>

Mariene Strategie (deel 1)
Actualisatie van huidige milieutoestand, goede milieutoestand,
milieudoelen en indicatoren.

2018-2024
Juni 2018

<

>

Inhoudsopgave
Samenvatting

5

1		Inleiding

8

1.1		 De Mariene Strategie
1.2		 Doel en context
1.3		 Totstandkomingsproces
1.4		 Leeswijzer

8
8
10
10

2		 Beschrijving Noordzee

11

2.1		 Inleiding
2.2		 Geografische en bestuurlijke afbakening
2.3		 Korte karakterisering
2.4		 Economische sectoren
2.5		 Kosten aantasting milieu
2.6		 Ontwikkelingen en opgaven

11
11
13
14
17
18

3		 Milieutoestand en drukfactoren

20

3.1		 Inleiding
3.2		 Uitgangspunten
3.3		 Huidige milieutoestand en doelen
3.3.1		 Soorten
3.3.2		 Habitats
3.3.3		 Ecosysteem
3.4		 Overheersende drukfactoren en doelen
3.4.1		 Biologische drukfactoren
3.4.2 Fysische drukfactoren
3.4.3 Stoffen, afval, energie
3.4.4 Activiteiten

20
20
24
24
30
33
34
34
37
40
49

4		 Overkoepelende thema’s

51

4.1		 Inleiding
4.2		 Klimaatverandering en verzuring
4.3		 Cumulatieve effecten
4.4		 Netwerk van beschermde gebieden

51
51
52
52

5		 Conclusies en vervolg

54

5.1		 Inleiding
5.2		 Hoofdlijnen van de beoordeling
5.3		 Doorwerking in het beleid

54
54
55

Bijlagen

56

I			Bronnen
II			Afkortingen
III			 KRM artikel 8, 9 en 10
IV			 KRM descriptoren en criteria
V			 Goede milieutoestand, milieudoelen en indicatoren
VI			 Drukfactoren en activiteiten
VII 		
Militaire activiteiten					

56
63
64
65
70
82
85

2 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

VIII 		
Factsheets					

86

Biodiversiteit (D1)
Bruinvisbijvangst (D1C1)
Abundantie en verspreiding van grijze en gewone zeehonden (D1C2)
Abundantie en verspreiding walvisachtigen (D1C2)
Herstel van kwetsbare vissoortpopulaties (D1C2)
Zeevogelpopulaties (D1C2)
Broedsucces of broedfalen bij zeevogels (D1C3)
Grijze zeehond: pupproductie (D1C3)
Vissen – grootteverdeling binnen visgemeenschap (D1C3)
Pelagische habitats - biomassa en abundantie (D1C6)
Veranderingen in fytoplankton- en zoöplanktongemeenschappen (D1C6)

86
90
94
98
103
110
114
117
122
125

Niet-Inheemse Soorten (D2)
Introducties niet-inheemse soorten (D2C1)

130

Commerciële vissoorten (D3)
Populaties van alle commerciële vis-, schaal- en schelpdiersoorten (D3C1 en D3C2)
Leeftijdsopbouw en grootteverdeling van commercieel geëxploiteerde soorten (D3C3)

135
138

Voedselwebben (D4)
Soortensamenstelling en relatieve dichtheid van trofische gilden (D4C1)
Evenwicht tussen de trofische gilden (D4C2)
Grootteverdeling in visgemeenschappen (D4C3)

139
140
141

Eutrofiering (D5)
Concentraties van nutriënten (D5C1)
Chlorofyl a-concentraties (D5C2)
Schadelijke algenbloeien (Phaeocystis) (D5C3)
Opgeloste zuurstof­concentraties nabij de zeebodem (D5C5)

145
150
154
155

Integriteit van de zeebodem (D6)
Ruimtelijke omvang fysiek verlies (D6C1 en D6C4)
Spreiding en ruimtelijke omvang fysieke verstoring (D6C2 en D6C3)
Benthische habitats kwaliteit (BISI) - (D6C3 en D6C5)
Toestand van gemeenschappen in benthische habitats (D6C5)

160
162
171
179

Hydrografische eigenschappen (D7)
Hydrografische eigenschappen (D7C1 en D7C2)

184

Vervuilende stoffen (D8)
KRW verontreinigende stoffen in water (D8C1)
Metalen in biota (D8C1)
Metalen in sediment (D8C1)
Organotin in sediment (D8C1)
PAKs in biota (D8C1)
PAKs in sediment (D8C1)
PBDE in biota (D8C1)
PBDE in sediment (D8C1)
PCB’s in biota (D8C1)
PCB’s in sediment (D8C1)
Imposex bij mariene buikpotigen (D8C2)
Verontreinigingen met olie en olieachtige stoffen (D8C3)

185
189
194
199
203
208
214
219
224
229
234
238

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 3

<

>

Vervuilende stoffen in vis en visproducten (D9)
Verontreinigende stoffen in eetbare weefsels (D9C1)

240

Zwerfvuil (D10)
Plastic deeltjes in magen van stormvogels in de Noordzee (D10C1 en D10C3)
Strandafval - hoeveelheid, samenstelling en trends (D10C1)
Zeebodemafval (D10C1)
Microafval (D10C2)

243
248
254
260

Onderwatergeluid (D11)
Impulsgeluid (D11C1)
Continu geluid (D11C2)

262
267

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Samenvatting
In 2008 is de Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie
(KRM) van kracht geworden. De KRM verplicht de lidstaten
om voor hun mariene wateren een goede milieutoestand te
bereiken en/of te behouden en maatregelen te nemen om
de daarvoor gestelde doelen te bereiken. De kaderrichtlijn
schrijft voor dat de lidstaten de wijze waarop zij de KRM in
praktijk brengen, vastleggen in drie documenten. Mariene
strategie deel 1 omschrijft de huidige milieutoestand, de
(gewenste) goede milieutoestand en de milieudoelen die
zijn gesteld om de goede milieutoestand te behalen of te
behouden. Hiermee stelt de Mariene Strategie de kaders
voor duurzaam gebruik binnen de randvoorwaarden van het
ecosysteem, rekening houdend met internationale en
Europese regelgeving. Daarnaast bevat deel 1 ook indica­
toren waarmee is af te meten in welke mate de actuele
toestand van de goede toestand verschilt. Deel 1 van de
Mariene Strategie is in 2012 opgesteld. Het bestrijkt de
periode 2012-2018. Dit voorliggende document is de
actualisatie van deel 1 en betreft de periode 2018 tot 2024.
Behalve een bijstelling van de actuele toestand geeft het
ook aan of er reden is voor aanvullende beleidsopgaven of
maatregelen.
De delen 2 en 3 van de Mariene Strategie bevatten respectievelijk het monitoringprogramma en het programma van
maatregelen. Deze delen worden geactualiseerd in 2020 en
2021.

De goede milieutoestand komt dichterbij
In de geactualiseerde Mariene Strategie deel 1 zijn de goede
milieutoestand en de bijbehorende doelen scherper
omschreven dan in 2012 mogelijk was. Ook de milieudoelen
kunnen daardoor preciezer zijn, terwijl een beter beeld
bestaat van de bijdragen van de maatregelen aan het halen
van de doelen. De beoordeling van de huidige milieu­
toestand in de Nederlandse Noordzee laat zien dat het
hoofddoel, de goede milieutoestand, dichterbij komt.
Niet álle criteria van de goede milieutoestand zijn in de
geactualiseerde Mariene Strategie deel 1 scherper geformuleerd. Dat is in de meeste gevallen het gevolg van gebrek
aan kennis of wetenschappelijke onderbouwing.
Onzekerheden leiden tot kennisopgaven en op termijn
mogelijk ook tot een (aanvullende) beleidsopgave.
Voor sommige aspecten van de goede milieutoestand die
nog niet duidelijk zijn ingekaderd, is in de Mariene Strategie
ook een beleidsopgave geformuleerd. Zo is nog niet
vastgesteld waaraan een internationaal representatief en
samenhangend netwerk van beschermde gebieden moet
voldoen. De aangrijpingspunten daarvoor zijn echter wél
bekend, bijvoorbeeld de aanwijzing van beschermde
gebieden en het nemen van maatregelen om waardevolle
gebieden en kwetsbare soorten te beschermen.

De resultaten van bestaand beleid
De belangrijkste bevindingen van Mariene Strategie deel 1
2018-2024 zijn:
• De goede milieutoestand komt dichterbij.
• Bestaand beleid resulteert in een aanzienlijke afname van
de vervuiling van het mariene milieu, in groei van
commerciële visbestanden, in toename van het aantal
zeezoogdieren en in afname van het aantal nieuwe
niet-inheemse soorten.
• Voortzetting van het bestaand beleid moet wel gepaard
gaan met de aanpak van kennisleemten en
onzekerheden.
• Toekomstige ontwikkelingen zoals de aanleg van nieuwe
windparken en klimaatverandering kunnen de milieu­
toestand beïnvloeden. Windparken bieden daarentegen
mogelijk ook kansen voor ecosysteemherstel.
• Inspanningen om de goede milieutoestand te bereiken,
zijn vooral – of zelfs uitsluitend – effectief wanneer ze het
resultaat zijn van internationale samenwerking en
afstemming.

4 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Vervuilende stoffen

Voor het aspect vervuilende stoffen is de goede milieutoestand binnen bereik. De concentraties van eutrofiërende en
vervuilende stoffen in het Nederlandse deel van de
Noord­zee zijn zo laag geworden, dat ze geen schade meer
toebrengen aan organismen. Deze toestand is stabiel en van
sommige stoffen dalen de concentraties nog verder.
Voortzetting van het bestaande beleid volstaat om dat zo te
houden. Van sommige gevaarlijke stoffen ijlen de effecten
van vroegere lozingen nog lang na. Nieuwe stoffen,
waaronder de residuen van geneesmiddelen, en ook de
toename van het gebruik van koperhoudende verf op
schepen, vragen om blijvende aandacht.
De gehalten aan gevaarlijke stoffen in vis, visproducten en
schaaldieren liggen onder de nationale en internationale
normen. Dankzij de geldende regelgeving op dit gebied is
de goede milieutoestand al bereikt.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 5

<

Zwerfvuil

Nog een positieve ontwikkeling: op de Nederlandse
stranden wordt bij de jaarlijkse inventarisatie van zwerfvuil
minder vuil gevonden dat uit zee is aangespoeld. Ook de
hoeveelheid plastic in de magen van noordse stormvogels
die op Nederlandse stranden aanspoelen, neemt af. De
inspanningen voor het verder reduceren van zwerfvuil gaan
echter onverminderd door, omdat zwerfvuil niet in zee
thuishoort. In EU- en OSPAR-verband werkt Nederland
onder meer aan het terugdringen van microplastics in het
mariene milieu.
Commerciële visbestanden

Een kwart van de commerciële visbestanden voldoet aan het
beoordelingscriterium ‘duurzame oogst’ én aan het
criterium ‘biomassa van paaibestanden’. De toestand blijft
verbeteren, maar is nog onvoldoende voor de goede
milieutoestand. Binnen het Gemeenschappelijk Visserij­
beleid (GVB) blijft aanhoudende verbeteringsinspanning
geboden. Voor het beoordelen van de samenstelling van de
visgemeenschappen (gemeten naar grootteklassen)
ontbreken geschikte referentiewaarden. Voor dit aspect kan
daardoor nog niet worden vastgesteld wat de goede
milieutoestand is.
Zeezoogdieren

Bruinvissen en grijze zeehonden nemen geleidelijk in aantal
toe, maar zijn nog niet zo talrijk dat al sprake is van een
gunstige staat van instandhouding en dus ook niet van de
goede milieutoestand. Dankzij voorwaarden in de kavel­
besluiten voor de aanleg van nieuwe windparken blijven de
effecten van onderwatergeluid op zeezoogdieren beperkt.
Niet-inheemse soorten

Het aantal niet-inheemse soorten dat het Nederlandse deel
van de Noordzee binnenkomt, neemt af. De inwerking­
treding van het Ballastwater Management Verdrag (september 2017) zal deze trend versterken. Niet-inheemse soorten
die al in de Noordzee voorkomen, zullen in de meeste
gevallen niet meer verdwijnen. Gezien het lage aantal
nieuwe introducties lijkt de goede milieutoestand gehaald.

Aanpak van kennisleemten en onzekerheden

>

beperken. Daarnaast heeft het ministerie van Defensie
aanpassingen doorgevoerd in zijn activiteiten. Nederland
coördineert het opzetten van een gezamenlijk monitoringprogramma voor het kunnen beoordelen van continu­geluid.
Beschermde gebieden

De Nederlandse zeebodem is nog steeds substantieel
verstoord. Vooralsnog blijkt dat vooral de langlevende,
gevoelige soorten duidelijk minder voorkomen dan is
gewenst en dat ook de biodiversiteit nog onvoldoende is.
Nederland heeft belangrijke stappen gezet om de meest
waardevolle gebieden van het mariene ecosysteem te
beschermen. Zo zijn Natura 2000-gebieden aangewezen en
beheerplannen en bodembeschermingsmaatregelen
opgesteld. Met de buurlanden zijn voorstellen besproken
om de bodemvisserij in deze gebieden te beperken of te
weren. Deze zullen aan de Europese Commissie worden
voorgelegd om in een Europese verordening om te zetten.
Nederland werkt in internationaal verband aan indicatoren
die de verstoring van de zeebodem in beeld kunnen
brengen, zodat op grond hiervan een regionale beoordeling
van benthische habitats kan worden gemaakt. Met de
nationale benthosindicator kan de goede milieutoestand
scherper worden omschreven en kan het effect van de (voor)
genomen beschermingsmaatregelen worden vastgesteld.
Haaien en roggen

De stand van haaien en roggen is nog steeds zorgelijk, maar
laat wel eerste tekenen van herstel zien. De goede milieutoestand is als gevolg van kennisleemten niet te bepalen.
Wel is duidelijk dat nog een lange weg is te gaan.
Vooruitlopend op meer concrete doelen ontwikkelt het
Haaien- en roggenactieplan meer kennis in combinatie met
het treffen van mitigerende maatregelen.
Zeevogels

Niet voor alle zeevogels is de situatie goed en dat wekt
zorgen. Vooral het broedsucces van zeevogels is de laatste
jaren laag. Het is nog niet duidelijk hoe de goede milieu­
toestand kan worden gerealiseerd. De oorzaken van de
neergaande trend zijn nog niet achterhaald. Hier ligt
daarom een kennisopgave, terwijl een aanvullende
beleidsopgave niet is uitgesloten.

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

kennisopgave wordt door Wozep (Windenergie op zee
ecologisch programma) opgepakt en ingevuld.
Een kennisopgave geldt ook voor de gevolgen van klimaatverandering en de verzuring van de Noordzee. De fysieke
verandering van de Noordzee kan effecten hebben op het
ecosysteem en de biodiversiteit. In een later stadium is een
aanvullende (internationale) beleidsopgave niet uitgesloten. Voortdurende evaluatie van het Noordzeemilieu en van
het programma van maatregelen blijft nodig. De zesjarige
cyclus van de KRM maakt dit mogelijk.
Het kabinet is gestart met het ontwikkelen van een
Strategische Agenda Noordzee 2030 voor de periode na
2020. De beleidsmatige aangrijpingspunten hiervoor zijn
ontleend aan de langetermijnscenario’s van het Planbureau
voor de Leefomgeving (PBL). De Strategische Agenda
Noordzee 2030 is een bouwsteen voor de Nationale
Omgevingsvisie die in 2019 wordt vastgesteld. De Mariene
Strategie stelt hierbij de kaders voor een gezonde zee met
een duurzaam gebruik. De Strategische Agenda Noordzee
2030 en de actualisatie van de Mariene Strategie deel 1 zijn
vanwege hun samenhang gelijktijdig voorbereid en waar
mogelijk op elkaar afgestemd.

Internationale samenwerking is cruciaal
De EU-lidstaten werken samen aan de regionale uitvoering
van de KRM. Daarvoor is in OSPAR- en ICES-verband al een
breed scala aan gezamenlijke indicatoren en/of criteria
ontwikkeld. De volgende stap is afstemming door de
Noordzeelanden van (gezamenlijke) maatregelen om
grensoverschrijdende milieuproblemen te kunnen
aanpakken. De Noordzeelanden moeten daarvoor gezamenlijk doelen formuleren voor onder meer zwerfvuil,
onderwatergeluid en cumulatie van effecten. Voor de
aanpak van zwerfvuil en de bescherming van OSPAR-soorten
en -habitats, hebben de OSPAR-landen al een gemeenschappelijk actieplan opgesteld. Aan een gemeenschappelijke
monitoring en onderzoek naar verzuring en cumulatie van
effecten wordt gewerkt. Samenwerking is ook geboden voor
het opstellen van een eenduidige omschrijving van het
begrip ‘een samenhangend en representatief netwerk van
beschermde gebieden op zee’.

Geluid

De afgelopen jaren is grote vooruitgang geboekt op het
gebied van kennisontwikkeling en monitoring van
onderwatergeluid. Ook zijn diverse concrete maatregelen
genomen. Er is nog te weinig bekend om grenswaarden
voor impulsgeluid definitief vast te stellen. Op grond van
het uitgevoerde onderzoek worden echter wel geluidsbeperkende voorwaarden gesteld bij de kavelbesluiten voor de
aanleg van windparken op zee. Dit om cumulatieve effecten
op bruinvissen en andere zeedieren zoveel mogelijk te

6 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Invloed van toekomstige ontwikkelingen
Toekomstige ontwikkelingen kunnen de milieudoelen en
het bereiken en/of behouden van de goede milieutoestand
verder onder druk zetten. De uitbreiding van het areaal aan
windparken door Nederland en de andere Noordzeelanden
kan de (goede) milieutoestand beïnvloeden. Het aanleggen
van windparken wordt beoordeeld op cumulatieve effecten
voor zeezoogdieren, vogels, vleer­muizen en onderwater­
habitats. Ook hier ligt nog een kennisopgave. Deze

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 7

<

>

1 Inleiding
1.1		 De Mariene Strategie

1.2		 Doel en context

Het Nederlandse deel van de Noordzee loopt vanaf de kust
tot de buitengrens van het Nederlandse Continentaal Plat
en beslaat circa 58.000 km2, ongeveer een tiende deel van
de hele Noordzee. Nederland heeft baat bij een veilige,
schone, gezonde en ecologisch diverse Noordzee die
bijdraagt aan de economische en maatschappelijke
behoeften. De zee kan die bijdrage alleen in optima forma
bieden als de natuurlijke veerkracht (verder) wordt hersteld
en uitgebouwd.

Met de Mariene Strategie deel 1 geeft het kabinet zijn visie
op de verdere implementatie van de KRM voor het
Nederlandse deel van de Noordzee. Daarnaast bevat het
document een analyse van het ingezette (bestaande en
aanvullende) beleid in relatie tot de te behalen goede
milieutoestand voor de Noordzee. Op basis hiervan is –
waar noodzakelijk – een aanvullende beleidsopgave
geformuleerd en zijn de speerpunten aangewezen voor het
programma van maatregelen. Deel 1 bevat ook een
verkenning op hoofdlijnen van de kennis- en monitoring­
opgaven tot 2024. In dat jaar wordt deel 1 van de Mariene
Strategie opnieuw geactualiseerd.

De Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie uit 2008 (KRM
[1]) verplicht de lidstaten om voor hun mariene wateren een
strategie op te stellen voor het bereiken en/of behouden
van een goede milieutoestand in 2020, om een duurzaam
gebruik mogelijk te maken. De Nederlandse Mariene
Strategie bestaat uit drie delen. Deel 1 beschrijft de huidige
milieutoestand, de goede milieutoestand en de milieu­
doelen met bijbehorende indicatoren voor het Nederlandse
deel van de Noordzee [2]. Hiermee stelt de Mariene Strategie
de kaders voor duurzaam gebruik binnen de randvoorwaarden van het ecosysteem, rekening houdend met internationale en Europese regelgeving. De delen 2 en 3 bevatten
respectievelijk het daarmee samenhangende monitoringprogramma [3] en het programma van maatregelen [4].
Eind 2015 is het derde deel van de Mariene Strategie door
het kabinet vastgesteld, als onderdeel van het Nationaal
Waterplan 2016-2021 (NWP) en de daarbij behorende
Beleidsnota Noordzee 2016-2021. Daarmee is de eerste
KRM-cyclus van zes jaar volledig doorlopen. Tevens is een
begin gemaakt met het uitvoeren van de voorgenomen
maatregelen en met het monitoren van de milieutoestand.
In 2024 moet de tweede cyclus zijn afgerond. De richtlijn
schrijft voor dat de lidstaten in de tussenliggende periode
de drie delen van hun Mariene Strategie actualiseren.
Voorliggende Mariene Strategie deel 1 betreft de actualisatie
van de versie uit 2012 op grond van artikel 17 van de KRM.
Deel 1 geeft invulling aan de artikelen 8, 9 en 10 van de
richtlijn (zie bijlage III). Op 15 juli 2018 moet deel 1 van de
Mariene Strategie opnieuw door het kabinet zijn vastgesteld
en daarna binnen drie maanden aan de Europese
Commissie worden gerapporteerd. Dit is de eerste stap ter
voorbereiding van de actualisatie van het programma van
maatregelen in 2021.

8 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Beleidskader
De Beleidsnota Noordzee 2016-2021 [5] (onderdeel van het
Nationaal Waterplan 2016-2021 [6]) bevat het nationale
beleidsmatige kader voor de Mariene Strategie. Het
Nederlands Noordzeebeleid is integraal. Het omvat alle
doelen en ambities voor het Nederlandse deel van de
Noordzee. De ecosysteembenadering en het voorzorg­
beginsel zijn belangrijke uitgangspunten van het integrale
beleid. De maatregelen uit de eerste KRM-cyclus zijn
vastgelegd in Mariene Strategie deel 3, dat in verkorte vorm
ook in de Beleidsnota Noordzee is opgenomen.

Langetermijnstrategie
Voor de periode tot 2030 ontwikkelt het kabinet de
Strategische Agenda Noordzee 2030. In 2017 zijn hiervoor de
strategische opgaven geformuleerd. Dit zijn: ‘energie­
transitie’, ‘toekomstbestendige voedselvoorziening’ en
‘robuuste natuur’. Vanwege de samenhang tussen de
Strategische Agenda Noordzee 2030 en de actualisatie van
de Mariene Strategie zijn deze tegelijk voorbereid en waar
mogelijk op elkaar afgestemd. De Strategische Agenda
Noordzee 2030 is een bouwsteen voor de Nationale
Omgevingsvisie die in 2019 wordt vastgesteld. De Mariene
Strategie deel 1 stelt hiervoor de kaders.

Internationale context
De KRM verplicht de lidstaten tot een regionale aanpak
(artikel 5, tweede lid en 6 van de KRM). De toestand van het
mariene milieu staat immers los van de landsgrenzen. Om
die reden is binnen de richtlijn een belangrijke rol weg­gelegd voor de regionale zeeconventies, zoals OSPAR1. De
huidige milieutoestand is dan ook beoordeeld binnen de

S

H1

H2

H3

H4

H5

regionale context van de OSPAR Intermediate Assessment in
2017 [7]. Voor het actualiseren van de milieutoestand van
het Nederlandse deel van de Noordzee is zoveel mogelijk
gebruikgemaakt van gezamenlijk vastgestelde criteria en
indicatoren. Indien nodig en beschikbaar is specifieke
Nederlandse informatie aan de beoordeling toegevoegd.
Bij het actualiseren van de Mariene Strategie deel 1 is
conform de KRM rekening gehouden met beleid, rand­
voorwaarden en ambities vanuit verschillende beleids­
velden die relevant zijn voor de goede milieutoestand.
Waar dat nodig is om de goede milieutoestand te behalen
en/of te behouden, vult de Mariene Strategie deze beleidskaders aan. Het gaat in dit geval vooral om het Gemeen­
schappelijk Visserijbeleid (GVB, [8]), de Kaderrichtlijn Water
(KRW, [9]), de Vogelrichtlijn (VR, [10]), Habitatrichtlijn (HR,
[11]), het OSPAR-verdrag [12] en het Biodiversiteitsverdrag
(CBD, [13]).
In de Werelddoelen voor duurzame ontwikkeling
(Sustainable Development Goals) van de Verenigde Naties
[14] is voor 2030 een specifieke ambitie opgenomen voor
het duurzaam gebruik en de bescherming van onze oceanen
en zeeën (SDG14 ‘Life below water’).

B

•	Aanbeveling: de GMT-definitie van de biodiversiteitsdescriptoren
aanscherpen, waarbij het kader van de bestaande wetgeving wordt
doorbroken.

De GMT (goede milieutoestand) is aangescherpt door
deze per soortgroep en per criterium te beschrijven.
Dit was voorheen niet het geval. Voorliggende Mariene
Strategie integreert een verscheidenheid aan wet- en
regelgeving met betrekking tot het mariene milieu en
voegt alleen zaken toe waar dat nodig is, bijvoorbeeld in
het kader van het OSPAR-verdrag. Dit is in lijn met de
richtlijn zelf en met het nieuwe Commissiebesluit
2017/848/EU. Waar nodig heeft Nederland aanvullend
beleid geformuleerd, bijvoorbeeld voor bodem­
bescherming en zwerfvuil.
•	Aanbeveling: de GMT-definities verbeteren en daarbij vooral aandacht
schenken aan kwantitatieve aspecten en baselines om de GMT meetbaar te
maken.

De omschrijvingen van de goede milieutoestand zijn niet
meer op het niveau van de descriptoren opgesteld, maar
op criteriumniveau en waar mogelijk gekwantificeerd,
zodat ze ook meetbaar zijn. Voor zover beschikbaar is
daarbij gebruikgemaakt van de in regionaal verband
ontwikkelde indicatoren en/of van indicatoren die onder
andere wet- en regelgeving beschikbaar zijn.

Beoordeling Europese Commissie 2014
De Europese Commissie heeft in 2014 de Nederlandse
Mariene Strategie deel 1 beoordeeld (op grond van artikel 12
van de KRM) en aanbevelingen gedaan voor het vervolg [15].
Deze aanbevelingen zijn een belangrijk uitgangspunt
geweest voor de actualisatie. Dat geldt ook voor het nieuw
vastgestelde Commissiebesluit2[16] waarmee de criteria en
methodologische standaarden inzake de goede milieu­
toestand van mariene wateren zijn verhelderd en geconcretiseerd. Bij het actualiseren van de Mariene Strategie zijn de
criteria uit dit Commissiebesluit zo veel mogelijk gevolgd.
Onderstaand een overzicht van de aanbevelingen van de
Europese Commissie en een korte toelichting op de wijze
waarop Nederland deze heeft opgepakt.
•	Aanbeveling: de methode voor de sociaaleconomische analyse versterken
zodat de degradatie- en herstelkosten en ook de kosten-batenanalyse van de
kaderrichtlijn kunnen worden beoordeeld.

Voor het in beeld brengen van de degradatie- en
herstelkosten heeft Nederland – conform de hierover
opgestelde Europese handreiking – de kostenbenadering
(cost based approach) toegepast [17]. Ook is een verkenning uitgevoerd naar het kwantificeren van ecosysteemdiensten. Kosten-batenanalyses zijn geen onderdeel van
Mariene Strategie deel 1 (op grond van artikel 8 van de
KRM). Deze zijn wel uitgevoerd in het kader van deel 3,
het programma van maatregelen.

•	Aanbeveling: in de initiële beoordeling vastgestelde kennishiaten verhelpen,
onder meer via het monitoringprogramma.

Zie reactie op de volgende aanbeveling.
•	Aanbeveling: de methoden om de effecten van de belangrijkste belastende
factoren (kwantitatief ) te beoordelen verder ontwikkelen.

Om relevante kennisvragen in kaart te brengen en het
onderzoek aan te sturen, is een nationale kennisagenda
voor de Noordzee opgesteld. Rijksoverheid en kennisinstellingen werken sinds 2014 nauw samen in de IDON
Werkgroep Kennis en Noordzee. Ook is gewerkt aan een
OSPAR Science Agenda [18]. In het kader van de
Intermediate Assessment wordt deze geactualiseerd.
Nederland is hiervan de trekker.
Met de nationale kennisagenda is vooral ingezet op
veelomvattende thema’s zoals bronnen en effecten van
zwerfvuil en onderwatergeluid, de samenhang binnen
het mariene ecosysteem, en de cumulatieve effecten van
menselijk handelen. Daarnaast is in OSPAR-verband
bijgedragen aan de ontwikkeling van kennis op het
gebied van indicatoren voor het voedselweb en voor
benthische en pelagische habitats.
•	Aanbeveling: ervoor zorgen dat de doelstellingen alle relevante belastende
factoren bestrijken, SMART zijn en voldoende ambitieus.

Voor alle relevante belastende factoren zijn (waar
mogelijk SMART) doelstellingen geformuleerd. Deze

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 9

<

richten zich op de grootste verstoringen en risico’s voor
het mariene ecosysteem. Naar verwachting wordt
hiermee de goede milieutoestand in 2020 gehaald of ligt
deze het komende decennium binnen handbereik. Dit
verschilt per descriptor.
•	Aanbeveling: meer samenhang betrachten tussen de in GMT gebruikte
criteria, de effectbeoordeling en de voorgestelde doelstellingen.

Deze samenhang is versterkt door meer uit te gaan van de
DPSIR-cyclus van: activiteiten (driver), druk (pressure),
verandering van toestand (status), gevolgen (impact) en
maatregelen (respons). In het programma van maat­
regelen is dit expliciet gemaakt door middel van
modelberekeningen (model ODEMM).
•	Aanbeveling: de reikwijdte van de mariene wateren, zoals gedefinieerd in de
richtlijn, verruimen tot alle KRW-kustwateren.

Conform het Waterbesluit onder de Waterwet beslaat de
KRM de wateren zeewaarts vanaf de basiskustlijn. De
Waddenzee en overgangs- of binnenwateren behoren dus
niet tot het toepassingsgebied. Deze gebieden zijn
eco­logisch al voldoende beschermd via de KRW, VR en
HR. Zie ook paragraaf 2.2.

1.3		 Totstandkomingsproces
De actualisatie van de Mariene Strategie deel 1 is op
nationaal en internationaal niveau afgestemd. In Nederland
heeft de ambtelijke afstemming plaatsgevonden in het
Interdepartementale Directeuren Overleg Noordzee (IDON).
De afstemming met maatschappelijke partijen (‘stakeholders’) gebeurde in het Overleg Infrastructuur en Milieu
(OIM). Voorafgaand aan het OIM is een stakeholderworkshop georganiseerd en is met specifieke stakeholders
contact geweest.
OSPAR heeft als regionaal platform een belangrijke rol
gehad bij de internationale samenwerking, onder andere
door het ontwikkelen van gemeenschappelijke indicatoren
en het uitvoeren van de Intermediate Assessment. Daarnaast
zijn met de directe buurlanden de omschrijvingen van de
goede milieutoestand en van milieudoelen afgestemd.
Het OIM-advies bevat de reacties van drie partijen [19].
De reacties van deze partijen hebben op een aantal punten
geleid tot het verduidelijken of aanscherpen van de tekst.
De ministers van IenW en LNV hebben in een gezamenlijke
brief verantwoord op welke wijze met het advies is
omgegaan.
De totstandkoming van de Mariene Strategie deel 1 is (als
‘milieukader’) tevens onderdeel van het bredere proces om
samen met maatschappelijke partijen te komen tot een
langetermijnstrategie voor de Noordzee (Noordzee 2030).

10 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

>

Zienswijzen
De ontwerpversie van de Mariene Strategie deel 1 heeft van 2
maart tot en met 12 april 2018 ter inzage gelegen. Er zijn in
deze periode 4 zienswijze ingediend door 7 verschillende
partijen. Het bevoegd gezag reageert op de zienswijze in de
Nota van antwoord. Hierin is verantwoordt op welke wijze
met de ontvangen zienswijzen is omgegaan. De ingediende
zienswijze hebben niet geleid tot koerswijzigingen. Wel is
deel 1 van de Mariene Strategie op een aantal plaatsen
verhelderd en zijn keuzes beter onderbouwd.
De Nota van antwoord bevat ook ambtshalve wijzigingen
die het gevolg zijn van ontwikkelingen die zich hebben
voorgedaan sinds de publicatie van het ontwerp en de
vaststelling van de definitieve Mariene Strategie deel 1.
Ook is het ontwerp op enkele punten tekstueel en qua
vorm­geving verbeterd.

1.4		 Leeswijzer
De Mariene Strategie deel 1 bestaat uit dit hoofddocument
en 44 factsheets. Omwille van de leesbaarheid is gekozen
voor een kort en bondig hoofddocument. De KRMfactsheets bevatten de gedetailleerde (technische) informatie over de beoordeling van de huidige milieutoestand en
zijn opgenomen als bijlage bij dit hoofddocument. De
factsheets vormen tevens een belangrijke basis voor de
rapportage aan de Europese Commissie.
Hoofdstuk 2 geeft een karakterisering van het Nederlandse
deel van de Noordzee, de economische en sociale analyse
van het gebruik, de kosten die verbonden zijn aan het
tegengaan van de aantasting van het milieu, en de verwachte ontwikkelingen. Hoofdstuk 3 omvat de beschrijving van
de goede milieutoestand, een beoordeling van de huidige
milieutoestand, de milieudoelen en bijbehorende
indicatoren en de hieruit voortkomende (aanvullende)
beleidsopgave. Hoofdstuk 4 gaat in op de klimaatverandering, cumulatieve effecten en het netwerk van mariene
beschermde gebieden, en alle overkoepelende thema’s die
van invloed zijn op de milieutoestand. Hoofdstuk 5 geeft op
basis van dit alles de belangrijkste conclusies en beschrijft
hoe deze doorwerken in de overige delen van de Mariene
Strategie en de daarbij behorende kennisprogrammering.
Tot slot zijn in de bijlage overzichten opgenomen van de
descriptoren, goede milieutoestand, criteria, doelen,
drukfactoren en activiteiten.

1

	Verdrag ter bescherming van het mariene milieu van de
Noord-Oost Atlantische Oceaan: (https://www.ospar.org/)

2

Wijziging van het Commissiebesluit 2010/477/EU uit 2010.

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

2 Beschrijving Noordzee
2.1		 Inleiding
Dit hoofdstuk schetst in het kort het mariene ecosysteem en
het menselijk gebruik van het Nederlandse deel van de
Noordzee. Paragraaf 2.2 gaat in op het toepassingsgebied
van de KRM en de bestuurlijke indeling van de Noordzee.
Paragraaf 2.3 beschrijft de belangrijkste karakteristieken van
de Noordzee, toegespitst op de ecologie en de gebruiks­
functies. Paragraaf 2.4 geeft de sociaaleconomische analyse
en paragraaf 2.5 de kosten die worden gemaakt om de
negatieve effecten van het huidige gebruik tegen te gaan.
Hiermee voldoet de Mariene Strategie deel 1 aan Artikel 8,
eerste lid, onderdeel c van de KRM. In paragraaf 2.6 ten
slotte komen de belangrijkste ontwikkelingen aan bod die
van invloed kunnen zijn op de toekomstige milieutoestand.

2.2		Geografische en bestuurlijke
afbakening
De Mariene Strategie heeft betrekking op het Nederlandse
deel van de Noordzee. Dit toepassingsgebied betreft het
water, de zeebodem en de ondergrond zeewaarts van de
basiskustlijn vanwaar de breedte van de territoriale zee
wordt gemeten (artikel 3 van de KRM). De internationale
grenzen van het Nederlandse Continentaal Plat (NCP)
vormen de buitengrens van het toepassingsgebied. Dit is
tevens de grens van de Exclusieve Economische Zone, de
EEZ.
Het toepassingsgebied van de KRM overlapt gedeeltelijk met
dat van de Kaderrichtlijn Water (KRW). Dit is de zone tot 12
zeemijl vanaf de basiskustlijn (de zogenoemde ‘kust­
wateren’). Volgens artikel 2 van de KRM is de richtlijn hier
alleen van toepassing op elementen die van belang zijn
voor de bescherming van het mariene milieu en die niet
vallen onder de KRW. In de offshore wateren vanaf de 12
zeemijl geldt alleen de KRM.
De Oosterschelde, de Westerschelde en de Waddenzee
behoren niet tot het toepassingsgebied van de KRM [20],
omdat deze aan de landzijde liggen van de basiskustlijn en
alle aspecten van de milieutoestand van het mariene milieu

afdoende zijn geborgd bij de uitvoering van andere
communautaire regelgeving. Deze oppervlaktewater­
lichamen vallen onder de werking van de KRW en zijn
tevens aangewezen als Natura-2000 gebied op grond van de
VR en/of HR. Het beleid dat gericht is op de Noordzee en
vooral de Noordzeekustzone, heeft direct of indirect ook
effect op het functioneren van deze gebieden.
Bij het opstellen van de Mariene Strategie is er rekening
mee gehouden dat het Nederlandse deel van de Noordzee
onderdeel is van de KRM-subregio Noordzee – in ruime zin
en met inbegrip van het Kattegat en Het Kanaal – binnen
het noordoostelijke deel van de Atlantische Oceaan.

