Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 872

Wijziging van de Zorgverzekeringswet in
verband met het afschaffen van de
collectiviteitskorting

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
I. Algemeen
1. Inleiding
Met dit wetsvoorstel wordt de collectiviteitskorting op zorgverzekeringen
afgeschaft. Zorgverzekeraars moeten voor dezelfde zorgverzekering
dezelfde premie in rekening brengen. Thans mogen zij een korting op de
premie geven aan deelnemers van een collectiviteit. Gebleken is dat de
doelstelling van de collectiviteitskorting niet wordt gerealiseerd. De
doelstelling is het teruggeven van besparingen op de (zorg)kosten
verkregen door het maken van (zorg)inhoudelijke afspraken ten behoeve
van een collectiviteit van verzekerden, bijvoorbeeld op het gebied van een
doelmatige zorginkoop, leefstijl, preventie of beheerslasten. Het blijkt dat
bij verreweg de meeste collectiviteiten de korting niet gelegitimeerd kan
worden door (zorg)inhoudelijke afspraken. In plaats daarvan wordt de
korting bekostigd door een opslag op de premie en vindt er kruissubsidiëring tussen verzekerden binnen en buiten het collectief plaats.
Bovendien draagt het grote aantal collectiviteiten niet bij aan een
overzichtelijk polisaanbod voor verzekerden. Eerdere maatregelen om de
collectiviteitskorting te legitimeren waaronder de organisatie van een
werkconferentie, de ontwikkeling van zorginhoudelijke criteria door de
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), het stellen van transparantievereisten
en het verlagen van de collectiviteitskorting naar 5 procent, hebben niet
gewerkt. Daarom wordt de collectiviteitskorting afgeschaft. De afschaffing
kan per 2023 geëffectueerd worden.
2. Doel collectiviteitskorting
Een zorgverzekeraar kan met een werkgever overeenkomen een geldelijk
voordeel te verstrekken indien diens werknemers, voormalige
werknemers of hun gezinsleden bij hem een bepaalde zorgverzekering
afsluiten. Het voordeel mag per persoon niet meer bedragen dan

kst-35872-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

1

5 procent van de premiegrondslag1. Voor zover het voordeel wordt
doorgegeven aan de verzekeringnemer, geschiedt dat in de vorm van een
korting op de premie. De zorgverzekeraar kan een dergelijke overeenkomst ook aangaan met een rechtspersoon, niet zijnde een werkgever,
met betrekking tot de zorgverzekering voor degenen wier belangen die
rechtspersoon behartigt. Dit is geregeld in artikel 18 van de Zorgverzekeringswet (Zvw). In deze memorie van toelichting wordt kortheidshalve
gesproken over collectiviteit, deelnemer en collectiviteitskorting.
De mogelijkheid tot het bieden van een collectiviteitskorting is gecreëerd
zodat, rekening houdend met de kenmerken en omvang van de verschillende collectiviteiten, het geldelijk voordeel dat met een collectiviteit
behaald kan worden via bijvoorbeeld doelmatige zorginkoop, serviceverlening, administratie en beheerslasten ten goede komt aan de verzekeringnemer via een korting op de premie en/of aan de collectiviteit. Ook
zouden afspraken tussen de zorgverzekeraar en de collectiviteit gemaakt
kunnen worden die zijn gericht op preventie. Daarmee kan de schadelast
voor de zorgverzekering beperkt worden. Verder zou een collectiviteit
tegenwicht bieden aan zorgverzekeraars. Een groep staat immers sterker
dan het individu.
Kruissubsidiëring werd als onwenselijk beschouwd.2 Bij kruissubsidiëring
wordt de collectiviteitskorting niet gefinancierd op basis van een
besparing op de (zorg)uitgaven, maar via een opslag die de zorgverzekeraar op de premie vraagt. De premie wordt eerst verhoogd om deze
verhoging vervolgens aan sommigen terug te geven alsof het een korting
is. Individueel verzekerden betalen via de premieopslag mee aan de
collectiviteitskorting van collectief verzekerden. Ook betalen verzekerden
met een relatief lage collectiviteitskorting mee aan hoge collectiviteitskortingen. Dit verstoort de solidariteit tussen verzekerden en vormt een
aantasting van het sociale karakter van de zorgverzekering.
3. De praktijk en eerdere maatregelen
In de afgelopen jaren zijn diverse initiatieven ondernomen om de
oorspronkelijke doelstelling voor collectiviteiten te verwerkelijken en de
transparantie van het polisaanbod te verbeteren.
Onderzoeken Zorgweb en de NZa (2016)
In 2016 vonden twee onderzoeken naar collectiviteiten plaats: een
onderzoek door Zorgweb naar de feiten rondom collectiviteiten3 en een
monitor uitgevoerd door de NZa.4 Hieruit bleek dat er meer dan 60.000
collectiviteiten waren, waarvan het merendeel zeer klein (93 procent had
minder dan 250 verzekerden). Zorgverzekeraars bleken niet specifiek zorg
in te kopen voor collectiviteiten. Voor een derde van de collectiviteiten
werden wel aanvullende afspraken gemaakt, maar deze richtten zich
meestal niet op de zorgverzekering maar op bijvoorbeeld extra dekkingen
vanuit de aanvullende verzekering. De collectiviteitskorting bleek niet te
worden gefinancierd uit besparingen voor de collectiviteit, maar via een
opslag die de zorgverzekeraar op de premie legt. De premie op de
zorgverzekering wordt eerst verhoogd om deze verhoging vervolgens aan
sommige verzekerden terug te geven alsof het een korting is. Individueel
verzekerden betalen dan via de premieopslag mee aan de collectiviteits1

