022] - Plenair
debat Groningen
[Kamerstuk 33 529, nr.
981]

Afgedaan in
Kamerbrief
«Verschillen in de
schadeafhandeling
en
versterkingsopgave
als gevolg van de
gaswinning in
Groningen» d.d.
26-09-2022

Verzoekt de regering om projectleiders van 15-2-2022
de NCG een mandaat te geven om in de
dagelijks operatie van
versterkingswerkzaamheden knopen door
te hakken over financiële verschillen en
meerwerk, ten behoeve van het sneller
versterken van woningen.

Parlementaire agenda
[09-02-2022] - Plenair
debat Groningen
[Kamerstuk 33 529, nr.
968]

Afgedaan in
Kamerbrief diverse
onderwerpen
aardbevingen
Groningen d.d.
26-09-2022
(Kamerstuk 33 529,
nr. 1067).

Verzoekt de regering om, conform het
advies van de Onafhankelijke Raadsman,
de NCG op te dragen praktisch en
doortastend op te treden voor
gedupeerden en niet vanuit hoe kosten
achteraf op de NAM verhaald kunnen
worden.

16-12-2021

Parlementaire agenda Doorlopend
[16-12-2021] Tweeminutendebat
Mijnbouw Groningen
[Kamerstuk 33 529, nr.
919]

Verzoekt de regering om zich in te zetten
voor het beëindigen van schadelijke
extractieve industriële activiteiten in
beschermde Europese zeegebieden.

17-05-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[11-05-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen
(CD d.d. 30/3)

Wijngaarden, J. van (VVD)
Segers, G.J.M. (CU)
Beckerman, S.M. (SP)
Nijboer, H. (PvdA)

Beckerman, S.M. (SP)
Nijboer, H. (PvdA)

Nijboer, H. (PvdA)
Raan, L. van (PvdD)
Beckerman, S.M. (SP)
Kröger, S.C. (GL)

Segers, G.J.M. (CU)
Agnes Mulder, A.H. (CDA)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Nijboer, H. (PvdA)
Raan, L. van (PvdD)
Kröger, S.C. (GL)
Eerdmans, B.J. (JA21)
Plas, C.A.M. van der (BBB)
Haga, W.R. van (Groep Van Haga)
Beckerman, S.M. (SP)
Boulakjar, F. (D66)
Beckerman, S.M. (SP)
Nijboer, H. (PvdA)
Raan, L. van (PvdD)
Plas, C.A.M. van der (BBB)

Raan, L. van (PvdD)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

199

Indieners

Omschrijving van de motie

Mulder, A.H. (CDA)

Verzoekt het kabinet te identificeren welke 17-05-2022
mogelijkheden de Nederlandse wetgeving
biedt om Russische bedrijven, ook als
onderdeel van consortia of joint ventures,
uit te sluiten van nieuwe
gaswinningsprojecten op de Noordzee;
verzoekt het kabinet, als dat nu nog niet
het geval is, op korte termijn met een
voorstel te komen om deze wettelijke
mogelijkheid alsnog te creëren.

Parlementaire agenda Afgedaan in een
[11-05-2022] - TMD
vertrouwelijke
Mijnbouw/Groningen brief aan de TK
(CD d.d. 30/3)

Verzoekt de regering om een gesprek te
organiseren tussen de Commissie
Mijnbouwschade en het Instituut
Mijnbouwschade Groningen om de
samenwerking te bespreken en de
eenloketgedachte ook tussen deze
organisaties uit te werken.

Parlementaire agenda Onderhanden
[11-05-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen
(CD d.d. 30/3)

Segers, G.J.M. (CU)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Boulakjar, F. (D66)

Mulder, A.H. (CDA)
Nijboer, H. (PvdA)
Segers, G.J.M. (CU)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Kröger, S.C. (GL)
Beckerman, S.M. (SP)

Datum stemming Vindplaats

17-05-2022

Stand van zaken

Raan, L. van (PvdD)
Boulakjar, F. (D66)
Nijboer, H. (PvdA)

Verzoekt de regering, in overleg met het
17-05-2022
IMG en de NCG, te zorgen dat de
bouwkosten geïndexeerd worden, en te
bezien hoe gedupeerden te compenseren
die door gestegen bouwkosten
onvoldoende compensatie hebben.

Parlementaire agenda
[11-05-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen
(CD d.d. 30/3)

Kröger, S.C. (GL)

Verzoekt de regering hierover in gesprek te 17-05-2022
gaan met Nobian, en het verplichten van
een extern opruimfonds mee te nemen in
de aanstaande wijziging van de
Mijnbouwwet.

Parlementaire agenda Onderhanden
[11-05-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen
(CD d.d. 30/3)

Kröger, S.C. (GL)

Verzoekt de regering alle juridische
17-05-2022
mogelijkheden om de activiteiten van
Gazprom in Nederland te stoppen in kaart
te brengen, inclusief de mogelijke kosten,
en dit overzicht naar de Kamer te sturen.

Parlementaire agenda Afgedaan in een
[11-05-2022] - TMD
vertrouwelijke
Mijnbouw/Groningen brief aan de TK
(CD d.d. 30/3)

Verzoekt de regering zo snel mogelijk een 16-12-2021
besluit te nemen over een alternatieve
wijze van verwerking van het afvalwater;
verzoekt de regering om de
afvalwaterinjectie, in afwachting van een
besluit naar aanleiding van de evaluatie
over de verwerking van afvalwater uit
Schoonebeek, per direct op te schorten.

Parlementaire agenda Onderhanden
[15-12-2021] - TMD
Mijnbouw/Groningen
(CD d.d. 9/12)

Beckerman, S.M. (SP)

Verzoekt de regering te borgen dat Drenthe 19-04-2022
doorslaggevende zeggen_x0002_schap
moet krijgen.

Parlementaire agenda Afgedaan met
[12-04-2022] Kamerstuk 32 849,
nr. 1119
Interpellatie-Omtzigt
over uitvoering van de
motie inzake
opschorting van
afvalwaterinjecties
door de NAM in Twente

Nijboer, H. (PvdA)

Verzoekt de regering om een breed
16-12-2021
opgezette maatschappelijke kosten- en
batenanalyse op basis van het
bredewelvaartsbegrip in opdracht te geven
naar de beste langetermijnopties voor de
oliewinning in Schoonebeek, met daarin
nadrukkelijk de lokale belangen van
Drenthe en Twente en die van toekomstige
generaties.

Parlementaire agenda Onderhanden
[15-12-2021] - TMD
Mijnbouw/Groningen
(CD d.d. 9/12)

Verzoekt de regering de oliewinning in
19-04-2022
Schoonebeek mee te nemen in de
energiebesparingsplannen van het
kabinet;
verzoekt de regering ervoor zorg te dragen
dat in de op te stellen MKBA over de
oliewinning in Schoonebeek en de

Parlementaire agenda Onderhanden
[12-04-2022] Interpellatie-Omtzigt
over uitvoering van de
motie inzake

Beckerman, S.M. (SP)

Thijssen, J. (PvdA)

Mulder, A.H. (CDA)
Boucke, R.M. (D66)
Grinwis, P.A. (CU)

Kröger, S.C. (GL)
Beckerman, S.M. (SP)
Raan, L. van (PvdD)
Bromet, L. (GL)

Kröger, S.C. (GL)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Afgedaan in
Kamerbrief diverse
onderwerpen
aardbevingen
Groningen d.d.
26-09-2022
(Kamerstuk 33 529,
nr. 1067).

200

Indieners

Omschrijving van de motie
Datum stemming
beleidsuitgangspunten in het
afwegingskader de recente ontwikkelingen
rondom gas en de situatie in Oekraïne mee
worden genomen.

Vindplaats
Stand van zaken
opschorting van
afvalwaterinjecties
door de NAM in Twente

Wijngaarden, J. van (VVD)

Verzoekt het kabinet in gesprekken met de 15-02-2022
NAM geen onomkeerbare stappen te zetten
en de Kamer nauwgezet te informeren over
hoe deze gesprekken verlopen; verzoekt
het kabinet terughoudendheid te
betrachten met het delen van informatie
die de rechtspositie van de Staat ten
opzichte van de NAM kan verzwakken.

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-02-2022] - Debat
Groningen

Verzoekt de regering het bewijsvermoeden 15-02-2022
toe te passen in de gebieden rondom de
gasopslagen Grijpskerk en Langelo en zorg
te dragen voor onafhankelijke monitoring
en een gelijke en eerlijke behandeling van
inwoners in deze gebieden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-02-2022] - Debat
Groningen

Verzoekt de regering uiterlijk begin 2024
19-04-2022
een circulair en schoner proces in Drenthe
te hebben of anders te stoppen met
afvalwaterinjectie en daarmee de
oliewinning in Schoonebeek;
verzoekt de regering tevens met SodM in
contact te treden over het blijvend
toepassen van het verscherpt toezicht bij
de verwerking van het afvalwater.

Parlementaire agenda Onderhanden
[12-04-2022] Interpellatie-Omtzigt
over uitvoering van de
motie inzake
opschorting van
afvalwaterinjecties
door de NAM in Twente

Beckerman, S.M. (SP)

Verzoekt de regering de mogelijkheden van 22-02-2022
een garantiefonds te onderzoeken,
waaraan bedrijven meebetalen en dat
ingezet kan worden bij een faillissement
van een geothermiebedrijf.

Parlementaire agenda Onderhanden
[17-02-2022] - Plenair
debat Mijnbouw

Nijboer, H. (PvdA)

Spreekt uit dat de
waardevermeerderingsregeling moet
blijven bestaan.

16-12-2021

Parlementaire agenda Onderhanden
[15-12-2021] - TMD
Mijnbouw/Groningen
(CD d.d. 9/12)

15-02-2022
Verzoekt de regering een circulair
alternatief voor afvalwaterinjectie als
voorkeursalternatief mee te nemen in de
evaluatie en met spoed verder te uit te
werken, daarbij ook draagvlak in de
betrokken regio’s mee te nemen, zodat nog
voor de zomer in overleg met de NAM
afspraken kunnen worden gemaakt waarin
ook een einddatum voor afvalwaterinjectie
naar voren komt.

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-02-2022] - Debat
Groningen

Verzoekt de regering de haalbaarheid van 22-02-2022
lithiumwinning bij diepe geothermie in
Nederland te onderzoeken, en daarbij
zowel ecologische als economische en
juridische aspecten in kaart te brengen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[17-02-2022] - Plenair
debat Mijnbouw

Verzoekt de regering te investeren in een
onafhankelijk wetenschappelijk
kennisprogramma geothermie.

22-02-2022

Parlementaire agenda Afgedaan met
[17-02-2022] - Plenair Kamerstuk 32 849,
debat Mijnbouw
nr. 213

Spreekt uit dat het wenselijk is dat de
oliewinning en afvalwaterinjectie onder
verscherpt toezicht staan.

19-04-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[12-04-2022] Interpellatie-Omtzigt
over uitvoering van de
motie inzake
opschorting van
afvalwaterinjecties
door de NAM in Twente

Verzoekt het kabinet te onderzoeken of het 14-12-2021
GvO-systeem kan worden uitgebreid door
GvO’s te verstrekken op uur- of
kwartierbasis in plaats van enkel op

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-12-2021] - Debat
behandeling Wet
implementatie EU

Boulakjar, F. (D66)

Mulder, A.H. (CDA)
Segers, G.J.M. (CU)

Mulder, A.H. (CDA)
Segers, G.J.M. (CU)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Boulakjar, F. (D66)

Beckerman, S.M. (SP)
Plas, C.A.M. van der (BBB)
Mulder, A.H. (CDA)
Boulakjar, F. (D66)

Nijboer, H. (PvdA)
Kröger, S.C. (GL)
Beckerman, S.M. (SP)
Erkens, S.P.A. (VVD)
Boulakjar, F. (D66)
Grinwis, P.A. (CU)
Bontenbal, H. (CDA)
Kröger, S.C. (GL)
Beckerman, S.M. (SP)
Raan, L. van (PvdD)
Kröger, S.C. (GL)
Beckerman, S.M. (SP)
Boulakjar, F. (D66)
Omtzigt, P.H. (Omtzigt)

Boucke, R.M. (D66)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

201

Indieners

Omschrijving van de motie
Datum stemming
jaarbasis, zodat partijen op basis hiervan
PPA’s kunnen afsluiten en zo een impuls
aan de verduurzaming van de
elektriciteitsmarkt kan worden gegeven;
verzoekt de regering te onderzoeken of op
het stroometiket van Nederlandse
energieleveranciers ook informatie kan
worden opgenomen over het land van
herkomst van de gebruikte GvO’s, zodat
consumenten kunnen zien waar de stroom
vandaan komt.

Groot, T.C. de (D66) Grinwis, P.A. (CU)

Verzoekt de regering geen nieuwe
vergunning af te geven voor gaswinning
onder de Waddenzee.

Vindplaats
Stand van zaken
richtlijn hernieuwbare
energie voor garanties
van oorsprong

22-02-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[17-02-2022] - Plenair
debat Mijnbouw

Verzoekt de regering de afvalwaterinjectie 19-04-2022
in Twente dit jaar te beëindigen en de
Kamer actief te informeren over de stappen
die daartoe worden gezet, zodat de Kamer
te allen tijde de mogelijkheid heeft om
een behandelvoorbehoud te maken.

Parlementaire agenda Onderhanden
[12-04-2022] Interpellatie-Omtzigt
over uitvoering van de
motie inzake
opschorting van
afvalwaterinjecties
door de NAM in Twente

Verzoekt de regering te bezien of GasTerra 12-04-2022
een doorstart kan maken als nationaal of
Europees handelshuis voor gas.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-04-2022] - TMD
Leveringszekerheid
van aardgas (CD 22/3)

Verzoekt de regering uit te werken hoe
22-02-2022
Staatstoezicht op de Mijnen standaarden
voor geothermie gaat stellen waarop onder
andere het toezicht gebaseerd zal zijn.

Parlementaire agenda Afgedaan met
[17-02-2022] - Plenair Kamerstuk 33 529,
nr. 1029
debat Mijnbouw

Verzoekt de regering het omgevingstraject 07-12-2021
af te ronden, daarbij ook de provincie te
betrekken, en de Kamer over de resultaten
te informeren voordat eventuele winning
van kussengas wordt toegestaan.

Parlementaire agenda Onderhanden
[29-11-2021] - WGO
Mijnbouw/Groningen
voor MEZK en MBZK

Verzoekt de regering, er bij het IMG op aan 05-10-2021
te dringen dat het gebied waar de
toepassing van het bewijsvermoeden geldt
niet wordt ingeperkt zolang niet is
aangetoond wat de oorzaak van schade is
of dat het IMG aantoont wat de oorzaak van
schade wel is.

Parlementaire agenda Onderhanden
[09-02-2022] - Debat
Groningen

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)

Verzoekt de regering in te zetten op
6-4-2022
versnelling van lopende en in de toekomst
startende procedures voor de winning van
aardgas uit kleine velden op land en
daarvoor met een plan te komen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-04-2022] - TMD
Leveringszekerheid
van aardgas (CD 22/3)

Beckerman, S.M. (SP)

Verzoekt de regering de ervaringen van
omwonenden, gemeenten en provincies
mee te nemen in de uitwerking en de
evaluatie van nieuwe
geothermieprojecten.

17-2-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[17-02-2022] - Plenair
debat Mijnbouw

Verzoekt de regering de afvalwaterinjectie 12-4-2022
in Twente dit jaar te beëindigen en de
Kamer actief te informeren over de stappen
die daartoe worden gezet, zodat de Kamer
te allen tijde de mogelijkheid heeft om
een behandelvoorbehoud te maken.

Parlementaire agenda Onderhanden
[12-04-2022] Interpellatie-Omtzigt
over uitvoering van de
motie inzake
opschorting van
afvalwaterinjecties
door de NAM in Twente

Verzoekt de regering een totaaloverzicht
7-7-2022
van de huidige stand van zaken te maken
inclusief alle verschillende regelingen,
subsidies, enzovoorts, inzicht te geven in
wie wel en niet in aanmerking komt en of
deze naar behoren werken, wat er per
regeling is uitgegeven en welk deel

Parlementaire agenda
[06-07-2022] Tweeminutendebat
Mijnbouw/Groningen
(CD2/6)

Boulakjar, F. (D66)
Mulder, A.H. (CDA)
Segers, G.J.M. (CU)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Boulakjar, F. (D66)

Grinwis, P.A. (CU)
Bontenbal, H. (CDA)
Kröger, S.C. (GL)
Beckerman, S.M. (SP)
Raan, L. van (PvdD)
Grinwis, P.A. (CU)
Mulder, A.H. (CDA)
Grinwis, P.A. (CU)

Mulder, A.H. (CDA)
Grinwis, P.A. (CU)

Kröger, S.C. (GL)
Bontenbal, H. (CDA)
Erkens, S.P.A. (VVD)
Raan, L. van (PvdD)
Grinwis, P.A. (CU)
Mulder, A.H. (CDA)
Boulakjar, F. (D66)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Segers, G.J.M. (CU)

Beckerman, S.M. (SP)
Nijboer, H. (PVDA)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Afgedaan in
«Kamerbrief over
versterking van
woningen en
vergoeding van
aardbevingsschade
in Groningen» d.d.

202

Indieners

Omschrijving van de motie
Datum stemming Vindplaats
daarvan apparaatskosten zijn;
Verzoekt de regering voorts voorstellen te
doen ter verbetering en versnelling, en de
Kamer hierover voor de
begrotingsbehandeling te informeren.

Beckerman, S.M. (SP)

Spreekt uit dat het overlaadstation
aardgascondensaat in Roodeschool
verplaatst moet worden;
verzoekt de regering alle noodzakelijke
stappen hiervoor te zetten, en de Kamer
direct na het zomerreces te informeren
over de stand van zaken alsmede de
eventuele financiële gevolgen.

Nijboer, H. (PVDA)

Beckerman, S.M. (SP)
Nijboer, H. (PVDA)

Beckerman, S.M. (SP)
Nijboer, H. (PVDA)

Haga, W.R. van (Groep Van Haga)
Smolders, H.A.J. (Groep Van Haga)

Kröger, S.C. (GL)
Thijssen, J. (PvdA)

Verzoekt de regering, dit najaar de
noodzakelijke wetswijzigingen om het
bewijsvermoeden van toepassing te laten
zijn aan te bieden aan de Raad van State en
te zorgen dat dit door IMG correct wordt
toegepast.
Verzoekt de regering voorts, met
omwonenden in gesprek te gaan over de
door hen gewenste (frequente) metingen
zoals bodemdaling metingen aan de
randen van het veld, drukmetingen en
tiltmetingen en de milieu-effecten op de
leefomgeving en de kamer daarover te
rapporteren.

7-7-2022

7-7-2022

Stand van zaken
21-12-2022
(Kamerstuk 33 529,
nr. 1109).

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-07-2022] Tweeminutendebat
Mijnbouw/Groningen
(CD2/6)

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-07-2022] Tweeminutendebat
Mijnbouw/Groningen
(CD2/6)

Verzoekt de regering met het IMG in
7-7-2022
gesprek te gaan en te zorgen dat er nog dit
jaar een goede regeling start, en de Kamer
daarover voor de begrotingsbehandeling
te informeren.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-07-2022] Tweeminutendebat
Mijnbouw/Groningen
(CD2/6)

verzoekt de regering een
7-7-2022
waakvlamscenario na te streven waarbij er
genoeg gas geproduceerd wordt om de
installaties en de infrastructuur in stand te
houden.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-07-2022] Tweeminutendebat
Mijnbouw/Groningen
(CD2/6)

Verzoekt de regering het
vergunningensysteem binnen de
Mijnbouwwet
zo aan te passen dat er slechts tijdelijke
winningsvergunningen worden
uitgegeven.

Parlementaire agenda Afgedaan met
[06-07-2022] Kamerstuk 32 849,
nr. 214
Tweeminutendebat
Mijnbouw/Groningen
(CD2/6)

7-7-2022

Kröger, S.C. (GL)

Verzoekt de regering een wetenschappelijk 7-7-2022
onderbouwd afbouwpad voor
fossiele winning vast te stellen voor
bestaande en eventuele nieuwe
vergunningen in lijn met het doel om
temperatuurstijging tot 1,5 graden
te beperken, en dit voor de
begrotingsbehandeling EZK met de Kamer
te
delen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-07-2022] Tweeminutendebat
Mijnbouw/Groningen
(CD2/6)

Boulakjar, F. (D66)

Verzoekt de regering om de mogelijkheid te 7-7-2022
onderzoeken om de JongerenTop
Groningen uit 2019 in 2023 opvolging te
geven en hierover in gesprek te gaan met
de organisatoren van de JongerenTop uit
2019.

Parlementaire agenda
[06-07-2022] Tweeminutendebat
Mijnbouw/Groningen
(CD2/6)

Beckerman, S.M. (SP)

Verzoekt de regering de regeling «schade 22-12-2022
(kosten) bij versterking» ook voor mensen
uit batch 1.588 uit te laten voeren.

Parlementaire agenda Afgehandeld met
[20-12-2022] - TMD
Kamerstuk 36 200Mijnbouw/Groningen XIII, nr. 120
(CD 29/9)

Mulder, A.H. (CDA)

Verzoekt het kabinet om na de
13-12-2022
parlementaire behandeling van het rapport
van de parlementaire enquêtecommissie
aardgaswinning Groningen een
Conferentie voor het Noorden in

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Paulusma W. (D66)

Segers, G.J.M. (CU)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Boulakjar, F. (D66)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

De jongerentop
wordt
georganiseerd in
Q2 2023.

203

Indieners

Omschrijving van de motie
Groningen te beleggen teneinde deze
langetermijninvesteringsagenda op te
stellen.

Meenen, P.H. van (D66)

Verzoekt de regering in gesprek te treden 13-12-2022
met de Kinderombudsman om uitvoering
te kunnen geven aan deze
aandachtspunten.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

22-12-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[20-12-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen
(CD 30/6)

Mulder, A.H. (CDA)
Segers, G.J.M. (CU)

Datum stemming Vindplaats

Stand van zaken

Boulakjar, F. (D66)
Nijboer, H. (PvdA)

Verzoekt het kabinet ongelijke
behandelingen tegen te gaan en
toekomstige fricties te voorkomen

Meenen, P.H. van (D66)

Verzoekt de regering om bij het
13-12-2022
aanbesteden/vergeven van opdrachten tot
versterking kritisch te kijken naar de
mogelijkheid om hierbij bedrijven van
binnen de provincie Groningen te
betrekken.

Parlementaire agenda Afgehandeld met
[06-12-2022] - WGO
Kamerstuk 33 529,
Groningen
nr. 1118

Verzoekt de regering te inventariseren, te 13-12-2022
beginnen met de vier dorpen,wat er nodig
is om deze dorpen aardgasvrij te maken;
verzoekt de regering deze ervaring mee te
nemen in een bredere analyse/scan van
het aardgasvrij maken van het hele
aardbevingsgebied.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Verzoekt de regering te zorgen voor een
13-12-2022
evenwichtige vertegenwoordiging namens
Rijk, regio en bewoners binnen deze
commissie moeilijk uitlegbare verschillen
en voor duidelijke afspraken over
transparantie zoals bijvoorbeeld over de
openbaarheid van notulen.

Parlementaire agenda Afgedaan met
[06-12-2022] - WGO
Kamerstuk 33 529,
nr. 1117
Groningen

Verzoekt de regering te inventariseren hoe 13-12-2022
groot dit probleem is, en de Kamer
daarover in het eerste kwartaal van 2023 te
informeren.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Verzoekt de regering om Groningse
13-12-2022
gemeentes te ondersteunen bij het
indienen van een aanvraag voor het NIP en
deze aanvragen vervolgens met voorrang
te behandelen.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Roept de regering op er zorg voor te dragen 13-12-2022
dat de extra opgave om de dorpen volledig
aardgasvrij te maken niet vertragend zal
werken op de versterkingsopgave.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Verzoekt de regering ervoor te zorgen dat 13-12-2022
2023 wél het jaar van de uitvoering wordt.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Verzoekt de regering een voorstel te doen 13-12-2022
voor het beter verdelen van de lasten en
de lusten in de betrokken regio’s van de
gaswinning op land;
verzoekt de regering daaraan de
voorwaarde te verbinden dat de inkomsten
worden besteed aan verduurzaming en de
energietransitie.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Verzoekt de regering alles op alles te zetten 22-12-2022
om te voorkomen dat bedrijfjes met dit
verdienmodel verdienen aan de
schadeafhandeling, een verbod niet
schuwen, gedupeerden te waarschuwen en
te informeren over mogelijkheden voor
ondersteuning waarbij geen deel van het
schadegeld wordt geëist.

Parlementaire agenda Onderhanden
[20-12-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen
(CD 30/6)

Mulder, A.H. (CDA)
Boulakjar, F. (D66)

Mulder, A.H. (CDA)
Nijboer, H. (PvdA)

Meenen, P.H. van (D66)
Mulder, A.H. (CDA)
Segers, G.J.M. (CU)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Boulakjar, F. (D66)
Nijboer, H. (PvdA)
Beckerman, S.M. (SP)
Meenen, P.H. van (D66)
Mulder, A.H. (CDA)
Segers, G.J.M. (CU)
Beckerman, S.M. (SP)
Boulakjar, F. (D66)
Meenen, P.H. van (D66)
Mulder, A.H. (CDA)
Nijboer, H. (PvdA)
Segers, G.J.M. (CU)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Boulakjar, F. (D66)
Kops, A. (PVV)
Mulder, E. (PVV)
Mulder, A.H. (CDA)
Segers, G.J.M. (CU)

Beckerman, S.M. (SP)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

204

Indieners

Omschrijving van de motie

Datum stemming Vindplaats

Meenen, P.H. van (D66)

Verzoekt de regering te borgen dat deze
onterecht afgewezen schades worden
herbeoordeeld.

13-12-2022

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Verzoekt de regering het IMG te vragen om 13-12-2022
wanneer mogelijk mediation aan
bewoners voor te stellen in de fase tussen
bezwaar en beroep, om te voorkomen dat
een voor bewoners belastende
beroepsprocedure noodzakelijk is.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Beckerman, S.M. (SP)

Verzoekt de regering de databescherming 22-12-2022
van IMG te laten doorlichten en de Kamer
daarover in het voorjaar te informeren.

