Rondetafelgesprek Vaste Commissie voor Economische Zaken d.d. 9 maart 2022
Inbreng GasTerra afhankelijkheid Russisch gas
Ook wij zijn ontzet, ongerust en boos over de door Rusland ingezette oorlog in de Oekraïne. Wij zien de ernst
van de situatie in op het gebied van de energievoorziening en ons handelen op dat gebied heeft daarom in
deze crisis onze hoogste prioriteit. In deze position paper gaan wij in op de afhankelijkheid van Russisch gas.
Wij hebben geprobeerd alle facetten van dit vraagstuk te benoemen, zonder mogelijke taboes te vermijden.
GasTerra koopt een deel van zijn gas van Gazprom. Vanwege het belang voor de gasvoorziening wil GasTerra
geen zelfstandige besluiten nemen over de beëindiging daarvan. Wel hebben we besloten tot nader order geen
nieuwe verplichtingen meer aan te gaan. Mochten sancties vanuit de overheid worden opgelegd die op onze
business betrekking hebben dan worden deze uiteraard uitgevoerd. Verder houden we nauw contact met de
overheid en danken deze vaste Kamercommissie om onze inbreng te kunnen geven bij het actuele debat.
Het is onze overtuiging dat het mogelijk is om de afhankelijkheid van Russisch gas af te bouwen. Als we dit
willen zonder dat significante energietekorten ontstaan is het een opdracht voor een lange adem. GasTerra
ervaart de huidige marktsituatie, met de onzekerheid over Russisch gas, als een energiecrisis.
De context: huidige marktomstandigheden beperken de mogelijkheden
Zeven factoren zijn van belang in relatie tot de afhankelijkheid van Russisch gas:
1.
2.

3.

4.

5.

6.

7.

De gasmarkt is een open geïntegreerde Europese markt, waarin Russisch gas een aanzienlijk aandeel heeft.
Een verminderde afname / levering van dit gas werkt door in de gehele Europese markt.
In de huidige ongekend krappe markt, stroomt het gas uit Rusland nog wel grotendeels (de nominaties
onder de lange termijn contracten worden nagekomen, er wordt geen additioneel ‘vrij’ gas geleverd). Een
vermindering van de gasaanvoer vanuit Rusland zal de reeds krappe en zeer volatiele markt nog verder
onder druk zetten.
De Nederlandse situatie van de laatste jaren is er één van sneller afnemend aanbod dan vraag, door het
minimaliseren en stoppen van de productie uit Groningen. Nederland is daardoor sinds 2018
importafhankelijk. Via deze afhankelijkheid ondervindt ook Nederland de volle gevolgen van de krapte die
sinds de tweede helft van 2021 in de mondiale gasmarkt is ontstaan.
De importbehoefte voor Nederland, en dus de afhankelijkheid van Russisch gas, is groter dan de nationale
behoefte, omdat ook de L-gasmarkt in Duitsland, Frankrijk en België hoofdzakelijk vanuit Nederland
worden beleverd; stikstofconversie vindt hoofdzakelijk in Nederland plaats.
De gasmarkt is niet in isolatie te zien. De grootste variabele gasvraag is die voor elektriciteitsopwekking,
waar schakelen tussen brandstoffen mogelijk is, met name tussen gas en kolen. Als gevolg van de
marktprijzen is de inzet van gascentrales in 2021 reeds sterk gedaald (en die van kolen sterk gestegen): van
bijna 10 mrd m3 in 2020 naar bijna 7 mrd m3 in 2021. Hiermee is reeds een groot gasvraagreductiepotentieel in de markt gerealiseerd. Tegelijkertijd spelen gascentrales een belangrijke rol in de
elektriciteitsvoorziening, een rol die versterkt wordt door de sluiting van kolencentrales.
De ongekende marktprijzen en de financiële kant van de gasmarkt spelen een significante rol. Het
prijsniveau lag eind vorige week op 200 €/MWh (~2 €/m3), zo’n 10 maal hoger dan een jaar geleden. Op
een Nederlandse markt van ruim 35 mrd m3 betekent dit een stijging van de financiële waarde van € 7 mrd
naar € 70 mrd. Ook de volatiliteit is groot: afgelopen vrijdag steeg de prijs met 75 €/MWh (~75 €ct/m3). Dit
heeft zeer grote gevolgen voor het handelen in gas: de kapitaalvereisten bij deze prijsstijging en schommelingen zijn gestegen van miljoenen naar miljarden Euro’s op dagbasis. Dat zet zeer zware druk op
het plaatsen en weer onttrekken van kapitaal, waarbij ook daar tegen grenzen van de financiële
mogelijkheden wordt geopereerd. Deze situatie lijkt niet beperkt tot de gasmarkt, maar is ook een grote
uitdaging voor elektriciteitsmarkt.
De verantwoordelijkheid voor de leveringszekerheid is belegd bij het collectief dat als ‘de markt’ wordt
aangeduid en waarbij het duidelijk is dat de marktsignalen niet altijd het gewenste collectieve belang
dienen. De marktprijzen voor de komende zomer liggen momenteel hoger dan die voor de winter die in
oktober 2022 begint, waardoor er wederom vanuit de markt geen prikkel is om voorraden aan te
leggen.Voor L-gas is de leveringszekerheid de facto belegd d.m.v. afspraken binnen het gasgebouw
rondom het vullen van Norg en Alkmaar, ook als dit economisch niet aantrekkelijk is.
Pagina 1 van 3

