> Retouradres Postbus 1 3720 BA Bilthoven

Aan de Directeur-Generaal van de
Volksgezondheid
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
drs. M. Sonnema
Postbus 20350
2500 EJ DEN HAAG

A. van Leeuwenhoeklaan 9
3721 MA Bilthoven
Postbus 1
3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
KvK Utrecht 30276683
T 030 274 91 11
F 030 274 29 71
info@rivm.nl

Datum
19 januari 2021
Onderwerp Advies n.a.v. 96e OMT

Geachte mevrouw Sonnema,
Op 15 januari riep het Centrum Infectieziektebestrijding (CIb) van het RIVM het
Outbreak Management Team (OMT) bijeen om te adviseren over de situatie
rondom de COVID-19-pandemie.
Hierbij ontvangt u het tweede deel van het OMT advies. Het eerste deel, met de
bespreking van de epidemiologische situatie en advies ten aanzien van het al dan
niet vroegtijdig heropenen van primair onderwijs en kinderdagverblijven, werd u
16 januari 2021 al toegezonden.
In dit tweede deel gaat het OMT in op haar advies de huidige
lockdownmaatregelen voor de periode tot ten minste 9 februari, aan te scherpen
met een avondklok. In eerdere adviezen hebben wij al gesproken over de
mogelijkheid de bestrijding te bespoedigen door een avondklok; zie hiervoor de
adviezen van het OMT-78, OMT-80 en OMT-95 (d.d. 28 september, 2 november
en 11 januari, respectievelijk).
De reden voor zo’n aanscherping ligt in de beoordeling van de huidige
epidemiologische situatie in Nederland, die ronduit kwetsbaar te noemen is
vanwege het nog zeer hoge aantal besmettelijke personen en een
reproductiegetal dat rond de 1 ligt; de zorgelijke ontwikkelingen betreffende de
introductie van nieuwe varianten van SARS-CoV-2 met waarschijnlijk toegenomen
besmettelijkheid; en het zich ontwikkelende beeld internationaal, waarbij in
landen ondanks diverse lockdownmaatregelen een toename van SARS-CoV-2
wordt waargenomen, vaak volgend op de introductie van mutantvirusstammen.
Naar verwachting kan niet voorkomen worden dat er een volgende golf van
COVID-19-gevallen komt, veroorzaakt door verspreiding van mutanten van het
virus met verhoogde besmettelijkheid. De keuze voor Nederland is nu tussen
twee scenario’s. Een aparte derde golf, met een zo laag mogelijk begin en de
maximale mogelijkheid door BCO te trachten controle te houden op het aantal
besmettingen. Of het tweede scenario dat deze golf bovenop – en als uitbreiding
van – de tweede golf komt, terwijl de boog wat betreft de zorg al bijna maximaal
gespannen staat. Aanscherping van het beleid nú wordt opportuun geacht omdat
tot 9 februari al een redelijk streng regiem van maatregelen geldt, en
aanscherping kan helpen om te voorkomen dat deze nieuwe varianten op korte
termijn de overhand krijgen. Een situatie waarin de nieuw varianten snel de
overhand krijgen zou ook het perspectief op versoepelingen na 9 februari
wegnemen omdat het totale aantal besmettingen dan te lang te hoog blijft en na
verwachting zelfs weer verder gaat toenemen. Het devies is zo snel mogelijk zo

Ons kenmerk
0012/2021 LCI/JvD/at/sb
Behandeld door
LCI
T (030) 274 7000
F (030) 274 4455
lci@rivm.nl

laag mogelijk te komen, nu dat met een aanscherping van het huidige pakket van
maatregelen nog kan. De opbrengst van een enkel geval nú voorkómen ten
opzichte van tientallen later bestrijden, is groot. En juist door een dergelijke
aanscherping nu te nemen, in een fase dat het merendeel van de nieuwe
besmettingen nog berust op de bekende wild-type “oude” variant van SARS-CoV2, kan de vermindering met relatief mildere maatregelen gerealiseerd worden dan
degene die straks nodig zouden kunnen zijn om de mutant varianten eronder te
houden.