Parlementaire agenda Onderhanden
[20-12-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen
(CD 30/6)

Meenen, P.H. van (D66)

Verzoekt de regering om huurders van
13-12-2022
particuliere huurwoningen meer
mogelijkheden en recht op initiatief te
geven om, zodra een subsidie
waardevermeerdering is toegekend, zelf
een subsidievoorstel te doen indien de
verhuurder op aandringen van de huurder
zelf niks onderneemt, en gaat over tot de
orde van de dag.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Verzoekt de regering om het IMG om een 13-12-2022
toelichting te vragen op de toepassing van
de trillingstool in de praktijk en in hoeverre
alternatieven mogelijk zijn, en de Kamer
hierover te informeren.

Parlementaire agenda Onderhanden
[06-12-2022] - WGO
Groningen

Mulder, A.H. (CDA)
Nijboer, H. (PvdA)

Stand van zaken

Segers, G.J.M. (CU)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Beckerman, S.M. (SP)
Boulakjar, F. (D66)
Meenen, P.H. van (D66)
Mulder, A.H. (CDA)
Segers, G.J.M. (CU)
Wijngaarden, J. van (VVD)

Mulder, A.H. (CDA)
Segers, G.J.M. (CU)
Wijngaarden, J. van (VVD)
Beckerman, S.M. (SP)
Boulakjar, F. (D66)
Meenen, P.H. van (D66)
Mulder, A.H. (CDA)
Boulakjar, F. (D66)

Tabel 101 Stand van zaken moties Staatssecretaris Mijnbouw parlementair jaar 2021–2022 (Eerste Kamer)
Indieners

Omschrijving van de motie
‒

Datum stemming Vindplaats

‒

‒

‒

Stand van zaken
‒

Overzicht toezeggingen parlementair jaar 2021-2022
In het parlementaire jaar 2021–2022 zijn 240 toezeggingen aan de Eerste en
Tweede Kamer gedaan. In de onderstaande tabellen staan de stand van
zaken rond de uitvoering van een aantal toezeggingen op de verschillende
EZK-beleidsterreinen. De tabel biedt daarmee geen uitputtend overzicht,
maar geeft een beeld van de wijze waarop een aantal toezeggingen is/wordt
afgehandeld.
Tabel 102 Toezeggingen Minister van EZK aan Tweede Kamer
Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

Toezegging dat de mkb-toets voor de AIverordening met de Kamer wordt gedeeld.

Parlementaire agenda [24-11-2021] - CD
Telecomraad (formeel) d.d. 3 december 2021

Onderhanden

Toezegging dat er in het tweede kwartaal er een Parlementaire agenda [22-02-2022] - Vervolg CD Afgedaan met Kamerbrief «Strategische agenda
actieplan met betrekking tot het vestigingsklimaat op Hoofdlijnen
voor het ondernemingsklimaat in Nederland»,
komt.
Kamerstuk 32 637, nr. 513.
Toezegging om te kijken naar percentage van het Parlementaire agenda [10-03-2022] - CD
evenementengarantiefonds en de risicoSteunpakket Cultuur met SOCW en MEZK
inschatting om evenementen door te laten gaan.

Onderhanden

Toezegging de Kamer voor de zomer te informeren Parlementaire agenda [22-02-2022] - Vervolg CD Onderhanden
over ambities en budget van ESA in aanloop naar op Hoofdlijnen
de ministeriële ESA-raad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

205

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

Toezegging om in detailbrief in najaar (voor
begrotingsbehandeling EZK) scenario's te
schetsen voor verduurzaming industrie met
betrekken wetenschappelijke instituten (met
stakeholders en wetenschap).

Parlementaire agenda [07-04-2022] - CD
Verduurzaming industrie

Onderhanden

Toezegging dat de Kamerbrief over valorisatie voor Parlementaire agenda [22-02-2022] - Vervolg CD Afgedaan met Kamerstuk 33 009, nr. 117
de zomer komt.
op Hoofdlijnen
Toezegging dat de Kamer uiterlijk volgend jaar
geïnformeerd wordt over de voortgang van
Techleap.

Parlementaire agenda [22-02-2022] - Vervolg CD Onderhanden
op Hoofdlijnen

Parlementaire agenda [21-03-2022] - WGO
Toezegging dat vóór de zomer de Kamer wordt
geïnformeerd over de implementatie van de wet in Nationaal Groeifonds MEZK en MFIN
Caribisch Nederland.

Onderhanden

Toezegging om te kijken naar specifieke gevallen Parlementaire agenda [08-12-2021] - Voortzetting Onderhanden
die buiten regelingen vallen.
debat Steunpakket
Toezegging de strategie van de campussen (twee Parlementaire agenda [22-02-2022] - Vervolg CD Afgedaan met Kamerbrief «Innovatie en impact»,
moties) bij de vestigingsklimaatbrief te betrekken op Hoofdlijnen
Kamerstuk 33 009, nr. 117 (11 november 2022)
of met aparte brief te komen.
Toezegging medio 2022 een brief over het
verduurzamen van het mkb en de toegang van
het mkb tot duurzaamheidsubsidies te sturen.

Parlementaire agenda [22-02-2022] - Vervolg CD Onderhanden (gepland voor Q1 2023)
op Hoofdlijnen

Toezegging dat de minister voor 1 mei met een
schriftelijke terugkoppeling komt op de
procesdoorrekening van de klimaatplannen met
betrekking tot de industrie.

Parlementaire agenda [22-02-2022] - Vervolg CD Onderhanden
op Hoofdlijnen

Toezegging om te rapporteren in tussentijdse
Parlementaire agenda [21-03-2022] - WGO
evaluatie over de vraag in hoeverre veldpartijen Nationaal Groeifonds MEZK en MFIN
het initiatief nemen bij aanvragen via de
departementale route en hoe er invulling wordt
gegeven aan de verantwoording over en controle
op de uitgaven die zijn overgeheveld naar andere
begrotingen.

Onderhanden

Toezegging dat de Kamer dit najaar geïnformeerd Parlementaire agenda [10-02-2022] - CD op
over het programma Circulaire Economie.
Hoofdlijnen

Afgedaan met Kamerbrief «Stand van zaken
concretisering doelen voor circulaire economie»,
Kamerstuk 32 852, nr. 204 (15 juli 2022) en
Kamerbrief Nationaal Programma Circulaire
Economie 2023-2030 (NPCE) incl. kabinetsreactie
op ICER en SER-verkenning, Kamerstuk 32 852,
nr. 225, 3 februari 2023

Toezegging om in Q1 2023 met een vergelijking/
inventarisatie van regionale regelingen met
betrekking tot digitalisering te komen.

Parlementaire agenda [05-07-2022] - TMD
Coronasteunpakket met MEZK/MSZW/MFIN/
SFIN

Onderhanden

Toezegging om dit voorjaar een reactie op het
onderzoek van het Nederlands Comité voor
Ondernemerschap naar de Kamer.

Parlementaire agenda [06-04-2022] - CD
Ondernemen & Bedrijfsfinanciering

Onderhanden

Parlementaire agenda [06-04-2022] - CD
Toezegging om met de betrokken ministeries
onderzoek te doen naar de betalingstermijnen en Ondernemen & Bedrijfsfinanciering
daar voor de zomer schriftelijk op terug te komen.

Onderhanden

Toezegging om de effecten van de
Parlementaire agenda [08-12-2021] prijsverhogingen op de radiosector te monitoren, Tweeminutendebat commerciële radio
maar daarbij te kijken of deze manier van
besluitvorming verstandig is of dat we eigenlijk
een prima wet hebben en dat we die ook gewoon
kunnen toepassen.

Onderhanden

Toezegging om de Kamer te informeren over de Parlementaire agenda [22-06-2022] - TMD
voortgang van de gesprekken met Brainport over Innovatie
de groeiuitdagingen aldaar en met de bij de solar
mobility betrokken partijen in Nederland.

Onderhanden

Toezegging om best practices bespreekbaar te
maken met gemeenten en te kijken wie daarin
het voortouw kan nemen.

Parlementaire agenda [06-04-2022] - CD
Ondernemen & Bedrijfsfinanciering

Onderhanden

Toezegging te kijken naar de impact van
120 miljoen (verschil tussen 80% en 100%
vergoedingspercentage garantiefonds) op het
investeringsvermogen van de
evenementensector.

Parlementaire agenda [13-04-2022] - TMD
Steunpakket voor de culturele en creatieve
sector Garantieregeling evenementen +
Evaluatie field labs (CD 10/3) met MEZK en
SOCW

Onderhanden

Toezegging om in Letter of Intent in te gaan op
benodigde infrastructuur en menskracht.

Parlementaire agenda [02-06-2022] - TMD
Verduurzaming Industrie + MKE

Onderhanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

206

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

Toezegging om per zes maanden de Kamer te
informeren over maatwerkafspraken met
bedrijven.

Parlementaire agenda [02-06-2022] - TMD
Verduurzaming Industrie + MKE

Onderhanden (doorlopend/wordt niet afgedaan)

Toezegging dat het kabinet de Kamer van
informatie zal voorzien over afscherming in het
Kadaster.

Parlementaire agenda [09-09-2021] - Debat over Onderhanden
agressie tegen en bedreiging van journalisten

De Minister van EZK zegt toe de reeds toegezegde Parlementaire agenda [09-11-2022] - CD
Verduurzaming Industrie
brief over innovatie voor 1 december 2022 naar
de Kamer te sturen.

Afgedaan met brief 11-11-2022 Kamerbrief
Innovatiebeleid, Kamerstuk 33 009, nr. 117

De Minister van EZK zegt toe aan dhr. Azarkan
Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
(DENK) terug te komen op de vraag hoe het komt Economische Zaken en Klimaat (XIII)
dat in Nederland de energieprijzen zo hoog zijn in
vergelijking met andere landen (en waardoor
bedrijven mogelijk eerder vertrekken dan in andere
landen).

Afgedaan met brief 16-12-2022 «Actuele situatie
energie-intensieve industrie ten gevolge van
sterke prijsstijgingen energie», Kamerstuk 29
826, nr. 170

De Minister van EZK zegt toe binnen een aantal
Parlementaire agenda [14-11-2022] - WGO
weken een brief aan de Kamer te sturen waarin zij Begrotingsonderdelen Digitale Zaken met
in brede zin nader ingaat op de ontwikkelingen van MEZK/SBZ/MJV
de digitale economie.

Afgedaan met brief 25-22-2022 Strategie digitale
economie, Kamerstuk 26 643, nr. 941

De Minister van EZK zegt toe het idee nader te
verkennen om bedrijven te verplichten jaarlijks
hun data op te schonen en de uitkomst mee te
nemen in haar reactie op het manifest van de
Nationale Coalitie Duurzame Digitalisering.

Afgedaan met brief 25-22-2022 Strategie digitale
economie, Kamerstuk 26 643, nr. 941

Parlementaire agenda [14-11-2022] - WGO
Begrotingsonderdelen Digitale Zaken met
MEZK/SBZ/MJV

De Minister van EZK zegt toe dat bij de AMvB en Parlementaire agenda [14-04-2021] - Debat
de ministeriële regeling uitvoeringstoetsen komen Groningen (compensatie Shell/Exxon)
en zal de Kamer daarover informeren.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe aan dhr. Stoffer (SGP) Parlementaire agenda [19-10-2022] - CD
inzichtelijk te zullen maken wat andere EU lidstaten Bedrijfslevenbeleid
doen voor bedrijven middels het tijdelijke
crisisraamwerk voor staatssteun.

Afgedaan

Parlementaire agenda [15-12-2022] - CD
De Minister van EZK zegt toe om in het tweede
kwartaal van 2023 terug te komen op de voortgang Telecommunicatie en Post
betreffende het meldpunt bereikbaarheid 112.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe aan mevr. Van der
Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
Plas (BBB) om in gesprekken met MKB Nederland/ Economische Zaken en Klimaat (XIII)
VNO-NCW na te vragen tegen welke knelpunten zij
oplopen bij de infrastructuurondersteuning, gelet
op de veelheid aan regelingen.

Afgedaan met brief 20-12-2022 Landelijk
actieprogramma netcongestie, Kamerstuk 29
023, nr. 385

De Minister van EZK komt op korte termijn met
Parlementaire agenda [18-10-2022] - EZK:
een visie op de Nederlandse economie in 2050,
Algemene Politieke Beschouwingen EK
waarin aandacht is voor de transitie naar duurzame
energie en hoogwaardige arbeid.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe om de veilingregeling Parlementaire agenda [15-12-2022] - CD
3,5 gigahertz-band uiterlijk in maart 2023 naar de Telecommunicatie en Post
Kamer te sturen.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe aan dhr. Boucke
Parlementaire agenda [28-09-2022] - CD
(D66) dat hij de routekaart energieopslag begin
Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur en RES
2023 met de Kamer zal delen en daarbij zal ingaan
op behoud van Garanties van Oorsprong bij
energieopslag.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe om in een Kamerbrief Parlementaire agenda [09-11-2022] - CD
over maatwerkafspraken in februari 2023, samen Verduurzaming Industrie
met het nationaal programma verduurzaming
industrie, de vraag te betrekken hoe de uitvoering
van projecten die al klaarstaan in de
industrieclusters versneld kan worden.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe aan dhr. Graus (PVV) Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
wat een goede manier kan zijn om te organiseren Economische Zaken en Klimaat (XIII)
dat hij ondersteuning van het ministerie van EZK
zal ontvangen voor (de coördinatie van)
gesprekken in Limburg over de productie van een
Nederlandse auto.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe in de reeds
Parlementaire agenda [09-11-2022] - CD
aangekondigde brief over energie-intensieve
Verduurzaming Industrie
industrie (einde 2022) in te gaan op keteneffecten,
de motie Omtzigt/Dassen en maatregelen als
arbeidstijdverkorting.

Afgedaan met brief 16-12-2022 «Actuele situatie
energie-intensieve industrie ten gevolge van
sterke prijsstijgingen energie», Kamerstuk 29
826, nr. 170

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

207

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

De Minister van EZK zegt toe om de veilingregeling Parlementaire agenda [15-12-2022] - CD
radio inclusief de weging van de ontvangen
Telecommunicatie en Post
zienswijzen begin van het eerste kwartaal van 2023
naar de Kamer te sturen.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe om te kijken naar
signalen met betrekking tot twaalf jaar en twee
keer zes jaar (radio) en zal dit meenemen bij het
aanbieden van de veilingregeling.

Onderhanden

Parlementaire agenda [15-12-2022] - CD
Telecommunicatie en Post

De Minister van EZK zegt toe aan Kamerlid (CDA) Parlementaire agenda [23-11-2022] - Plenaire
dat zij de Smart Industry Index zal bestuderen, zal behandeling begroting Economische Zaken en
bezien of deze nuttig kan zijn voor Nederland en Klimaat en Nationaal Groeifonds 2023
daarop in het eerste kwartaal van 2023
terugkomen.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe om een
interdepartementaal nationaal programma
verduurzaming industrie op te stellen en dit aan
de Kamer te doen toekomen.

Parlementaire agenda [09-11-2022] - CD
Verduurzaming Industrie

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe om een nationale
routekaart verduurzaming industrie op te stellen
en daarin o.a. een ontwikkelpad en
randvoorwaarden op te stellen voor het
verduurzamen van de industrie, met daarin
doelstellingen omtrent klimaatneutraliteit en
circulariteit (valt samen met 5788).

Parlementaire agenda [09-11-2022] - CD
Verduurzaming Industrie

Onderhanden

De Minister van EZK zegt aan dhr. Rahimi (VVD) toe Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
welke effecten de lasten voor het bedrijfsleven
Economische Zaken en Klimaat (XIII)
hebben, en daarbij inzichtelijk te maken wat
ondernemers kunnen verwachten bij
besluitvormingsgronden.

Onderhanden

Parlementaire agenda [09-11-2022] - CD
De Minister van EZK zegt toe om in het eerste
kwartaal van 2023 de ‘expression of principles’ met Verduurzaming Industrie
Tata Steel aan de Kamer toe te sturen.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe de reeds toegezegde Parlementaire agenda [09-11-2022] - CD
Verduurzaming Industrie
brief over innovatie voor 1 december 2022 naar
de Kamer te sturen.

Afgedaan met Kamerbrief innovatiebeleid
11 november 2022, Kamerstuk 33 009, nr. 117

Parlementaire agenda [28-09-2022] - CD
De Minister van EZK zegt de Kamer toe terug te
komen op de planning van de appreciatie van het Ontwikkelingen rondom het coronavirus
MIT-advies.

Afgedaan middels brief Kabinetsreactie op het
rapport ‘Coronascenario’s doordacht
Handreiking voor noodzakelijke keuzes’, en het
MIT-advies ‘Fit voor het najaar’, Kamerstuk 20
232, nr. 254

De Minister van EZK zegt Kamerlid (CDA) toe de
Kamer een update te zullen sturen over de
Schaalsprong Brainportregio, en kijkt daarbij of
het nuttig is dit twee keer per jaar te doen.

Onderhanden

Parlementaire agenda [19-10-2022] - CD
Bedrijfslevenbeleid

De Minister van EZK zegt Kamerlid (PvdA) toe om Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
te verifiëren of signalen van de PvdA over
Economische Zaken en Klimaat (XIII)
werkomstandigheden in de pakketmarkt
(arbeidsvoorwaarden, salaris, contracten) dermate
problematisch zijn dat er moet worden
ingegrepen.

Onderhanden.

De Minister van EZK zegt de Kamer een algemene Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
reactie toe op het advies van de Algemene
Economische Zaken en Klimaat (XIII)
Rekenkamer, of besteding van fondsen conform
de Comptabiliteitswet is, en zal daarbij advies
inwinnen van een onafhankelijke partij.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt de Kamer toe om begin Parlementaire agenda [15-12-2022] - CD
2023 een voortgangsbrief met betrekking tot
Telecommunicatie en Post
internetdekking te sturen, waarin zij zal ingaan op
de uitvoering van de motie-Dekker/Leijten en het
tijdpad met betrekking tot ontsluiting.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt Kamerlid (VVD) toe om Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
te toetsen of de website WHOA voldoende is of dat Economische Zaken en Klimaat (XIII)
er meer communicatie nodig is om de regeling
onder de aandacht van ondernemers te brengen.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt Kamerlid (CDA) toe dat Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
Economische Zaken en Klimaat (XIII)
er met de verbreding van wet VIFO (waar ook
campussen onder vallen) met terugwerkende

Onderhanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

208

Omschrijving van de toezegging
Vindplaats
kracht ook gekeken zal worden naar alle
overnames (zoals HTC campus in Eindhoven) die
recent hebben plaatsgevonden.

Stand van zaken

De Minister van EZK zegt Kamerlid (PvdA) toe om Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
in de brief over de energie-intensieve industrie
Economische Zaken en Klimaat (XIII)
(voor het einde van 2022) waarin wordt ingegaan
op werktijdverkorting een link te leggen met het
PvdA-voorstel voor een werkgarantiefonds.

Afgedaan met brief 2-1-2023 «Actuele situatie
energie-intensieve industrie ten gevolge van
sterke prijsstijgingen energie», Kamerstuk 29
826, nr. 170

De Minister van EZK zegt Kamerlid (CDA) toe de Parlementaire agenda [19-10-2022] - CD
Kamer een brief te zullen sturen over de
Bedrijfslevenbeleid
verslechterde concurrentiepositie (o.a. de basis
maakindustrie) vanwege de hoge energieprijzen,
waarbij ook wordt ingegaan op de risico's van de
industrie.

Afgedaan met brief 2-1-2023 «Actuele situatie
energie-intensieve industrie ten gevolge van
sterke prijsstijgingen energie», Kamerstuk 29
826, nr. 170

De Minister van EZK zegt Kamerlid (D66) toe om te Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
kijken of de integraliteit voldoende wordt bereikt Economische Zaken en Klimaat (XIII)
met de huidige verduurzamingssubsidies BMBK
Groen, EIA en MIA, en daarover de Kamer te
informeren in een brief over verduurzaming van
het MKB, in het eerste kwartaal van 2023.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt toe de Kamer te
informeren over hoe de 10 mln. EUR uit de
bestuurlijke afspraken voor sociaal-emotionele
ondersteuning wordt uitgewerkt.

Onderhanden

Parlementaire agenda [14-04-2021] - Debat
Groningen (compensatie Shell/Exxon)

De Minister van EZK zegt toe een brief te sturen die Parlementaire agenda [10-02-2021] - Plenaire
ingaat op het loket ‘opname op verzoek’ om na te behandeling van de tijdelijke wet Groningen
gaan of de (meest) risicovolle woningen in de
(samen met MBZK)
versterkingsopgave zitten.
De Minister van EZK zegt toe de Kamer te
informeren over afspraken met de regio over de
optie van een troikaconstructie.

Parlementaire agenda [12-11-2020] - WGO
Mijnbouw/Groningen

Onderhanden

Onderhanden

De Minister van EZK zegt de leden Stoffer (SGP) en Parlementaire agenda [19-10-2022] - CD
Kamerlid (PVV) toe om, waar banken het MKB niet Bedrijfslevenbeleid
financieel kunnen ondersteunen, het kabinet zal
kijken naar mogelijke doorgeleiding van MKB'ers
naar alternatieve financiering.

Onderhanden

De Minister van EZK zegt dhr. Stoffer (SGP) toe bij Parlementaire agenda [19-10-2022] - CD
Bedrijfslevenbeleid
de Kamer cijfers te zullen aanleveren over het
aantal bedrijven dat onder de TEK valt.

Afgedaan met brief [28-10-2022] - Aantal energieintensieve mkb-bedrijven onder TEK-regeling,
Kamerstuk 32 637, nr. 509

Tabel 103 Toezeggingen Minister van EZK aan Eerste Kamer
Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

Afgedaan met Kamerbrief Doelstelling Nationaal
De Minister van Economische Zaken en Klimaat Behandeling van de Tijdelijke wet Nationaal
zegt toe om in de begrotingswet de doelstelling Groeifonds (hierna: de wet) in de Eerste Kamer Groeifonds, Kamerstuk 35 976, nr. 29
van het fonds, zoals beschreven in artikel 1 en 2 van op 14 juni 2022
de wet, nader te verduidelijken.
De Minister van EZK komt op korte termijn met
Parlementaire agenda [18-10-2022] - EZK:
een visie op de Nederlandse economie in 2050,
Algemene Politieke Beschouwingen EK
waarin aandacht is voor de transitie naar duurzame
energie en hoogwaardige arbeid.

Onderhanden

Tabel 104 Toezeggingen Minister voor Klimaat en Energie aan Tweede Kamer
Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Toezegging om potentie CESsen meenemen in
verkenning elektrificatie.

Parlementaire agenda [17-11-2021] - CD Klimaat Onderhanden
en Energie

Stand van zaken

De Minister zegt toe, in de volgende «Fit for 55»- Parlementaire agenda [27-01-2022] - CD Fit for 55 Onderhanden
voortgangsbrief nader in te gaan op het speelveld - CBAM en ETS
rond de sociaalklimaatfondsmethoden in Q2;
Toezegging om in 2023 een speelveldtoets voor
de industrie uit te voeren.
Toezegging om te komen meer informatie met
betrekking tot meerjarig programma
infrastructuur, energie en klimaat.

Parlementaire agenda [17-11-2021] - CD Klimaat Afgedaan met Kamerstuk 29 826, nr. 132
en Energie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

209

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Toezegging om Kamerbrief systeem ETS met
Parlementaire agenda [09-12-2021] marktstabiliteitsreserve voor en nadelen in kader Tweeminutendebat Milieuraad met Stas IenW
uitfaseren kolencentrales te versturen naar de
Kamer.

Stand van zaken
Niet meer relevant (Onyxcentrale blijft open)

Toezegging om gedragsexperts te raadplegen over Parlementaire agenda [20-04-2022] - CD Klimaat Onderhanden
effect van fossiele reclames en daarbij
en Energie (Algemeen)
voorbeelden uit andere landen bij te betrekken en
de Tweede Kamer hier voor de zomer over te
informeren.
Toezegging om in Klimaatplan 2024 de
koolstofbudgtet-benadering te betrekken

Parlementaire agenda [20-04-2022] - CD Klimaat Onderhanden
en Energie (Algemeen)

Toezegging om in overleg met bedrijfsleven te
Parlementaire agenda [08-03-2022] - CD
gaan over handhaving energiebesparingsplicht en Milieuraad (I&W/EZK/LNV)
te kijken of we bedrijven kunnen helpen die daar
niet onder vallen.

Afgedaan met Kamerstuk 30 196, nr. 793

Toezegging om samen met mFIN in voorjaar door Parlementaire agenda [23-02-2022] - Plenair
middel van een brief de Kamer te informeren over debat Klimaatnota met MEZK en MKE
of het mogelijk is om overwinsten van bedrijven in
te zetten voor compensatie van lagere
inkomenshuishoudens aangaande de
energieprijzen.

Afgedaan met Kamerstuk 32 140, nr. 134

Toezegging om terug te komen op hoeveel
Parlementaire agenda [23-02-2022] - Plenair
belasting er nu meer binnenkomt door btw op de debat Klimaatnota met MEZK en MKE
prijsstijging energierekening. Ook voor de
geprojecteerde prijsstijging in heel 2022, en
kunnen we dit dan inzetten voor kwetsbare
huishoudens.

Onderhanden

Toezegging om in de Kamerbrief scenario's
kernenergie in te gaan op SMRS.

Afgedaan met Kamerstuk 32 645, nr. 116

Parlementaire agenda [07-04-2022] - CD
Verduurzaming industrie

Toezegging om in de brief over datacenters in te Parlementaire agenda [17-11-2021] - CD Klimaat Onderhanden
gaan op wat de interne datavraag in NL is van de en Energie
datacenters die in NL gebouwd gaan worden en
Nederlandse elektriciteit gaan gebruiken.
Toezegging om in kaart te brengen wat
Parlementaire agenda [17-11-2021] - CD Klimaat Onderhanden
mogelijkheden zijn om de footprint binnen
en Energie
Nederland beter te bekijken en vast te stellen voor
wat betreft zonnepanelen.
Toezegging om met gemeentes en provincies in Parlementaire agenda [23-02-2022] - Plenair
gesprek te gaan over gezamenlijke
debat Klimaatnota met MEZK en MKE
uitgangspunten voor de plaatsing van
windmolens op land en daarbij ook de normen uit
omringende landen, mee te nemen.

