Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

31 476

Patiënten- en cliëntenrechten

Nr. 36

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 17 augustus 2021
Voor u ligt mijn reactie op het rapport Goede vertegenwoordiging van de
Gezondheidsraad. Dit rapport werd in 2019 gepubliceerd en aan de
Tweede Kamer gezonden (Kamerstuk 31 476, nr. 27). Ik heb toegezegd om
met de betrokken veldpartijen en patiënten-en cliëntenorganisaties in
gesprek te gaan over de bevindingen en daarna met een inhoudelijke
reactie te komen. Er is met behoorlijk veel partijen gesproken en dat
vergde enige tijd en het duurde ook langer door de corona uitbraak.
Daardoor krijgt u nu pas mijn reactie. Voor deze reactie is gesproken met
Mentorschap Nederland, beroepsmatige mentoren, koepels van zorgverleners (KNMG, V&VN) en patiënten-/cliëntenorganisaties (Ieder(in),
Kansplus, Sien, Patiëntenfederatie, MIND, KBO-PCOB) en met een
deskundige op het gebied van juridische bescherming van ouderen en
meerderjarigen met beperkingen. Daarnaast is mijn reactie afgestemd met
het Ministerie van Justitie & Veiligheid.
Kern van mijn reactie
Ik ben de Gezondheidsraad dankbaar voor dit bruikbare advies over een
heel belangrijk onderwerp. De Gezondheidsraad doet tal van belangerijke
aanbevelingen. Sommige zijn al in de praktijk gebracht, met andere ga ik
aan de slag. Tegen de suggestie de wet aan te passen kijk ik echter anders
aan. Mijn conclusie op basis van de gevoerde gesprekken met genoemde
partijen is dat de oplossing voor ervaren knelpunten rond vertegenwoordiging niet ligt in aanpassing van de wet. De verschillen rond vertegenwoordiging in de diverse zorgwetten zijn dienend aan de specifieke
situatie waarvoor een zorgwet geldt (zoals bijvoorbeeld bij onvrijwillige
zorg).
Zowel in het advies van de Gezondheidsraad als in de gesprekken die zijn
gevoerd, kwam naar voren dat er nog veel verbeterd kan worden op het
gebied van bekendheid ten aanzien van vertegenwoordiging bij zowel
burgers als zorgverleners. Daarom zal ik het initiatief nemen om met

