Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

29 279

Rechtsstaat en Rechtsorde

24 587

Justitiële Inrichtingen

Nr. 653

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR RECHTSBESCHERMING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 mei 2021
Bij brief van 21 april jongstleden heeft u mij verzocht om een reactie op
het advies van de Raad voor de Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) op wijzigingen in enkele ministeriële regelingen in
verband met de aangenomen Wet straffen en beschermen (Wet SenB).
Hierbij doe ik u deze toekomen.
Om invulling te geven aan de Wet SenB worden verschillende ministeriële
regelingen aangepast. Bij de wijzigingen in de regelingen plaatst de RSJ
enkele algemene opmerkingen over de rechtspositie van gedetineerden
en doet de RSJ een aantal specifieke aanbevelingen. Ik zal de RSJ van een
uitgebreid antwoord voorzien op deze punten. Hieronder ga ik op verzoek
van uw Kamer in op het advies, waarbij ik me beperk tot de aanbevelingen en die opmerkingen waar de RSJ de nadruk op legt.
Rechtspositie gedetineerden
Uitgangspunt van de Wet SenB is dat gedrag een grotere rol gaat spelen
bij het toekennen van vrijheden. Terecht besteedt de RSJ aandacht aan de
omgang met gedetineerden die niet in staat zijn het gewenst gedrag te
tonen. Eerder heeft de RSJ langs dezelfde lijnen een advies uitgebracht op
de visie op gevangenisstraffen «Recht doen, Kansen bieden», waarover ik
uw Kamer met een reactie heb bericht.1 Ook tijdens de plenaire behandeling van de Wet SenB heb ik met uw Kamer uitgebreid stilgestaan bij dit
onderwerp.
Voor veel gedetineerden is het belonen van goed gedrag een logische en
duidelijke vorm van detentiefasering, dat hen stimuleert zich in te zetten
voor hun re-integratie. Tegelijkertijd is er een groep die bijzondere
aandacht nodig heeft. Juist de persoonsgerichte aanpak biedt de
mogelijkheid om rekening te houden met beperkingen van gedetineerden.
We versnellen en verbeteren de screening van gedetineerden bij
1

kst-29279-653
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Kamerstuk 29 279 nr. 461.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 279, nr. 653

1

binnenkomst. Doel is om de problematiek van een gedetineerde in relatie
tot de vijf leefgebieden (wonen, werk, identiteitsbewijs, zorg en schulden),
als ook aandachtspunten wat betreft het sociale netwerk, vanaf het begin
van detentie goed in beeld te hebben en daarop te acteren door maatwerk
te leveren. Verslavingsproblematiek of psychische problematiek, maar ook
bijvoorbeeld een licht verstandelijke beperking of gedragsproblemen
kunnen zo in beeld worden gebracht.
Dit leidt tot een detentie en re-integratieplan met gedrags- en
re-integratiedoelen die aansluiten bij de mogelijkheden van de gedetineerde. Als gedetineerden door hun problematiek niet het gewenste
gedrag kunnen laten zien, worden gedragsdoelen hierop aangepast.
Daarnaast kan aan de gedetineerde met een licht verstandelijke beperking
meer en gerichte begeleiding en ondersteuning worden geboden. Waar
de ene gedetineerde zelf een werkgever moet zoeken, wordt de andere
gedetineerde hierbij geholpen door een medewerker. Op deze manier
wordt voorkomen dat gedetineerden ongelijke kansen krijgen.
Ik ben het eens met de RSJ dat het voor deze persoonsgerichte aanpak
onder andere nodig is dat personeel wordt opgeleid in de omgang met
gedetineerden met een beperking, verslaving of andere problematiek. DJI
investeert daarom structureel in opleidingen, onder andere in het kader
van vakmanschap, om medewerkers toe te rusten voor de omgang met
complexe problematiek.
Wegingskaders
De RSJ acht een verduidelijking van de wegingskaders bij
re-integratieverlof nodig. Hierbij gaat het om de wijze waarop het gedrag,
de risico’s voor de maatschappij en de belangen van slachtoffers en
nabestaanden en andere relevante personen meegewogen worden,
alsook de wijze waarop de gedetineerde zich heeft ingespannen voor het
vergoeden van de veroorzaakte schade.
Ik onderstreep de noodzaak om duidelijk te zijn over de wijze waarop deze
factoren worden gewogen. Om personeel te ondersteunen en duidelijkheid te bieden aan gedetineerden is er een beoordelingskader voor
gedrag opgesteld. Ook ten aanzien van het meewegen van het slachtofferbelang is een toetsingskader vastgesteld, dat aan de RSJ op verzoek ter
informatie is aangeboden. De risico’s voor de maatschappij brengt DJI
onder andere in beeld via de zogenoemde Risicoscreener Geweld. Deze
risicoscreener is in de praktijk getoetst en ondersteunt het multidisciplinair overleg in het beoordelen of er mogelijk zorgen zijn over (seksueel)
geweld tijdens detentie of bij vrijheden.
De inspanning van een gedetineerde om de veroorzaakte schade te
vergoeden speelt vooral een rol bij de toekenning van externe vrijheden,
in het bijzonder bij deelname aan re-integratieverlof voor extramurale
arbeid, het penitentiair programma en de voorwaardelijke invrijheidstelling. Dan zijn er immers mogelijkheden om inkomen te genereren en
een schadevergoeding aan slachtoffers of nabestaanden te betalen. Op
basis van individuele besluitvorming wordt bezien welke mogelijkheden
er zijn om binnen de kaders van de toepassing van externe vrijheden
rekening te houden met het betalen van een schadevergoeding en het
treffen van een betalingsregeling. Het niet kunnen betalen mag in dit licht
in beginsel geen reden zijn om verlening van vrijheden te weigeren.
Verlof voor gedetineerden
In de nieuwe detentiefasering worden het regimair en algemeen verlof
vervangen door kortdurend en langdurend re-integratieverlof en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 279, nr. 653