Onderhanden

Toezegging om helder te krijgen hoe Nederland er Parlementaire agenda [27-10-2021] - Debat Fit for Onderhanden
55
in 2030 uit gaan zien met betrekking tot hoge
gasprijzen.
Toezegging voor een tweede kwartaal brief over
kernenergie.

Parlementaire agenda [23-02-2022] - Plenair
debat Klimaatnota met MEZK en MKE

Afgedaan met Kamerstuk 32 645, nr. 98

Toezegging om EU samenwerking in TEN-E op
volgende Energieraad.

Parlementaire agenda [22-06-2022] - CD
Energieraad

Onderhanden

Toezegging om in gesprek te gaan met partijen en Parlementaire agenda [13-04-2022] - CD
kennisinstellignen of we naar 8 GW kunnen gaan. Waterstof
In het najaar terugkomen op NWP en of
doelstelling aangescherpt moet worden.

Onderhanden

Parlementaire agenda [13-04-2022] - CD
Waterstof

Onderhanden

Toezegging om in het najaar terug te komen op
marktordening net op zee voor waterstof met
betrekking tot waterstof.

Toezegging om Correctiemechanisme invoeren op Parlementaire agenda [23-02-2022] - Plenair
klimaatbeleid op raming PBL over emissie 8-21
debat Klimaatnota met MEZK en MKE
mton voor energiesector, kan er bij behalen doelen
gecorrigeerd worden voor het feit dat er veel
interconnectie is met buitenland.

Onderhanden

Toezegging om in de kernenergiebrief specifiek in Parlementaire agenda [22-03-2022] - CD
te gaan op wat NL doet met de andere EU landen Leveringszekerheid van aardgas
aangaande ontwikkeling kernenergie.

Afgedaan met Kamerstuk 32 645, nr. 116

Toezegging om brief om Kamer uit te leggen hoe Parlementaire agenda [17-02-2022] - CD
regie op MIEK vanuit EZK versterkt kan worden, Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur & RES
inclusief toets op of het goede investeringen zijn.
uitgebreid schetsen hoe we vormgevan aan

Onderhanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

210

Omschrijving van de toezegging
Vindplaats
programma 2050 en regionale miek-programma's
die vooral belangrijk zijn voor het zesde cluster. En
om in het programma energie aandacht te
besteden aan de externe check van het cluster
energiestrategie en de MIEK.

Stand van zaken

Parlementaire agenda [17-02-2022] - CD
Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur & RES

Onderhanden

Toezegging om een technische briefing aan deze Parlementaire agenda [17-02-2022] - CD
Kamer te laten verzorgen over first come first serve Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur & RES
principe zodat we er op een later moment over van
gedachten kunnen wisselen.

Onderhanden

Toezegging om hogere doelen EU, door te vertalen Parlementaire agenda [22-03-2022] - CD
ambitie naar opgave per lidstaat. Na de zomer
Leveringszekerheid van aardgas
informeren of we ook kunnen doorvertalen naar
harde nationale energiebesparingsdoelen (samen
met TNO), waarschijnlijk samen met programma K
en E.

Onderhanden

Toezegging om in het vierde kwartaal van 2022
voorhang aan de Kamer van nieuwe regels voor
inpassingsnormen wind op land.

Toezegging om dit najaar te komen met
elektrificatie brief.

Parlementaire agenda [08-09-2021] - CD Klimaat Onderhanden
en Energie

Toezegging om motie Optimalisatiestudie te
belegggen.

Parlementaire agenda [08-09-2021] - CD Klimaat Onderhanden
en Energie

Toezegging om bij volgende brief terug te komen Parlementaire agenda [17-02-2022] - CD
op welke alternatieven er zijn op het first come first Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur & RES
serve principe (om initiatieven van
maatschappelijk belang eventueel voorrang te
verlenen). Verder onderzoeken wat
maatschappelijk de optimale strategie is (projecten
van nationaal belang), ook kijkend naar DUI.

Onderhanden

Toezegging om met collega's van de milieuraad te Parlementaire agenda [07-04-2022] - CD Fit for
bespreken hoe we dat beter kunnen doen en hoe 55-pakket
we de Kamer hier beter over kunnen informeren.

Onderhanden

Toezegging om Monitoring energiearmoede en
Parlementaire agenda [07-04-2022] - CD Fit for
armoedebestreiding wordt structureel uit te
55-pakket
voeren en jaarlijks de monitoring naar de kamer te
sturen. De eerste monitoring komt in het najaar.

Afgedaan met Kamerstuk 29 023, nr. 390

Toezegging om in een brief in te gaan op effect
vrijhandelsverdragen op ontbossing voor
duurzame energie/klimaatbeleid.

Parlementaire agenda [23-02-2022] - Plenair
debat Klimaatnota met MEZK en MKE

Onderhanden

Toezegging om met ACM in gesprek te gaan over Parlementaire agenda [17-02-2022] - CD
de richting die het Rijk wil geven op
Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur & RES
investeringsplannen van netbeheerders (zodat
deze meer up-to-date zijn) vanuit MIEK (2030) en
NPE (2050) zodat ACM dit kan meewegen in de rol
die zij moeten invullen.

Onderhanden

Toezegging om in de eerstvolgende stand-vanParlementaire agenda [22-06-2022] - TMD
zakenbrief na de zomer uitgebreid in te gaan op Energieraad
het gezamenlijk inkooploket, omdat de Europese
Commissie nu ook nog bezig is met de verdere
uitwerking daarvan.

Onderhanden

Toezegging om in de volgende NPRES brief (voor Parlementaire agenda [17-02-2022] - CD
de zomer) terug te komen op lokaal eigenaarschap. Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur & RES

Afgedaan met Kamerstuk 32 813, nr. 1085

Toezegging om gesprek te gaan met OCW en VRO Parlementaire agenda [17-02-2022] - CD
over de stand van zaken met betrekking tot de
Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur & RES
motie Van Haga over verduurzaming
monumenten. Specifiek ook wat hier (door
gemeenten) al aan is gedaan of gaat gebeuren.

Afgedaan voor EZK; loopt via BZK

Toezegging om te laten weten hoe het
Parlementaire agenda [24-03-2022] - CD SDE++ Afgedaan met Kamerstuk 21 239, nr. 367
rondetafelgesprek met vertegenwoordigers van 2021, openstelling SDE++ 2022 en voorstel
energiecooperaties is verlopen. Dit gesprek is
aanpassing SDE++ per 2023
georganiseerd nav gesprek met Marjan Minnesma
over uitvoering Urgendavonnis.
Toezegging om vóór de zomer TK te informeren
over de uitwerking van instrument stimulering
warmtenet.

Parlementaire agenda [24-03-2022] - CD SDE++ Onderhanden
2021, openstelling SDE++ 2022 en voorstel
aanpassing SDE++ per 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

211

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

Toezegging om na de zomer Tweede Kamer te
informeren over stresstest/simulatie op
energiesysteem als gas uit Rusland wegvalt, en
rapporteren over uitkomst, knelpunten en
voorgenomen vervolgacties.

Parlementaire agenda [09-06-2022] - CD
(Internationale) Gasmarkt/Leveringszekerheid

Afgedaan met Kamerstuk 29 023, nr. 342

Toezegging om ervoor te zorgen dat in MIEK en in Parlementaire agenda [13-04-2022] - CD
Waterstof
PES extra aandacht is voor het maken van
afspraken wat we waar doen.

Onderhanden

Toezegging om bij verdere uitwerking
kernenergieplannen terug te komen over inzet
kernenergie waterstofproductie, samen met
andere lidstaten.

Parlementaire agenda [22-06-2022] - CD
Energieraad

Onderhanden

Toezegging om met Prinsjesdag met voorstellen Parlementaire agenda [22-06-2022] - CD
Energieraad
kte omen voor structurele maatregelen met als
doel 10 megaton cumulatief in te lopen tot 2030. In
lijn eerdere aankondiging onafhankelijk advies en
brede ambtelijke stuurgroep in kaart brengen hoe
met extra normerende maatregelen 55-60% doel
dichter in beeld krijgen. En met prinsjesdag
onderzoeken gasbesparingstender beste
vormgegeven samen met FIN.

Onderhanden

Toezegging om voor het einde van de zomer te
informeren over stresstest over bescherm en
herstelplan gas en fase 3 afschakelen bedrijven.

Parlementaire agenda [22-06-2022] - CD Klimaat Onderhanden
en Energie

Toezegging om in de zomerbrief nader in te gaan Parlementaire agenda [13-04-2022] - CD
op elektrolyse op zee.
Waterstof

Onderhanden

Toezegging om met VRO verhouding REpowerEU Parlementaire agenda [22-06-2022] - CD
Energieraad
en Ff55 tot nationaal isolatie programma,
terugkoppeling volgt in najaar.

Onderhanden

Parlementaire agenda [22-06-2022] - CD
Energieraad

Onderhanden

Toezegging om na de zomer verdere appreciatie
RepowerEU in trilogen via zes wekenbrief te
geven.

Toezegging om voor de zomer in gesprek te gaan Parlementaire agenda [17-02-2022] - CD
met gemeenten en provincies over gezamenlijke Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur & RES
uitgangspunten voor tussentijdse afstandsnormen
en voorwaarden hiervan, belang van draagvlak en
participatie hierbij benadrukken. Ook kijken naar
buurlanden hierbij.

Onderhanden

Toezegging om bij programma K en E vanuit brede Parlementaire agenda [22-03-2022] - CD
welvaartsgedachte en totale footprint inzicht te
Leveringszekerheid van aardgas
geven in waar de kasstromen lopen, waarvan we
afhankelijk zijn en wat we eraan kunnen doen of af
te bouwen en te diversificeren.

Onderhanden

Toezegging om de Kamer te informeren over wat Parlementaire agenda [22-03-2022] - CD
totale pakket EU betekent voor NL (repower
Leveringszekerheid van aardgas
europe) en appreciatie ervan en waar we
versnelling in de afbouw kunnen aanbrengen t.a.v.
Russische fossiele brandstoffen.

Afgedaan met Kamerstuk 29 023, nr. 302

Toezegging om iets beter inzichtelijk te maken welk Parlementaire agenda [28-09-2021] deel van de afgegeven beschikkingen mogelijk
Tweeminutendebat Klimaat en Energie
langer zou kunnen doorlopen dan 2027, zodat de
Kamer die informatie heeft.

Onderhanden

Toezegging om op zeer korte termijn een brief te Parlementaire agenda [14-10-2021] - CD Klimaat Onderhanden
en Energie
sturen met daarin een stand van zaken met
betrekking tot datacenters en de verwachte groei.
Toezegging om in te gaan op innovatie in
uitwerking programma K en E

Parlementaire agenda [23-02-2022] - Plenair
debat Klimaatnota met MEZK en MKE

Onderhanden

Toezegging om een brief te sturen over waarom er Parlementaire agenda [27-10-2021] - Debat Fit for Onderhanden
wel een specifiek waterstofdoel met industrie is en 55
waarom niet andere aspecten energiemix.
Toezegging om te kijken bij aanpassing
elektriciteitswet in het najaar hoe we kosten
netbeheerders en stimulering opslag beter een
plek kunnen geven.

Parlementaire agenda [24-03-2022] - CD SDE++ Onderhanden
2021, openstelling SDE++ 2022 en voorstel
aanpassing SDE++ per 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

212

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

Toezegging om alle varianten voor het meenemen Parlementaire agenda [24-03-2022] - CD SDE++ Onderhanden
systeemkosten te bezien en daarbij de suggesties 2021, openstelling SDE++ 2022 en voorstel
van Stoffer en Grinwis over maatschappelijke
aanpassing SDE++ per 2023
kosten/baten toets mee te nemen.
Toezegging om voor ronde 2023 nog een keer goed Parlementaire agenda [24-03-2022] - CD SDE++ Onderhanden
2021, openstelling SDE++ 2022 en voorstel
te kijken naar percentage TTF (70%), mbt
aardwarmte en de Kamer hierover te inforemeren. aanpassing SDE++ per 2023
Toezegging om terug te komen op circulaire
Parlementaire agenda [24-03-2022] - CD SDE++ Afgedaan met Kamerstuk 32 813, nr. 1143
waterstof bij uitwerking van de opschaling, incl
2021, openstelling SDE++ 2022 en voorstel
de vraag of er een andere categorie moet komen aanpassing SDE++ per 2023
in vierde fase SDE++.
Toezegging om terug te komen op het voorstel van Parlementaire agenda [07-04-2022] - CD Fit for
de Zweedse adviseur over hiernieuwebare doelen 55-pakket
die stok die voor ESR nuttig zouden kunnen als stok
achter deur.

Afgedaan met Kamerstuk 22 112, nr. 3409

Parlementaire agenda [09-06-2022] - CD
Toezegging om eind van de zomer een
voorstelbrief met de Kamer te delen nav van worst (Internationale) Gasmarkt/Leveringszekerheid
case scenario's uit ENTSOG yearly outlook.

Afgedaan met Kamerstuk 29 203, nr. 342

Toezegging om bij verdere uitwerking
Parlementaire agenda [22-06-2022] - CD
kernenergieplannen terug te komen op inzet
Energieraad
kernenergie elektriciteit productie/
waterstofproductie, samen met andere lidstaten.

Onderhanden

Toezegging om in de zomerbrief ("doelen WOZ na Parlementaire agenda [13-04-2022] - CD
Waterstof
2030" en "hoe we richting 2030 die 10 GW gaan
wegzetten") nader in te gaan op elektrolyse op zee.

Onderhanden

Parlementaire agenda [28-09-2021] Toezegging om onderzoek te doen naar de
effectiviteit van CCS en dit met de Kamer te delen. Tweeminutendebat Klimaat en Energie

Onderhanden

Toezegging om een coordinerende rol te vervullen Parlementaire agenda [14-10-2021] - CD Klimaat Onderhanden
in het bij elkaar krijgen van de verschillende
en Energie
geldstrome (energie, recreatie etc) waarbij plan
Buitendijk als voorbeeld genoemd is.
De Minister voor KenE zegt toe de vraag over het CD Staatsdeelnemingen op 30 november
toezicht van de ACM op Tennet door te geleiden
aan de minister voor Klimaat en Energie.

Afgedaan met brief [09-12-2022] - Nadere
uitwerking van de afspraken uit het
coalitieakkoord op het gebied van kernenergie,
Kamerstuk 32 645, nr. 116

De Minister voor KenE zegt toe aan dhr. Bontenbal Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
(CDA) om met TNO in gesprek te gaan over een Economische Zaken en Klimaat (XIII)
eventueel in te richten team kernenergie met oog
op realisatie van de plannen uit het
coalitieakkoord.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe aan mevr. Leijten Parlementaire agenda [28-09-2022] - CD
(SP) in een brief begin 2023 ook in te gaan op de Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur en RES
rol van de ACM aan lid Leijten over rol.

Afgedaan met brief 20-12-2022 Landelijk
actieprogramma netcongestie, Kamerstuk 29
023, nr. 385

De Minister voor KenE zegt toe aan dhr. Boucke
Parlementaire agenda [28-09-2022] - CD
(D66) dat hij de routekaart energieopslag begin
Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur en RES
2023 met de Kamer zal delen en daarbij zal ingaan
op behoud van Garanties van Oorsprong bij
energieopslag.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe aan dhr. Dassen
Parlementaire agenda [20-12-2022] - TMD
(VOLT) om in volgende brieven over kernenergie Kernenergie (CD 13/10)
uitgebreider in te gaan op samenwerking met een
aantal landen.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe dat de Nederlandse Parlementaire agenda [18-10-2022] - EZK:
overheid nauw betrokken blijft bij onderzoek naar Algemene Politieke Beschouwingen EK
nucleaire innovaties, waaronder kleine modulaire
reactors en gesmoltenzouttechnieken.

Afgedaan met brief [09-12-2022] - Nadere
uitwerking van de afspraken uit het
coalitieakkoord op het gebied van kernenergie,
Kamerstuk 32 645, nr. 116

De Minister voor KenE zegt toe aan dhr. Van Raan Parlementaire agenda [28-09-2022] - CD
(PvdD) dat hij in de volgende brief over
Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur en RES
kernenergie (eind 2022) de Kamer informeren over
de status van de ontmantelingskosten den de
kerncentrale Borssele.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe in het voorjaar van Parlementaire agenda [09-11-2022] - CD
2023 aan de Kamer een brief te sturen over CCS. Verduurzaming Industrie

Onderhanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

213

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

De Minister voor KenE zegt toe om in het eerste
kwartaal van 2023 het onderzoek van de
Rijksuniversiteit Groningen over aanpassing van
wet- en regelgeving t.b.v. versnelling van
verduurzaming aan de Kamer te sturen.

Parlementaire agenda [09-11-2022] - CD
Verduurzaming Industrie

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe in de brief met de Parlementaire agenda [15-09-2022] - CD
update over het MIEK in december 2022 in te gaan Gasmarkt en leveringszekerheid
op diverse maatregelen, zoals het toepassen van
de Crisis- en herstelwet, om de verduurzaming te
versnellen.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe aan dhr. Boucke
Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
(D66) te onderzoeken welke maatregelen nodig
Economische Zaken en Klimaat (XIII)
zijn voor circulariteit en grondstoffen zodat dit
standaard wordt bij energieprojecten, waaronder
tenders voor wind op zee.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe in de
Parlementaire agenda [13-10-2022] - CD
decemberbrief kernenergie een voorkeurslocatie Kernenergie
ten aanzien van nieuw te bouwen kerncentrales
bekend te maken.

Afgedaan met brief 9-12-2022 Nadere uitwerking
van de afspraken uit het coalitieakkoord op het
gebied van kernenergie, Kamerstuk 32 645, nr.
116

De Minister voor KenE zegt toe voor de
Parlementaire agenda [13-10-2022] - CD
begrotingsbehandeling EZK nader in te gaan op Kernenergie
de besteding van het budget van het amendementErkens/Dassen over een Kennis- en
innovatieprogramma op het gebied van nucleaire
energie.

Afgedaan met brief 18-11-2022 november 2022
Versterking nucleaire kennis- en
innovatiestructuur, Kamerstuk 32 645, nr. 101

De Minister voor KenE zegt toe in de
Parlementaire agenda [13-10-2022] - CD
decemberbrief kernenergie nader in te gaan op
Kernenergie
de vragen van het lid Boucke (D66) over de kosten
per kilowattuur van kernenergie.

Afgedaan met brief 9-12-2022 aan de Kamer over
Nadere uitwerking van de afspraken uit het
coalitieakkoord op het gebied van kernenergie,
Kamerstuk 32 645, nr. 116

De Minister voor K&E zegt aan dhr. Bontenbal
Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
(CDA) toe om in de volgende Kamerbrief over de Economische Zaken en Klimaat (XIII)
SDE++ aan te geven hoe komende jaren middelen
beter ingezet worden ten behoeve van de
energietransitie.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe aan dhr. Boucke
Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
(D66) met RVO in gesprek te gaan over uitbreiding Economische Zaken en Klimaat (XIII)
en verbetering van de monitor over de
energiebesparingsplicht en de Kamer te
informeren over sectorale besparingsdoelen.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt dhr. Thijssen (PvdA) Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
toe met een aangepaste appreciatie terug te
Economische Zaken en Klimaat (XIII)
komen op het amendement over meer geld voor
energiebesparing. Hij gaat daarbij specifiek in op
het punt van dhr Thijssen dat het geld niet
voldoende terecht komt bij mensen die het hardst
nodig hebben en dat gemeenten daarin een rol
(met bijbehorende financiering) moeten hebben.

Afgedaan met Kamerbrief over appreciatie
amendement 19 en 20 begrotingsbehandeling
EZK 2023, Kamerstuk 36 200-XIII, nr. 86

De Minister voor KenE zal in de toegezegde brief
over bindende energiebesparingsdoelen tevens
ingaan op alle voorstellen die in het
commissiedebat zijn gedaan.

Parlementaire agenda [15-09-2022] - CD
Gasmarkt en leveringszekerheid

Afgedaan met brief 29-11-2022 Stand van zaken
energiebesparingsbeleid bedrijven en
instellingen, Kamerstuk 30 196, nr. 805

De Minister voor KenE zegt toe aan dhr. Erkens
(VVD) in een Kamerbrief in te gaan op hoe de
gasopslagen meer strategisch gebruikt kunnen
worden.

Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
Economische Zaken en Klimaat (XIII)

Afgedaan met brief [09-12-2022] Gasleveringszekerheid en gasopslagen,
Kamerstuk 29 023, nr. 384

De Minister voor KenE zegt toe aan dhr. Grinwis Parlementaire agenda [28-09-2022] - CD
(CU) in de brief over het actieprogramma
Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur en RES
netcapaciteit of parallel daaraan voor het einde van
2022 de Kamer te informeren over uitwerking van
gespreken met ACM over tariefstelling bij
opslagdiensten als batterijen en eboilers.

Afgedaan met brief 20-12-2022 Landelijk
actieprogramma netcongestie, Kamerstuk 29
023, nr. 385

De Minister voor KenE zegt dhr. Grinwis (CU) toe Parlementaire agenda [28-09-2022] - CD
de Kamer per brief te informeren over het
Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur en RES
bevorderen of wegnemen van belemmeringen
voor smartgrids in woonwijken.

Afgedaan met brief 20-12-2022 Landelijk
actieprogramma netcongestie, Kamerstuk 29
023, nr. 385

De Minister voor KenE zegt toe in de volgende brief Parlementaire agenda [20-12-2022] - TMD
Onderhanden
over groen gas terug te komen op wat groen gas Waterstof, groen gas en andere energiedragers
precies is.
(CD 8/12)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

214

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

De Minister voor KenE zegt toe om kamer voor
het kerstreces een brief te sturen over kernenergie,
o.a. over voorkeur voor locaties.

Afgedaan bij brief van 9 december 2022 Nadere
uitwerking afspraken uit het coalitieakkoord op
het gebied van kernenergie over kernenergie,
Kamerstuk 32 645, nr. 116

De Minister voor KenE zegt toe te vragen aan de
minister voor Klimaat en Energie om de Kamer op
korte termijn te informeren over kernenergie.

Afgedaan brief [09-12-2022] - Nadere uitwerking
van de afspraken uit het coalitieakkoord op het
gebied van kernenergie, Kamerstuk 32 645, nr.
116

De Minister voor KenE zegt mevr. Kröger
Parlementaire agenda [28-09-2022] - CD
(GroenLinks) toe om de Kamer vóór de
Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur en RES
begrotingsbehandeling te informeren over
verschillende regelingen voor energiecoöperaties.

Afgedaan met brief [21-11-2022] Subsidieregeling coöperatieve
energieopwekking 2023, Kamerstuk 31 239, nr.
367

De Minister voor KenE zegt dhr. Grinwis (CU) toe Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
de Kamer te informeren over de uitvoering van
Economische Zaken en Klimaat (XIII)
de motie. Grinwis/Erkens over glastuinbouw vóór
het einde van 2022.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt mevr. Kröger
(GroenLinks) toe om met een schriftelijke
appreciatie te komen van het amendement over
ILT.

Onderhanden

Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
Economische Zaken en Klimaat (XIII)

De Minister voor KenE komt in december met
een brief aan de Kamer waarin hij ingaat op de
planning voor de bouw van kerncentrales.

Afgedaan met brief [09-12-2022] - Nadere
uitwerking van de afspraken uit het
coalitieakkoord op het gebied van kernenergie,
Kamerstuk 32 645, nr. 116

De Minister voor KenE zegt toe dat het kabinet zal Parlementaire agenda [18-10-2022] - EZK:
onderzoeken hoe het prijsplafond op energie,
Algemene Politieke Beschouwingen EK
indien dit ook na volgend jaar nog nodig is,
gerichter en mogelijk tegen lagere kosten kan
worden ingezet.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe dat het kabinet zal
onderzoeken hoe het prijsplafond op energie,
indien dit ook na volgend jaar nog nodig is,
gerichter en mogelijk tegen lagere kosten kan
worden ingezet.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe in het Nationaal
Parlementaire agenda [13-10-2022] - CD
Plan Energiesysteem (NPE), dat hij in het tweede Kernenergie
kwartaal van 2023 naar de Kamer stuurt, terug te
komen op het idee voor een gezamenlijk
kennisplatform voor een Europees
Energiesysteem.

Onderhanden

Parlementaire agenda [13-10-2022] - CD
De Minister voor KenE zegt toe in de brief over
het NPE in gaan op inpassing van 70GW Wind op Kernenergie
Zee in relatie tot kernenergie.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt dhr. Grinwis (CU) toe Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
de Kamer te informeren over de uitvoering van
Economische Zaken en Klimaat (XIII)
de motie Grinwis/Erkens over glastuinbouw vóór
het einde van 2022.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt mevr. Kröger
Parlementaire agenda [28-09-2022] - CD
(GroenLinks) toe om de Kamer vóór de
Elektriciteitsnet, energie-infrastructuur en RES
begrotingsbehandeling te informeren over
verschillende regelingen voor energiecoöperaties.

Afgedaan met brief [21-11-2022] Subsidieregeling coöperatieve
energieopwekking 2023, Kamerbrief 31 239, nr.
367

De Minister voor KenE zegt toe in de volgende «Fit Parlementaire agenda [27-01-2022] - CD Fit for 55 Afgedaan met brief [13-05-2022] - Stand van
- CBAM en ETS
for 55»-voortgangsbrief nader in te gaan op het
zaken Fit for 55-pakket
speelveld rond de sociaal-klimaatfondsmethoden.
De Minister voor Klimaat en Energie zegt toe om Parlementaire agenda [28-09-2021] beschikbare onderzoeken naar de effectiviteit van Tweeminutendebat Klimaat en Energie
CCS de Kamer te doen toekomen.

Onderhanden

Tabel 105 Toezeggingen Minister voor Klimaat en Energie aan Eerste Kamer
Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

De Minister voor KenE zal in de volgende
Debat Regeringsverklaring Eerste Kamer
rapportage een reflectie geven over de
15 februari 2022
opportuniteit van subsidieverlening aan bedrijven
met achterblijvende klimaadinvesteringen vs.
bedrijven die hoogwaardige investeringen doen
en daarbij extra subsidiëring nodig hebben.

Stand van zaken
Onderhanden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

215

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Het kabinet zal zowel voor het Klimaatfonds als
Debat Regeringsverklaring Eerste Kamer
het Stikstoffonds een instellingswet indienen,
15 februari 2022
zodat een volwaardige parlementaire behandeling
kan worden doorlopen.
Het kabinet zal de doelstelling van 55% CO2reductie juridisch verplichtend vastleggen in de
Klimaatwet.