kst-31476-36
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 476, nr. 36

1

betrokken partijen om tafel te gaan en afspraken te maken over het
opstellen van een handreiking waarmee betrokkenen bij de start van een
zorgrelatie kunnen bespreken wat zij van elkaar verwachten, wat ieders
verantwoordelijkheid is en wat te doen in geval van verschil van mening.
De precieze inhoud van deze handreiking en hoe deze tot stand komt, laat
ik over aan de betrokken partijen.
Om bekendheid met het mentorschap te vergroten, bij zowel het grote
publiek als bij cliënten in zorg, zorgprofessionals en lokale werkers in het
sociaal domein, voert Mentorschap Nederland (de landelijke vereniging
van en voor vrijwillige mentoren), met subsidie van VWS, pilots uit in drie
regio’s.
Adviesrapport Goede vertegenwoordiging Gezondheidsraad
In mei 2019 publiceerde de Commissie Ethiek en Recht van de Gezondheidsraad het adviesrapport Goede vertegenwoordiging. Hierin doet de
Gezondheidsraad aanbevelingen voor verbetering van vertegenwoordiging van patiënten en cliënten in de curatieve en langdurige zorg.
Ik heb toegezegd om inhoudelijk te reageren op deze aanbevelingen. Ik
doe dat ook graag omdat goede vertegenwoordiging onderdeel is van
goede, cliënt- of patiëntgerichte zorg voor de groep zeer kwetsbare
cliënten en patiënten die niet in staat is zelf bepaalde beslissingen te
nemen maar daarvoor afhankelijk is van anderen. Het aantal mensen dat
een vertegenwoordiger nodig heeft, neemt toe. Als voorbeeld noem ik de
groeiende groep ouderen met dementie.
De aanbevelingen in het rapport van de Gezondheidsraad zijn onder te
brengen in twee centrale thema’s: wetgeving en communicatie. In deze
brief zal ik eerst kort in gaan op hoe vertegenwoordiging momenteel in de
wet is geregeld. Vervolgens geef ik mijn reactie op de twee bovengenoemde thema’s.
Vertegenwoordiging in de regelgeving
Iedere dag nemen wij allemaal heel veel beslissingen; over dagelijkse
dingen en soms ook over ingewikkelde of ingrijpende zaken. De meeste
mensen kunnen dat goed zelf. Dat noemen we: in staat zijn tot een
redelijke waardering van de eigen belangen ter zake. Er zijn mensen die
bepaalde beslissingen (tijdelijk) niet (meer) zelf kunnen maken omdat zij
de keuze en de gevolgen daarvan niet overzien. Het gaat dan bijvoorbeeld
om mensen met een verstandelijke beperking, of een hersenaandoening
zoals dementie, of om mensen die kampen met psychiatrische problematiek. Veel van hen ontvangen zorg en ondersteuning vanuit de Wet
maatschappelijke ondersteuning (WMO), de Wet langdurige zorg (Wlz)
en/of de Zorgverzekeringswet (Zvw).
Wanneer mensen hun eigen belangen onvoldoende kunnen behartigen,
worden zij beschermd door het recht op vertegenwoordiging; dan maakt
iemand anders namens hem of haar keuzes. Vaak is dat de partner, een
ouder of een ander familielid, maar de kantonrechter kan ook een
beroepsmatige vertegenwoordiger aanwijzen. Dat kan ook een vrijwillige
mentor zijn vanuit Mentorschap Nederland. Vertegenwoordiging in de
zorg en ondersteuning speelt een rol bij (complexe) beslissingen die
genomen moeten worden, zoals het aangaan van een zorgovereenkomst,
het starten of staken van een medische behandeling of keuzes met
betrekking tot dagbesteding of wonen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 476, nr. 36