De maximale collectiviteitskorting is per 1 januari 2020 via een AMvB terug gebracht naar
5 procent (Staatsblad 2019, nr. 214).
Kamerstukken II 2004/05, 29 763, nr. 67 en Kamerstukken I 2004/05, 29 763, E, blz. 60 en 61.
3
Kamerstukken II 2015/16, 29 689, nr. 729.
4
Kamerstukken II 2016/17, 29 689, nr. 770.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

2

korting van collectief verzekerden. Ook betalen verzekerden met een
relatief lage collectiviteitskorting mee aan hoge collectiviteitskor tingen
van andere verzekerden.
Verzekerden hebben de mogelijkheid om jaarlijks de zorgverzekering te
kiezen die het beste bij hun voorkeuren en zorgbehoefte past. Hiervoor is
het belangrijk dat zij op basis van beschikbare informatie een weloverwogen keuze kunnen maken. Het grote aantal collectiviteiten bleek een
negatief effect te hebben op de overzichtelijkheid van de zorgverzekeringsmarkt. Een onoverzichtelijke zorgverzekeringsmarkt bemoeilijkt het
keuzeproces voor verzekerden.
Op basis van de resultaten van de onderzoeken zijn zorgverzekeraars
gevraagd om collectiviteiten te heroverwegen op basis van hun bijdrage
aan de zorg en de zorgverzekeringsmarkt. Betrokken partijen zijn
opgeroepen meer werk te maken van specifieke, zorginhoudelijke
afspraken waardoor voor collectiviteiten besparingen worden gegenereerd die de collectiviteitskorting kunnen legitimeren.
Werkconferentie (2017)
Vervolgens is in 2017 een werkconferentie georganiseerd om de best
practices met betrekking tot collectiviteiten uit te wisselen. De best
practices die zijn uitgewisseld, hadden voornamelijk betrekking op
verzuimpreventie en duurzame inzetbaarheid, met name bij werkgeverscollectiviteiten. De mogelijke besparingen die hiermee gepaard gaan,
leveren geen (directe) verlaging op van de kosten voor de zorgverzekering. Bovendien konden de best practices geen financiële onderbouwing van de besparing laten zien.5
Verkenning Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) naar zorginhoudelijke
criteria (2017)
De NZa heeft in 2017 in kaart gebracht hoe zorginhoudelijke afspraken
meer onderdeel kunnen gaan uitmaken van de collectiviteiten.6 De
analyse van de NZa laat zien dat zorginhoudelijke afspraken niet
eenvoudig te realiseren zijn. Inhoud en omvang van het basispakket zijn
immers bij of krachtens de Zvw vastgelegd. Wel is het voor een zorgverzekeraar mogelijk om bij de zorginkoop voor de uitvoering van het basispakket rekening te houden met de verzekerdenpopulatie van een
collectiviteit.
De NZa heeft drie cumulatieve criteria geformuleerd waaraan zorginhoudelijke afspraken moeten voldoen om een collectiviteitskorting te
legitimeren: (1) verlichting van de schadelast voor de zorgverzekering,
(2) toegespitst op de populatie van de collectiviteit en (3) bovenop
bestaande wettelijke verplichtingen. Wat betreft de eerste norm heeft de
NZa opgemerkt dat zorgverzekeraars aannemelijk moeten kunnen maken
dat de zorginhoudelijke afspraak – op korte en/of lange termijn – tot een
verlichting van de schadelast voor de zorgverzekering leidt. Wat betreft de
tweede norm moeten zorgverzekeraars en collectiviteiten kunnen
motiveren waarom een afspraak juist voor deze collectiviteit relevant en
daardoor effectief is. Het derde criterium stelt dat zaken die al op basis
van andere wet- en regelgeving verplicht zijn, niet kunnen worden
opgevoerd als zorginhoudelijke afspraak die een collectiviteitskorting
legitimeert. Naar het oordeel van de NZa betreft het open normen die zich
niet lenen om opgenomen te worden in een AMvB. Opname in een AMvB
5
6

Kamerstukken II 2016/17, 29 689, nr. 809.
Kamerstukken II 2017/18, 29 689, nr. 883.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