De omvang
De herkomst van importstromen via pijpleidingen, dus ook van Russisch gas, naar Nederland is lastig vast te
stellen. Dit komt omdat er sprake is van een Europese gasmarkt, waarin verschillende importstromen
samenkomen. Zo is de herkomst van het gas dat over de Nederlands-Duitse grens ons land binnenstroomt
Noorwegen én Rusland. Dit geldt ook voor import vanuit België en het Verenigd Koninkrijk, die waarschijnlijk
zijn oorsprong vindt in LNG, Noors gas of UK productie. Desalniettemin weten we van LNG schepen wel de
herkomst: in 2020 kwam van de circa 7,4 mrd m3 bijna 60% uit Rusland. De totale afhankelijkheid van Rusland
die GasTerra voor 2020 zag, komt daarmee op ten minste 27%, ofwel ten minste 10 mrd m 3.
2021 (in mrd m3)
(bron: CBS, IEA, GasTerra)
Nederland
Nederland + L-gas Bel, Fra, Dld

Vraag
36,1
63,6

Aanbod
productie
18,8
18,8

import
17,3
44,8

wv LNG
7,6

pijpleiding
9,7
37,2

De Europese gasmarkt in 2021 was als volgt:

De Europese gasmarkt (EU-27 + het Verenigd Koninkrijk) in 2021, in mrd m 3. Bron: OIES, die zich baseert op
ENTSOG Transparency Platform, Eurostat, Gas Infrastructure Europe en Kpler. 1

Wat kan er gedaan worden om minder afhankelijk te zijn van Russisch gas?
Nederland is, om bekende redenen, short in gas. Het overaanbod op de mondiale gasmarkt heeft de afgelopen
jaren de gevolgen hiervan verzacht. In korte tijd is de Nederlandse gasmarkt veranderd naar een krappe markt.
Bovenop deze krappe markt komt nu de vraag naar reductie van gas uit Rusland. Dit is niet in isolatie voor
Nederland te zien. Wel kan Nederland zelf stappen zetten, al is het GasTerra’s ongemakkelijke boodschap dat
het laag hangende fruit inmiddels is geplukt, door marktomstandigheden en reeds ingezet beleid. Dit zet de
situatie voor Nederland op scherp.

1 In dit overzicht wordt melding gemaakt van een aanbod van 19 mrd m3 uit gasopslagen. Dit houdt in dat in kalenderjaar

2021 er netto meer gas uit bergingen is onttrokken dan dat er in is gestopt. Het is een verklaring van de lage vulgraden van
de bergingen; om tot een normale vulgraad te komen zal er dus extra gas in de zomer van 2022 moeten worden
aangetrokken.

Pagina 2 van 3

De mogelijkheden die er nog zijn, zijn:
a.
b.

c.
d.
e.

f.
g.
h.

i.

j.

