Monitoring Biobased Economy
in Nederland 2015
(samenvatting)

Auteurs

Datum
Status

Astrid Hamer
Monique Mooren
Wouter Siemers
Dick Both
Kees Kwant

2 maart 2016
definitief

Samenvatting en Trends Biobased Economy 2015

In de Biobased Economy (BBE) worden fossiele grondstoffen zoals aardgas, olie en steenkool
vervangen door grondstoffen uit biomassa en gebruikt voor de productie van materialen,
chemicaliën, producten en energie. Hiermee draagt BBE bij aan de doelstellingen van groene
groei en wordt een transitie ingezet naar een samenleving gebaseerd op hernieuwbare
grondstoffen. De toepassing van biomassa in de BBE vindt plaats in de houtverwerkende
industrie, de papier- en kartonindustrie en de energiesector. Ook wordt er steeds meer biomassa
in de chemische sector toegepast. De Biobased Economy is nog sterk in ontwikkeling en is een
groeiende economische pijler van Nederland.
Doel van dit rapport is de stand van zaken in de BBE vast te leggen en de belangrijkste trends te
signaleren. Hiervoor worden de marktontwikkelingen en netwerken nader geanalyseerd.
Binnen de ontwikkeling van de BBE in Nederland spelen de regio’s een belangrijke rol. In deze
monitor worden de ambities en ontwikkelingen in de regio nader verkend en de ontwikkelingen
in Nederland in een Europese context geplaatst. Tenslotte wordt de kennisontwikkeling van de
BBE geanalyseerd. Deze samenvatting is gebaseerd op het hoofdrapport: “Monitoring Biobased
Economy 2015”, dat beschikbaar is via de website van RVO.nl1.
Voor het opstellen van deze monitor is gebruik gemaakt van informatie van RVO.nl, van de
eerdere BBE monitoring rapportages in 2012 tot en met 2014 en van andere beschikbare
rapportages. Data zijn in de meeste gevallen beschikbaar tot en met het jaar 2014. Zo mogelijk
is een doorkijk naar 2015 gemaakt. Om inzicht te krijgen in de regionale ontwikkelingen is
daarnaast gebruik gemaakt van interviews in de regio’s. Deze monitor geeft derhalve de
informatie die zichtbaar is gemaakt voor RVO.nl via regelingen of consultatie van de regio’s. Via
samenwerking met de European Bioeconomy Observatory en een opdracht aan een externe partij
is de positionering van Nederland op het gebied van de BBE binnen Europa in kaart gebracht.

1.

Algemeen beeld

1.1 Conclusie: gestage groei
Gebaseerd op de groei van het gebruik van biomassa kan geconcludeerd worden dat er
sprake is van een gestage groei van de Biobased Economy. Ondernemers geven aan
dat de groei desondanks geremd wordt door de aanhoudende lage prijs van fossiele
olie. Er is een groeiend aantal bedrijven en instellingen actief in de sector. Een analyse
van de bedrijfsinvesteringen geeft aan dat de biobased markt zich in de opstartende
fase bevindt. Een aanzienlijke investeringsgroei is waarneembaar voor aanschaf van
productieapparatuur voor zowel bioplastics als voor (half) producten op basis biogrondstoffen (fig 1). Via de Green Deals wordt gewerkt aan nieuwe business- cases en
het wegwerken van belemmerende wet- en
regelgeving.
1.2 Bedrijfsinvesteringen tonen start bioplastics
De Rijksoverheid ondersteunt toepassing van investeringen in
vroege markten via de EIA en MIA/Vamil regelingen. In 2014
bedragen de biobased investeringen in de Energie
Investerings Aftrek (EIA) en Milieu Investerings Aftrek (MIA)
€58 miljoen, waarbij de overheid een fiscale ondersteuning
geeft van €4,5 miljoen. Er is sprake van een daling in het
totaalbedrag aan investeringen voor EIA/MIA. Dit is te
1

Figuur 1. Investeringen (Miljoen €)

in productiemiddelen voor
bioplastics en halffabrikaten

Hoofdrapport: http://www.rvo.nl/onderwerpen/duurzaam-ondernemen/groene-economie/biobased-economy en scroll naar onderen.