3

zou leiden tot regelgeving die lastig uitvoerbaar is en een grote mate van
rechtsonzekerheid kent.
Aanpassing informatieverplichting zorgverzekeraars (2017)
De NZa heeft zorgverzekeraars in 2017, op grond van de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg), verplicht om op hun websites duidelijk te
vermelden welke modelovereenkomst ten grondslag ligt aan de collectiviteit.7 De verschillende collectiviteiten zijn daarmee herleidbaar tot één
van de modelovereenkomsten van zorgverzekeraars. Het is daarmee voor
(potentiële) verzekerden duidelijk welke zorgverzekering het betreft, zodat
hij eenvoudiger alternatieven kan vergelijken. De NZa ziet toe op de
naleving van deze informatieverplichting door zorgverzekeraars.
Onderzoek Zorgweb (2018) en verlaging collectiviteitskorting per 1 januari
2020
In 2018 heeft Zorgweb een nulmeting naar het polisaanbod uitgevoerd.
Dit onderzoek liet zien dat het aantal collectiviteiten in 2018 circa 51.500
bedroeg. Daarbij bleek de collectiviteitskorting nog steeds gefinancierd te
worden op basis van een opslag op de premie. Er is toen nog niet gekozen
voor de verdergaande maatregel tot afschaffing van de collectiviteitskorting. In plaats daarvan werd de maximale collectiviteitskorting in eerste
instantie gehalveerd. Op die manier werd enerzijds ingegrepen om
aantasting van het sociale karakter van de zorgverzekering tegen te gaan
en anderzijds de gelegenheid geboden aan zorgverzekeraars, werkgevers
en belangenorganisaties om gevolg te geven aan de geïnitieerde
maatregelen om het gebruik van de collectiviteitskorting alsnog in
overeenstemming te brengen met de oorspronkelijke doelstelling.
Zorgverzekeraars kregen dus een laatste kans om echt werk te maken van
(zorg)inhoudelijke afspraken die de collectiviteitskorting legitimeren. Voor
een collectiviteitskorting van 5 procent is dat realistischer dan voor een
korting van 10 procent. Hierbij werd aangekondigd dat in 2020 het effect
gemeten zou worden om te bepalen of verdergaande maatregelen nodig
zijn.8
Onderzoek Equalis (2020)
Een monitor van het polisaanbod, uitgevoerd door Equalis, laat zien dat
het aantal modeleenovereenkomsten van zorgverzekeringen is gedaald
van 72 in 2015 naar 55 in 2020. Het aantal collectiviteiten blijft echter
groot, namelijk 47.000 in 2020. De daling ten opzichte van 2016 kan
verklaard worden door een afname van kleine collectiviteiten die zijn
samengevoegd tot een grote en het beëindigen van zogenoemde
gelegenheidscollectiviteiten.9 De gemiddelde omvang per collectiviteit is
nog steeds (zeer) klein, namelijk 232 verzekerden. In totaal heeft 91
procent van de collectiviteiten minder dan 250 verzekerden. De meeste
collectiviteiten worden via de werkgever afgesloten. Deze collectiviteiten
zijn met gemiddeld 139 verzekerden relatief klein.
De monitor laat verder zien dat bij 89 procent van de collectiviteiten
aanvullende afspraken worden gemaakt, zoals gezondheidsprogramma’s,
stoppen met roken interventies en leefstijlprogramma’s.10 Voor de
7

Artikel 31 Regeling informatieverstrekking ziektekostenverzekeraars aan consumenten
(Regeling TH/NR-017).
8
Kamerstukken II 2017/18, 29 689, nr. 917 en Staatsblad 2019, nr. 214.
9
Dit zijn collectiviteiten die voor iedereen toegankelijk zijn (zoals collectiviteiten van een
sportvereniging, de ANWB of de Postcode Loterij).
10
Kamerstukken II 2019/20, 29 689, nr. 1069.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

