Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 775 IX

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
Ministerie van Financiën (IXB) en de
begrotingsstaat van Nationale Schuld (IXA) voor
het jaar 2018

Nr. 30

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 6 september 2018
Tijdens het Algemeen Overleg Belastingdienst van 14 december 2017 heb
ik de heer Nijboer (PvdA) toegezegd meer inzicht te geven in de
inkomens- en vermogensstatistieken van het CBS.1 Aanleiding voor het
verzoek van de heer Nijboer was het artikel «De wondere wereld van
ongelijkheid» van de heer Fransman.2 De heer Fransman heeft als
gast-analist gebruik mogen maken van de open data van het CBS. In het
artikel stelt de heer Fransman dat de inkomensstatistieken van het CBS
niet geschikt zijn voor het goed meten van ongelijkheid en dat het daarom
ingewikkeld is om ongelijkheid in Nederland in internationaal perspectief
te plaatsten.
Ongelijkheid is de afgelopen jaren – mede door het verschijnen van
Kapitaal in de 21e eeuw van Thomas Piketty in 20133 – meermaals
onderwerp van discussie geweest. Ook vanuit de Kamer is hier met
regelmaat belangstelling voor. Het artikel van de heer Fransman levert
een bijdrage aan de discussie over ongelijkheid door in te gaan op de
begrippen die achter de inkomensstatistieken verscholen gaan. Het
kabinet is van mening dat om een goede discussie over ongelijkheid te
kunnen voeren objectieve en vergelijkbare data van belang zijn. Deze brief
gaat daarom achtereenvolgens in op inkomens- en vermogensstatistieken.
Statistieken over inkomen- en vermogensongelijkheid zijn complex,
waardoor noodzakelijkerwijs aannames gedaan moeten worden en keuzes
gemaakt worden, die zich vertalen in statistische conventies. Veelal
worden statistische conventies in internationaal verband vastgesteld, om
1

Kamerstuk 31 066, nr. 394.
https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2017/49/de-wondere-wereld-van-ongelijkheid
3
Er zijn daarnaast ook andere onderzoeken hiernaar verschenen, zie bijvoorbeeld ook de door de
WRR in 2014 uitgebrachte bundel «Hoe ongelijk is Nederland?» en de SCP-studie (2014)
«Verschil in Nederland».
2

kst-34775-IX-30
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 IX, nr. 30

1

eenduidigheid en daarmee vergelijkbaarheid te borgen. Dit gebeurt onder
meer in VN- en OESO-verband.4 Over de keuzes die hieraan ten grondslag
liggen kan getwist worden, zoals de heer Fransman in zijn artikel
bijvoorbeeld doet. Ik heb hierover ook contact gehad met het CBS. Het
CBS, dat als onafhankelijk instituut verantwoordelijk is voor de Nederlandse statistieken, heeft echter een goede motivering voor de keuzes die
worden gemaakt. Hieronder licht ik de motivering voor een aantal keuzes
nader toe.
Inkomensstatistieken
Het startpunt bij het maken van de inkomensstatistieken is het primaire
inkomen. In de inkomensstatistieken wordt bij het primaire inkomen
zoveel als mogelijk aangesloten bij het inkomen dat wordt gevormd bij de
huidige productie van goederen en diensten. Grofweg valt het primaire
inkomen uiteen in drie categorieën: inkomen dat wordt verkregen uit
arbeid5, vermogen of een combinatie hiervan.
Het inkomen dat relevant is voor de inkomensverdeling is het besteedbaar
inkomen. Het besteedbaar inkomen volgt door heffing van premies en
belastingen en herverdeling (door middel van uitkeringen en tegemoetkomingen) op het primaire inkomen toe te passen. Vervolgens wordt het
besteedbare inkomen gestandaardiseerd om te corrigeren voor grootte en
samenstelling van het huishouden. In de verschillende stappen om tot het
gestandaardiseerd besteedbaar inkomen te komen maakt het CBS keuzes
die van invloed zijn op de gemeten inkomensongelijkheid.
Primair inkomen
In Nederland bouwen de meeste werkenden pensioen op door premies in
te leggen. Een relevante vraag bij het berekenen van ongelijkheid is hoe
pensioenpremies en -uitkeringen daarbij behandeld worden. Een optie is
om pensioenuitkeringen te zien als uitgesteld loon. Ingelegde premies
resulteren immers in de toekomst in een uitkering voor deelnemers. Dan
moeten pensioenpremies op het moment van ontvangst niet als inkomen
worden meegeteld om dubbeltelling van primair inkomen over de
levensloop te voorkomen. Een andere optie is om, zoals internationaal
wordt aanbevolen, pensioen op het moment van uitkering niet als primair
inkomen te behandelen, maar als overdrachtsinkomen te beschouwen.6
Dit heeft als gevolg dat pensioenpremies gedurende het werkende leven
wél als primair inkomen worden gerekend. Dit is ook de keuze die het CBS
heeft gemaakt.
Bij inkomensstatistieken is ook het inkomen uit aanmerkelijk belang
relevant. Het inkomen van directeuren-grootaandeelhouders (DGA’s)
bestaat uit twee componenten. Voor een deel bestaat dit uit het loon dat
de DGA verdient als werknemer van zijn/haar eigen bedrijf. Dit wordt
meegenomen in de inkomensstatistieken. Het andere deel bestaat uit
netto-inkomsten die zij daarboven verdienen, welke neerslaan in het
bedrijf. Een DGA kan besluiten dit deel van het inkomen als ingehouden
winst in zijn bedrijf te laten zitten en pas in een ander fiscaal jaar aan
4