2

In de zorg beoordeelt de zorgverlener per situatie of de cliënt of patiënt
(deels) zelf kan beslissen of niet. Bij twijfel kan de zorgverlener overleggen
met collega’s uit een ander team. Blijft de twijfel, dan kunnen zij een
onafhankelijke beoordeling vragen aan bijvoorbeeld een niet behandelend
arts zoals een specialist ouderengeneeskunde, een orthopedagoog of
psychiater. Wanneer de cliënt of patiënt niet zelfstandig kan beslissen, dan
kijkt de zorgverlener wie moet (mee-)beslissen: wie de patiënt of cliënt
vertegenwoordigt. De vertegenwoordiger neemt beslissingen in het
belang van de vertegenwoordigde. Bij medische ingrepen kan een arts de
uiteindelijke keuze maken om het belang van de vertegenwoordigde zo
goed mogelijk te dienen. Het komt zelden voor dat een vertegenwoordiger
beslissingen neemt die de belangen van de cliënt of patiënt schaden maar
in zo’n geval kan een zorgverlener de kantonrechter verzoeken een andere
vertegenwoordiger aan te wijzen.
Wie kunnen vertegenwoordiger zijn?
In boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (BW) staat beschreven wie wettelijk
vertegenwoordiger kunnen zijn en wat hun bevoegdheden inhouden. De
familievertegenwoordiger wordt in boek 7 BW (de WGBO) vermeld. De
vertegenwoordiger is meestal de partner van de cliënt of een ouder, kind,
broer of zus. Deze familieleden hebben vaak de rol van vertegenwoordiger
op zich genomen zonder tussenkomst van een kantonrechter of zonder
dat er een schriftelijke machtiging door de cliënt of patiënt is afgegeven.
We noemen hen: familievertegenwoordigers. Iemand kan een ander
schriftelijk machtigen om hem of haar te vertegenwoordigen; de
schriftelijk gemachtigde.
Daarnaast zijn er diverse wettelijk vertegenwoordigers. In het BW en de
Wet curatele, beschermingsbewind en mentorschap (Wet cbm) worden ze
beschreven: een mentor, curator of bewindvoerder. De mentor neemt
beslissingen over verzorging, verpleging, (medische) behandeling en
begeleiding. De bewindvoerder neemt beslissingen over geld en
goederen (vermogensrechtelijke belangen). De curator neemt beslissingen over zowel vermogensrechtelijke belangen als over verzorging,
verpleging, (medische) behandeling en begeleiding. Dat doet hij (net als
de mentor) zoveel mogelijk in afstemming met de cliënt.
In de praktijk zijn de meeste wettelijk vertegenwoordigers een familielid
maar deze taak kan ook door beroepsmatige vertegenwoordigers of
vrijwilligers vanuit Mentorschap Nederland uitgevoerd worden. Iemand
kan zelf de kantonrechter verzoeken een wettelijk vertegenwoordiger aan
te wijzen. De instelling waar iemand verblijft kan dat ook doen. De
kantonrechter beoordeelt of er noodzaak bestaat over te gaan tot
benoeming van een mentor om de cliënt te ondersteunen en waar nodig
namens hem te beslissen.
Vertegenwoordiging in de zorg
Vertegenwoordiging in zorgsituaties verschilt van vertegenwoordiging in
andere aangelegenheden zoals financiële situaties, ouderlijk gezag of
voogdij. In het BW staan artikelen over vertegenwoordiging in den brede.
De artikelen in de zorgwetten zijn verbijzonderingen op de artikelen over
vertegenwoordiging in het BW en zijn specifiek toegesneden op de
situaties waar een zorgwet van toepassing is. In de zorg dient daarom
altijd de zorgwet die voor een cliënt of situatie geldt als uitgangspunt
genomen te worden. Daarbinnen geldt de stelregel dat een vertegenwoordiger altijd maximaal dient te honoreren waarover een cliënt zelf kan
beslissen. Artikel 3, lid a van het VN-verdrag inzake de rechten van
mensen met een handicap (verdrag IVRPH) is hierbij van belang: respect

