Nadere analyse van de jurisprudentie betreffende de uitleg van artikel 36 van het Verdrag
betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU)
.
Artikel 36 VWEU
Er is een directe relatie van artikel 36 VWEU met artikelen 34 en 35 VWEU. Deze laatste artikelen
bepalen dat kwantitatieve in- en uitvoerbeperkingen en alle maatregelen van gelijke werking tussen
de lidstaten verboden zijn. Deze twee artikelen regelen daarmee het beginsel van het vrije verkeer
van goederen, één van de fundamenten van de Europese interne markt.
Artikel 36 geeft de uitzonderingen weer waarop de artikelen 34 en 35 geen beletsel voor verboden of
beperkingen van invoer, uitvoer of doorvoer zijn. Gerechtvaardigde argumenten zijn de bescherming
van: de openbare zedelijkheid, de openbare orde, de openbare veiligheid, de gezondheid en het leven
van personen, dieren of planten, het nationaal artistiek historisch en archeologisch bezit of uit hoofde
van bescherming van de industriële en commerciële eigendom. Deze verboden of beperkingen mogen
echter geen middel tot willekeurige discriminatie noch een verkapte beperking van de handel tussen
de lidstaten vormen.
Vrij verkeer van goederen
Het beginsel van het vrije verkeer van goederen is een van de fundamenten van de Europese interne
markt. Het verbod voor lidstaten om te discrimineren ten aanzien van goederen uit andere lidstaten,
beoogt de vrije inzetbaarheid van deze productiefactoren over de landsgrenzen heen te waarborgen.
Sinds het Dassonville-arrest (zaak 8/74, 1974, Jurisprudentie p. 837) van het Hof van Justitie, is
duidelijk dat de Verdragsartikelen die het vrije verkeer van goederen waarborgen, lidstaten niet
slechts verbieden om discriminerende maatregelen te nemen, maar dat in beginsel andere – zelfs
potentiële – belemmeringen eveneens verboden zijn. Het vrije verkeer van goederen geldt zowel voor
producten uit de lidstaten van de Unie, als voor goederen afkomstig uit derde landen die in zich in één
van de lidstaten in het vrije verkeer bevinden.
Beperkingen van het vrije verkeer van goederen: algemene beginselen
De ruime uitleg die de afgelopen decennia door het Hof van Justitie aan het vrije verkeer van
goederen is gegeven, heeft geleid tot een restrictieve interpretatie van de mogelijkheden die lidstaten
genieten, om maatregelen te handhaven die dit vrije verkeer (mogelijkerwijs) belemmeren.
Maatregelen die het vrije verkeer van goederen beperken, zijn slechts op twee wijzen te
rechtvaardigen: op basis van de gronden uit artikel 36 VWEU, of op basis van ‘dwingende redenen van
algemeen belang’. Beide alternatieven worden hieronder nader uiteengezet.
Om gerechtvaardigd te zijn op grond van artikel 36 VWEU of een dwingende reden van algemeen
belang, moet een nationale maatregel voldoen aan het evenredigheidsbeginsel. Dit houdt in dat het te
beschermen belang niet even doeltreffend mag kunnen worden beschermd door maatregelen die het
intra-unitair handelsverkeer minder belemmeren. In de praktijk betekent dit dat indien de keuze
bestaat tussen verschillende maatregelen, gekozen moet worden voor het middel dat het vrije verkeer
van goederen het minst belemmert, zo oordeelde het Hof van Justitie onder meer in Jippes (zaak C189/01, 2001, Jurisprudentie p. I-5693, paragraaf 81).
Daarnaast kunnen noch maatregelen op basis van artikel 36 VWEU, noch maatregelen op basis van
‘dwingende reden van algemeen belang’, door lidstaten worden aangewend om af te wijken van
geharmoniseerde EU-wetgeving. In de praktijk betekent dit dat nationale beperkende maatregelen
niet zijn toegestaan indien er op Unievlak een harmonisatie is doorgevoerd van de regelgeving die
beoogt het desbetreffende belang te beschermen, of slechts zijn toegestaan indien en voor zover de
desbetreffende Unienorm daarvoor ruimte laat. Uit de uitspraak van het Hof van Justitie in Radlberger
Getränkegesellschaft (zaak C-309/02, Jurisprudentie p. I-11763, paragraaf 53), volgt dat indien er
sprake is van harmonisatie, nationale maatregelen worden beoordeeld in het licht van de
harmoniserende bepalingen en niet in het licht van het Verdrag, aangezien harmoniserende wetgeving

een concrete invulling van het beginsel van het vrije verkeer van goederen vormt, door feitelijke
rechten en verplichtingen vast te leggen ten aanzien van bepaalde goederen. Naast de voornoemde
vereisten, mag er door een nationale maatregel geen sprake zijn van willekeurige discriminatie of een
verkapte beperking van de handel tussen de lidstaten.
