Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

34 298

Parlementair onderzoek Breed welvaartsbegrip

Nr. 16

BRIEF VAN DE ALGEMENE REKENKAMER
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 20 december 2016
Op 20 april jl. bood de tijdelijke commissie Breed welvaartsbegrip u haar
rapport aan.1 De Algemene Rekenkamer heeft met bijzondere belangstelling kennis genomen van de inhoud van dit rapport. Wij zien hierin
namelijk diverse raakvlakken met bevindingen en aanbevelingen uit ons
eigen onderzoek. Deze betreffen het bieden van meer inzicht in de
maatschappelijke effecten van kabinetsbeleid en daartoe ingezette
publieke middelen, en het harmoniseren van gegevens. In deze brief
geven wij u enkele van onze bevindingen en aanbevelingen mee, in de
hoop dat dit bijdraagt aan een goede discussie in het parlement over het
breed welvaartsbegrip.
Inzicht in effecten van beleid
In onze publicatie Inzicht in publiek geld van 13 juli 2016 stellen wij dat er
de afgelopen jaren veel werk is verzet om de overheidsfinanciën en de
inrichting daarvan op orde te brengen.2 De rechtmatigheid van de
financiële transacties op rijksniveau is al jarenlang ruim 99%. Maar de
controle daarop is voor meer dan de helft van de uitgaven feitelijk niet
meer dan de vaststelling dat het juiste bedrag op het juiste rekeningnummer is overgemaakt. Tegelijkertijd constateren wij onder andere dat
de structuur van de publieke geldstromen en publieke dienstverlening
diffuus en ingewikkeld is. Daardoor valt het vaak niet mee om de euro
vanaf de belastingbetaler tot aan de publieke voorziening te volgen. Het is
soms zelfs niet duidelijk «wie» waarop mag worden aangesproken, laat
staan dat helder is wat maatschappelijke resultaten zijn. Wij vinden het
belangrijk dat er meer en betere informatie beschikbaar komt over de
effecten van overheidsbeleid. Het ontbreken van voldoende, tijdige en
goede beleidsinformatie is steeds weer een hardnekkig probleem in de
1

2

kst-34298-16
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer (2016). Parlementair onderzoek Breed welvaartsbegrip; Rapport. Kamerstuk
34 298, nr. 3. Den Haag: SDU.
Algemene Rekenkamer (2016), Inzicht in publiek geld. Uitnodiging tot bezinning op de publieke
verantwoording. Kamerstuk 31 865, nr. 86. Den Haag: SDU.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 298, nr. 16

1

publieke verantwoording aan het parlement gebleken. Een voorbeeld uit
ons recent gepubliceerd onderzoek illustreert dit.
In ons recente onderzoek Kosten en opbrengsten van saldoverbeterende
maatregelen 2011–2016 concludeerden wij dat de (eventuele) negatieve
economische en maatschappelijke effecten van bezuinigingen en
lastenverzwaringen beperkt in beeld zijn.3 Wij bevalen in dit verband aan
om ook maatschappelijke effecten te betrekken bij de doorrekening van en
besluitvorming over het regeerakkoord.
Dat er te weinig kwalitatief goed beleidsonderzoek beschikbaar is, wordt
breder gedeeld. De tijdelijke commissie Breed welvaartsbegrip wijst hier
zelf ook op in relatie tot het doorrekenen van beleid op brede welvaart. Dit
is volgens de commissie nog niet mogelijk; de grootste belemmering is
het gebrek aan inzicht in effecten op vrijwel alle terreinen, als gevolg van
gebrek aan goed effectonderzoek.4 Ook de Studiegroep Begrotingsruimte
constateerde afgelopen zomer dat het bestaande scala aan evaluatieinstrumenten in de praktijk niet altijd de gewenste informatie oplevert.5
Volgens de Studiegroep is dit te wijten aan het ontbreken van cijfermateriaal, kennis en expertise bij degenen die de evaluatie moeten uitvoeren.
Maar het ligt ook aan het gegeven dat het politiek vaak lastig is om
gevoelige dossiers kritisch te bekijken. De Studiegroep adviseerde daarom
een operatie Inzicht in kwaliteit te starten, die moet leiden tot betere
beleidsinformatie. Wij spraken in onze publicatie Inzicht in publiek geld
van een cultuuromslag die nodig is om de aandacht voor de effecten van
beleid op de politieke en parlementaire radar te krijgen en te houden. Om
grip te krijgen op de onderwerpen die de Commissie Breed welvaartsbegrip adresseert, is meer inzicht in de effecten van beleid noodzakelijk.
Harmonisatie van gegevens
De commissie Breed welvaartsbegrip hecht grote waarde aan internationale harmonisatie bij het meten van brede welvaart en vindt dat hierin
een doorbraak nodig is. Wij onderschrijven en ondersteunen deze
conclusie: (internationale) vergelijkbaarheid van gegevens en data
ondersteunt het zicht op maatschappelijke ontwikkelingen en draagt bij
aan het bieden van beter inzicht in de maatschappelijke effecten van
beleid. Niet alleen voor beleidsmakers en volksvertegenwoordigers, maar
ook voor professionals en burgers.
Daarom wezen wij in ons Verantwoordingsonderzoek over 2014 met
betrekking tot de decentralisaties in het sociaal domein op het belang van
«gemeenschappelijke taal»; dit om de resultaten van gemeenten
onderling te kunnen vergelijken en om te kunnen leren over wat werkt en
wat niet. Hiervoor is het nodig dat indicatoren voor zowel uitgaven als
resultaten in samenhang worden gestandaardiseerd.6 Iets soortgelijks
kwamen wij tegen in ons onderzoek Compensatie van schade aan
natuurgebieden: wij constateerden dat het niet goed mogelijk was om
voor Nederland een totaalbeeld te vormen van hoe de bescherming van
natuurgebieden die van nationaal of Europees belang zijn, in de praktijk
functioneert. De beschikbare informatie van de voor de uitvoering
verantwoordelijke provincies was onderling niet goed vergelijkbaar en
3