Debat Regeringsverklaring Eerste Kamer
15 februari 2022

Het kabinet is bereid gevolg te geen aan de wens Debat Regeringsverklaring Eerste Kamer
om bij wijzigingswetten geconsolideerde versies 15 februari 2022
mee te sturen aan de Eerste Kamer. De minister
voor Rechtsbescherming zal hierover het gesprek
met de Eerste Kamer voeren en tijdig een brief
sturen over de timing van invoering.

Stand van zaken
Afgedaan met Kamerstukken 36 274, nr. 1 en 2;
36 277, nr. 1 en 2

Afgedaan met Kamerstuk 36 169, nr. 2

Onderhanden

De Minister voor KenE zal in de memorie van
Parlementaire agenda [24-05-2022] - Debat ‘Wet Gaat om een bindend doel. (Hiermee
beantwoord)
toelichting bij het wetsvoorstel terugkomen op
implementatie EU-richtlijn hernieuwbare
formulering van EU doelen en of deze bindend zijn energie voor garanties van oorsprong (35.814)’
of een streefdoel.
De Minister voor KenE zal in de volgende brief over Parlementaire agenda [24-05-2022] - Debat ‘Wet Afgedaan met Kamerstuk 22 112, nr. 3461
brief Fit for 55 ingaan op wat er gebeurt als EUimplementatie EU-richtlijn hernieuwbare
doelen niet worden gehaald en welke
energie voor garanties van oorsprong (35.814)’
consequenties dit heeft.
Minister voor KenE: als we dit jaar CO2-beprijzing Parlementaire agenda [08-03-2022] - Wet
industrie verder uitwerken, zullen we ook analyse minimum CO2-prijs elektriciteitsopwekking
van het prijspad uit deze wet doen en hier de EK en
TK over informeren en evt noodzaak tot
aanpassingen meenemen.
De Minister voor KenE komt in december met
een brief aan de Kamer waarin hij ingaat op de
planning voor de bouw van kerncentrales.

Parlementaire agenda [13-10-2022] - CD
Kernenergie

Onderhanden

Afgedaan met brief 9-12-2022 Nadere uitwerking
van de afspraken uit het coalitieakkoord op het
gebied van kernenergie, Kamerstuk 32 645, nr.
116

De minister voor KenE zegt toe dat het kabinet bij Parlementaire agenda [18-10-2022] - EZK:
de uitwerking van de motie Segers/Marijnissen
Algemene Politieke Beschouwingen EK
inzake de werking van de energiemarkt ook de
voor- en nadelen van een staatsdeelneming in
een energiebedrijf als mogelijk
sturingsmechanisme meenemen zal onderzoeken.

Onderhanden

De Minister voor KenE zegt toe dat het kabinet,
mede op basis van een advies van Gasunie
Transport Services, werkt aan een plan om voor
de winter van 2023-2024 de
energieleveringszekerheid veilig te stellen.

Afgedaan met brief 9 december 2022
Gasleveringszekerheid en gasopslagen,
Kamerstuk 29 023, nr. 384

Parlementaire agenda [18-10-2022] - EZK:
Algemene Politieke Beschouwingen EK

De Nederlandse overheid blijft nauw betrokken bij Parlementaire agenda [18-10-2022] - EZK:
onderzoek naar nucleaire innovaties, waaronder Algemene Politieke Beschouwingen EK
ook kleine modulaire reactors en
gesmoltenzouttechnieken.

Afgedaan met brief [09-12-2022] - Nadere
uitwerking van de afspraken uit het
coalitieakkoord op het gebied van kernenergie,
Kamerstuk 32 645, nr. 116

De Minister voor KenE zegt toe dat het kabinet zal Parlementaire agenda [18-10-2022] - EZK:
onderzoeken hoe het prijsplafond op energie,
Algemene Politieke Beschouwingen EK
indien dit ook na volgend jaar nog nodig is,
gerichter en mogelijk tegen lagere kosten kan
worden ingezet.

Onderhanden

Tabel 106 Toezeggingen Staatssecretaris Mijnbouw aan Tweede Kamer
Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe voor het
Parlementaire agenda [30-06-2022] volgende debat te komen met een actieplan
Commissiedebat Mijnbouw Groningen
geestelijke gezondheid (i.r.t. PEGA), waarin hij o.a.
alle acties die er al zijn in kaart brengt en ingaat op
kinderen.

Afgedaan in Kamerbrief mentaal welzijn
bewoners in het aardbevingsgebied d.d.
23-11-2022 (Kamerstuk 33 529, nr. 1081).

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe voor het
volgende debat de brief over moeilijk uitlegbare
verschillen te versturen, en neemt daar de 2onder-1-kap-casus in mee.

Parlementaire agenda [30-06-2022] Commissiedebat Mijnbouw Groningen

Afgedaan in Kamerbrief «Verschillen in de
schadeafhandeling en versterkingsopgave als
gevolg van de gaswinning in Groningen» d.d.
26-09-2022 (Kamerstuk 33 529, nr. 1076).

De Staatssecretaris Mijnbouw stuurt voor het
Parlementaire agenda [02-06-2022] commissiedebat van 30-06-2022 de brief over de Commissiedebat Mijnbouw Groningen
aanpak van onuitlegbare verschillen in de schadeafhandeling en versterking.

Afgedaan in Kamerbrief «Verschillen in de
schadeafhandeling en versterkingsopgave als
gevolg van de gaswinning in Groningen» d.d.
26-09-2022 (Kamerstuk 33 529, nr. 1076).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

216

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

De Staatssecretaris Mijnbouw gaat in overleg met Parlementaire agenda [02-06-2022] de Staatssecretaris van OCW over de financiering Commissiedebat Mijnbouw Groningen
van de regeling voor cultureel erfgoed en
informeert de Kamer hierover voorafgaand aan
de begrotingsbehandeling 2023 van OCW.

Stand van zaken
Afgedaan in Kamerbrief Matching financiering
regelingen Rijksmonumenten
aardbevingsgebied Groningen' d.d. 19-10-2022
(Kamerstuk 32 156, nr. 121).

Parlementaire agenda [02-06-2022] Commissiedebat Mijnbouw Groningen

Afgedaan in Kamerbrief mentaal welzijn
bewoners in het aardbevingsgebied d.d.
23-11-2022 (Kamerstuk 33 529, nr. 1081).

De Staatssecretaris Mijnbouw stuurt rond
Parlementaire agenda [02-06-2022] september 2022 de planning van de uitvoering van Commissiedebat Mijnbouw Groningen
de dorpenaanpak aan de Kamer.

Afgedaan in Kamerbrief voortgang
versterkingsopgave NCG d.d. 30-01-2023
(Kamerstuk 33 529, nr. 1118).

De Staatssecretaris Mijnbouw brengt voor het
einde van 2022 breder in kaart wat de
parlementaire enquête betekent voor een aantal
dingen, waaronder psychologische gevolgen.

Afgedaan in Kamerbrief mentaal welzijn
bewoners in het aardbevingsgebied d.d.
23-11-2022 (Kamerstuk 33 529, nr. 1081).

De Staatssecretaris Mijnbouw stuurt in oktober
2022 het werkprogramma mentale gevolgen
kinderen aan de Kamer.

Parlementaire agenda [02-06-2022] Commissiedebat Mijnbouw Groningen

De Staatssecretaris Mijnbouw zal met SNN
Parlementaire agenda [10-05-2022] overleggen over de uitvoerbaarheid van de motie- Tweeminuttendebat Mijnbouw Groningen
Nijboer (1017) waarin het kabinet wordt verzocht
de betreffende termijnen van de
woningverbeteringssubsidie zo te verlengen dat
mensen de regelingen kunnen gebruiken
waarvoor ze bedoeld zijn, bijvoorbeeld tot het
einde van de geplande versterking in 2028 plus
een jaar, en informeert de Kamer hier voorafgaand
aan het CD van 19 mei a.s. de Kamer over.

Afgedaan bij de publicatie van de nieuwe
regeling voor de subsidie verbetering en
verduurzaming Groningen juli 2022.

De Staatssecretaris Mijnbouw zal de Kamer in de Parlementaire agenda [30-03-2022] zomer van 2022 geïnformeerd over het
Commissiedebat Mijnbouw Groningen
tevredenheidsonderzoek.

Het tevredenheidsonderzoek wordt betrokken bij
de evaluatie van de bestuurlijke afspraken (Q3
2023), conform de motie waar het
tevredenheidsonderzoek aan was gerelateerd.

De staatssecretaris komt voor de zomer schriftelijk Parlementaire agenda [30-03-2022] - CD
terug op de onuitlegbare verschillen.
Mijnbouw/Groningen

Afgedaan in Kamerbrief «Verschillen in de
schadeafhandeling en versterkingsopgave als
gevolg van de gaswinning in Groningen» d.d.
26-09-2022 (Kamerstuk 33 529, nr. 1076).

De Staatssecretaris van Mijnbouw zal bekijken of Parlementaire agenda [25-01-2022] - CD Wadden Onderhanden
het noodzakelijk is de Mijnbouwwet aan te passen met I&W, EZK en LNV
naar aanleiding van de afspraken in het
coalitieakkoord. De Kamer wordt hierover voor
het zomerreces geïnformeerd.
De staatssecretaris zal de Kamer voor de zomer
Parlementaire agenda [12-04-2022] Onderhanden
informeren via een contourennota of een brief met Interpellatie-Omtzigt over uitvoering van de
hoofdlijnen over mogelijkheden voor
motie inzake opschorting van afvalwaterinjecties
aanpassingen van de Mijnbouwwet.
door de NAM in Twente
De staatssecretaris zal de Kamer infomeren over Parlementaire agenda [17-02-2022] - Plenair
een voorstel van de KNMI voor een onafhankelijk debat Mijnbouw
meetnetwerk van de KNMI.

Onderhanden

De staatssecretaris gaat met het IMG in overleg
over de uitvoeringskosten.

Onderhanden

Parlementaire agenda [30-03-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

De staatssecretaris zegt toe dat hij zal kijken in
Parlementaire agenda [17-02-2022] - Plenair
hoeverre de schadeafhandeling door de
debat Mijnbouw
Commissie Mijnbouwschade afdoende is als er
gecumuleerde activiteiten plaatsvinden en zal
kijken naar een nulmeting als soort alternatief voor
toepassing bewijsvermoeden.

Onderhanden

De staatsecretaris stuurt de resultaten van studie Parlementaire agenda [09-02-2022] - Debat
naar stikstofinjectie van kennisgroep mijnbouw
Groningen
die uiterlijk deze zomer wordt afgerond naar de
Kamer.

Onderhanden

Parlementaire agenda [17-02-2022] - Plenair
debat Mijnbouw

Onderhanden

De staatssecretaris zegt toe aan het lid Bontenbal Parlementaire agenda [17-02-2022] - Plenair
om een keer op papier te zetten wie wat wanneer debat Mijnbouw
beslist als het gaat om drinkwater.

Onderhanden

De staatssecretaris zegt toe een pilot te starten
naar geothermie in Limburg.

Onderhanden

De staatssecretaris gaat in gesprek met de
branchevereniging voor geothermie over de
organisatie van de sector.

Parlementaire agenda [17-02-2022] - Plenair
debat Mijnbouw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

217

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

De staatssecretaris zal voor de zomer met een
Parlementaire agenda [17-02-2022] - Plenair
voorstel komen voor hoe het boren in de Wadden debat Mijnbouw
onmogelijk wordt gemaakt middels een wijziging
in wet- en regelgeving.

Stand van zaken
Onderhanden

Parlementaire agenda [30-03-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

Onderhanden

De staatsecretaris zegt toe in kaart te brengen
Parlementaire agenda [30-06-2022] - CD
welke opties er zijn om te voorkomen dat er telkens Mijnbouw/Groningen
naar juridische middelen gezocht hoeft te worden
om de kosten voor schade en versterken bij de
NAM in rekening te brengen, en betrekt daarbij ook
de mogelijkheid van een heffing.

Onderhanden

De staatssecretaris zal in het debat van 19 mei a.s. Parlementaire agenda [11-05-2022] - TMD
terugkomen of op of er geen nieuwe vergunningen Mijnbouw/Groningen (CD d.d. 30/3)
voor gaswinning aan Winntershall zullen worden
gegeven.

Onderhanden

De staatssecretaris zegt toe gesprek te organiseren Parlementaire agenda [11-05-2022] - TMD
tussen Commissie Mijnbouwschade en Instituut Mijnbouw/Groningen (CD d.d. 30/3)
Mijnbouwschade om te zorgen dat het ook zal
geschieden (in reactie op motie Segers (CU).

Onderhanden

De staatsecretaris komt terug t.a.v. plan 1,5 graad. Parlementaire agenda [30-06-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

Onderhanden

De staatssecretaris zal in de contourennota die
Parlementaire agenda [11-05-2022] - TMD
voor deze zomer naar de Kamer wordt gestuurd zal Mijnbouw/Groningen (CD d.d. 30/3)
ook opnemen hoe wij omgaan met gaswinning
onder de Waddenzee.

Onderhanden

De staatsecretaris stuurt voor het volgende debat Parlementaire agenda [30-06-2022] - CD
de analyse met de juridische mogelijkheden van Mijnbouw/Groningen
het weren van Gazprom uit het energiesysteem.

Onderhanden

De staatssecretaris stuurt direct na de zomer een Parlementaire agenda [02-06-2022] - CD
reactie op de monitoring van de uitvoeringskosten Mijnbouw/Groningen
door het IMG in de eerste helft van 2022.

Onderhanden

De staatssecretaris stuurt voor de zomer het door Parlementaire agenda [02-06-2022] - CD
zijn voorganger toegezegde afbouwplan van
Mijnbouw/Groningen
fossiele winning in relatie tot de 1,5 graden
doelstelling uit het Klimaatakkoord.

Onderhanden

De Staatsecretaris zegt toe de resultaten van
Parlementaire agenda [30-06-2022] - CD
lopend onderzoek naar de effecten van injectie van Mijnbouw/Groningen
water of stikstof in gasvelden dit najaar aan de
Kamer te sturen.

Onderhanden

De staatssecretaris komt voor het zomerreces
Parlementaire agenda [02-06-2022] - CD
terug op de vraag van lid Kröger over de juridische Mijnbouw/Groningen
mogelijkheden voor het weren van Gazprom in
het energiesysteem.

Onderhanden

De staatssecretaris stuurt voor volgende debat de Parlementaire agenda [02-06-2022] - CD
brief over de aanpak van onuitlegbare verschillen Mijnbouw/Groningen
in de schade-afhandeling en versterking.

Onderhanden

De staatssecretaris stuurt in de tweede helft van Parlementaire agenda [02-06-2022] - CD
het jaar een brief over zoutwinning aan de Kamer. Mijnbouw/Groningen

Onderhanden

De staatssecretaris brengt voor het einde van het Parlementaire agenda [02-06-2022] - CD
jaar breder in kaart wat de parlementaire enquête Mijnbouw/Groningen
betekent voor een aantal dingen, waaronder
psychologische gevolgen.

Onderhanden

De staatssecretaris zegt toe dat hij een bezoek aan Parlementaire agenda [11-05-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen (CD d.d. 30/3)
Haaksbergen zal brengen en daar de wens van
het lid Kroger zal bespreken.

Onderhanden

Parlementaire agenda [17-02-2022] - Plenair
De staatssecretaris zegt toe een tussentijdse
evaluatie te houden van de Mijnbouwwet na drie debat Mijnbouw
jaar.

Onderhanden

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe dat de
onafhankelijke commissie verschillen (naar
aanleiding van het advies Wientjes) binnen drie
maanden verslag uitbrengt.

Onderhanden

De staatssecretaris stuurt in juni de
maatschappelijke kostenbaten analyse voor
Schoonebeek naar de Kamer.

Parlementaire agenda [06-12-2022] - WGO
Groningen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

218

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe dat hij zal
kijken of de groep bewoners die door de
(vertraagde) versterkingsoperatie een hogere
energierekening hebben, te identificeren is.

Parlementaire agenda [20-12-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen (CD 29/9)

Onderhanden

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe in het
Parlementaire agenda [06-12-2022] - WGO
eerste kwartaal van 2023 het rapport naar
Groningen
aanleiding van de quick scan aardgasvrij naar de
Kamer te sturen.

Onderhanden

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe begin 2023 Parlementaire agenda [20-12-2022] - TMD
een brief aan de Kamer te sturen over nazorg bij Mijnbouw/Groningen (CD 29/9)
mijnbouwactiviteiten.

Afgedaan met Kamerbrief Herziening
mijnbouwbeleid: nazorg en zorgplicht,
Kamerstuk 32 849, nr. 215

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe om de
Parlementaire agenda [06-12-2022] - WGO
contourennota over de wijziging van de
Groningen
Mijnbouwwet voor de Kerst aan de Kamer te doen
toekomen.

Afgedaan met Kamerbrief Contourennota
aanpassing Mijnbouwwet Kamerstuk 32 849, nr.
214

De Staatssecretaris Mijnbouw stuurt een brief over Parlementaire agenda [20-12-2022] - TMD
nazorg bij Mijnbouwactiviteiten naar de Kamer
Mijnbouw/Groningen (CD 30/6)
begin 2023.

Onderhanden

Parlementaire agenda [06-12-2022] - WGO
De Staatssecretaris Mijnbouw stuurt uiterlijk in
januari 2023 het rapport over gaswinning in relatie Groningen
tot de klimaatdoelen naar de Kamer.

Onderhanden

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe de
contourennota voor de wijziging van de
Mijnbouwwet voor het volgende CD naar de
Kamer te sturen.

Afgedaan met Kamerbrief Contourennota
aanpassing Mijnbouwwet Kamerstuk 32 849, nr.
214

Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt een brief toe Parlementaire agenda [20-12-2022] - TMD
aan de Kamer over de verklaring van de top in
Mijnbouw/Groningen (CD 29/9)
Montreal over biodiversiteit en de gevolgen voor
de Waddenzee.

Onderhanden

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt de Kamer een Parlementaire agenda [20-12-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen (CD 29/9)
reactie toe op de zes punten van de Historische
Vereniging Harlingen.

Onderhanden

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt de Kamer toe Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
opnieuw in gesprek te gaan met de sector (Element Mijnbouw/Groningen
NL) om te bespreken of er mogelijkheden voor
versnelling zijn met betrekking tot gasproductie op
de Noordzee.

Onderhanden

De staatssecretaris stuurt een reactie op de zes
punten van de Historische Vereniging Harlingen
naar de Kamer.

Parlementaire agenda [20-12-2022] - TMD
Mijnbouw/Groningen (CD 30/6)

Onderhanden

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt de Kamer toe Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
om vóór de behandeling van de novelle een brief Mijnbouw/Groningen
te sturen betreffende het regelen van een
aanwijzingsbevoegdheid voor het Instituut
Mijnbouwschade Groningen (ook in relatie tot de
mogelijkheid om schades bij Norg te kunnen laten
afhandelen).

Afgedaan met Kamerbrief 24 november 2022,
Wijziging voorstel van wet Tijdelijke Wet
Groningen aanwijzingsbevoegdheid Instituut
Mijnbouw Groningen, Kamerstuk 36 094, nr. 9

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt de Kamer toe Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
om onderzoek te doen naar de mogelijkheden voor Mijnbouw/Groningen
een andersoortig model schadevergoeding, en de
Kamer daarover begin 2023 te informeren, vóór
het eindrapport van de enquêtecommissie.

Afgedaan met Kamerbrief 31 januari 2023,
Onderzoeken schadeafhandeling en
funderingsproblematiek, Kamerstuk 33 529, nr.
1113

De Staatssecretaris Mijnbouw wil de
waardevermeerderingsregeling toespitsen op
mensen die lang wachten op een
schadevergoeding zegt toe de Kamer te zullen
informeren vóór 1 december.

Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

Afgedaan met Kamerbrief 14 oktober 2022,
Wijziging waardevermeerderingsregeling na
1 december 2022, Kamerstuk 33 529, nr. 1071

De Staatssecretaris Mijnbouw onderzoekt of
methodes zoals mediation in het
schadevergoedingsmodel kunnen worden
geïntroduceerd en zegt toe de Kamer hierover te
informeren voor het volgende CD van
30 november.

Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

Onderhanden

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe om voor
8 oktober 2022 een brief aan de Kamer te sturen
over het proces richting de herbeoordeling van

Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

Afgedaan met brief [13-10-2022] - Toelichting
stand van zaken tegemoetkoming voor bewoners
die een lagere vergoeding voor
waardedalingsschade ontvingen van de NAM
dan van het IMG, Kamerstuk 33 529, nr. 1070

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

219

Omschrijving van de toezegging
Vindplaats
de waardedalingsregeling, en daarin onder andere
te betrekken de resultaten van de consultatieronde
in mei ‘22 en de kwestie rondom de percentages.

Stand van zaken

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt de Kamer een Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
brief toe vóór het WGO over de mogelijkheden
Mijnbouw/Groningen
betreffende de toepassing van bewijsvermoeden
Norg.

Afgedaan met brief [29-11-2022] Schadeafhandeling rondom onder meer
gasopslag Norg en bewijsvermoeden,
Kamerstuk 33 529, nr. 1087

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt mevr. Van der Parlementaire agenda [22-11-2022] - Begroting
Plas (BBB) toe om in het WGO Groningen verslag Economische Zaken en Klimaat (XIII)
te doen van gesprekken over voortgang inzake de
stikstoffabriek Zuidbroek.

Afgedaan in Verslag Wetgevingsoverleg
Groningen, 6 december 2022

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe een
vervolgbrief over de zogenaamde
verschillenanalyse naar de Kamer te sturen,
voorzien van de concrete voorbeelden, en die
uiterlijk één week voor het volgende CD van
30 november aan de Kamer te sturen.

Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

Afgedaan met brief [24-11-2022] - Verschillen in
de schadeafhandeling en versterkingsopgave als
gevolg van de gaswinning in Groningen,
Kamerstuk 33 529, nr. 1085

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe om het
Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
rapport van de verbinder over de dorpenaanpak Mijnbouw/Groningen
dat in oktober 2022 wordt uitgebracht, te voorzien
van een reactie en vóór het volgende CD naar de
Kamer te sturen.

Afgedaan met brief [24-11-2022] - Reactie advies
dorpenaanpak, Kamerstuk 33 529, nr. 1084

De Staatssecretaris Mijnbouw informeert de
Kamer vóór het volgende CD over de financiële
situatie met betrekking tot de
monumentenregeling.

Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

Afgedaan met brief Kamerbrief matching
financiering regelingen Rijksmonumenten
aardbevingsgebied Groningen, Kamerstuk 32
156, nr. 121

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe voor
volgende commissiedebat een brief over de
schadeafhandeling naar Kamer te sturen.

Parlementaire agenda [06-12-2022] - WGO
Groningen

Afgedaan met brief 31-1-2023 Onderzoeken
schadeafhandeling en funderingsproblematie,
Kamerstuk 33 529, nr. 1113

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe dat in
Parlementaire agenda [06-12-2022] - WGO
januari 2023 de MKB-tafel bij elkaar komt en dat hij Groningen
de Kamer hierover per brief informeert.

Onderhanden

Parlementaire agenda [06-12-2022] - WGO
De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe bij de
Kamer schriftelijk terug te komen op de AMvB voor Groningen
Zoutkamp.

Onderhanden

De Staatssecretaris voor Mijnbouw zegt toe dat hij Parlementaire agenda [20-12-2022] - TMD
in gesprek gaat met energieleveranciers over
Mijnbouw/Groningen (CD 29/9)
bewoners die na terugkeer uit een wisselwoning
vast zitten aan een duurder energiecontract.

Onderhanden

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt de Kamer toe Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
om vóór de behandeling van de novelle een brief Mijnbouw/Groningen
te sturen betreffende het regelen van een
aanwijzingsbevoegdheid voor het Instituut
Mijnbouwschade Groningen (ook in relatie tot de
mogelijkheid om schades bij Norg te kunnen laten
afhandelen).

Afgedaan met brief [24-11-2022] – Wijziging
voorstel van wet Tijdelijke Wet Groningen
aanwijzingsbevoegdheid Instituut Mijnbouw
Groningen, Kamerstuk 36 094, nr. 9

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt de Kamer toe Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
om onderzoek te doen naar de mogelijkheden voor Mijnbouw/Groningen
een andersoortig model schadevergoeding, en de
Kamer daarover begin 2023 te informeren, vóór
het eindrapport van de enquêtecommissie.

Afgedaan met brief 31-1-2023 Onderzoeken
schadeafhandeling en funderingsproblematiek,
Kamerstuk 33 529, nr. 1113

De Staatssecretaris Mijnbouw wil de
waardevermeerderingsregeling toespitsen op
mensen die lang wachten op een
schadevergoeding zegt toe de Kamer te zullen
informeren vóór 1 december.

Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

Afgedaan met brief [14-10-2022] - Wijziging
waardevermeerderingsregeling na 1 december
2022, Kamerstuk 33 529, nr. 1071

De Staatssecretaris Mijnbouw onderzoekt of
methodes zoals mediation in het
schadevergoedingsmodel kunnen worden
geïntroduceerd en zegt toe de Kamer hierover te
informeren voor het volgende CD van
30 november.

Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
Mijnbouw/Groningen

Onderhanden

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt toe om voor
Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
8 oktober 2022 een brief aan de Kamer te sturen Mijnbouw/Groningen
over het proces richting de herbeoordeling van
de waardedalingsregeling, en daarin onder andere
te betrekken de resultaten van de consultatieronde
in mei ‘22 en de kwestie rondom de percentages.

Afgedaan met brief [13-10-2022] - Toelichting
stand van zaken tegemoetkoming voor bewoners
die een lagere vergoeding voor
waardedalingsschade ontvingen van de NAM
dan van het IMG, Kamerstuk 33 529, nr. 1070

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

220

Omschrijving van de toezegging

Vindplaats

Stand van zaken

De Staatssecretaris Mijnbouw zegt de Kamer een Parlementaire agenda [29-09-2022] - CD
brief toe vóór het WGO over de mogelijkheden
Mijnbouw/Groningen
betreffende de toepassing van bewijsvermoeden
Norg.