4

beoordeling van de afspraken heeft onderzoeksbureau Equalis zich
gebaseerd op de 3 eerder geformuleerde criteria door de NZa (zie
paragraaf «Verkenning Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) naar zorginhoudelijke criteria (2017)»). Equalis heeft een effect als aannemelijk gekwantificeerd indien: 1) er overtuigend bewijs was aangeleverd dat de ingezette
interventie effectief is (op de korte en/of lange termijn) en 2) er aannemelijk was gemaakt dat de interventie relevant is voor de betreffende
collectiviteit en ook daadwerkelijk kan worden ingezet.
Bij slechts 18 procent van de collectiviteiten van de grote zorgverzekeraars
is aannemelijk gemaakt dat de afspraken leiden tot een besparing. De
hoogte van de besparing is hierbij niet bekend. En bij geen enkele van de
collectiviteiten van de kleine zorgverzekeraars is aannemelijk gemaakt dat
sprake is van een besparing op de kosten van het uitvoeren van de
zorgverzekering. Dit betekent voor de gehele zorgverzekeringsmarkt dat
bij een zeer groot deel van de collectiviteiten de collectiviteitskorting nog
steeds niet gelegitimeerd wordt door (zorg)inhoudelijke afspraken en dat
hier dus nog altijd sprake is van kruissubsidiëring.11
Als besparingen door collectiviteiten in een ander domein terecht komen,
blijft er sprake van kruissubsidiëring van de individueel verzekerden of
verzekerden met een lage korting naar collectief verzekerden met een
hoge korting. Dat collectiviteiten baten kunnen hebben buiten het domein
van de basisverzekering is zonder twijfel positief. Alleen is een korting
gefinancierd uit een opslag op de premie van de basisverzekering
daarvoor moeilijk te rechtvaardigen. Om een compleet beeld te krijgen
rondom collectiviteiten heeft Equalis wel gekeken naar de baten in
aanpalende domeinen (zoals verzuimreductie, duurzame inzetbaarheid en
schuldenproblematiek). Bij slechts 15 procent van de collectiviteiten van
de grote zorgverzekeraars is aannemelijk gemaakt dat er baten zijn in
aanpalende domeinen. Kleine zorgverzekeraars hebben dit bij geen enkele
collectiviteit aannemelijk kunnen maken.
Bij kruissubsidiëring betalen niet alleen verzekerden zonder korting op de
premie mee aan de collectiviteitskorting. Ook verzekerden met een relatief
lage collectiviteitskorting betalen mee aan hoge collectiviteitskortingen
van andere verzekerden. De gemiddelde collectiviteitskorting bedraagt in
2020 4,0 procent. De korting verschilt sterk tussen verschillende soorten
collectiviteiten. Zo ontvangen werkgevers- en studentencollectiviteiten
respectievelijk gemiddeld 4,1 procent en 4,0 procent korting, terwijl de
gemiddelde korting voor patiëntenverenigingen 2,1 procent bedraagt en
voor gemeentecollectiviteiten voor sociale minima 2,8 procent. Aangezien
het voorkomt dat de ene collectiviteit voor hetzelfde product een hogere
korting krijgt dan de andere collectiviteit, leidt dit ertoe dat bijvoorbeeld
patiënten en sociale minima meebetalen aan de hoge collectiviteitskortingen voor studenten en werknemers. Deze aantasting van de risicosolidariteit via de collectiviteitskorting was zeker niet de bedoeling.
Samenvattend
Zorgverzekeraars en collectiviteiten hebben de afgelopen jaren
ruimschoots de kans gekregen om de collectiviteitskorting te legitimeren
zoals bedoeld in de Zvw. Het aangrijpen van deze kansen is uiteindelijk als
voorwaarde gesteld voor het laten voortbestaan van de collectiviteitskorting. Hoewel er meer werk is gemaakt van collectieve afspraken, heeft
dit niet het gewenste effect gehad. Er blijft sprake van ongewenste
kruissubsidiëring die de solidariteit tussen verzekerden verstoort en een
aantasting vormt van het sociale karakter van de zorgverzekering.
11

Kamerstukken II 2020/21, 29 689, nr. 1079.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

5

Daarbij blijft het aantal collectiviteiten zeer groot. Onderzoeken laten zien
dat verzekerden het moeilijk vinden om een zorgverzekering te kiezen: er
is een te groot aanbod dat te weinig onderscheidend is.12 Een verzekerde
zal niet tot iedere collectiviteit toegang hebben, maar er kan wel gesteld
worden dat het grote aantal collectiviteiten niet bijdraagt aan een
overzichtelijk polisaanbod en een eenvoudig keuzeproces voor verzekerden.
4. Afschaffing van de collectiviteitskorting
Om de ongewenste kruissubsidiëring, en de hiermee gepaarde aantasting
van het sociale karakter van de zorgverzekering, te voorkomen en de
overzichtelijkheid op de polismarkt te vergroten, wordt de collectiviteitskorting afgeschaft. Dit geldt voor alle type collectiviteiten, dus bijvoorbeeld ook bij werkgeverscollectiviteiten of gemeentepolissen vindt
kruissubsidiëring plaats. Het ligt niet in de lijn der verwachtingen dat een
lager kortingspercentage wel onderbouwd kan worden. Bovendien acht
de NZa de ruimte begrensd voor het maken van zorginhoudelijke
afspraken met betrekking tot de zorgverzekering.
Na de afschaffing van de collectiviteitskorting13 verdwijnt de opslag
waarmee zorgverzekeraars de premie verhogen om de collectiviteitskorting te verstrekken. Dit betekent dat verzekerden zonder collectiviteit of
degenen met een relatief lage collectiviteitskorting niet langer meebetalen
aan (hogere) collectiviteitskortingen van andere verzekerden.
Zorgverzekeraars en collectiviteiten kunnen nog steeds (zorg)inhoudelijk
afspraken maken over bijvoorbeeld verzuimreductie, re-integratie en
duurzame inzetbaarheid. Dat is zelfs wenselijk omdat dergelijke initiatieven een positief effect kunnen hebben op de gezondheid en het welzijn
van deelnemers. Zorgverzekeraars mogen nog een collectiviteitskorting
verstrekken op de aanvullende verzekering14. Zij kunnen verder bijvoorbeeld de aanvullende verzekering toespitsen op de zorgbehoefte en
voorkeuren van de doelgroep van de collectiviteit. Dit maakt de collectiviteit tot een interessante optie voor hen. Een zorgverzekeraar kan ook
nog steeds met een collectiviteit overeenkomen dat hij een geldelijk
voordeel verstrekt aan de collectiviteit indien deelnemers aan de
collectiviteit een specifieke zorgverzekering afsluiten. Afspraken tussen
zorgverzekeraars en collectiviteiten zullen echter voor een verzekerde niet
meer mogen leiden tot een premiekorting van de zorgverzekeraar.
Evenmin is toegestaan dat de zorgverzekeraar bij de collectiviteit bedingt
of de collectiviteit er anderszins toe aanzet om het geldelijk voordeel
geheel of gedeeltelijk door te geven aan de verzekeringnemer voor het
betalen van de premie voor de zorgverzekering, omdat op die manier de
zorgverzekeraar indirect toch een korting geeft. Het is voor een collectiviteit wel nog steeds mogelijk om een bijdrage te verstrekken aan de
premie voor de zorgverzekering.
Het blijft voor gemeenten mogelijk om hun sociale minima tegemoet te
komen door het aanbieden van een gemeentepolis. Zij kunnen nog steeds
met zorgverzekeraars afspraken maken over bijvoorbeeld het voorkomen
van schuldenproblematiek en regelingen ten aanzien van het eigen risico
12