Bestuurlijk
De Noordzee is vanaf circa één kilometer uit de kust niet
gemeentelijk en provinciaal ingedeeld. Daar is alleen het
rijk verantwoordelijk. De minister van IenW is coördinerend
bewindspersoon voor het integrale Noordzeebeleid en
-beheer. De minister van IenW deelt deze verantwoordelijkheid met de minister van LNV, vanwege diens verantwoordelijkheid voor de beleidsterreinen biodiversiteit, natuur en
visserij.
Het rijk heeft binnen de territoriale zee (tot twaalf mijl
vanaf de basiskustlijn) meer bevoegdheden dan in de EEZ.
Maatregelen met betrekking tot de visserij buiten de
territoriale zee vallen onder de exclusieve competentie van
de Europese Commissie in het kader van het Gemeen­
schappelijk Visserijbeleid (GVB)3. Maatregelen met
betrekking tot de scheepvaart vallen onder de bevoegdheid
van de Internationale Maritieme Organisatie (IMO).
Noch het ecosysteem van de Noordzee, noch de verschillende gebruiksfuncties houden zich aan de grenzen tussen
de gebiedsdelen van de Noordzeelanden. Geen van de
landen kan alle problemen op zijn deel van de Noordzee
zelf oplossen, of heeft daartoe niet altijd een geheel eigen
en volledige bevoegdheid. Dit geldt in ieder geval voor het
scheepvaartbeleid en het visserijbeleid. Om die reden en
omdat niet alle Noordzeelanden EU-lid (meer) zijn,
verplicht de KRM de EU-lidstaten tot een regionale aanpak
met nadrukkelijk een coördinerende rol voor de bestaande
regionale zeeconventies, zoals OSPAR.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 11

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

2.3		 Korte karakterisering

Figuur 1 Toepassingsgebied KRM, KRW-waterlichamen en OSPAR-gebieden
Arctic Waters (I)

OSPAR-regio's

Wider Atlantic (V)
Greater North Sea (II)
Celtic Seas (III)

Bay of Biscay and Iberian Coast (IV)

Mariene ecosysteem
Het Nederlandse deel van de Noordzee loopt vanaf de kust
tot de buitengrens van het Nederlandse Continentaal Plat
en is relatief ondiep (gemiddeld 35 meter, in noordelijke
richting oplopend tot ruim 60 meter). Door de beperkte
diepte is er een sterke interactie tussen fysische en chemische processen, het leven in de bodem en het leven in het
water. Het water in de noordelijke helft van het Nederlandse
deel van de Noordzee staat onder invloed van de stroming
uit de Atlantische Oceaan. De stroming in de zuidelijke helft
is afkomstig uit Het Kanaal en trekt langs de Wadden­
eilanden in noordoostelijke richting verder.
Typerend voor de Nederlandse kustwateren is de grote
invloed van de rivieren Schelde, Maas, Rijn en Eems.
Het rivierwater stroomt van zuid naar noord langs de gehele
kust (de zogenoemde kustrivier) en bevat veel kleiig
zwevend materiaal. Dit veroorzaakt een grotere bodem­
dynamiek en een natuurlijke ver­troebeling. De rivieren

B

brengen ook veel voedingsstoffen naar zee. Dit is essentieel
voor de groei van plankton dat de basis vormt van de
mariene voedselketen. De Nederlandse kustwateren zijn
daardoor van oorsprong zeer productief en hebben een
rijke vis- en vogelstand.
De Noordzee is een zeer complex en open mariene
eco­systeem zonder grenzen, maar wel met specifieke
habitats (zie tabel 1). De biodiversiteit van het Nederlandse
deel van de Noordzee omvat circa 1300 soorten (exclusief
schimmels en eencellige organismen). Zes procent van de
soorten is van niet-inheemse oorsprong (zie figuur 2, [21]).
De Noordzee is een belangrijke schakel in het internationale systeem van trekroutes en foerageergebieden van
vogels. Een vitale functie als leefgebied heeft de Noordzee
ook voor vissen, zeehonden en bruinvissen. Enkele
karakteristieke waterbodemhabitats in de Noordzee of
delen ervan, zijn vanwege een bijzondere ecologische
betekenis op Europees niveau aangewezen als Natura
2000-gebied (op grond van de VR en/of HR) of als
beschermd gebied (op grond van de KRM).

Tabel 1 Habitattypen van het Nederlandse deel van de Noordzee [22]
EUNIS code

MB5

MC1,2

MC3

MC5

MD5

MD6

Breed
habitattype
KRM

infralitoraal
zand

circalitoraal
gesteente en
biogene riffen

circalitoraal grof
sediment

circalitoraal zand

circalitoraal zand
in zee

circalitorale
modder in zee

Diepte

ca. 0-20 m

ca. 20-40 m

ca. 20-40 m

ca. 20-40 m

ca. 40-70 m

ca. 40-70 m

Korrelgrootte

zand<1mm,
<30%klei en silt
(<63µm)

niet mobiele
stenen

zand >1mm,
>5% grind,
schelpen

zand<1mm,
<30%klei en silt
(<63µm)

zand<1mm,
<30%klei en silt
(<63µm)

>30%klei en silt
(<63µm)

Getijstroom

sterk

zwak

zwak

zwak tot sterk

zwak

zwak

Belangrijkste
voorkomen

kustzone

Klaverbank

Doggersbank
Klaverbank

Zuidelijke bocht
buiten de kust
Doggersbank

Oestergronden
Klaverbank

Oestergronden

*deze indeling is gebaseerd op tabel 2 van het KRM Commissiebesluit en wijkt af van de indeling volgens de Habitatrichtlijn

Waterlichamen KRW

±
0 10 20

12 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

40

Overlappend KRW - KRM
Toepassingsgebied KRM
Overig oppervlaktewater
Basiskustlijn
60

80
km

1 zeemijl
12 zeemijl

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 13

<

>

Biodiversiteit Noordzee
Geleedpotigen - Arthropoda

272

Geleedpotigen - Arthropoda

287

Chordadieren - Chordata

188

Weekdieren
Weekdieren--Mollusca
Mollusca

88

- Cnidaria
neteldieren
5 5Holtedieren,
Holtedieren,
neteldieren
- Cnidaria

188
88

39

39

24

24

29

9

9

Ringwormen
Ringwormen--Annelida
Annelida 4 4

213
213

1284
soorten

29

Chordadieren - Chordata

287

7

14

14

- Bryozoa
7Mosdiertjes
Mosdiertjes
- Bryozoa

Groenwieren - Chlorophyta

Groenwieren - Chiorophyta

- Echinodermata
24 Stekelhuidigen
Stekelhuidigen
- Echinodermata
- Rhodophyta
22 Roodwieren
Roodwieren
- Rhodophyta

22

16

16

Heterokontophyta

Heterokontophyta

- Porifera
14 Sponzen
Sponzen - Porifera

14

7

7

H2

H3

H4

H5

Gebruiksfunctie

Aantallen

B

Ruimtegebruik in km2

Percentage*

Olie- en gaswinning

161 platforms

126

0,2

Commerciële oppervlaktedelfstofwinning

13 mln. m /jr.

80 (gemiddeld per 5 jaar)

0,1

Kustsuppletie zandwinning

12 mln. m3/jr.

Baggerstortlocaties

6

37

0,1

Kabels (in gebruik)

3300 km

3300

5,7

Leidingen

4500 km

4500

7,8

3

Scheepvaartroutes

24

6%
exoot

H1

Tabel 2 Ruimtegebruik van het Nederlandse deel van de Noordzee

Figuur 2		 Soortenrijkdom in het Nederlandse deel van de Noordzee [21]
272

S

3600

6,2

Militaire oefengebieden

5

4200

7,2

Windenergie
				

Gerealiseerd
Gepland

957 MW
3450 MW

160
575 bij 6 MW/km2

0,3
1,0

Natuur		
				
				
				
				

Voordelta
Vlakte van de Raan
Noordzeekustzone
Doggersbank
Friese Front

1,6
0,3
2,5

				
				

Centrale Oestergronden
Klaverbank

924
175
1444
4735 (28 procent bodembescherming)
2882 (Vogelrichtlijn);
1000 (bodembescherming; KRM)
1000
1539 (45 procent bodembescherming

Visserij

Snoerwormen - Nemertea

5,0
1,7
1,7
2,7

EEZ en territoriale zee minus gesloten
gebieden voor natuur en energie

* percentage van het NCP (58.000 km²)

Snoerwormen - Nemertea

groepen
7 11 Overige
Overige
groepen

7 11
0

50

0
50
inheems
exoot
inheems exoot

100

100

150

150

200

200

250

250

300

300

Gebruiksfuncties
2.4		 Economische sectoren
OG Bos - Wageningen Marine Research - Project Soortenlijst Nederlandse Noordzee - BO-11-018.02-066
Het Nederlandse
20/12/2016deel van de Noordzee heeft veel verschillende gebruiksfuncties (zie tabel 2). Het is een van de meest
intensief gebruikte zeeën ter wereld, vooral vanwege het
gebruik door de scheepvaart. Rondom de zuidelijke
Noordzee liggen de grote havens van Rotterdam,
Amsterdam, Antwerpen, Hamburg, Le Havre en Londen.
Ook is de Noordzee van (toenemend) groot belang voor de
energievoorziening. Er staan platforms voor olie- en
gaswinning, windparken bezetten een groeiend areaal en in
de bodem liggen vele pijpleidingen en kabels. Behalve
scheepvaart en energievoorziening vragen zandwinning,
natuurbescherming en militaire activiteiten veel ruimte.
Ten slotte is er vanouds een intensieve visserij. Paragraaf 2.4
bevat een sociaaleconomische analyse van het gebruik door
Nederland van de Noordzee.

14 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

De economische activiteiten op en langs de Noordzee
bepalen voor een groot deel de belasting van het mariene
milieu, en hebben dus invloed op de huidige en toekomstige milieutoestand. Het Centraal Bureau voor de Statistiek
(CBS) heeft een economische beschrijving opgesteld van het
gebruik van het Nederlandse deel van de Noordzee (in de
jaren 2010 en 2014) door de sectoren die direct of indirect
van de Noordzee afhankelijk zijn [23]. Zie tabel 3. De totale
toegevoegde waarde (productiewaarde minus gemaakte
kosten) van het gebruik (inclusief kustzone en zeehavens)
bedroeg in 2014 ruim 23 miljard euro. Dit is een lichte
toename ten opzichte van 2010. De toegevoegde waarde van
de totale economie bedroeg in 2010 568 miljard en in 2014
586 miljard euro. Het aandeel van de Noordzee-economie
ten opzichte van de totale economie is daardoor licht
afgenomen van 4,1 procent in 2010 naar 4,0 procent in 2014.

Tabel 3		Economische beschrijving van het Nederlandse deel van de Noordzee [23]
Werkgelegenheid
(aantal werkzame personen *1000)

Productiewaarde
(mln. €)

2010

2.010

2014

Toegevoegde waarde
(mln. €) (in prijzen 2010)
2014

2010

2014

Visserij

0,3

0,3

168

108

92

48

Scheepvaart

9,1

9,5

5.035

6.099

1.281

1.790

Olie- en
gaswinning

2,9

4,0

5.298

5.077

4.447

3.473

Zandwinning

0,3

0,3

138

133

60,5

51,9

Windenergie

0,04

0,04

90

80

35

39

Totaal

12,64

14,14

10.729

11.497

5.915,5

5.401,9

139

136

73.154

82.242

15.492

16.171

Zeehavens
Kustzone*

36

38

3.101

3.477

1.642

1.723

Totaal

175

174

76.255

85.719

17.134

17.894

Totaal

188

188

86.984

97.216

23.050

23.296

* Kustzone is inclusief recreatie en toerisme in deze zone, bijvoorbeeld hotelovernachtingen en restaurants.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 15

<

>

Figuur 3 Ruimtegebruik in het Nederlandse deel van de Noordzee

S

H1

H2

H3

H4

H5

Economische activiteiten op zee
De toegevoegde waarde van de activiteiten op het
Nederlandse deel van de Noordzee bedroeg in 2014 5,4
miljard euro. De sector olie- en gaswinning kent de hoogste
toegevoegde waarde van alle gebruiksfuncties (3,4 miljard
euro in 2014). Daarnaast is de scheepvaart van groot
economisch belang voor Nederland.
De sectoren zandwinning, visserij en windenergie hebben
een relatief klein economisch belang vergeleken met olieen gaswinning en scheepvaart. Zandwinning staat ten
dienste van de kustverdediging en van infrastructurele en/of
landaanwinningsprojecten. De vraag naar zand is afge­
nomen. Het economische belang van windenergie op zee is
de afgelopen jaren toegenomen. Dit staat den dienste van
de energietransitie en geeft invulling aan de afspraken uit
het Klimaatakkoord van Parijs.
De toegevoegde waarde van de visserijsector in 2014 is bijna
gehalveerd ten opzichte van 2010. Dit is voor een belangrijk
deel te verklaren doordat de visserij in 2010 een uitzonderlijk goed jaar heeft doorgemaakt. Overigens zijn 2016 en
2017 ook weer goede jaren geweest. Dat neemt niet weg dat
de winstgevendheid van de sector onder druk staat. Dat
blijkt uit de trend vanaf 2005, die ook laat zien dat het
aantal zelfstandige vissers afneemt.

Economische activiteiten op land

Legenda

De totale toegevoegde waarde van direct aan de Noordzee
gerelateerde economische activiteiten op het land was in
2014 circa 17,9 miljard euro. De zeehavens vertegen­
woordigen een groot economisch belang. Activiteiten in de
haven van Rotterdam genereren iets meer dan de helft van
de toegevoegde waarde. Ook andere activiteiten in de

windparken in gebruik

B

kust­zone, zoals toerisme en recreatie, zijn van economisch
belang.

2.5		 Kosten aantasting milieu
Wageningen Economic Research (WER) heeft de kosten in
beeld gebracht van de aantasting van het mariene milieu
door economische activiteiten [24]. Deze analyse kan op
verschillende manieren worden uitgevoerd. Nederland
heeft gekozen voor een pragmatische methode waarbij een
overzicht wordt gegeven van de jaarlijkse kosten die worden
gemaakt om verdere milieuaantasting tegen te gaan; de
kostenbenadering (cost based approach). Een andere manier,
de benadering van ecosysteemgoederen en -diensten, is
conceptueel, methodisch en empirisch nog niet volwassen
genoeg om te worden toegepast.
Tabel 4 geeft een overzicht van de (financiële) jaarlijkse
kosten die in 2015 zijn gemaakt om de milieutoestand van
het Nederlandse deel van de Noordzee te verbeteren, dan
wel om milieuschade te voorkomen. Deze kosten kunnen
volgens WER worden gezien als een ondergrens voor de
waardering die mensen hechten aan het tegengaan van
verdere aantasting van het marine milieu. De kosten zijn
gebaseerd op het KRM-programma van maatregelen
(Mariene Strategie deel 3). Dit programma omvat ongeveer
zeventig maatregelen die nodig zijn om in 2020 de goede
milieutoestand en de milieudoelen te kunnen bereiken.
De categorisering in onderstaande tabel is gebaseerd op
gebruik en menselijke activiteiten die op zee plaatsvinden
of daar invloed op hebben. Uit dit overzicht blijkt dat
Nederland jaarlijks tussen de 0,5 en 1,5 miljard euro uitgeeft
aan maatregelen om aantasting van het mariene milieu te
voorkomen of te verminderen.

windparken in ontwikkeling
aangewezen windgebieden
aangewezen Natura2000-gebied
zandwinning vergund (ook suppletie)
gebied voor zandwinning
bestaande kabels en leidingen

Type activiteit

Jaarlijkse kosten, x € mln.

aanlandingspunten kabels en leidingen

Het fysiek herstructureren van rivieren, kustlijnen of zeebodems

62-64

olie- en gasvelden

De extractie van niet-levende hulpbronnen

7,4

militair oefengebied

Energieproductie

65,4-176,6

voormalig munitiestortgebied

De extractie van levende hulpbronnen

29,1-32

loswallocatie

Het kweken van levende hulpbronnen

9,1-58,8

Transport

56,2-63

Stedelijke en industriële activiteiten

175-1131

Toerisme en vrije tijd

4,4-6

Veiligheid en defensie

0,3

Rijksoverheid

35

Overige activiteiten en maatregelen

8,9-9,8

Totale kostenschatting

>453-1584

olie- en gasplatforms

scheepvaartinfrastructuur

±
0

10 20

40

ondergrond:
grens EEZ
grens territoriale zee (= 12 mijlszone)

60

80
km

zoetwater en transitiewater/kustwater (WFD//EG-definities inbegrepen)
duinen
Verdragsgebied Eems-Dollard

16 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Tabel 4		Inschatting van de totale minimale jaarlijkse kosten (in 2015) om aantasting van het mariene
milieu in het Nederlandse deel van de Noordzee te voorkomen [24]

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 17

<

Behalve sectoren op en langs de Noordzee treffen ook
sectoren op het land veel maatregelen die een bijdrage
leveren aan de bescherming van de Noordzee. Dit zijn onder
meer maatregelen voor de KRW, maatregelen die de
landbouw moet treffen voor de Nitraatrichtlijn, en
investeringen in de rioleringszorg en rioolwaterzuivering.
Deze maatregelen worden niet in de eerste plaats getroffen
om de milieukwaliteit van de Noordzee te verbeteren, maar
dragen daar wel aan bij.

>

waarin de projecten, pilots- en kennisprogrammering en de
financiering zijn uitgewerkt.
De PBL-scenario’s geven een kader om over het nieuwe
beleid na te denken. Belangrijk aandachtspunt dat deze
verkenning agendeert is in hoeverre de thema’s energietransitie, voedselvoorziening en natuur te combineren zijn,
zowel in technisch als ruimtelijk opzicht.

Energietransitie
Het KRM programma van maatregelen is meegenomen in
de beoordeling van de milieutoestand zoals die in hoofdstuk 3 wordt weergegeven. Als een aanvullende beleids­
opgave nodig is om de milieudoelen te bereiken, kan dit
leiden tot de opname van extra maatregelen in het volgende
programma van maatregelen (2021) en een toename van de
kosten zoals opgenomen in bovenstaande tabel.

2.6		 Ontwikkelingen en opgaven
De belasting van het mariene milieu (in termen van
emissies naar water, visserijdruk, etc.) wordt sterk bepaald
door de omvang van de sociaaleconomische bedrijvigheid
op en langs de Noordzee en de verwachte ontwikkelingen
daarin, zoals de mate van verduurzaming. Dit is een
belangrijk aandachtspunt, omdat deze ontwikkelingen
mogelijk effecten zullen hebben op de mate waarin de te
verwachten milieutoestand afwijkt van de huidige situatie.
Die effecten kunnen de afstand tussen de huidige en de
goede milieutoestand zowel verkleinen als vergroten.
Om meer zicht te krijgen op de toekomstige ontwikkelingen
heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) scenario’s
opgesteld voor de ontwikkeling van diverse gebruiks­
functies en sectoren op het Nederlandse deel van de
Noordzee [25]. De scenario’s zijn ontwikkeld voor het jaar
2050, met 2030 als tussenstop. Het PBL onderscheidt vier
scenario’s met verschillende mate van internationale
samenwerking en sociaal-economische groei en technologische ontwikkeling. Daarnaast verschillen de scenario’s in
mate van inzet om de afspraken van Parijs over klimaat­
verandering na te komen.
Naar verwachting worden de ontwikkelingen op de
Noordzee tot 2030 sterk bepaald door de wijze waarop
overheid en stakeholders strategische opgaven oppakken
rond de thema’s: energietransitie, toekomstbestendige
voedselvoorziening en robuuste natuur. Voor de beleids­
matige invulling hiervan ontwikkelt de rijksoverheid in
overleg met gebruikers, natuurorganisaties en onderzoek­
instellingen een langetermijnstrategie. Deze Strategische
agenda Noordzee 2030 wordt een onderdeel van de
Nationale Omgevingsvisie (2019). Gelijktijdig met de
strategische Agenda verschijnt een uitvoeringsprogramma
18 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Het Klimaatakkoord van Parijs heeft grote invloed op de
ontwikkelingen. Dit akkoord vraagt om een substantiële
transitie naar duurzame energie. In 2023 moet 16 procent
van de energie duurzaam worden opgewekt. Om die
doelstelling te halen, moet in 2023 4.450 megawatt aan
windvermogen op zee operationeel zijn. Dat is een
uitbreiding van het vermogen van de bestaande parken met
3.500 MW. Voor het realiseren van deze opgave zijn forse
beleidsinspanningen en investeringen nodig. Het kabinet
heeft in 2014 extra windenergiegebieden aangewezen voor
de aanleg van nieuwe parken en wil het aanbod van kavels
voor windenergie op zee verder vergroten (Regeerakkoord
2017 [26]). De toename van het aantal windparken op zee,
volgens de PBL-scenario's variërend van zeer beperkt (12 GW
in 2050) tot zeer groot (65 GW in 2050), kunnen aanzienlijke
negatieve effecten hebben op zeezoogdieren en vogels. In
de kavelbesluiten voor de windparken zijn mitigerende
maatregelen voorgeschreven om negatieve effecten zoveel
mogelijk te beperken Daarnaast vragen ook de effecten van
verplaatsing van de visserij aandacht.
In de Routekaart windenergie op zee 2030 geeft het kabinet
aan wanneer en waar de energieopgave voor de periode
2024-2030 wordt gerealiseerd [27]. In deze vervolgroutekaart
wil het kabinet zoveel mogelijk rekening houden met de
raakvlakken en kansen met andere belangen op de
Noordzee. Vanaf 1 mei 2018 is doorvaart door de bestaande
windparken (met uitzondering van Gemini) onder voorwaarden toegestaan [28].

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Gezien het belang van de Noordzee voor de voedsel­
voorziening én de druk op de traditionele visserij is de
opgave om met alle betrokken partijen een duurzaam en
economisch gezond gebruik van de Noordzee voor
voedselvoorziening – inclusief visserij – te realiseren.

Natuur
Menselijk handelen en klimaatverandering hebben de
afgelopen eeuw de natuur van de Noordzee veranderd en
beschadigd. Er is niet één grootste bedreiging aan te wijzen.
Veeleer is sprake van een optelsom van alle effecten van
menselijk handelen op een natuurlijk systeem dat we nog
niet goed kunnen doorgronden. Maatregelen gericht op
verduurzaming van alle gebruik zijn nodig om verdere
veranderingen in de toestand van het mariene milieu en
nog meer verlies van biodiversiteit te voorkomen en herstel
te bevorderen. De doelen hiervoor zijn vastgelegd in de
KRW, de KRM, de VR en HR. Het PBL verwacht als gevolg van
deze verduurzaming in alle scenario’s een vooruitgang in de
natuur.
De opgave voor het thema natuur is het behalen van
(internationale) doelen voor het mariene ecosysteem.
Middelen om dit doel te bereiken zijn: integraal beleid,
maatregelen ter bescherming van de biodiversiteit, de
realisatie van een netwerk van beschermde gebieden en het
terugdringen van vervuiling. De ecosysteembenadering en
het voorzorgbeginsel worden daarbij actief toegepast.

	Het GVB is ingedeeld naar regio’s. Diverse beleids- en
uitvoeringsafspraken worden in de regio’s gemaakt.
De landen rondom de Noordzee vormen ook een regio.
Deze landen komen bijeen in de zogenoemde
Scheveningen Groep.

3

Voedselvoorziening
Volgens de scenario's van het PBL komt de beschikbare
ruimte voor visserij op de Noordzee steeds meer onder druk
te staan, onder andere door de aanleg van windparken
(afhankelijk van het besluit om bodemberoerende visserij
in windparken wel of niet mogelijk te maken) en de
aanwijziging van Natura 2000-gebieden. Ook de uit­komsten
van de Brexit-onderhandelingen zullen hierop van invloed
zijn. Daarnaast neemt de maatschappelijke druk
op de sector toe om natuur- (en dier)vriendelijker te
produceren. Deze ontwikkelingen hebben gevolgen voor de
Nederlandse visserijsector. Daarentegen voorziet het PBL
een opkomst van aquacultuur (het kweken van vis,
schaal- en schelpdieren), maricultuur (de teelt van mariene
gewassen) en het uitvoeren van diensten voor de
wind­parken.
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 19

<

>

3	Milieutoestand en
drukfactoren
Dit hoofdstuk bevat de beoordeling van de huidige
milieu­toestand van het Nederlandse deel van de Noordzee
en de overheersende drukfactoren die hierop van invloed
zijn. Paragraaf 3.2 beschrijft de gehanteerde uitgangspunten
en de overwegingen die daarbij zijn gemaakt. De paragrafen
3.3 en 3.4 geven per descriptor aan wat de huidige milieutoestand is, in welke mate de goede milieutoestand is
bereikt, of er een aanvullende beleidsopgave is en wat de
milieudoelen en indicatoren zijn om de voortgang naar de
goede milieutoestand te begeleiden. Hiermee wordt
invulling gegeven aan de artikelen 8.1a, 8.1b, 9 en 10 van de
KRM. Gedetailleerde informatie over de beoordeling van de
huidige milieutoestand is te vinden in de KRM-factsheets
(zie bijlage VIII).

Als vervolg op de initiële beoordeling uit 2012 en op
basis van de in bijlage I van de richtlijn genoemde
‘elementen’ moeten de lidstaten een reeks kenmerken
van de goede milieutoestand vaststellen (artikel 9, eerste
lid van de KRM). Zij moeten hierbij de criteria uit
Commissiebesluit 2017/848 EU1 (artikel 9, derde lid van
de KRM) gebruiken om de mate waarin de goede
milieutoestand is bereikt te beoordelen. Het Commissie­
besluit doet bij de descriptoren suggesties voor de
nadere uitwerking van in totaal 42 criteria. De milieudoelen dienen de voortgang op weg naar de goede
milieutoestand te begeleiden, rekening houdend met
de in tabel 2 van bijlage III opgenomen lijsten van
belastende en beïnvloedende factoren en met de in
bijlage IV opgenomen indicatieve kenmerken.

20 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H3

H4

Goede milieutoestand
Bij het beschrijven van de goede milieutoestand (artikel 9
van de KRM) gaat het om de te bereiken, te herstellen of te
behouden milieutoestand. Met goede milieutoestand is
niet het ongerepte mariene ecosysteem uit het verleden
bedoeld, maar een ecosysteem dat optimaal functioneert en
veerkrachtig is, en daarmee de mogelijkheid biedt voor een
duurzaam menselijk gebruik.
De KRM noemt in bijlage I onderstaande elf elementen (ook
wel descriptoren genoemd) op basis waarvan de lidstaten de
goede milieutoestand dienen vast te stellen:
• D 1 - Biodiversiteit (vogels, vissen, zeezoogdieren)
• D 2 - Niet-inheemse soorten (exoten)
• D 3 - Commerciële vis, schaal- en schelpdieren
• D 4 - Voedselwebben

• D 5 - Eutrofiëring
• D 6 - Integriteit van de zeebodem (habitats)
• D 7 - Hydrografische eigenschappen
• D 8 - Vervuilende stoffen
• D 9 - Vervuilende stoffen in vis en visproducten
• D10 - Zwerfvuil
• D11 - Toevoer van energie, waaronder onderwatergeluid
In het Commissiebesluit 2017/848/EU zijn de descriptoren
uitgewerkt in 42 primaire en secundaire criteria4 (zie bijlage
IV). De lidstaten moeten de criteria gebruiken om de goede
milieutoestand te omschrijven en te beoordelen in welke
mate deze is bereikt. De Nederlandse omschrijvingen van de
goede milieutoestand zijn op basis van deze criteria
gestructureerd en toegespitst op de situatie in het
Nederlandse deel van de Noordzee.

Beoordeling van specifieke drukfactoren en hun impact op ecosysteem-elementen (Art. 8.1b)
Beoordeling van ecosysteem-elementen (Art. 8.1a)

D5

D7

D2

D6C1

Aanpassingsgericht beheer op basis van de
ecosysteemgerichte benadering
Om de goede milieutoestand te bereiken, schrijft de
richtlijn aanpassingsgericht beheer (adaptive management) voor op basis van de ecosysteem­benadering
(artikel 3, vijfde lid van de KRM). Aanpassingsgericht
beheer komt tot uitdrukking in de zesjaarlijkse actuali­
satie van doelen en maat­regelen. Monitoring van de
ontwikkelingen is daarvoor belangrijk.

B

Figuur 4 Indeling descriptoren naar ecosysteem en drukfactoren

Samenwerking binnen eenzelfde mariene regio
of subregio
Lidstaten binnen eenzelfde mariene regio of subregio
werken samen om ervoor te zorgen dat de verschillende
elementen van hun mariene strategieën samenhang
vertonen en worden gecoördineerd (artikel 5, tweede lid
van de KRM). Voor zover passend en uitvoerbaar maken
de lidstaten gebruik van bestaande regionale institutionele samenwerkingsstructuren, waaronder regionale
zeeverdragen (artikel 6 van de KRM). Nederland maakt
binnen OSPAR deel uit van de subregio zuidelijke
Noordzee. Voor het GVB is dit de Scheveningen Groep.

H5

D3C1

y

,
em
e
t
s

voedselwebben

Waterkolom
(D1)

Zeebodem
(D1, D6)

Vissen (D1,
D3C2/D3C3

Vogels
(D1),

(D
1.7
,

)

Vereisten bij het vaststellen van de Goede
Milieutoestand (GMT) en de milieudoelen

De lidstaten moeten bij de beoordeling van de milieutoestand en het vaststellen van milieudoelen en
maatregelen rekening houden met internationale en
Europese regelgeving (artikel 8.2, 10.1, 13.1, 13.4 van de
KRM). Internationaal geldt bijvoorbeeld het regime van
de IMO. Op Europees niveau is regel­geving van kracht
zoals KRW, VR, HR, Richtlijn voor stedelijk afvalwater,
Zwemwaterrichtlijn, GVB en zo meer. Bij de beoordeling
van de milieutoestand wordt ook rekening gehouden
met beoordelingen in het kader van regionale zee­
verdragen (artikel 8, tweede lid van de KRM). Voor
Nederland is dat OSPAR.

H2

D4

3.2		 Uitgangspunten

Rekening houden met Europese regelgeving en
regionale zeeverdragen

H1

Ec
os

3.1		 Inleiding

S

Zoogdieren
(D1)

Reptielen
(D1)

Andere
drukfactoren

D8

D9

D11

D10

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 21

<

Figuur 4 is een schematische weergave van de 11
descriptoren en laat zien hoe deze zich verhouden tot
artikel 8.1a en 8.1b van de KRM. Van de elf descriptoren zijn
de drie descriptoren over biodiversiteit, voedselwebben en
integriteit van de zeebodem cruciaal, gezien vanuit de
ecosysteembenadering. Dit zijn de zogenoemde 'statusdescriptoren’ (de blauwe cirkel in figuur 4). Deze drie
beschrijven de structuur, de functie en de processen binnen
het mariene ecosysteem (artikel 8, eerste lid, onderdeel a
van de KRM). De analyse van de milieutoestand en de
daarmee verbonden doelen zijn opgenomen in paragraaf
3.3. De andere descriptoren hebben betrekking op
verstoringen van het mariene ecosysteem (ook wel druk­factoren genoemd) als gevolg van menselijke activiteiten.
Dit zijn de gele cirkels in figuur 4. De beschreven goede
milieutoestand voor deze descriptoren is afgeleid van wat
voor een goed functioneren van het mariene ecosysteem
nodig is (zie paragraaf 3.4).

Samenhang met bestaand beleid
De Mariene Strategie beoordeelt per descriptor in hoeverre
het huidige beleid bijdraagt aan het bereiken van de goede
milieutoestand. Door ook aan te geven waar bestaand
beleid met extra maatregelen moet worden aangevuld,
geeft de Mariene Strategie een totaaloverzicht van wat
nodig is om de goede milieutoestand te bereiken of te
behouden. De Mariene Strategie integreert dus het beleid
op de diverse terreinen die van invloed zijn op het mariene
milieu en vult dit beleid waar nodig aan.
Voor zover relevant en mogelijk zijn beschrijvingen van de
goede milieutoestand, criteria, doelen en indicatoren uit
bestaande EU-regelgeving één op één overgenomen. Het
gaat dan onder meer om KRW, VHR, GVB en verschillende
regels voor vervuilende stoffen in visproducten voor
menselijke consumptie. Maar omdat de werkingssfeer van
andere richtlijnen in geografische zin niet altijd samenvalt
met die van de KRM, of omdat er soms verschil is in de
termijnen voor het halen van doelen, is één op één
overname niet altijd mogelijk.
Ook de OSPAR-doelstellingen, -streefwaarden of
-beoordelings­waarden zijn niet altijd exact overgenomen
als beschrijving van de goede milieutoestand. Deze doel­stellingen of streefwaarden zijn namelijk niet aan jaartallen
gebonden, maar worden beschouwd als ambitieuze doelen
(aspirational goals) voor de lange termijn. Er is geen
internationale overeenstemming om deze waarden als
drempelwaarden voor de KRM te gebruiken. De
beoordelings­waarden hebben geen juridisch bindende
status. Ook hebben zij veelal betrekking op het functio­
neren van deelgebieden van het totale ecosysteem.

22 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

Huidige milieutoestand

Indicatoren

Bij het opstellen van de Mariene Strategie deel 1 in 2012 was
de initiële beoordeling van de milieutoestand en de
belangrijkste drukfactoren (artikel 8 van de KRM) gebaseerd
op beschikbare (veelal nationale) informatie. In deze
actualisatie van deel 1 is de beoordeling van de huidige
milieutoestand gebaseerd op de voorgeschreven criteria en
uitgevoerd met de informatie uit het KRM-monitoring­
programma. Daarbij zijn, omwille van een internationaal
consistente aanpak, voornamelijk de resultaten van de
OSPAR Intermediate Assessment5 uit 2017 en de binnen OSPAR
ontwikkelde beoordelingsmethoden gebruikt. Ook de
andere OSPAR-landen hebben deze gemeenschappelijke
basis gebruikt voor het actualiseren van hun Mariene
Strategie.

Indicatoren geven aan of de milieudoelen zijn gerealiseerd
en of de goede milieutoestand is bereikt of behouden.
Ook bieden ze houvast bij de inschatting of de goede
milieu­toestand blijvend kan worden behouden. Daarvoor
moeten de indicatoren een relatie kunnen leggen tussen de
invloed van menselijke activiteiten en het functioneren van
het mariene ecosysteem (de ecosysteembenadering). De
indicatoren geven dus zowel informatie over de voortgang
richting milieudoelen als over het bereiken van de goede
milieutoestand6. Het schaalniveau van de indicatoren
verschilt per descriptor en sluit aan op het niveau waarop
effecten het best kunnen worden beoordeeld. De indica­
toren geven vervolgens richting aan het monitorings­programma.

Waar nodig voor de beoordeling van het Nederlandse deel
zijn de OSPAR-resultaten aangevuld met een duiding of
toevoeging ontleend aan de meest recente beoordelingen
volgens VHR, KRW, GVB en met inzichten uit andere
(nationale) bronnen. Deze informatie is opgenomen in de
factsheets. Aan de hand van al deze informatie is
beoordeeld hoe de milieutoestand zich sinds 2012 heeft
ontwikkeld, in hoeverre nu wordt voldaan aan de goede
milieutoestand en hoe effectief het huidige beleid is.

Eind 2015 is het eerste programma van maatregelen
vastgesteld. Voor een deel van de maatregelen is het nog
te vroeg om te kunnen bepalen of ze het gewenste effect
hebben. Wanneer uit de huidige toestand blijkt dat er
nieuwe of grotere opgaven zijn, overweegt het kabinet
aanvullend beleid. De maatregelen zijn dus onderdeel van
de beleidsanalyse, maar staan nu zelf niet ter discussie. Dat
gebeurt in 2021 bij de actualisatie van Mariene Strategie deel
3 (het programma van maatregelen).

B

Als voor negatieve effecten van menselijke activiteiten op
het ecosysteem onvoldoende of onvolledig bewijs is, maar
wel redelijke grond voor twijfel, past Nederland het
voorzorgbeginsel toe. Aanpassingsgericht beheer komt tot
uitdrukking in de zesjaarlijkse actualisatie van doelen en
maatregelen.