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 476, nr. 36

3

voor de inherente waardigheid, persoonlijke autonomie, met inbegrip van
de vrijheid zelf keuzes te maken en de onafhankelijkheid van personen.
Diverse zorgwetten bevatten artikelen over wettelijke vertegenwoordiging,
onder andere: de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst
(WGBO), de Wet langdurige zorg (Wlz), de Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo), de Wet kwaliteit, klachten en geschillen in de zorg
(Wkkgz), de Wet zorg en dwang (Wzd) en de Wet verplichte geestelijke
gezondheidszorg (Wvggz). De laatste twee wetten zijn sinds 1 januari 2020
van kracht. Zij zijn de wetsopvolgers van de Wet Bopz voor mensen met
een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische stoornis (Wzd) en
cliënten in de geestelijke gezondheidszorg (Wvggz).
Verschillen tussen vertegenwoordigers
Familievertegenwoordigers zoals een partner, ouder of een kind hebben
een sterke persoonlijke band met de vertegenwoordigde. Zij combineren
vertegenwoordiging vaak met mantelzorg. Een vertegenwoordiger die
deze taak beroepsmatig doet, kent de vertegenwoordigde bij aanvang van
het curatorschap, de bewindvoering of het mentorschap meestal niet
persoonlijk maar is goed op de hoogte van verantwoordelijkheden en
regelgeving. De invulling van de rol als wettelijk vertegenwoordiger is bij
beroepsmatige vertegenwoordiging duidelijk afgebakend: hij of zij komt in
actie als er een beslissing met rechtsgevolgen moet worden genomen
zoals het instemmen met een zorgplan. In de praktijk blijkt dat het bij
vrijwillige vertegenwoordigers varieert in hoeverre zij meer taken op zich
nemen. Een familievertegenwoordiger zal in het algemeen meer taken op
zich nemen.
Deze verschillen, en het feit dat wettelijke vertegenwoordiging bij zowel
burgers als sommige zorgverleners een relatief onbekend fenomeen is,
maakt het noodzakelijk om tijdig en bewust aandacht te hebben voor
communicatie over de invulling van (toekomstige) vertegenwoordiging en
de wederzijdse verantwoordelijkheden en verwachtingen tussen alle
betrokkenen. De Gezondheidsraad wijst in het rapport Goede vertegenwoordiging specifiek op de bestaande onduidelijkheden.
Bevindingen en reactie wetgeving
De Gezondheidsraad doet in haar rapport op grond van haar bevindingen
een aantal aanbevelingen op het gebied van wet- en regelgeving. Ik loop
deze in onderstaande systematisch langs en voorzie deze van een reactie.
Lijst onbenoemde familievertegenwoordigers
De eerste aanbeveling die ik hier noem is om de lijst van onbenoemde
familievertegenwoordigers in de Wet op de geneeskundige behandelingsovereenkomst (WGBO) uit te breiden.
Reactie: Deze lijst is onlangs in de WGBO uitgebreid met grootouders en
kleinkinderen (zie ook art. 7:465 BW).
Harmonisatie verschillen in zorgwetten
Voorts beveelt de Gezondheidsraad aan om de verschillende zorgwetten
te harmoniseren t.a.v. vertegenwoordiging omdat kleine verschillen
tussen wetten tot onduidelijkheden kunnen leiden.
Reactie: Onder meer de beroepsmatige mentoren gaven aan dat de
huidige wet- en regelgeving heldere kaders biedt voor hun werk en dat zij
geen noodzaak zien om wetgeving aan te passen. In het gesprek met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 476, nr. 36