Autoriteit Consument & Markt (ACM) en NZa. 2018. Beter kiezen op de polismarkt.
De collectiviteitskorting voor de aanvullende verzekering blijft bestaan. Daarnaast blijft het bij
de gemeentecollectiviteiten mogelijk voor gemeenten om een premiebijdrage ten aanzien van
de aanvullende verzekering te verstrekken.
14
Ook bij de aanvullende verzekering zou sprake kunnen zijn van kruissubsidiëring, maar de
markt voor aanvullende verzekeringen is gebaseerd op een vrije markt. Het staat zorgverzekeraars vrij om premiedifferentiatie (bijvoorbeeld via differentiatie in een verstrekte collectiviteitskorting) toe te passen voor de aanvullende verzekering.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

6

en de inning van de premie. Ook kunnen zij nog een premiebijdrage ten
aanzien van de aanvullende verzekering verstrekken.
Het is de verwachting dat het aantal collectiviteiten zal afnemen. Een
zorgverzekering die aan deelnemers van een collectiviteit wordt aangeboden, is voor dezelfde premie immers ook beschikbaar voor anderen. In
ieder geval de collectiviteiten zonder aanvullende afspraken – in 2020
11 procent van het totaal aantal collectiviteiten – zullen minder aantrekkelijk zijn voor verzekerden. Dit zal ook gelden voor de collectiviteiten
waarbij de meerwaarde van de (zorginhoudelijke) afspraken beperkt is. De
te verwachten afname van het aantal collectiviteiten leidt tot een
overzichtelijker polisaanbod voor verzekerden.
5. Verhouding tot het Europees recht
Het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) laat de
lidstaten van de Europese Unie een grote mate van vrijheid om hun
stelsel van sociale zekerheid na ar eigen inzicht in te richten. Het Nederlandse zorgverzekeringsstelsel is met de Zvw privaatrechtelijk vorm
gegeven, onder publieke randvoorwaarden. De dekking van het verzekeringsrisico wordt geboden door private verzekeringsondernemingen.
Daarom is de Solvabiliteit II richtlijn (Richtlijn 2009/138/EG van het
Europees Parlement en de Raad van 25 november 2009 betreffende de
toegang tot en uitoefening van het verzekerings- en het herverzekeringsbedrijf) van toepassing op de zorgverzekeringen. Ter bescherming van de
kopers van verzekeringsproducten enerzijds, en anderzijds ter bevordering
van een «level playing field» bij de grensoverschrijdende mededinging
tussen verzekeringsondernemingen, verbiedt deze richtlijn het ten
algemene om verzekeringsondernemingen te onderwerpen aan wettelijke
voorschriften over acceptatie, verzekeringsdekking en premiestelling.
Solvabiliteit II kent een uitzondering ten behoeve van lidstaten, zoals
Nederland, waarin de particuliere of op vrijwillige basis gesloten
ziekteverzekering de door de sociale zekerheidsstelsels verleende dekking
vervangt (overwegingen 84 en 85 en artikel 206). In het algemeen belang
kunnen daartoe wettelijke bepalingen worden vastgesteld of gehandhaafd, voor zover de vrijheid van vestiging of van dienstverrichting
daardoor niet nodeloos wordt beperkt, met dien verstande dat deze
bepalingen van gelijke toepassing dienen te zijn. De aard van deze
wettelijke bepalingen kan verschillen naar gelang van de situatie in elke
lidstaat, maar ze moeten noodzakelijk en proportioneel zijn.
Europeesrechtelijk is het uitgangspunt dus dat zorgverzekeraars vrij zijn
hun premie te bepalen. Het afschaffen van de maximale collectiviteitskorting is een maatregel die de beleidsvrijheid van de zorgverzekeraars
wat betreft de premiestelling inperkt ten opzichte van de situatie waarin
deze korting ten hoogste 5 procent mag bedragen. Deze maatregel, die
van gelijke werking is voor Nederlandse en buitenlandse zorgverzekeraars, dient derhalve getoetst te worden op de vraag of deze objectief
noodzakelijk is ter bescherming van het algemeen belang en of er geen
minder vergaande middelen zijn om het nagestreefde doel te bereiken.
De wetgever had al voorzien dat het algemeen belang zodanig in het
geding kan komen dat ingrijpen gerechtvaardigd is wanneer afbreuk
wordt gedaan aan het sociale karakter van de zorgverzekering. Dat komt al
in artikel 18, zesde lid, Zvw zelf tot uitdrukking dat de grondslag bevat
voor regeling van de collectiviteitskorting bij algemene maatregel van
bestuur. In de memorie van toelichting is daarover opgemerkt dat
wanneer een geconstateerde uitholling van de beoogde solidariteit noopt
tot een algemene maatregel van bestuur om nadere en zo nodig zelfs van
artikel 18 Zvw afwijkende regels te stellen, de regering daarmee tevens de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