Afgedaan met brief [29-11-2022] Schadeafhandeling rondom onder meer
gasopslag Norg en bewijsvermoeden,
Kamerstuk 33 529, nr. 1087

Tabel 107 Toezeggingen Staatssecretaris Mijnbouw aan Eerste Kamer
Omschrijving van de toezegging
‒

Vindplaats

Stand van zaken
‒

‒

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

221

Bijlage 3: Afgerond evaluatie- en overig onderzoek
In het kader van operatie Inzicht in Kwaliteit van het kabinet is het overzicht
met beleidsdoorlichtingen omgevormd tot een Strategische Evaluatie
Agenda (SEA). Net als 2021 betrof 2022 een overgangs- en leerjaar met
een eerste uitwerking van de SEA, waarbij in 2022 een traditionele beleids­
doorlichting is afgerond.
In deze ‘Bijlage afgerond evaluatie- en overig onderzoek’ wordt ingegaan
op afgeronde onderdelen van de SEA in 2021 en 2022. Voor afgeronde
evaluaties/onderzoeken in het verslagjaar 2022 zijn tevens korte samenvat­
tingen met conclusies/aanbevelingen opgenomen die onder de desbetref­
fende tabellen worden weergegeven.
Tabel 108 SEA-thema: Goed functionerende markten voor bedrijven en consumenten/Goed werkende (digitale)
economie en markten
Thema

Type
Afronding
onderzoek

Status

Conclusies/aanbevelingen/toelichting
onderzoek

Begrotings- Vindplaats
artikel(en)

Goed functionerende markten Synthese
voor bedrijven en consumenten

2022

Afgerond In 2021 heeft de beleidsdoorlichting van artikel
1 van de EZK-begroting plaatsgevonden. Deze
is eind juni 2022 inclusief kabinetsreactie aan
de Kamer aangeboden.

1

Synthese

2027

Nog te
starten

1

Evaluatie roadmap digitaal
veilige hard- en software

ex-post

2022

Afgerond

1

Evaluatie subsidie ECP (DEbreed)

ex-post

2023

Lopend

1

Evaluatie bemiddelingsdienst
doven en slechthorenden

ex-post

2022

Afgerond

1

Kamerstuk 26 643,
nr. 906

Evaluatie van de instellingen
onder de waarborgwet

ex-post

2022

Afgerond

1

Kamerstuk 27 879,
nr. 89

Raad voor Accreditatie

ex-post

2021/2022 Afgerond

1

Kamerstuk 25 268,
nr. 203

Goed werkende (digitale)
economie en markten

De beleidsdoorlichting inzake beleidsartikel 1 is
in 2022 afgerond. Een belangrijk deel van het
digitale economie beleid is hierin
meegenomen. Een ander deel, het ICTinnovatiebeleid, was betrokken in de
doorlichtingen van artikel 2 en 3 van de EZK
begroting in 2020. Inmiddels is een groot deel
van het digitale economie beleid
samengebracht op artikel 1 van de EZK
begroting waarvoor conform de
ontwerpbegroting EZK 2023 een synthese
wordt voorzien in 2027.

Kamerstuk 30 991,
nr. 37

Instrumentevaluaties / monitor:
Kamerstuk 26 643,
nr. 867

Autoriteit Consument en Markt ex-post
(ACM)

2021

Afgerond

Bijdrage Nederlands
Normalisatie Instituut (NEN)

ex-post

2023

Nog te
starten

De doelmatigheid en
doeltreffendheid van het
functioneren van het CBS

ex-post

2022

Afgerond

1

Kamerstuk 25 268,
nr. 209

Adviesgroep Gids
Proportionaliteit

ex-post

2022

Afgerond

1

Kamerstuk 34 252,
nr. 23

Evaluatie Universele Postdienst ex-post

2022

Afgerond

1

Kamerstuk 29 502,
nr. 184

1
Deze evaluatie is vanwege beperkte capaciteit
uitgesteld naar 2023.

Kamerstuk 25 268,
nr. 195

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

222

Samenvatting afgeronde evaluaties 2022 SEA-thema: Goed functionerende
markten voor bedrijven en consumenten/Goed werkende (digitale)
economie en markten
Beleidsdoorlichting artikel 1 Goed functionerende economie en markten
De Europese interne markt, met inbegrip van vrij verkeer van goederen,
diensten, personen en kapitaal, vormt een kernonderdeel van de Europese
Unie en is cruciaal voor het Nederlandse verdienvermogen. Goed functio­
nerende markten die concurrentie stimuleren en waar de consument goed
wordt beschermd, leveren een belangrijke bijdrage aan economische groei
en innovatie. Een goed functionerende interne markt is niet vanzelf­
sprekend, zoals in de corona pandemie o.a. bleek met grenssluitingen. EZK
zet zich in EU-verband sterk in voor het competitief houden van markten,
voor eerlijke onderlinge verhoudingen in markten, het bevorderen van vrije
verkeer van diensten en goederen en bescherming van consumenten. Dit
doet EZK door zich onder andere in te zetten voor de verbetering van de
aanbestedingspraktijk, Europese afspraken t.a.v. consumentenbe­
scherming en door de actieagenda interne markt. De onafhankelijke
deskundigen vinden dat de uitvoering van de beleidsdoorlichting
zorgvuldig en professioneel is gedaan. Opmerkingen gaan over de weinige
bronnen voor de beleidsdoorlichting, over de beleidsvisie en over de
ingewikkeldheid en de manier van beleidsontwikkeling en -evaluatie. De
deskundigen vinden, net als Panteia, dat de planning van de evaluaties van
de afzonderlijke beleidsterreinen niet altijd samenloopt met de planning van
de beleidsdoorlichting zelf. Ook vinden zij dat de onderliggende evaluaties
onderling verschillen van aard, opzet en uitvoering. MEZK zal de aanbeve­
lingen benutten voor het verbeteren van de beleidsdoorlichting en de
onderliggende rapportages. Dit betreft o.a. het benoemen van besparings­
mogelijkheden, planning en de aanpassing van de doelstellingen van het
beleidsartikel.
Evaluatie roadmap digitaal veilige hard- en software
Uit de evaluatie van de roadmap uit 2018 kwamen aanbevelingen om stake­
holders nog meer te betrekken, de kenbaarheid te vergroten door op een
website over de voortgang van de maatregelen te rapporteren, en de
bijdrage van de roadmap aan de beleidsdoelstellingen beter meetbaar te
maken. De evaluatie gaf als suggesties voor de herijking van de beleids­
doelen in de roadmap: meer aandacht voor ketens en ketenveiligheid, meer
aandacht voor de verbinding tussen maatregelen, acties en betrokken
partijen, prioritering van maatregelen, meer aandacht voor participatie van
het ministerie van EZK in Europa en focussen op fabrikanten en leveranciers
in plaats van consumenten. Deze suggesties zijn meegenomen in de
totstandkoming van de Nederlandse Cybersecuritystrategie (NLCS) 2022,
waar het beleid ten aanzien van digitaal veilige hard- en software een
integraal onderdeel van uitmaakt.
Evaluatie bemiddelingsdienst doven en slechthorenden
In 2018 is KPN op grond van de Telecommunicatiewet aangewezen om de
telefoniedienst voor doven, slechthorenden en mensen met een spraakbe­
perking te verzorgen. Deze tekst- en beeldbemiddelingsdienst maakt het
mogelijk dat de doelgroep kan bellen met (horende) personen of instanties
via een bemiddelaar of gebarentolk. De aanwijzing voor deze bemidde­
lingsdienst loopt 30 september 2023 af. Onder meer ter voorbereiding op
een nieuwe aanwijzing is de uitvoering van de huidige bemiddelingsdienst
in 2022 geëvalueerd. Uit de evaluatie volgt dat de bemiddelingsdienst
functioneert conform de gestelde eisen. Verder zijn de gebruikers over het
algemeen tevreden over de dienst. De evaluatie beschrijft tevens een aantal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

223

aandachtspunten voor verbeteringen, waaronder de verruiming van de
openingstijden voor de beeldbemiddelingsdienst. Met het aanbieden van
de evaluatie aan de Tweede Kamer is toegezegd deze aandachtspunten
nader te bestuderen en in het eerste kwartaal van 2023 de Kamer verder te
informeren over het beleidsvoornemen met betrekking tot de nieuwe
aanwijzing.
Evaluatie van de instellingen onder de waarborgwet
De waarborginstellingen WaarborgHolland B.V. en Edelmetaal Waarborg
Nederland B.V. zijn aangewezen als (deeltijd) zelfstandig bestuursorganen
voor de wettelijke taken die volgen uit de Waarborgwet 2019. Deze taken
bestaan uit het waarborgen van voorwerpen op hun gehalte aan platina,
goud, palladium of zilver en deze voorwerpen voorzien van andere merken,
indien dat voortvloeit uit de Waarborgwet 2019. De waarborginstellingen
zijn in 2022 geëvalueerd, conform de verplichting daartoe in de Kaderwet
ZBO’s. De evaluatie toont aan dat het aannemelijk is dat de waarborginstel­
lingen hun taken in de periode 1 januari 2017 tot en met 31 december 2021
doelmatig en doeltreffend hebben uitgevoerd. Enkele aanbevelingen die
voortvloeien uit de evaluatie zien op het verbeteren van de transparantie
van kosten en tarieven, de omgang met doorlooptijden, de interne en
externe governance en het vergroten van de bekendheid van het waarborg­
stelsel. Verder concludeert het onderzoeksbureau dat deze evaluatie geen
aanleiding geeft om te pleiten voor grote veranderingen of afschaffing van
het huidige waarborgstelsel.
De doelmatigheid en doeltreffendheid van het functioneren van het CBS
De evaluatie concludeert in algemene zin dat het CBS in de periode
2016-2020 doeltreffend, doelmatig en onafhankelijk is geweest. Er worden
een aantal aanbevelingen gedaan. Zo wordt o.a. aanbevolen om de trans­
parantie in de werkprogramma's van het CBS te vergroten, om samen met
andere Europese statistiekbureaus in te zetten op het genereren van meer
vergelijkingsinformatie en de interactie tussen de eigenaar, opdrachtgever
en het CBS te versterken.
Adviesgroep Gids Proportionaliteit
Kwink concludeert dat het stelsel van wijziging van de Gids proportionaliteit
als zodanig functioneert; er is geen aanleiding om de kernelementen van
het stelsel aan te passen. Wel is er ruimte voor verbetering: Kwink geeft
een zestal aanbevelingen/lessen. EZK zal een lichte opvolging geven aan
het rapport: de kernelementen uit het stelsel blijven behouden, verbete­
ringen zijn in de loop van 2022 doorgevoerd.
Evaluatie Universele Postdienst
– Uit de evaluatie blijkt dat de uitvoering van de hoofdelementen van de
UPD (betaalbaarheid, toegankelijkheid en minimaal niveau van dienst­
verlening) op orde is. De evaluatie geeft geen directe aanleiding voor
aanpassing regelgeving. De wijziging van de Postwet die parallel in
behandeling is bij de Tweede Kamer staat los van de uitkomsten van
deze evaluatie.
– De informatievoorziening door de UPD verlener over de financiële stand
van zaken in relatie tot de UPD richting EZK en de Kamer kan beter
volgens de onderzoekers. Deze informatie is nodig voor het monitoren
van de publieke belangen en het tijdig kunnen interveniëren.
– Het kan zijn dat er in de toekomst een ander of minder complex tarie­
freguleringssysteem nodig is om de financiële houdbaarheid te borgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

224

–

Onderzoekers adviseren om meer zicht te krijgen op de ontwikkeling van
de vraag naar en het aanbod van post- en gerelateerde bezorgdiensten.
Dit om tijdig goede reguleringskeuzes te kunnen maken.

Tabel 109 SEA-thema: Steun- en herstelbeleid Corona
Thema

Type
Afronding
onderzoek

Steun- en herstelbeleid Corona Synthese

Status

Conclusies/aanbevelingen/toelichting
onderzoek

Begrotings- Vindplaats
artikel(en)

2026

Nog te
starten

Dit beleid dient ter ondersteuning en herstel
van het bedrijfsleven tijdens en na Covid-19.
Hierbij wordt samen opgetrokken met FIN en
SZW. Ieder departement neemt de
verantwoordelijkheid voor de eigen
maatregelen.

2 en 3

2020 e.v.

Lopend

Monitor om inzicht te krijgen in gebruikers van
steunmaatregelen en een traject om de
databronnen op microniveau van alle
ondersteuningsmaatregelen voor bedrijven te
koppelen aan het ABR van het CBS voor
impact-analyses (B&I, RvO, CBS). Deze datainfrastructuur biedt de basis voor een evaluatie
van het noodpakket (verwacht vanaf 2023),
waarvan betrokken departementen (FIN, SZW
en EZK) gebruik kunnen maken.

2 en 3

zie: Monitor
Coronamaatregelen

2021

Afgerond Het CPB is in december 2020 door FIN (i.s.m.
EZK en SZW) verzocht een analyse te maken
van de macro-economische effecten van de
opeenvolgende steunpakketten die door het
kabinet tijdens de Coronacrisis zijn ingezet en
de eerste resultaten in de zomer van 2021 te
publiceren. Doel is inzicht krijgen in hoeverre
de steunpakketten de economische schade van
de Coronamaatregelen hebben beperkt en
daarmee lessen te trekken voor de toekomst.
Specifiek is aandacht gevraagd voor de
samenstelling van de steunpakketten met
indien mogelijk onderscheid naar een aantal
grote maatregelen zoals de TVL, NOW, TOZO
en Uitstel van Belastingbetaling. Daarnaast
worden de economische uitkomsten in
Nederland waar mogelijk afgezet tegen de
ontwikkelingen in het buitenland. Deze
analyses bieden een basis voor het trekken van
lessen voor de toekomst en dienen als
bouwstenen voor vervolgevaluaties.

2 en 3

Kamerstuk 35 420,
nr. 453

2023

Nog te
starten

Instrumentevaluaties / monitor:
Monitor Coronamaatregelen ter ex-durante
ondersteuning bedrijfsleven

Onderzoek overkoepelende
macro-economische effecten
(CPB)

ex-durante

Garantieregeling evenementen ex-post

Ondersteunen specifieke doelgroep. Evaluatie
is doorgeschoven naar 2023.

2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

225

Tabel 110 SEA-thema: Ondernemerschap
Thema

Type
Afronding
onderzoek

Status

Ondernemerschap

Synthese

Nog te
starten

2025

Conclusies/aanbevelingen/toelichting
onderzoek

Begrotings- Vindplaats
artikel(en)
2

Toelichting met stand van inzicht:
Kamerstuk 32 359,
In 2020 heeft een doorlichting plaatsgevonden van artikel 2 en 3. Daarnaast heeft recentelijk ook een meta-evaluatie van het
kapitaalmarktinstrumentarium plaatsgevonden. De conclusie daarbij is dat het deel van de beleidsmix dat de toegang tot
nr. 4 – bijlage
kapitaalmarktfinanciering beoogt te vergroten (met garanties en kredietenfaciliteiten) er in slaagt additionaliteit bij de
Innovatieve
ondersteunde bedrijven te realiseren. Bedrijven verwerven op de kapitaalmarkt additionele financiering voor hun
Samenleving
bedrijfsactiviteiten, die zonder overheidsondersteuning niet verworven zouden zijn. Op het terrein van de fiscale
ondernemerschapsbevordering is relatief weinig bekend over de additionaliteit. Dialogic stelde eerder vast dat additionaliteit niet
aannemelijk lijkt op het terrein van fiscale ondernemerschapsstimulering, in de zin dat het niet bijdraagt aan meer innovatie en
ondernemersgroei. Deze instrumenten richten zich echter niet louter op innovatiebevordering, maar zijn ook bedoeld om
ondernemerschap in algemene zin te bevorderen. De evaluatieplanning is er op gericht om in 2025 een nieuw synthese onderzoek
te doen naar de thema’s op het gebied van ondernemerschap.
Instrumentevaluaties / monitor:
BMKB

ex-post

2022

Afgerond Dit betreft de reguliere evaluatie, exclusief
corona

2

Kamerstuk 32 637,
nr. 502

Fiscale regelingen gericht op
bedrijfsopvolging

ex-post

2022

Afgerond

2

Kamerstuk 35 925
IX, nr. 30

Regionale
Ontwikkelingsmaatschappijen
(ROM's)

ex-post

2022

Afgerond Dit betreft de reguliere evaluatie van de ROM's.
Coronamaatregelen worden apart
geëvalueerd, hoewel deze wel effect gehad
kunnen hebben op het reguliere
instrumentarium. In die hoedanigheid wordt
dit wel aangestipt.

2

Kamerstuk 32 637,
nr. 502

Qredits

ex-post

2022

Afgerond Dit betreft de reguliere evaluatie, exclusief
corona

2

Kamerstuk 32 637,
nr. 502

Evaluatie MKB-toets

ex-post

2021

Afgerond

2

Kamerstuk 32 637,
nr. 476

Fiscale regelingen startups/
gebruikelijk loonregeling
innovatieve startups

ex-post

2022

Afgerond

2

Kamerstuk 36 202,
nr. 3

Evaluatie Startupdelta en
Techleap

ex-post

2022

Lopend

2

Fiscale
ondernemerschapsregelingen

ex-post

2023

Nog te
starten

Agentschapsdoorlichting RVO

overig

2022

Afgerond

Invest-NL

overig

2022

Afgerond

Is doorgeschoven naar 2023

2
1, 2, 3, 4 en 5 Doorlichting RVO
2

Kamerstuk 35 123,
nr. 40

Samenvatting afgeronde evaluaties 2022 SEA-thema: Ondernemerschap
Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)
Op 21 april 2022 is de evaluatie van de Borgstelling MKB-kredieten (BMKB)
afgerond en gepubliceerd door Panteia. De BMKB is één van de oudste
(1915) overheidsregelingen in Nederland en heeft als doel om kleine en
middelgrote bedrijven (MKB) die in de kern gezond zijn qua rentabiliteit en
continuïteit, maar te weinig zekerheden hebben, te ondersteunen bij het
verkrijgen van krediet dat men anders niet zou hebben gekregen. Het
onderzoek is uitgevoerd door middel van desk research, kwantitatieve
analyses, interviews en enquête. Uit de evaluatie blijkt dat de BMKB als
regeling doeltreffend en doelmatig is. De BMKB zorgt in veel gevallen voor
de benodigde financiering die bedrijven anders niet hadden gekregen. De
BMKB heeft daarnaast een positief effect op de omzetgroei, rentabiliteit,
solvabiliteit en het zekerhedenoverschot. Sinds 2016 is de regeling kosten­
dekkend. Aanbevelingen uit de evaluatie waren onder andere om de
regeling meer te digitaliseren, de provisie te verlagen en de introductie van
de BMKB-Groen. Inmiddels zijn de meeste aanbevelingen opgevolgd en is
de BMKB-Groen geïntroduceerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

226

Fiscale regelingen gericht op bedrijfsopvolging
Eind april 2022 heeft het CPB het rapport van de evaluatie opgeleverd. De
evaluatie betreft de bedrijfsopvolgingsregelingen (BOR) in de schenk- en
erfbelasting, de doorschuifregeling (DSR) in de inkomstenbelasting (IB) bij
overdracht van aanmerkelijk belang respectievelijk bij doorschuiven van
de stakingswinst, de stakingsaftrek in de inkomstenbelasting en de
vrijstelling overdrachtsbelasting bedrijfsoverdracht in de familiesfeer en ten
slotte een aantal regelingen in de Invorderingswet. Bij de DSR gaat het om
belastinguitstel en bij de BOR om belastingafstel. De evaluatie was met
name gericht op de BOR en de DSR vanwege het feit dat deze het grootste
(budgettaire) belang en de grootste maatschappelijke impact kennen. De
belangrijkste conclusies voor de BOR zijn dat de vrijstelling goingconcern­
waarde doeltreffend maar niet doelmatig is. Dit omdat bij een groot deel
van de bedrijfsopvolgingen bij de verkrijgers, schenkers of erflaters
voldoende vrije middelen beschikbaar zijn om de erf- of schenkbelasting
direct te betalen. Het CPB concludeert verder dat het niet mogelijk is om
de noodzakelijkheid en de doelmatigheid van de DSR kwantitatief te
toetsen. De kabinetsreactie op de evaluatie bevat een aantal kanttekeningen
met betrekking tot de beschikbaarheid van vrije middelen om de erf- of
schenkbelasting direct te betalen. Aangekondigd is dat in de komende
maanden onderzoek zal worden gedaan naar de beste manier om de fiscale
regelingen gericht op bedrijfsoverdracht verder aan te passen met als doel
een positief effect op de doelmatigheid en uitvoerbaarheid van de
regelingen.
Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM's)
ROM’s zijn actief om de innovatie- en concurrentiekracht van Nederlandse
regio’s te bevorderen. De ROM’s zijn over de periode 2016-2022
geëvalueerd. Deze evaluatie is uitgevoerd door Buck Consultants en
bestond uit een kwantitatieve analyse, econometrisch onderzoek en het
houden van enquêtes en interviews. In de evaluatie is gekeken naar de
doeltreffendheid en doelmatigheid van de inspanningen van de ROM’s op
hun drie kerntaken: investeren, innoveren, en internationaliseren. De
evaluatie schetst over het geheel een positief beeld van de toegevoegde
waarde van de ROM’s waarbij de meerwaarde vooral zit in de geïntegreerde
aanpak van investeren, innoveren en internationaliseren in de regio waarbij
gelijktijdig de verbindingen met landelijk beleid worden georganiseerd.
De evaluatie geeft aan dat het lastig is om de doelmatigheid en doeltref­
fendheid van de ROM-activiteiten scherp kwantitatief te onderbouwen. Wel
kan gesteld worden dat ROM’s over het algemeen hun (output gerelateerde)
kritieke prestatie indicatoren (KPI’s) realiseren voor alle drie de ROM-taken.
De belangrijkste beleidsaanbeveling van het onderzoeksbureau is om de
betrokkenheid van het Rijk in de ROM’s als uitvoeringsorganisatie te
continueren.
Qredits
Qredits verstrekt relatief kleine (tot 250 duizend euro) kredieten aan
(startende) ondernemers met een goed ondernemingsplan die niet in
aanmerking komen voor het reguliere aanbod van financiering door bijvoor­
beeld banken. De (tweede) evaluatie van Qredits is uitgevoerd door het
bureau SEO, waarbij gebruik is gemaakt van microdata-analyse: differencein-difference-regressie, klanttevredenheidsdata en deskresearch. Qredits
heeft een belangrijke positie in het financierslandschap voor starters en
kleine ondernemers. Uit de evaluatie blijkt dat Qredits deze kredieten
doeltreffend en doelmatig aanbiedt. Qredits heeft een positief effect op de
omzet en werkgelegenheid van ondernemers. Dit geldt zowel voor
bestaande als startende bedrijven. Bij starters zijn de gevonden effecten van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

227

Qredits-financiering over de gehele linie groter. Qredits verstrekt op een
efficiënte manier financiering. In vergelijking met buitenlande peers maakt
Qredits relatief weinig operationele kosten. De drie belangrijkste aanbeve­
lingen zijn: i) Waak voor onbedoelde concurrentie met alternatieve
financiers; ii) Zet starters verder centraal, hier kan Qredits met name een
verschil maken; iii) evalueer periodiek de onderlinge afhankelijkheden en
verwachtingen van Qredits en EZK en expliciteer gezamenlijke ambities en
werkafspraken voor de toekomst.
Fiscale regelingen startups/gebruikelijk loonregeling innovatieve startups
Met Prinsjesdag 2022 is de evaluatie van de gebruikelijk loonregeling voor
innovatieve startups aangeboden aan de Tweede Kamer. De evaluatie is
uitgevoerd op basis van aangiftegegevens en een enquête, die is uitgezet
door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO). De regeling is
negatief beoordeeld op doeltreffendheid. Door deze negatieve beoordeling
is het niet mogelijk om een concreet oordeel te vellen over de doelma­
tigheid. Daarnaast is gebleken dat de regeling niet voldoet aan de toets­
ingselementen van het Toetsingskader Fiscale Regelingen (TFR). Om deze
reden is de regeling per 31 december 2022 beëindigd. Er is sprake van
overgangsrecht voor bestaande gevallen tot 1 januari 2025.
Agentschapsdoorlichting Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
RVO is een agentschap van EZK die voor verschillende opdrachtgevers
beleid uitvoert dat gericht is op het creëren van een gunstig ondernemers­
klimaat. RVO adviseert en ondersteunt ondernemers en beleidsmede­
werkers op het gebied van duurzaamheid, zakendoen over de grenzen,
agrarisch ondernemen en innovatie. Kwink heeft in 2022 een doorlichting
over het functioneren van RVO in de periode 2014 ‒ 2020 opgeleverd aan
de hand van interviews en deskstudie. Het onderzoekrapport concludeert
onder meer dat RVO stappen heeft gezet om de doelen opgavegericht,
talentgericht, klantgericht en datagedreven werken uit de Agenda 2022 te
bereiken. Opdrachtgevers zijn over het geheel genomen tevreden over de
dienstverlening en de onderlinge samenwerking. RVO wordt binnen EZK als
voorloper beschouwd op het gebied van datagedreven werken. Er zijn geen
signalen dat RVO ondoelmatig werkt en in de aansturing is hier bovendien
aandacht voor. De bestaande indicatoren en kengetallen bieden echter
onvoldoende basis om goed inzicht te hebben in en grip te houden op de
doelmatigheid. RVO onderkent dit en werkt aan de opvolging van de verbe­
tervoorstellen uit een onderzoek naar grip en sturing op kostenefficiency dat
in 2020 is uitgevoerd.
Invest-NL
Invest-NL heeft tot doel om bij te dragen aan het financieren en realiseren
van maatschappelijke transitieopgaven door ondernemingen en aan het
bieden van toegang tot ondernemingsfinanciering, indien de markt hierin
onvoldoende voorziet. In december 2022 heeft onderzoeksbureau Dialogic
een tussentijdse evaluatie uitgevoerd conform de Machtigingswet
oprichting Invest-NL. Er is gebruik gemaakt van deskstudie, analyses van
projectdata en dossiers en interviews. Gelet op de beperkte tijdsduur sinds
de oprichting van Invest-NL heeft dit onderzoek zich niet gericht op doeltref­
fendheid en doelmatigheid. Dit zal echter wel onderdeel zijn van de
volledige evaluatie die zeven jaar na oprichting zal plaatsvinden. De onder­
zoekers concluderen dat Invest-NL laat zien dat het uit de voeten kan met
het huidige mandaat en dat er investeringen plaatsvinden ondanks de
randvoorwaarden. Hierdoor is er geen noodzaak het mandaat aan te passen.
Er is een groot budget vrijgekomen waarmee tot nu toe voor meer dan
€600 miljoen direct in mkb-bedrijven en indirect in fondsen is geïnvesteerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

228

Vooralsnog is de ontwikkeltaak minder zichtbaar dan de financieringstaak.
Voor de toekomst is met name de verdere profilering en positionering van
Invest-NL van belang.
Tabel 111 SEA-thema: Innovatiebeleid
Thema

Type
Afronding
onderzoek

Innovatiebeleid

Synthese

Status

Conclusies/aanbevelingen/toelichting
onderzoek

2025

Begrotings- Vindplaats
artikel(en)
2 en 3

Toelichting met stand van inzicht:
In 2020 heeft een doorlichting plaatsgevonden van artikel 2 en 3. Innovatie is van groot belang voor het welzijn en de welvaart van Kamerstuk 32 359,
alle Nederlanders. Het beeld dat uit de evaluaties naar voren komt over de beleidsmix van het bedrijvenbeleid bevestigt in grote nr. 4 – bijlage
lijnen het beeld dat ook al de voorgaande beleidsdoorlichting naar voren is gekomen. Van instrumenten die zich direct richten op Innovatieve
R&D- en innovatiebevordering (Innovatiekrediet, WBSO, Innovatiebox, MIT en SBIR) is het aannemelijk dat de interventies
Samenleving
doeltreffend zijn. Vooral voor de fiscale innovatiestimulering (WBSO) en ook voor de Innovatiekredieten zijn substantiële
additionele effecten van het beleid vastgesteld. Ook van de innovatiemaatregelen die zich richten op kennisoverdracht tussen
onderzoeksinstellingen en bedrijven en op publiek-private onderzoeksamenwerking (PPS, zoals de TKI’s), een kerndoel van het
beleid en een belangrijk middel om innovaties tot stand te laten komen, is het aannemelijk dat ze in meer of mindere mate
additionaliteit realiseren, zo laten de evaluaties zien. De evaluatieplanning is erop gericht om in 2025 opnieuw een
syntheseonderzoek uit te kunnen voeren voor het thema innovatie.
Instrumentevaluaties / monitor:
Monitor Missiegedreven
ex-durante
Eerste
Topsectoren- en Innovatiebeleid
resultaten
in 2021

Lopend

Evaluatie NSO

ex-post

2022

Afgerond

Innovatieprestatiecontracten
(IPC)

ex-post

2023

Nog te
starten

Toegepast onderzoek; TO2instellingen (TNO, Deltares,
Marin, NLR, ECN, Wageningen
Research)

ex-post

2021

Afgerond

2

Kamerstuk 32 637,
nr. 453

Evaluatie subsidieregeling
Instituten voor toegepast
onderzoek (TO2-regeling)

ex-post

2022

Afgerond

2

Kamerstuk 32 637,
nr. 453

Fundamenteel en toegepast
onderzoek

ex-post

2023

Lopend

3

PPS-toeslag (voorheen TKItoeslag)

ex-post

2021

Afgerond

2

Kamerstuk 33 009,
nr. 101

NWO-TTW

ex-post

2022

Afgerond Betreft specifiek het EZK-gefinancierde deel
NWO-TTW

2

Kamerstuk 33 009,
nr. 118

Evaluatie MIT

ex-post

2023

Nog te
starten

2

De Monitoring en effectmeting (M&E) van het
innovatiebeleid (Innovatiehelix, voorheen het
Missiegedreven Topsectoren- en
Innovatiebeleid) is in opbouw. Op deze wijze
zullen eerste data verzameld worden. Zie
tevens de voortgangsrapportage van het
missiegedreven topsectoren- en
innovatiebeleid in de afgelopen jaren
(Kamerstuk 33 009, nr. 102). Dit kan later input
vormen voor de evaluatie-aanpak die in de
«Expertcommissie Evaluatiemethoden» wordt
uitgewerkt.