Datum
19 januari 2021
Ons kenmerk
0012/2021 LCI/JvD/at/sb

Ten aanzien van de VWS-spoedadviesaanvraag:

1. Avondklok
Uw vraag: Het OMT heeft in het laatste advies gewezen op het gebruik van een
avondklok in andere landen. Wat is volgens u het effect van een avondklok in
andere landen, afgezet tegenover andere maatregelen die daar gelden?
In welke mate draagt het instellen van een avondklok in Nederland bij aan de
bestrijding van het virus in de context van alle geldende maatregelen? Wat is uw
beeld over de vereiste looptijd van een dergelijke maatregel? Wat is het effect
van een avondklok tussen 20.00 en 04.00 uur of tussen 22.00 en 04.00 uur?
Betrekt u daarbij het effect op de spreiding in bijvoorbeeld supermarkten? Wat is
het verwachte effect van negatief/ontwijkend gedrag bij het instellen van een
avondklok (blijven slapen bij vrienden, etc.)? Kunt u een beeld geven van het
verwachte effect op verschillende leeftijdsgroepen?
Het OMT heeft eerder al nadrukkelijk aandacht voor een avondklok gevraagd,
omdat dat in de beoordeling van het OMT een aanvullende bijdrage zou kunnen
leveren aan het zo snel mogelijk en diep mogelijk verlagen van het aantal
positieve gevallen in de periode tot 9 februari.
Wat betreft de te verwachten bijdrage van een avondklok heeft het OMT wederom
kennis genomen van de beschikbare literatuur. Uit een viertal reviews van
verschillende onderzoeken en bijvoorbeeld ook evaluatie van de avondklok zoals
ingesteld in Frankrijk, blijkt dat een avondklok (c.q. verplichting tot thuisblijven)
tot een reductie van 8%-13% van de gemiddelde Rt-waarde zou kunnen leiden.
Bij een reproductiegetal dat zich momenteel net onder de 1 bevindt, is dat effect
in de beoordeling van het OMT substantieel. Kanttekening daarbij is dat uit de
literatuur blijkt dat het moeilijk is een maatregel individueel te beoordelen, omdat
ze vrijwel altijd in bundels worden genomen. Hoeveel effect een avondklok
daadwerkelijk in de Nederlandse situatie, bovenop de huidige lockdown, gaat
opleveren is daarom op dit moment niet exact aan te geven.
Op basis van door het RIVM verzamelde informatie hebben de volgende landen in
de EU/EEA een avondklok (gehad), nationaal of regionaal: Verenigd Koninkrijk,
België, Frankrijk, Duitsland, Oostenrijk, Slovenië, Oostenrijk, Italië, Griekenland,
Slowakije, Hongarije, Luxemburg, Cyprus en Kosovo. In Frankrijk en Engeland, en
lokaal in Duitsland en Spanje, is men tot een avondklok gekomen en geven de
autoriteiten aan dat deze effectief zou zijn. Frankrijk heeft recent de avondklok
zelfs van 20:00 uur naar 18:00 uur vervroegd.
Er is geen informatie beschikbaar over “avondklok-neutraliserend” gedrag, een
zogenaamd waterbedeffect, zoals een verschuiving van bezoek naar andere tijden
van de dag. Maar mogelijk kan de avondklok juist het aantal contacten onder de
meest relevante groep, namelijk jongeren van 18-25 jaar, verminderen.
Niet onbelangrijk is ook dat een avondklok, nu de lockdownmaatregelen al relatief
streng zijn, ook het urgentiegevoel rondom de maatregelen verhoogt, wat weer
van invloed zal zijn op het gedrag van burgers en opvolging aan de
basismaatregelen.
Pagina 2 van 7

Uit mobiliteitsgegevens blijkt dat de meeste verplaatsingen op een dag plaats
vinden tussen 5:00 en 20:00. Omdat het OMT wil benadrukken dat het belangrijk
is dat kinderen en tieners (ook ’s avonds) kunnen blijven buitensporten, stelt zij
een avondklok voor die hierop geen invloed heeft, bijvoorbeeld van 20:00 of
21:00 uur tot 05:00 uur. Zij adviseert de avondklok in te stellen tot ten minste de
datum dat de huidige lockdownmaatregelen en de sluiting van de scholen in
principe vervalt, namelijk 9 februari.