Pagina 2 van 8

verklaren uit het in 2014 vervallen van een aantal categorieën bij de EIA (werden reeds door de
SDE ondersteund) en een daling bij de MIA van het aantal de mestverwaardings-projecten. De
grootste BBE groei binnen de MIA is er voor aanschaf van productie apparatuur voor bioplastics
en voor productie apparatuur voor (half)producten op basis van bio-grondstoffen; in 2014 is €17
miljoen aangevraagd ten opzichte van €8,5 miljoen het jaar ervoor (fig. 1).

1.3 Aantal netwerken en betrokken organisaties groeit
In totaal zijn 947 bedrijven, kennisinstellingen en overheden actief in de Biobased Economy. Dat
is een forse stijging ten opzichte van de 700 bedrijven vorig jaar. Hiervan is 75% te rekenen tot
het MKB. Van de 947 bedrijven zijn er ongeveer 250 bedrijven bezig met biobased materialen en
chemicaliën.
Deze actieve partijen verbinden zich ook vaak
rondom Green Deals. Sinds de start in 2011 zijn
er 66 deals met 397 verschillende partijen die
zich richten op de Biobased Economy. Lag de
nadruk in de eerste jaren van de BBE deals vooral
op bio-energietoepassingen, de laatste jaren is er
een verschuiving te zien naar toepassingen als
biomaterialen (plastics, bouwmaterialen, etc.) en
het beschikbaar maken van meer breed inzetbare
biogrondstoffen. Zo bestaan er Green Deals over
toepassing van grassen en gewassen,
bouwmaterialen, eendenkroos, algen/zeewier,
paardenmest en insectenkweek.
De overheid kan een stimulerende rol hebben via
duurzaam inkopen: als directe launching customer Figuur 2. Biobased Green Deals
en/of via het goed integreren van biobased
producten in selectie/rekentools voor aankoopprocessen. In 2015 is daar door het Rijk dmv een
aantal pilots –koffiebekers en de weg N 18- een begin mee gemaakt.

1.4 Toepassing biomassa stijgt licht
Over de afgelopen jaren is er sprake van een
gestage groei van 2% per jaar van benutting van
biomassa voor non-food toepassingen. Momenteel
wordt er 12,9 miljoen ton biomassa ingezet in de
Biobased Economy2. Hiervan wordt 4,8 miljoen
ton voor materiaal gebruik ingezet en 8,1 miljoen
ton voor energie. Door de economische crisis nam
het materiaalgebruik in de bouw af, al lijkt deze
markt zich momenteel langzaam te herstellen.
Ook het gebruik van hout voor bij- en meestook
is de afgelopen jaren afgenomen. Een belangrijke
toename is te zien bij de productie van
biobrandstoffen, met name voor de exportmarkt
(fig. 3).

Figuur 3. Biomassastromen (miljoen ton)

2

Ten gevolge van een aanpassing in de methodiek verschilt genoemde
Inzet van biomassa in 2013 ten opzichte van de monitoring 2014.