7

noodzakelijke Europeesrechtelijke rechtvaardiging aangetoond acht.15 In
deze memorie van toelichting is reeds uiteengezet dat bij de overgrote
meerderheid van de collectiviteiten de korting niet wordt gefinancierd uit
besparingen voor de collectiviteit, maar door een opslag op de premie. Dit
leidt tot kruissubsidiëring. Bovendien wordt de transparantie van de
zorgverzekeringsmarkt belemmerd door het grote aantal collectiviteiten.
De noodzaak tot ingrijpen is hiermee gegeven.
Aan de vereiste proportionaliteit wordt eveneens voldaan. Om de
oorspronkelijke doelstelling te realiseren zijn van overheidswege eerder
initiatieven ontplooid, waaronder de organisatie van een werkconferentie,
de ontwikkeling van zorginhoudelijke criteria door de NZa, het stellen van
transparantievereisten en het verlagen van de collectiviteitskorting naar 5
procent. Zoals hierboven reeds vermeld, hebben deze minder vergaande
maatregelen echter niet geleid tot rechtvaardiging van de korting op de
zorgverzekering16.
6. Invoering
De afschaffing van de collectiviteitskorting is aangekondigd in
antwoorden op een schriftelijk overleg van 21 september 2020.17 Het is de
bedoeling de collectiviteitskorting met ingang van 1 januari 2023 af te
schaffen. Daarmee worden zorgverzekeraars en collectiviteiten voldoende
tijd geboden om hun overeenkomsten met betrekking tot de collectiviteitskorting aan te passen, ook in geval van meerjarige afspraken. Dat geldt
temeer wanneer ook de voorgeschiedenis in ogenschouw wordt
genomen. In het bijzonder wordt gewezen op de brief van 28 september
2016 waarin op basis van verrichte onderzoeken wordt geconcludeerd dat
collectiviteiten hun oorspronkelijke verwachting niet waarmaken.18 Dat
was de start van het in paragraaf 3 beschreven proces dat heeft geleid tot
dit wetsvoorstel.
Er is voor gekozen de afschaffing van de collectiviteitskorting voor alle
collectiviteiten tegelijk van toepassing te laten zijn. De overeenkomsten
van zorgverzekeraars met collectiviteiten hebben een looptijd van één of
enkele jaren. Indien de afschaffing van de collectiviteitskorting alleen zou
gelden voor nieuwe overeenkomsten, zou een ernstige verstoring van de
zorgverzekeringsmarkt optreden. Voor lopende overeenkomsten zou dan
immers nog de collectiviteitskorting van maximaal 5 procent geboden
kunnen worden. Dat zou leiden tot scheve concurrentieverhoudingen.
7. Consultatie
In de periode van 7 december 2020 tot en met 18 januari 2021 heeft een
internetconsultatie plaatsgevonden. De reacties zijn onder andere
afkomstig van individuele burgers, zorgverzekeraars, werkgevers,
gemeenten, andere collectiviteiten zoals bonden en verenigingen en
intermediairs en/of assurantietussenpersonen. De reacties op de
afschaffing van de collectiviteitskorting lopen uiteen. Enerzijds zijn er
partijen die het eens zijn met de afschaffing van de collectiviteitskorting
en hierbij vragen of de afschaffing eerder dan 1 januari 2023 doorgevoerd
kan worden. Zij vinden het zeer ongewenst dat sprake is van kruis15