Beperkingen van het vrije verkeer van goederen op basis van ‘dwingende redenen van algemeen
belang’
Uit de uitspraak van het Hof van Justitie in de zaak Cassis de Dijon (zaak 120/78, 1979, Jurisprudentie
p. 649) volgt dat nationale maatregelen die het vrije verkeer van goederen (mogelijk) beperken, naast
op basis van artikel 36 VWEU, eveneens onder artikel 34 VWEU gerechtvaardigd kunnen worden,
indien zij worden genomen op grond van ‘dwingende redenen van algemeen belang’. Dergelijke
maatregelen moeten wel ‘redelijk’ zijn, vandaar dat de door de Cassis-jurisprudentie geschapen
mogelijkheid voor lidstaten om dergelijke maatregelen te treffen, bekendstaat als de rule of reason.
De ruimte voor lidstaten om maatregelen te rechtvaardigen op grond van ‘dwingende redenen van
algemeen belang’, is beperkter dan op grond van artikel 36 VWEU. Maatregelen met een - direct of
indirect - discriminatoir karakter kunnen in beginsel niet op grond van ‘dwingende redenen van
algemeen belang’ worden gerechtvaardigd.
In uitgebreide jurisprudentie, volgend op de uitspraak van het Hof van Justitie in Cassis de Dijon,
heeft het Hof nadere uitleg gegeven van de omstandigheden waaronder een lidstaat een dergelijke
maatregel kan rechtvaardigen. Een nationale maatregel moet gerechtvaardigd kunnen worden op
grond van een door het Hof van Justitie reeds erkende of te erkennen ‘dwingende reden’, zoals
bijvoorbeeld de bescherming van grondrechten als de vrijheid van meningsuiting of vergadering, de
bestrijding van fraude, consumentenbescherming, de bescherming van cultuuruitingen, bescherming
van de volksgezondheid of bescherming van het milieu. Andere ‘dwingende redenen’ komen ook in
aanmerking: het betreft hier in beginsel een niet-limitatieve lijst van rechtvaardigheidsgronden,
alhoewel slechts niet-economische beleidsdoelstellingen van algemeen belang door het Hof
geaccepteerd worden. Zo heeft het Hof in de Andibel (zaak C-219/07, 2008 Jurisprudentie p. I-4474,
paragrafen 27-28) geoordeeld dat de bescherming van dierenwelzijn eveneens een dergelijk legitiem
doel van algemeen belang is.
Hierbij moet worden opgemerkt dat het onderscheid tussen beperkingen die gerechtvaardigd kunnen
worden op basis van artikel 36 VWEU en beperkingen die gerechtvaardigd kunnen worden onder de
‘rule of reason’, in recente jaren als kunstmatig wordt gezien. Het Hof beoordeelt in een groeiend
aantal zaken, in ‘dwingende redenen van algemeen belang’ op eenzelfde wijze als de gronden voor
rechtvaardiging onder artikel 36 VWEU. Dit betekent dat in theorie ook sommige discriminatoire
maatregelen op grond van ‘dwingende redenen’ gerechtvaardigd kunnen worden, mits zij voldoen aan
het evenredigheidsbeginsel en er geen sprake is van harmonisatie van de regelgeving op het
desbetreffende gebied.
Mogelijkheden voor lidstaten om het gebruik van ggo’s op hun grondgebied te beperken of te
verbieden na inwerkingtreding van het voorstel
Het huidige wettelijk kader van de Unie inzake de toelating van ggo’s omvat een volledig
geharmoniseerde vergunningsprocedure voor ggo’s, genetisch gemodificeerde levensmiddelen en
diervoeders. De ruimte voor lidstaten om, anders dan bij het stemmen in comités, andere
overwegingen dan die, die verband houden met de veiligheid van producten, naar voren te brengen is
daardoor zeer beperkt. De volledige harmonisatie staat er in de praktijk aan in de weg dat lidstaten
zelfstandig maatregelen nemen in verband met de veiligheid van producten, zij kunnen slechts op
grond van nieuwe wetenschappelijke inzichten, de Europese Commissie verzoeken om maatregelen te
nemen.
Het voorstel van de Europese Commissie zou lidstaten in staat stellen om op hun grondgebied
evenredige en non-discriminatoire maatregelen te treffen om het gebruik van ggo’s en genetisch

gemodificeerde levensmiddelen en diervoeders te beperken of te verbieden, op basis van andere
belangen dan die, die in verband staan met de veiligheid van de desbetreffende producten.
Indien het voorstel in werking zou treden, zou dit betekenen dat lidstaten een ruimere mogelijkheid,
dan thans bestaat, wordt geboden om ggo’s op hun grondgebied te beperken of te verbieden. Die
ruimte blijft echter, zowel op grond van artikel 36 VWEU, als op basis van de jurisprudentie inzake
‘dwingende redenen van algemeen belang’ onder artikel 34 VWEU, relatief beperkt door het feit dat
dergelijke maatregelen in overeenstemming dienen te zijn met de EU-wetgeving inzake het vrije
verkeer van goederen.
Nationale maatregelen kunnen onder het voorstel nadrukkelijk niet gerechtvaardigd worden op grond
van de gezondheid en het leven van personen, dieren of planten, nu het voorstel nationale
maatregelen die in verband staan met de veiligheid van het product expliciet uitsluit.