DPSIR-cyclus
De Mariene Strategie omvat alle elementen van de zogenoemde DPSIR-cyclus (zie figuur 5) van activiteiten (driver),
druk (pressure), verandering van toestand (status), gevolgen
(impact) en maatregelen (respons). Deze cyclus is ontleend aan
de redeneerlijn dat menselijke activiteiten druk uitoefenen
op het mariene milieu, waardoor de toestand van het
milieu verandert met mogelijk negatieve gevolgen die met
maatregelen kunnen worden voorkomen of teniet gedaan.
De maatregelen leiden tot aanpassing van activiteiten,
waarmee de cyclus rond is.
De vijf functies uit de DPSIR-cyclus komen overeen met de
verschillende artikelen uit de KRM (zie tabel 5). In bijlage VI
is een overzicht opgenomen met per descriptor de
belangrijkste drukfactoren en activiteiten.

Milieudoelen
Om het beleidsdoel ‘goede milieutoestand’ hanteerbaar te
maken, zijn (operationele) milieudoelen opgesteld (artikel
10 van de KRM). Het kabinet wil deze zo overzichtelijk en
eenvoudig mogelijk houden en gericht op de grootste
verstoringen en risico’s voor het functioneren van het
mariene ecosysteem (risk based approach). Dat betekent
dat de milieudoelen zijn gerelateerd aan de belangrijkste
druk­factoren en activiteiten die verstoring en risico
veroor­­zaken. De milieudoelen zijn zoveel mogelijk
kwantitatief gesteld. Waar onduidelijkheid is over de
oorzaken van verstoring of risico’s, zijn onderzoeksopgaven
geformuleerd.
Bij het stellen van de milieudoelen zijn inschattingen
gedaan voor de effectiviteit van het bestaand en voorge­
nomen beleid, uitgaande van de beoordeling van de huidige
milieutoestand en rekening houdend met ontwikkelingen
tot 2020 en daarna. Ook is rekening gehouden met de
responstijd van het ecosysteem op maatregelen.

Figuur 5		 Drivers, Pressure, State, Impact en Respons-model

Drivers

Response

Pressures

Impact

State

De milieudoelen zijn in onderstaande paragrafen aangeduid
met een code. D1T1 betekent: descriptor 1, target (doel) 1.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 23

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Tabel 5 Toelichting DPSIR-cyclus en relatie met de KRM
DPSIR

Toelichting

Gerelateerd artikel uit de KRM

D- Drivers

De menselijke activiteiten en processen
die invloed hebben op het mariene milieu

Artikel 8, eerste lid, onderdeel c – een
economische en sociale analyse van het
gebruik van de mariene wateren

P – Pressure

De druk die op het mariene milieu wordt
uitgeoefend

Artikel 8, eerste lid, onderdeel b – een
analyse van de overheersende belastende
en beïnvloedende factoren

S – State

De toestand van het mariene milieu

Artikel 8, eerste lid, onderdeel a – een
analyse van de essentiële kenmerken en
eigenschappen en de huidige milieutoestand van die wateren

I – Impact

De gevolgen van de uitgeoefende druk
voor het mariene milieu

Artikel 8, eerste lid, onderdeel c – een
economische en sociale analyse van de
aan de aantasting van het mariene milieu
verbonden kosten

R – Response

De reactie om tegemoet te komen aan
milieuproblemen

Artikel 10 - milieudoelen
Artikel 13 - maatregelen

3.3		Huidige milieutoestand en
doelen
Deze paragraaf bevat een analyse van de essentiële
kenmerken en eigenschappen én de huidige milieutoestand
van de Nederlandse mariene wateren, gebaseerd op de in
tabel 1 van bijlage III van de KRM opgenomen indicatieve
lijst van elementen conform artikel 8, eerste lid, onderdeel
a en de lijst van criteria uit het Commissiebesluit 2017/848/
EU. In bijlage V is een samenvatting van onderstaande
analyse opgenomen.

3.3.1 Soorten
Vogels – D1 (biodiversiteit)
Volgens de OSPAR-beoordeling is er de afgelopen 20 jaar bij
een steeds groter deel van de broedvogels een sterke afname
van het aantal broedparen. In 2014 voldeed in de Noordzee
slechts 50 procent van de soorten aan de beoordelings­
criteria voor individuele soorten, waar dat in de jaren '90
nog bij 80 tot 90 procent van de soorten het geval was.
Uit de OSPAR-beoordeling blijkt verder dat niet alleen de
aantallen (binnen bepaalde soorten) dalen, maar dat ook
het broedsucces van zeevogels de laatste jaren erg laag is.
Dit betreft vooral soorten die aan het wateroppervlak hun
voedsel zoeken en waadvogels. Het voedselaanbod is een
belangrijk knelpunt en er is een beperkte beschikbaarheid
van geschikte broedplaatsen.
Ook de aantallen vogels die buiten het broedseizoen
gebruik maken van de Noordzee nemen sterk af. Bij de
OSPAR-beoordeling zijn alleen de tellingen van kustvogels
beschouwd. De afname is het sterkst bij vogels die duikend

24 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

hun voedsel van de zeebodem vergaren. Het Nederlandse
deel van de Noordzee is voor de meeste van deze soorten
maar marginaal van belang. Bij Zwarte Zee-eend en
Eider­-eend, waarvoor Nederland wel van groot belang is,
fluctueren de aantallen sterk en is er geen duidelijke lange
termijn trend.
Op grond van de gecombineerde beoordeling van aantallen
broedvogels, broedsucces en aantallen niet-broedvogels is
de goede milieutoestand voor vogels nog niet gehaald.

De Nederlandse en buitenlandse opgaven voor ontwikkeling van duurzame energie op zee kunnen de goede
milieutoestand nog verder onder druk zetten. In de
kavel­-besluiten voor de windparken worden mitigerende
maatregelen voorgeschreven om negatieve effecten zoveel
mogelijk te beperken, bijvoorbeeld de minimale grootte
van de molens en een stilstand voorziening bij grote
vogeltrek. Daarnaast kunnen door windparken echter ook
kansen ontstaan voor herstel van de onderwaternatuur en
bodemleven. Dit is afhankelijk van een besluit om al of niet
bodemberoerende visserij in windparken mogelijk te
maken. Het monitorings- en evaluatieprogramma Wozep7
(zie tekstkader) onderzoekt de effecten van windparken op
zeevogels en de effectiviteit van de mitigerende maatregelen. Beter inzicht in de cumulerende effecten van nieuwe
windparken op het ecosysteem waaronder de populaties
van zeevogels, is van groot belang (zie ook paragraaf 4.3).
Hier ligt een kennisopgave en een mogelijke aanvullende
beleidsopgave.

Windenergie op zee ecologisch programma
(Wozep)
In 2016 is een vijfjarig onderzoeksprogramma
opgestart om de kennisleemtes rond de ecologische
effecten van windenergie op zee te onderzoeken. Het
Windenergie op zee ecologisch programma (Wozep)
wordt door Rijkswaterstaat uitgevoerd in opdracht
van het ministerie van Economische Zaken en
Klimaat. Wozep onderzoekt de (cumulatieve) effecten
van aanleg en gebruik van windparken op zee op de
beschermde habitats en soortgroepen (en leef­
gebieden) van zeezoogdieren (bruinvis en twee
soorten zeehonden), zee- en kust­vogels, trekkende
landvogels, onderwaterhabitats (voor bodemfauna en
vis) en over de Noordzee trekkende vleermuizen.
Daarnaast wordt ook gekeken naar het effect van
onderwatergeluid en de huidige mitigerende
maatregelen daarvoor.

Vanaf 2019 geldt voor vissers een aanlandplicht. Dit
betekent dat vissers hun bijvangst niet meer overboord
mogen gooien, maar aan land moeten brengen. Doordat de
overboord gegooide vis een belangrijke voedselbron is voor
een aantal zeevogelsoorten (vooral meeuwen), zullen de
populaties van deze soorten door de aanlandplicht
waarschijnlijk afnemen.

>> Naar factsheets D1

Een aantal vogelsoorten is in de broedtijd of het winter­
seizoen min of meer afhankelijk van de Nederlandse
kustzone. Deze soorten worden in 2019 gerapporteerd
onder de Vogelrichtlijn (VR). In de VR-rapportage zullen,
aanvullend op de OSPAR-beoordeling, ook data van
vliegtuigtellingen worden beschouwd, wat van invloed kan
zijn op de totale beoordeling van de milieutoestand voor
vogels. Als de VR-rapportage verdere achteruitgang in de
aantallen van mariene vogelsoorten aantoont, wordt
bekeken welke drukfactoren hiervan de oorzaak zijn en in
welk kader (KRM of VR) het best actie kan worden onder­
nomen. Dit is potentieel een aanvullende beleidsopgave.
Grote delen van de kustzone (Voordelta, Noordzeekustzone
en Friese Front) zijn in respectievelijk 2008, 2010 en 2016
aangewezen als speciale beschermingszone onder de VR.
Voor de Voordelta en de Noordzeekustzone zijn in 2015
(nieuwe) beheerplannen opgesteld [29] [30]. Op de lange
termijn wordt een positief effect van deze plannen op de
vogelpopulaties verwacht. Nederland zal ook bijdragen aan
de verdere ontwikkeling van de beoordeling van vogel­
populaties en het identificeren van de belangrijkste
drukfactoren op regionaal niveau (OSPAR).

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 25

<

>

Tabel 6		Vogels – D1 (biodiversiteit)
Goede milieutoestand

Overkoepelend: populatiedichtheden en demografie van
populaties van vogels duiden op gezonde populaties
•	D1C2: voor elke functionele groep is de populatieomvang van
ten minste 75 procent van de soorten boven de drempel­
waarde van 1992 (OSPAR- beoordelingswaarde).
•	D1C2: populaties van zeevogels moeten voldoen aan de
landelijke doelen vanuit de VR.
•	D1C3: voor iedere soort mag een gebrek aan broedsucces in
niet meer dan drie van de zes jaar optreden
(OSPAR-beoordelingswaarde).

Huidige milieutoestand

Goede milieutoestand nog niet gehaald, voor broedvogels en
broedsucces is sprake van achteruitgang.

Milieudoelen

•	D1T1: bijdragen aan de verdere ontwikkeling van de
beoordeling van vogelpopulaties en het identificeren van de
belangrijkste drukfactoren op regionaal niveau (OSPAR).
•	D1T2: herstel van rust voor zeezoogdieren en vogels door
vermindering van visserij op de Vlakte van de Raan en in de
Noordzeekustzone (in het kader van het VIBEG-akkoord).
•	D1T3: realiseren van instandhoudingdoelstellingen voor
habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee
(VHR).
•	D1T7: monitoring vogelaanvaringen met windturbines in het
kader van Wozep.

Maatregelen*

Uitvoeren Bruinvisbeschermingsplan; beperken bijvangst en andere
activiteiten in Natura 2000-gebieden; implementatie OSPAR-lijst
bedreigde soorten; vergunningvereisten bij grootschalige ingrepen zoals
het Kader Ecologie en Cumulatie voor windenergie op zee).

Aanvullende beleidsopgave

Potentieel (bestaand beleid voldoet mogelijk niet) en een
kennisopgave met betrekking tot oorzaken achteruitgang en
cumulatie en mogelijk mitigatie van effecten van windparken.

Indicatoren

•	OSPAR – Abundantie zeevogels (Marine Bird Abundance)
•	OSPAR – Broedsucces of broedfalen zeevogels (Marine Bird
breeding success or failure)
•	NL – VR Beoordeling vogels.

S

H1

H2

H3

H4

vernieuwd. Nederland heeft bij de herziening van deze
Europese verordening ingezet op een betere afstemming
met de doelstellingen van de KRM en de verduurzaming van
de visserij, zoals het vissen op het niveau van MSY9 en het
beschermen van kwetsbare soorten waaronder haaien en
roggen. Daarnaast worden er alternatieve methoden
onderzocht die selectiever vissen mogelijk maken en

De OSPAR-beoordeling laat zien dat de verslechtering van de
samenstelling van visgemeenschappen uit het verleden is
gestopt en dat er in sommige gebieden in de NoordoostAtlantische oceaan sprake lijkt te zijn van herstel. Ook daalt
het aandeel kwetsbare vissoorten niet verder. Het aandeel
grote vissen is nog te klein, maar wel herstellende.
Kanttekening daarbij is dat de beoordeling is uitgevoerd ten
opzichte van de jaren tachtig. Het grootste deel van de
gevoelige vissoorten was toen al verdwenen.
De huidige status van veel haaien- en roggensoorten is nog
steeds zorgelijk. Een aantal soorten is verdwenen of komt
alleen nog voor in gebieden met weinig visserijdruk (in het
bijzonder: doornhaai, vleet en zee-engel). Er is ook een
aantal positieve signalen. Zo lijken de aantallen hondshaai
en gladde haai weer toe te nemen. ICES8 is de laatste jaren
ook positief over stekelrog en gevlekte rog [31].
Voor alle trekvissen, behalve rivierprik, is de populatie­

minder schade toebrengen. Ook het invoeren van de
aanlandplicht volgt uit het GVB. Naar verwachting zorgt dit
alles voor een verder herstel. Er is daarom geen aanvullende
beleidsopgave.

>> Naar factsheets D1
>> Naar factsheets D3

Goede milieutoestand

Overkoepelend: de populatiedichtheden en demografie van
populaties van vissen duiden op gezonde populaties.
•	D1C2 – Commerciële vispopulaties: zie D3C1en D3C2
– Commerciële vissen
•	D1C2: toename van het aandeel kwetsbare soorten vissen in
de visgemeenschap (OSPAR-beoordelingswaarde).
•	D1C2: populatie van trekvissen moet voldoen aan gunstige
referentiewaarde voor de populatieomvang (FRP) uit de
Habitatrichtlijn.
•	D1C2: verbeteren van de populatieomvang van haaien en
roggen in de Noordzee en vooral in de kustzone.
•	D1C3: toename van het aandeel grote vissen in de vis­
gemeenschap (OSPAR-beoordelingswaarde).
•	D1C4: verspreiding van trekvissen in het rivierengebied
voldoet aan gunstige referentiewaarde voor de verspreiding
(FRR) uit de Habitatrichtlijn.
•	D1C5: vermindering barrières in de trekroutes, zodat deze
uiterlijk in 2027 geen belemmering zijn voor duurzame
populaties in het stroomgebied (KRW).

Huidige milieutoestand

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet
gehaald.

Milieudoelen

•	D1T5: onderzoek naar haaien en roggen in combinatie met het
nemen van mitigerende maatregelen zoals vastgelegd in
Actieplan Haaien en roggen:
− communicatie en educatie
− vermindering ongewenste bijvangsten
− verhogen overleving.
•	D1T6: aanpakken van de resterende vismigratieknelpunten in
Nederland om de connectiviteit tussen watersystemen te
herstellen (KRW).
•	D1T8: onderzoek naar de noodzaak van visserijvrije zones
rondom kunstwerken ter bevordering van de migratie-mogelijkheden voor trekvissen (KRW).
•	D3T1: het beheer van alle commercieel beviste bestanden
voldoet aan F≤Fmsy en een paaibiomassa boven het
voorzorgniveau MSY Btrigger.
•	D1T3: realiseren van instandhoudingsdoelstellingen voor
habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee
(VHR).

Maatregelen*

Beperken visserij en andere activiteiten in Natura 2000-gebieden;
implementatie OSPAR-lijst bedreigde soorten; vergunningvereisten bij
grootschalige ingrepen; gedeeltelijke openstelling Haringvlietsluizen; Zie
paragraaf 3.4 bij ‘Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende
soorten door commerciële en recreatievisserij’;

Aanvullende beleidsopgave

Nee (bestaand beleid voldoet)

Indicatoren

•	NL - KRW Vismigratieknelpunten
•	NL - HR Beoordeling trekvissen
•	OSPAR - FC1 Herstel van populaties van gevoelige soorten
•	OSPAR - FC2 Aandeel grote vissen in visgemeenschappen
•	GVB - FMSY en paaibiomassa.

omvang in het kader van de Habitatrichtlijn beoordeeld als
(matig) ongunstig [32]. De volgende Habitatrichtlijn
rapportage vindt plaats in 2019. Een aantal soorten zoals elft
en steur is verdwenen. Uit monitoring blijkt dat de houting
is toegenomen en zich heeft voortgeplant in het Rijnstroom­gebied [33]. De andere soorten vertonen geen duidelijke
trend. Al met al voldoet de visgemeenschap nog niet aan de
goede milieutoestand.
De huidige toestand van de commerciële vis- en schaal- of
schelpdierbestanden staat beschreven in paragraaf 3.4. Op
dit moment voldoen tien van de 27 commerciële vis- en
schaal- of schelpdierbestanden aan ten minste één van de
twee criteria voor maximale duurzame oogst of een gezond
paaibestand. Er is sprake van een stijgende trend, waardoor
de goede toestand naar verwachting in de nabije toekomst
kan worden gerealiseerd.

B

Tabel 7		Visgemeenschap, inclusief commerciële vissoorten – D1 (biodiversiteit), D3 (commerciële vis,
schaal- en schelpdieren)

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

Visgemeenschap, inclusief commerciële vissoorten
– D1 (biodiversiteit), D3 (commerciële vis, schaalen schelpdieren)

H5

De beoordeling van de visgemeenschap laat de eerste
positieve effecten van het GVB zien. Het GVB is in 2013
*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

26 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 27

<

Zeezoogdieren – D1 (biodiversiteit)
In de OSPAR-beoordeling vertonen de populaties van zowel
gewone als grijze zeehond in de Noordzeeregio stabiele of
stijgende trends. Ook het aantal pups van grijze zeehonden
dat jaarlijks wordt geboren, stijgt sinds 1992 in de gehele
Noordzee. Niettemin zijn de aantallen zeehonden in
Nederland nog steeds slechts een fractie van de omvang in
het verleden.
De grootschalige tienjaarlijkse tellingen van kleine walvis­achtigen in de Europese Atlantische wateren (SCANS 1994,
2005 en 2016) vertonen geen duidelijke trends in de
populaties van bruinvis, witsnuitdolfijn en dwergvinvis [34]
[35] [36]. Wel verandert het verspreidingsgebied van de
bruinvis. In de Noordzeeregio verschuift dit naar het zuiden.
Het Nederlands deel van de Noordzee is daardoor voor de
bruinvis relatief belangrijker geworden.
In het Nederlandse deel van de Noordzee ontwikkelt de
omvang van de populaties van grijze zeehond en bruinvis
zich positief. Toch is vooralsnog volgens de Habitatrichtlijn­
rapportage de staat van instandhouding van beide soorten
(matig) ongunstig [30]. Dit komt doordat voor beide
soorten de kwaliteit van hun leefgebied als ongunstig is
beoordeeld. Voor de grijze zeehond is er in zones langs de
kustlijn een tekort aan droge platen waar pups kunnen
opgroeien. De bruinvis wordt vooral bedreigd door het
risico van visnetten en door de verwachte invloed van de
visserij op de beschikbaarheid van voedsel.
De goede milieutoestand voor zeezoogdieren is nog niet
gehaald, maar de huidige situatie verbetert wel. Voor enkele
activiteiten die luid impulsgeluid onder water veroorzaken
is een vergunning nodig in het kader van de Wet Natuur­
bescherming die sinds 1 januari 2017 van kracht is in de EEZ.
De vergunningprocedure voorziet in een passende
beoordeling en een soortbeschermingstoets met bijbe­
horende mitigerende maatregelen om mogelijke schadelijke effecten te voorkomen of te verminderen. Voor nietvergunningplichtige activiteiten (zoals defensieactiviteiten,
zie ook bijlage VII) wordt via voorschriften de effecten van
onderwatergeluid op zeezoogdieren beperkt. Ook in het
kader van het Bruinvisbeschermingsplan wordt onderzocht
welke maatregelen nodig zijn om schadelijke effecten van
impuls­geluid te voorkomen [37].

>

Internationaal is er nog geen overeenstemming over
eenduidige ecologische voorschriften voor het bouwen van
windparken. Nederland gaat daarom door met de huidige
aanpak (gebaseerd op het Kader Ecologie en Cumulatie, zie
paragraaf 4.3) en zal waar nodig op basis van nieuwe
inzichten maatregelen nemen. In internationaal verband
(vooral via OSPAR en op basis van de Political declaration on
energy cooperation10 van 2016) streeft Nederland naar het
uitwisselen van kennis en naar harmonisatie van doelen. In
het kader van Wozep worden de effecten van windparken op
bruinvis- en zeehondenpopulaties nader onderzocht.

S

H1

H2

H3

H4

B

Tabel 8		Zeezoogdieren – D1 (biodiversiteit)
Goede milieutoestand

De kans bestaat dat de goede milieutoestand verder onder
druk komt te staan als gevolg van de Nederlandse en
buitenlandse opgaven voor de ontwikkeling van duurzame
energie op zee. Windparken kunnen daarentegen ook
kansen bieden voor het herstel van onderwaternatuur en
bodemleven. Beter inzicht in de cumulatieve effecten van
nieuwe windparken op het ecosysteem (zie ook paragraaf
4.3) en meer specifiek op de populaties van zeezoogdieren,
is van groot belang. Hier ligt een kennisopgave. Tegelijk
bieden de windparken mogelijk ook kansen voor herstel
van de onderwaternatuur en het bodemleven.

>> Naar factsheets D1

H5

Overkoepelend: de populatiedichtheden en demografie van
populaties van zeezoogdieren duiden op gezonde populaties.
•	D1C1: bijvangst van bruinvissen is lager dan 1 procent van de
best beschikbare populatieschatting (ASCOBANS).
•	D1C2: de populatie van de grijze zeehond (H1364), gewone
zeehond (H1365) en de bruinvis (H1351) moet voldoen aan
gunstige referentiewaarde voor de populatieomvang (FRP)
vanuit de Habitatrichtlijn.
•	D1C3: geen afname in het geboortecijfer van de grijze zeehond
van meer dan 1 procent sinds de laatste assessment en niet
meer dan 25 procent afname sinds 1992
(OSPAR-beoordelingswaarde).
•	D11C1: voor impulsgeluid : ruimtelijke spreiding, tijdsduur en
geluidsniveaus van luide impulsieve bronnen zijn zodanig dat
directe en indirecte effecten van luid impulsgeluid niet de
gunstige staat van instandhouding van soorten in gevaar kan
brengen (zie verdere uitwerking bij D11).
•	D1C4: verspreiding van de bruinvis en de gewone zeehond
voldoet aan de gunstige referentiewaarde voor de verspreiding (FRR) uit de Habitatrichtlijn.
Relevant is ook de mate waarin het areaal en de kwaliteit van
leefgebieden van zeezoogdieren zich ontwikkelen:
•	D1C5: behoud van de omvang en de kwaliteit van het leef­gebied van de grijze zeehond (H1364), de gewone zeehond
(H1365) en de bruinvis (H1351) (HR)

Huidige milieutoestand

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet
gehaald.

Milieudoelen

•	D1T2: herstel van rust voor zeezoogdieren en vogels door
vermindering van visserij op de Vlakte van de Raan en in de
Noordzeekustzone (in het kader van het VIBEG-akkoord).
•	D1T3: realiseren van instandhoudingsdoelstellingen voor
habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee
(VHR).
•	D1T4: uitvoering van mitigerende maatregelen in kader van
het Bruinvisbeschermingsplan van 2012, waaronder:
−	bijvangstmonitoring en onderzoek naar toepassing
mitigerende maatregelen (pingers)
−	voorkomen of verminderen van schadelijke effecten van
onderwatergeluid op bruinvispopulaties (Wet natuur­
bescherming, mede op basis van het Kader Ecologie en
Cumulatie).
−	verder onderzoek naar de effecten rond bouw en exploitatie
van windparken op zee op de bruinvispopulaties (in kader
van Wozep).
•	D1T8: verder onderzoek naar cumulatieve effecten in
OSPAR-verband.

Maatregelen*

Uitvoeren Bruinvisbeschermingsplan; beperken bijvangst en andere
activiteiten in Natura 2000-gebieden; implementatie OSPAR-lijst
bedreigde soorten; vergunningvereisten bij grootschalige ingrepen; zie
paragraaf 3.4 ‘Toevoer van antropogeen geluid’.

Aanvullende beleidsopgave

Potentieel (bestaand beleid voldoet mogelijk niet) en een
kennisopgave met betrekking tot cumulatie

Indicatoren

•	OSPAR – Zeehonden abundantie en verspreiding (M3)
• OSPAR – Walvisachtigen abundantie en verspreiding (M4-B)
• OSPAR – Pupaanwas grijze zeehond (M5)
• OSPAR - Bruinvisbijvangst (M6)
• OSPAR - Impulsgeluid
• NL - HR - Beoordeling grijze en gewone zeehond en bruinvis.

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

28 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 29

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

3.3.2 Habitats

Benthische habitats – D1 (biodiversiteit), D6
(integriteit van de zeebodem)

Pelagische habitats – D1 (biodiversiteit)

De Nederlandse zeebodem is nog steeds substantieel
verstoord. Biogene riffen, zoals schelpenbanken en andere
rifvormende soorten, zijn vrijwel helemaal verdwenen.
Bodemberoering door de (boomkor)visserij speelt in dit
verband een belangrijke rol. Uit de nationale beoordeling
van de benthosgemeenschap (met de Benthos Indicator
Soorten Index, BISI [38]) blijkt dat vooral de grote en
langlevende soorten duidelijk minder voorkomen dan is
gewenst en dat ook de biodiversiteit nog onvoldoende is
[39]. De goede milieutoestand is dus nog niet gehaald. De
OSPAR-beoordeling van de diversiteit van de benthische
gemeenschappen dient in dit geval als achtergrondindicator
en laat zien dat in de Zuidelijke Noordzee de diepere
offshore wateren een hogere benthosdiversiteit hebben dan
de ondiepere gebieden.

In de afgelopen periode is in OSPAR-verband een begin
gemaakt met het ontwikkelen van beoordelingsmethoden
voor pelagische habitats. De eerste beoordelingen in het
kader van de OSPAR Intermediate Assessment laten
fluctuaties zien in de samenstelling, biomassa en
abundantie van de planktongemeenschap. Het is echter te
vroeg om op basis hiervan te kunnen beoordelen of aan de
goede milieutoestand wordt voldaan.

>> Naar factsheets D1
Tabel 9		Pelagische habitats – D1 (biodiversiteit)
Goede milieutoestand

D1C6: voor pelagische habitats is de goede milieutoestand
bereikt wanneer de ruimtelijke en temporele variatie in de
planktongemeenschap binnen een bandbreedte blijft die duidt
op een goede milieutoestand. De te gebruiken bandbreedtes
moeten in de tweede cyclus nog regionaal worden vastgesteld.

Huidige milieutoestand

Onbekend.

Milieudoelen

•	D6T4: verder ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden die in de toekomst kunnen worden gebruikt
voor een beoordeling van benthische en pelagische habitats.

Maatregelen*

Zie paragraaf 3.4 ‘Toevoer van nutriënten en organisch materiaal’.

Aanvullende beleidsopgave

Onbekend. Wel ligt er een kennisopgave met betrekking tot het
ontwikkelen van een beoordelingsmethode.

Indicatoren

•	OSPAR PH1/FW5 – Veranderingen in fytoplankton- en
zoöplanktongemeenschappen.
•	OSPAR PH2 – Veranderingen in biomassa van fytoplankton en
abundantie van zoöplankton.

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

30 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Als binnen de nationale BISI-beoordeling naar specifieke
gebieden op de Noordzee wordt gekeken, vertoont de
Doggersbank al twee decennia een afnemende kwaliteit.
Op dit moment lijken er tekenen te zijn van enig herstel,
maar de kwaliteit is nog steeds laag. Dit geldt ook voor het
ondiepe zandige habitat van de Noordzeekustzone en de
Voordelta. De diepere slibrijke habitats van het Friese Front
en de Centrale Oestergronden laten daarentegen na een
periode van verbetering juist een achteruitgang zien.
De Vlakte van de Raan vertoont nog geen verbetering.
De Habitatrichtlijnrapportage uit 2013 [32] concludeerde
eerder dat het oppervlak en de verspreiding van permanent
overstroomde zandbanken (habitattype 1110) en riffen
(habitattype 1170) voldoende is, maar dat de kwaliteit ervan

B

achterblijft. Het recent uitgebreide nationale benthos­
monitoringprogramma moet duidelijkheid geven over hoe
de riffen zich ontwikkelen. Hierover zal voor het eerst
worden gerapporteerd in de Habitatrichtlijnrapportage van
2019.
Sinds 2012 zijn naast de Vlakte van de Raan, Voordelta en
Noordzeekustzone ook de Doggersbank en Klaverbank
aangewezen als Habitatrichtlijngebieden (zie ook
paragraaf 4.4). In het kader van de KRM zijn het Friese
Front en de Centrale Oestergronden als bodem­
beschermingsgebieden voorgesteld. Deze aanvullende
beleidsopgave blijft gelden tot de Europese Commissie de
voorstellen voor visserijbeperkende maatregelen heeft
vastgesteld (naar verwachting in 2018). Dan wordt voldaan
aan de ambitie van het kabinet om 10 tot 15 procent van de
Noordzeebodem te vrijwaren van noemenswaardige
bodemberoering. Het duurt waarschijnlijk nog twee tot drie
KRM-cycli van zes jaar voordat de eerste tekenen van herstel
zichtbaar zijn.
Nederland en andere Noordzeelanden staan voor grote
opgaven om duurzame energie op zee te ontwikkelen.
Hierdoor kan de druk op de goede milieutoestand verder
toenemen. Het is dan ook van groot belang om beter
inzicht te hebben in de cumulerende effecten van nieuwe
windparken op het ecosysteem (zie ook paragraaf 4.3),
waaronder de benthische en pelagische habitats. De
windparken bieden ook een mogelijkheid voor actief
herstel van (verdwenen) hard substraat en schelpenbanken.
Hier ligt een kennisopgave.

>> Naar factsheets D1

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 31

<

>

Tabel 10		Benthische habitats – D1 (biodiversiteit), D6 (integriteit van de zeebodem)
Goede milieutoestand

Overkoepelend: verbetering van de omvang, conditie en globale
verspreiding van populaties van de gemeenschap van
benthossoorten.
•	D6C3: verbetering van de kwaliteit van de beoordeelde
gebieden en habitats op het Nederlandse deel van de
Noordzee (Benthische Indicator Soorten Index).
•	D6C5: de diversiteit van benthos vertoont geen afnemende
trend in de beoordeelde gebieden (OSPAR- beoordelingswaarde).

Huidige milieutoestand

Goede milieutoestand nog niet gehaald (deels ook onbekend).

Milieudoelen

•	D6T1: 10-15 procent van het oppervlak van het Nederlandse
deel van de Noordzee wordt niet noemenswaardig beroerd
door menselijke activiteiten.
•	D6T2: verbetering kwaliteit van de beoordeelde gebieden en
habitats.
•	D6T4: verder ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden (OSPAR en ICES) die in de toekomst gebruikt
kunnen worden voor een beoordeling van benthische en
pelagische habitats.
•	D6T5: terugkeer en herstel van biogene riffen, waaronder
platteoesterbanken
•	D1T3: realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor
habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee
(VHR).

Maatregelen*

Bodembescherming in de Kustzone en op Vlakte van de Raan,
Doggersbank, Klaverbank, Friese Front en Centrale Oestergronden;
voorwaarden aan vergunningverlening zandwinning en -suppletie;
stimulering alternatieve vistuigen

Aanvullende beleidsopgave

Ja (aanvullend beleid uit 2012 continueren) en een kennisopgave
met betrekking tot beoordelingsmethode, cumulatie en hard
substraat.

Indicatoren

•	OSPAR – Conditie van benthische gemeenschappen (MMI)
•	NL - Benthische Indicator Soorten Index (BISI)
•	NL – HR beoordeling H1110 en H1170

S

H1

H2

H3

H4

H5

3.3.3 Ecosysteem
Voedselwebben – D4 (voedselwebben)
Voedselwebben zijn complex en beperken zich niet tot het
Nederlands deel van de Noordzee. De relaties tussen alle
onderdelen van het mariene voedselweb vormen daarom
één van de moeilijkst te beoordelen descriptoren van de
KRM. Op dit moment zijn er nog geen geschikte indicatoren
om invulling te geven aan de criteria uit het aangepast
Commissiebesluit 2010/477/EU. Het is daardoor niet
mogelijk om te beoordelen of het voedselweb van het
Nederlandse deel van de Noordzee voldoet aan de goede
milieutoestand. Binnen OSPAR is daarom een actieplan11
ontwikkeld om de kennishiaten te adresseren en de
beoordelingsmethoden verder te ontwikkelen en toe te
passen.
Wel is een OSPAR-beoordeling gedaan van de samenstelling
van de visgemeenschap gemeten naar grootte van indivi­
duele vissen. Hieruit blijkt dat de afname van de
gemiddelde grootte van vissen is gestopt voor zowel de
demersale als pelagische visgemeenschap. Kanttekening
hierbij is dat de beoordeling is uitgevoerd ten opzichte van
de jaren tachtig. Het grootste deel van de gevoelige
vissoorten was toen al verdwenen. Daarnaast laat de
OSPAR-beoordeling van pelagische habitats fluctuaties zien

B

in de planktongemeenschappen die de basis vormen van
het mariene voedselweb. Het is nog niet duidelijk wat dit
precies betekent.
Vanwege de samenhang met de andere descriptoren van het
marine ecosysteem en het daarvoor ingezette beleid is een
aanvullende beleidsopgave niet noodzakelijk. Naar
verwachting zal de voorgestelde status van bodem­
beschermingsgebied op het Friese Front en de Centrale
Oestergronden de voedselwebben verder versterken. Vooral
het Friese Front is uniek vanwege de hydrografische
gradiënt die hoge primaire productie genereert. Daarvan
profiteren bodemdieren, maar ook vis (vooral sprot en
haring), die op hun beurt voedsel zijn voor duikende
zeekoeten.
Een kennisopgave geldt voor de cumulerende effecten van
nieuwe windparken op het mariene ecosysteem. Beter
inzicht in deze effecten is van groot belang (zie ook
paragraaf 4.3), gezien de mogelijkheid dat Nederlandse en
buitenlandse opgaven voor de ontwikkeling van duurzame
energie op zee de goede milieutoestand verder onder druk
zetten. Daarentegen bieden de windparken ook kansen
voor herstel van onderwaternatuur en bodemleven.

>> Naar factsheets D4

Tabel 11		Voedselwebben – D4 (voedselwebben)
Goede milieutoestand

Overkoepelend: het effect van menselijke interventies op
interacties tussen verschillende trofische niveaus in het
voedselweb wordt verminderd.
•	D4C1: de diversiteit (soortsamenstelling en de abundantie)
van ten minste drie geselecteerde trofische gildes is op een
niveau of binnen een bandbreedte die duidt op een goede
milieutoestand. De te gebruiken trofische gildes en de niveaus
en bandbreedtes moeten in de tweede cyclus nog regionaal
worden vastgesteld.
•	D4C2: de verhouding in abundantie tussen ten minste drie
geselecteerde trofische gildes is op een niveau of binnen een
bandbreedte die duidt op een goede milieutoestand. De te
gebruiken trofische gildes en de niveaus en bandbreedtes
moeten in de tweede cyclus nog regionaal worden vastgesteld.
•	D4C3: de groottestructuur (lengte) van de visgemeenschap
blijft boven de historische minimumwaarde.

Huidige milieutoestand

Goede milieutoestand nog niet gehaald (deels ook onbekend).

Milieudoelen

•	D4T1: ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden die in de toekomst gebruikt kunnen worden voor een
beoordeling van de status van voedselwebben.
•	Doelen voor vogels, vissen, benthische en pelagische habitats
(D1T2, D1T3, D1T4, D1T5, D1T6, D3T1, D6T1, D6T2, D6T5).

Maatregelen*

Zie maatregelen voor vogels, zeezoogdieren, vissen, pelagische en
benthische habitats

Aanvullende beleidsopgave

Nee (bestaand beleid voldoet), wel een kennisopgave met
betrekking tot de beoordelingsmethode en cumulatie.

Indicatoren

•	D4 - OSPAR - FW3 Grootteverdeling in visgemeenschappen.

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).
32 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 33

<

Fysische, hydrologische en chemische kenmerken
De fysische, hydrologische en chemische kenmerken van
het Nederlandse deel van de Noordzee zijn beschreven in
paragraaf 2.3.

3.4		Overheersende drukfactoren en
doelen
Deze paragraaf bevat een analyse van de overheersende
belastende en beïnvloedende factoren die inwerken op de
milieutoestand van het Nederlandse deel van de Noordzee,
gebaseerd op de lijst van elementen in tabel 2 van bijlage III
van de KRM, conform artikel 8, eerste lid, onderdeel b van
de KRM en het commissie­besluit 2017/848. In bijlage V is
een samenvatting van onderstaande analyse opgenomen.