2

re-integratieverlof voor extramurale arbeid. De RSJ heeft hierbij enkele
kanttekeningen.
Kortdurend re-integratieverlof
De RSJ beveelt aan om gedetineerden die zes weken of minder in detentie
verblijven de mogelijkheid te bieden om kortdurend re-integratieverlof te
verlenen voor het regelen van praktische zaken. Uitgangspunt van de Wet
SenB is dat verlof in het teken staat van een concreet re-integratiedoel en
een gedetineerde zich bereid heeft getoond te willen werken aan zijn
re-integratie. Gedetineerden die zijn gepromoveerd naar een plusprogramma kunnen in aanmerking komen voor re-integratieverlof. Om te
promoveren moet een gedetineerde in beginsel zes weken gewenst
gedrag laten zien. Voor de gedetineerden die zes weken of korter zitten,
houdt dit in dat zij gedurende enkele dagen of weken in detentie, gebruik
kunnen maken van de geboden mogelijkheden in het re-integratiecentrum
om – praktische – zaken te regelen die van belang zijn voor de
re-integratie. Iedere inrichting beschikt over een dergelijk
re-integratiecentrum.
Overigens is in de regeling tijdelijk verlaten van de inrichting voorzien in
de mogelijkheid bij deze groep toch kortdurend re-integratieverlof toe te
kennen, als daar dringende redenen voor zijn. Bijvoorbeeld omdat het
paspoort van de gedetineerde verlengd dient te worden of als deze
aanwezig dient te zijn bij de notaris ter ondertekening van akten.
De RSJ vraagt op dit punt tot slot om een verduidelijking dat gedetineerden die niet in aanmerking komen voor een penitentiair programma
of voorwaardelijke invrijheidstelling wel in aanmerking kunnen komen
voor kortdurend re-integratieverlof. In de lagere regelgeving is hier
aandacht aan besteedt. Hierover zal ik de RSJ berichten.
Re-integratieverlof extramurale arbeid
Gedetineerden aan wie re-integratieverlof voor extramurale arbeid is
toegekend, worden in een beperkt beveiligde afdeling (BBA) geplaatst. Dit
biedt de mogelijkheid om overdag buiten de inrichting te werken of een
opleiding te volgen. Een gedetineerde die vanwege ongewenst gedrag
wordt teruggeplaatst naar een regulier beveiligde afdeling, komt voor de
duur van drie maanden niet in aanmerking voor verblijf op een BBA. De
RSJ beveelt aan om een maximum termijn van drie maanden te hanteren,
met de mogelijkheid al eerder terug te plaatsen.
Voor plaatsing in een BBA, de meest vergaande vorm van vrijheid in
detentie, wordt consistent gewenst gedrag verlangd. Van belang is dat
een gedetineerde niet zonder meer teruggeplaatst wordt naar een
normaal beveiligde afdeling. Dat gebeurt alleen bij ontoelaatbaar gedrag
(bijvoorbeeld agressie tegen personeel) of een aaneenschakeling van
lichtere vormen van overschrijdende gedragingen, waarbij een eerder
gegeven waarschuwing niet tot een gewenste verbetering in het gedrag
heeft geleid. Deze criteria voor terugplaatsing rechtvaardigen een langere
termijn om te kunnen bekijken of een eventuele verbetering in het gedrag
een consistent karakter heeft. Daarom is de periode van terugplaatsing op
drie maanden gezet. Aan het eind van de periode zal DJI een oordeel
vellen over herhaalde plaatsing in een BBA. De periode van drie maanden
is een duidelijke, eenduidige norm die vooraf bij elke gedetineerde bekend
is en aan een effectieve uitvoeringspraktijd bijdraagt. Dit is verduidelijkt in
de toelichting bij de regeling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 279, nr. 653