Deze evaluatie van IPC wordt in samenhang
met de evaluatie MIT uitgevoerd.

Deze evaluatie van MIT wordt in samenhang
met de evaluatie IPC.

2

zie: Monitor
Missiegedreven
Topsectoren- en
Innovatiebeleid

2

Kamerstuk 24 446,
nr. 77

2

Samenvatting afgeronde evaluaties 2022 SEA-thema: Innovatiebeleid
Evaluatie Netherlands Space Office (NSO)
In 2022 is de evaluatie van het Netherlands Space Office (NSO) over de
periode 2014-2021 afgerond. Het NSO richt zich op het uitvoeren van het
ruimtevaartbeleid en het adviseren bij de voorbereiding ervan. Het evalua­
tieonderzoek is uitgevoerd door Technopolis en heeft plaatsgevonden op
basis van kwalitatieve methoden, waaronder interviews en enquêteon­
derzoek onder stakeholders. Uit de evaluatie blijkt dat het NSO op doeltref­
fende en doelmatige wijze zijn taken uitvoert. Er zijn aanbevelingen gedaan
voor verbeterrichtingen, mede met het oog op een nieuw op te stellen
convenant over de taken, aansturing en verantwoordelijkheden van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

229

NSO. In een beleidsreactie als onderdeel van de Kamerbrief ‘Ruimtevaart­
beleid 2022’ (Kamerstuk 24 446, nr. 78) is door de minister van EZK (mede
namens de ministers van OCW en I&W) aangegeven dat het NSO de verbe­
terrichtingen samen met de relevante departementen oppakt en dat de
conclusies hiervan in 2023 worden uitgewerkt in het nieuwe convenant.
Evaluatie subsidieregeling Instituten voor toegepast onderzoek (TO2regeling)
In de Visie op het Toegepast Onderzoek (Kamerstuk 32 637, nr. 68) heeft
het kabinet toegezegd om de organisaties voor toegepast onderzoek (TO2)
elke vier jaar te evalueren op kwaliteit en impact van het onderzoek. De TO2instellingen zijn voor het laatst geëvalueerd over de jaren 2016-2019, waarbij
ook de doeltreffendheid en doelmatigheid van de Rijksbijdrage aan de TO2instellingen is onderzocht (Kamerstuk 32 637, nr. 453). Aangezien in de
evaluatie van de TO2-instellingen ook de doeltreffendheid en doelmatigheid
van de Rijksbijdrage zijn betrokken, is hiermee tevens voorzien in een
evaluatie van de subsidieregeling Instituten voor toegepast onderzoek. In
de Kamerbrief ‘Innovatie en impact’ van 11 november 2022 (Kamerstuk
33009, nr. 117) is aangegeven dat het kabinet op grond van de uitkomsten
van de evaluatie van de TO2-instellingen heeft besloten de financiering van
de TO2’s te continueren. Dat gebeurt op basis van de subsidieregeling
Instituten voor toegepast onderzoek en de TNO-wet. Dit betekent dat de
subsidieregeling Instituten voor toegepast onderzoek in 2023 met vijf jaar
wordt verlengd.
NWO-TTW
In 2022 heeft een evaluatie plaatsgevonden van de EZK-bijdrage aan NWOTTW over de periode 2016-2020. Het betreft concreet een evaluatie van
het Perspectief-programma van NWO-TTW, aangezien de EZK-bijdrage van
NWO-TTW daaraan wordt besteed. Het evaluatieonderzoek is uitgevoerd
door een consortium bestaande uit Technopolis, SEO Economisch
Onderzoek en Dialogic. Het heeft plaatsgevonden op basis van kwalitatieve
en kwantitatieve methoden, waaronder interviews, enquêteonderzoek en
econometrische analyse met microdata. De onderzoekers komen tot
positieve conclusies over de doeltreffendheid en de doelmatigheid van
het beleid en de doelmatigheid van de uitvoering. Er is ook een aantal
aanbevelingen geformuleerd voor verbetering van het beleid en de
uitvoering. In de beleidsreactie heeft de minister van EZK aangegeven dat
ze aanpassingen in het Perspectief-programma op basis van de aanbeve­
lingen zal aanbrengen in afstemming met NWO-TTW.
Tabel 112 SEA-thema: Expertcommissie evaluatiemethoden
Thema

Type
Afronding
onderzoek

Overig:
Expertcommissie
2022
evaluatiemethoden (Theeuwes Ontwikkeling
2.0)
evaluatieaanpak

Status

Conclusies/aanbevelingen/toelichting
onderzoek

Afgerond Als vervolg op de aanbevelingen van de
beleidsdoorlichting van het bedrijvenbeleid.
Onderzoek staat in het teken van een
doorontwikkeling en aanvulling van bestaande
evaluatiepraktijk met evaluatieaanpakken die
kunnen worden benut voor systeem- en
transitie-evaluaties, zoals het missiegedreven
innovatiebeleid (inclusief de bijdrage hieraan
van de topsectoren) en het CO2-reductiebeleid.

Begrotings- Vindplaats
artikel(en)
1, 2, 3, 4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

Durf te leren, ga
door met meten

230

Samenvatting afgerond onderzoek 2022 SEA-thema: Expertcommissie
evaluatiemethoden
Rapport Expertcommissie evaluatiemethoden systeem- en transitiebeleid
In 2012 verscheen het rapport «Durf te meten» van de expertcommissie
Theeuwes. Het rapport bood zeer nuttige handvatten om delen van het EZKinstrumentarium methodologisch en ook kwantitatief te evalueren, o.a.
door gebruik van econometrische technieken en behandel- en controle­
groep. Er is nu aanzienlijk meer bekend over de effecten van het
Nederlandse bedrijvenbeleid dan zo’n tien jaar geleden. Maar de aanpak
blijkt niet goed toepasbaar bij de evaluatie van systeem- en transitiebeleid.
In oktober 2022 is daartoe door een nieuwe expertcommissie onder leiding
van Ter Weel het rapport «Durf te leren, ga door met meten» gepubliceerd.
Dit rapport biedt een overzicht van zowel kwantitatieve als kwalitatieve
onderzoeksmethoden, evaluatiekaders en een beslisboom waarmee de
effectiviteit van systeem- en transitiebeleid inzichtelijk kan worden gemaakt.
Dit rapport is een eerste aanzet. De komende jaren moet duidelijkheid
verschaffen over welke kaders, methoden en technieken adequaat de
doeltreffendheid en doelmatigheid van dergelijk beleid kunnen vaststellen
en welke databehoefte daarbij komt kijken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

231

Tabel 113 SEA-thema: Klimaatbeleid
Thema

Type
Afronding
onderzoek

Lerende evaluatie Klimaatbeleid Synthese

Status

Conclusies/aanbevelingen/toelichting
onderzoek

Begrotings- Vindplaats
artikel(en)

2024

Lopend

De Klimaatwet bepaalt dat iedere vijf jaar een
herijking van de opgave plaatsvindt op basis
van een evaluatie. Er is voor gekozen om dit te
doen via een «lerende evaluatie» (zie:
Kamerstuk 32 813, nr. 901). In deze lerende
evaluatie is in 2022 in samenspraak met
betrokken partijen de scope bepaald (zie:
Scoping lerende evaluatie klimaatbeleid;
Planbureau voor de Leefomgeving) en wordt
dit vervolgens in 2023 en 2024 uitgevoerd. De
uitkomsten worden in het nieuwe klimaatplan
2024 betrokken.

4

Lopend

Eind 2021 werd het "Dashboard Klimaatbeleid"
gelanceerd. Het dashboard biedt jaarlijks een
objectief inzicht in de voortgang van het beleid
in het Klimaatplan (dat voor een belangrijk deel
is bepaald door het Klimaatakkoord). Een
samenvatting van de resultaten uit het
«Dashboard Klimaatbeleid» is opgenomen in
de Klimaatnota 2022 (Kamerstuknummer 32
813, nr. 1112).

2 en 4

Kamerstuk 32 813,
nr. 1112

Instrumentevaluaties sector
Elektriciteit en Industrie:
Monitor Klimaatbeleid

ex-durante

2020 e.v.

Studiegroep Invulling
Klimaatopgave Green Deal

ex-ante/exdurante

2021

Afgerond Ambtelijke studiegroep die vanuit een brede
blik analyseert wat de gevolgen van een
aangescherpte Europese reductiedoelstelling
is voor 2030 en wat vanuit Nederland mogelijke
strategieën zijn om hier invulling aan te geven.

4

Kamerstuk 32 813,
nr. 664

Fiscale regelingen
Energiebelasting

ex-post

2021

Afgerond In samenwerking met FIN; FIN heeft het
voortouw.

4

Kamerstuk 31 239,
nr. 330

Evaluatie Opslag Duurzame
Energie

ex-post

2021

Afgerond Evaluatie en toekomstverkenning ODE

4

Kamerstuk 30 196,
nr. 752

Monitor RES 1.0 (Regionale
Energie Strategie)

ex2021 / 2023 Afgerond PBL monitort de voortgang van de RES’en. In
durante /ex-post
de Monitor wordt gereflecteerd op de stand van
zaken rond de RES 1.0. PBL analyseert of met
de voorstellen van de 30 energieregio’s het doel
van 35 terawattuur (TWh) kan worden bereikt,
en kijkt daarbij naar de ontwikkelingen rond
de thema’s ruimtelijke inpassing,
maatschappelijk draagvlak en capaciteit van
het elektriciteitsnetwerk. PBL monitor 2.0 is
naar verwachting eind 2023 gereed.

4

Kamerstuk 32 813,
nr. 956

Evaluatie SDE+

ex-post

2022

4

Kamerstuk 31 239,
nr. 343

Evaluatie TSE-Mooi/DEI+/HER

ex-post

2023

Lopend

Verwachte afronding eerste helft 2023.

4

Sectorevaluatie CO2reductieaanpak energieintensieve Industrie

ex-ante

2021

Afgerond Hierbij is aangesloten bij een door de OECD uit
te voeren onderzoek in 2020/21 voor EZK en DG
Reform van de Europese Commissie naar het
Nederlandse CO2- reductiebeleid voor de
Nederlandse industrie (informele ex-ante
beleidsdoorlichting).

2 en 4

Evaluatie Regeling Indirecte
kostencompensatie ETS (IKCETS)

ex-post

2022/2023

Lopend

2 en 4

Speelveldtoets impact
klimaatbeleid industrie

ex- ante

2022

Afgerond Betreft een bijlage bij het Belastingplan 2023

2 en 4

Afgerond

Policies for a
climate-neutral
industry; lessons
from the
Netherlands

Kamerstuk 36 202,
nr. 6

Samenvatting afgeronde evaluaties 2022 SEA-thema: Klimaatbeleid
Evaluatie SDE+
De evaluatie van de SDE+ die in december 2021 door onderzoeksbureau
Trinomics is afgerond, richtte zich op de doeltreffendheid en doelmatigheid
van de regeling. Daarnaast is geïnventariseerd of externe kosten geadres­
seerd zouden kunnen worden in de SDE++-regeling en zo ja, welke.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

232

Trinomics concludeerde dat de SDE+ een kosteneffectief instrument is
vergeleken met instrumenten van buurlanden en een grote bijdrage
geleverd heeft aan het opschalen van hernieuwbare energieproductie,
hoewel niet voldoende om het hernieuwbare-energiedoel van 2020 te
behalen. Het overgrote deel van de projecten zou zonder de SDE+ niet zijn
gerealiseerd. De opschaling van hernieuwbare warmteproductie is echter
achtergebleven en Trinomics concludeert dat de regeling in zijn huidige
vorm onvoldoende is voor de opschaling van hernieuwbare warmtepro­
ductie. Verder concludeerde Trinomics dat er bij zon- en windprojecten
gedurende een aantal jaren een risico op overwinsten heeft bestaan.
Opsplitsing van categorieën heeft bijgedragen aan de beperking van
overwinsten. Trinomics signaleerde ook een ongewenste mate van nonrealisatie bij zon-PV op dak. Trinomics concludeerde tot slot dat het voor
veel externe effecten vanwege de complexiteit niet haalbaar lijkt om die mee
te wegen in de SDE++-rangschikking.
Speelveldtoets impact klimaatbeleid industrie
De speelveldtoetsen die EZK de afgelopen jaren heeft laten uitvoeren zijn
bedoeld als ex-ante beleidsevaluaties, specifiek gericht op weglekrisico’s
van klimaatbeleid voor de industrie. De 6 bedrijfscasussen in de speelveld­
toets van 2022 bouwen voort op eerder werk van PwC in de speelveldtoets
2019/2020 en geven zicht op de micro verschillen in de effecten van de
ingezette instrumenten, zoals het aflopen van de IKC-ETS regeling,
voorgenomen wijzigingen van de CO2-heffing en aanpassingen van de
energiebelasting. Die effecten zijn soms groot, met grote verschillen per
bedrijf(stak). Dat komt vooral door de verschillende regimes in de energie­
belasting per bedrijfsproces en doordat niet alle bedrijfstakken al in
aanmerking kwamen voor de IKC-ETS regeling. Het onderzoek toont ook
knelpunten in het handelingsperspectief richting verduurzaming, zoals
netcongestie op het elektriciteitsnet, en niet-passend instrumentarium. De
speelveldtoets is aan de Kamer aangeboden als bijlage bij het Belastingplan
2023.
Tabel 114 SEA-thema: Herziening in regelgevend kader (o.a. Energiewet en Warmtewet)
Thema

Type
Afronding
onderzoek

Status

Conclusies/aanbevelingen/toelichting
onderzoek

Begrotings- Vindplaats
artikel(en)

Evaluaties van herziening in
regelgevend kader (o.a.
Energiewet en Warmtewet)

Synthese

2029

Nog te
starten

Betreft synthese van evaluaties van gewijzigde
Elektriciteit- en gaswet en Warmtewet.

4

Evaluatie N-1 (Besluit
uitvalsituaties
hoogspanningsnet)

ex-post

2023

Lopend

Verwachte oplevering zomer 2023

4

Evaluatie totstandkoming
toetsing Investeringsplannen
landelijke netbeheerders

ex-post

2022

Afgerond

4

Kamerstuk 29 023,
nr. 305

Evaluatie Besluit experiment
overig
afwijken van de Elektriciteitswet
1998 voor decentrale opwekking
van duurzame elektriciteit

2021

Afgerond

4

Kamerstuk 31 239,
nr. 335

Expertisecentrum Warmte

ex-post

2021

Afgerond

4

Het Expertise
Centrum Warmte
is geëvalueerd Expertise Centrum
Warmte

Evaluatie EBN

ex-post

2023

Lopend

Instrumentevaluaties / monitor:

Verwachte oplevering eerste helft van 2023.

4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

233

Samenvatting afgeronde evaluaties 2022 SEA-thema: Herziening in
regelgevend kader (o.a. Energiewet en Warmtewet)
De Minister voor Klimaat en Energie toetst de investeringsplannen van de
landelijke netbeheerders (TenneT en Gas Transport Services, GTS) op of
netbeheerders zich rekenschap hebben gegeven van ontwikkeling in de
energiemarkt. In 2022 heeft de minister de toetsing laten uitvoeren door
extern bureau ECORYS. De minister heeft ten behoeve hiervan een toets­
ingskader opgesteld. Uit de analyse blijkt dat de netbeheerders zich
rekenschap hebben gegeven van de ontwikkelingen in de energiemarkt,
deze bevindingen zijn overgenomen door de minister. De minister heeft hier
de Kamer over geïnformeerd (Kamerstuk 29 023, nr. 305). ECORYS heeft
de opdracht naar tevredenheid afgerond. Dit is in een afrondend overleg
met hen ook aangegeven.
Tabel 115 SEA-thema: Een veilig Groningen met perspectief
Thema

Type
Afronding
onderzoek

Status

Conclusies/aanbevelingen/toelichting
onderzoek

Begrotings- Vindplaats
artikel(en)

Een veilig Groningen met
perspectief

Overig

2023

Lopend

Parlementaire enquête aardgaswinning
Groningen

ex-post

2022

Afgerond

5

Kamerstuk 35 250,
nr. 45

Evaluatie Commissie Bijzondere ex-post
Situaties door Kennisplatform
Leefbaar en Kansrijk Groningen

2022

Afgerond

5

Kamerstuk 35 529,
nr. 1037

Waardevermeerderingsregeling ex-post
i.c.m. schademeldingen

2023

Nog te
starten

5

Instrumentevaluaties / monitor:
Evaluatie Tijdelijke wet
Groningen (inclusief Instituut
Mijnbouwschade Groningen)

Regeling loopt nog; evaluatie is doorgeschoven
naar 2023.

5

Samenvatting afgeronde evaluaties 2022 SEA-thema: Een veilig Groningen
met perspectief
Evaluatie Tijdelijke wet Groningen (inclusief Instituut Mijnbouwschade
Groningen)
De tijdelijke wet Groningen heeft een wettelijke grondslag voor de publiek­
rechtelijke afhandeling van schade als gevolg van de gaswinning in
Groningen. In de wet is geregeld dat de schadeafhandeling onafhankelijk
plaatsvindt door een zelfstandig bestuursorgaan. In de evaluatie,
uitgevoerd door AEF en de Universiteit Utrecht, worden 9 onderzoeks­
vragen beantwoord die antwoord geven aan de vraag of het beoogd doel
van de tijdelijke wet groningen wordt gerealiseerd.
Evaluatie Commissie Bijzondere Situaties door Kennisplatform Leefbaar en
Kansrijk Groningen
Een evaluatie over de commissie, de opbrengsten en doeltreffendheid van
haar werkzaamheden. Tevens wordt er ingegaan op hetgeen in de komende
jaren nodig is voor bewoners uit de regio's waar sprake is van gaswin­
ningsproblematiek. Uit onderzoek komt naar voren dat de commissie door
haar onafhankelijkheid en positie buiten het systeem van instanties veel
realiseerde.
Tabel 116 Overige evaluaties/doorlichtingen
Thema

Type
Afronding
onderzoek

Status

Agentschapsdoorlichting DICTU overig

2022

Afgerond

Agentschapsdoorlichting NEa

2023

Lopend

overig

Conclusies/aanbevelingen/toelichting
onderzoek

Begrotings- Vindplaats
artikel(en)
40

Verwachte oplevering eerste helft van 2023.

Doorlichting
DICTU

4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

234

Thema

Type
Afronding
onderzoek

Agentschapsdoorlichting RVO

overig

Evaluatie ZBO's:

2022

Status

Conclusies/aanbevelingen/toelichting
onderzoek

Afgerond zie: samenvatting bij SEA-thema
Ondernemerschap

Begrotings- Vindplaats
artikel(en)
1,2,3,4 en 5 Doorlichting RVO

Zie planning in bijlage 1: ZBO's en RWT's

Samenvatting afgeronde overige evaluaties/doorlichtingen 2022
Agentschapsdoorlichting DICTU
In 2022 is de agentschapsdoorlichting DICTU uitgevoerd over de periode
2016-2021 conform de notitie 'Doorlichting nieuwe stijl'. Het doel van de
doorlichting is het vormen van een beeld met betrekking tot het functio­
neren van DICTU in het licht van de Regeling agentschappen bezien vanuit
de onderzoekthema’s governance, financieel beheer, bekostiging, doelma­
tigheid en toekomst. De nadruk van het onderzoek ligt op de laatste jaren,
omdat dit het meeste inzicht geeft in de huidige staat van DICTU. Er zijn
8 aanbevelingen gedaan: de aanbevelingen hebben betrekking op de
hiervoor genoemde thema’s governance (evalueren kaderovereenkomsten
en werkafspraken, noodzaak en wenselijkheid rollenscheiding pSG, verder
verbeteren Klantadviesraad en Bestuurlijk Overleg, betrekken opdracht­
gevers bij uitwerking en uitvoering Bedrijfsstrategie), financieel beheer
(versterking 2e lijn en rol Team Interne Audit, voorleggen belemmeringen
Regeling Agentschappen aan ministerie van Financiën), bekostiging
(verbetering communicatie rondom kostprijzen) en doelmatigheid (sturing
op en ontwikkeling van kritische prestatie-indicatoren). Voor de uitwerking
en opvolging van de aanbevelingen wordt in 2023 een implementatieplan
opgesteld. Het doorlichtingsrapport is op 20 december 2022 gepubliceerd
op rijksoverheid.nl.
Agentschapsdoorlichting RVO
Zie: samenvatting bij SEA-thema Ondernemerschap.
Deze bijlage van het jaarverslag heeft betrekking op ingeplande evaluaties
in de SEA van OB2022 EZK, inclusief bijlage 5: Uitwerking SEA.
Voor het meest recente overzicht van de programmering van periodieke
rapportages/beleidsdoorlichtingen, zie: www.rijksfinanciën.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

235

Bijlage 4: Inhuur externen
Tabel 117 Ministerie van Economische Zaken en Klimaat verslagjaar 2022
(bedragen x € 1.000)
Programma- en apparaatskosten
1. Interim-management

34.945

2. Organisatie- en Formatieadvies

1.138

3. Beleidsadvies

38.001

4. Communicatieadvisering

2.631

Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)

76.715

5. Juridisch Advies
6. Advisering opdrachtgevers automatisering

4.997
149.738

7. Accountancy, financiën en administratieve organisatie

22.418

(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)

177.153

8. Uitzendkrachten (formatie & piek)

156.287

Ondersteuning bedrijfsvoering

156.287

Totaal uitgaven inhuur externen

410.154

Toelichting op het inhuurpercentage 2022
Het kabinet hanteert, naar aanleiding van de motie Roemer, een norm voor
externe inhuur van 10% van de totale personeelskosten. Evenals over
voorgaande jaren wordt ook dit jaar deze norm overschreden. Het inhuur­
percentage voor EZK komt over de periode 1 januari 2022 tot en met
31 december 2022 uit op 32,1%. De overschrijding van de norm voor inhuur
van extern personeel is vooral veroorzaakt door de NCG, DICTU en RVO.
Het inhuurpercentage voor EZK over de periode 1 januari 2022 tot en met
31 december 2022 zonder de NCG, DICTU en RVO komt uit op: 10,1%.
De NCG organisatie kenmerkt zich als een projectorganisatie en is van
tijdelijke aard (t/m 2028). De organisatie en de benodigde capaciteit zijn in
2022 sterk gegroeid. De formatie is per 1 april 2022 uitgebreid naar 717 fte
(was 448). De formatie uitbreiding heeft de mogelijkheden voor een vaste
aanstelling verruimd. Er is zwaar ingezet op werving. Echter, NCG heeft te
maken met de volgende omstandigheden:
1. Krapte in de arbeidsmarkt over de volle breedte breedte en veel
openstaande vacatures.
2. Voor een groot aantal specifieke (vaak technisch) georiënteerde
functies / vacatures bestaat relatief weinig belangstelling omdat het
salarisniveau van het Rijk niet voldoende kan concurreren met de
vergoedingen die verstrekt worden via detacheringsbureaus.
3. De behoefte aan bepaalde functies bestaat voor een relatief korte
periode, er is behoefte aan het aanhouden van een relatief ruime
flexibele schil.
Het hogere inhuur percentage bij DICTU komt met name door de behoefte
aan specifieke ICT-expertise, vooral bij ontwikkeling van nieuwe applicaties
en structureel hoge vraag van opdrachtgevers (o.a. door rijksbeleid op het
vlak van energie, klimaat en landbouw, rijks digitalisering en overheid op
orde). De krappe arbeidsmarkt heeft het dit jaar niet mogelijk gemaakt om
te groeien in interne formatie. Gezien de kerntaken en de fluctuerende
opdrachtenportefeuilles van DICTU is de Roemer-norm van 10% voor EZK
niet haalbaar.
Maatregelen om inhuur te beperken zijn onder meer het jaarlijks formuleren
van een inhuurstrategie, verscherpt toezicht op de duur van inhuur, veramb­
telijking, het gebruik van Rijkstrainee-programma’s en samenwerking met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