Datum
19 januari 2021
Ons kenmerk
0012/2021 LCI/JvD/at/sb

Concluderend kan een verdere vermindering van het aantal besmettingen nu,
door aanscherping van de lockdownmaatregelen met een avondklok, nog leiden
tot een belangrijke en relevante extra vermindering van het totaal aantal gevallen
van COVID-19 tegen 9 februari. Zo’n diepere afname van het aantal gevallen
biedt perspectief op de mogelijkheid eventueel ook weer versoepelingen door te
voeren, en bijvoorbeeld ook uitvoering van de nu naar achteren verschoven fieldlab-experimenten.
2. Gelijkwaardige alternatieven
Uw vraag: Zijn er alternatieve verplichtende maatregelen te treffen waarvan een
gelijkwaardig of groter effect wordt verwacht dan een avondklok? Kunt u een
inschatting van de omvang van de effecten per alternatieve maatregel?
Wat is het verwachte effect van negatief/ontwijkend gedrag bij het instellen van
alternatieve maatregelen? Kunt u een beeld geven van het verwachte effect op
verschillende leeftijdsgroepen?
Het OMT vindt het lastig te beoordelen of er maatregelen zijn met een
gelijkwaardig of groter effect dan wordt verwacht van een avondklok, anders dan
een strikt uitgevoerd en nageleefd totaal ‘stay-at-home’-advies waarbij men
alleen naar buiten mag, overdag én ’s nachts, voor hoogstnoodzakelijke zaken.
Een dergelijk advies zou in Nederland nog veel verder gaan dan de avondklok
alleen. Andere alternatieve maatregelen zoals hieronder genoemd (alternatief
‘advies 1-8’) zijn ter overweging in aanvulling op een avondklok. Echter, in de
bestrijding van het coronavirus ziet het OMT de alternatieve maatregelen niet als
gelijkwaardig aan het effect van de avondklok, ook al omdat de mate waarin aan
de alternatieven opvolging gegeven zal worden, onzeker is.
Daarom is het vooreerst en bovenal zaak om de opvolging van de huidige
maatregelen van de lockdown te maximaliseren. Ook uit de laatste gegevens
vanuit Londen blijkt het belang en effect van dit ogenschijnlijk eenvoudig advies.
Echter, uit het gedragsonderzoek van het RIVM en de GGD’en blijkt dat velen de
maatregelen ondersteunen en opvolgen, maar een percentueel gezien nog te
hoog aantal anderen committeert zich onvoldoende aan basisregels. Het betreft
hier de bronmaatregelen zoals thuisblijven bij klachten, testen bij klachten en in
quarantaine gaan van het huishouden bij een bevestigd geval; en de collectieve
maatregelen zoals afstand houden, frequent de handen wassen en het vermijden
van drukte. De vrees bestaat dat door verder aanscherpen en uitbreiden van
maatregelen de kloof en tegenstellingen tussen hen die opvolging geven en hen
die dat niet (kunnen en/of willen) doen verder wordt uitvergroot, hetgeen
ongewenst is en de bestrijding niet ten goede zal komen. Aan de andere kant
stuit het tegen de borst om bijvoorbeeld het testen van personen zonder klachten
groots uit te breiden, terwijl rond de 30% van degenen met klachten die zij zelf
vaak ook interpreteren als zijnde niet gerelateerd aan een onderliggende
aandoening en dus “mogelijk corona-gerelateerd” niet naar de teststraat komen.
Ofschoon het OMT zich realiseert dat er wat betreft communicatie en handhaving
al veel gebeurt, lijkt hier toch nog belangrijke winst te behalen. Immers, in ieder
Pagina 3 van 7

geval mag een achterstand in kennis over COVID-19 en SARS-CoV-2 niet
bepalend zijn voor het niet of onvoldoende opvolgen van basismaatregelen.
En als u in de richting wil komen van een alternatief voor de avondklok, dan geeft
het OMT de volgende overwegingen mee:

Datum
19 januari 2021
Ons kenmerk
0012/2021 LCI/JvD/at/sb

De overdracht van het virus kan teruggebracht worden door contacten tussen
personen te verminderen in aantal, in duur of in intensiteit. De meeste
besmettingen vinden plaats binnen een huishouden. Uit het bron- en
contactonderzoek blijkt dat twee situaties een hoofdrol spelen bij de introductie
van het virus binnen een huishouden: 1. bezoek van familie of vrienden thuis, of
2. het oplopen van het virus op het werk en het daarna mee te nemen naar huis.
Beide situaties vormen temeer een bekend risico, omdat gegevens van de
gedragsunit tonen dat men tegenover familie, vrienden en bekenden (waaronder
jarenlange collega’s op het werk) de bovenvermelde basismaatregelen zoals
afstand houden, nogal eens niet of minder strikt in acht neemt, hetgeen de kans
op overdracht verhoogt. Ten slotte, het aantal besmettingen is het hoogst in de
leeftijdsgroep van circa 18 tot 25 jaar. In deze groep spelen de bovengenoemde
opmerkingen over opvolging van maatregelen tijdens het bezoek het meest (d.i.
zij geven minder opvolging aan adviezen) en communicatie hierover specifiek
naar deze leeftijdsgroepen blijft van wezenlijk belang.
De volgende maatregelen zijn naast de avondklok – maar niet als gelijkwaardig
daaraan omdat de opvolging onzeker is – ter verdere aanscherping van de
bestrijding besproken. Een aantal daarvan wordt expliciet geadviseerd (‘advies’)
en betreft deels een aangescherpte communicatie over de maatregelen en komt
meestal in de vorm van een advies, waarbij de (mate van strikte) opvolging bij de
bevolking ligt, en daarmee het gevolg van het advies onzeker is en daarmee ook
het verwachtte effect.
Contacten kunnen in aantal worden beperkt door aanscherping van het aantal
personen dat per keer op bezoek kan komen, bijvoorbeeld naar 1 per dag of 2 per
week (advies 1); hoe vaak men bezoek kan ontvangen of zelf op bezoek gaat
beperken tot eenmaal per dag (advies 2); en door groepsvorming tegen te gaan.
Door sociale bubbels te vormen onder jongeren in verschillende leeftijdscohorten
kunnen de gevolgen van een besmetting zoveel mogelijk worden gemitigeerd
(advies 3). Het OMT adviseert ook extra in te zetten op communicatie voor
bezoek aan thuiswonende 70-plussers en de “bubbelbezoeker” in verpleeghuizen,
waarbij extra aandacht is voor hygiëne, 1,5 meter-afstand en persoonlijke
beschermingsmaatregelen (advies 4).
Daarnaast kan de mogelijkheid om op bezoek te gaan worden beperkt,
bijvoorbeeld door een mobiliteitsbeperking (straal rondom huis waarin men kan
verkeren, bijvoorbeeld 15 km), zoals dat al in meerdere Europese landen geldt.
Uiteraard realiseert het OMT zich dat er wat betreft genoemde mogelijkheden,
altijd uitzonderingen van toepassing zullen zijn (bijvoorbeeld de mantelzorg wat
betreft aantal bezoekers per dag) en dat er grote verschillen zijn wat betreft de
uitvoerbaarheid en mogelijkheid tot handhaving die de uiteindelijke keuze kunnen
beïnvloeden (bijvoorbeeld mobiliteitsbeperking). Andere mogelijkheden, zoals
mobiliteit beperken door interregionaal/interprovinciaal verkeer en bezoeken
buiten de regio tegengaan zijn eveneens denkbaar, maar naar verwachting niet
praktisch uitvoerbaar.
Beperking van samenscholingen en groepsvorming heeft een duidelijke invloed op
de mate van overdracht van het virus, desondanks mogen momenteel bij een
Pagina 4 van 7

uitvaart nog tot 100 personen aanwezig zijn Het OMT vindt dit aantal risicovol en
in het licht van een strengere lockdown niet langer proportioneel. Daarom
adviseert het OMT het aantal mensen dat fysiek aanwezig mag zijn bij uitvaarten,
te verminderen (advies 5).