Kamerstukken II 2003/04, 29 763, nr. 3, blz. 38.
Het groot aantal collectiviteiten zou tegengegaan kunnen worden door een minimumeis te
stellen aan het aantal deelnemers. Een kwantitatieve maatstaf levert echter niet het gewenste
resultaat dat collectiviteiten inhoudelijke meerwaarde bieden die de korting rechtvaardigt.
Door het samenvoegen van kleine collectiviteiten is eenvoudig aan een kwantitatieve maatstaf
te voldoen, zonder dat er daadwerkelijk inhoudelijke meerwaarde hoeft te ontstaan.
17
Kamerstukken II 2019/2020 29 689, nr. 1069.
18
Kamerstukken II 2016/17, 29 689 nr. 770.
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

8

subsidiëring. Anderzijds zijn er partijen die vinden dat de collectiviteitskorting, eventueel onder voorwaarden, gehandhaafd moet blijven. Zij zijn
van mening dat zorgverzekeraars en collectiviteiten onvoldoende
mogelijkheden hebben gekregen om aannemelijk te maken dat (zorg)inhoudelijke afspraken leiden tot kostenbesparingen. Verder hebben zij
opmerkingen bij het analysekader van het Equalis-onderzoek uit 2020. Ook
brengen zij naar voren dat de afschaffing van de collectiviteitskorting de
goede initiatieven op het gebied van gezonde leefstijl, preventie en het
vitaliteitsbeleid van werkgevers teniet zou doen. Zowel voor- als tegenstanders van de afschaffing van de collectiviteitskorting benoemen dat
ook aandacht besteed moet (blijven) worden aan andere instrumenten die
tot kruissubsidiëring kunnen leiden, zoals het polisaanbod en het vrijwillig
eigen risico.
Naar aanleiding van de reacties is in de memorie van toelichting het
onderzoek van Equalis uit 2020 uitgebreider beschreven en is toegelicht
welke opties zorgverzekeraars en collectiviteiten na de afschaffing van de
collectiviteitskorting hebben om de collectiviteit aantrekkelijk te houden
voor verzekerden. Er was geen aanleiding om het wetsvoorstel aan te
passen.
8. Toezicht en handhaving
Op grond van artikel 16, onderdeel b, Wmg is de NZa belast met het
toezicht op de rechtmatige uitvoering door de zorgverzekeraars van
hetgeen bij of krachtens de Zvw is geregeld. Indien nodig, kan de NZa
handhavend optreden. Het afschaffen van de collectiviteitskorting brengt
een vereenvoudiging mee van de taak van de NZa, aangezien er niet
langer toezicht hoeft te worden gehouden op de geboden collectiviteitskorting voor de zorgverzekering. Wel zal de NZa er op blijven toezien dat
een zorgverzekeraar geen geldelijk voordeel aan collectiviteiten doet
toekomen om daarmee de verzekeringnemer een korting op de verschuldigde premie te geven. Onder de huidige Zvw is dat ook al niet mogelijk
boven 5 procent van de premiegrondslag.
Op 9 februari 2021 heeft de NZa desgevraagd een toezicht- en handhaafbaarheidstoets uitgebracht. De NZa voorziet geen financiële of personele
gevolgen. De Zvw bevat alleen verplichtingen voor zorgverzekeraars en
niet voor collectiviteiten. Collectiviteiten zijn geen toezichtssubject van de
NZa. De NZa merkt daarom terecht op dat zij alleen kan optreden indien
de zorgverzekeraar het doel heeft een geldelijk voordeel aan verzekerden
te verstrekken en dit ook aangetoond kan worden door bijvoorbeeld een
schriftelijke afspraak of een expliciete melding die kan worden geverifieerd. De NZa kan niet optreden tegen collectiviteiten, bijvoorbeeld als
die de bijdrage zelf aanwendt voor de financiering van de zorgpremie. Dit
is een terecht punt en de memorie van toelichting is daarom op dit punt
verduidelijkt.
9. Financiële gevolgen
Na de afschaffing van de collectiviteitskorting verdwijnt de opslag
waarmee zorgverzekeraars de premie verhogen om de collectiviteitskorting te verstrekken. De premie voor verzekerden in een collectief wordt
gelijk aan de premie voor verzekerden met dezelfde polis maar buiten het
collectief. Gemiddeld blijft het bedrag van de premie hetzelfde doordat de
kruissubsidiëring wegvalt. In de huidige premies zijn immers zowel de
opslag, als de collectiviteitskortingen verwerkt. Aangezien de opslag de
kortingen financier t en de zorgkosten niet toe- of afnemen bij afschaffing
van de collectiviteitskorting, zal het gemiddelde bedrag van de premie
door deze wijziging niet veranderen. Ook blijft de standaardpremie gelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