Pagina 3 van 8

2. Ontwikkeling van de Biobased Economy in de regio’s (Fig 6.)
De ontwikkeling van de BBE draagt bij aan de beleidsdoelstellingen van de diverse
regio’s. Bij de ondersteuning wordt ingezet op clustervorming door samenwerking
tussen kennisinstellingen, bedrijfsleven en overheid en worden de lokale sterktes van
elke regio waar mogelijk benut. Eigen middelen, Rijksbijdragen en Europese
financiering worden hierbij ingezet. Er kan een globale schatting gemaakt worden van
de totale investeringen die met deze projecten gerealiseerd worden. Deze bedragen
€1,5 miljard voor bio-energie en €0,5 miljard voor biomaterialen/chemicaliën over de
afgelopen jaren. Hiermee is de totale geregistreerde investering in 2014, €0,5 miljard
hoger dan in de in 2013 genoemde €1,5 miljard.
2.1. Groei projecten
In het kader van deze BBE monitoring zijn de biobased projecten van de meest relevante
biobased regio’s nader onderzocht. Dit betreft eind 2014 in totaal 1210 projecten waarvan 638
bio-energie en 572 biomaterialen en chemicaliën. De vorige monitor telde 800 BBE projecten
waarvan ca. 450 bio-energieprojecten en 350 projecten gericht op materiaaltoepassing van
biomassa.
Een globale schatting van de totale investeringen die met deze projecten gerealiseerd worden
komt uit op €1,5 miljard voor bio-energie en €0,5 miljard voor biomaterialen/chemicaliën over de
afgelopen jaren. Hiermee is de totale geregistreerde investering eind 2014, €0,5 miljard hoger
dan in de in 2013 genoemde €1,5 miljard.
De 572 projecten die zich richten op biomaterialen en chemicaliën zijn evenwichtig verdeeld over
de verschillende toepassingen. Biomaterialen scoren echter significant hoger.

Figuur 4. Aantal BBE-projecten per regio naar outputthema zonder energie
Indien alle 1210 projecten beschouwd worden en hun positie op de technologieontwikkelingscurve bepaald wordt, blijkt dat de projecten op het gebied van bio-energie zich met
name in de fase van markttoetreding (Technology Readiness Level 9) bevinden, terwijl voor
biomaterialen en chemicaliën de projecten zich meer in de fase van toegepast onderzoek en
ontwikkeling bevinden (fig. 5). Zij zullen nog enkele jaren nodig hebben om tot de markt toe te
treden. Enkele zijn op dit moment al toe aan marktintroductie en zijn bezig hun financiering rond
te krijgen.

Pagina 4 van 8

Figuur 5. Biobased projecten in de regio op de S-curve (fase van technologische ontwikkeling)
2.2. Regio’s stellen eigen doelen en benutten eigen kansen
De regio’s proberen via de ontwikkeling van de BBE in de regio beleidsdoelen te realiseren, zoals
een duurzame agrarische sector, duurzaam grondstoffenbeheer (circulaire economie),
werkgelegenheid en een competitieve chemische industrie. Voor de financiering van de BBE
vanuit de provincies en regio’s wordt gebruik gemaakt van eigen middelen, van Rijksmiddelen en
van Europese financiering via de regionale programma’s als EFRO. De visies van de regio’s zijn
gestoeld op het versterken van lokale sterktes op het gebied van onderzoek en bedrijvigheid. Met
clusters van bedrijven, overheden en onderzoeksinstellingen willen de regio’s banen creëren en
milieuproblemen oplossen.
In de meeste regio’s zijn vaak één of een paar bedrijven als belangrijke trekker(s) aan te wijzen.
Ook zijn er in de meeste regio’s, kennisinstellingen aan te wijzen die zich de laatste jaren steeds
verder hebben toegelegd op (een deelgebied van) de Biobased Economy. Vaak werken deze
partijen (bedrijfsleven, kennisinstellingen en overheid) gericht samen in de zogeheten ‘triple
helix’ samenwerking.
Het onderzoek wordt in de regio’s georganiseerd via lokale researchcampussen voor open
innovatie. De gezamenlijke ontwikkeling van infrastructuur en het aantrekken en begeleiden van
investeringen is vaak een samenwerking tussen overheden, ontwikkelmaatschappijen en
financiële partijen, en bedrijven uit hoofdzakelijk de energie-, afval- chemie- en agrosector
(fig. 6).







De regio Biobased Delta: focus groene chemie
In Drenthe: focus op biopolymeren en biobased (bouw)materialen
De regio’s Groningen en Limburg: projecten verwerking biomassa tot hogere waarde als
energie
In Oost Nederland: productie van biobased materialen en verwerking van reststromen uit
de papier-, karton- en voedingsindustrie en mestverwerking. De regio heeft als ambitie
aquatische biomassa
Friesland: focus op bodemkwaliteit, eiwitschuur en bio-composieten.