3.4.1 Biologische drukfactoren
Introductie of verspreiding van niet-inheemse
soorten – D2
De OSPAR-beoordeling laat zien dat in periode 2003-2014
het aantal op Noordzeeniveau geïntroduceerde nietinheemse soorten (exoten) per jaar sterk varieert, waardoor
het aantal nieuwe introducties geen duidelijke trend
vertoont. De som van het aantal introducties over de jaren
heen laat zien dat het aantal exoten nog steeds toeneemt.
Het totale aantal introducties in de periode 2009-2014 is wel
lager dan in de periode 2003-2008.
Uit een nationale studie blijkt dat tot nu toe 54 nietinheemse soorten (met een herkomst van buiten
Noordwest-Europa) zich in het Nederlands deel van de
Noordzee hebben gevestigd [40]. Het aantal waarnemingen
van nieuwe niet-inheemse soorten lijkt sinds 2012 af te
nemen. In de periode 2012-2017 is één nieuwe introductie
waargenomen (de vlokreeft Monocorophium uenoi). De
primaire introductie van de niet-inheemse soorten is vooral

>

verlopen via ballastwater, aangroei op scheepshuid en
transport van schelpdieren (waaronder oesters). Twee
niet-inheemse soorten waarvan de introductie grote
gevolgen heeft gehad voor Nederlandse mariene wateren
zijn de Amerikaanse zwaardschede (Ensis leei) en Japanse
oester (Magallana gigas). De Amerikaanse zwaardschede
vormt inmiddels tot 90 procent van de biomassa in de
bodem in de kustzone.
De aanwezigheid van reeds gevestigde niet-inheemse
soorten wordt als onomkeerbaar beschouwd. Het is niet
mogelijk om eenmaal gevestigde niet-inheemse soorten
kosteneffectief en zonder aanzienlijke schade aan het
ecosysteem te bestrijden. Dit betekent dat het bereiken van
de goede milieutoestand gelijk is aan het streven om het
huidige ecosysteem niet verder te laten veranderen als
gevolg van nieuwe introducties. Het doel is dan ook om het
risico van nieuwe introducties te minimaliseren. Naar
verwachting is dit risico met het huidige beleid in 2020
voldoende afgenomen.
Het beleid richt zich vooral op preventieve maatregelen.
De afgelopen periode zijn diverse maatregelen genomen,
zoals het stellen van voorwaarden aan de vergunningen
voor schelpdiertransport. Het risico op verplaatsing van
niet-inheemse soorten naar Natura 2000-gebieden is
hiermee geminimaliseerd. Daarnaast heeft Nederland in
2017 het IMO-Ballastwaterverdrag geïmplementeerd in
nationale wet- en regelgeving [41]. In het verlengde hiervan
streeft Nederland ook naar internationale afspraken over de
aangroei op scheepshuiden (hull fouling).
Een aandachtspunt is het inbrengen van gebiedsvreemd
hard substraat in de Noordzee (voor bijvoorbeeld erosiebeschermende bestorting van windparken) met als risico de
primaire of secundaire introductie van niet-inheemse
soorten in de Noordzee.

>> Naar factsheets D2

S

H1

H2

H3

H4

H5

Tabel 12		Introductie of verspreiding van niet-inheemse soorten (D2)
Goede milieutoestand

Overkoepelend: door menselijke activiteiten geïntroduceerde
niet-inheemse soorten (exoten) komen voor op een niveau
waarbij het ecosysteem niet verandert.
•	D2C1: dalende trend in het aantal introducties van nietinheemse soorten per beleidsperiode (zes jaar; OSPAR).

Huidige milieutoestand

Goede milieutoestand lijkt gehaald, gezien het lage aantal
introducties sinds 2012.

Milieudoelen

•	D2T1: minimaliseren van het risico van nieuwe introducties
van niet-inheemse soorten via schelpdiertransporten,
ballastwater en scheepshuidaangroei.

Maatregelen*

Verdere implementatie van het Internationaal verdrag voor de controle en
het beheer van ballastwater en sediment van schepen; streven naar
internationale afspraken over anti-fouling; voorwaarden aan vergunningverlening schelpdiertransport naar Natura 2000-gebieden.

Aanvullende beleidsopgave

Nee (bestaand beleid voldoet), wel een kennisopgave met
betrekking tot de toename van hard substraat.

Indicatoren

•	D2 - OSPAR – Trends in nieuwe gegevens over niet-inheemse
soorten (NIS) die zijn geïntroduceerd door menselijke
activiteiten.
•	D2: Periodiek overzicht van vastgestelde niet-inheemse
soorten van het Nederlandse deel van de Noordzee en hun
transportvectoren; op basis van de best beschikbare kennis.

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

Introductie van microbiële ziekteverwekkers –
geen bijbehorende descriptor
De Zwemwaterrichtlijn (2006/7/EG, [42]) stelt bepalingen
vast voor de controle op en de indeling van de zwemwaterkwaliteit, het beheer van de zwemwaterkwaliteit en het
verstrekken van informatie over zwemwaterkwaliteit aan
het publiek. Dit geldt ook voor de kustwateren. De richtlijn
specificeert de maatregelen die de lidstaten moeten nemen,
vooral voor wateren die als ‘slecht’ zijn beoordeeld. Vanuit
de KRM is daarom geen aanvullend beleid nodig.

Introductie van genetisch gemodificeerde soorten
en translocatie van inheemse soorten – geen
bijbehorende descriptor
Voor het verplaatsen van schelpdieren van het ene naar het
andere gebied is een vergunning nodig op grond van de Wet
natuurbescherming. Om het risico op sanitaire, veterinaire
of ecologische risico's zoveel mogelijk te beperken, zijn in
de beleidslijn inzake verplaatsen van schelpdieren [43]
strikte voorwaarden gesteld aan die vergunningverlening.
Hierdoor wordt het inslepen van invasieve niet-inheemse
soorten in Natura 2000-gebieden geminimaliseerd. Vanuit
de KRM is daarom geen aanvullend beleid nodig.

34 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

B

Verlies of wijziging van natuurlijke biologische
gemeenschappen als gevolg van de teelt van
dier- of plantensoorten – geen bijbehorende
descriptor
De aquacultuur in Nederland is nog beperkt van omvang en
is bovendien vooral te vinden in de estuaria die buiten het
toepassingsgebied van de KRM vallen. Wel zijn er ontwikkel­
kansen voor zeewier- en mosselkweek op de Noordzee. De
eerste pilots zijn al van start gegaan. Hier ligt een kennis­
opgave rondom de gevolgen voor het mariene ecosysteem
van grootschaliger aquacultuur op de Noordzee en de
Waddenzee.

Verstoring van soorten – geen bijbehorende
descriptor
Dit is behandeld onder ‘Soorten’ in paragraaf 3.3.

Onttrekking of sterfte/letsel van in het wild levende
soorten door commerciële en recreatievisserij en
van andere activiteiten – D1 (biodiversiteit), D3
(commerciële vis, schaal- en schelpdieren)
Effecten (van visserij en andere activiteiten) op niet-commerciële vissoorten, vogels en zeezoogdieren zijn behandeld in paragraaf 3.3 (soorten). Met betrekking tot descriptor 3 is de goede milieutoestand bereikt als alle 27
commerciële bestanden van vis en schaal- of schelpdieren
voldoen aan twee criteria: een maximale duurzame oogst en
een gezond paaibestand [44]. Zeven visbestanden voldoen

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 35

<

aan beide criteria. Eén bestand (Noorse kreeft) voldoet
alleen aan het criterium maximale duurzame oogst en twee
visbestanden (sprot en zandspiering) voldoen alleen aan het
criterium voor een gezond paaibestand. Deze scores duiden
op een stijgende trend, maar de goede milieutoestand is
nog niet gehaald.
Voor commerciële vissoorten is nog een derde criterium
geformuleerd: over de leeftijdsopbouw en grootteverdeling
van individuele exemplaren in de populaties. Het is nog
onduidelijk welke drukfactoren (naast de visserij) hierop
van invloed zijn. Beleid dat zich voornamelijk zou richten
op het beschermen van grote vissen is strijdig met het
Europese beleid van een maximale duurzame oogst. ICES
heeft daarom geadviseerd dit criterium eerst verder uit te
werken voordat het kan worden gebruikt [45].
Het GVB is in 2013 herzien [8]. Het GVB is een verordening
voor het beheer van de Europese visserijvloten en het
behoud van visbestanden. Het GVB dient ervoor te zorgen
dat zowel de visserij als de aquacultuur ecologisch,
economisch en sociaal duurzaam zijn, en een bron vormen
van gezond voedsel voor de burgers van de Europese Unie.

>

Daarnaast moet het GVB een dynamische visserijsector
bevorderen en een goede levensstandaard waarborgen voor
de visserijgemeenschappen. Maatregelen binnen het GVB
omvatten: totaal toegestane vangsten (TAC's), visquota en
technische maatregelen. Op regionaal niveau worden
meerjarenplannen gehanteerd. Naar verwachting zorgt dit
alles voor verder herstel. Er is daarom geen aanvullende
beleidsopgave.
Specifiek voor de Noordzeekustzone is op 31 mei 2017 een
nieuw Noordzeekustvisserijakkoord (VIBEG-2) gesloten voor
de periode 2017-2026 [46]. Behalve naar sluiting van
gebieden en reductie van de effecten van de garnalen­
visserij, wordt gestreefd naar duurzame visserij die
ecologisch verantwoord opereert én economisch rendabel
is. Daarbij worden innovatieve methoden (bijvoorbeeld de
garnalenpuls) voortvarend door het bedrijfsleven opgepakt
en geïmplementeerd.

>> Naar factsheets D3

S

H1

H2

H3

H4

H5

3.4.2 Fysische drukfactoren
Fysieke verstoring van de zeebodem – D1 (bio­
diversiteit), D6 (integriteit van de zeebodem)
De zeebodem kan fysiek worden verstoord door
bodem­beroerende visserij, zand- en schelpwinning en
zand­-suppleties.
De Fishing Pressure Indicator, zoals geadviseerd door ICES
(op basis van het BENTHIS-project12), laat zien dat in 2015
ongeveer 54 procent van de bodem van de (internationale)
Noordzee (diepte van 0-200 meter) door de bodemvisserij is
verstoord [47]. Omdat er geen grenswaarden zijn gesteld
kan niet worden beoordeeld of hiermee is voldaan aan de
goede milieu­toestand. In vergelijking met de gehele
Noordzee is het Nederlandse deel meer verstoord (zie ook
paragraaf 3.3.2).
Het ecosysteem langs de kust kan zich na beschadiging
relatief snel herstellen. Na ondiepe zandwinning op zee is
de verdwenen bodemfauna binnen vier tot zes jaar hersteld.

B

Dat blijkt uit onderzoek naar de effecten van zandwinning
tot een diepte van 2 meter in de zeebodem [48]. Omdat de
zeebodem door zandbanken en zandgolven een sterk
variërend profiel heeft (met diepteverschillen tot ca. 10
meter), is de verwachting dat het herstel bij een zand­
windiepte van 6-8 meter ook in die orde van grootte zal zijn.
Bij nog diepere zandwinning, zoals voor Maasvlakte 2 (waar
tot 20 meter diep is gewonnen), weten we dat niet. Dit
wordt momenteel onderzocht.
Op het Nederlands continentaal Plat wordt jaarlijks
gemiddeld 25 miljoen m3 zand gewonnen, waarvan
ongeveer de helft voor kustsuppleties. Om de kust­
verdediging gelijk op te laten gaan met de zeespiegel­
stijging, is in de toekomst naar verwachting extra suppletiezand nodig [49]. De scenario’s van het PBL houden voor de
periode 2030-2050 rekening met een jaarlijkse zandwinning
van 30-75 miljoen m3 [25]. Deze toename krijgt een plek in
de Strategische Agenda Noordzee 2030.

>> Naar factsheets D6

Tabel 14		Fysieke verstoring van de zeebodem – D1 (biodiversiteit), D6 (integriteit van de zeebodem)
Goede milieutoestand

Overkoepelend: fysieke verstoring van de zeebodem door
menselijke activiteiten wordt beperkt om te waarborgen dat de
omvang, conditie en globale verspreiding van populaties van de
gemeenschap van kenmerkende benthossoorten toeneemt en
doelen voor specifieke habitats worden gehaald.
•	D6C2: geen significante toename in de fysieke verstoring in de
tijd op de totale zeebodem van de gehele Noordzee en het
NCP.
•	D6C3: geen toename in de fysieke verstoring in de tijd over de
habitats die in het kader van de KRM zijn beschreven.
•	D6C3: voor de habitats die in het kader van de Habitatrichtlijn
zijn beschreven, gelden de instandhoudingsdoelen voor deze
habitats.

Huidige milieutoestand

Goede milieutoestand nog niet gehaald (deels ook onbekend).

Milieudoelen

•	D6T1: 10-15 procent van het oppervlak van het Nederlandse
deel van de Noordzee wordt niet noemenswaardig beroerd
door menselijke activiteiten.
•	D6T3: geen toename in de fysieke verstoring door visserijactiviteiten in de tijd op de totale zeebodem van het NCP en op de
habitats die in het kader van de KRM zijn beschreven.
•	D1T3: realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor
habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee
(VHR).

Tabel 13		Onttrekking of sterfte/letsel van in het wild levende soorten door commerciële en recreatie­
visserij – D3 (commerciële vis, schaal- en schelpdieren)
Goede milieutoestand

Overkoepelend: geleidelijk herstel en behoud van populaties van
visbestanden boven een biomassaniveau dat de maximale
duurzame opbrengst kan opleveren.
•	D3C1: voor ieder commercieel bevist visbestand geldt dat de
sterfte door visserij (F) op de waarde of kleiner dan de waarde
blijft die behoort bij een maximale duurzame oogst (Maximum
Sustainable Yield, MSY): F≤Fmsy (CFP).
•	D3C2: de biomassa van paaibestanden (Spawning Stock
Biomass of SSB) van commercieel beviste vis, schaal- of
schelpdieren ligt boven het voorzorgniveau MSY Btrigger (in
lijn met ICES-vangstadviezen; CFP).
Internationaal is afgesproken dat de goede milieutoestand voor
commerciële vissoorten is verwezenlijkt wanneer voor elk commercieel
bevist bestand aan deze beide criteria wordt voldaan. Als dat niet het geval
is, verkeert de soort niet in de goede toestand.

Huidige milieutoestand

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet
gehaald.

Milieudoelen

•	D3T1: het beheer van alle commercieel beviste bestanden
voldoet aan F≤Fmsy en een paaibiomassa boven het
voorzorgniveau MSY Btrigger.

Maatregelen*

Maatregelen*

Vangstbeheer commerciële visserij; aanlandplicht; stimulering alternatieve
vistuigen (zoals puls-techniek); certificering.

Zie paragraaf 3.3 ‘Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende
soorten door commerciële en recreatievisserij’; zie ‘Benthische habitats’ in
paragraaf 3.3.

Aanvullende beleidsopgave

Aanvullende beleidsopgave

Nee (bestaand beleid voldoet)

Nee (bestaand beleid voldoet) en een kennisopgave met
betrekking tot cumulatie.

Indicatoren

•	GVB - FMSY en paaibiomassa.

Indicatoren

• ICES/NLD6 - Visserijdrukindicator.

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

36 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 37

<

>

Fysieke vernietiging van de zeebodem – D6
(integriteit van de zeebodem)

H1

H2

H3

H4

>> Naar factsheets D6
Tabel 15		Fysieke vernietiging van de zeebodem – D6 (integriteit van de zeebodem)
Overkoepelend: fysiek verlies van de zeebodem door menselijke
activiteiten wordt beperkt om te waarborgen dat de omvang,
conditie en globale verspreiding van populaties van de gemeenschap van kenmerkende benthossoorten toeneemt en doelen
voor specifieke habitats worden gehaald.
•	D6C1: geen significant verlies van de natuurlijke zeebodem ten
opzichte van de situatie in 2012 als gevolg van menselijke
activiteiten.
•	D6C4: geen significant verlies als gevolg van menselijke
activiteiten van de habitats die in het kader van de KRM zijn
beschreven.

Huidige milieutoestand

Goede milieutoestand gehaald in 2012 en behouden.

Milieudoelen

Zie fysieke verstoring.

Maatregelen*

Voorwaarden aan vergunningverlening;

Aanvullende beleidsopgave

Nee (bestaand beleid voldoet).

Indicatoren

•	NL – D6 - Spreiding en ruimtelijke omvang fysiek verlies.

Bijzondere aandacht vraagt de Nederlandse en buitenlandse
opgaven voor de ontwikkeling van duurzame energie op
zee. Dit betekent een grote toename van het aantal
windturbines. Naar verwachting is de fysieke schade lokaal
en relatief gering. Niettemin kunnen de effecten in
cumulatie met elkaar en samen met bijvoorbeeld zand­
winning en zandsuppletie een mogelijk significant effect
hebben. Hier ligt een kennisopgave.

Hydrografische veranderingen zijn wijzigingen van
zeebodemligging, stromingen en golven. Deze hebben
invloed op fysische en chemische eigenschappen van de
zee, bijvoorbeeld de bodemschuifspanning, het sedimenttransport, de saliniteit of de watertemperatuur. Dergelijke
invloeden op mariene ecosystemen kunnen relevant zijn
wanneer zij zich op grotere schaal voordoen en een
permanent karakter hebben. De mariene habitats kunnen
daardoor veranderen of geheel verdwijnen.
Relatief beperkte ingrepen, zoals zandwinning, suppletie en
baggerwerkzaamheden, zijn bij vergunning geregeld;
negatieve effecten op het mariene ecosysteem worden
gemitigeerd of gecompenseerd. De lokale effecten van
dergelijke ingrepen zijn relatief klein en niet permanent.
Dat geldt ook voor ingrepen als de aanleg van de Zand­
motor. De aanleg van Maasvlakte 2 heeft wél tot
permanente hydrografische wijzigingen geleid, maar de
negatieve effecten hiervan op het mariene ecosysteem zijn

38 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

gecompenseerd. Uit de evaluatie van de zandwinning voor
de aanleg van Maasvlakte 2 blijkt dat de effecten zeer lokaal
waren en veel kleiner dan verwacht [50].
In de initiële beoordeling (2012) is aangegeven dat de
teruggang van het bodemecosysteem en van diadrome
vissoorten in de kustzone voor een deel valt te verklaren
door permanente hydrografische effecten van de Delta­
werken en van Maasvlakte 1 en 2. Deze werken zijn van
nationaal belang en worden als onomkeerbaar beschouwd.
In 2012 is daarom geconcludeerd dat sprake is van een
nieuwe referentie voor de goede milieutoestand. In de
afgelopen periode is deze goede milieutoestand behouden
door bij de vergunningverlening eisen te stellen aan nieuwe
activiteiten.

B

Naast permanente veranderingen in de hydrografische
eigenschappen door menselijk handelen is ook de invloed
van klimaatverandering van belang (zie paragraaf 4.2).
Zeespiegelstijging en een ander afvoerregime van de grote
rivieren kunnen bijvoorbeeld directe effecten hebben op de
hydrografische omstandigheden, maar ook indirecte, zoals
de noodzaak van méér zandsuppleties.

>> Naar factsheets D7

Tabel 16		Wijziging van de hydrografische omstandigheden – D7 (hydrografische eigenschappen)
Goede milieutoestand

Het mariene ecosysteem ondervindt geen negatieve effecten als
gevolg van permanente wijzigingen in de hydrografische
eigenschappen als gevolg van menselijke activiteiten.
Geen kwantitatieve omschrijvingen van de goede milieutoestand op
criteriumniveau.

Huidige milieutoestand

Goede milieutoestand gehaald in 2012 en behouden.

Milieudoelen

•	D7T1: alle ontwikkelingen moeten voldoen aan de eisen van
het bestaande wettelijke regime (bijvoorbeeld de Wet
milieubeheer en de Wet natuurbescherming) en wettelijke
beoordelingen moeten op zo’n wijze worden uitgevoerd, dat
potentiële effecten van permanente wijzigingen in hydrografische eigenschappen, met inbegrip van cumulatieve effecten, in
de beschouwing worden betrokken op het meest geëigende
ruimtelijke schaalniveau op grond van de richtsnoeren die
hiervoor zijn ontwikkeld. (EUNIS-niveau 3, referentiejaar
2012).

Maatregelen*

Beoordeling hydrografische ingrepen en compensatie ongewenste effecten.

Aanvullende beleidsopgave

Nee (bestaand beleid voldoet), wel een kennisopgave met
betrekking tot de cumulatieve effecten van windenergie op zee,
zandwinning en zandsuppletie.

Indicatoren

Geen.

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

Wijziging van de hydrografische omstandigheden
– D7 (hydrografische eigenschappen)

H5

nieuwe activiteiten. Om de trekmogelijkheden van
diadrome vissen (vissen die migreren tussen zoet en zout
water) te verbeteren zijn er KRW-maatregelen geformuleerd,
zoals het Kierbesluit Haringvlietsluizen dat in 2018 wordt
uitgevoerd. Er is geen aanvullende beleidsopgave.

De fysieke schade en vernietiging door platforms voor
olie- en gaswinning, nieuwe windparken of landaan­
winning is lokaal en relatief gering. Al deze activiteiten zijn
vergunningplichtig en doorlopen de m.e.r.-procedure.
Deel van de procedure is de verplichting om eventuele
(cumulatieve) effecten op het mariene milieu te mitigeren
of compenseren. In de periode sinds 2012 is hierdoor geen
significant verlies van de natuurlijke zeebodem opgetreden.

Goede milieutoestand

S

* Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

Tot 2020 worden ten opzichte van 2012 geen nieuwe
grootschalige ingrepen voorzien die de hydrografische
eigenschappen van de Noordzee kunnen beïnvloeden.
Bovendien waarborgt het huidige beleid (via de vergunningverlening) het behoud van de goede milieutoestand bij

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 39

<

3.4.3 Stoffen, afval, energie
Toevoer van nutriënten en organisch materiaal
– D5 (eutrofiëring)
Eutrofiëring komt nog steeds voor in de Noordzee, maar wel
in veel geringere omvang dan voorheen. De OSPARbeoordeling laat zien dat sinds 1990 de toevoer van
nutriënten via rivieren sterk is afgenomen. Dit is het
resultaat van een breed pakket aan maatregelen dat
genomen is in kader van diverse Europese richtlijnen, IMO
en MARPOL. De concentraties van stikstof en fosfaat in het
Noordzeewater zijn daardoor significant lager, met als
gevolg dat ook de hoeveelheid algenbiomassa significant is
afgenomen. In de kustwateren zijn de nutriënten­
concentraties wel aanzienlijk hoger dan in de offshore
wateren. In de door rivierafvoer beïnvloedde kustwateren
voldoen zowel fosfaat als stikstof nog niet aan de norm.
Ondanks de lagere nutriëntenconcentraties worden nog
steeds bloeien waargenomen van de plaagalg Phaeocystis.
Het Nederlandse deel van de Noordzee is daarom in de
OSPAR-beoordeling als ‘probleemgebied’ aangeduid.
Phaeocystis is echter geen goede en betrouwbare indicator
voor eutrofiëringseffecten. Nederland neemt daarom deze
indicator niet mee in de eigen beoordeling.
De kustwateren (tot 1 zeemijl uit de kust) zijn op grond van
de KRW beoordeeld [51] [52] [53] [54]. Hieruit blijkt dat de
waterlichamen Zeeuwse kust en Waddenkust (twee van de
vijf waterlichamen) niet voldoen aan de doelstelling voor
algenbiomassa. Daarmee is de goede milieutoestand voor
eutrofiëring nog niet bereikt. Doordat in de kustwateren de
stikstofgehalten minder sterk zijn afgenomen dan de
fosfaatgehalten, is de verhouding tussen stikstof en fosfaat
in de Noordzee niet optimaal. Wanneer ook de stikstofgehalten (conform de KRW en OSPAR) voldoende zijn
afgenomen zal deze balans zich herstellen tot een meer
natuurlijke verhouding.

>

Naar verwachting zullen als gevolg van het huidige beleid de
risico’s van ongewenste eutrofiëringseffecten op het
mariene milieu tot 2027 (einddatum van de KRW) verder
dalen en daarna klein blijven. Hierbij past de kanttekening
dat eutrofiëringsverschijnselen dermate zijn afgenomen dat
effecten van beleid moeilijk aantoonbaar zijn. Effecten van
beleid kunnen ook worden vertroebeld door het na-ijlen
van stoffen als fosfaat en stikstof uit de waterbodem, lang
nadat maatregelen zijn genomen. Andere onzekere factoren
zijn: de effecten van klimaatverandering (zie paragraaf 4.2),
de toenemende atmosferische depositie (door bronnen op
het land, maar ook op zee, zoals de scheepvaart) en de
emissiereductie in bovenstrooms gelegen landen.

S

H1

H2

H3

H4

B

Tabel 17		Toevoer van nutriënten en organisch materiaal – D5 (eutrofiëring)
Goede milieutoestand

Overkoepelend: de concentraties van winter DIN en DIP liggen
onder het niveau dat wijst op schadelijke eutrofiëringseffecten.
•	D5C1 (kustwateren): de nutriëntenconcentraties in de winter
voldoen in de kustwateren aan de normen van de KRW.
•	D5C1 (offshore wateren): de nutriëntenconcentraties in de
winter voldoen aan de beoordelingswaarden van de OSPAR.
Overkoepelend: algenbiomassa (vastgesteld op basis van
chlorofyl-a-metingen) ligt niet op een niveau dat wijst op
schadelijke effecten van verrijking met nutriënten, conform de
beoordeling volgens de KRW en OSPAR.
•	D5C2: algenbiomassa (vastgesteld op basis van chlorofyl-a
metingen) in de kustwateren is niet hoger dan de goede
toestand conform de KRW voor de desbetreffende
kustwatertypen.
•	D5C2: algenbiomassa (vastgesteld op basis van chlorofyl-a
metingen) in de offshore wateren voldoen aan de beoordelingswaarden van OSPAR.

De inschatting is dat de goede milieutoestand in de jaren na
2020 binnen handbereik ligt. Een aanvullende beleids­
opgave boven op het huidige beleid is daarom niet
noodzakelijk. Voorwaarde is dan wel dat de (internationaal)
in KRW-verband afgesproken maatregelen voor het
bereiken van de doelen voor nutriënten worden uitgevoerd.
Dat in de Nederlandse Noordzee nog maar weinig eutro­
fiëring voorkomt, laat zien dat ons land op de goede weg is.
De milieutoestand wordt door middel van monitoring
nauwlettend gevolgd.
Om stagnatie te voorkomen is het verder terugdringen van
nutriënten ook een van de prioriteiten van de Delta-aanpak
waterkwaliteit en zoetwater [53]. Belangrijke acties in dit
kader zijn het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer13 en het
zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn [56] voor de periode
2018 tot en met 2021.

H5

Overkoepelend: geen zuurstofgebrek ten gevolge van eutrofiëring in onderste waterlaag (gestratificeerde wateren) of in de
oppervlaktelaag van gemengde wateren.
•	D5C5 (kustwateren): de onderste waterlaag (gestratificeerde
wateren) of de oppervlaktelaag van gemengde wateren in de
kustwateren is ten minste met 60 procent zuurstof verzadigd.
•	D5C5 (offshore wateren): in de offshore wateren wordt in de
onderste waterlaag (gestratificeerde wateren) of in de
oppervlaktelaag van gemengde wateren ten minste 6 mg/l
zuurstof gevonden.
Huidige milieutoestand

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet
gehaald.

Milieudoelen

•	D5T1: lagere toevoer van nutriënten waar deze niet aan de
doelen van de KRW voldoen conform het tijdspad van de
stroomgebiedbeheerplannen.
•	D5T2: concentraties van nutriënten die al voldoen aan de
KRW-normen, niet laten toenemen en de toevoer ervan zo
mogelijk verder verlagen.

Maatregelen*

Uitvoering Annex V MARPOL, reductie emissies; maatregelen op grond van
Kaderrichtlijn Water met betrekking tot de landbouw, stedelijk afvalwater
en rioolwaterzuiveringsinstallaties

Aanvullende beleidsopgave

Nee (bestaand beleid voldoet), wel een kennisopgave met
betrekking tot de verhouding fosfaat-stikstof.

Indicatoren

− NL – KRW-beoordeling
− D5 OSPAR Nutriëntconcentraties
− D5 OSPAR Toevoer van nutriënten
− D5 OSPAR Chlorofylconcentraties
− D5 OSPAR Opgeloste zuurstofconcentraties
− OSPAR COMP.

>> Naar factsheets D5

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

40 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 41

<

Toevoer van andere stoffen – D8 (vervuilende
stoffen)
Uit de OSPAR-beoordeling blijkt dat de concentraties van
vervuilende stoffen flink zijn teruggebracht en nog steeds
een dalende trend laten zien of stabiel zijn. Dit is het
resultaat van een breed pakket aan maatregelen dat
genomen is in kader van diverse Europese richtlijnen, IMO
en OSPAR. Wat resteert zijn veelal persistente, bioaccumulerende en toxische stoffen. Dit zijn stoffen waarvoor al
maatregelen zijn getroffen om de emissies te beperken of te
beëindigen, maar die door hun eigenschappen alomtegenwoordig en nog lang in het mariene milieu voorkomen. Dit
zijn bijvoorbeeld PAK’s, PBDE’s, PCB’s en organotinverbindingen (zoals TBT). Ook in de kustwateren komen deze
stoffen volgens de KRW nog steeds in te hoge concentraties
voor [51] [52] [53] [54]. Door de aard van de bronnen
(verbrandingsprocessen) en/of de persistente aard van de
stoffen zullen de concentraties maar heel geleidelijk dalen.
De grote vervuilingseffecten behoren echter tot het
verleden. Zo is sinds het verbod op scheepsverven die
tributyltin (TBT) of andere organotinverbindingen bevatten,
een dalende trend te zien in de voortplantingsschade bij
weekdieren. Het gebruik van koper als substituut voor TBT
is daarentegen sterk toegenomen. De gevolgen hiervan voor
het mariene milieu zijn in OSPAR-verband geagendeerd en
zullen de komende tijd worden gevolgd. Hier ligt een
kennisopgave. In OSPAR-verband is inmiddels gestart met
het verzamelen van de benodigde informatie.

>

De OSPAR-beoordeling laat een daling zien in de lozingen
van koolwaterstoffen en schadelijke chemicaliën vanaf
offshore installaties en van radioactieve lozingen door de
nucleaire sector. Uit de meldingen in kader van de Bonn
Agreement over incidenten blijkt dat zowel het aantal
olielozingen als het volume per incident de afgelopen
decennia is gedaald [57]. Dit geldt ook voor de meldingen
van met olie besmeurde vogels. IMO werkt momenteel aan
een wereldwijd verbod op het lozen van waswater met
ladingresten van persistente, hoogvisceuze stoffen die op
het water drijven, zoals paraffine en wax (aanscherping
MARPOL annex II, [58]).
Waarschijnlijk wordt voor de meeste stoffen de goede
milieutoestand in de jaren na 2020 gehaald. Alleen voor
de persistente stoffen zijn de effecten van het beleid nog
moeilijk aan te tonen, omdat deze stoffen nog lang in het
milieu aanwezig blijven. Om deze reden is geen aan­vullende
beleidsopgave nodig boven op het huidige beleid. Het
preventiebeleid (conform de KRW) blijft van toepassing.
Dit werkt door in de vergunningverlening op het land en
op het toepassen van de Best Available Technique Reference
documents (BREF’s). De ontwikkeling van de stoffen­
concentraties, inclusief de toename van koper, wordt door
monitoring nauwlettend gevolgd.

S

H1

H2

H4

H5

B

Tabel 18		Toevoer van andere stoffen – D8 (vervuilende stoffen)
Goede milieutoestand

Overkoepelend: de concentraties van voor het mariene milieu
relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende
compartiment (water, sediment of biota) zijn lager dan de
concentraties waarbij negatieve effecten kunnen optreden of
laten een dalende trend zien.
•	D8C1 (kustwateren): de concentraties van voor het mariene
milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest
geëigende compartiment (water of biota) voldoen aan de
milieukwaliteitseisen die bij de KRW worden gebruikt in de
12-mijls zone (voor prioritaire stoffen), respectievelijk in de
1-mijlszone (voor de specifiek verontreinigende stoffen).
•	D8C1 (offshore wateren): de concentraties van voor het
mariene milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het
meest geëigende compartiment (sediment of biota) voldoen
aan de milieu-evaluatiecriteria (Environmental Assessment
Criteria, EAC) en/of achtergrondevaluatiecriteria (Background
Assessment Criteria, BAC) van OSPAR, of ze laten, waar deze
streefwaarden nog niet zijn geformuleerd, een dalende trend
zien (conform OSPAR).
Overkoepelend: de gezondheid van de soorten wordt niet
geschaad door verontreinigende stoffen.
•	D8C2: dalende trend ten opzichte van 2012 van Imposex.
•	D8C3: de ruimtelijke omvang en de duur van de significante,
ernstige verontreinigingen worden tot een minimum beperkt.

Huidige milieutoestand

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet
gehaald.

Milieudoelen

•	D8T1 (kustwateren): het verlagen van de toevoer van
vervuilende stoffen die nog niet aan de KRW-normen voldoen,
conform het tijdpad van de stroomgebiedbeheerplannen.
Concentraties van vervuilende stoffen die al voldoen aan de
KRW-normen niet laten toenemen.
•	D8T2 (offshore): waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.
•	D8T4: verlagen van de toevoer van zware metalen in het
mariene milieu.
•	D8T3: het op regionaal niveau volgen van koperconcentraties,
nu dit zware metaal wordt ingezet als vervanger voor TBT
(OSPAR).
•	D8T5: het zo snel mogelijk opruimen van acute ernstige
verontreinigingen, waar nodig in samenwerking binnen de
Bonn Agreement
•	D8T6: verminderen van gebruik lood, onder andere in de
sportvisserij (KRW).

Maatregelen*

Uitvoering maatregelen op grond van KRW met betrekking tot industriële
emissies, gewasbestrijdingsmiddelen en lozingen binnenvaart; beperking
lozing door incidenten en rampen; beperking lozing olie- en gasproductie
(OSPAR); beperking lozingen scheepvaart (MARPOL) en verbod TBT.

Aanvullende beleidsopgave

Nee (bestaand beleid voldoet), wel een kennisopgave met
betrekking tot opkomende stoffen en koper.

De aanwezigheid van geneesmiddelen en andere nieuwe
microverontreinigingen in het oppervlaktewater vraagt de
komende jaren extra aandacht. In het kader van de
Delta-aanpak waterkwaliteit en zoetwater wordt voor deze
zogenoemde ‘opkomende stoffen’ gewerkt aan een
structurele ketenaanpak, terwijl ook de mogelijkheden van
zuivering worden onderzocht. Afspraken hierover zijn eind
2016 vastgelegd in een intentieverklaring [55].

>> Naar factsheets D8

42 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H3

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 43

<

Indicatoren

>

Kustwateren:
•	NL - KRW specifiek verontreinigende stoffen in de 1-mijlszone
en prioritaire stoffen in de 12-mijlszone.
•	OSPAR D8C2 Imposex.
Offshore wateren:
•	OSPAR – PAK’s in biota en sediment
•	OSPAR – PCB’s in biota en sediment
•	OSPAR – PBDE’s in biota en sediment
•	OSPAR - organotin in sediment
•	OSPAR - metalen in biota en sediment
Bronnen van zware metalen:
•	OSPAR - Bronnen van zware metalen
NL-koperconcentraties:
•	koperconcentraties zijn nog niet opgenomen in het KRMmonitoringprogramma. Naar verwachting zal dit uiterlijk in
2020 gebeuren.
Acute verontreinigingen:
•	aantal olielozingen en het volume per incident (Bonn
Agreement).

S

H1

H2

H3

H4

H5

Toevoer van zwerfvuil – D10 (zwerfvuil)
De OSPAR-beoordelingen van strandafval, afval op de
zeebodem en plastic in de magen van stormvogels laten
zien dat afval (waaronder vooral plastic) veel voorkomt op
de stranden, in de waterkolom en op de zeebodem van de
Noordzee. Op Noordzeeniveau is nog geen sprake van
significante afnames. Daarentegen zijn op de Nederlandse
stranden wel significante afnames vastgesteld voor het
totale aantal afvalitems. Ook is voor het eerst een significante afname gesignaleerd van plastics in de magen van
noordse stormvogels die op de Nederlandse kust
aanspoelden.
De hoeveelheid zwerfvuil in het Nederlandse deel van de
Noordzee lijkt weliswaar af te nemen, maar de hoeveel­
heden zijn nog steeds groot. Ook is nog veel onbekend over
de bronnen, verspreidingsroutes en de effecten op het
ecosysteem. Doordat plastic een persistente stof is die niet

B

of nauwelijks op een natuurlijke wijze afbreekt, zal dit afval
zich over een langere periode in het mariene milieu blijven
ophopen.
Speciale aandacht is geboden voor rivierafval en vooral voor
microplastics. Rivieren zijn een grote bron van zwerfvuil.
Over de exacte omvang van deze bronnen is nog weinig
bekend, maar onderzoek geeft al wel een eerste indicatie
van de omvang van de aanvoer vanuit de Nederlandse
rivieren (zie tekstkader).
Over de (primaire en secundaire) bronnen en effecten van
microplastics is wel steeds meer bekend, maar nader
onderzoek blijft nodig. Het is aannemelijk dat het aandeel
van microplastics in het zwerfvuil zal toenemen, als gevolg
van de afbraak van al aanwezig plastic zwerfvuil.