Datum
19 januari 2021
Ons kenmerk
0012/2021 LCI/JvD/at/sb

Voor wat betreft de mogelijkheid om contacten in duur en intensiteit te
beperken, geven wij de volgende overwegingen. Allereerst zou men bij bezoek,
met name aan kwetsbare personen, altijd nauwgezet de afstandsregel en de basis
handhygiëne in acht moeten nemen (cf. advies 4); hier kan communicatie helpen.
Maar ook extra testen kan helpen. Bijvoorbeeld valt te overwegen om personen
die genoodzaakt zijn een bezoek te brengen aan een kwetsbare persoon vooraf te
testen met een antigeensneltest, bijvoorbeeld bij een commerciële testfaciliteit
(advies 6). De huidig beschikbare testcapaciteit zou dit moeten kunnen
ondersteunen. Bovendien kan – wat betreft duur en intensiteit van contact –
worden geanticipeerd op de mogelijk toegenomen besmettelijkheid van
variantvirussen, door in het bron- en contactonderzoek aangepaste definities te
gaan hanteren (advies 7, wordt nader uitgewerkt). Bijvoorbeeld door het
verkorten van de ‘risicocontacttijd’ voor nauwe contacten buiten het eigen
huishouden, en door aan categorie 3-contacten (de zogenaamde overige
contacten) ook testen aan te bieden, zonder een quarantaineperiode en zonder
dat zij klachten hebben, op dag 5 na blootstelling (advies 8, wordt nader
uitgewerkt).
Het OMT ontving informatie van het ministerie van SZW dat 80% van de mensen
die kunnen thuiswerken dat ook daadwerkelijk doet. Tegelijkertijd gebeurt het
thuiswerken, o.b.v. de mobiliteitsgegevens, altijd nog minder vaak dan tijdens de
eerste lockdown in maart-april 2020. Ook hier zou dus winst te behalen zijn. Het
OMT adviseert daarom kritisch te kijken naar (mogelijkheden tot) stimulering en
handhaving van thuiswerken.
NB. Internationale reisbewegingen
Het OMT adviseert voor invoering van een avondklok en realiseert zich daarbij
terdege hoe ingrijpend dat advies voor iedereen is. Het vindt daarom dat er geen
ruimte mag zijn wat betreft de introductie van coronavirussen (en de varianten
daarvan) vanuit het buitenland. Gezien de epidemiologische ontwikkelingen
rondom de verschillende virusvarianten moet er daarom scherp aan de wind
worden gevaren met het beleid rondom internationale reisbewegingen.
Verspreiding van virusvarianten in het buitenland worden op dit moment steeds
vaker gesignaleerd, maar daarnaast is niet in alle landen de kiemsurveillance
dusdanig op orde dat een ‘nieuwe variant’ snel wordt gesignaleerd. Momenteel
zijn de volgende varianten gesignaleerd: de Britse variant (ook wel aangeduid
met VOC 202012/01 of B.1.1.7), de Zuid-Afrikaanse variant 20H/501Y.V2 (of
B.1.351), de Braziliaanse variant 20B/S.484k die breder in Brazilië circuleert, en
de Braziliaanse Manaus P.1 (of 20J/501Y.V3)-variant. De laatste variant werd
recent geïsoleerd in een cluster in Manaus, opmerkelijk omdat het gebied in
oktober jl. ook al intensief (>75%) getroffen was door het coronavirus. Natuurlijk
circuleren er daarnaast veel meer genetische varianten, maar die betreffen de
natuurlijke ontwikkeling van het SARS-CoV-2 en zijn vooralsnog niet geassocieerd
aan een mogelijk veranderd biologisch gedrag van het virus.
De (verdere) import van genoemde variantvirussen naar Nederland moet zo veel
mogelijk tegen worden gegaan. Er bestaat een inreisverbod van personen van
buiten de Europese Unie. Het OMT adviseert dat strenge handhaving van het
vigerende negatieve reisadvies noodzakelijk is. Het OMT adviseert bovendien voor
reizen vanuit alle landen naar Nederland dat de reiziger, los van nationaliteit, een
Pagina 5 van 7