Ook de Nederlandse interregionale samenwerking neemt toe, en met name de grensregio’s
werken met andere regio’s samen in onder andere Duitsland, België en Frankrijk (bijvoorbeeld in
het kader van EU ondersteunde projecten). Aangegeven is dat verdere synergiekansen vooral
liggen op het gebied van het vermarkten van technologie in het buitenland en de aanpak van de
problematiek rond vroege fase financiering.

Pagina 5 van 8

Figuur 6. Biobased Economy in de regio’s

Pagina 6 van 8

3. Nederlandse BBE in Europese context
Nederland heeft binnen Europa een voortrekkersrol op het gebied van
beleidsontwikkeling en strategische kennis. Er zijn relatief veel bedrijven actief.
3.1 Europese markt
De omzet van de bio-economie in de EU28 wordt geschat
op zo’n €2,1 biljoen in 2013. Het grootste gedeelte van
dit bedrag (69%) wordt geassocieerd met landbouw en
voedselproductie (inclusief dranken). Biobrandstoffen en
andere bio-energie beslaat 8%; biobased chemicaliën en
biopolymeren 5%. Duitsland, Italië en Frankrijk
realiseren samen de helft van de omzet. Het Verenigd
Koninkrijk, Spanje, Zweden, Finland, Polen, Oostenrijk en
Nederland, allemaal kleinere spelers, genereren samen
bijna een derde van het totaal. De omzet in Nederland is
berekend op €20 miljard, vergelijkbaar met Polen en
Oostenrijk, maar significant lager dan Zweden, Spanje of
het Verenigd Koninkrijk.
De groei van de productie van bio-energie in Nederland
was in het afgelopen decennium minder dan die van
andere landen in de omgeving. Samen met het Verenigd
Figuur 7. Biobased bedrijven in Europa
Koninkrijk loopt Nederland achter in termen van
geproduceerde bio-energie per miljoen inwoners. De productie van energie uit huishoudelijk afval
is behoorlijk hoog, mede door import van afval uit andere landen. Zoals het geval is in andere
dichtbevolkte landen met weinig bosbouw, heeft Nederland een kleiner potentieel om een
gedegen houtindustrie te ontwikkelen of om deze industrie de Biobased Economy te laten voeden.
Er blijken in Nederland, in vergelijking met andere Europese landen, veel bedrijven met de
Biobased Economy bezig te zijn volgens een enquête van de Bioeconomy Observatory (Fig 7).
Dat sluit aan bij de waarneming dat Nederland door de vooraanstaande agrosector, logistiek,
chemie en energie goed gepositioneerd is om een transitie naar een Biobased Economy te maken.
De groei van de omzet tussen 2010 – 2013 bij (middel)grote bedrijven is nog gering maar er zijn
ook enkele kleine bedrijven met een hoge groei. De verwachting is dat deze groei zal doorzetten.
De totale Biobased Economy werkgelegenheid in de EU is berekend op 3,2 miljoen (cijfers van
2013).
3.2 Beleid en kennisontwikkeling
In Nederland is de beleidsontwikkeling voor BBE relatief vroeg gestart in vergelijking met andere
landen. Het Nederlandse publieke onderzoeksprogramma kent een integrale aanpak en is breed
georiënteerd in termen van activiteiten, instrumenten en deelnemers. Financiering is gericht op
agrarische productie en ontwikkeling en inzet van speciale conversietechnologieën (Agro meets
Chemistry). Nederland heeft een relatief hoog succespercentage in Europese
onderzoeksprogramma’s en hoort bij de top-5 van OECD landen voor kwaliteit van onderwijs en
training. De omvang – het aantal inschrijvingen - is vergelijkbaar met het OECD gemiddelde. De
ontwikkeling van academische biobased programma’s lijkt voorop te lopen op vergelijkbare
programma’s in het buitenland.