4

deskundigen op het gebied van juridische bescherming van ouderen en
meerderjarigen met beperkingen werd dit bevestigd. Tussen de
zorgwetten zijn vooral veel overeenkomsten; dezelfde personen kunnen
vertegenwoordiger zijn en ook de hiërarchie is dezelfde. Daar waar er
verschillen zijn tussen zorgwetten, blijkt dat deze dienend zijn aan de
specifieke situatie waarvoor een zorgwet geldt. Artikelen over vertegenwoordiging in andere zorgwetten dan de WGBO, zoals de Wet verplichte
geestelijke gezondheidszorg (Wzd of Wvggz), moeten worden gezien als
lex specialis die noodzakelijk is om een speciale situatie te regelen die ook
onder de algemene regelgeving t.a.v. vertegenwoordiging in de zorg valt.
Aanpassing van zorgwetten ten aanzien van de artikelen over vertegenwoordiging zie ik daarom niet als oplossing om meer duidelijkheid te
scheppen. Ik verwacht meer van een betere voorlichting bij het grotere
publiek en bij betrokken zorgverleners.
Juridisch kader oplossen conflictsituaties
De Gezondheidsraad schrijft in het rapport dat het juridisch kader
onvoldoende oplossingen biedt voor conflictsituaties tussen zorgverlener
en vertegenwoordiger.
Reactie: In de gevoerde gesprekken met de beroepsmatige mentoren en
met deskundigen op het gebied van wetgeving, kwam naar voren dat
meer regelgeving geen oplossing zal bieden in conflictsituaties. Tijdige
communicatie over wederzijdse verwachtingen en verantwoordelijkheden
én regelmatig met elkaar blijven evalueren hoe het gaat, zijn belangrijk
om conflictsituaties te voorkomen en wanneer ze toch zijn ontstaan
samen op te lossen. Met tijdig wordt bedoeld: bij de start van een
behandelrelatie of een zorgrelatie of zodra er signalen zijn dat vertegenwoordiging in de (nabije) toekomst nodig zal zijn.
Vertrouwenspersoon
De Gezondheidsraad adviseert zorginstellingen om een vertrouwenspersoon aan te stellen voor ondersteuning van vertegenwoordigers.
Reactie: Instellingen zijn vrij om een vertrouwenspersoon aan te stellen
om te ondersteunen bij meningsverschillen tussen zorgverleners en
vertegenwoordigers. In de gevoerde gesprekken werd hierover opgemerkt
dat conflicten idealiter door goede en open communicatie (tussen
zorgverlener en vertegenwoordiger) worden voorkomen of opgelost.
Bevoegdheden mentor
De Gezondheidsraad schrijft in het rapport dat er (in de juridische
literatuur) discussie bestaat over de bevoegdheid van de mentor bij ter
zake wilsbekwame meerderjarigen. Volgens de Gezondheidsraad is het
niet helder wat de bevoegdheden van de mentor zijn als een meerderjarige wilsbekwaam is om bepaalde besluiten over zijn behandeling,
verzorging, verpleging, begeleiding of verblijf te nemen.
Reactie: In de gesprekken kwam naar voren dat de bevoegdheden in weten regelgeving helder zijn maar dat er wel behoefte is aan meer informatie over bevoegdheden in verschillende situaties. In het geval van
wettelijke vertegenwoordiging bepaalt een rechter in hoeverre een cliënt
in staat is tot een redelijke waardering van de eigen belangen ter zake en
of een vertegenwoordiger nodig is om te ondersteunen bij het maken van
keuzes. In de praktijk spreken we dan van «wilsonbekwaamheid ter zake».