negatieve PCR-test, afgenomen maximaal 72 uur voor vertrek, kan overleggen,
en een negatieve antigeensneltest afgenomen liefst direct voor vertrek (of bij
binnenkomst). Bovendien adviseert het OMT het – liefst zonder meer verplicht –
aanhouden van een quarantaineperiode van tenminste 5 dagen na binnenkomst,
met de mogelijkheid van een moleculaire test op dag 5. Pas bij negatieve PCR of
LAMP-test op dag 5 is het risico dat een reiziger toch nog een variantvirus in
Nederland introduceert, verminderd. Een dergelijk strakke aanpak is wat betreft
het OMT dan equivalent aan een inreis- of vliegverbod of blokkade van
internationale reisbewegingen.
Dit beleid dient ook van toepassing te zijn voor transferpassagiers op de
luchthavens, en voor vrachtwagenchauffeurs, bemanning van ferryschepen en
dergelijke, en voor reizigers die over de weg of met de trein naar Nederland
komen.
Het OMT realiseert zich dat er altijd uitzonderingen van toepassing kunnen zijn op
bewegingen over en weer in grensgebieden van Nederland, bijvoorbeeld vanwege
woon-werk verkeer over de grens.

Datum
19 januari 2021
Ons kenmerk
0012/2021 LCI/JvD/at/sb

Gebruik mondkapjes in gevangenissen

VWS-adviesaanvraag:
De vaste commissie van de Tweede Kamer heeft onze minister verzocht om aan
het OMT advies te vragen naar aanleiding van een artikel in de Volkskrant d.d. 7
januari 2021 “Gevangenis aangeklaagd wegens verspreiden covid”. In de bijlage
is een overzicht te vinden van de geldende maatregelen in de justitiële
inrichtingen. Aan het OMT wordt aanvullend de volgende vraag gesteld: Zijn de
geldende RIVM-maatregelen aangevuld met de maatregelen die Dienst Justitiële
Inrichtingen (DJI) zelf heeft genomen, gelet op de recente ontwikkelingen rondom
de Britse variant van het virus, afdoende om de risico’s op besmetting met
COVID-19 zoveel mogelijk te beperken waarbij rekening moet worden gehouden
met waarborgen van de veiligheid binnen de justitiële inrichtingen?
Het OMT benadrukt hier het belang van maatregelen opgesteld vanuit het
“generiek kader coronamaatregelen”, mede gezien de setting met veel
intermenselijk contact. De 1,5 meter onderlinge afstand tussen personen is hierbij
essentieel. Daarnaast benadrukt het OMT het belang van vroegtijdige signalering,
testen, traceren, isoleren en clusteronderzoek in nauwe samenwerking met de
GGD. Bij goede toepassing zou het “generiek kader coronamaatregelen”
aangevuld met landelijk beleid van de DJI volstaan met betrekking tot de
maatregelen, ook ten aanzien van de VK-variant.
Het OMT wil daarnaast de mogelijkheid van preventief testen benadrukken.
Indien blijkt dat inregelen van 1,5 meter afstand niet mogelijk is, dan is gebruik
van niet-medische mondmaskers geëigend. Als laatste is ook noodzakelijk het
aantal onderlinge contacten te beperken (kleine vaste groepen/cohorten, ook
zonder virusuitbraak).

Groepsvervoer van personen uit risicogroepen

Personen uit risicogroepen voor COVID-19, zoals ouderen, maken regelmatig
gebruik van groepsvervoer, bijvoorbeeld naar dagbesteding, vaccinatielocaties of
stemlokalen. Gezien de huidige epidemiologische omstandigheden adviseert het
OMT om bij groepsvervoer van personen uit risicogroepen het aantal personen
per taxi of taxibus te beperken tot 1 persoon per bank of rij stoelen, waarbij zij
niet recht achter elkaar zitten. Daarnaast adviseert het OMT dat deze personen –
indien mogelijk – een medisch mondneusmasker dragen. Bij personen die niet in
staat zijn tot het dragen van een medisch mondneusmasker moet de afstand tot
anderen extra in acht genomen worden.
Pagina 6 van 7

Wellicht een open deur, maar de huidige ontwikkelingen betreffende de
variantvirussen en de blijvend kwetsbare situatie in Nederland, met meer dan
100.000 besmettelijke personen, maakt dat deze SARS-CoV-2-crisis nog niet
voorbij is en dat krachtige bestrijding van de COVID-19-pandemie de komende
maanden nog volop onze aandacht zal vergen.

Datum
19 januari 2021
Ons kenmerk
0012/2021 LCI/JvD/at/sb

Tot een nadere mondelinge toelichting ben ik gaarne bereid.

Hoogachtend,

Prof. dr. J.T. van Dissel
Directeur CIb

Pagina 7 van 7