Zie hiervoor bijvoorbeeld United Nations (2011), Canberra Group, «Handbook on household
Income Statistics» en OECD (2013), «Framework for Statistics on the Distribution of Household
Income, Consumption and Wealth».
5
Het deel van het inkomen uit arbeid noemt het CBS het brutoloon. Dit is niet hetzelfde als het
brutoloon wat mensen kennen van hun salarisstrookje. Het brutoloon van het CBS omvat
namelijk de totale loonkosten, dat betekent dat hier naast het reguliere salaris ook onder meer
vakantiegeld, bonussen en de werknemers- en werkgeversbijdrage voor sociale verzekeringen
(waaronder pensioenpremies), maar ook loon in natura onder vallen.
6
CBS (2018), Meten van inkomen en inkomensongelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 IX, nr. 30

2

zichzelf uit te keren als inkomen uit aanmerkelijk belang (box 2). Dit
zogeheten dividend aanmerkelijk belang wordt in het jaar waarin deze
winst wordt uitgekeerd tot het inkomen gerekend. De winst die niet wordt
uitgekeerd blijft in het bedrijf en wordt tot het vermogen gerekend.
Naast inkomen uit arbeid en aanmerkelijk belang kan ook inkomen
worden gerealiseerd uit andersoortig vermogen. Een van de keuzes die
hierbij is gemaakt, en waar de heer Fransman kanttekeningen bij plaatst,
betreft het inkomen in natura uit de eigen woning (economische
huurwaarde). Voor de inkomensstatistieken is hierbij niet het forfaitaire
bedrag (dat in box 1 wordt belast) van belang, maar hiervan wordt een
economische waardering gemaakt. Hoewel eigenwoningbezitters dit niet
direct in hun portemonnee voelen, hebben zij wel het voordeel dat ze
geen huur hoeven te betalen. Om de bestedingen van eigenwoningbezitters en huurders te kunnen vergelijken wordt de bruto economische
huurwaarde (vergelijkbaar met de kale huur) bij de bestedingen van de
eigenwoningbezitters geteld. Daarnaast wordt de netto economische
huurwaarde (die gelijk is aan de bruto economische huurwaarde minus
kosten groot onderhoud, erfpachtrente, premies voor opstalverzekering
en onroerendzaakbelasting) aan het inkomen van eigenwoningbezitters
toegevoegd. Dit maakt ook dat de inkomensstatistieken van huiseigenaren
vergelijkbaar zijn met huishoudens die hun vermogen niet in een woning,
maar ergens anders in geïnvesteerd hebben en daar inkomsten uit
ontvangen.
Gestandaardiseerd besteedbaar inkomen
Om een evenwichtige inkomensverdeling na te streven herverdeelt de
overheid door premies en belastingen te heffen en uitkeringen en
tegemoetkomingen te verstrekken. Hieruit resulteert het besteedbaar
inkomen: het inkomen dat huishoudens daadwerkelijk kunnen aanwenden
voor consumptie. Het inkomensbegrip dat het CBS centraal stelt bij het
meten van inkomensongelijkheid is het gestandaardiseerd besteedbaar
inkomen. Dat wil zeggen, het primaire inkomen nadat herverdeling heeft
plaatsgevonden en waarbij gecorrigeerd is voor de grootte en samenstelling van het huishouden.
De toeslagen, met uitzondering van de kinderopvangtoeslag, en
tegemoetkomingen die huishoudens ontvangen worden naar internationale aanbevelingen opgeteld bij het inkomen indien het om een directe
financiële overdracht gaat. Verplichte uitgaven, zoals de nominale premie
ziektekosten, worden daarentegen in mindering gebracht op het inkomen.
Deze keuze maakt het mogelijk om de koopkrachtontwikkeling van
verschillende groepen huishoudens (bijvoorbeeld van huurders die
huurtoeslag ontvangen) goed in kaart te kunnen brengen.
Om het inkomen van huishoudens van verschillende grootte en samenstelling vergelijkbaar te maken, wordt het inkomen gecorrigeerd voor
grootte en samenstelling van het huishouden (standaardiseren). Dit maakt
inkomens beter vergelijkbaar ten behoeve van de ongelijkheidsstatistiek.
Het is namelijk een wezenlijk verschil in termen van ongelijkheid of van
een bepaald inkomen één of meerdere personen moeten leven.7
Vermogensstatistieken
Anders dan in de meeste andere landen beschikt Nederland over
uitgebreide data van vermogen. Het CBS geeft aan dat Nederland in
vergelijking met andere landen in staat is om jaarlijks een integrale en
7