Pagina 7 van 8

4. Kennispositie Biobased Economy in Nederland
Nederland heeft een stabiele kennispositie in de BBE. Ons land heeft een aandeel van
3,4% van het wereldwijde totaal aantal octrooien voor de BBE. Dit ligt in dezelfde orde
van grootte als het Nederlandse aandeel in alle octrooien wereldwijd. De belangrijke
onderdelen biomaterialen en vergassing komen hier echter bovenuit. Dat geeft een
goede strategische positie. In 2014 heeft de Rijksoverheid met totaal €77,4 miljoen, via
fiscale vrijstelling, topsectorenbeleid en financiering van onderzoeksinstituten, de
ontwikkeling van de BBE ondersteund. Dat is een toename van 10% ten opzichte van
2013. Totaal heeft de industrie in 2014 tussen de €220 en €288 miljoen geïnvesteerd in
biobased onderzoek en speurwerk, zoals blijkt uit de ondersteuning via de WBSO, RDA
en de topsectoren (zie tabel 1).
4.1 Octrooien

Nederland neemt met een aandeel van 3,6% van het totaal aan wereldwijd aangevraagde
octrooien een gemiddelde positie in. Het percentage BBE octrooien van Nederland is van dezelfde
orde, namelijk 3,4% van de wereldwijd aangevraagde BBE octrooien. Bij het thema vergassing
inclusief pyrolyse en bij het thema biomaterialen (bioplastics/biomaterialen/polymeren) steekt
Nederland duidelijk boven het wereldgemiddelde uit. Het blijkt dat de aanvragen bij het thema
vergisting en vergassing van slechts een klein aantal grote bedrijven afkomstig zijn. Daarnaast is
te zien dat het MKB een groot aandeel heeft bij het thema biomaterialen.
4.2 Uitgaven R&D
Een goede indruk van de trends in R&D inspanningen rondom BBE krijgen we uit de
ontwikkelingen in een aantal nationale instrumenten, zoals de WBSO, RDA en Topsectoren. In
2014 ontvangen bedrijven een fiscaal voordeel van €34 miljoen via de WBSO en RDA, bij een
investering van maximaal €231 miljoen van het bedrijfsleven.
De financiering via de topsectoren, die in 2012 is gestart, heeft geleid tot een ondersteuning van
€26,3 miljoen euro in 2014 voor R&D, bij een investering van €56,7 miljoen vanuit de industrie.
Dit leidt tot een totale besteding vanuit de industrie in de BBE in 2014 van maximaal €287,7
miljoen, zoals weergegeven in tabel 1. Boven op de ondersteuning aan bedrijven is er ook een
directe financiering van BBE onderzoek bij de onderzoeksinstituten ECN, TNO en DLO en via het
NWO ter grootte van €17, 1 miljoen per jaar. In tabel 1 zijn de uitgaven per instrument
uitgesplitst.

Regeling

3

Fiscale regelingen : WBSO,
RDA
4
Topsectoren : TKI’s, MIT, DEI
Instituten en fundamenteel
onderzoek
Totaal

R&D inspanning BBE
bedrijven miljoen €
(incl. overheidsbijdrage)
2012
2013
2014
175
210
231

Bijdrage Overheid Miljoen €

2012
24,6

2013
34,8

2014
34

76,2

42,1

56,7

37,7
14,1

18,0
17,4

26,3
17,1

251,2

252,1

287,7

76,4

70,2

77,4

Tabel 1: R&D inspanningen en ondersteuning vanuit de overheid en het bedrijfsleven

3
4

WBSO: Wet Bevordering Speur- Ontwikkelingswerk, RDA: Research en Development Aftrek
TKI: Topconsortium voor Kennis en Innovatie, MIT: MKB Innovatieregeling Topsectoren, DEI: Demonstratie Energie
Innovatie
Pagina 8 van 8