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

Vervuilende stoffen in vis en visproducten – D9
(vervuilende stoffen in vis en visproducten)
De huidige niveaus van vervuilende stoffen in vis en
vis­-producten overschrijden de normen van nationale en
internationale wetgeving niet [59]. Ook bij de initiële
beoordeling in 2012 was dat niet het geval. De desbe­
treffende normen zijn vastgesteld in de EG verordening
1881/2006 en de wijziging van deze verordening middels EG
verordening 396/2005 [60]). De gehalten van vervuilende
stoffen in vis en visproducten bevinden zich zelfs regelmatig
onder de analytische kwantificeringsgrens. De huidige
toestand voldoet daarmee nog steeds aan de goede
milieutoestand. De verwachting is dat dit in de komende
periode zo blijft.

Voor radioactieve stoffen in levensmiddelen zijn op
Europees niveau normen vastgelegd. Uit de OSPARbeoordeling blijkt dat de doses ver beneden de internationale normen liggen voor blootstelling van mensen aan
straling.
Bij ongewijzigd beleid zal Nederland in 2020 en daarna deze
toestand kunnen vasthouden. Daarom ligt er op het vlak
van vervuilende stoffen in vis en visproducten geen
aanvullende beleidsopgave.

>> Naar factsheets D9

Tabel 19		Vervuilende stoffen in vis en visproducten – D9 (vervuilende stoffen in vis en visproducten
Goede milieutoestand

Overkoepelend: de niveaus van vervuilende stoffen (waaronder
PAK’s, dioxinen en zware metalen) in vis en visproducten uit de
Noordzee overschrijden de in de EU verordening EG 1881/2006
vastgestelde maximumgehalten niet.

Huidige milieutoestand

Goede milieutoestand gehaald in 2012 en behouden.

Milieudoelen

•	D9T1: de gehalten van vervuilende stoffen in vis en visproducten die voldoen aan nationale en internationale wetgeving,
niet laten toenemen en zo mogelijk verder verlagen.

Maatregelen*

Wettelijke normering

Aanvullende beleidsopgave

Nee (bestaand beleid voldoet).

Indicatoren

• NL - Beoordeling volgens EG1881/2006

Zwerfvuil: rivierafval en microplastics
Vanwege het gebrek aan kennis om de goede milieu­
toestand exact te kunnen bepalen en vanuit de behoefte
om meer inzicht te krijgen in de effecten van zwerfvuil,
zijn de afgelopen periode verscheidene kennis­trajecten ingezet. Voor de onderwerpen rivierafval en
micro­plastics is daarbij grote vooruitgang geboekt.
Eerste veldonderzoeken (op basis van schoonmaak­acties
langs rivieroevers en verzamelen in rivieren) geven een
indicatie van de hoeveelheid zwerfafval in het
Nederlandse stroomgebied van de Rijn, Maas en Schelde
[59]. Het rivierafval bestaat vooral uit plastics. De
hoeveelheden macroplastics variëren van 10-100 m3 per
jaar voor de Maas en de Schelde tot 50-500 m3 voor de
Rijn. De hoeveelheden microplastics liggen gemiddeld
tussen de 10-100 deeltjes (circa 0,1 – 1 mg) per m3 rivier­
water (Maas en Rijn).
Er is steeds meer bekend over de bronnen van micro­
plastics en over de aanwezigheid en effecten van
microplastics in zee. Microplastics komen in zee doordat

kunststof zwerfvuil dat al in het mariene milieu aan­wezig
is, tot steeds kleinere deeltjes verbrokkelt en door emissies van microplastics naar water vanuit bronnen op het
land. Voorbeelden van bronnen zijn pellets, vezels van
kleding, autobanden, verf en toevoegde micro­plastics aan
cosmetica en schurende reinigings- en polijstmiddelen.
Er zijn aanwijzingen van potentiële risico’s voor zeedieren
en van overdracht binnen de voedselketen [62]. De
kamerbrief van de staatssecretaris van Infrastructuur en
Waterstaat over microplastics (juni 2018) benoemt de
maatregelen en acties om de emissies van microplastics te
reduceren.
Recent onderzoek toont aan dat microplastics in
wisselende hoeveelheden in alle compartimenten (water,
sediment, biota) van het mariene milieu worden aan­
getroffen [63]. Dit is een basis voor de ontwikkeling van
een (OSPAR)-indicator voor microplastics in sediment.
Er blijft wel meer onderzoek nodig naar de aanwezigheid
en de milieu­effecten van microplastics.

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

44 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 45

<

>

Het uitgangspunt van het kabinet is dat zwerfvuil sowieso
niet in de zee thuishoort. In 2012 zijn daarom voor 2020 een
reductiedoelstelling14 en een aanvullende beleidsopgave
voor zwerfvuil geformuleerd. Dit heeft geresulteerd in een
set KRM-maatregelen voor stranden, zeevaart, visserij,
stroomgebieden, educatie en bewustwording en specifieke
kunststofproducten. De uitvoering van deze maatregelen is
grotendeels in 2016 gestart. Daarnaast heeft OSPAR in 2014
het Regional Action Plan Marine Litter vastgesteld [64].

Kennisgebrek staat het exact bepalen van de goede
milieutoestand nog in de weg. Ook is er behoefte om een
eenduidige relatie te kunnen leggen tussen bronnen, de
goede milieutoestand, milieudoelen en maatregelen.
Om die redenen zijn de afgelopen periode verscheidene
kennistrajecten ingezet. Desondanks is nog steeds
aanvullend onderzoek nodig, vooral op het gebied van
rivierafval en microplastics. Daarnaast blijft internationale
samenwerking rond het zwerfvuilprobleem nodig.

Een belangrijke impuls voor het terugdringen van zwerfvuil
in zee komt vanuit het rijksbrede programma Circulaire
Economie [65]. Dit programma richt zich op het realiseren
van een economie gebaseerd op hergebruik van grondstoffen en energie. Het tegengaan van de wegwerpmentaliteit is
een van de onderwerpen van het programma. Ook het
voorstel van de Europese Commissie om bepaalde plastic
producten te verbieden en het herzieningsvoorstel voor de
Richtlijn Havenontvangstvoorzieningen zijn van belang.
Nederland zet wat dit laatste betreft in op verdere harmonisatie van de regelgeving en aanscherping van de
afgifteplicht.

De laatste jaren spoelen op de Nederlandse kust regelmatig
paraffine-achtige stoffen aan. Deze stoffen gaan deel
uitmaken van de reguliere strandafvalmonitoring. De
aanpak van paraffine en paraffine-achtige stoffen loopt via
IMO (aanscherping MARPOL annex II).

De monitoringgegevens en de beoordeling wijzen op een
afname van zwerfvuil in het Nederlands deel van de
Noordzee. Naar verwachting hebben het bestaande beleid,
de (voorgenomen) maatregelen en initiatieven vanuit de
maatschappij tot resultaat dat deze trend doorzet. Omdat er
geen twijfel is over de bijdrage van het ingezette beleid aan
een ontwikkeling naar de goede milieutoestand, maar de
effectiviteit en het tempo ervan nog moeilijk zijn aan te
tonen, wordt de aanvullende beleidsopgave uit 2012
voortgezet.

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Tabel 20 Toevoer van zwerfvuil – D10 (zwerfvuil)
Goede milieutoestand

Overkoepelend: de hoeveelheid zwerfvuil op zee neemt in de
loop van de tijd af.
•	D10C1 (strand): significante dalende trends in het totaal van
de meest voorkomende categorieën afval (die bijdragen aan
80 procent van de totale hoeveelheid afval) die op het strand
worden aangetroffen.
•	D10C1 (drijvend, korte termijn): een significant dalende trend
van het aantal noordse stormvogels met meer dan 0,1 gram
plastic deeltjes in de maag gedurende de afgelopen tien jaar.
•	D10C1 (zeebodem afval): significante afname van de
hoeveelheid afval op de zeebodem.
Overkoepelend: de hoeveelheid microafval op zee neemt op
lange termijn af.
•	Nog geen kwantitatieve omschrijving vanwege het ontbreken
van een indicator voor microplastics en bijbehorende baseline.
Overkoepelend: de hoeveelheid door zeedieren opgenomen afval
en microafval ligt op een niveau dat niet schadelijk is voor de
gezondheid van de desbetreffende soorten.
•	D10C3: zie D10C1.

>> Naar factsheets D10
Huidige milieutoestand

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald
(deels ook onbekend).

Milieudoelen

•	D10T1: op regionaal niveau toewerken naar kwantitatieve
(regionale) streefdoelen voor strandafval (bv. 30 procent
reductie) en plastic in magen van noordse stormvogels (10
procent van de vogels; OSPAR EcoQO).
•	D10T2: op regionaal Noordzeeniveau werken aan de
ontwikkeling van een indicator voor microplastics in sediment.

Maatregelen*

Agendering en bewustwording, cursuspakketten; schoonmaakacties
stranden; Green Deal Schone Stranden; aanpak Schone Maas, uitbreiding
naar andere stroomgebieden, ophaalregeling zwerfvuil; Green Deal
Scheepsafvalketen, implementatie EU Richtlijn havenontvangstvoorzieningen; lozingsverbod zeeschepen (MARPOL); Fishing for Litter (visserij);
Green Deal Visserij voor een Schone Zee; uitvoering afvalstoffenbeleid;
terugdringing gebruik plastic tassen en ballonnen; vermindering
microplastics in cosmetica en schoonmaakmiddelen.

Aanvullende beleidsopgave

Ja (aanvullend beleid uit 2012 continueren), en een kennisopgave
met betrekking tot rivierafval, microplastics en de effecten op het
mariene ecosysteem .

Indicatoren

•	OSPAR - Strandafval
•	OSPAR - Plastic in zeevogelmagen
•	OSPAR - Zeebodemafval
•	Voor microplastics nog niet ontwikkeld.

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

46 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 47

<

Toevoer van antropogeen geluid – D11 (toevoer
van energie)
Onderwatergeluid wordt onderscheiden in impulsgeluid
(zoals heien, seismiek en sonarsystemen) en continu geluid
(vooral scheepvaart en operationele windparken). Tijdens
het opstellen van de initiële beoordeling in 2012 was het
nog onduidelijk in hoeverre geluidsbelasting (zowel
impuls- als continu geluid) een probleem is en wat de
mogelijke cumulatieve effecten kunnen zijn. De afgelopen
jaren is grote vooruitgang geboekt op gebied van kennisontwikkeling en monitoring. Op basis daarvan zijn diverse
concrete maatregelen genomen. Bij de kennis­ontwikkeling
is intensief internationaal samengewerkt en Nederland
heeft een leidende rol gehad bij het ontwikkelen van de
Europese monitoring guidance voor onder­water­geluid [66].
Om meer inzicht te verkrijgen in impulsgeluid is in
OSPAR-verband een gezamenlijk impulsgeluidregister
opgezet. Een eerste analyse van de gegevens over 2015 laat
zien dat er in de tijd grote verschillen zijn in het aantal
bronnen en in hun ruimtelijke spreiding. Weliswaar
ontbreken nog meetgegevens over een langere periode,
maar het is al wel duidelijk dat de activiteiten van jaar tot
jaar sterk kunnen verschillen. Er is nog geen internationale
overeenstemming over de interpretatie van de gegevens en
beoordeling van de effecten van impulsgeluid op
ecosysteemniveau.
Uit nationaal onderzoek blijkt dat de bouw van nieuwe
wind­parken kan leiden tot een onaanvaardbare reductie van
de bruinvispopulatie [67]. De regulering is daarop aangepast. Door het stellen van voorwaarden in de kavelbesluiten
worden significante effecten op het ecosysteem voor­
komen. Om specifiek voor de bruinvissen het aantal
verstoringsdagen te beperken, zijn geluidsvoorschriften
opgenomen in de kavelbesluiten. Het ministerie van
Defensie heeft aanpassingen doorgevoerd in de wijze van
explosievenruiming. Internationaal afgestemde kwanti­
tatieve doelen ontbreken vooralsnog.
Naast bruinvissen zijn er andere, ecologisch of commercieel, belangrijke soorten waarbij effecten op zouden kunnen
treden. Bij het opstellen van de Mariene Strategie deel 1 in
2012 was er zorg over de mogelijke schadelijke effecten van
heien op vislarven. In het onderzoeksprogramma Wozep is
daarom uitgebreid onderzoek gedaan naar mogelijke
effecten van heien op larven van drie soorten vis: tong,
zeebaars en haring. Er is met name gekeken of er door het
heien letale effecten optreden. Bij geen van de drie
vissoorten is echter gebleken dat er verhoogde mortaliteit
optreedt door blootstelling aan heigeluid [68].
Ook op het gebied van continu onderwatergeluid is de

48 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

afgelopen jaren intensief internationaal samengewerkt.
Het resultaat hiervan is een OSPAR-monitoringstrategie en
-plan voor de Noordzee [69]. Op deze basis gaan de
komende periode zeven Noordzeelanden gegevens
verzamelen over de verspreiding en niveaus van continu
geluid. Dit gebeurt in het kader van het Interreg-project
Joint Monitoring Programme For Ambient Noise in the North Sea
(JOMOPANS), onder leiding van Rijkswaterstaat. Het streven
is om voor de volgende KRM-cyclus voldoende kennis te
hebben vergaard om te kunnen vaststellen of en zo ja, welke
maatregelen nodig zijn om continugeluid aan banden te
leggen.

Tabel 21		Toevoer van antropogeen geluid – D11 (toevoer van energie)

Vooralsnog lijkt dit alles voldoende om (in ieder geval voor
impulsgeluid) de goede milieutoestand in 2020 te halen.
Daarom is er geen aanvullende beleidsopgave geformuleerd. De Nederlandse en buitenlandse opgave voor het
realiseren van duurzame energiewinning én het voort­
schrijdend inzicht in de (cumulatieve) effecten van
impulsgeluid bij de aanleg van windparken, kunnen op
termijn alsnog leiden tot een aanvullende beleidsopgave.

Huidige milieutoestand

Toestand met betrekking tot impulsgeluid verbetert, maar goede
milieutoestand voor continugeluid is nog onbekend.

Milieudoelen

•	D11T1: het voortzetten van de aangescherpte regelgeving
omtrent de preventie van schadelijke effecten door
impulsgeluid.
•	D11T2: ontwikkelen van een limiet voor het aantal
verstorings­dagen op regionaal niveau (OSPAR).
•	D11T3: het opstarten van een internationaal monitoring­
programma voor continugeluid om het niveau en de
verspreiding van continugeluid in kaart te brengen.

Maatregelen*

Vergunningvereisten aanleg windparken; gedragscode explosievenruiming;
voorschriften sonargebruik Defensie; regelgeving seismisch onderzoek;
uitvoering IMO-richtlijnen onderwatergeluid scheepvaart.

Aanvullende beleidsopgave

Nee (bestaand beleid voldoet), wel een kennisopgave met
betrekking tot cumulatie en continu geluid.

Indicatoren

•	OSPAR - Impulsgeluid
•	OSPAR – Abundantie en verspreiding walvisachtigen

Bij de eerste windparken zijn al metingen uitgevoerd naar
het geluid tijdens de operationele fase. Uit dit onderzoek
[70] blijkt dat het continugeluid van operationele wind­
parken alleen op relatief korte afstand te meten is.
Verhoging van het geluidsniveau is daarom beperkt tot de
parken zelf. De gemeten geluidsniveaus worden vooralsnog
als laag beoordeeld. Uit monitoring in de Belgische
windparken blijkt dat er geen verschil is in het voorkomen
van de vissoorten van de zandige bodems binnen en buiten
de windparken [71]. Naarmate het areaal voor het opwekken
van windenergie groter wordt, moet rekening worden
gehouden met toename van de continu geluidsniveaus.
Dit is daarom onderdeel van het in 2018 gestarte
monitorings­programma JOMOPANS. Eventuele maatregelen voor het terugdringen van continugeluid veroorzaakt
door de scheepvaart lopen via de IMO. Nederland steunt
initiatieven in IMO-verband (zoals van Canada) om
scheepvaartgeluid te beperken.

>> Naar factsheets D11

Goede milieutoestand

Overkoepelend: ruimtelijke spreiding, tijdsduur en geluidsniveaus
van luide impulsbronnen zijn zodanig dat directe en indirecte
effecten van luid impulsgeluid niet de gunstige staat van
instandhouding van soorten in gevaar kan brengen.
•	D11C1: voor bruinvissen wordt reductie van populatiegrootte
voorkomen door het stellen van een limiet aan het aantal
bruinvisverstoringsdagen.
Overkoepelend: ruimtelijke spreiding, tijdsduur en niveaus van
achtergrondgeluid zijn zodanig dat ze niet de gunstige staat van
instandhouding van soorten in gevaar kunnen brengen.
•	D11C2: voor dit criterium is het nog niet mogelijk om
kwantitatieve omschrijvingen van de goede milieutoestand op
te stellen.

*Selectie uit het programma van maatregelen (2015).

Toevoer van andere vormen van energie
Andere vormen van energie betreffen licht (van platforms
en windturbines), elektromagnetische straling en warmtestraling. Criteria voor deze vormen van energie zijn er nog
niet en daarom zijn hiervoor nog geen goede milieutoestand en milieudoelen geformuleerd. Dat neemt niet weg
dat Nederland (vanuit het voorzorgbeginsel) bij vergunningverlening al wel rekening houdt met deze vormen van
energie. Binnen OSPAR zijn in 2015 (op initiatief van
Nederland) vrijwillige richtlijnen vastgesteld om de effecten
van verlichting door offshore-platforms op trekvogels te
verminderen [72]. Daarnaast kijkt Wozep ook naar de
effecten van elektromagnetische straling (van transport­
kabels vanaf windturbines) op het mariene milieu.

3.4.4 Activiteiten
De activiteiten die bijdragen aan de drukfactoren zijn
genoemd in hoofdstuk 2 en in bijlage III.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 49

<

4

	Primaire criteria moeten in principe worden gebruikt om
te zorgen voor samenhang tussen de lidstaten. Als
lidstaten besluiten om één of meer primaire criteria toch
niet te gebruiken, dienen zij dit te motiveren. Over het
gebruiken van de secundaire criteria mogen lidstaten zelf
beslissen. Bijvoorbeeld als de goede milieutoestand niet
te bereiken of te behouden is.

5

	https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/

6

	In de richtlijn zelf wordt de term ‘indicatoren’ alleen
gebruikt bij de milieudoelen (artikel 10 van de KRM).
De term indicator wordt echter ook gebruikt voor de
beoordelingen van de status van het mariene milieu
conform artikel 8 en 9 van de KRM. In paragraaf 3.3 en 3.4
zijn de indicatoren opgenomen die in de meeste gevallen
zowel voor de beoordeling van de milieutoestand (artikel
8/9), als de voortgang richting de milieudoelen (artikel 10)
kunnen worden gebruikt.

>

	Internationaal is de ambitie om op de langere termijn toe
te werken naar kwantitatieve (regionale) streefdoelen
voor strandafval (30 procent reductie) en plastic in magen
van noordse stormvogels (10 procent van de vogels;
OSPAR EcoQO). De wijze waarop een dergelijk doel kan
worden bereikt moet nader worden bepaald in samenloop met het EU-traject voor de Circulaire Economie en in
zorgvuldige afstemming met buurlanden.

14

S

H1

H2

H3

H4

H5

4	Overkoepelende
thema’s
4.1		 Inleiding

	Windenergie op zee ecologisch programma
(https://www.noordzeeloket.nl/functies-en-gebruik/
windenergie/ecologie/wind-zee-ecologisch/)

Het vorige hoofdstuk beschrijft de beoordeling van de
toestand van het mariene milieu aan de hand van de elf
descriptoren die de KRM heeft gedefinieerd. Nationaal en in
OSPAR-verband is afgesproken om hier nog een aantal
thematische beoordelingen aan toe te voegen, namelijk:
langetermijnontwikkelingen zoals klimaatverandering en
verzuring (paragraaf 4.2), cumulatieve effecten door
toenemende menselijke activiteiten (paragraaf 4.3), en het
realiseren van een netwerk van beschermde gebieden
(paragraaf 4.3). De genoemde thema’s zijn van grote invloed
op het toekomstig functioneren van het mariene eco­
systeem en zijn daarom onderdeel van de Mariene Strategie.

	International Council for the Exploration of the Sea
(http://www.ices.dk/Pages/default.aspx)

4.2		 Klimaatverandering en verzuring

7

8

	Maximum Sustainable Yield: de waarde blijft die behoort
bij een maximale duurzame oogst

9

	https://ec.europa.eu/energy/en/topics/infrastructure/
north-seas-energy-cooperation

10

	https://www.ospar.org/work-areas/bdc/ecaprha/
about-ecaprha

11

	BENTHIS onderzoekt de effecten van de visserij op het
bentische ecosysteem en biedt daarmee de wetenschappe­
lijk basis om de effecten van de huidige visserij te
beoordelen (www.benthis.eu).

12

13

 eltaplan Agrarisch Waterbeheer is een initiatief van LTO
D
Nederland, om een bijdrage te leveren aan de wateropgaven in agrarische gebieden en het realiseren van een
economisch sterke en duurzame landbouw (http://
agrarischwaterbeheer.nl/)

Het klimaat is altijd al aan verandering onderhevig geweest,
maar de laatste decennia is sprake van een complex aan
versnelde veranderingen, aangejaagd door de opwarming
van de aarde. Klimaatverandering kan via verschillende
wegen van invloed zijn op het ecosysteem van de Noordzee.
De drie belangrijkste effecten zijn:
• toename van de zeewatertemperatuur,
• stijging van de zeespiegel en
• verhoging van de CO2-opname door het zeewater
(verzuring).
De verwachte temperatuurstijging is afhankelijk van de
mate waarin mondiaal maatregelen worden genomen om
de CO2-emissie terug te dringen. Toch neemt ook bij
maximale inspanningen de gemiddelde (mondiale)
temperatuur toe met 1,5 tot 2 °C in 2100 [73]. De komende
decennia is daarom stijging van de watertemperatuur in de
Noordzee te verwachten. Hierdoor zal de samenstelling van
levensgemeenschappen wijzigen, met mogelijke gevolgen
voor de visserij en voor andere ecosysteemdiensten van de
Noordzee.
Wereldwijd is ook een stijging van het zeeniveau zichtbaar.
Directe effecten van de zeespiegelstijging zijn vooral te
verwachten in de ondiepste zones langs de kust. Platen die
nu nog droogvallen, kunnen op termijn bij laag water

50 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

B

korter of helemaal niet meer droogvallen. Als gevolg zullen
nest-, foerageer- en rustmogelijkheden voor wadvogels en
essentiële rust-, verhaar- en zoogmogelijkheden voor
zeehonden verminderen. De tot 2100 verwachte zeespiegelstijging aan de Nederlandse kust varieert, afhankelijk van
het gehanteerde klimaatscenario, van 25 cm tot 1 meter [74].
Verzuring van de zee is het verschijnsel dat de zuurgraad van
het zeewater steeds hoger wordt als gevolg van een grotere
opname in het zeewater van CO2 uit de atmosfeer.
Kustzeeën zoals de Noordzee verzuren sterker dan oceanen.
De Noordzee is in relatief korte tijd zuurder geworden
doordat de stijging van de watertemperatuur gepaard ging
met afname van de nutriëntenbelasting. In zeewater met
een verhoogde zuurgraad kost het organismen meer
energie om een schelp of kalkskelet te vormen. Die energie
kan niet meer worden gebruikt voor groei, voortplanting en
afweer. Uiteindelijk is zelfs aantasting van schelpen van
weekdieren mogelijk. Verdere verzuring van de Noordzee is
te verwachten.
In 2015 is op de klimaatconferentie in Parijs een bovengrens
van 2 °C opwarming ten opzichte van het pre-industriële
tijdperk vastgelegd, evenals het streven om de opwarming
beperkt te houden tot 1,5 °C [75]. Het is nu aan alle
nationale overheden om het beleid vast te leggen en
concreet uit te werken in maatregelen.
Het Nederlandse beleid is gericht op het verminderen van
de oorzaken van de klimaatverandering (mitigatie,
waar­onder vooral vermindering van emissies). Voor de
Noordzee en het gebruik daarvan betekent dit bijvoorbeeld
de bouw van windparken (energietransitie).
Daarnaast zet Nederland in op het zoveel mogelijk
voorkomen van negatieve effecten van de gevolgen van
klimaatverandering (adaptatie, bijvoorbeeld door maat­
regelen op het gebied van waterveiligheid). Voor de
Noordzee betekent dat mogelijk toename van de winning
van zand ten behoeve van kustsuppleties. Nederland
continueert vooralsnog het huidige suppletievolume van 12
miljoen m3 zand per jaar [5]. Op basis van het onderzoek en
monitoringprogramma ‘Kustgenese 2’ wordt rond 2020 een
besluit genomen over eventuele verhoging van het
suppletievolume [49].

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 51

<

Over de invloed van klimaatverandering is nog veel niet
bekend. Zo is het nog onduidelijk hoe bijvoorbeeld de
levensgemeenschappen van plankton, benthos, vissen,
zeevogels en zeezoogdieren zullen reageren. Voor het
constateren van veranderingen in deze levensgemeen­
schappen wordt gebruikgemaakt van het huidige
monitoringprogramma. Daarnaast draagt Nederland in
OSPAR-verband bij aan een effectieve monitoring van de
verzuring. Ook in het Nationale Kennis- en innovatie­
programma Water en Klimaat worden de gevolgen van
klimaatverandering (verzuring, temperatuurstijging) in
beeld gebracht.

4.3		 Cumulatieve effecten
De Noordzee wordt steeds intensiever gebruikt. Aanleg van
windparken, zandwinning, opsporing en winning van olie
en gas, scheepvaart, visserij, militaire activiteiten en
recreatie, vragen alle ruimte en zijn van invloed op het
mariene milieu. De afzonderlijke gevolgen van elk van deze
activiteiten zijn wellicht niet ernstig, maar dat kan bij een
stapeling (cumulatie) van effecten (in tijd en/of ruimte) wél
het geval zijn. Behalve directe effecten kan cumulatie ook
indirecte effecten op het ecosysteem hebben. Deze zijn vaak
niet toe te wijzen aan één activiteit, maar kunnen het
gevolg zijn van een complex samenspel van verschillende
oorzaak-effectrelaties.
Cumulatieve effecten in kaart brengen, is een complexe
aangelegenheid. Eén van de problemen is dat het zuidelijk
deel van de Noordzee al lange tijd intensief in gebruik is,
waardoor het ontbreekt aan voldoende gegevens voor een
goede referentiesituatie. In de afgelopen jaren is daarom,
zowel nationaal als internationaal, veel geïnvesteerd in
instrumenten om cumulatieve effecten te beschrijven of te
voorspellen. Recent lag daarbij de nadruk op toepassings­
gerichte methodieken, vooral met betrekking tot de
ontwikkeling van windparken op zee.
Nederland heeft voor de ontwikkeling van windparken op
zee het Kader Ecologie en Cumulatie (KEC) opgesteld [76]
[77]. Het KEC concentreert zich specifiek op de cumulatie
van effecten van windparken op zeezoogdieren (onder­
watergeluid), vogels en vleermuizen. Het KEC is beleids­
matig verankerd in de Beleidsnota Noordzee 2016-2021 en is
daarmee een verplicht instrument bij het aanwijzen van
gebieden voor windenergie en het opstellen van
kavebesluiten.

52 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

>

In OSPAR-verband is een overkoepelende/regionale
methodiek ontwikkeld voor het identificeren en beoordelen
van cumulatieve effecten (Cumulative Effects Assessment) [78].
Deze methodiek is nationaal gebruikt voor een integrale
cumulatieve effectbeoordeling (iCEA) van activiteiten op de
Noordzee, toegepast op de indicator zeezoogdieren [79].
Nederland zet de komende jaren het huidige beleid op het
gebied van cumulatieve effecten voort. Cumulatieve
effecten van nieuwe activiteiten en plannen zullen
onderdeel zijn van de vergunningverlening en de m.e.r.procedure. Daarnaast worden bovenstaande methodieken
verder ontwikkeld. Zo staat voor medio 2018 een grote
update van het KEC op de agenda. Nederland wil de
toepassingsgerichte aanpak van het KEC ook bij andere
sectoren aanwenden. Regionaal leeft de ambitie om in het
volgende OSPAR Quality Status Report in 2023 cumulatieve
effecten te beoordelen.
Naar aanleiding van het klimaatakkoord van Parijs hebben
de energieministers van de landen rond de Noordzee in juni
2016 een verklaring [80] opgesteld om te komen tot een
intensievere samenwerking bij de ontwikkeling van
windparken op zee. Ook in dit kader wordt een methodiek
ontwikkeld voor het omgaan met cumulatie van effecten
van duurzame energieopwekking op zee. Hierbij wordt
zoveel mogelijk aangesloten bij het KEC en de methode die
is ontwikkeld in OSPAR-verband.

4.4	Netwerk van beschermde
gebieden
In de Europese VR en HR is bepaald dat gebieden met
bijzondere ecologische waarden moeten worden
beschermd. Het doel is de duurzame bescherming van – in
Europees perspectief – belangrijke flora en fauna, waarvoor
een netwerk van natuurgebieden moet worden gerealiseerd. Het instellen van een samenhangend en representatief netwerk van beschermde gebieden op de zee is ook één
van de doelen van de KRM. Dit netwerk heeft een wisselwerking met, en is ondersteunend aan, het gehele
Noordzeegebied en andere beschermde gebieden.
Nederland sluit aan bij initiatieven in EU- en OSPARverband om de samenhang en representativiteit van
beschermde gebieden en de wijze van beheer te evalueren.

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Beschermde gebieden: wat, waarom en hoe?
Wat proberen we te beschermen?
Verschillende habitats, zoals riffen, zandbanken, slibrijke
bodems en alle daaraan geassocieerde soorten en levensgemeenschappen. Tevens zoveel mogelijk gradiënten
(overgangen) in diepte, abiotische factoren, soorten en
habitats die bij elkaar de biodiversiteit in de Noordzee
bepalen.
Waarom proberen we dat te beschermen?
Door menselijke activiteiten staat de biodiversiteit onder
druk en gaat de kwaliteit van gebieden achteruit. In de
Mariene Strategie gaat het er juist om het verlies aan biodiversiteit te stoppen en om te keren in de richting van
herstel.

Een eerste evaluatie van de status van beschermde
gebieden, het beheer en de monitoring, en een eerste
aanzet voor het beoordelen van ecologische coherentie is al
gedaan in de OSPAR Intermediate Assessment (2017). Samen
met buurlanden werkt Nederland aan het verder ontwikkelen van de methodologie om de ecologische coherentie van
beschermde gebieden beter te kunnen beoordelen.
Aspecten als connectiviteit, representativiteit en veerkracht
worden daarin meegenomen.
Langs de Nederlandse kust zijn de Voordelta (2000) en de
Noordzeekustzone (2009) aangewezen als VHR-gebied en de
Vlakte van de Raan (2010) als HR-gebied. Voor deze
gebieden zijn beheerplannen opgesteld [29] [30] [81], waarin
is aangegeven op welke manier activiteiten niet ten koste
gaan van de natuur of daarin zelfs mogelijk verbetering
kunnen brengen. Sinds 2012 zijn de Doggersbank (2016) en
de Klaverbank (2016), beide aangewezen als HR-gebied [82]
[83], en het Friese Front (2016) als VR-gebied [84]. Voor deze
gebieden worden in de komende periode beheerplannen
opgesteld. Internationale afstemming en besluitvorming
over de visserijbeperkende maatregelen loopt via de
Scheveningen Groep. De Noordzeelidstaten die hierin
verzameld zijn kunnen, op grond van artikel 11 uit het de
verordening voor het GVB, bij de Europese Commissie een
gezamenlijke aanbeveling doen voor het treffen van
visserijmaatregelen. De Europese Commissie is hiertoe
exclusief bevoegd.

Hoe willen we dat doen?
Door gebieden met voor de Noordzee kenmerkende
habitats en soorten te beschermen. Daarnaast door
middel van monitoring om te volgen hoe deze gebieden
zich ontwikkelen. Nederland heeft hiervoor de nationale
benthosindicator ontwikkeld. Deze is gebaseerd op meetgegevens van de afgelopen 30 jaar. Ook wordt gebruik
gemaakt van indicatoren die in ICES- en OSPAR-verband
zijn ontwikkeld.

Andere waardevolle gebieden in de Noordzee zijn (de
bodems van) het Friese Front, de Centrale Oestergronden en
de Bruine Bank. Voor een areaal van 2000 km2 van het Friese
Front en Centrale Oestergronden is in het kader van de KRM
de status ‘bodembeschermingsgebied’ voorgesteld. Het is
nog niet bekend wanneer de Europese Commissie hierover
een besluit neemt.
Het besluit over de mogelijke aanwijzing van de Bruine
Bank als Vogelrichtlijngebied wordt in de komende periode
genomen. Tot die tijd wordt de status van het gebied als
‘mogelijk ecologisch waardevol’ gehandhaafd.
Voor het kunnen volgen van habitatkwaliteit van de
beschermde gebieden is een monitoringprogramma voor
de lange termijn opgesteld. Daarmee kan ook de effecti­
viteit van de maatregelen worden beoordeeld en is vast te
stellen of de beheerdoelen worden bereikt.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 53

<

>

5	Conclusies en vervolg
5.1		 Inleiding
In de hoofdstukken 3 en 4 is voor alle descriptoren en de
overkoepelende thema’s de huidige milieutoestand in beeld
gebracht en bepaald of nog een aanvullende beleidsopgave
nodig is om op termijn de goede milieutoestand te kunnen
halen. Tevens zijn de kennisopgaven geïdentificeerd.
Paragraaf 5.1 beschrijft op hoofdlijnen de belangrijkste
conclusies die hieruit volgen. Op basis hiervan biedt
paragraaf 5.2 een aanzet voor de actualisatie van het
monitoringprogramma in 2020 (Mariene Strategie deel 2),
de actualisatie van het programma van maatregelen in 2021
(Mariene Strategie deel 3) en de daarbij behorende kennis­programmering. Tevens is in de conclusies aangegeven hoe
de geactualiseerde Mariene Strategie deel 1 doorwerkt in de
Strategische Agenda Noordzee 2030.

5.2		 Hoofdlijnen van de beoordeling
De milieutoestand in het Nederlandse deel van de Noordzee
verbetert en de gewenste goede milieutoestand komt steeds
dichterbij. Dit komt grotendeels overeen met de conclusies
die zijn getrokken in het kader van de OSPAR Intermediate
Assessment (zie tekstkader).
Net als in 2012 is voor de descriptoren ‘hydrografische
eigenschappen’ en ‘vervuilende stoffen in vis en vis­
producten’ de goede milieutoestand op het Nederlandse

deel van de Noordzee bereikt. Ook voor ‘niet-inheemse
soorten’ lijkt de goede milieutoestand inmiddels bereikt.
De huidige wet- en regelgeving borgt dat voor deze
descriptoren de goede milieutoestand ook in de toekomst
wordt behouden. Voor drie descriptoren ligt de goede
milieutoestand tussen 2020 en 2027 binnen handbereik.
Het gaat om ‘vervuilende stoffen’, ‘eutrofiëring’ en
‘onderwatergeluid’. Het huidige beleid moet dan wel
volledig worden uitgevoerd.
Met het aanwijzen van Natura 2000-gebieden, het opstellen
van beheerplannen en de voorgestelde bodem­
beschermingsmaatregelen vanuit de KRM, zijn belangrijke
stappen gezet ter bescherming van het mariene ecosysteem
(descriptoren ‘biodiversiteit’, ‘commerciële vissoorten’,
‘voedselwebben’ en ‘integriteit van de zeebodem’). Over het
algemeen verbetert de toestand van deze descriptoren,
behalve voor vogels, maar soms ontbreekt nog een
methode om dit goed te kunnen beoordelen. Ook is er nog
weinig inzicht in de cumulatie van negatieve effecten.
De beoordeling van de huidige toestand laat de eerste
positieve signalen zien van het GVB en het terugdringen van
zwerfvuil. De toestand van descriptoren ‘commerciële
vissoorten’ en ‘zwerfvuil’ is daardoor verbeterd. Het
ingezette (aanvullende) beleid en hieruit voortkomende
maatregelen lijken dus effect te hebben. Vooralsnog is er
geen verdere beleidsintensivering nodig.