Veel meerderjarige cliënten en patiënten worden, zonder tussenkomst van
de kantonrechter, vertegenwoordigd door een familielid of een gemach-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 476, nr. 36

5

tigde. Dan bepaalt de zorgverlener bij iedere beslissing die over een
behandeling genomen moet worden, of iemand zelf in staat is om die
beslissing te nemen. Deze afweging wordt telkens opnieuw gemaakt. De
reden hiervan is dat de behoefte om een cliënt te beschermen bij het
maken van een (complexe) keuze kan fluctueren in de tijd en kan variëren
per beslissings- of handelingsdomein. Bij twijfel of een cliënt of patiënt
zelf kan beslissen, kan door de hulpverlener een second opinion gevraagd
worden aan een niet bij de behandeling of begeleiding betrokken
zorgverlener. Artsen en hulpverleners volgen hierbij bestaande richtlijnen1. Wanneer een patiënt of cliënt niet in staat wordt geacht om zelf
een beslissing te nemen, wordt de vertegenwoordiger betrokken om te
beslissen.
Volgens de wet moet een vertegenwoordiger bevorderen dat de
betrokkene (rechts-)handelingen zelf verricht, indien deze tot een redelijke
waardering van zijn belangen ter zake in staat kan worden geacht (artikel
1:454, lid 1 BW). Dit geldt voor zowel wettelijk vertegenwoordigers,
waaronder ook familievertegenwoordigers als voorgemachtigden.
Bevoegdheden vertegenwoordiger
De Gezondheidsraad schrijft in het rapport dat er verschillen tussen
zorgwetten lijken te bestaan inzake de bevoegdheden van vertegenwoordigers. De wettelijk vertegenwoordiger lijkt op grond van artikel 3, lid 2
Wet zorg en dwang (Wzd) bevoegd tot vertegenwoordigen ongeacht de
wilsbekwaamheid van de betrokkene.
Reactie: In situaties waarin de Wzd of Wvggz van toepassing is, is er een
beperking ten aanzien van de zelfbeschikking opgelegd (onvrijwillige
zorg). De cliënt is (tijdelijk) wilsonbekwaam op een specifiek gebied. Een
rechter bepaalt dan dat er een wettelijk vertegenwoordiger wordt
aangewezen om bepaalde keuzes niet door de cliënt zelf maar door diens
vertegenwoordiger te laten maken.
Het VN-verdrag inzake de Rechten van Personen met een Handicap
(IVRPH) legt aan staten de positieve verplichting op er alles aan te doen
om mensen optimale zeggenschap en regie te laten hebben over hun
eigen leven (Artikel 12, lid 4). De verdragsbepaling biedt geen ruimte voor
verplichte vertegenwoordiging als de cliënt of patiënt wilsbekwaam is.
Vertegenwoordiging is dan immers niet proportioneel en niet toegesneden op de persoonlijke omstandigheden van de cliënt of patiënt.
Omdat Nederland partij is bij het IVRPH, moeten de artikelen over
vertegenwoordiging in het BW en de zorgwetten worden uitgelegd op een
manier die het best aansluit bij dit verdrag.
Bekwaamheid meerderjarige
De Gezondheidsraad beveelt in het rapport aan om de wet zo uit te leggen
dat een meerderjarige zelf mag beslissen als hij daartoe ter zake bekwaam
moet worden geacht.
Reactie: Dit is reeds conform de wetgeving.
De familievertegenwoordiger en de schriftelijk gemachtigde
Van oudsher is het de familie die de zorg op zich neemt van meerderjarige
familieleden die niet (meer) goed voor zichzelf kunnen zorgen. Welke
1