De factoren waarmee het CBS inkomen standaardiseert, zijn op empirische wijze vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 IX, nr. 30

3

kwalitatief relatief goede vermogensstatistiek te maken. Wel zijn er op
onderdelen beperkingen. Ook is er voorzichtigheid geboden in de
vergelijking met andere landen. Landen die over een vermogensstatistiek
beschikken, ontlenen deze veelal uit (vaak kleine) steekproeven waardoor
de validiteit en generaliseerbaarheid niet altijd deugdelijk zijn geborgd.
Daarnaast bestaan er institutionele verschillen tussen landen, bijvoorbeeld ten aanzien van de sociale zekerheid. Hoe meer collectieve
voorzieningen er zijn, hoe minder de noodzaak er is om geld opzij te
leggen voor de oude dag en risico’s als werkloosheid en arbeidsongeschiktheid. Verschillen in de stelsels hebben dus gevolgen voor de
vermogensverdeling in verschillende landen, die de directe vergelijkbaarheid van statistieken beïnvloeden.
De manier waarop in de ongelijkheidscijfers wordt omgegaan met
veranderingen in de waarde van het vermogen, is een onderwerp dat
regelmatig terugkomt in de discussie over vermogensongelijkheid. Een
verandering in de waarde van het vermogen8 wordt conform de internationale aanbevelingen niet als inkomen gezien, maar als een vermogensoverdracht (met effect op de stand van het vermogen). Dit betekent
bijvoorbeeld dat wanneer een huishouden aandelen bezit en deze in een
bepaalde periode in waarde stijgen, het vermogen met hetzelfde bedrag
toeneemt, terwijl het inkomen gelijk blijft. Dit geldt ook voor veranderingen in de waarde van de eigen woning. Reden voor deze keuze is dat
op deze manier voor wat betreft de inkomensstatistieken (conform
internationale richtlijnen) wordt aangesloten bij het resultaat uit de
huidige productie van goederen en diensten. Veranderingen in waarde
van het vermogen, zoals stijging van de beurskoers of woningprijzen,
hangen hier namelijk niet direct mee samen en beïnvloeden dus alleen de
vermogens.9
Het CBS werkt continu aan verbetering van haar statistieken
Het CBS streeft ernaar om de inkomens- en vermogensstatistieken zo
adequaat mogelijk in beeld te brengen. Op het terrein van inkomen heeft
het CBS de afgelopen jaren verschillende verbeteringen doorgevoerd. Zo
wordt de inkomensstatistiek niet langer vastgesteld op basis van een
steekproef maar wordt nu gebruik gemaakt van de gegevens van de
complete bevolking. Ook is de waarneming van diverse inkomensposten
verbeterd. Voor een complete beschrijving van de verbeteringen die het
CBS heeft doorgevoerd rondom inkomen verwijs ik u naar een artikel dat
het CBS hierover heeft gepubliceerd: «Inkomensstatistiek: herziene
cijfers».10
Ook op het terrein van vermogen is een aantal verbeteringen doorgevoerd. Zo zijn nu ook cijfers beschikbaar over studieschulden, leningen bij
banken en andere schulden zoals schulden voor consumptieve
doeleinden, financieringen van aandelen, obligaties of rechten op
periodieke uitkeringen. Deze schulden worden in mindering gebracht op
vermogens van huishoudens. Daarnaast werd het aantal DGA’s met
aanmerkelijk belang en de omvang van dat aanmerkelijk belang onderschat. Daardoor was er een misclassificatie in de hoogte van het
vermogen dat door ondernemers in de onderneming was opgebouwd. Dit
beïnvloedde met name de bovenkant van de vermogensverdeling. Het
CBS heeft de vermogensstatistieken op dit punt verbeterd en is
8