Conclusies OSPAR Intermediate Assessment (2017)
1		
2		
3		
4		
5		
6
7		
8
9
10		
11		
12		

Eutrofiëring is nog steeds een probleem in sommige gebieden.
De concentraties van vervuilende stoffen gaan omlaag, maar er blijven zorgen.
Lozingen van offshore olie- en gasinstallaties zijn verminderd dankzij OSPAR-maatregelen.
Lozingen van radioactieve stoffen van de nucleaire sector zijn omlaaggegaan.
Zwerfvuil in zee is een probleem.
Een netwerk van internationaal beschermde gebieden op zee is opgezet en er komen steeds meer gebieden bij.
Bodemhabitats en de dieren die in de bodem leven, worden aangetast door bodemberoerende visserij.
Het gaat niet goed met de zeevogels.
In sommige gebieden zijn er tekenen van herstel van visgemeenschappen.
Signalen over zeezoogdieren zijn gemengd.
Internationale samenwerking is een vereiste voor verbetering van het zeemilieu.
Voor de beoordeling van biodiversiteit zijn veel nieuwe methodes ontwikkeld.

54 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

S

H1

H2

H3

H4

H5

5.3		 Doorwerking in het beleid
Bovenstaande conclusies werken als volgt door in het
monitoringprogramma (Mariene Strategie deel 2), het
programma van maatregelen (Mariene Strategie deel 3) en
de kennisprogrammering voor de KRM. Hierbij is een sterke
wisselwerking met de ontwikkeling van de Strategische
Agenda Noordzee 2030, als onderdeel van de Nationale
Omgevingsvisie (2019).

Monitoringprogramma
Het KRM-monitoringprogramma wordt indien nodig
(jaarlijks) bijgesteld aan de hand van nieuwe inzichten en
internationale afstemming in het kader van OSPAR en ICES.
Uiterlijk op 15 juli 2020 moet het monitoringprogramma
geheel zijn geactualiseerd. Voor een aantal onderwerpen
worden (nieuwe) beoordelingsmethoden ontwikkeld en
moeten mogelijk bijbehorende meetinspanningen worden
verricht. Dit geldt onder andere voor het mariene eco­
systeem, zwerfvuil en onderwatergeluid. Het ontwikkelen
van de beoordelingsmethoden in OSPAR-verband is
onderdeel van de kennisprogrammering.

Programma van maatregelen
Uiterlijk eind 2021 moet het programma van maatregelen
zijn geactualiseerd. Het vormt een bouwsteen voor de
beleidsagenda voor de periode tot 2030. Het huidige
programma uit 2015 zet naast het bestaande beleid (vanuit
KRW, VHR, GVB, IMO en OSPAR) in op aanvullende
maatregelen voor bodembescherming op het Friese Front
en de Centrale Oestergronden. Tevens zijn aanvullende
maatregelen opgenomen voor het terugdringen van
zwerfvuil, met een nadruk op vooral preventie in de
belangrijkste sectoren die een bron zijn van (micro)plastics.
De beoordeling van de huidige milieutoestand leidt niet tot
andere of aanvullende speerpunten voor de periode tot
2024. Het kabinet continueert daarom de bestaande
(aanvullende) beleidsopgaven. Aandachtspunten zijn de
effectiviteit van het bestaande beleid (onder andere voor
vogels), het realiseren van de opgave voor duurzame
energie op zee en de ontwikkeling van de Strategische
Agenda Noordzee 2030.

B

Prioriteiten voor de kennisprogrammering zijn:
• Cumulerende effecten van nieuwe windparken en andere
menselijke activiteiten op het ecosysteem. Voor wind­
parken zijn dat vooral de effecten op populaties van
zeevogels en de gevolgen van onderwatergeluid tijdens de
bouwfase voor populaties zeezoogdieren. Bij andere
activiteiten gaat het vooral om de effecten van de
(verplaatsing van) visserij op populaties van zeezoog­
dieren, haaien en roggen.
• Effecten (cumulatief ) van zandwinning en strand­
suppleties op het bodemleven.
• Mogelijkheden voor actief herstel van (verdwenen)
biogene riffen, zoals schelpenbanken, onder andere in
windparken.
• Het broedsucces van zeevogels en factoren die hierop van
invloed kunnen zijn.
• Beoordelingsmethoden voor benthische en pelagische
habitats.
• Relaties in het voedselweb in de Noordzee, gevormd door
een netwerk van zeebodemflora en fauna (benthos),
kleine en grote vissen en zeezoogdieren.
• Gevolgen van verzuring.
• De fosfaat-stikstofverhouding.
• Microplastics, koper, medicijnresten en andere
(opkomende) stoffen.
• Beoordelingskader voor samenhangend en representatief
netwerk van beschermde gebieden op zee.
Het kabinet wil met de kennisprogrammering maximaal
aansluiten op bestaande (inter)nationale onderzoeks­
programma’s (zoals EU-programma’s LIFE, Horizon 2020 en
Interreg). Op nationaal niveau is de Werkgroep Kennis
Noordzee (onderdeel van het IDON) opgericht voor
afstemming tussen de kennisprogrammering van de
betrokken departementen en de kennisinstellingen. Ook
het onderzoeksprogramma Wozep speelt een belangrijke
rol bij het invullen van de kennishiaten.
Resultaten van de kennisontwikkeling kunnen leiden tot
bijstelling van de beleidsopgaven. Dit wordt vervolgens
geagendeerd in kader van de Strategische Agenda Noordzee
2030.

Kennisprogrammering
Bij het actualiseren van de Mariene Strategie deel 1 is ook
een overzicht ontstaan van de kennishiaten. Het is van
belang om, voorafgaand aan de actualisatie van het
monitoringprogramma en het programma van maat­
regelen, de voornaamste kennishiaten in te vullen.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 55

<

	Bijlagen
I. Bronnen
		Onderstaande bronnen staan ook op www.noordzeeloket.nl
[1]		Europees Parlement, Richtlijn 2008/56/EG van het Europees Parlement en de Raad tot vaststelling van
een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten aanzien van het mariene
milieu (Kaderrichtlijn Mariene Strategie) (2008)
		http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2008:164:0019:0040:NL:PDF
[2]	Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee
2012-2020, Deel 1 (2012)
		
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2012/10/23/marienestrategie-voor-het-nederlandse-deel-van-de-noordzee-2012-2020-deel-1/lp-i-m-0000002645.pdf

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

[10]	Europees Parlement, Richtlijn 79/409/EEG van het Europese Parlement en de Raad tot vaststelling van
een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten aanzien van het behoud van de
vogelstand (Vogelrichtlijn) (1979)
		http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:31979L0409&from=NL
[11]	Europees Parlement, Richtlijn 92/43/EEG van het Europese Parlement en de Raad tot vaststelling van
een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten aanzien van de instandhouding
van de natuurlijke en wilde flora en fauna (Habitatrichtlijn) (1992)
http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:31992L0043&from=EN
[12]	OSPAR Commission, Het verdrag voor de bescherming van het mariene milieu van de noord-oost
Atlantische Oceaan (OSPAR verdrag) (1992).
http://wetten.overheid.nl/BWBV0001119/2011-10-28
[13]	Verdrag inzake biologische diversiteit (biodiversiteitsverdrag) (1993)
http://wetten.overheid.nl/BWBV0001136/1994-10-10
[14]	United Nations, Sustainable Development Goals, 17 goals to transform our world (2015)
http://www.un.org/sustainabledevelopment/

[3]	Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee
2012-2020, Deel 2 KRM Monitoringprogramma (2014)
		
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2014/09/16/deel-2-krmmonitoringprogramma/deel-2-krm-monitoringprogramma.pdf

[15]	European Commission, Article 12 Technical Assessment of the MSFD 2012 obligations. The Netherlands
(2014)
https://www.noordzeeloket.nl/publish/pages/122133/article_12_technical_assessment_of_the_
msfd_2012_obligations_the_netherlands_2014_5092.pdf

[4]	Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee
2012-2020, Deel 3 Programma van Maatregelen KRM (2015)
		
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/beleidsnota-s/2015/12/14/marienestrategie-voor-het-nederlandse-deel-van-de-noordzee-2012-2020-deel-3/mariene-strategie-voor-hetnederlandse-deel-van-de-noordzee-2012-2020-deel-3.pdf

[16]	Europese Commissie, Besluit 2017/848 van de commissie tot vaststelling van criteria en methodologische standaarden inzake de goede milieutoestand van mariene wateren en specificaties en gestandaardiseerde methoden voor monitoring en beoordeling, en tot intrekking van Besluit 2010/477/EU
https://publications.europa.eu/en/publication-detail/-/publication/
a7523a58-3b91-11e7-a08e-01aa75ed71a1/language-nl/format-PDFA1A

[5]	Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Beleidsnota Noordzee 2016-2021 (2015)
		
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/beleidsnota-s/2015/12/14/
beleidsnota-noordzee-2016-2021/nz-nl-beeldscherm.pdf

[17]	European Working Group on Economic Assessment, Economic and Social Analysis for the Initial
Assessment for the Marine Strategy Framework Directive: the Guidance document (2010)
https://circabc.europa.eu/sd/a/bdcafa98-1ede-4306-997e-ec2d991dcb6f/2.3b-%20ESA%20Guidance.doc

[6]	Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Nationaal Waterplan 2016-2021 (2015)
		
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/beleidsnota-s/2015/12/14/nationaalwaterplan-2016-2021/nwp-2016-2021.pdf

[18]	OSPAR Commission, OSPAR Science Agenda (2014)
https://www.ospar.org/documents?v=7358

[7] OSPAR Commission, Intermediate Assessment 2017 (2017)
		https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017
[8]	Europees Parlement, Verordening (EU) nr. 1380/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 11
december 2013 inzake het gemeenschappelijk visserijbeleid, tot wijziging van Verordeningen (EG) nr.
1954/2003 en (EG) nr. 1224/2009 van de Raad en tot intrekking van Verordeningen (EG) nr. 2371/2002 en
(EG) nr. 639/2004 van de Raad en Besluit 2004/585/EG van de Raad (2013)
		http://eur-lex.europa.eu/legal-content/nl/TXT/PDF/?uri=CELEX:02013R1380-20140101
[9]	Europees Parlement, Richtlijn 2000/60/EG van het Europese Parlement en de Raad tot vaststelling van
een kader voor communautaire maatregelen betreffende het beleid ten aanzien van water
(Kaderrichtlijn Water) (2000)
		
http://eur-lex.europa.eu/resource.html?uri=cellar:5c835afb-2ec6-4577-bdf8-756d3d694eeb.0005.02/
DOC_1&format=PDF

56 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

[19]	Overlegorgaan Infrastructuur en Milieu, Schriftelijke reacties OIM op consultatie Mariene Strategie
deel 1 (2017)
http://ledendomein.platformparticipatie.nl/onderwerpen/kaderrichtlijnmarienestrategie/default.aspx
[20]	Staatsblad nr. 330, Besluit van 23 augustus 2010, houdende wijziging van het Waterbesluit in verband
met de implementatie en de uitvoering van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (2010)
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2010-330.html
[21]	Wageningen Marine Research, Soortenlijst Nederlandse Noordzee (2016)
http://edepot.wur.nl/401117
[22]	European Topic Centre on Biological Diversity, Revising the marine section of the EUNIS Habitat
classification — Report of a workshop held at the European Topic Centre on Biological Diversity (2016)
https://bd.eionet.europa.eu/Reports/ETCBDTechnicalWorkingpapers/PDF/Revising_marine_section_
EUNIS_Hab_classification.pdf

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 57

<

[23]	Centraal Bureau voor de Statistiek, Economic description of the Dutch North Sea and coast: 2005, 2010
and 2014 (2017)
https://www.cbs.nl/-/media/_pdf/2017/22/170530%20economic-description-of-the-dutch-north-seaand-coast-2005-2010-2014.pdf
[24]	Wageningen Economic Research, The cost of degradation of the Dutch North Sea environment : a study
into the costs of avoiding degradation and the applicability of the Ecosystem Services approach (2018)
		http://edepot.wur.nl/432050
[25]	Planbureau voor de Leefomgeving, De toekomst van de Noordzee, De Noordzee in 2030 en 2050: een
scenariostudie (2018)
http://www.pbl.nl/sites/default/files/cms/publicaties/pbl-2018-toekomst-van-de-noordzee-2728.pdf
[26]	Kabinet Rutte III, Vertrouwen in de toekomst, Regeerakkoord 2017-2021, VVD, CDA, D66 en
ChristenUnie (2017)
https://www.kabinetsformatie2017.nl/binaries/kabinetsformatie/documenten/publicaties/2017/10/10/
regeerakkoord-vertrouwen-in-de-toekomst/Regeerakkoord+2017-2021.pdf
[27]	Ministerie van Economische Zaken, Routekaart windenergie op zee 2030 (2018)
		https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/kamerstukken/2018/03/27/
kamerbrief-routekaart-windenergie-op-zee-2030/kamerbrief-routekaart-windenergie-op-zee-2030.pdf
[28] Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Openstelling bestaande windparken (2018)
		https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/kamerstukken/2018/03/14/
kamerbrief-over-openstelling-windparken-op-zee-voor-doorvaart/kamerbrief-over-openstelling-windparken-op-zee-voor-doorvaart.pdf.
[29]	Rijkswaterstaat, Beheerplan Voordelta 2015-2021 (2016)
http://www.rwsnatura2000.nl/Gebieden/VD_Voordelta/VD_Documenten/HandlerDownloadFiles.
ashx?idnv=593295
[30]	Rijkswaterstaat, Beheerplan Noordzeekustzone 2016-2022 (2016)
http://www.rwsnatura2000.nl/Gebieden/noordzeekustzone/NZKZ_Documenten/
HandlerDownloadFiles.ashx?idnv=673431
[31]	Ministerie van Economische Zaken, KRM-haaienactieplan 2015-2020 (2016)
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/blg-747082.pdf
[32]	Alterra Wageningen, Habitatrichtlijnsoorten in Natura 2000-gebieden. Beoordeling van populatie,
leefgebied en isolatie in de Standard Data Forms (SDFs). (2014)
http://edepot.wur.nl/314181
[33]	IMARES Wageningen UR, Toestand vis en visserij in de Zoete Rijkswateren: 2014. Deel I: Trends van de
visbestanden, vangsten en ecologische kwaliteit ratio’s (2015)
http://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/389210
[34]	Hammond, P.S., et al., Distribution and abundance of the harbor porpoise and other small cetaceans
in the North Sea and adjacent waters (2002)
http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1365-2664.2002.00713.x/full
[35]	SCANS–II, Small Cetaceans in the European Atlantic and North Sea (SCANS -II). Final Report (2006)
http://biology.st-andrews.ac.uk/scans2/documents/final/SCANS-II_final_report.pdf

58 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

[36]	SCANS-III, Estimates of cetacean abundance in European Atlantic waters in summer 2016 from the SCANS –III aerial
and shipboard surveys (2017)
https://synergy.st-andrews.ac.uk/scans3/files/2017/05/SCANS-III-design-based-estimates-2017-05-12-final-revised.pdf
[37]	Koninklijk Nederlands Instituut voor onderzoek van de Zee, Conservation plan for the Harbour Porpoise Phocoena
phocoena in The Netherlands: towards a favourable conservation status (2011) https://www.rijksoverheid.nl/binaries/
rijksoverheid/documenten/rapporten/2011/11/23/
bruinvisbeschermingsplan-conservation-plan-for-the-harbour-porpoise-phocoena-phocoena-in-the-netherlandstowards-a-favourable-c/bruinvisbeschermingsplan-conservation-plan-for-the-harbourporpoise-phocoena-phocoena-in-the-netherlands-towards-a-favourable-conservation-status.pdf
[38]	Ecoauthor, Benthische Indicator Soorten Index (BISI): Ontwikkelingsproces en beschrijving van de Nationale Benthos
Indicator Noordzee inclusief protocol voor toepassing (2017)
http://ecoauthor.net/wp-content/uploads/2017/10/Eindrapport-Benthos-Indicator-Noordzee-v260917.pdf
[39] Ecoauthor, T0 beoordeling kwaliteitstoestand NCP op basis van de Benthische Indicator Soorten Index (BISI) (2018)
[40]	GiMaRIS, Uitheemse mariene soorten in Nederland (2017)
https://www.noordzeeloket.nl/publish/pages/138275/uitheemse_mariene_soorten_in_nederland.pdf
[41]	Internationale Maritieme Organisatie, Internationaal Verdrag voor de controle en het beheer van ballastwater en
sedimenten van schepen (2004)
http://wetten.overheid.nl/BWBV0003219/2017-09-08
[42]	Europees Parlement, Richtlijn 2006/7/EG van het Europees Parlement en de Raad van 15 februari 2006 betreffende het
beheer van de zwemwaterkwaliteit en tot intrekking van Richtlijn 76/160/EEG (Zwemwaterrichtlijn) (2006)
http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32006L0007&from=NL
[43]	Ministerie van Economische Zaken, Beleidsregels van de Staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie van 6 juni 2012, nr. 267278, houdende vaststelling van beleidsregels inzake schelpdierverplaatsingen (2012)
https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2012-12068.html
[44]	ICES Stock Database, Extraction date: 2017/02/22 of all stocks 2016. ICES, Copenhagen
http://ices.dk/marine-data/tools/Pages/stock-assessment-graphs.aspx
[45]	ICES, EU request to provide guidance on operational methods for the evaluation of the MSFD criterion D3C3 (2016)
https://www.ices.dk/sites/pub/Publication%20Reports/Advice/2016/Special_Requests/EU_Guidance_on_MSFD_
criterion_33.pdf
[46]	Ministerie van Economische Zaken, Noordzeevisserij Akkoord 2017 (VIBEG 2) (2017)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2017/06/09/noordzeekustvisserijakkoord/
noordzeekustvisserijakkoord.pdf
[47]	ICES, EU request on indicators of the pressure and impact of bottom-contacting fishing gear on the seabed, and of
trade-offs in the catch and the value of landings (2017)
https://www.ices.dk/sites/pub/Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf
[48]	Grontmij, MER winning suppletiezand Noordzee 2013 t/m 2017, hoofdrapport (2012)
https://www.noordzeeloket.nl/publish/pages/122825/mer_winning_suppletiezand_noordzee_2013_-_2017_
hoofdrapport_3260.pdf
[49]	Deltaprogramma 2015. Werk aan de delta. De beslissingen om Nederland veilig en leefbaar te houden (2015)
https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2014/09/16/deltaprogramma-2015-nederland-veilig-en-leefbaarin-de-21e-eeuw

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 59

<

>

[50]	Havenbedrijf Rotterdam, Maasvlakte 2, Monitor (2012)
https://www.maasvlakte2.com/uploads/maasvlakte_2_monitor_2012.pdf
[51]	Ministerie Infrastructuur en Milieu, Stroomgebiedbeheerplan Rijn 2016-2021 (2015)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/beleidsnota-s/2015/12/14/
stroomgebiedbeheerplan-rijn-2016-2021/stroomgebiedbeheerplan-rijn-2016-2021.pdf
[52]	Ministerie Infrastructuur en Milieu, Stroomgebiedbeheerplan Maas 2016-2021 (2015)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/beleidsnota-s/2015/12/14/stroomgebiedbeheerplanmaas-2016-2021/stroomgebiedbeheerplan-maas-2016-2021.pdf
[53]	Ministerie Infrastructuur en Milieu, Stroomgebiedbeheerplan Schelde 2016-2021 (2015)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/beleidsnota-s/2015/12/14/stroomgebiedbeheerplanschelde-2016-2021/stroomgebiedbeheerplan-schelde-2016-2021.pdf
[54]	Ministerie Infrastructuur en Milieu, Stroomgebiedbeheerplan Eems 2016-2021 (2015)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/beleidsnota-s/2015/12/14/stroomgebiedbeheerplaneems-2016-2021/stroomgebiedbeheerplan-eems-2016-2021.pdf

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

[63]	Leslie, H.A., et al., Microplastics en route: Field measurements in the Dutch river delta and Amsterdam canals,
wastewater treatment plants, North Sea sediments and biota (2017)
https://ac.els-cdn.com/S0160412017301654/1-s2.0-S0160412017301654-main.pdf?_tid=77d88556-e0c3-11e7-a51800000aacb361&acdnat=1513251759_29b94a2d2d977c40171ab7bf1b790c7d
[64]	OSPAR Commission, Regional Action Plan Marine Litter (2014)
https://www.ospar.org/documents?v=34422
[65]	Ministerie van Infrastructuur en Milieu, Nederland circulair in 2050, Rijksbreed programma Circulaire Economie (2016)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2016/09/14/bijlage-1-nederland-circulairin-2050/bijlage-1-nederland-circulair-in-2050.pdf
[66]	EU Technical Subgroup on Underwater Noise, Monitoring guidance for Underwater Noise in European Seas, Part II:
Monitoring Guidance Specifications, guidance document within the Common Implementation Strategy for the Marine
Strategy Framework Directive (2014)
https://ec.europa.eu/jrc/sites/jrcsh/files/lb-na-26557-en-n.pdf
[67] TNO, Cumulatieve effecten van impulsief onderwatergeluid op zeezoogdieren (2015)

[55]	Intentieverklaring Delta-aanpak Waterkwaliteit en Zoetwater tussen overheden, maatschappelijke organisaties en
kennisinstituten (2016)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2016/11/07/intentieverklaring-deltaaanpak-waterkwaliteit-en-zoetwater-tussen-overheden-maatschappelijke-organisaties-en-kennisinstituten/
intentieverklaring-delta-aanpak-waterkwaliteit-en-zoetwater-tussen-overheden-maatschappelijke-organisaties-enkennisinstituten.pdf
[56]	Ministerie van Economische Zaken, Ontwerp Zesde Nederlandse actieprogramma betreffende de Nitraatrichtlijn
(2018-2021) (2017)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2017/10/13/ontwerp-6e-apnitraatrichtlijn-voor-publieksconsultatie/12102017+ontwerp+6e+AP+Nitraatrichtlijn+voor+publieksconsultatie.pdf
[57]	Bonn Agreement, Bonn Agreement Aerial Surveillance Programme, Annual report on aerial surveillance for 2016 (2016)
https://www.bonnagreement.org/site/assets/files/3949/2016_report_on_aerial_surveillance.pdf
[58]	Internationale Maritieme Organisatie, Internationaal Verdrag ter voorkoming van verontreiniging door schepen
(MARPOL), 1973, zoals gewijzigd door het Protocol van 1978 (1978)
http://wetten.overheid.nl/BWBV0003241/2017-09-01
[59]	Wageningen University & Research, Monitoring dioxines, PCB’s en vlamvertragers in agrarische producten (2008-2016)
https://www.wur.nl/nl/Expertises-Dienstverlening/Onderzoeksinstituten/RIKILT/Expertisegebieden/Stoffen-meten-enopsporen/Contaminanten/Dioxine-analyses/Monitoring-dioxines-PCBs-en-vlamvertragers-in-agrarischeproducten.html
[60]	Europees Parlement, Verordening (EG) nr. 1881/2006 van de Commissie van 19 december 2006 tot vaststelling van de
maximumgehalten aan bepaalde verontreinigingen in levensmiddelen (2006)
http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/ALL/?uri=CELEX%3A32006R1881
[61]	Deltares, Summary report Plastic litter in Rhine, Meuse and Scheldt, contribution to plastic litter in the North Sea
(2013)
http://www.kenniswijzerzwerfafval.nl/download_document/570
[62]	GESAMP, Sources, occurrence and effects in marine environment; a global assessment (2015)
http://ec.europa.eu/environment/marine/good-environmental-status/descriptor-10/pdf/
GESAMP_microplastics%20full%20study.pdf

60 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

[68] IMARES, Effect of pile-driving sounds on the survival of larval fish (2014)
		
https://www.noordzeeloket.nl/functies-en-gebruik/windenergie/ecologie/vervolg-uitvoering/@166852/
effect-pile-driving/
[69] IMARES, Underwater acoustic noise characteristics of the OWEZ wind farm operation (2014)
		http://www.noordzeewind.nl/?attachment_id=1684
[70]	RBINS, Environmental impacts of offshore wind farms in the Belgian part of the North Sea: Learning form the past to
optimize future monitoring programmes (2013
		http://odnature.naturalsciences.be/downloads/winmonbe2013/winmonbe_report.pdf
[71]	OSPAR Commission, Monitoring Guidance for Underwater Noise in European Seas, A guidance document within the
Common Implementation Strategy for the Marine Strategy Framework Directive (2014)
https://www.ospar.org/documents?v=33031
[72]	OSPAR Commission, Guidelines to reduce the impact of offshore installations lighting on birds in the OSPAR maritime
area. OSPAR Agreement 2015-08 (2015)
https://www.noordzeeloket.nl/publish/pages/122749/guidelines_to_reduce_the_impact_of_offshore_installations_
		lighting_on_birds_in_the_ospar_maritime_ar.pdf
[73]	Intergovernmental Panel on Climate Change, Climate Change 2013. The Physical Science Basis. Working Group I
Contribution to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (2013)
http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_ALL_FINAL.pdf
[74] KNMI, KNMI’14-klimaatscenario’s voor Nederland. Leidraad voor professionals in klimaatadaptatie (2015)
		http://www.klimaatscenarios.nl/images/Brochure_KNMI14_NL.pdf
[75] Paris Agreement, COP21 (2015) https://unfccc.int/resource/docs/2015/cop21/eng/l09r01.pdf
[76]	Rijkswaterstaat, Kader Ecologie en Cumulatie t.b.v. uitrol windenergie op zee. Deelrapport A: methodebeschrijving.
Update 2016. Versie 2.0. In opdracht van het ministerie van Economische Zaken (2016)
https://www.noordzeeloket.nl/images/Kader%20ecologie%20en%20cumulatie%20t.b.v.%20uitrol%20Windenergie%20
op%20zee%20Deelrapport%20A%20-%20Methodebeschrijving%20-%20Update%202016%20Hfdst%201.5%20en%20
5.6_5072.pdf

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 61

<

>

[77]	Rijkswaterstaat, Kader Ecologie en Cumulatie t.b.v. uitrol windenergie op zee. Deelrapport B: Beschrijving en
beoordeling van cumulatieve effecten bij uitvoering van de Routekaart Windenergie op zee. Update 2016. Versie 2.0.
In opdracht van het ministerie van Economische Zaken (2016)
https://www.noordzeeloket.nl/images/Kader%20ecologie%20en%20cumulatie%20t.b.v.%20uitrol%20Windenergie
%20op%20zee%20Deelrapport%20A%20-%20Beschrijving%20en%20beoordeling%20van%20cumulatieve%20%20
Routekaart%20WoZ%20-%20V.2.0%2026%20mei%202016_5073.pdf
[78]	OSPAR, Ecosystem Assessment Outlook - Developing an Approach to cumulative effects assessment for the QSR (2017)
https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/chapter-6-ecosystem-assessment-outlookdeveloping-approach-cumul/
[79]	Wageningen Marine Research, Cumulative Effects Assessment: Proof of Concept Marine mammals (2017)
http://edepot.wur.nl/403893
[80]	Political Declaration on energy cooperation between the North Seas Countries (2016)
https://ec.europa.eu/energy/sites/ener/files/documents/Political%20Declaration%20on%20Energy%20
Cooperation%20between%20the%20North%20Seas%20Countries%20FINAL.pdf
[81]	Rijkswaterstaat, Beheerplan Vlakte van de Raan 2016-2022 (2016)
http://www.rwsnatura2000.nl/Gebieden/VvdR_Vlakte+van+de+Raan/VvdR_Documenten/
HandlerDownloadFiles.ashx?idnv=593304
[82]	Ministerie van Economische Zaken, Aanwijzingsbesluit Natura 2000-gebied Doggersbank (2016)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/besluiten/2015/09/21/aanwijzingsbesluitnatura-2000-gebied-klaverbank/aanwijzingsbesluit-natura-2000-gebied-klaverbank.pdf
[83]	Ministerie van Economische Zaken, Aanwijzingsbesluit Natura 2000-gebied Klaverbank (2016)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/besluiten/2015/09/21/aanwijzingsbesluit-natura2000-gebied-klaverbank/aanwijzingsbesluit-natura-2000-gebied-klaverbank.pdf
[84]	Ministerie van Economische Zaken, Aanwijzingsbesluit Natura 2000-gebied Friese Front (2016)
https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/besluiten/2015/09/21/aanwijzingsbesluit-natura2000-gebied-friese-front/aanwijzingsbesluit-natura-2000-gebied-friese-front.pdf

62 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

II.		 Afkortingen
ASCOBANS
Agreement on the Conservation of Small Cetaceans of the Baltic and Nord Seas
CBD		Convention on Biological Diversity (Biodiversiteitsverdrag)
CBS
Centraal Bureau voor de Statistiek
Europese Commissie
EC
EcoQO
Ecological Quality Objective (ecologische kwaliteitstreefwaarde binnen OSPAR)
EEZ
Exclusieve Economische Zone
EG
Europese Gemeenschap
EU
Europese Unie
EUNIS
European Nature Information System
EZK
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
GMT
Goede Milieutoestand
GVB
Gemeenschappelijk Visserijbeleid
HELCOM	Helsinki Commissie; beheert de Convention on the Protection of the Marine Environment of the Baltic
Sea Area
HOV
Havenontvangstvoorziening
HR
Habitatrichtlijn
Initiële Beoordeling
IB
ICES
International Council for the Exploration of the Sea
IDON
Interdepartementaal Directeurenoverleg Noordzee
IenW
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
IMO
International Maritime Organisation
Kaderrichtlijn Mariene Strategie
KRM
KRW
Kaderrichtlijn Water
LNV
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
MARPOL
International Convention For the Prevention of Pollution from Ships
MER/m.e.r.
Milieueffectrapport / milieueffectrapportage (de procedure)
Maximum Sustainable Yield (maximale duurzame oogst)
MSY
Nationaal Waterplan 2016-2021
NWP
NCP
Nationaal Continentaal Plat
OSPAR(-verdrag)	Verdag inzake de bescherming van het mariene milieu in het noordoostelijk deel van de Atlantische
Oceaan
OIM
Overleg Infrastructuur en Milieu
PAKs
Polycyclische aromatische koolwaterstoffen
PBDE’s
Polygebromeerde difenylether
PBL
Planbureau voor de Leefomgeving
PCB’s
Polychloorbifenyl
RIVM
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
SCANS
Small Cetaceans in the European Atlantic and North Sea
TBT
Tributyltin
VHR
Vogel- en Habitatrichtlijn
VR
Vogelrichtlijn
WER
Wageningen Economic Research
WMR
Wageningen Marine Research

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 63

<

>

III. KRM artikel 8, 9 en 10
Artikel 8, 9 en 10 van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (richtlijn 2008/56/EG).

Artikel 8 Beoordeling
1.		De lidstaten voeren voor elke mariene regio of subregio een initiële beoordeling van hun mariene wateren uit,
rekening houdend met eventueel beschikbare gegevens en die het volgende omvat:
		 a) 	een analyse van de essentiële kenmerken en eigenschappen en de huidige milieutoestand van die wateren, die
gebaseerd is op de in tabel 1 van bijlage III opgenomen indicatieve lijst van elementen, en betrekking heeft op de
fysisch-chemische kenmerken, de habitattypes, de biologische componenten en de hydromorfologie;
		 b)		een analyse van de overheersende belastende en beïnvloedende factoren, met inbegrip van menselijke
activiteiten, die inwerken op de milieutoestand van die wateren, die:
				 i)		gebaseerd is op de in tabel 2 van bijlage III opgenomen indicatieve lijst van elementen, en betrekking heeft
op de kwalitatieve en kwantitatieve mix van diverse belastende factoren alsmede op waarneembare trends;
				 ii)		betrekking heeft op de belangrijkste cumulatieve en synergetische effecten, en
				 iii)	rekening houdt met de desbetreffende beoordelingen die krachtens de vigerende communautaire wetgeving
zijn uitgevoerd;
		 c)		een economische en sociale analyse van het gebruik van die wateren en de aan de aantasting van het mariene
milieu verbonden kosten.
2. 		Bij de in lid 1 bedoelde analyses wordt rekening gehouden met elementen in verband met de kustwateren, overgangswateren en territoriale wateren die onder de desbetreffende bepalingen van bestaande communautaire wetgeving, met
name Richtlijn 2000/60/EG, vallen. Tevens wordt rekening gehouden met andere relevante beoordelingen, die ook als
basis kunnen dienen, zoals de beoordelingen die gezamenlijk in het kader van de regionale zeeverdragen zijn
uitgevoerd, zodat een allesomvattende beoordeling van de toestand van het mariene milieu wordt verkregen.
3. 		Bij de voorbereiding van de in lid 1 bedoelde beoordelingen stellen de lidstaten door middel van de ingevolge de
artikelen 5 en 6 bedoelde coördinatie alles in het werk om ervoor te zorgen dat:
		 a) de beoordelingsmethodes consistent zijn over de mariene regio of subregio;
		 b) rekening wordt gehouden met grensoverschrijdende invloeden en kenmerken.

S

H1

H2

H3

H4

H5

Artikel 10 Vaststelling van milieudoelen
1.		Op basis van de initiële beoordeling overeenkomstig artikel 8, lid 1, stellen de lidstaten voor elke mariene regio of
subregio een uitvoerige reeks milieudoelen en bijbehorende indicatoren vast voor hun mariene wateren, teneinde de
voortgang op weg naar het bereiken van een goede milieutoestand in het mariene milieu te begeleiden, rekening
houdend met de in tabel 2 van bijlage III opgenomen lijsten van belastende en beïnvloedende factoren en met de in
bijlage IV opgenomen indicatieve kenmerken. Bij het afleiden van die doelen en indicatoren houden de lidstaten
rekening met de ononderbroken toepassing van de ter zake dienende bestaande milieudoelen die op nationaal,
communautair of internationaal niveau met betrekking tot dezelfde wateren zijn vastgesteld, waarbij zij ervoor zorgen
dat deze doelen onderling verenigbaar zijn en dat er voor zover mogelijk ook rekening wordt gehouden met relevante
grensoverschrijdende effecten en kenmerken.
2. 		 De lidstaten brengen de milieudoelen uiterlijk drie maanden na de vaststelling ervan ter kennis van de Commissie.

IV.		 KRM descriptoren en criteria
Tabel 22		Overzicht van alle descriptoren en bijbehorende criteria uit het commissiebesluit 2017/848.
Descriptor
D1

De biologische diversiteit wordt behouden.
De kwaliteit en het voorkomen van habitats
en de verspreiding en dichtheid van soorten
zijn in overeenstemming met de heersende
fysiografische, geografische en
klimatologische omstandigheden.

Criteria

Primair/
secundair

D1C1

Het sterftecijfer per soort als gevolg van
incidentele bijvangst is lager dan het niveau
waarop de soort wordt bedreigd, zodat de
levensvatbaarheid van de soort op lange
termijn is gegarandeerd.

Primair

D1C2

De populatiedichtheid van de soort wordt
niet geschaad door antropogene belastingen,
zodat de levensvatbaarheid van de soort op
lange termijn is gegarandeerd.

Primair

D1C3

De demografische kenmerken van de
populatie (bv. omvang van het lichaam of
leeftijdsstructuur, genderratio, vruchtbaarheid en overlevingscijfers) van de soorten
duiden op een gezonde populatie die niet
wordt geschaad door antropogene
belastingen.

Primair voor
commercieel
geëxploiteerde
soorten vis en
koppotigen en
secundair voor
andere soorten:

D1C4

Het verspreidingsgebied en, indien van
toepassing, het verspreidingspatroon van de
soorten is in overeenstemming met de
heersende fysiografische, geografische en
klimatologische omstandigheden.

Primair voor de
soorten die onder
de bijlagen II, IV of
V bij Richtlijn
92/43/EEG vallen
en secundair voor
andere soorten:

D1C5

De omvang en toestand van de habitat van
de soort zijn geschikt voor de ondersteuning
van de verschillende fasen van de levenscyclus van de soort.

Primair voor de
soorten die onder
de bijlagen II, IV en
V bij Richtlijn
92/43/EEG vallen
en secundair voor
andere soorten:

D1C6

De toestand van het habitattype, met
inbegrip van de biotische en abiotische
structuur en de functies ervan (bv. de
kenmerkende soortensamenstelling ervan en
hun relatieve dichtheid, het niet-voorkomen
van bijzonder gevoelige of kwetsbare
soorten of soorten die een essentiële functie
hebben, de groottesamenstelling van
soorten), wordt geen schade berokkend door
antropogene belastingen.