236

hogescholen en universiteiten. DICTU zet daarnaast in op het beperken van
haar dienstverlening tot het verzorgingsgebied van EZK/LNV en het op basis
van een afwegingskader leveren van generieke diensten breder in het Rijk.
Daarbij wordt ingezet op het maken van keuzes in het dienstverleningsport­
folio in overleg met CIO Rijk door het anders beleggen van generieke
diensten. Een andere belangrijke lange termijn maatregel is de implemen­
tatie van de nieuwe strategie van DICTU waar door aanbestedingen
diensten worden afgenomen voor innovatie, beheer en ontwikkeling in
plaats van inhuur. Het effect hiervan zal pas in 2024 zichtbaar worden.
De algemene oorzaak van het hogere percentage dan afgesproken komt bij
RVO door het opdrachtenpakket, dat gedurende het jaar te maken heeft met
pieken en aanvullende opdrachten, o.a. door tijdelijke regelingen (Covid-19
en Energie). Aangezien dit vaak geen structurele werkzaamheden zijn wordt
gekozen voor inzet via externe inhuur. Daarnaast wordt het door de krapte
op de arbeidsmarkt steeds lastiger om ambtelijk personeel te werven met
name bij ICT functies.
Rapportage overschrijding maximumuurtarief externe inhuur buiten
mantelcontracten
In onderstaande tabel wordt weergegeven in hoeveel gevallen in 2022 door
het ministerie buiten de mantelcontracten om externe krachten zijn
ingehuurd boven het voor de organisaties van het rijk afgesproken
maximumtarief van € 225 (exclusief btw).
Tabel 118 Inhuur externen buiten raamovereenkomsten
Inhuur externen buiten raamovereenkomsten

2022

Aantal overschrijdingen maximumuurtarief
Toelichting

1
Bij de RVO is een senior fiscalist via de Rijksbrede
mantel Financiële Adviesdiensten (fiscaal
perceel) voor meer dan het maximumuurtarief
ingehuurd. De tarieven passen binnen de
Rijksbrede afspraken bij die mantel waar in het
fiscale perceel geen maxima zijn afgesproken.
Tarief is marktconform voor een
Vennootschapsbelasting fiscalist.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

237

Bijlage 5: Focusonderwerp FJR 2022
Naar aanleiding van het verzoek van de Tweede Kamer om bij de verant­
woording over het jaar 2022 aandacht te besteden aan de terugkeer naar
een regulier en voorspelbaar begrotingsproces wordt eenmalig deze bijlage
opgenomen in het EZK-jaarverslag 2022. Evenals voorgaande jaren wordt
hiermee het focusonderwerp in het FJR gekoppeld aan een verantwoording
in de departementale jaarverslagen.
Tabel 119 Overzicht ISB's en beroep art. 2.27 van de CW
Nr. Begrotingsstuk

Onderwerp

Beroep art. 2.27, Verplichtingen
Uitgaven voor
tweede lid, CW aangegaan voor autorisatie EK
autorisatie EK
(ja/nee)
(ja/nee)
(ja/nee)

Indienings­
Aangenomen
datum door EK (datum)

1

NvW
ontwerpbegroting
2022

Tegemoetkoming Vaste Lasten,
Subsidieregeling Vaste Lasten
voor onder andere Nachtsluiting,
Nationaal Onderwijslab,
klimaatmaatregelen

nee

nee

nee

28-okt-21

21-dec-21

2

2e NvW
ontwerpbegroting
2022

Tegemoetkoming Vaste Lasten,
IPCEI Micro elektronica II, IPCEI
Cloud Infrastructuur & Services,
compensatie gestegen
energieprijzen Caribisch
Nederland

nee

nee

nee

2-dec-21

21-dec-21

3

1e ISB 2022

Steunpakket coronamaatregelen
1e kwartaal 2022 en regeling
omzetderving waterschade
Limburg

ja

ja

ja

21-dec-21

17-mei-22

4

2e ISB 2022

Aanpassing steunmaatregelen
TVL

ja

ja

ja

23-dec-21

17-mei-22

5

3e ISB 2022

Verlenging van de KKC en GO-C
voor de eerste helft 2022.

ja

ja

nvt

17-jan-22

31-mei-22

6

4e ISB 2022

IPCEI waterstof

ja

nee

nee

16-feb-22

12-jul-22

7

5e ISB 2022

TVL-Startersregeling en de
Tijdelijke subsidieregeling
continuïteit bruine vloot.

ja

ja

ja

23-maa-22

7-jun-22

8

6e ISB 2022

Vulmaatregelen gasopslag en de
waardevermeerderingsregeling

ja

ja

ja

28-apr-22

4-okt-22

9

NvW 6e ISB 2022

Regeling voor zelf aangebrachte ja
voorzieningen en de bijbehorende
uitvoeringskosten Nationaal
Coördinator Groningen (NCG)

ja

ja

17-mei-22

4-okt-22

10 7e ISB 2022

Tweede en derde golf van de IPCEI nee
waterstof

nee

nee

8-jul-22

29-nov-22

11 8e ISB 2022

Vulmaatregelen gasopslag
Bergermeer

ja

ja

ja

31-aug-22

14-feb-23

12 9e ISB 2022

Tegemoetkoming energieprijzen
2022

Ja, via brief
ja
Eerste Kamer en
Tweede Kamer
d.d. 31 oktober
2022

ja

7-okt-22

20-dec-22

13 NvW 9e ISB 2022

Tegemoetkoming energieprijzen
2022

Ja, via brief
ja
Eerste Kamer en
Tweede Kamer
onder verwijzing
naar brief 9e ISB

ja

2-nov-22

20-dec-22

14 10e ISB 2022

Tijdelijk prijsplafond energie
kleinverbruikers 2023, bijdrage
aan RVO voor TEK en storting
reserve BMKB-groen uit
cofinanciering EFRO.

Ja, via brief
ja
Eerste Kamer en
Tweede Kamer
d.d.
17 december
2022

ja

17-nov-22

in behandeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

238

Nota van wijziging op de EZK-begroting 2022
In deze Nota van wijziging zijn onderwerpen opgenomen waarvoor niet kon
worden gewacht op verwerking in een reguliere begrotingswet. Op beleids­
artikel 2 betrof dit de volgende onderwerpen, met daarbij de reden van
opname in deze Nota van wijziging.
– Het kasbudget 2022 van de Tegemoetkoming Vaste Lasten COVID-19
(TVL) is verhoogd met € 80 mln in verband met verwachte nabetalingen
bij subsidievaststellingen. In het belang van tijdige betalingen aan
bedrijven is hiermee niet gewacht tot de 1e suppletoire begroting 2022.
– Het kasbudget voor de Subsidieregeling Vaste Lasten voor onder andere
Nachtsluiting (VLN) bedraagt € 180 mln, waarvan € 60 mln was geraamd
in 2022. Het verplichtingenbudget bedraagt € 240 mln, waarvan € 60 mln
in 2022. In het belang van tijdige betalingen aan bedrijven is hiermee
niet gewacht tot de 1e suppletoire begroting 2022.
– Voor het NGF-project Nationaal Onderwijslab heeft het kabinet besloten
€ 79,6 mln om te zetten van voorwaardelijke naar definitieve toekenning.
Aangezien dit project al zo ver was ontwikkeld dat begin 2022 de
commitering kon plaatsvinden, is niet gewacht op de eerste suppletoire
begroting van 2022.
Tweede Nota van wijziging op de EZK-begroting 2022
In deze Nota van wijziging zijn onderwerpen opgenomen waarvoor niet kon
worden gewacht op verwerking in een reguliere begrotingswet. Op beleids­
artikel 2 betrof dit de volgende onderwerpen, met daarbij de reden van
opname in deze Nota van wijziging.
– Het verplichtingen- en kasbudget voor 2022 voor de Tegemoetkoming
Vaste Lasten COVID-19 (TVL) is verhoogd met respectievelijk € 1.600 mln
en € 1.400 mln in verband met openstelling van de TVL in het vierde
kwartaal van 2021. Gezien de mogelijkheid van subsidieaanvraag begin
2022 en de benodigde tijd voor de afhandeling door RVO kon met het
verhogen van het budget niet worden gewacht op de 1e suppletoire
begroting 2022.
– Voor Nederlandse deelname aan de IPCEI Microelectronica 2 (ME2) is via
de subsidiemodule IPCEIs € 230 mln beschikbaar gesteld. Op basis van
de inschatting wanneer uiterlijk kon worden ingeschreven voor deze
IPCEI kon niet worden gewacht op de 1e suppletoire begroting 2022.
– Voor Nederlandse deelname aan de IPCEI Cloud Infrastructuur &
Services is via de subsidiemodule IPCEIs € 70 mln beschikbaar gesteld.
Op basis van de inschatting wanneer uiterlijk kon worden ingeschreven
voor deze IPCEI kon niet worden gewacht op de 1e suppletoire begroting
2022.
ISB 2022
De onderwerpen in deze ISB betroffen met name subsidieregelingen voor
het bedrijfsleven waartoe het kabinet heeft besloten in verband met de
beperkende maatregelen ten gevolge van COVID-19. Het ging hierbij om
de Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL), Tijdelijke regeling subsidie
evenementen COVID-19 (TRSEC), Aanvullend Tegemoetkoming
Evenementen (ATE) en Qredits. Bij de TVL ging het om openstelling van
de regeling in het eerste kwartaal van 2022, voor de TRSEC en ATE om
verlenging van de regeling tot en met het derde kwartaal van 2022 en bij
Qredits om verlenging van de overbruggingsfaciliteiten in het eerste
kwartaal van 2022. Voor de uitvoering van deze regelingen was additioneel
budget benodigd voor uitvoerder RVO. Voor genoemde regelingen was er
noodzaak om ze zo spoedig mogelijk open te stellen, om onnodige faillis­
sementen te voorkomen. Om deze reden was een incidentele suppletoire
begroting met beroep op artikel 2.27 tweede lid van de CW onvermijdelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

239

Naast deze onderwerpen in het steunpakket coronamaatregelen is in deze
ISB een verhoging opgenomen van de subsidieregeling in verband met
omzetderving door waterschade in Limburg in juli 2021. Ten tijde van de ISB
was de verwachting dat de subsidieregeling spoedig zou worden gepubli­
ceerd en dat daarom niet op een reguliere suppletoire begroting en
autorisatie van het parlement kon worden gewacht. De ontwikkeling van
de regeling heeft aanzienlijk langer geduurd dan verwacht, waardoor
autorisatie wel voorafgaand aan de subsidieverlening heeft plaatsge­
vonden.
Tweede ISB 2022
In de tweede ISB van 2022 is een verruiming van de openstelling van de
Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL) in het vierde kwartaal van 2021
opgenomen. Dit betrof een verlaging van de omzetdervingsdrempel van
30% naar 20%. Om het bedrijfsleven zo spoedig mogelijk, na goedkeuring
door de Europese Commissie, hiermee te kunnen ondersteunen was een
incidentele suppletoire begroting met beroep op artikel 2.27 tweede lid van
de CW nodig.
Derde ISB 2022
In de derde ISB van 2022 zijn de coronasteunmaatregelen Garantie Klein
Krediet Corona (KKC) en Garantie Ondernemingsfinanciering Uitbraak
Corona (GO-C) verlengd tot en met het eerste kwartaal van 2022 en
voorbereid tot en met het tweede kwartaal van 2022. In verband hiermee is
voor de KKC het verplichtingenbudget verhoogd met € 100 mln en voor
de GO-C met € 300 mln, te verplichten na goedkeuring door de Europese
Commissie. Vanwege de urgentie om het bedrijfsleven hiermee te onder­
steunen was een incidentele suppletoire begroting met beroep op artikel
2.27 tweede lid van de CW nodig.
Vierde ISB 2022
Voor de eerste golf van de IPCEI-waterstof (voor technologische ontwik­
keling) is tijdens de augustusbesluitvorming in 2021 € 35 mln beschikbaar
gesteld en gereserveerd op de Aanvullende Post (AP) bij het Ministerie van
Financiën. Omdat een bestedingsplan voor deze middelen niet voor de
Najaarsnota 2021 kon worden opgesteld en de middelen voor de
Voorjaarsnota 2022 moesten worden beschikt, is in overleg met de IRF
gekozen een ISB in te dienen bij de Eerste- en Tweede Kamer. Deze ISB is
op 17 februari naar de Tweede Kamer gestuurd met een beroep op artikel
2.27 lid 2.
Vijfde ISB 2022
In de vijfde ISB van 2022 is de TVL-startersregeling opgenomen, die is
opengesteld voor het vierde kwartaal van 2021 en het eerste kwartaal van
2022. Daarnaast was voor de Tijdelijke Subsidieregeling Continuïteit Bruine
Vloot nog een laatste budget van € 0,5 mln nodig voor betalingen in verband
met afgeronde bezwaarprocedures. Voor beide regelingen gold dat
vanwege de urgentie van ondersteuning van het bedrijfsleven een
incidentele suppletoire begroting met beroep op artikel 2.27 tweede lid van
de CW nodig was.
Zesde ISB 2022
In de zesde ISB van 2022 zijn de budgetmutaties opgenomen die betrekking
hebben op de vulmaatregelen voor gasopslag Bergermeer en het verlengen
van de waardevermeerderingsregeling. Om gasopslag Bergermeer tijdig
gevuld te hebben in lijn met het voorstel van de Europese Commissie om
tot verplichte vuldoelen voor gasopslagen te komen, zijn twee maatregelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

240

in deze ISB aangekondigd. Ten eerste is een subsidiemaatregel uitgewerkt
die marktpartijen voldoende stimulans geeft om gas op te slaan en ten
tweede is beleidsdeelneming EBN aangewezen om de resterende
vulbehoefte, die niet wordt gevuld door marktpartijen, in te vullen. Een
incidentele suppletoire begroting met een beroep op het 2e lid van artikel
2.27 van de Comptabiliteitswet was nodig zodat marktpartijen en EBN zo
snel mogelijk gas konden opslaan, in het belang van de gasleveringsze­
kerheid.
Daarnaast is in deze ISB een budgetmutatie voor de verlenging van de
waardevermeerderingsregeling t/m 1 juli 2022 opgenomen, waarmee
bewoners een subsidie kunnen aanvragen voor energieverduurzamings­
maatregelen. Een ISB met een beroep op het 2e lid van artikel 2.27 van de
Comptabiliteitswet was noodzakelijk omdat het nog resterende budget voor
deze regeling eind april 2022 mogelijk volledig zou zijn benut.
Nota van wijziging op de Zesde ISB 2022
In de nota van wijziging op de 6e ISB is een budgetmutatie opgenomen voor
de regeling zelf aangebrachte voorzieningen. Hiermee worden huurders
gecompenseerd voor zelf aangebrachte voorzieningen die verloren zijn
gegaan als gevolg van de versterking van een woning. Om de regeling
spoedig open te kunnen stellen, heeft het kabinet zich in deze nota van
wijziging beroepen op het tweede lid van artikel 2.27 van de Comptabili­
teitswet.
Zevende ISB 2022
Hiermee werd het al bestaande budget van € 1,385 mld voor de golven 2 en
3 van de IPCEI-waterstof, respectievelijk ten behoeve van grootschalige
elektrolyse en infrastructuur & opslag, verschoven van 2023 naar 2022.
Een eis om mee te kunnen doen met het notificatietraject van de IPCEIwaterstof is dat Nederland vóór het notificatiemoment budget beschikbaar
moet hebben binnen hetzelfde jaar. De ISB was nodig, omdat de deadline
voor dit notificatietraject was vervroegd in het kader van RePowerEU en
de hierin uiteengezette doelen om versneld onafhankelijk te worden van
Russische fossiele brandstoffen.
Achtste ISB 2022
In de achtste ISB van 2022 zijn de budgetmutatiesopgenomen die betrekking
hebben op het verder vullen van gasopslag Bergermeer door beleidsdeel­
neming EBN. Hiervoor heeft EBN een aanvullende subsidie en lening
gekregen. Gezien de eindigheid van het vulseizoen van de gasbergingen en
de dreiging dat de gastoevoer verder zal dalen, was het van belang om de
vulling van de bergingen door te laten gaan. Daarom is in het kader van
de gasleveringszekerheid een incidentele suppletoire begroting gestuurd
met een beroep op het 2e lid van artikel 2.27 van de Comptabiliteitswet.
Negende ISB 2022
In de negende ISB van 2022 zijn de budgetmutatiesopgenomen die
betrekking hebben op het tijdelijke prijsplafond energie voor kleinver­
bruikers. In goed overleg met de energieleveranciers is
overeengekomen om een tijdelijke regeling in te stellen in de maanden
november en december van dit jaar. Kleinverbruikers ontvangen in deze
maanden via de energieleveranciers een tegemoetkoming van gemiddeld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

241

€ 190 per huishouden als korting op de energierekening via de tijdelijke
overbruggingsregeling tegemoetkoming energieprijzen kleinverbruikers
2022 (CEK22). Voor deze tegemoetkoming ontvangen de energieleveran­
ciers een eenmalige subsidie voor de uitgekeerde korting. Vanwege de
urgentie gelet op het maatschappelijk belang om de verrekening van de
tegemoetkoming van 190 euro per kleingebruiker tijdig tot stand te brengen
was een incidentele suppletoire begroting met een beroep op het 2e lid van
artikel 2.27 van de Comptabiliteitswet nodig.
Nota van wijziging op de Negende ISB 2022
In de negende ISB werd voor de tijdelijke overbruggingsregeling tegemoet­
koming energieprijzen kleinverbruikers 2022 (CEK22) uitgegaan van een
raming van € 2,6 mld. Als gevolg van het per abuis betrekken van btw in
de berekening werd het benodigde beslag voor de regeling te laag geraamd
en had dit € 3,2 mld moeten zijn. Met een Nota van Wijziging op de 9e ISB
is deze raming aangepast tot € 3,2 mld.
Tiende ISB 2022
In de tiende ISB van 2022 is aan de regeling Borgstelling mkb (BMKB) een
groen luik toegevoegd, om verduurzaming van het mkb extra te onder­
steunen en stimuleren. Vanwege de sterk verhoogde energiekosten was
nodig dat het mkb zo spoedig mogelijk gebruik kon maken van dit luik.
Daarnaast is in deze ISB een budget opgenomen voor uitvoerende
werkzaamheden van RVO.nl voor de regeling Tegemoetkoming Energie­
kosten voor energie-intensieve mkb-bedrijven (TEK-regeling). Aangezien
de TEK-regeling naar verwachting in het eerste kwartaal van 2022 wordt
gepubliceerd, was nodig per direct met deze werkzaamheden te starten. Om
genoemde redenen was een incidentele suppletoire begroting met beroep
op artikel 2.27 tweede lid van de CW nodig.
Met de 10e ISB is autorisatie gevraagd voor het aangaan van verplichtingen
en het doen van uitgaven in 2022 voor de Subsidieregeling bekostiging
plafond energietarieven kleinverbruikers 2023 (CEK23) omdat bij de start
van het prijsplafond reeds in december 2022 bevoorschotting moest plaats­
vinden aan de betrokken energieleveranciers, zodat zij in januari 2023 het
prijsplafond voor de kleinverbruikers kunnen uitvoeren.
Vanwege de noodzaak dat de energiebedrijven uiterlijk op 15 december
2022 een voorschot op de te verlenen subsidie konden ontvangen, zodat zij
het prijsplafond per 1 januari in werking konden laten treden is een beroep
op het tweede lid van artikel 2.27 van de Comptabiliteitswet gedaan gelet
op het maatschappelijk belang om het prijsplafond tijdig tot stand te
brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

242

Bijlage 6: Verantwoording EU-middelen in gedeeld beheer
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
Op basis van de informatie uit de verklaringen en rapporten van de manage­
mentautoriteiten, certificeringsautoriteit en auditautoriteit en alle overige
informatie en met inachtneming van hetgeen na punt 3 vermeld wordt,
wordt geconstateerd dat inzake het EFRO over de periode 1 juli 2021 tot en
met 30 juni 2022:
1. de door Nederland opgezette systemen en daarin vervatte maatregelen
voor het beheer en de controle van de gelden naar behoren hebben
gefunctioneerd;
2. de jaarrekening van de Certificeringsautoriteit, in de context van boven­
genoemde informatie volledig, nauwkeurig en waarachtig is;
3. de uitgaven die ter vergoeding bij de Europese Commissie zijn ingediend
over de bovenvermelde periode (per saldo € 342.745.717,61; aandeel
overheidsuitgaven € 199.449.622,78; waarvan aandeel Europees Fonds
voor Regionale Ontwikkeling € 129.883.637,14) in alle materiële
opzichten wettig en regelmatig zijn.
Bovenstaande constateringen en eventuele punten van voorbehoud zijn
beperkt tot zaken van materieel belang en vloeien direct voort uit audits en
laten onverlet inherente interpretatie van Europese regelgeving. De
bekende onderzoeken en/of correctievoorstellen in verband met de
goedkeuring van de ingediende rekeningen door de Europese Commissie
zijn opgenomen in de toelichting.
Toelichting
Verklaring Certificeringsautoriteit
De Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft, in de functie van Certi­
ficeringsautoriteit, verklaard dat de jaarrekening volledig, nauwkeurig en
waarachtig is, dat de in de jaarrekening opgenomen uitgaven in overeen­
stemming zijn met het toepasselijke recht en zijn gedaan voor concrete
acties die zijn geselecteerd aan de hand van de voor het operationeel
programma geldende criteria en dat de bepalingen van de fondsspecifieke
verordeningen in acht zijn genomen.
Rapportages Auditautoriteit
De Auditdienst Rijk heeft, in de functie van Auditautoriteit, geoordeeld dat
het toegepaste beheers- en controlesysteem naar behoren functioneert,
de jaarrekening een getrouw beeld geeft, en de uitgaven in de jaarrekening
wettig en regelmatig zijn. Tevens worden de beweringen in de beheersver­
klaring van de managementautoriteit door de uitgevoerde auditwerkzaam­
heden niet in twijfel worden getrokken.
Beheersverklaring Managementautoriteit
De Managementautoriteiten Noord, Zuid, Oost en West (EFRO) hebben
verklaard dat de informatie in de jaarrekening 2019) naar behoren wordt
weergegeven. Dit betekent dat de uitgaven die in de jaarrekening zijn
opgenomen, zijn gebruikt voor het beoogde doel, zoals gedefinieerd in
onderhevige verordening en overeenkomstig zijn met het beginsel van
goed financieel beheer en het beheers- en controlesysteem de nodige
garanties biedt met betrekking tot de wettigheid en regelmatigheid van de
onderliggende verrichtingen, in overeenstemming met het toepasselijke
recht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

243

Bekende lopende onderzoeken en/of correctievoorstellen (Europese
Commissie, Europese Rekenkamer, OLAF)
De Europese Commissie bepaalt uiteindelijk de EU-conformiteit van de
nationale implementatie en uitvoering van EU-regelgeving. De Europese
Commissie kan financiële correcties opleggen als zij concludeert dat EUregelgeving niet op de juiste wijze door de lidstaat is geïnterpreteerd en/of
uitgevoerd. Het antifraude-DG van de Europese Commissie (OLAF) kan
onderzoeken starten naar onregelmatigheden, waaronder vermoedens van
fraude met EU subsidies.
Er zijn ons geen lopende onderzoeken bekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

244

Bijlage 7: Rijksuitgaven Caribisch Nederland
Ter uitvoering van de motie Hachchi c.s. (Kamerstukken II 2011/12, 33 000 IV,
nr. 28,) brengen departementen reeds langer in kaart welke uitgaven zij doen
ten behoeve van Caribisch Nederland, uitgesplitst per beleidsartikel en per
instrument. Hiervoor geldt een ondergrens van € 1 mln. Bedragen onder
de € 1 mln hoeven niet apart zichtbaar te worden gemaakt in de budgettaire
tabel, hierbij volstaat een toelichting.
Naar aanleiding van de voorlichting van de Afdeling Advisering van de Raad
van State (RvS) en het Interdepartementale Beleidsonderzoek Koninkrijks­
relaties (IBO) heeft het kabinet besloten het overzicht Rijksuitgaven
Caribisch Nederland uit te breiden (Kamerstukken II 2019/20, 35300 IV, nr.
11). Ter uitvoering hiervan wordt bijlage 7: Rijksuitgaven Caribisch
Nederland toegevoegd aan de departementale jaarverslagen waarin alle
uitgavenreeksen ten behoeve van Caribisch Nederland (Bonaire, Sint
Eustatius en Saba ofwel BES-eilanden) worden opgenomen, ongeacht de
hoogte van de uitgaven.
Tabel 120 Departementaal overzicht Rijksuitgaven Caribisch Nederland (bedragen x € 1.000)
Taak

Bijdrage

Totaal uitgaven
Artikel 1 Goed functionerende economie en
markten
Subsidies (regelingen)

R

S

Opdrachten

R

I

Bijdrage aan ZBO's/RWT's

R

S

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en
ondernemerschap voor duurzame
welvaartsgroei

Realisatie
2018

2019

2020

2021

2022

6.658

8.915

30.080

62.177

40.147

741

681

2.523

3.541

4.280

2.890

3.629

90

0

1.843

30

29

651

651

651

651

651

2.875

1.443

13.097

26.332

980

Subsidies (regelingen)