9

De standaardpremie is namelijk de geraamde gemiddelde premie voor de
zorgverzekering, verhoogd met het geraamde bedrag dat verzekerden
gemiddeld kwijt zijn aan verplicht eigen risico. De standaardpremie vormt
de grondslag voor de berekening van de zorgtoeslag. Als de standaardpremie niet verandert, zijn er ook geen gevolgen voor de zorgtoeslag.
10. Regeldruk
De regeldruk die de afschaffing van de collectiviteitskorting met zich
meebrengt, is zeer beperkt. Zorgverzekeraars en collectiviteiten zullen bij
het afsluiten van hun overeenkomst rekening moeten houden met de
afschaffing van de collectiviteitskorting. Dat geldt ook voor de assurantietussenpersonen, die betrokken kunnen zijn bij collectiviteiten. De looptijd
van een overeenkomst varieert doorgaans van één tot drie jaar.
Afschaffing van de collectiviteitskorting is in september 2020 reeds
aangekondigd.19 Dit betekent dat partijen sindsdien rekening hebben
kunnen houden met de afschaffing van de collectiviteitskorting per 2023.
Het tussentijds moeten herzien van een overeenkomst geldt alleen voor
die overeenkomsten die per 1 januari 2020 zijn ingegaan en een looptijd
hebben die langer is dan drie jaar.
Het ontwerp van dit wetsvoorstel is voorgelegd aan het Adviescollege
Toetsing Regeldruk (ATR). Op 18 november 2020 heeft het ATR advies
uitgebracht. De ATR kan zich vinden in de conclusie dat er – behoudens de
gebruikelijke kennisnemingskosten bij nieuwe wetgeving – nauwelijks
gevolgen voor de regeldruk zijn, aangezien de collectiviteitskorting pas
per 1 januari 2023 wordt afgeschaft en hierdoor aanpassingen van
lopende contracten vrijwel niet aan de orde zijn.
II. ARTIKELSGEWIJS
Artikel I
Onderdeel A
De uiterste maatregel gericht op verzekering van onverzekerde verzekeringsplichtigen is het afsluiten van een zorgverzekering door het CAK
namens de verzekeringsplichtige. Bij de keuze uit de verschillende
varianten van zorgverzekeringen van een zorgverzekeraar selecteert het
CAK de variant met de laagste premie. Daarbij blijven de collectiviteitskorting en de korting in verband met een vrijwillig eigen risico buiten
beschouwing (artikel 9d, derde lid, Zvw). Wanneer de collectiviteitskorting
wordt afgeschaft, is het niet nodig te regelen dat de collectiviteitskorting
buiten beschouwing blijft. Daarom wordt de verwijzing naar artikel 18 Zvw
uit artikel 9d, derde lid, Zvw geschrapt.
Onderdeel B
Wanneer de collectiviteitskorting wordt afgeschaft, is het niet nodig te
regelen dat de collectiviteitskorting in mindering gebracht wordt op de
grondslag van de premie. Daarom worden de verwijzingen naar artikel 18
Zvw uit artikel 17, vierde en vijfde lid, Zvw geschrapt.
Onderdeel C
De collectiviteitskorting is geregeld in artikel 18, eerste tot en met zesde
lid, Zvw. Voor het afschaffen van de collectiviteitskorting dienen deze
bepalingen te worden geschrapt. Dit laat onverlet de mogelijkheid dat een
19

Kamerstukken II 2020/21, 29 689, nr. 1079.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

10

zorgverzekeraar met een collectiviteit een overeenkomst aangaat over het
afsluiten van zorgverzekeringen door deelnemers aan de collectiviteit en
daaraan een geldelijk voordeel verbindt. Het geldelijk voordeel kan echter
niet meer vertaald worden in een korting op de premie die de verzekeringnemer verschuldigd is.
Behouden blijft de bepaling omtrent het gebruik van het burgerservicenummer (BSN) in geval de werkgever de premie voor een werknemer
betaalt. Vanwege het vervallen van artikel 18, eerste tot en met zesde lid,
is dit lid opnieuw geformuleerd. De werkgever verhaalt in de regel de aan
de zorgverzekeraar betaalde premie op het loon van de werknemer. Het
gebruik van het BSN van de verzekerde waarborgt dan dat de tussen
werkgever en zorgverzekeraar uit te wisselen gegevens op de betrokken
werknemer betrekking hebben. Deze bepaling is toegevoegd bij wet van
27 maart 2019 tot wijziging van de Zorgverzekeringswet, de Wet
langdurige zorg en enige andere wetten in verband met het controleren
van de verzekeringsplicht voor de zorgverzekering en het regelen van de
verwerking van gepseudonimiseerde persoonsgegevens door Onze
Minister voor Medische Zorg, het Zorginstituut Nederland en het RIVM.20
Voor een verdere toelichting wordt hier kortheidshalve wordt hier
verwezen naar de parlementaire behandeling van die wetswijziging.21
Artikel II
Bij koninklijk besluit wordt bepaald wanneer de wet in werking treedt. Het
streven is gericht op invoering per 1 januari 2023. Er is geen aanleiding
voor het regelen van overgangsrecht. Zoals uiteengezet in het algemeen
deel van de memorie van toelichting, hebben zorgverzekeraars en
collectiviteiten voldoende tijd gekregen om zich voor te bereiden op het
afschaffen van de collectiviteitskorting met ingang van het jaar 2023.
De Minister voor Medische Zorg,
T. van Ark

20
21

Stb. 2019, 140.
Kamerstukken 2018/19, 35 044, nr. 3, p. 36 (artikel I, onderdeel E).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 872, nr. 3

11