Primair

Artikel 9 Omschrijving van de goede milieutoestand
1. 		Voor elke betrokken mariene regio of subregio stellen de lidstaten in het licht van de initiële beoordeling
overeen­komstig artikel 8, lid 1, voor de mariene wateren een reeks kenmerken van een goede milieutoestand vast op
basis van de in bijlage I bedoelde kwalitatief beschrijvende elementen. De lidstaten houden rekening met de in tabel 1
van bijlage III genoemde indicatieve lijsten van elementen en in het bijzonder met de fysische en chemische
kenmerken, de habitattypes, de biologische kenmerken en de hydromorfologie. De lidstaten houden tevens rekening
met de belastende of beïnvloedende factoren van menselijke activiteiten in elke mariene regio of subregio, waarbij
wordt gekeken naar de indicatieve lijsten die zijn opgenomen in tabel 2 van bijlage III.
2. 		De lidstaten stellen de Commissie in kennis van de beoordeling overeenkomstig artikel 8, lid 1, en de omschrijving
overeenkomstig lid 1 van dit artikel, uiterlijk drie maanden na de voltooiing van bedoelde omschrijving.
3. 		De door de lidstaten te gebruiken criteria en methodologische standaarden, die opgesteld zijn om de niet-essentiële
elementen van deze richtlijn te wijzigen middels een aanvulling, worden uiterlijk op 15 juli 2010 vastgesteld
overeenkomstig de in artikel 25, lid 3, bedoelde regelgevingsprocedure met toetsing, op basis van de bijlagen I en III,
omwille van de consistentie en om te kunnen vergelijken in welke mate in mariene regio’s en subregio’s de goede
milieu­toestand wordt bereikt. Voordat de Commissie dergelijke criteria en standaarden voorstelt, raadpleegt zij alle
betrokken partijen, inclusief de regionale zeeverdragen.

64 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

B

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 65

<

D2

Door menselijke activiteiten geïntroduceerde
niet-inheemse soorten komen voor op een
niveau waarbij het ecosysteem niet
verandert.

D2C1

Het aantal via menselijke activiteiten nieuw
in het wild geïntroduceerde niet-inheemse
soorten, per beoordelingsperiode (zes jaar),
gemeten vanaf het referentiejaar zoals
gerapporteerd voor de initiële beoordeling
op grond van artikel 8, lid 1, van Richtlijn
2008/56/EG, wordt tot een minimum
beperkt en waar mogelijk tot nul
teruggebracht.

Primair

De dichtheid en de verspreiding van
gevestigde niet-inheemse soorten, in het
bijzonder invasieve soorten, die aanzienlijk
bijdragen tot schadelijke effecten op
bepaalde soortengroepen of brede
habitattypen.

Secundair

Het deel van de soortengroep dat, of de
ruimtelijke omvang van het brede habitattype die negatief is veranderd door
niet-inheemse soorten, voornamelijk
invasieve niet-inheemse soorten.

Secundair

De visserijsterfte van de populaties van
commercieel geëxploiteerde soorten is gelijk
aan of lager dan een niveau dat de maximale
duurzame opbrengst (MDO) kan opleveren.
De bevoegde wetenschappelijke instanties
worden geraadpleegd in overeenstemming
met artikel 26 van Verordening (EU) nr.
1380/2013.

Primair

De paaibiomassa van de populaties van
commercieel geëxploiteerde soorten is hoger
dan een biomassaniveau dat de maximale
duurzame opbrengst kan opleveren. De
bevoegde wetenschappelijke instanties
worden geraadpleegd in overeenstemming
met artikel 26 van Verordening (EU) nr.
1380/2013.

Primair

D3C3

De leeftijdsopbouw en grootteverdeling van
individuele exemplaren in de populaties van
commercieel geëxploiteerde soorten duiden
op een gezonde populatie. Dit betekent
onder meer een hoog percentage oude/grote
exemplaren en een beperkte negatieve
invloed van de exploitatie op de genetische
diversiteit.

Primair

D4C1

De diversiteit (soortensamenstelling en hun
relatieve dichtheid) van het trofische gilde
wordt niet geschaad door antropogene
belastingen.

Primair

D4C2

Het evenwicht van de totale dichtheid tussen
de trofische gilden wordt niet geschaad door
antropogene belastingen.

Primair

D4C3

De grootteverdeling van de exemplaren in
het trofische gilde wordt niet geschaad door
antropogene belastingen.

Secundair

D4C4

De productiviteit van het trofische gilde
wordt niet geschaad door antropogene
belastingen.

Secundair

D2C2

D2C3

D3

Populaties van alle commercieel geëxploiteerde soorten vis en schaal- en schelpdieren
blijven binnen veilige biologische grenzen, en
vertonen een opbouw qua leeftijd en
omvang die kenmerkend is voor een gezond
bestand.

D3C1

D3C2

D4

Alle elementen van de mariene voedselketens, voor zover deze bekend zijn, komen
voor in normale dichtheden en diversiteit en
op niveaus die de dichtheid van de soorten
op lange termijn en het behoud van hun
volledige voortplantings­vermogen
garanderen.

66 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

>

S

H1

D5

H2

H3

H4

Door de mens teweeggebrachte eutrofiëring
is tot een minimum beperkt, in het bijzonder
de schadelijke effecten ervan zoals verlies
van de biodiversiteit, aantasting van het
ecosysteem, schadelijke algenbloei en
zuurstofgebrek in de bodemwateren.

H5

B

D5C1

De nutriëntenconcentratie ligt niet op een
niveau dat wijst op schadelijke
eutrofiëringseffecten.

Primair

D5C2

De chlorofyl a-concentratie ligt niet op een
niveau dat wijst op schadelijke effecten van
verrijking met nutriënten.

Primair

D5C3

Het aantal, de ruimtelijke omvang en de duur
van schadelijke algenbloei liggen niet op een
niveau dat wijst op schadelijke effecten van
verrijking met nutriënten.

Secundair

D5C4

De fotische zone (doorzicht) van de
waterkolom wordt niet beperkt, vanwege
een toename van algen, tot een niveau dat
wijst op schadelijke effecten van verrijking
met nutriënten.

Secundair

D5C5

De concentratie opgeloste zuurstof wordt,
als gevolg van verrijking met nutriënten, niet
teruggebracht tot een niveau dat wijst op
schadelijke effecten op bentische habitats
(en op de daarmee verbonden biota en
mobiele soorten) of andere
eutrofiëringseffecten.

Primair

D5C6

De dichtheid van opportunistische macroalgen ligt niet op een niveau dat wijst op
schadelijke effecten van verrijking met
nutriënten.

Secundair

D5C7

De soortensamenstelling en relatieve
dichtheid of diepteverdeling van macrofytengemeenschappen bereiken waarden die erop
wijzen dat er geen sprake is van schadelijke
effecten door verrijking met nutriënten
waaronder via een vermindering in doorzicht
van het water.

Secundair

D5C8

De soortensamenstelling en relatieve
dichtheid van macrofaunagemeenschappen
bereiken waarden die erop wijzen dat er geen
sprake is van schadelijke effecten door
verrijking met nutriënten en organische
stoffen,

Secundair

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 67

<

D6

D7

Integriteit van de zeebodem is zodanig dat
de structuur en de functies van de ecosystemen zijn gewaarborgd en dat vooral
bentische ecosystemen niet onevenredig
worden aangetast.

Permanente wijziging van de hydrografische
eigenschappen berokkent de mariene
ecosystemen geen schade

>

D6C1

De ruimtelijke omvang en spreiding van het
fysieke verlies (permanente wijziging) van de
natuurlijke zeebodem.

Primair

D6C2

De ruimtelijke omvang en spreiding van de
fysieke verstoringen van de zeebodem.

Primair

D6C3

De ruimtelijke omvang van elk habitattype
waaraan schade is berokkend, door wijziging
van de biotische en abiotische structuur en
de functies ervan (bv. door wijzigingen van
de soortensamenstelling en hun relatieve
dichtheid, het niet-voorkomen van bijzonder
gevoelige of kwetsbare soorten of soorten
die een essentiële functie hebben, de
groottesamenstelling van soorten), door
fysieke verstoringen.

Primair

D6C4

De omvang van het verlies van het
habitattype, als gevolg van antropogene
belastingen, is niet groter dan een vastgesteld deel van de natuurlijke omvang van het
habitattype in het te beoordelen gebied

Primair

D6C5

De omvang van de schadelijke effecten van
antropogene belastingen op de toestand van
het habitattype, met inbegrip van wijziging
van de biotische en abiotische structuur en
de functies ervan (bv. de kenmerkende
soortensamenstelling ervan en hun relatieve
dichtheid, het niet-voorkomen van bijzonder
gevoelige of kwetsbare soorten of soorten
die een essentiële functie hebben, de
groottesamenstelling van soorten), is niet
groter dan een vastgesteld deel van de
natuurlijke omvang van het habitattype in
het te beoordelen gebied.

Primair

De ruimtelijke omvang en spreiding van de
permanente wijziging van de hydrografische
omstandigheden (bv. wijzigingen van de
golfslag, de stroming, het zoutgehalte, de
temperatuur) van de zeebodem en de
waterkolom, vooral in verband met het
fysieke verlies(1) van de natuurlijke
zeebodem.

Secundair

De ruimtelijke omvang van elk bentisch
habitattype dat schade is berokkend (de
fysieke en hydrografische kenmerken en de
bijbehorende biologische gemeenschappen)
door permanente wijziging van de hydrografische omstandigheden.

Secundair

D7C1

D7C2

S

H1

D8

H3

H4

Concentraties van vervuilende stoffen zijn
zodanig dat geen verontreinigingseffecten
optreden.

H5

B

D8C1

Binnen de kustwateren en de territoriale
wateren overschrijden de concentraties van
verontreinigende stoffen de drempelwaarden niet.

Primair

D8C2

De gezondheid van de soorten en de
toestand van de habitats (zoals de soortensamenstelling en de relatieve dichtheid ervan
op plaatsen waar sprake is van chronische
verontreiniging) worden niet geschaad door
verontreinigende stoffen, met inbegrip van
de cumulatieve en synergetische effecten.

Secundair

D8C3

De ruimtelijke omvang en de duur van de
significante ernstige verontreinigingen
worden tot een minimum beperkt.

Primair

D8C4

De schadelijke effecten van significante
ernstige verontreinigingen op de gezondheid
van soorten en op de toestand van habitats
(zoals de soortensamenstelling en de
relatieve dichtheid ervan) worden tot een
minimum beperkt en zo mogelijk tot nul
teruggebracht.

Secundair

D9

Vervuilende stoffen in vis en andere
visserijproducten voor menselijke
consumptie overschrijden niet de grenzen
die door wetgeving van de EU of andere
relevante normen zijn vastgesteld.

D9C1

Het niveau van verontreinigende stoffen in
eetbare weefsels (spieren, lever, hom, vlees
of andere zachte stukken, al naargelang van
toepassing) van visserijproducten (waar­
onder vissen, schaaldieren, weekdieren,
stekelhuidigen, zeewieren en andere
zeeplanten) die in de natuur gevangen of
geoogst worden (met uitzondering van vis uit
de maricultuur) is niet hoger dan de
vastgestelde maximumgehalten.

Primair

D10

De eigenschappen van, en de hoeveelheden
zwerfvuil op zee veroorzaken geen schade
aan het kust- en mariene milieu.

D10C1

De samenstelling, hoeveelheid en ruimtelijke
spreiding van afval aan de kust, in de
boven­laag van de waterkolom en op de
zeebodem, liggen op een niveau dat geen
schade veroorzaakt aan het kust- en mariene
milieu.

Primair

D10C2

De samenstelling, hoeveelheid en ruimtelijke
spreiding van microafval aan de kustlijn, in
de bovenlaag van de waterkolom en in het
zeebodemsediment, liggen op een niveau
dat geen schade veroorzaakt aan het kusten mariene milieu.

Primair

D10C3

De hoeveelheid door zeedieren opgenomen
afval en microafval ligt op een niveau dat niet
schadelijk is voor de gezondheid van de
betrokken soorten.

Secundair

D10C4

Het aantal exemplaren van elke soort die
schade ondervindt door afval, zoals door
verstrikking, andere soorten verwondingen
of sterfte, of gezondheidseffecten.

Secundair

D11C1

De ruimtelijke spreiding, de temporele
omvang en het niveau van bronnen van
antropogeen impulsief geluid zijn niet hoger
dan de niveaus waarop populaties zeedieren
schade wordt berokkend.

Primair

D11C2

De ruimtelijke spreiding, de temporele
omvang en het niveau van antropogeen
continu laagfrequent geluid zijn niet hoger
dan de niveaus waarop populaties zeedieren
schade wordt berokkend.

Primair

D11

68 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H2

De toevoer van energie, waaronder
onderwatergeluid, ligt op een niveau dat het
mariene milieu geen schade berokkent.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 69

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

V. Goed milieutoestand, huidige milieutoestand en milieudoelen
Tabel 23		Overzicht van de goede milieutoestand, de huidige milieutoestand en de milieudoelen voor het Nederlandse
deel van de Noordzee.
Descriptor

Goede milieutoestand

Huidige milieutoestand

Milieudoel

D1 – Soorten / vogels

Overkoepelend - De populatiedichtheden en demografie van vogel­
populaties duiden op gezonde populaties.

De relatieve talrijkheid van doortrekkende en overwinterende kustvogels
en broedende zeevogels is op regionaal niveau (OSPAR) sterk afgenomen.

Bijdragen aan de verdere ontwikkeling van de beoordeling van vogel­
populaties en het identificeren van de belangrijkste drukfactoren op
regionaal niveau (OSPAR).

D1C2 - Voor elke functionele groep is de populatieomvang van ten minste
75 procent van de soorten boven de drempelwaarde van 1992 (OSPAR
beoordelingswaarde).

Op regionaal niveau blijkt dat het broedsucces van zeevogels de laatste
jaren erg laag is, vooral vogels die aan het water oppervlak hun voedsel
zoeken hadden een laag broedsucces.

D1C2 - Populaties van zeevogels moeten voldoen aan de landelijke
doelen vanuit de VR.

Een aantal vogelsoorten is in de broedtijd of het winterseizoen min of
meer afhankelijk van de Nederlandse kustzone, deze soorten worden
gerapporteerd onder de Vogelrichtlijn in 2019.
Door de aanlandplicht kan het zijn dat de abundantie van een aantal
meeuwensoorten de komende jaren afneemt, dit duidt niet op een
verslechterd ecosysteem.

D1C3 - Voor iedere soort mag een gebrek aan broedsucces in niet meer
dan drie van zes jaar optreden (OSPAR-beoordelingswaarde).

Voldoet aan GMT: Goede milieutoestand nog niet gehaald (op basis van
de OSPAR-beoordeling), voor broedvogels en broedsucces is sprake van
achteruitgang.
Door de Nederlandse en buitenlandse ontwikkeling van duurzame energie
op zee (o.a. Routekaart windenergie op zee 2030) kan de goede milieu­toestand verder onder druk komen te staan. In de kavelbesluiten voor de
windparken worden mitigerende maatregelen voorgeschreven om
negatieve effecten zoveel mogelijk te beperken.
D1 – Soorten / zeezoogdieren

Overkoepelend - De populatiedichtheden en demografie van zeezoogdierpopulaties duiden op gezonde populaties.
D1C1 - Bijvangst van bruinvissen is lager dan 1 procent van de best
bruikbare populatieschatting (ASCOBANS).
D1C2 - De populatie van de grijze zeehond (H1364), gewone zeehond
(H1365) en de bruinvis (H1351) voldoen aan de gunstige referentie­
waarde voor de populatieomvang (FRP) vanuit de Habitatrichtlijn.
D1C3 - Geen afname in het geboortecijfer van de grijze zeehond van meer
dan 1 procent sinds de laatste assessment en niet meer dan 25 procent
afname sinds 1992 (OSPAR).

70 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Realiseren instandhoudings-doelstellingen voor habitattypen en soorten
in de Natura 2000-gebieden op zee (VHR).
Monitoren vogelaanvaringen met windturbines in het kader van Wozep
Aanvullende beleidsopgave: mogelijk (bestaand beleid voldoet mogelijk
niet helemaal)
Als de VR-rapportage van 2019 verdere achteruitgang van mariene
vogelsoorten aantoont wordt bekeken welke drukfactoren hiervan de
oorzaak zijn en in welk kader (KRM of VR) het best actie kan worden
ondernomen.
Er is een kennisopgave met betrekking tot oorzaken achteruitgang en
cumulatie, en mogelijk mitigatie van effecten van windparken.

De populaties van zowel de gewone als de grijze zeehond vertonen in de
Noordzeeregio stabiele of stijgende trends. Ook het aantal grijzezeehondpups dat jaarlijks wordt geboren, stijgt sinds 1992 in de gehele Noordzee.
Niettemin zijn de aantallen zeehonden in Nederland nog steeds een
fractie van de omvang in het verleden. Het aantal bruinvissen in de
Noordzee is stabiel. Door een zuidwaartse verschuiving in de verspreiding
is het NCP relatief belangrijker geworden voor de bruinvis, witsnuitdolfijn
en dwergvinvis

Uitvoering van mitigerende maatregelen in kader van het
Bruinvisbeschermingsplan van 2012, waaronder:
-	bijvangstmonitoring en onderzoek naar toepassing mitigerende
maatregelen (pingers)
-	voorkomen of verminderen van schadelijke effecten van onderwatergeluid op bruinvispopulaties (Wet natuurbescherming)
-	verder onderzoek naar de effecten rond bouw en exploitatie van
windparken op zee op de bruinvispopulaties (in kader van Wozep).

In het Nederlands deel van de Noordzee ontwikkelt de omvang van de
populaties van zeehonden en bruinvissen zich positief. Toch beoordeelt
de HR de staat van instandhouding van de grijze zeehond en de bruinvis
als matig ongunstig vanwege de kwaliteit van het leefgebied.

Herstel van rust voor zeezoogdieren (bruinvis en zeehond) en vogels door
vermindering van visserij op de Vlakte van de Raan en in de
Noordzeekustzone (in kader van het VIBEG-akkoord).

D11C1 - Voor impulsgeluid (D11C1): Ruimtelijke spreiding, tijdsduur en
geluidsniveaus van luide impulsieve bronnen zijn zodanig dat directe en
indirecte effecten van luid impulsgeluid niet de gunstige staat van
instandhouding van soorten in gevaar kan brengen (zie verdere uit­
werking bij D11).

Er ligt nog een opgave wat betreft habitatkwaliteit, maar in de toekomst
is verder onderzoek nodig naar de effecten van cumulatie van
drukfactoren.

D1C4 - Verspreiding van de bruinvis en de gewone zeehond voldoet aan
de gunstige referentiewaarde voor de verspreiding (FRR) uit de
habitatrichtlijn.

Door de Nederlandse en buitenlandse ontwikkeling van duurzame energie
op zee (o.a. Routekaart windenergie op zee 2030) kan de goede milieu­toestand verder onder druk komen te staan. In de kavelbesluiten voor de
windparken worden mitigerende maatregelen voorgeschreven om
negatieve effecten zoveel mogelijk te beperken.

Relevant is ook de mate waarin het areaal en de kwaliteit van leef­
gebieden van zeezoogdieren zich ontwikkelen:
(D1C5) - Behoud van de omvang en kwaliteit van het leefgebied van de
grijze zeehond (H1364), de gewone zeehond (H1365) en de bruinvis
(H1351).

Herstel van rust voor zeezoogdieren (bruinvis en zeehond) en vogels door
vermindering van visserij op de Vlakte van de Raan en in de
Noordzeekustzone (in kader van het VIBEG-akkoord ).

Voldoet aan GMT: nee, toestand verbetert wel.

Realiseren instandhoudings-doelstellingen voor habitattypen en soorten
in Natura 2000-gebieden op zee
Verder onderzoek naar cumulatieve effecten in OSPAR-verband.
Aanvullende beleidsopgave: mogelijk (bestaand beleid voldoet mogelijk
niet helemaal), wel een kennisopgave m.b.t. cumulatieve effecten van de
windenergieopgave.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 71

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Descriptor

Goede milieutoestand

Huidige milieutoestand

Milieudoel

D1 – Soorten / visgemeenschap

Overkoepelend - De populatiedichtheden en demografie van populaties
van vissen duiden op gezonde populaties

De OSPAR-beoordeling laat zien dat de verslechtering van de samenstelling van visgemeenschappen uit het verleden is gestopt en in sommige
gebieden is er sprake van een licht herstel.

Het beheer van alle commercieel beviste bestanden voldoet aan F≤Fmsy
en een paaibiomassa boven het voorzorgniveau MSY Btrigger (GVB).

D1C2 - Commerciële vispopulaties conform D3 :
D3C1 - voor ieder commercieel bevist visbestand en schaal- of schelpdierbestand geldt dat de sterfte door visserij (F) op de waarde of kleiner dan
de waarde blijft die behoort bij een maximale duurzame oogst (Maximum
Sustainable Yield, MSY): F≤Fmsy.- D3C2:De biomassa van paaibestanden
(Spawning Stock Biomass of SSB) van commercieel beviste vis, schaal- of
schelpdieren ligt boven het voorzorgniveau MSY Btrigger (in lijn met
ICES-advies).
D1C2 - Verbeteren van de populatieomvang van haaien en roggen in de
Noordzee en vooral in de kustzone.

De huidige status van veel haaien- en roggensoorten is nog steeds
zorgelijk. Een aantal soorten is verdwenen of komt alleen nog voor in
gebieden met weinig visserijdruk. Er zijn ook positieve signalen.
Voor alle trekvissen, is de landelijke staat van instandhouding onder de
Habitatrichtlijn beoordeeld als (matig) ongunstig.
KRW - De houting is toegenomen en heeft zich voortgeplant in het
Rijstroomgebied. Voor de andere trekvissen is geen duidelijke trend
zichtbaar.
Voldoet aan GMT: nee, maar toestand verbetert wel.

D1C2 - Toename van het aandeel kwetsbare soorten vissen in de
visgemeenschap (OSPAR).
D1C3 - Toename van het aandeel grote vissen in de visgemeenschap
(OSPAR).

Onderzoek naar haaien en roggen in combinatie met het nemen van
mitigerende maatregelen zoals vastgelegd in Actie Plan Haaien en roggen:
- communicatie en educatie
- vermindering ongewenste bijvangsten
- verhogen overleving.
Realiseren instandhoudings-doelstellingen voor habitattypen en soorten
in Natura 2000-gebieden op zee (VHR).
Aanpakken van de resterende vismigratieknelpunten in Nederland om de
connectiviteit tussen watersystemen te herstellen (KRW).
Onderzoek naar de noodzaak van het instellen van visserijvrije zones
rondom kunstwerken ter bevordering van de migratie-mogelijkheden
voor trekvissen (KRW).
Aanvullende beleidsopgave: nee (bestaand beleid voldoet).

Voor de habitatrichtlijnsoorten, de trekvissen fint (H1103), zalm (H1106),
zeeprik (H1095), rivierprik (H1099) en Elft (H1102):
-	D1C2: Populatie van trekvissen moet voldoen aan gunstige referentiewaarde voor de populatie-omvang (FRP) uit de habitatrichtlijn.
-	D1C4: Verspreiding van trekvissen in het rivierengebied voldoet aan
gunstige referentiewaarde voor de verspreiding(FRR) uit de
habitatrichtlijn.
D1C5 - Vermindering barrières in de trekroutes, zodat deze uiterlijk in
2027 geen belemmering zijn voor duurzame populaties in het stroomgebied (KRW).
D1 – Pelagische Habitats

Voor pelagische habitats is de goede milieutoestand bereikt wanneer de
ruimtelijke en temporele variatie in de plankton gemeenschap binnen de
een langjarige bandbreedte blijft die duidt op een goede milieutoestand.
De te gebruiken bandbreedtes moeten in de tweede cyclus nog regionaal
worden vastgesteld.

In de afgelopen periode is een begin gemaakt met het ontwikkelen van
beoordelingsmethoden voor pelagische habitats. De eerste beoordelingen vanuit OSPAR laten fluctuaties zien in de samenstelling, biomassa en
abundantie van de plankton-gemeenschap. Het is echter te vroeg om op
basis hiervan een beoordeling uit te voeren. Hier ligt dus een
kennisopgave.

Ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden (OSPAR en
ICES) die in de toekomst kunnen worden gebruikt voor een beoordeling
van benthische en pelagische habitats.
Aanvullende beleidsopgave: Onbekend. Wel ligt er een kennisopgave met
betrekking tot beoordelingsmethode.

Voldoet aan GMT: onbekend.

72 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 73

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Descriptor

Goede milieutoestand

Huidige milieutoestand

Milieudoel

D6– Benthische Habitats

Overkoepelend - Verbetering van de omvang, conditie en globale
verspreiding van populaties van de gemeenschap van benthossoorten.

De Nederlandse zeebodem is nog steeds substantieel verstoord. De
OSPAR-beoordeling van de benthische gemeenschappen laat zien dat de
diepere offshore wateren een hogere benthoskwaliteit hebben dan de
relatief ondiepere offshore wateren en kustwateren. Uit de nationale
beoordeling van de benthosgemeenschappen blijkt dat vooral de
langlevende, gevoelige soorten duidelijk minder voorkomen dan is
gewenst en ook dat de biodiversiteit nog onvoldoende is.
Bodemberoering door de (boomkor)visserij speelt in dit verband een
belangrijke rol. Het is nog te vroeg om de effecten van de (voor)genomen
maatregelen te kunnen waarnemen.

10-15 procent van het oppervlak van het Nederlandse deel van de
Noordzee wordt niet noemenswaardig beroerd door menselijke
activiteiten.

D6C3: Verbetering kwaliteit van de beoordeelde gebieden en habitats op
het NL deel van de Noordzee (Benthische Indicator Soorten Index).
D6C5 - De diversiteit van benthos vertoont geen afnemende trend in de
beoordeelde gebieden (OSPAR) .

De Habitatrichtlijnrapportage uit 2013 laat zien dat het oppervlak en de
verspreiding van de habitattypen 1110 (permanent overstroomde
zandbanken) en 1170 (riffen) voldoende is, maar dat de kwaliteit van de
habitats achterblijft
Voldoet aan GMT: nee (deels ook onbekend).
D2 – Niet-inheemse soorten

Overkoepelend - Door menselijke activiteiten geïntroduceerde nietinheemse soorten (exoten) komen voor op een niveau waarbij het
ecosysteem niet verandert.

Uit de OSPAR-beoordeling blijkt dat het aantal nieuw geïntroduceerde
niet-inheemse soorten varieert per jaar, waardoor geen trend in het
aantal nieuwe introducties per jaar is vast te stellen.

D2C1 - Dalende trend in het aantal introducties van niet-inheemse
soorten per beleidsperiode (6 jaar).

Tot nu toe hebben zich 54 niet-inheemse soorten in het Nederlands deel
van de Noordzee gevestigd. Het aantal waarnemingen van nieuwe
niet-inheemse soorten lijkt sinds 2012 af te nemen.

Verbetering kwaliteit van de beoordeelde gebieden en habitats.
Ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden (OSPAR en
ICES) die in de toekomst kunnen worden gebruikt voor een beoordeling
van benthische en pelagische habitats.
Realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor habitattypen en soorten
in Natura 2000-gebieden op zee.
Terugkeer en herstel van biogene riffen, zoals platte-oesterbanken.
Aanvullende beleidsopgave: ja (aanvullend beleid uit 2012 continueren),
en een kennisopgave m.b.t. beoordelingsmethode, cumulatie en hard
substraat.
Minimaliseren van het risico van nieuwe introducties van niet-inheemse
soorten via schelpdiertransporten, ballastwater en scheepshuidaangroei.
Aanvullende beleidsopgave: nee (bestaand beleid voldoet), wel een
kennisopgave m.b.t. de toename van hard substraat.

Voldoet aan GMT: ja (gezien lage aantal introducties sinds 2012)
D3 - Commerciële vissoorten

Overkoepelend - Geleidelijk herstel en behoud van populaties van
commerciële visbestanden boven een biomassaniveau dat de maximale
duurzame opbrengst kan opleveren.
D3C1 - Voor ieder commercieel bevist visbestand en schaal- of schelpdierbestand geldt dat de sterfte door visserij (F) op de waarde of kleiner
dan de waarde blijft die behoort bij een maximale duurzame oogst
(Maximum Sustainable Yield, MSY): F≤Fmsy.

Zeven van de 27 visbestanden voldoen aan beide criteria voor de GMT,
wat een voorwaarde is om van een goede toestand te kunnen spreken. Er
is sprake van een stijgende trend waardoor de GMT naar verwachting in
de nabije toekomst wordt gerealiseerd.

Het beheer van alle commercieel beviste bestanden voldoet aan F≤Fmsy
en een paaibiomassa boven het voorzorgniveau MSY Btrigger (GVB).
Aanvullende beleidsopgave: nee (bestaand beleid voldoet).

Voldoet aan GMT: nee, maar toestand verbetert wel.

D3C2 - De biomassa van paaibestanden (Spawning Stock Biomass of SSB)
van commercieel beviste vis, schaal- of schelpdieren ligt boven het
voorzorgniveau MSY Btrigger (in lijn met ICES-advies).
Internationaal is afgesproken dat de goede milieutoestand voor commerciële
vissoorten is verwezenlijkt wanneer voor elk commercieel bevist bestand aan deze
beide criteria wordt voldaan. Als dat niet het geval is, verkeert de soort niet in de
goede toestand.

74 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 75

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Descriptor

Goede milieutoestand

Huidige milieutoestand

Milieudoel

D4 – Voedselwebben

Overkoepelend - Het effect van menselijke interventies op interacties
tussen verschillende trofische niveaus in het voedselweb wordt
verminderd.

Beoordeling van de status van het voedselweb is op dit moment niet
mogelijk. Binnen OSPAR is een actieplan ontwikkeld om de kennishiaten
te adresseren en beoordelingsmethodes te ontwikkelen.

Ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden die in de
toekomst gebruikt kunnen worden voor een beoordeling van de status
van voedselwebben.

D4C1 - De diversiteit (soortsamenstelling en de abundantie) van ten
minste drie geselecteerde trofische gildes is op een niveau of binnen de
een normale bandbreedte die duidt op een goede milieutoestand. De te
gebruiken trofische gildes en de niveaus en bandbreedtes moeten in de
tweede cyclus nog regionaal worden vastgesteld.

Voldoet aan GMT: nee (deels ook onbekend).

Doelen met betrekking tot vogels, zeezoogdieren, vissen benthische en
pelagische habitats dragen ook bij aan voedselwebben.
Aanvullende beleidsopgave: nee (bestaand beleid voldoet), wel een
kennisopgave m.b.t. beoordelingsmethoden en cumulatie.

D4C2 - De verhouding in abundantie tussen ten minste drie geselecteerde
trofische gildes is op een niveau of binnen de een normale bandbreedte
die duidt op een goede milieutoestand. De te gebruiken trofische gildes
en de niveaus en bandbreedtes moeten in de tweede cyclus nog regionaal
worden vastgesteld.
D4C3 - De groottestructuur ( lengte) van de visgemeenschap blijft boven
de historische minimum waarde
D5 – Eutrofiëring

Overkoepelend: door de mens teweeggebrachte eutrofiëring is tot een
minimum beperkt, vooral de schadelijke effecten ervan zoals verlies van
de biodiversiteit, aantasting van het ecosysteem, en zuurstofgebrek in de
bodemwateren.
Overkoepelend: de concentraties van winter DIN en DIP liggen onder het
niveau dat wijst op schadelijke eutrofiëringseffecten.
D5C1 (kustwateren) - De nutriëntenconcentraties in de winter voldoen in
de kustwateren aan de normen van de KRW.
D5C1 (offshore wateren) - de nutriëntenconcentraties in de winter
voldoen aan de beoordelingswaarden van de OSPAR.

Eutrofiering komt nog steeds voor in de Noordzee, maar wel in veel
geringere omvang dan voorheen. De OSPAR-beoordeling laat zien dat
sinds 1990 de toevoer van nutriënten via rivieren sterk is afgenomen. De
concentraties van stikstof en fosfaat in het Noordzeewater zijn daardoor
significant lager, waardoor ook de hoeveelheid algenbiomassa significant
is afgenomen. Fosfaat voldoet in middels aan de norm, stikstof nog niet.
In de kustwateren zijn de nutriëntenconcentraties wel aanzienlijk hoger
dan in de offshore wateren.

Een lagere toevoer van nutriënten waar deze niet aan de doelen van de
KRW voldoen conform het tijdspad van de Stroomgebiedsbeheerplannen.
Concentraties van nutriënten die al voldoen aan de KRW-normen, niet
laten toenemen en zo mogelijk verder verlagen.
Aanvullende beleidsopgave: nee (bestaand beleid voldoet), wel een
potentiële kennisopgave met betrekking tot de
fosfaat-stikstofverhouding.

Volgens de KRW-beoordeling voldoen nog niet alle kustwateren aan de
doelstelling voor algenbiomassa.
Voldoet aan GMT: nee, maar toestand verbetert wel.

Overkoepelend: algenbiomassa (vastgesteld op basis van chlorofyl-a
metingen) ligt niet op een niveau dat wijst op schadelijke effecten van
verrijking met nutriënten, conform de beoordeling volgens de KRW en
OSPAR.
D5C2 - Algenbiomassa (vastgesteld op basis van chlorofyl-a metingen) in
de kustwateren is niet hoger dan goede toestand conform de KRW voor
de betreffende kustwatertypen.
D5C2 - Algenbiomassa (vastgesteld op basis van chlorofyl-a metingen) in
de offshore wateren voldoet aan de beoordelingswaarden van OSPAR.
Overkoepelend: Geen zuurstofgebrek ten gevolge van eutrofiëring in
onderste waterlaag (stratified waters) of in de oppervlaktelaag van
gemengde wateren.
D5C5 (kustwateren) - De onderste waterlaag (stratified waters) of in de
oppervlaktelaag van gemengde wateren in de kustwateren is ten minste
met 60 procent zuurstof verzadigd.
D5C5 (offshore wateren) - In de offshore wateren wordt in de onderste
waterlaag (stratified waters) of in de oppervlaktelaag van gemengde
wateren ten minste 6 mg/l zuurstof gevonden

76 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 77

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Descriptor

Goede milieutoestand

Huidige milieutoestand

Milieudoel

D6 – Fysieke verstoring

Overkoepelend - Fysieke verstoring van de zeebodem door menselijke
activiteiten wordt beperkt om te waarborgen dat de omvang, conditie en
globale verspreiding van populaties van de gemeenschap van kenmerkende benthossoorten toeneemt en doelen voor specifieke habitats
worden gehaald.

De Fishing Pressure Indicator laat zien dat in 2015 ongeveer 54 procent
van de bodem van de (internationale) Noordzee is verstoord. Omdat er
geen grenswaardes zijn gesteld, kan niet worden beoordeeld of hiermee is
voldaan aan de GMT. In vergelijking met de gehele Noordzee is het
Nederlands deel meer verstoord.

10-15 procent van het oppervlak van het Nederlandse deel van de
Noordzee wordt niet noemenswaardig beroerd door menselijke
activiteiten.

D6C2 - Geen toename in de fysieke verstoring in de tijd op de totale
zeebodem van de gehele Noordzee en het NCP.

Voldoet aan GMT: nee (deels ook onbekend).

Realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor habitattypen en soorten
in Natura 2000-gebieden op zee.

D6C3 - Geen toename in de fysieke verstoring in de tijd over de habitats
die in het kader van de KRM zijn beschreven.

Aanvullende beleidsopgave: nee, er is wel voortzetting van de huidige
intensieve inzet nodig.
Verder is er een kennisopgave m.b.t. beoordelingsmethode, cumulatie en
hard substraat.

D6C3 - Voor de habitats die in het kader van de habitatrichtlijn zijn
beschreven, gelden de instandhoudingsdoelen voor deze habitats.
D6 – Fysiek verlies

Overkoepelend - Fysiek verlies en van de zeebodem door menselijke
activiteiten wordt beperkt om te waarborgen dat de omvang, conditie
en globale verspreiding van populaties van de gemeenschap van
kenmerkende benthossoorten toeneemt en doelen voor specifieke
habitats worden gehaald.

Geen toename in de fysieke verstoring door visserij-activiteiten in de tijd
op de totale zeebodem van de gehele Noordzee en het NCP en over de
habitats die in het kader van de KRM zijn beschreven.

Fysieke schade door platforms voor olie- en gaswinning, nieuwe
windparken, zand- en schelpenwinning of landaanwinning is lokaal en
relatief gering. Al deze activiteiten zijn vergunningplichtig en doorlopen
een m.e.r. procedure.

Zie fysieke verstoring
Aanvullende beleidsopgave: nee (bestaand beleid voldoet).

Voldoet aan GMT: ja (in 2012 behaald en behouden).
D6C1 - Geen significant verlies van de natuurlijke zeebodem ten opzichte
van de situatie in 2012 als gevolg van menselijke activiteiten.
D6C4 - Geen significant verlies als gevolg van menselijke activiteiten van
de habitats die in het kader van de KRM beschreven zijn.
D7 – Hydrografie

Overkoepelend - Het mariene ecosysteem ondervindt geen negatieve
effecten als gevolg van permante wijzigingen in de hydrografische
eigenschappen als gevolg van menselijke activiteiten.
Aangezien de GMT voor deze descriptor bereikt is, zijn er geen GMT en
doelen op criterium niveau geformuleerd.