E

S

150

467

12.601

25.831

422

Opdrachten

R

S

2.725

976

496

501

558

3.042

6.791

14.460

32.304

34.887

3.042

6.791

14.460

32.304

34.887

Artikel 4 Een doelmatige energievoorziening
en beperking van de klimaatsverandering
Subsidies (regelingen)

R

S en I

Toelichting
Artikel 1 Goed functionerende economie en markten
Subsidies (regelingen)
Gelijk aan voorgaande jaren (‘20 en ‘21) zijn de tarieven voor vaste interne­
taansluitingen in Caribisch Nederland ook in 2022 verlaagd met 25 USD voor
Bonaire en 35 USD voor St Eustatius en Saba. Tevens is 1 juli 2022 de
Tweede Kamer geïnformeerd over het besluit dat vanaf 2023 er – om de
mogelijkheden van digitalisering te1002 kunnen benutten – er sprake is van
een structurele subsidie voor vast internet.
Bijdrage aan ZBO's/RWT's
EZK financiert het reguliere statistische werkprogramma van CBS voor
Caribisch Nederland met een structurele bijdrage van € 0,65 mln. Er worden
statistieken en producten geleverd voor allerlei onderwerpen, zoals
bevolking, onderwijs, transport, toerisme, prijzen en nutsvoorzieningen. Dit
betreft een rijkstaak.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

245

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame
welvaartsgroei
Subsidies (regelingen)
Dit betreft de kosten van de subsidieregeling Tegemoetkoming Vaste Lasten
(TVL) voor Caribisch Nederland in verband met de gevolgen van de corona­
crisis voor het bedrijfsleven en enkele incidentele subsidies. De subsidies
zijn een rijkstaak.
Opdrachten
Naast het reguliere statistische programma zijn er additionele statistieken
en onderzoeken uitgevoerd door CBS, onder meer op het gebied van BBP,
werken en lonen, inkomens en toerisme. Daarnaast wordt sinds 2022
opdracht aan CBS gegeven voor het jaarlijks opstellen van een Monitor
Brede Welvaart. Ook is er in 2022 bijgedragen aan het opstellen van het Saba
Tourism Master Plan, aan de organisatie van de Business Federation
Bonaire en aan de activiteiten van de KvK Academy. Tot slot is er aan de KvK
Bonaire een opdracht verstrekt voor meerdere jaren in het kader van een op
te richten Ondernemershuis op Bonaire.
Artikel 4 Een doelmatige energievoorziening en beperking van de
klimaatsverandering
Subdidies (regelingen)
Dit betreft een structurele rijksbijdrage voor netbeheersubsidies aan de
energiebedrijven op de eilanden Bonaire, Sint-Eustatius en Saba om de
netbeheertarieven op hetzelfde niveau te krijgen als in Europees Nederland.
Daarnaast hebben deze energiebedrijven zowel in 2020 als in 2021 in het
kader van de coronamaatregelen Incidenteel een additionele subsidie
ontvangen om de netbeheertarieven op de eilanden in deze jaren naar 0 te
verlagen. Ook heeft het ministerie van EZK, omdat de olievoorziening op
Bonaire in de problemen dreigde te komen vanwege de politieke en
economische situatie in Venezuela, geïnvesteerd in een beleidsdeelneming
in de olieopslag op Bonaire. Tenslotte zijn er in 2022 omvangrijke subsidies
verstrekt om het aandeel van de duurzame elektriciteitsopwekking op de
eilanden fors te verhogen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

246

Bijlage 8: NGF-Bijlage
Tabel 121 Uitgaven NGF-projecten van het ministerie Ecomische Zaken en Klimaat (bedragen x € 1.000)
Totaal
toegekend
NGF-budget

Realisatie

Restant

2021

2022

1.084.400

9.400

96.517

978.483

Artikel 1 Goed functionerende economie en markten

240.100

0

11.179

228.921

AiNed

160.500

5.719

154.781

Nationaal Onderwijslab

79.600

5.460

74.140

Totaal uitgaven

Artikel 2 Bedrijvenbeleid: innovatie en ondernemerschap voor duurzame welvaartsgroei

844.300

Groenvermogen van de Nederlandse economie

323.000

Health-RI

22.000

RegMed XB

56.300

QuantumDeltaNL
Oncode-PACT

9.400

9.400

85.338

749.562

10.706

312.294

10.000

12.000

15.541

31.359

282.000

45.855

236.145

161.000

3.236

157.764

Algemeen
Deze bijlage bevat financiële informatie en een beknopte toelichting van
de stand van zaken van de NGF-projecten die onder verantwoordelijkheid
van EZK vallen. Voor de inhoudelijke rapportage over de voortgang van alle
NGF-projecten zie de voortgangsrapportage van de beoordelingsadvies­
commissie.
In de eerste (2021) en tweede (2022) investeringsronde van het Nationaal
Groeifonds zijn er 11 investeringsvoorstellen van EZK op het terrein van
Onderzoek, ontwikkeling en innovatie (R&D en innovatie) gehonoreerd.
De ronde 1 projecten AiNed, Quantum Delta NL, RegMed XB, Health-RI en
GroenvermogenI zijn reeds gestart. Voor AiNed en RegMedXB is in 2022
een reservering omgezet in een directe toekenning en voor Quantum Delta
NL is een voorwaardelijke toekenning omgezet in een directe toekenning in
2022. De ronde 2 projecten Oncode-PACT en GroenvermogenII ontvingen
een directe toekenning per Voorjaarsnota 2022. Voor Oncode-PACT is eind
2022 de subsidieverlening gestart. De verwachting is dat voor Groenver­
mogenII in 2023 verplichtingen worden aangegaan. De overige gehono­
reerde ronde 2 projecten NXTGEN HIGHTECH, Photondelta, Circulaire
Plastics en Nieuwe Warmte Nu! ontvingen een directe toekenning per
Ontwerpbegroting 2023. Voor deze projecten zijn in 2022 geen budgetten
opgenomen en geen uitgaven gedaan, omdat de middelen pas eind 2022
na parlementaire autorisatie beschikbaar kwamen. De verwachting dat de
eerste subsidies begin 2023 worden verleend.
Op het terrein van Kennisontwikkeling is in 2021 voor EZK het investerings­
voorstel Nationaal Onderwijslab AI gehonoreerd. Dit project is in 2022
gestart. Daarnaast is in 2022 het project Opschaling publiek-private samen­
werking in het beroepsonderwijs gehonoreerd. Voor dit project is voor 2022
geen budget opgenomen en zijn geen uitgaven gedaan, omdat de middelen
pas eind 2022 na parlementaire goedkeuring beschikbaar kwamen.
AiNed
Het voorstel AiNed is een investeringsprogramma om het potentieel van
artificiële intelligentie (AI) voor de Nederlandse economie en samenleving
te benutten. Het omvat twaalf instrumenten om specifieke knelpunten aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

247

te pakken. In 2022 heeft AiNed nieuwe activiteiten opgezet en zijn bestaande
activiteiten met NGF-financiering vervolgd. Zo zijn vier projecten met
Nederlandse bedrijven opgestart met ieder € 5 mln budget, die met
Europese cofinanciering via een hefboomconstructie gefinancierd zijn. Ook
is er een programma opgezet om veelbelovende onderzoekers te onder­
steunen, door per universiteit twee promovendi te financieren. Voor de
ontwikkeling van het ketenproject zijn nu drie projecten voorgeselecteerd
voor verdere uitwerking, waarna één ketenproject gekozen zal worden voor
doorontwikkeling. De eerder opgezette MIT-regeling waarin MKB-partners
aan kennisinstellingen worden gekoppeld, wordt dit voorjaar in een tweede
ronde vervolgd met NGF-middelen. Ook voor de ELSA-labs calls komt er
een tweede ronde met NGF-financiering, waar nu ook private partijen aan
mee mogen doen.
Nationaal Onderwijslab AI
Het project Nationaal Onderwijslab Artificiele Intelligentie (NOLAI) beoogt
innovaties in artificiële intelligentie (AI) op een goede manier te
ontwikkelen. Het doel is om te zorgen voor digitale innovaties waar iedere
leerling in het primair en voortgezet onderwijs mee vooruit kan. Wereldwijd
is dit het eerste publiek gefinancierde lab op het gebied van digitale onder­
wijsinnovaties. In 2022 is het project gestart en zijn de eerste subsidies
verleend. Direct na het besluit tot subsidieverlening op 8 juli 2022 is het
project NOLAI gestart met de inrichting van het lab.
Groenvermogen van de Nederlandse economie
Het project GroenvermogenI investeert in een groene-waterstofecosysteem bestaande uit (i) klein- en grootschalige demonstratieprojecten,
(ii) een R&D-programma en (iii) een human capital programma. Het doel
van het project is om toepassingen van groene waterstof in o.a. de chemie,
transport en zware industrie versneld mogelijk te maken door innovatie en
kostenreductie. Daarmee kan het project ook een waardevolle bijdrage
leveren aan de overgang naar een CO2-neutrale samenleving. Het jaar 2022
stond vooral in het teken van het opstarten van het programma. Daarbij is
o.a. de maakindustrie actief betrokken geweest. Voor het R&D-programma
is een radicaal innovatieve procedure ontwikkeld waarbij consortia tijdens
workshops worden gevormd. De eerste calls staan inmiddels open (€ 14,25
mln). Daarnaast is er een pilotregeling van (€ 29,4 mln) opgesteld om
opschaling te kunnen versnellen. De eerste beschikkingen zijn hiervoor
afgegeven. Ook zijn eerste stappen gezet ter versterking van de samen­
werking binnen en tussen de relevante (innovatie)ecosystemen en is de
Human Capital Agenda uitgewerkt. Dit in samenwerking met projecten
Opschaling publiek-private samenwerking in het beroepsonderwijs en LLOKatalysator. Na toekenning van Groenvermogen II in ronde 2 is het geheel
samengevoegd tot GroenvermogenNL.
Health-RI
Het project Health-RI investeert in (i) de ontwikkeling van een geïntegreerde,
nationale gezondheidsdata- en onderzoeksinfrastructuur, (ii) het wegnemen
van sociale en organisatorische belemmeringen door middel van een
afsprakenstelsel, en (iii) een centraal punt voor data-uitgifte. Het doel is om
innovatie in de life sciences and health-sector te stimuleren door data van
Nederlandse ziekenhuizen en zorgorganisaties, kennisinstellingen, organi­
saties in de publieke gezondheid, patiëntenorganisaties, gezondheids­
fondsen en bedrijven te standaardiseren en met elkaar te verbinden. Het
project richt zich op het delen en gebruiken van (onderzoeks)data. In 2022
heeft Health-RI belangrijke stappen gezet door het verder opbouwen van
de Health-RI organisatie én door het integraal aanpakken van de complexe

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

248

problematiek bij het hergebruik van gezondheidsdata voor onderzoek en
innovatie. Het inzicht dat het essentieel is voor primair en secundair data
gebruik om gezamenlijk op te trekken wordt steeds breder gedragen.
Health-RI is een partij geworden die bekend is in het veld en bij vele tafels
wordt uitgenodigd.
Quantum Delta NL
Het programma Quantum Delta NL richt zich op het versterken van het
Nederlandse quantum ecosysteem, door te investeren in (1) quantumcom­
puters, (2) quantumnetwerken en (3) quantumsensoren. Quantum is een
ontwikkelende technologie die disruptief kan zijn op het gebied van
rekenkracht en daarmee voor nieuwe verdienmodellen en oplossingen voor
maatschappelijke opgaven kan zorgen. Door quantumtechnologie kunnen
er in de toekomst mogelijk veel veiligere netwerken en communicatie tot
stand gebracht worden. Het programma is in uitvoering. Inmiddels is € 282
mln direct toegekend. De eerste calls for proposals van Quantum Delta NL
zijn uitgezet en gehonoreerd. Ook is het House of Quantum opgericht en zijn
MoU's met Frankrijk en Duitsland getekend.
RegMed XB
Het project RegMed XB investeert in de bouw van vier pilotfabrieken voor
de verdere ontwikkeling van regeneratieve gezondheidszorg. Regenera­
tieve geneeskunde is erop gericht nieuwe behandelingen te ontwikkelen die
slim gebruik maken van het zelfherstellend vermogen van ons lichaam.
Hiervoor wordt gebruik gemaakt van gentherapie en (stam)celtherapie.
Het doel van RegMed XB is enerzijds om op lange termijn chronische ziekten
te kunnen voorkomen of genezen, en anderzijds het Nederlandse bedrijfs­
leven in staat te stellen om innovatieve producten en processen te
ontwikkelen en in te spelen op een sterk groeiende buitenlandse markt.
Eind 2021 heeft de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland subsidie
verleend voor Fase 1. Begin maart 2022 heeft RegMed XB nadere invulling
gegeven aan de gestelde voorwaarden door de Adviescommissie Nationaal
Groeifonds zodat de voorwaardelijke toekenning van € 33,3 mln (Fase 2) is
omgezet in een onvoorwaardelijke toekenning. Dit heeft geleid tot een
positief advies van het Nationaal Groeifonds in april 2022 en een daarop­
volgend positief besluit van het kabinet. De verhoging van de beschikking
door RVO met € 33,3 mln is reeds doorgevoerd.
Oncode-PACT
Het doel van Oncode-PACT is om een infrastructuur op te zetten met
innovatieve modellen en methoden waarmee effectieve kandidaat-kanker­
medicijnen sneller en goedkoper ontwikkeld worden voor specifieke patiën­
tengroepen. Hierdoor trekt het project investeringen aan en brengt het
nieuwe medicijnen die preciezer en eerder werken bij de juiste patiënt. Dit
verbetert de kwaliteit van het leven van kankerpatiënten en versterkt het
toekomstige verdienvermogen van Nederland. Voor dit project is in 2022
€ 325 mln toegekend uit het Nationaal Groeifonds, waarvan € 161 mln als
directe en € 164 mln als voorwaardelijke toekenning. Het consortium
Oncode-PACT heeft een eerste beschikking ontvangen in december 2022.
De samenwerkingsovereenkomst wordt op dit moment verder uitgewerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

249

Bijlage 9: Rapportage burgercorrespondentie
1. Inleiding
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) rapporteert hierbij
over de correspondentie van het kerndepartement, het Agentschap Telecom
(AT)37 en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) met burgers
voor het kalenderjaar 2022. In deze rapportage wordt een beeld geschetst
van de omvang van de correspondentie tussen burgers en EZK en binnen
welke termijn deze correspondentie wordt behandeld.
Onder de term "burgerbrief' wordt volgens de definitie van de Nationale
ombudsman verstaan: elk schriftelijk stuk dat een overheidsinstantie van
een burger ontvangt. Het medium (brief, fax of e-mail) maakt daarbij niet
uit. Ook het begrip burger is breed. Hieronder worden niet alleen individuele
burgers begrepen, maar ook groepen en organisaties.
Specifiek betreft het bezwaarschriften, klaagschriften, Wob- en Wooverzoeken38 en overige brieven en e-mails.
Ook via Rijksoverheid.nl (verzorgd door het Ministerie van Algemene Zaken)
zijn er vele contacten met burgers over de EZK-beleidsterreinen.
2. Aantallen
Tabel 122 Aantal burgerbrieven
Categorie

2021

2022

a. Bezwaarschriften (als bedoeld in de AwB)

17.534

13.032

b. Klaagschriften
c. Overige brieven en e-mails

460

534

3.746

5.156

215

237

d. Wob-verzoeken

a. Bezwaarschriften
Het kerndepartement, AT en RVO ontvingen in 2022 de volgende aantallen
bezwaarschriften:
Tabel 123 Aantal bezwaarschriften
Aantal bezwaarschriften

Kerndepartement EZK
RVO.nl
AT

Afgehandeld binnen verdaagde
(wettelijke) termijn

2021

2022

2021

2022

69

77

48%

57%

17.149

12.7171

69%

39%2

316

238

90%

88%

1 Het aantal bezwaarschriften werd in 2022 sterk beïnvloed door de regeling Tegemoetkoming Vaste Lasten (TVL).
Van de ontvangen bezwaarschriften waren er 9.257 voor de TVL.
2 Van de in totaal ca. 17.500 afgehandelde zaken, zagen er ca. 14.500 op de TVL. Vanwege de grote hoeveelheid
TVL-bezwaren en ook de druk daardoor op de organisatie, was het zeer moeilijk om deze bezwaren binnen de
wettelijke termijn af te handelen. Dit is sec voor TVL voor 28% van de zaken gelukt. Dit drukt de cijfers van het
totaal. Wanneer we TVL buiten beschouwing laten is 92% van de zaken tijdig afgehandeld.

37
38

Per 1 januari 2023 heet het AT: Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI).
Op 1 mei 2022 is de Wet open overheid (Woo) in werking getreden en is daarmee de Wet
openbaarheid van bestuur (Wob) vervallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

250

b. Klaagschriften
Het kerndepartement, AT en RVO ontvingen in 2022 de volgende aantallen
klaagschriften:
Tabel 124 Aantal klaagschriften
Aantal klaagschriften

Afgehandeld binnen de
(verdaagde) wettelijke termijn

2021

2022

2021

2022

Kerndepartement EZK

11

4

55%

75%

RVO.nl

617

525

76%

94%

AT

12

5

100%

100%

c. Overige brieven en e-mails
Het kerndepartement, AT en RVO ontvingen in 2022 de volgende aantal
overige brieven en e-mails.
Tabel 125 Aantal «overige brieven» en e-mails
Aantal overige brieven en e-mails
Kerndepartement EZK

Tijdig afgehandeld

2021

2022

2021

2022

3.746

5.156

88%

81%

Toelichting
AT: in 2021 en 2022 zijn ‘overige brieven en e-mails’ niet apart geregistreerd.
RVO: Overige brieven en e-mails worden bij RVO niet apart geregistreerd.
Wel registreert RVO de eerstelijns berichten, dit zijn de e-mails en brieven
die via de klantcontactcentra binnenkomen. RVO ontving in 2022 63.144
(2021: 72.000) e-mails en brieven, 42.177 hiervan betrof EZK-onderwerpen.
Het hoge aantal brieven voor de EZK-opdracht wordt (nog steeds) bepaald
door het coronasteunpakket, inclusief de TVL.
d. Wob- en Woo-verzoeken
Het kerndepartement, AT en RVO ontvingen in 2022 de volgende aantallen
Wob- en Woo-verzoeken:
Tabel 126 Aantal Wob-verzoeken
Aantal Wob-verzoeken Afgehandeld binnen de (verdaagde) wettelijke
termijn

Ingebrekestellingen

2021

2022

2021

2022

2021

2022

Kerndepartement EZK

120

147

35%

11%

10

14

RVO.nl

77

59

90%

41%1

1

2

AT

18

31

38%

58%

1

0

1 Het tijdigheidspercentage bij EZK ligt lager dan in 2021. Dit komt doordat onder de Wob een verzoek als niet-tijdig werd gekwalificeerd indien sprake was van een
ingebrekestelling/beroep niet-tijdig beslissen. Dergelijke situaties deden zich ten tijde van de Wob op het EZK-terrein nauwelijks voor. Onder de Woo hanteert de Woo-unit
van RVO het (strengere) criterium dat een verzoek alleen tijdig is afgehandeld wanneer de afhandeling binnen de (verdaagde) beslistermijn heeft plaatsgevonden of wanneer
in expliciete afstemming met verzoeker later is beslist.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

251

Lijst van afkortingen
Tabel 127 Lijst van afkortingen
ACER

Agentschap voor de samenwerking tussen energieregulators

ACM

Autoriteit Consument en Markt

AMvBs

Algemene maatregel van bestuur

AVG

Algemene Verordening Gegevensbescherming

BAR

Brexit Adjustement Reserve

BBP

Bruto Binnenlands Product

BEE

Biodiverstiteit, Ecosystemen en Economie

BES

Bonaire, Sint Eustatius, Saba

BMKB

Borgstellingsregeling Midden- en Kleinbedrijf

BMKB-C

Borgstellingsregeling Midden- en Kleinbedrijf Corona

BNC

Beoordeling Nieuwe Commissievoorstellen

BNP

Bruto Nationaal Product

BZ

Ministerie van Buitenlandse Zaken

BZK

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CCS

Carbon Capture Storage

CEPT

Europese Commissie en de Europese Conferentie van administraties
voor Post en Telecommunicatie

CIP

Concurrentiekracht en Innovatieprogramma

COL

Corona Overbruggingslening

COVA

Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten

CPB

Centraal Plan Bureau

CVaE

Commissie van Aanbestedingsexperts

DAB

Digital Audio Broadcasting+B20

DACI

Dutch Alternative Credit Instrument

DESI

Digital Economy and Society Index

DGB&I

Directoraat-Generaal Bedrijfsleven en Innovatie

DICTU

Dienst ICT Uitvoering

DMA

Digital Markets Act

DSA

Digital Services Act

DUO

Dienst Uitvoering Onderwijs

EB

Energiebelasting

EBN

Energie Beheer Nederland

ECN

Energieonderzoek Centrum Nederland

EFRO

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling

EIA

Energie- Investeringsaftrek

EIF

Europees Investeringsfonds

ESA

European Space Agency

ESTEC

European Space Research and Technology Centre

ETS

Emission Trading System

EU

Europese Unie

EZK

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

GGTO

Stichting Garantiefonds Gespecialiseerd Touroperators

GO

Garantie Ondernemingsfinanciering

GO-C

Garantie Ondernemingsfinanciering Corona

GSF

Garantiefaciliteit Scheepsnieuwbouwfinanciering

HBO

Hoger Beroeps Onderwijs

HHI

Herfindahl Hirschman Index

HTSM

HighTech Systems & Materials

I&W

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat

IAEA

International Atomic Energy Agency

ICT

Informatie Communicatie Technologie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

252

IEA

International Energy Agency

IMG

Instituut Mijnbouwschade Groningen

IPC

Innovatieprestatiecontract

IPO

Interprovinciaal Overleg

ISB

Incidentele Suppletoire Begroting

JTF

Just Transition Fund

JTI

Joint Technology Initiatives

J&V

Ministerie van Justitie & Veiligheid

KEV

Klimaat - en Energieverandering

KIC

Kennis en Innovatieconvenant

KKC

Garantieregeling Klein Krediet Corona

KP7

Zevende kaderprogramma voor onderzoek en technologische
ontwikkeling

KvK

Kamer van Koophandel

KWIV

Kwaliteitsraamwerk Informatievoorziening

LIOF

Limburgse Instituut voor Ontwikkeling en Financiering

LNV

Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

MARIN

Maritime Research Institute Netherlands

MBO

Middelbaar beroepsonderwijs

MEP

Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie

MEV

Macro-Economische Verkenning

MIP

Meerjaren Investerings Programma

MIT

MKB innovatiestimulering Topsectoren

MKB

Midden- en Kleinbedrijf

MTIB

Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid

Mton

Megaton

MVO

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

NAM

Nederlandse Aardolie Maatschappij

NBTC

Nederlands Bureau voor Toerisme en Congressen

NCG

Nationaal Coördinator Groningen

NDS

Nederlandse Digitaliseringsstrategie

NEN

Nederlands Normalisatieinstituut

NFIA

Netherlands Foreign Investment Agency

NGF

Nationaal Groeifonds

NIPO

Nederlands Instituut voor Publieke Opinie

NL DTIB

Nederlandse Defensie Technologische & Indsutriële Basis

NLR

Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratoruim

NRG

Nuclear Research Group

NSO

Netherlands Space Office

NSFO

Nederlandse Schapen- en geitenfokkers Organisatie

NURG

Nadere Uitwerking Rivierengebied

NVWA

Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit

NWO

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek

NWO-TTW

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk OnderzoekToegepaste en Technische Wetenschappen

O&O

Onderzoek en Ontwikkeling

OCW

Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

OPTA

Onafhankelijke Post en Telecommunicatie Autoriteit

PAS

Programmatische Aanpak Stikstof

PBL

Plan Bureau voor de Leefomgeving

PBO

Publiekrechtelijke bedrijfsorganisatie

PIANOo

Professioneel en Innovatief Aanbesteden Netwerk voor
Overheidsopdrachtgevers

PJ

Petajoule

PPS

Publiek-Private Samenwerking

RCR

Rijkscoördinatieregeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

253

R&D

Research and Development

RDA

Research & Development Aftrek

RDI

Rijksinspectie Digitale Infrastructuur

RED

Richtlijn Hernieuwbare Energie

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

ROAD

Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject

ROM

Regionale Ontwikkelingsmaatschappij

RRF

Recovery and Resilience Facility

RVB

Rijksvastgoedbedrijf

RVO.nl

Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

RWT

Rechtspersoon met Wettelijke Taak

SBB

Staatsbosbeheer

SDa

Stichting Diergeneesmiddelen autoriteit

SDE

Stimulering Duurzame Energieproductie

SDRA

Seismische Dreigings- en Risicoanalyse

SER

Sociaal-Economisch Raad

SNN

Samenwerkingsverband Noord Nederland

SodM

Staatstoezicht op de Mijnen

SSO

Shared Service Organisatie

SZW

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

TCMG

Tijdelijke Commissie Mijnbouwschade Groningen

TIVO

Tijdelijk Instituut Versterkingsopgave

TKI

Topconsortia voor Kennis en Innovatie

TNO

Nederlandse Organisatie voor toegepast natuurwetenschappelijk
onderzoek

TOA

Time-out-arrangement

TOGS

Tegemoetkoming Ondernemers Getroffen Sectoren

TOP

Technische Ontwikkelprojecten

TSE

Transmissible Spongiform Encephalopathies

TTF

Title Transfer Facility

TTI

Technologisch Topinstituut

TTT

Thematisch Technology Transferregeling

TVL

Tegemoetkoming Vaste Lasten

TWh

Terawattuur

UDAC

Uitvoering en Decentraal Advies en Control

UNWTO

United Nations World Tourism Organization

UPD

Universele Postdienst

VIFO

Veiligheidstoets investeringen, fusies en overnames

VMBO

Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs

VSL

Van Swinden Laboratorium

VWS

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

WBSO

Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk

Wbni

Wet beveiliging netwerk- en informatiesystemen

WHOA

Wet homologatie onderhands akkoord

WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatie Centrum

ZBO

Zelfstandig Bestuursorgaan

ZZP

Zelfstandige Zonder personeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 36 360 XIII, nr. 1

254