KNMG, juni 2004; Implementatie van de WGBO, Van wet naar praktijk: Bijlage 8, Modelrichtlijn
voor hulpverleners over informatie en toestemming bij een meerderjarige wilsonbekwame
patiënt en Bijlage 9 Stappenplan bij beoordeling van wilsonbekwaamheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 476, nr. 36

6

familieleden dit kunnen zijn, staat limitatief opgesomd in de WGBO (art.
7:465, lid 3 BW) en andere gezondheidswetgeving. Een patiënt of cliënt
die voorziet dat hij of zij in de nabije toekomst niet meer in staat is zijn
eigen belangen te behartigen, bijvoorbeeld iemand met beginnende
dementie, kan ook iemand schriftelijk aanwijzen als zijn vertegenwoordiger. Dat is de schriftelijk gemachtigde. Voor deze beide vormen geldt dat
de vertegenwoordiger niet wettelijk is aangesteld.
De Gezondheidsraad constateert in haar rapport dat het onhelder is welke
eisen gesteld kunnen worden aan familievertegenwoordigers en
schriftelijk gemachtigden. Waar de bevoegdheden en kwaliteitseisen voor
curatoren en mentoren uitvoerig wettelijk geregeld zijn, geldt dit niet voor
familievertegenwoordigers of schriftelijk gemachtigden. Ook ontbreekt
een vorm van periodiek en onafhankelijk toezicht door bijvoorbeeld de
rechter, zoals op de curator of mentor. De Gezondheidsraad werpt de
vraag op of aan deze onbenoemde vertegenwoordigers, die vaak uit
emotionele betrokkenheid en plichtsbesef vertegenwoordiger zijn
geworden, dezelfde eisen gesteld mogen worden als aan benoemde
wettelijke vertegenwoordigers en of het raadzaam is om voor hen
kwaliteitseisen op te stellen. Knelpunten die worden genoemd door
hulpverleners en artsen zijn: risico op minder goede kwaliteit van zorg of
een onwerkbare situatie voor zorgverleners door conflictueuze familierelaties of bij onbekwaamheid van de vertegenwoordiger.
Reactie: Deze vraag is in de gesprekken naar voren gebracht. De reacties
waren afhoudend. Men verwacht niet dat door meer regelgeving en het
stellen van kwaliteitseisen onenigheid tussen zorgverleners en vertegenwoordigers zal worden voorkomen of opgelost. Men vraagt zich af of het
reëel is om specifieke kwaliteitseisen te stellen aan familievertegenwoordigers. Overigens is het zo dat bij conflictsituaties binnen de familie of bij
onbekwaamheid van de vertegenwoordiger altijd de mogelijkheid bestaat
om de kantonrechter te verzoeken een (andere) wettelijk vertegenwoordiger aan te stellen. De kantonrechter toetst de wensen van de vertegenwoordigde door bij de benoeming van een vertegenwoordiger zo veel
mogelijk de keuze van de vertegenwoordigde te volgen en de kantonrechter vergewist zich van de bekwaamheid van deze vertegenwoordiger.
Daarnaast constateert de Gezondheidsraad dat de Wzd en de Wvggz
bepalen dat een schriftelijk gemachtigde zich schriftelijk bereid moet
verklaren deze taak op zich te nemen. Een tweezijdige afspraak dus in
plaats van eenzijdig aanwijzen door de patiënt of cliënt. Deze verplichting
kent de WGBO niet.
Reactie: Ik zie geen noodzaak de WGBO hierop aan te passen. In de Wzd
en de Wvggz gaat het om onvrijwillige c.q. gedwongen zorg waarbij deze
extra waarborg nodig is. Ik kan me wel vinden in het advies van de
Gezondheidsraad aan mensen om, wanneer zij iemand machtigen,
daarover goede afspraken te maken, die samen vast te leggen en deze
regelmatig te evalueren.
Kwaliteit van de vertegenwoordigingen bekendheid mentorschap
De kwaliteit van vertegenwoordiging valt of staat met goede en tijdige
communicatie tussen alle betrokkenen. De Gezondheidsraad constateert
dat dit in de praktijk niet altijd goed gaat en dat er ook onduidelijkheden
zijn over de taken en bevoegdheden van vertegenwoordigers, zowel bij
burgers als bij zorgverleners.
Reactie: In de gevoerde gesprekken met de patiëntenverenigingen, de
beroepsgroep van vertegenwoordigers en de vereniging van en voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 476, nr. 36