Algemene Rekenkamer (2016), Kosten en opbrengsten van saldoverbeterende maatregelen
2011–2016. Kamerstuk 34 550, nr. 30. Den Haag: SDU.
4
Tweede Kamer (2016). Parlementair onderzoek Breed welvaartsbegrip; Rapport. Kamerstuk
34 298, nr. 3. Den Haag: SDU.
5
Financiën (2016). Van saldosturing naar stabilisatie – Vijftiende rapport Studiegroep Begrotingsruimte. Kamerstuk 34 300, nr. 74. Den Haag: SDU.
6
Algemene Rekenkamer (2015), Staat van de rijksverantwoording 2014. Kamerstuk 34 200, nr. 2.
Den Haag: SDU.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 298, nr. 16

2

uitwisselbaar.7 Een ander voorbeeld is ons onderzoek naar de handhaving
van Europese regels voor afvaltransport. Hieruit bleek onder andere dat
de betrokken partijen (o.a. Inspectie Leefomgeving en Transport, Douane,
en Agentschap NL) slechts beperkt zicht hadden op het effect van hun
afzonderlijke handhavingsactiviteiten en op het effect van het geheel aan
handhavingsactiviteiten. Dit kwam mede door beperkingen in registratiesystemen, die bovendien niet goed op elkaar aansloten.8 Wij vinden dat
de rijksoverheid – om te kunnen leren van de uitwerking van haar beleid –
meer werk kan maken van de harmonisatie van informatie. Dit vergroot de
transparantie voor volksvertegenwoordigers – bij wie het budgetrecht ligt
–, professionals en burgers.
De wens tot vergelijkbaarheid van financiële begrotings- en realisatiegegevens in internationaal (lees: Europees) perspectief speelt ook mee in
overwegingen om de huidige verslaggeving van het Rijk die gebaseerd is
op het verplichtingen-kasstelsel eventueel aan te vullen met elementen uit
een baten-lastenstelsel. Op dit moment onderzoekt een adviescommissie
in opdracht van de Minister van Financiën en de president van de
Algemene Rekenkamer de voor- en nadelen van een rijksbrede toevoeging
van een baten-lastenboekhouding aan de huidige verplichtingen-kasboekhouding.
Tot slot
De door de commissie Breed welvaartsbegrip voorgestelde Monitor Brede
Welvaart zal een breed scala aan gestandaardiseerde indicatoren bevatten
die tezamen een algemeen beeld geven van de brede welvaart in
Nederland. Wij merken op dat overheidsinterventies veelal invloed op de
welvaart hebben, denk aan inkomen, milieu, veiligheid, infrastructuur,
onderwijs, gezondheid. De gestandaardiseerde gegevens in de monitor
bieden daarom wat ons betreft veel kansen voor toekomstige beleidsevaluaties en het verrijken van de jaarlijkse verantwoording, waarin nadrukkelijker de link met maatschappelijke effecten aan bod kan komen. Wij
denken dat dit inzicht biedt op een wijze die de democratie versterkt.
Wij vragen hierbij aandacht voor de relatie van het Breed welvaartsbegrip
met de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties. Onlangs
heeft het CBS een eerste rapportage opgesteld over de stand van zaken
ten aanzien van de Sustainable Development Goals.9 In deze rapportage
heeft het CBS aangegeven dat voor verschillende doelen nog (nationale)
doelstellingen en beleidsindicatoren moeten worden ontwikkeld, voordat
er een integraal inzicht ontstaat in de realisatie van de Sustainable
Development Goals.
Wij nodigen de Tweede Kamer uit om met het (nieuwe) kabinet te
bespreken of thema’s uit de Monitor Brede Welvaart en de Sustainable
Development Goals als onderdeel van de jaarlijkse verantwoording
kunnen worden opgenomen in het Financieel Jaarverslag Rijk. Dit verrijkt
de verantwoording, vergroot het inzicht in het effect van de inzet van
publieke middelen en kan daarmee het parlementaire debat over de
maatschappelijke effecten van kabinetsbeleid ondersteunen.

7

Algemene Rekenkamer (2014), Compensatie van schade aan natuurgebieden. Kamerstuk
31 074, nr. 6. Den Haag: SDU.
Algemene Rekenkamer (2012), Handhaving Europese regels voor afvaltransport. Kamerstuk
33 418, nr. 2. Den Haag: SDU.
9
CBS (2016), Meten van SDGs: een eerste beeld voor Nederland. Den Haag: eigen beheer.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 298, nr. 16

3

Graag zijn wij bereid met uw Kamer in gesprek te gaan over de vraag hoe
wij kunnen bijdragen aan het verschaffen van meer inzicht in de effecten
van beleid, ook in relatie tot de Monitor Brede Welvaart.
Een afschrift van deze brief sturen wij aan de Minister van Economische
Zaken en aan de Minister van Financiën.
Algemene Rekenkamer
drs. A.P. (Arno) Visser,
president
dr. E.M.A. (Ellen) van Schoten RA,
secretaris

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 34 298, nr. 16

4