Dit is onder meer een verandering in de waarde van de eigen woning, de waarde van aandelen
of de waarde van bedrijfsvermogen.
Ook andere incidentiele meevallers, zoals een hoofdprijs in de loterij of een erfenis, worden als
vermogenstransactie gerekend en niet als inkomen.
10
https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2017/06/revisie-inkomensstatistiek.pdf
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 IX, nr. 30

4

momenteel bezig om het aanmerkelijk belang vermogen nog beter in
beeld te brengen.
Deze recente verbeteringen betekenen niet dat alle stappen zijn gezet. Met
name voor de vermogensstatistieken geldt dat daar nog verbeterslagen te
behalen vallen. Het belangrijkste manco is dat het opgebouwde vermogen
in spaar- en levenshypotheken op huishoudensniveau momenteel niet
wordt meegenomen in de vermogensstatistieken, waardoor de
hypotheekschulden volgens de huidige vermogensstatistieken worden
overschat. Het CBS heeft nog geen toegang tot de noodzakelijke brongegevens om deze informatie beschikbaar te krijgen en deze te kunnen
koppelen aan individuele huishoudens. Het CBS bekijkt momenteel in
samenspraak met DNB of het mogelijk is om de gegevens over spaar- en
levenhypotheken te koppelen aan individuele huishoudens.
De pensioenaanspraken rekent het CBS niet tot het vermogen omdat het
hier gaat om geblokkeerd vermogen waarover mensen niet vrijelijk
kunnen beschikken. De meeste Nederlanders hebben evenwel pensioen
opgebouwd en het niet opnemen van deze post in de vermogensstatistieken staat een deugdelijke internationale vergelijking van de vermogensongelijkheid in de weg en geeft daarmee een vertekend beeld. Zo wordt in
landen met individuele pensioenregelingen het gespaarde pensioen wel
als vermogen geteld. Op macroniveau beslaat het pensioenvermogen in
2017 ruim 40 procent van het totale vermogen in Nederland. Omdat de
meeste Nederlandse huishoudens pensioen hebben opgebouwd is de
vermogensongelijkheid inclusief het pensioenvermogen in Nederland
lager dan wanneer het pensioenvermogen niet wordt meegenomen. Het
CBS heeft onlangs nieuwe data ontvangen die het mogelijk maken om
pensioenaanspraken aan het vermogen toe te voegen. Het CBS streeft
ernaar om op korte termijn vermogensverdelingen in- en exclusief
collectief pensioenvermogen te publiceren.
Van inkomen en vermogen naar inkomen- en vermogensongelijkheid
De heren Fransman en Nijboer wijzen erop dat de statistieken geen goed
beeld geven van de bovenkant van de vermogensverdeling. Naast het
meten van ongelijkheid per 10%-groepen van de inkomensverdeling,
publiceert het CBS ook statistieken over de top 1% en 0,1% van de
bevolking. Daarnaast brengt het CBS het aantal miljonairshuishoudens in
beeld. Dat zijn huishoudens met een vermogen van meer dan € 1 miljoen.
Sinds het CBS is overgegaan van steekproef naar integrale waarneming,
is het inzicht in de bovenkant van de vermogensverdeling bovendien
verbeterd. Ondanks een aantal mogelijkheden tot verbetering, zijn de
Nederlandse inkomens- en vermogensstatistieken in internationaal
verband dus relatief goed en bruikbaar om ongelijkheid in Nederland in
kaart te brengen.
Tot slot
Achter de inkomens- en vermogensstatistieken gaan gemotiveerde keuzes
schuil. Een aantal van deze keuzes die ten grondslag liggen aan de door
het CBS gemaakte statistieken, heb ik in deze brief toegelicht. Het kabinet
vindt het belangrijk dat de ongelijkheidsstatistieken waar mogelijk verder
worden verbeterd, om zo op basis van objectieve data de discussie te
kunnen blijven voeren.
De Staatssecretaris van Financiën,
M. Snel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 IX, nr. 30

5