3

Arbeid in de penitentiaire inrichting
Arbeid aanbieden in eerste twee weken van detentie
In zijn advies onderstreept de RSJ het belang van arbeid, ook in de eerste
twee weken van detentie. Arbeid is inderdaad voor sommige gedetineerden een belangrijk re-integratiedoel.
Zoals hierboven aangegeven is een goede intake en screening van
gedetineerden van groot belang. De eerste twee weken van de detentie
ligt de nadruk dan ook op acclimatiseren, intake en screening en het
opstellen van het detentie- en re-integratieplan. Gedurende deze periode
ontvangt de gedetineerde een loonvervangende financiële tegemoetkoming maar wordt hem geen arbeid aangeboden.
Arbeid aanbieden aan arrestanten
De RSJ geeft aan dat ook aan arrestanten arbeid dient te worden
aangeboden. Op dit punt verschillen wij van mening. Arrestanten zijn
gedetineerden die geen gevolg hebben gegeven aan een oproep om
zichzelf te melden bij de penitentiaire inrichting voor het uitzitten van hun
straf, maar door de politie moesten worden opgepakt. Vanwege deze
houding wordt gedurende de eerste acht weken van detentie aan een
arrestant geen arbeid aangeboden. Omdat de eerste twee weken van de
detentie zoals bovengenoemd in het teken staan van acclimatiseren en
intake komen zij vergeleken met andere gedetineerden zes weken langer
niet in aanmerking voor arbeid. Gedetineerden die wel gevolg geven aan
hun oproep zichzelf te melden worden «beloond» met een rechtstreekse
plaatsing in het plusprogramma waardoor zij meer activiteiten krijgen
aangeboden en meer tijd buiten cel mogen doorbrengen. Ik vind het
belangrijk om deze werkwijze te behouden zodat personen worden
aangespoord zichzelf bij de penitentiaire inrichting te melden, zonder dat
de politie daaraan te pas komt.
Controle arbeidsongeschiktheid
Ik ben het eens met de RSJ dat in de vraag of een gedetineerde arbeidsongeschikt is ook psychiatrische en psychosociale problematiek moet
worden meegenomen. Een arts zal de gedetineerde beoordelen op
arbeidsongeschiktheid. In die beoordeling kunnen ook psychiatrische en
psychosociale problematiek een rol spelen. Indien zich deze problematiek
bij een gedetineerde voordoet, zal een arts zich laten adviseren door een
psychiater en/of psycholoog.
Plaatsing in een beperkt beveiligde afdeling
Pilots Koers en Kansen
De RSJ vraagt hoe de projecten vanuit Koersen en Kansen voor de
sanctie-uitvoering (zoals het Huis van Herstel) zich verhouden tot de
nieuwe regels ten aanzien van het re-integratieverlof voor extramurale
arbeid en de hieraan verbonden plaatsing in een BBA.
De in het kader van Koers en Kansen opgestarte project zijn experimenteel
van aard. Uitkomsten van deze experimenten kunnen nuttige inzichten
opleveren voor de uitvoeringspraktijk onder de Wet SenB, bijvoorbeeld
ten aanzien van het betrekken van het sociaal domein bij de re-integratie
van een gedetineerde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 279, nr. 653

4

Overgangsrecht
De RSJ vraagt aandacht voor de positie van gedetineerden die op het
moment van inwerkingtreding van de Wet SenB in een beperkt beveiligde
inrichting (BBI) verblijven. Zij vraagt zich af of deze gedetineerden vanaf
de inwerkingtreding in een beperkt beveiligde afdeling worden geplaatst.
Het overgangsrecht regelt dat gedetineerden die op het moment van
inwerkingtreding van de regeling zijn geplaatst in een zeer beperkt
beveiligde inrichting (ZBBI), vanaf dat moment van rechtswege in een
BBA zijn geplaatst. Dit geldt echter niet voor gedetineerden die in een BBI
verblijven. De gedetineerden in een BBI verrichten weliswaar arbeid, maar
verlaten daarbij niet de inrichting.
Het staat bij deze gedetineerden anders dan bij de ZBBI bij voorbaat dus
nog niet vast dat de vergaande vrijheden van de BBA passend zijn.
Daarom zal op de datum van inwerkingtreding aan de hand van de criteria
voor re-integratieverlof voor extramurale arbeid (en daarmee voor
toelating tot een BBA) beoordeeld zijn of de gedetineerde in een BBA
geplaatst kan worden. Gelet hierop wordt aan de aanbeveling van de RSJ
om het overgangsrecht voor gedetineerden in de BBI te verruimen geen
gevolg gegeven.
Tot slot
Ik ben de RSJ erkentelijk voor het advies. Haar advisering helpt om de
lagere regelgeving te verduidelijken en aan te scherpen. Hierboven heb ik
aangegeven hoe ik de aanbevelingen beoordeel en daar opvolging aan
geef.
De Minister voor Rechtsbescherming,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 29 279, nr. 653

5