7

vrijwillige mentoren kwam naar voren dat het begrip vertegenwoordiging
voor veel mensen nog onbekend is. Zorgverleners zijn meestal wel
bekend met de mogelijkheid van wettelijke vertegenwoordiging. Desondanks gaf de beroepsgroep van vertegenwoordigers aan dat zij een
wisselend beeld zien. Er zijn voorbeelden waarbij tijdig, met alle betrokkenen, heldere afspraken worden gemaakt over de praktische invulling
van vertegenwoordiging, maar dit gebeurt nog lang niet overal even
goed.
Ten behoeve van betere bekendheid van mentorschap bij zowel het grote
publiek als bij cliënten in de zorg, zorgprofessionals en lokale werkers in
het sociaal domein waaronder betrokkenen bij cliëntondersteuning, voert
Mentorschap Nederland (de landelijke vereniging van en voor vrijwillige
mentoren), met subsidie van VWS, pilots uit in drie regio’s. Met deze
pilots beoogt VWS ook vergroting van het aantal beschikbare mentoren
en beter bereik van cliënten. Bij succes worden de pilots mogelijk landelijk
uitgerold.
Belang van het maken van goede afspraken over vertegenwoordiging
In het rapport van de Gezondheidsraad en in de gesprekken kwam naar
voren dat het nog steeds voorkomt dat het gesprek over vertegenwoordiging te laat of niet wordt gevoerd. Dat brengt risico’s met zich mee. Dan
is er bijvoorbeeld geen vertegenwoordiger die opkomt voor de belangen
van de patiënt of cliënt op het moment dat er een beslissing genomen
moet worden waarvan de patiënt of cliënt zelf de gevolgen niet (meer) kan
overzien. Wanneer er wel een vertegenwoordiger is maar er geen
duidelijke afspraken zijn gemaakt, kan blijken dat de onderlinge verwachtingen van naasten van de cliënt of patiënt en de zorgverlener over de rol
van de vertegenwoordiger ten aanzien van taken, rol en bevoegdheden
uiteenlopen. Ook kan het zijn dat kennis ontbreekt over bevoegdheden en
verantwoordelijkheden. Men weet dan bijvoorbeeld ook niet hoe te
handelen bij verschil van mening. In die gevallen verloopt de communicatie tussen vertegenwoordiger en zorgverlener vaker stroef. De kwaliteit
van de vertegenwoordiging is dan niet optimaal. Voor de betrokken
patiënt of cliënt is dat een onwenselijke situatie.
Reactie: Een goed gesprek over vertegenwoordiging zou idealiter gevoerd
moeten worden tussen de (naasten van) cliënt, de zorgverlener en de
vertegenwoordiger bij de start van een behandelrelatie of zodra het
aannemelijk wordt dat vertegenwoordiging nodig is of in de toekomst zal
zijn. Daarom ondersteun ik de aanbeveling van de Gezondheidsraad dat
zorgverleners tijdig, aan het begin van een zorgrelatie of behandeltraject,
bespreken wie de vertegenwoordiger zal zijn, wat de wederzijdse
verwachtingen, rechten en plichten van de zorgverlener en de vertegenwoordiger ten opzichte van de cliënt of patiënt zijn, dit schriftelijk vast te
leggen en dit regelmatig te evalueren. Dit vergroot de kans op goede
vertegenwoordiging. Dit advies geldt voor alle sectoren in de gezondheidszorg. Ik wil dat hier expliciet noemen omdat tijdens mijn gesprekken
met de beroepsgroep en patiëntenorganisaties verschillende malen werd
opgemerkt dat het rapport van de Gezondheidsraad zich vooral lijkt te
richten op vertegenwoordiging in de curatieve zorg. Mijns inziens zijn de
aanbevelingen uit het rapport van toepassing op alle zorg die verleend
wordt aan mensen die te maken hebben met (periodes van) wilsonbekwaamheid.
Handreiking over vertegenwoordiging in de zorg
De Gezondheidsraad adviseert dat de landelijke (overkoepelende)
beroeps- en patiëntenorganisaties samen een handreiking opstellen over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 476, nr. 36

8

vertegenwoordiging in de zorg. Deze moet zorgverleners, vertegenwoordigers en patiënten een uitgangspunt voor het gesprek bieden en ook
handelingsmogelijkheden bij meningsverschillen.
Reactie: Zo’n handreiking, als aanvulling op het voorlichtingsmateriaal dat
er al is van bijvoorbeeld de KNMG en de Patiëntenfederatie, zie ik als een
belangrijke stap. Het is natuurlijk aan de betrokken beroepsorganisaties en
patiëntenorganisaties om te bepalen of zij zich hiertoe gezamenlijk in
willen zetten. Maar ik ben bereid het proces rond het opstellen van
handreikingen te faciliteren. Dat betekent concreet dat ik het initiatief wil
nemen om bij partijen te verkennen wie mee wil werken en een eerste
bijeenkomst beleg waarin geïnventariseerd wordt welke onderwerpen/
thema’s een plaats in de handreiking moeten krijgen. Het is voorts aan de
betrokken organisaties om dit verder uit te werken.
Tot slot
Ik ben de Gezondheidsraad zeer erkentelijk voor haar aanbevelingen op
het terrein van vertegenwoordiging. Goede vertegenwoordiging is erg
belangrijk; het gaat hier om kwetsbare patiënten en cliënten en voor hen
soms ingrijpende besluiten. Met de in deze brief besproken vervolgstappen zet ik in op het vergroten van de bekendheid met vertegenwoordiging, het wegnemen van onduidelijkheden en daarmee het verbeteren
van de inzet van vertegenwoordiging in de zorg.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
H.M. de Jonge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 476, nr. 36

9