Roep als nationale en/of Europese overheid een crisissituatie af voor de energiemarkten.
De huidige situatie is er een van krapte aan H-gas. Besluiten over de L-gasmarkt hebben direct effect op
de H-gasmarkt: het grootste gedeelte van het L-gas komt namelijk na bijmenging van stikstof uit H-gas.
Komende winter zal dit nagenoeg helemaal het geval zijn. Beoordeel de genomen besluiten die gericht
waren op (enkel) de L-gasmarkt vanuit de nieuwe ontstane situatie.
i.
Verhogen van de productie uit het Groningenveld
ii. Blijf gasopslag Grijpskerk benutten als H-gasberging, in plaats van deze om te zetten naar een Lgasmiddel. De omschakeling: draagt bij aan het versneld sluiten van het Groningenveld en is
zodoende een afgeleide van het vorige punt; betekent verminderde beschikbaarheid voor de
komende winter; beperkt de functionaliteit structureel. Bovendien is het vraagstuk over de
importafhankelijkheid, en dus van Russisch gas, een H-gas kwestie.
Stimuleren van de productie uit kleine velden door versnelling van de vergunningsverlening; ontwikkel de
aangeboorde reserves zoals die boven Schiermonnikoog.
Schakel (recent gesloten) kolencentrales weer in; voor langere termijn uitgerust met CCS en aangevuld
met kerncentrales voor structurele energiediversificatie in het elektriciteitssysteem.
Stel aanvoer van gas van andere producenten dan Russische zeker. De kortetermijnmarkt is daar niet voor
ingericht; deze volgt de laagste prijs. Lange termijn zekerheid over (een gedeelte van) de importbehoefte
kan de prijs(volatiliteit) dempen. Uitbreiding van aanvoeropties, zoals Gasunie heeft aangegeven te
onderzoeken, is een maatregel voor de wat langere termijn, in ieder geval niet voor komende winter.
Benutting van deze nieuwe infrastructuur is echter niet gegarandeerd; het verdient flankerend beleid om
naast diversificatie van invoeropties ook te sturen op daadwerkelijke volumes. Een complicerende factor
is de moeilijke financiële situatie van veel energiebedrijven door de reeds krappe (korte termijn) markt: er
zijn steeds minder bedrijven om contracten aan te (kunnen) gaan.
Creëer een financiële regeling om in de huidige marktomstandigheden, waarin de prijs voor de zomer
hoger is dan voor de winter, te kunnen voldoen aan de aangekondigde verplichte vulgraad van bergingen.
Opgemerkt moet worden dat indien overwogen wordt strategische voorraden aan te leggen, dit ten koste
gaat van huidige gasopslagen, en daarmee wordt een tekort gecreëerd voor de korte termijn opslag.
In geval van afschakeling van (niet beschermde) gebruikers, organiseer hoe dit vrijgekomen gas wordt
aangewend voor de stabiliteit van het energiesysteem: wanneer dit gas op de vrije handelsmarkt wordt
aangeboden is enkel de prijs leidend wie dit gas zal afnemen in de Europese gasmarkt.
Verminder de vraag naar aardgas en elektriciteit door energiebesparing. Versterk het ‘van gas los’ beleid.
Wees voorzichtig met zeer optimistische prognoses: de ervaring leert dat de realiteit weerbarstiger is en
dus de importafhankelijkheid groter blijft dan verwacht. Daarnaast vraagt GasTerra aandacht voor een
tweede-orde-effect: wanneer van gas los betekent dat op elektriciteit wordt overgestapt en deze grotere
vraag naar stroom leidt tot een hogere inzet van elektriciteitscentrales, dit niet leidt tot een vraagreductie
in de gasmarkt.
Zet in op alternatieven, zoals groen gas en waterstof, ook al zijn de volumes ten minste een factor 10
kleiner dan om het vraagstuk het hoofd te bieden.

Resumé
Kortom, GasTerra begrijpt de vraag om niet meer afhankelijk te zijn van Russisch gas. Hoewel er nu nog steeds
Russisch gas stroomt, beschouwt GasTerra de huidige marktsituatie al als een in crisis. In het geval van
verminderde of wegvallende volumes aan Russisch gas zal acuut de vraag zich voordoen hoe het
energiesysteem in stand gehouden kan worden. Het is onze indruk dat wanneer een dergelijk scenario zich
voordoet er sprake is van een energiecrisis waarvan de consequenties ver buiten de gassector voelbaar zullen
zijn.
Groningen, 7 maart 2022
Annie Krist
CEO GasTerra
Voor een uitgebreidere versie, zie: https://www.gasterra.nl/gas/achtergrond

Pagina 3 van 3