Grootschalige hydrografische ingrepen uit het verleden (zoals de
Deltawerken en de Maasvlakte I) worden als onomkeerbaar beschouwd.
De afgelopen periode zijn er geen nieuwe grootschalige ingrepen
geweest.
Voldoet aan GMT: ja (in 2012 behaald en behouden).

Alle ontwikkelingen moeten voldoen aan de eisen van het bestaande
wettelijke regime (bijvoorbeeld de Wet milieubeheer en de Wet
natuurbescherming) en wettelijke beoordelingen moeten op zo’n wijze
worden uitgevoerd dat potentiele effecten van permanente wijzigingen in
hydrografische eigenschappen, met inbegrip van cumulatieve effecten, in
de beschouwing worden betrokken op het meest geëigende ruimtelijke
schaalniveau op grond van de richtsnoeren die hiervoor zijn ontwikkeld.
(EUNIS-niveau 3, referentiejaar 2012).
Aanvullende beleidsopgave: nee (bestaand beleid voldoet), wel een
kennisopgave met betrekking tot de gevolgen van windenergie op zee,
zandsuppleties en klimaatverandering.

D8 – Vervuilende stoffen

Overkoepelend - de concentraties van voor het mariene milieu relevante
vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment
(water, sediment of biota), zijn lager dan de concentraties waarbij
negatieve effecten kunnen optreden of laten een dalende trend zien.

De concentraties van vervuilende stoffen zijn flink teruggebracht en laten
nog steeds een dalende trend zien of zijn stabiel. Wat resteert zijn stoffen
waarvan de productie of het gebruik al is verboden, maar die vanwege
persistentie nog lang in het mariene milieu voorkomen.

Kustwateren: Een lagere toevoer van vervuilende stoffen die nog niet aan
de KRW-normen voldoen, conform het tijdpad van de SGBP’s.
Concentraties van vervuilende stoffen die al voldoen aan de KRW-normen
niet laten toenemen.

D8C1 - Voor kustwateren (tot 12 zeemijl): de concentraties van voor het
mariene milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest
geëigende compartiment (water of biota) voldoen aan de Environmental
Quality Standards die bij de KRW worden gebruikt in de 12-mijls zone
(voor prioritaire stoffen) respectievelijk in de 1-mijlszone (voor alle
overige stoffen).

Ook in de Nederlandse kustwateren komen deze stoffen volgens de KRW
nog steeds in te hoge concentraties voor.
Het voorkomen van voortplantingsschade bij weekdieren als gevolg van
TBT laat een dalende trend zien.

Offshore - Waar mogelijk verlagen van concentraties van vervuilende
stoffen.

Er is dalende trend zien in de lozingen van koolwaterstoffen en schadelijke
chemicaliën vanaf offshore installaties en van radioactieve lozingen door
de nucleaire sector. Ook daalt zowel het aantal olielozingen als het
volume per incident.

Het op regionaal niveau volgen van koperconcentraties, nu dit zware
metaal wordt ingezet als vervanger voor TBT (OSPAR).

D8C1 - Voor offshore wateren (vanaf 1 resp. 12 zeemijl): De concentraties
van voor het mariene milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in
het meest geëigende compartiment (sediment of biota) laten een dalende
trend zien (conform OSPAR).

Het verlagen van de toevoer van zware metalen in het mariene milieu.

Het zo snel mogelijk opruimen van acute ernstige verontreinigingen, waar
nodig in samenwerking binnen de Bonn Agreement.

Voldoet aan GMT: nee, toestand verbetert wel.
Verminderen van gebruik lood, o.a. in de sportvisserij (KRW).

Overkoepelend - de gezondheid van de soorten wordt niet geschaad door
verontreinigende stoffen
D8C2 - Dalende trend ten opzichte van 2012 van Imposex.

De aanwezigheid van geneesmiddelen en andere nieuwe microverontreinigingen in het oppervlaktewater, als mogelijk groeiende bedreiging voor
het zeemilieu, vraagt de komende jaren aandacht.

Aanvullende beleidsopgave: nee (bestaand beleid voldoet), wel een
kennisopgave m.b.t. opkomende stoffen en koper.

D8C3 - de ruimtelijke omvang en de duur van de significante ernstige
verontreinigingen zijn tot een minimum beperkt.

78 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 79

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Descriptor

Goede milieutoestand

Huidige milieutoestand

Milieudoel

D9 – Vervuilende stoffen in visproducten

D9C1 - De niveaus van vervuilende stoffen (waaronder PAK’s, dioxinen en
zware metalen) in vis en visproducten uit de Noordzee overschrijden de in
de EU verordening EG 1881/2006 vastgestelde maximumgehalten niet.

De huidige niveaus van vervuilende stoffen in vis en visproducten
overschrijden de normen van nationale en internationale wetgeving niet.

De gehalten van vervuilende stoffen in vis en visproducten die voldoen
aan nationale en internationale wetgeving, niet laten toenemen en zo
mogelijk verder verlagen.

Voldoet aan GMT: ja (in 2012 behaald en behouden).
Aanvullende beleidsopgave: nee (bestaand beleid voldoet)
D10 – Zwerfvuil

Overkoepelend - De hoeveelheid zwerfvuil op zee neemt in de loop van
de tijd af.
D10C1 - Voor afval op stranden: een significante dalende trend in het
totaal van de meest voorkomende categorieën afval (die bijdragen aan 80
procent van de totale hoeveelheid afval) die op het strand worden
aangetroffen.
D10C1 - Voor zeebodem afval: significante afname van de hoeveelheid
afval op de zeebodem.
D10C1 - Voor drijvend afval, korte termijn: Een significant dalende trend
van het aantal noordse stormvogels met meer dan 0,1 gr plastic deeltjes
in de maag gedurende de afgelopen tien jaar.

De OSPAR-beoordeling van strandafval, afval op de zeebodem en plastic
in magen van stormvogels laten zien dat afval (waaronder veel plastic)
veel voorkomt op stranden, in de waterkolom en op de zeebodem. Op
Noordzeeniveau is nog geen sprake van significante afnames
Op de Nederlandse stranden is wel een significante afname vastgesteld
van het totaal aantal afvalitems. Ook is een significante afname te zien
van plastics in de magen van stormvogels.
Ondanks deze significante afnames in Nederlandzijn de hoeveelheden
afval in het mariene milieu nog steeds heel groot.

Op regionaal niveau toewerken naar kwantitatieve (regionale) streefdoelen voor strandafval (bv. 30 procent reductie) en plastic in magen van
noordse stormvogels (10 procent van de vogels; OSPAR EcoQO). In
samenloop met het EU traject voor de Circulaire Economie en in
zorgvuldige afstemming met buurlanden hoe dergelijke doelen kunnen
worden bereikt.
Op regionaal Noordzeeniveau werken aan de ontwikkeling van een
indicator voor microplastics in sediment.
Aanvullende beleidsopgave: ja (aanvullend beleid uit 2012 continueren),
en een kennisopgave met betrekking tot rivierafval en microplastics.

Voldoet aan GMT: nee, toestand verbetert wel.

Overkoepelend: de hoeveelheid microafval op zee neemt op lange termijn
af.
Overkoepelend: De hoeveelheid door zeedieren opgenomen afval en
microafval ligt op een niveau dat niet schadelijk is voor de gezondheid van
de desbetreffende soorten.
D11 - Onderwatergeluid

Overkoepelend – Impulsgeluid: ruimtelijke spreiding, tijdsduur en
geluidsniveaus van luide impulsieve bronnen zijn zodanig dat directe en
indirecte effecten van luid impulsieve geluid niet de gunstige staat van
instandhouding van soorten in gevaar kan brengen.
D11C1 - Impulsgeluid- voor bruinvissen wordt reductie van populatiegrootte voorkomen door het stellen van een limiet aan het aantal
bruinvisverstoringsdagen.
Overkoepelend – Continu geluid: ruimtelijke spreiding, tijdsduur en
niveaus van achtergrondgeluid zijn zodanig dat ze niet de gunstige staat
van instandhouding van soorten in gevaar kunnen brengen.
D11C2 - Voor continu geluid is het nog niet mogelijk om een kwantitatieve
omschrijving van de goede milieutoestand op te stellen.

80 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Voor het beoordelen van de ecosysteem-effecten van impulsgeluid zijn op
dit moment onvoldoende meetgegevens beschikbaar. Wel worden vanuit
het voorzorgsbeginsel al eisen gesteld bij bouwactiviteiten op zee.
De daadwerkelijke geluidsniveaus voor continu geluid in de Noordzee zijn
nog niet bekend. Er is wel een monitoringprogramma onder ontwikkeling.
Voldoet aan GMT: Toestand voor impulsgeluid verbetert, maar goede
milieutoestand voor continugeluid is nog onbekend (geen beoordelingsmethode)
Door de Nederlandse en buitenlandse ontwikkeling van duurzame energie
op zee (o.a. Routekaart windenergie op zee 2030) kan de goede milieutoestand verder onder druk komen te staan. In de kavelbesluiten voor de
windparken worden mitigerende maatregelen voorgeschreven om
negatieve effecten zoveel mogelijk te beperken.

Het voortzetten van de aangescherpte regelgeving voor de preventie van
schadelijke effecten door impulsief geluid.
Ontwikkelen van een limiet voor het aantal verstoringsdagen op regionaal
niveau (OSPAR).
Het opstarten van een internationaal monitoringprogramma voor continu
geluid om het niveau en de verspreiding van continu geluid in kaart te
brengen.
Aanvullende beleidsopgave: nee, er is wel voortzetting van de huidige
intensieve inzet nodig en er is een kennisopgave m.b.t. cumulatie en
continu geluid

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 81

<

>

S

VI.		 Drukfactoren en activiteiten
D1

H1

H2

H3

H5

B

Ecosysteemkenmerk /descriptor

Relevante drukfactoren

Gebruik/activiteit verantwoordelijk voor
drukfactor

Pelagische habitats

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het
wild levende soorten

Visvangst en oogsten van schelpdieren

Tabel 24	Overzicht van de belangrijkste drukfactoren en activiteiten voor het Nederlandse deel van de Noordzee.

D1

H4

Ecosysteemkenmerk /descriptor

Relevante drukfactoren

Gebruik/activiteit verantwoordelijk voor
drukfactor

Introductie of verspreiding van niet-inheemse soorten

Vervoer — scheepvaart (ballastwater)

Vogels

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het
wild levende soorten (directe sterfte)

Visvangst en oogsten van schelpdieren
(staand want)

Toevoer van nutriënten
Toevoer van organisch materiaal

activiteiten op land (landbouw, urbaan,
industrie)

Opwekking van hernieuwbare energie
(windturbines)

Vervoer — scheepvaart (via lucht)
D1/D6

Zeebodemhabitats

Fysieke vernietiging

Visvangst en oogsten van schelpdieren
(discards, Spisula, zandspiering, sprot)

Onttrekking van mineralen (zandwinning
diep)

Wijzigingen van hydrologische
omstandigheden

Kustverdediging en bescherming tegen
overstromingen Landwinning

Opwekking van hernieuwbare energie (palen)

Verstoring van soorten door menselijke
aanwezigheid

Activiteiten in het kader van toerisme en
recreatie

Onttrekking van aardolie en aardgas (palen)

Visvangst en oogsten van schelpdieren (incl.
recreatief)
Kustverdediging en bescherming tegen
overstromingen (zandsuppleties)

Fysieke verstoring van de zeebodem (abrasie/
bodemberoering)

Visvangst en oogsten van schelpdieren
(bodemberoerend)

Fysieke verstoring van de zeebodem
(verplaatsing zand/slib)

Kustverdediging en bescherming tegen
overstromingen (zandsuppleties)
Onttrekking van mineralen
Herstructurering van de zeebodemmorfologie (baggeren)

Opwekking van hernieuwbare energie
(windturbines)

D1

Vissen

Wijzigingen van hydrologische omstandigheden (doorzicht)

Zeezoogdieren

Vervoer — scheepvaart

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het
wild levende soorten (directe sterfte)

Visvangst en oogsten van schelpdieren

Wijzigingen van hydrologische omstandigheden (migratiebarrières zoet-zout)

Kustverdediging en bescherming tegen
overstromingen

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het
wild levende soorten

Visvangst en oogsten van schelpdieren
(demersaal)

Kanalisatie en andere waterloopwijzigingen
(inrichting rivieren)

Introductie of verspreiding van niet-inheemse soorten

Vervoer — scheepvaart (ballastwater,
aangroei scheepshuid)

Toevoer van antropogeen geluid (luid
impulsief)

Opwekking van hernieuwbare energie (heien
windturbines)

Temperatuurstijging door
klimaatverandering

Mondiale uitstoot van broeikasgassen

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het
wild levende soorten (directe sterfte)

Visvangst en oogsten van schelpdieren
(staand want)

Toevoer van antropogeen geluid (luid
impulsief geluid en achtergrondgeluid)

Opwekking van hernieuwbare energie (heien
windturbines)
Onttrekking van aardolie en aardgas
(seismische exploratie)
Militaire operaties (sonar, ruiming
explosieven)
Vervoer — scheepvaart
Verstoring van soorten door menselijke
aanwezigheid, Activiteiten in het kader van
toerisme en recreatie

82 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Herstructurering van de zeebodemmorfologie (baggeren)

Toevoer van andere stoffen (olie: operationele lozingen en incidenten)

Kustverdediging en bescherming tegen
overstromingen Landwinning

Aquacultuur — marien (import schelpdieren)

Fysieke verstoring van de zeebodem,
Visvangst en oogsten van schelpdieren

D1

Landaanwinning

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het
wild levende soorten (via voedselweb)

Toevoer van nutriënten
Toevoer van organisch materiaal

activiteiten op land (landbouw, urbaan,
industrie)
Vervoer — scheepvaart (via lucht)

Temperatuurstijging door
klimaatverandering

Mondiale uitstoot van broeikasgassen
Vervoer — scheepvaart (ballastwater,
aangroei)

D2

Nieuw geïntroduceerde niet-inheemse
soorten.

Introductie of verspreiding van niet-inheemse soorten

D3

Commercieel geëxploiteerde soorten vis en
schaal- en schelpdieren.

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het
wild levende soorten (directe sterfte)

Visvangst en oogsten van schelpdieren

D5

Eutrofiëring

Toevoer van nutriënten
Toevoer van organisch materiaal

Activiteiten op land: landbouw, stedelijk
gebruik, industrieel gebruik

Aquacultuur — marien (import schelpdieren)

Vervoer — scheepvaart
Herstructurering van de zeebodemmorfologie (baggeren)

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 83

<

D7

>

Ecosysteemkenmerk /descriptor

Relevante drukfactoren

Gebruik/activiteit verantwoordelijk voor
drukfactor

Wijziging van de hydrografische
eigenschappen

Wijzigingen van hydrologische omstandigheden (verandering bathymetrie en stroming)

Landaanwinning
Kustverdediging en bescherming tegen
overstromingen

Wijzigingen van hydrologische omstandigheden (verandering van slibgehalte)

Herstructurering van de zeebodemmorfologie (baggeren, verhoging door verspreiding)
Kustverdediging en bescherming tegen
overstromingen (verhoging tijdens
suppleties)
Vervoersinfrastructuur (havens, verlaging
door sedimentatie)

D8

Vervuilende stoffen

Temperatuurstijging door
klimaatverandering

Mondiale uitstoot van broeikasgassen

Toevoer van andere stoffen (incl. olie, acute
incidenten en radioactieve stoffen)

Activiteiten op land: landbouw, stedelijk
gebruik, industrieel gebruik
Herstructurering van de zeebodemmorfologie (baggeren)
Vervoer — scheepvaart ( incl.
visserijschepen)
Onttrekking van aardolie en aardgas

D9

Vervuilende stoffen in vis en
visserijproducten

Toevoer van andere stoffen

Zie D8 vervuilende stoffen

D10

Zwerfvuil

Toevoer van zwerfvuil

Vervoer — scheepvaart
Vervoer - land
Activiteiten in het kader van toerisme en
recreatie
Visvangst en oogsten van schelpdieren
Aquacultuur - marien
Activiteiten op land: stedelijk gebruik,
industrieel gebruik

D11

Toevoer van energie, waaronder
onderwatergeluid

Toevoer van antropogeen geluid (luid
impulsief geluid)

Opwekking van hernieuwbare energie (heien
windturbines)
Onttrekking van aardolie en aardgas
(seismische exploratie)
Militaire operaties (sonar, ruiming
explosieven)

Toevoer van antropogeen geluid
(achtergrondgeluid)

Vervoer — scheepvaart
Opwekking van hernieuwbare energie
(operationele fase)

84 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

VII. Militaire activiteiten
Artikel 2 van de KRM geeft het toepassingsgebied van de richtlijn aan. In het tweede lid is een uitzonderingspositie opgenomen voor ‘activiteiten die uitsluitend de landsverdediging of de nationale veiligheid
dienen’, zoals de operaties van oorlogsschepen van de Koninklijke Marine. Deze uitzondering voor
oorlogsschepen in de KRM is gebaseerd op het VN-Zeerechtverdrag. Op grond van het Zeerechtverdrag van
de Verenigde Naties genieten oorlogsschepen immuniteit. Nederland kan bijvoorbeeld geen eisen stellen
aan buitenlandse oorlogsschepen. Deze immuniteit van oorlogsschepen is internationaal aanvaard en is
opgenomen in relevante Europese richtlijnen en verordeningen over de scheepvaart.
De genoemde vrijstelling is echter geen volledige vrijstelling: de lidstaten dienen wel na te streven dat
‘dergelijke activiteiten verricht worden op een wijze die verenigbaar is met de doelstellingen van de
richtlijn, voor zover dat redelijk en uitvoerbaar is’. Dus ook bij militaire activiteiten wordt rekening
gehouden met de doelstellingen van de richtlijn. Voor zover redelijk en praktisch mogelijk worden
passende maatregelen genomen die niet belemmerend zijn voor bijvoorbeeld de operationele mogelijk­
heden van marineschepen of de bedrijfsvoering van Defensie.
Bij de nationale implementatie van de richtlijn wordt is de invulling van de eis ‘zover redelijk en uitvoerbaar’, net als bijvoorbeeld bij de implementatie van MARPOL, formeel aan de beleidsvrijheid van het
ministerie van Defensie overgelaten. Bij het MARPOL-verdrag, waarin technische eisen voor zeeschepen zijn
opgenomen, is die beleidsvrijheid nood­zakelijk, omdat aan de bouw en de uitrusting van een oorlogsschip
nu eenmaal andere eisen worden gesteld dan aan de bouw en uitrusting van koopvaardijschepen. Een
oorlogsschip moet snel en wendbaar zijn en heeft vaak veel bemanning, militaire apparatuur en wapens
aan boord. Vooral voor de kleinere eenheden als mijnenvegers en onderzeeboten is de afweging zeer
kritisch. Daarnaast kan het voorkomen dat het in bepaalde gebieden en bij bepaalde operaties niet mogelijk
is om een haven in de buurt aan te doen. Flexibiliteit en beoordelingsvrijheid zijn dan noodzakelijk. Dat
geldt gezien de zojuist genoemde argumenten zowel in oorlogstijd als in vredestijd. Dit onderscheid is
tegenwoordig overigens steeds moeilijker te maken, denk aan surveillance-operaties, afdwingen van een
embargo, anti-piraterij of andere operaties, inclusief het noodzakelijke oefenen hiervoor.
Op land is Defensie gebruiker en beheerder van grote gebieden die deels natuurterrein zijn. Defensie
gedraagt zich als goede beheerder van die terreinen; ook op zee, waar het van belang is dat de oefen­
mogelijkheden van de Koninklijke Marine en de Koninklijke Luchtmacht intact blijven, gaat Defensie
zorgvuldig met de omgeving om. Dat betekent dat waar voor Defensie-activiteiten een uitzonderings­
mogelijkheid geldt, deze alleen wordt gebruikt als de doelstellingen van de richtlijn niet verenigbaar zijn
met de operationele bedrijfsvoering van Defensie. In praktijk betekent dit dat oorlogsschepen bij
oefeningen en vrijwel alle operaties geen lozingen uitvoeren die volgens het MARPOL-verdrag niet zijn
toegestaan. Bij de inmiddels internationaal opgezette monitoring van onderwatergeluid’ worden niet
alleen civiele activiteiten (zoals heien, seismisch onderzoek) meegenomen, maar ook defensieactiviteiten
(zoals marine sonars en explosievenruiming). Voor deze activiteiten (gebruik van sonarsystemen en
explosievenruiming) zijn regels vastgesteld om deze verantwoord uit te voeren. Het ministerie van Defensie
investeert in kennis om verantwoord gebruik blijvend zeker te stellen.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 85

<

>

S

H1

H2

H3

H4

VIII.		 Factsheets

Bijvangst zeezoogdieren/D1C1

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Bijvangst van bruinvissen is lager dan 1% van de best beschikbare populatieschatting (ASCOBANS).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

ICES schatting van het aantal bruinvissen dat wordt gevangen in commerciële netten

Reporting unit

OSPAR North Sea

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/
marine-mammals/harbour-porpoise-bycatch/

Kernboodschap
OSPAR
Bijvangst is een belangrijke door mensen teweeggebrachte
doodsoorzaak van bruinvissen. Op een populatie van in totaal meer
dan 490.000 bruinvissen verdrinken ieder jaar binnen de beoordelingsgebieden bijna 4000 dieren in visnetten. Door onvolledige
meetgegevens is de betrouwbaarheid van deze bijvangstschattingen
echter gering.

Het is niet mogelijk om bijvangstschattingen van ICES te toetsen
aan de OSPAR-streefwaarden voor bruinvisbijvangst in het kader van
de EcoQO-doelstelling voor ecologische kwaliteit in de Noordzee.
Dat komt door de mogelijk onbetrouwbare schattingen van de
visserij-inspanning en het risico van vertekening van de
bijvangstgegevens.

Toelichting Indicator
Afbeelding 1: Beoordelingseenheden voor bruinvis (voorstel ICES, 2014)

OSPAR

©OSPAR Commission, 2017https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

De voornaamste door mensen teweeggebrachte doodsoorzaak van
walvisachtigen in het OSPAR-zeegebied is verdrinking, wanneer
deze dieren in visnetten verstrikt raken. Bijvangst van zeehonden
komt ook voor, maar daarover is onvoldoende bekend om in deze
beoordeling te worden opgenomen.
Vanwege hun aantoonbaar afnemende aantallen, hun kwetsbaarheid en het risico dat ze onbedoeld in visnetten gevangen raken en
verdrinken, staan bruinvissen op de OSPAR-lijst van bedreigde en/of
afnemende soorten en habitats van de internationale Noordzee en
de Keltische Zee. Deze beoordeling berust uitsluitend op het meest
recente advies van de International Council for the Exploration of
the Sea (ICES) aan de Europese Commissie over het aantal walvisachtigen dat onbedoeld wordt gevangen en gedood door de visserij.
De OSPAR-verdragspartijen hebben zelf geen aanvullende informatie aangeleverd. Voor elk van de beoordelingsgebieden (assessment
units, AU), weergegeven in afbeelding 1, maakte ICES een schatting
van het aantal bruinvissen dat wordt gevangen in commerciële
netten – voornamelijk staand want. De bijvangstcijfers zijn
gebaseerd op schattingen van de jaarlijkse visserij-inspanning en op
tellingen van de bruinvisbijvangst verricht door monitoring met
cameras aan boord (remote electronic monitoring) op commerciële
standwant vissersschepen.

86 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

B

onzekerheid in de schattingen van de gehele bijvangst in elk
beoordelingsgebied. Deze onzekerheid vloeit volgens ICES voort uit
de volgende factoren:
• De gegevens over de visserij-inspanning (gerekend in het aantal
dagen op zee) zijn waarschijnlijk onderschat, omdat de inspanningen van kleinere commerciële vaartuigen (minder dan 10
meter lang), plezierboten en de strandvisserij niet zijn meegerekend. Was dat wel gebeurd, dan zou dat leiden tot een hogere
schatting.
• Mogelijkerwijs zijn de bijvangstcijfers overschat, omdat ze
voornamelijk zijn verzameld door waarnemers op grote schepen
(van meer dan 15 meter). Grote schepen zetten meer tuig in dan
kleinere schepen en hebben daardoor wellicht een grotere kans
om walvisachtigen te vangen.
• De gegevens over visserij-inspanning en de door opvarende
waarnemers gerapporteerde bijvangstcijfers beslaan een scala aan
vaartuigen en vistuig, waaronder schakelnetten, staand want en
drijfnetten. Zaken zoals ruimtelijke heterogeniteit (oftewel
verspreiding) en verschillen in fijnmazigheid, lengte van netten
of andere belangrijke tuigeigenschappen zijn niet verdisconteerd.
ICES wijst op de ‘impliciete aanname dat de opgesomde waarnemingen representatief zijn voor de aard en variëteit van de visserij
met staand want binnen elk beoordelingsgebied – een aanname
die waarschijnlijk onjuist is’.

Bruinvisbijvangst (D1C1)
GES Component/Criteria

H5

assessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/harbour-porpoise-bycatch/

De conclusie van ICES is dat de gebruikte benadering van bijvangstschattingen ‘diverse gevallen van mogelijke vertekening niet
ondervangt. Voor de analyse hiervan zijn nauwkeurige gegevens
over de samenstelling van de vloot en de verdeling van de waarnemingen noodzakelijk’.
De betrouwbaarheid van de schatting is matig tot laag voor wat
betreft de beoordelingsmethodiek en laag vanwege de beschikbaarheid van gegevens.

Aanvullende Nederlandse duiding
De bijvangstgegevens berekend voor de OSPAR Noordzee zijn
relevant voor het Nederlandse deel van de Noordzee.

Resultaten
OSPAR

Sporen van een visnet op een dode bruinvis – Jan Haelters
©OSPAR Commission/courtesy of Jan Haelters, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/
harbour-porpoise-bycatch/

De International Council for the Exploration of the Sea (ICES) heeft
schattingen gemaakt van de sterfte onder bruinvissen door
bijvangst in drie van de vijf beoordelingsgebieden: het Kattegat en
de Deense zeestraten, de Noordzee, en de Keltische en Ierse Zee.
Tabel 1 geeft een overzicht van de bevindingen. In het beoordelingsgebied West-Schotland is het risico op bijvangst zeer gering. De
door waarnemers op vissersschepen aangeleverde gegevens over de
bruinvisbijvangst in het beoordelingsgebied Iberisch Schiereiland
zijn ontoereikend. Daarom maken deze gebieden geen deel uit van
de huidige beoordeling. In plaats van één getal voor de gehele
bruinvisbijvangst heeft ICES een boven- en een ondergrens van het
95%-betrouwbaarheidsinterval (95%-BI) ingesteld. ICES gebruikt
deze betrouwbaarheidsintervallen om meer recht te doen aan de

Tabel 1. Sterfte onder bruinvissen als gevolg van bijvangst in
visnetten per beoordelingsgebied, in vergelijking met de beste
schatting van abundantie (de mate waarin ze in het gebied
voorkomen)
Beoordelingseenheid
bruinvis

Kattegat en
Deense
zeestraten

Noordzee

Keltische
en Ierse
Zee

95%-BI's van schatting
gehele bruinvisbijvangst
(jaar)

165–263
(2014)

1235–
1990
(2013)

1137–
1472
(2013)

Beste schatting abundantie
(jaar)

42.300 (cv 0,3)
(2016)a

345.400 (cv
0,18)
(2016)a

107.300
(cv 0,3)
(2005)b

Jaarlijkse bijvangst als
percentage van beste
schatting abundantiec

0,39–0,62%

0,36–
0,58%

1,06–
1,37%

Noten tabel 1
a
Gegevens van de voorlopige analyse van de resultaten van de
SCANS-III-survey uit 2016
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 87

<

Gegevens van de SCANS-II-survey uit 2005, aangezien de ObSERVE
en SCANS-III-ramingen schattingen nog niet gereed zijn voor de
beoordelingseenheid van de Keltische Zee en de en Ierse Zee (Bron:
ICES)
c
Gegevens over visserij-inspanning (gerekend in het aantal dagen
op zee) zijn waarschijnlijk onderschat, aangezien inspanningen van
kleinere commerciële schepen (minder dan 10 meter lang),
plezierboten en de strandvisserij niet zijn meegerekend. Was dat wel
gebeurd, dan zou dat leiden tot een hogere aantalsschatting. Verder
zijn schommelingen in de ‘Beste schatting abondantie’ niet
meegenomen in de berekening van de jaarlijkse bijvangstcijfers.
b

Opmerkingen bij tabel 1:
In de beoordelingsgebied West-Schotland is het risico op bijvangst
zeer gering. In het beoordelingsgebied Iberisch Schiereiland waren
de gegevens ontoereikend. Deze gebieden zijn daarom niet
opgenomen in de beoordeling.

Conclusie
OSPAR
Op een geschatte abundantie van in totaal 345.400 bruinvissen
stierven in 2013 in het ICES-beoordelingsgebied Noordzee tegen de
2000 dieren aan de gevolgen van verstrikking in commerciële
netten. In hetzelfde jaar lieten ongeveer 1500 exemplaren het leven
in het beoordelingsgebied Ierse en Keltische Zee, op een geschatte
abundantie van in totaal 107.300. Op een geschatte abundantie van
in totaal 42.300 bruinvissen kwamen er in 2014 naar schatting nog
eens 260 om in het beoordelingsgebied Kattegat en Deense
zeestraten.
ICES biedt op grond van de achterliggende gegevens de best
bruikbare schattingen van bijvangst. Door de bijvangst bij te
houden op een selectie van vaartuigen die wat betreft vistuig,
bootlengte en verspreiding in tijd en plaats van de visserijactiviteit
representatief is voor de gehele vissersvloot, kan de nauwkeurigheid
van de bijvangstcijfers worden vergroot. De huidige schattingen
voor bijvangst zijn gebaseerd op waarneming van slechts 0,28
procent van de visserij-inspanning met netten als vistuig. Een betere
dekking van waarnemingen tijdens gerichte onderzoeken kan in de
toekomst de betrouwbaarheid bij het schatten van bijvangst
verbeteren.

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

Methode

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

OSPAR

Overall Status D1 zeezoogdieren

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/harbour-porpoise-bycatch/,
‘Assessment methods’.

Kennishiaten
OSPAR

B

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand is nog niet gehaald.

GMT gehaald

Verwacht wordt dat na 2020 voldaan kan worden aan de GES

Beoordeelde periode

2013

Gerelateerde drukfactoren

Extraction of, or mortality/injury to, wild species (by commercial and recreational fishing and other activities)

Status Criterium D1C1 Bruinvissen

Voor deze indicatorbeoordeling wordt geen streefwaarde gebruikt.
In de ASCOBANS-overeenkomst inzake de bescherming van kleine
walvisachtigen in de Oost- en Noordzee wordt aanbevolen dat de
‘gehele door mensen teweeggebrachte eliminatie’ van bruinvissen
beperkt moet blijven tot maximaal 1,7% van de best beschikbare
populatieschatting, waarbij uit voorzorg het streefdoel voor
bijvangst op minder dan 1% – en uiteindelijk op 0% – moet liggen.

Criteria status

Goed

Beschrijving criterium
status

In de OSPAR assessment is een bijvangstpercentage lager dan 1% vastgesteld.

Gebruikte parameter

Sterfte percentage bruinvissen als gevolg van bijvangst

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

1%

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

Convention on Migratory Species

Voor een preciezere rapportage van visserij-inspanning kan het
criterium van ‘dagen op zee’ worden vervangen door ‘meters net per
dag’, vooral omdat bepaalde netten, zoals staand want, een grotere
kans maken om bruinvissen te vangen dan dynamisch tuig, zoals
sleepnetten.

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

0,58%

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Deze vergelijking kan niet gemaakt worden omdat deze beoordeling op deze wijze voor het eerst is uitgevoerd.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Ja

Milieudoelen (Art 10)

Gerelateerde indicator

D1C2 - Abundantie en verspreiding van walvisachtigen

Gerelateerde doelen
D1T4: Uitvoering van mitigerende maatregelen in kader van het
Bruinvisbeschermingsplan van 2012, waaronder:
− Bijvangstmonitoring en onderzoek naar toepassing mitigerende
maatregelen (pingers)
− Voorkomen of verminderen van schadelijke effecten van
onderwatergeluid op bruinvispopulaties (NB-wet)
− Verder onderzoek naar de effecten rond bouw en exploitatie van
windmolenparken op zee op de bruinvispopulaties (in kader van
WOZEP).
D1T8: Verder onderzoek naar cumulatieve effecten in
OSPAR-verband.

Aanvullende Nederlandse duiding
Het geschatte bijvangst percentage voor het gebied waar de
Nederlandse Noordzee onderdeel van is ligt tussen de 0,36–0,58%.
De schatting van de betrouwbaarheid is matig tot laag voor de
beoordelingsmethodiek en laag voor de beschikbaarheid van
gegevens.

88 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 89

<

>

S

H1

H2

H3

H4

Abundantie en verspreiding van grijze en gewone zeehonden (D1C2)
GES Component/Criteria

Goede Milieutoestand (Art 9)
D1C21 De populatie van de grijze zeehond (H1364), gewone zeehond (H1365) en de bruinvis :
(H1351) moet voldoen aan gunstige referentiewaarde voor de populatieomvang (FRP) vanuit
de Habitatrichtlijn.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Abundantie en verspreiding van de gewone zeehond
De gewone zeehond komt in de internationale Noordzee zowel
gezien over de korte periode (2009-2014) als de langere periode
(1992-2014) in grotere aantallen voor. Dat geldt voor alle AU’s langs
de kust van continentaal Europa en voor de oostkust van Engeland
(Figuur 1 en 2). In de Waddenzee (AU17), waar meer dan 40 procent
van alle gewone zeehonden in het beoordeelde gebied voorkomt, is
hun aantal sinds 1992 verdrievoudigd. De toename langs de
Belgische kust en in de Nederlandse Delta (AU16) is waarschijnlijk
toe te schrijven aan migratie van zeehonden uit de Waddenzee en
mogelijk ook uit Zuidoost-Engeland (AU10), en het Franse deel van
de Noordzee en Het Kanaal (AU15). Elders in de internationale
Noordzee overschreden de afnames in aantallen de streefwaarden,
zowel gezien over een kort als een lang tijdsbestek. Het betreft hier
een daling >1 procent per jaar, respectievelijk >25 procent, afgezet
tegen het uitgangsjaar, in Oost-Schotland (AU8), de Noordelijke
kust en Orkney (AU5) en Shetland (AU6). Voor de Moray Firth (AU7)
gaven de cijfers geen uitsluitsel (Figuur 1 en 2). De oorzaken van
deze afnames zijn onbekend, maar er loopt een diepgaand
onderzoek naar in het Verenigd Koninkrijk.

Indicatoren (Art 8)
Titel

Seal Abundance and Distribution

Reporting unit

Greater North Sea

Bron

OSPAR

URL

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/
marine-mammals/seal-abundance-and-distribution/ , ‘Assessment Method’

1 In de factsheet: D1C1 abundantie en verspreiding van walvisachtigen is de beoordeling voor bruinvissen uitgewerkt.

Kernboodschap
OSPAR
Atlantische grijze en gewone zeehonden komen voor in de
internationale Noordzee en de Keltische Zee. Het aantal gewone
zeehonden blijft in het grootste deel van de internationale
Noordzee stabiel of neemt licht toe, maar op een paar plaatsen
neemt het af. Wat de reden van deze afname is, is onduidelijk. Het
aantal grijze zeehonden neemt toe en in hun verspreiding treden
geen schommelingen op

Aanvullende Nederlandse duiding
Hoewel de omvang van de populaties van de grijze zeehond en de
bruinvis zich in Nederland positief ontwikkelt, is de staat van
instandhouding van beide soorten volgens de Habitatrichtlijn matig
ongunstig. In beide gevallen komt dit doordat de kwaliteit van het
leefgebied als ongunstig is beoordeeld.

Veel factoren zijn van invloed op de abundantie en verspreiding van
zeehonden. Denk aan ziekte, competitie met andere soorten,
veranderingen in hoeveelheden en het spreidingspatroon van
prooidieren, en verstoring door of interactie met visserijactiviteiten.
In de 20ste eeuw werd er op zeehonden gejaagd, met als gevolg dat
ze in sommige gebieden helemaal zijn verdwenen. Tegenwoordig
worden ze in de meeste Europese gebieden beschermd.
Verandering in hun verspreiding of afname van hun aantal kan een
signaal zijn dat de populaties niet langer gezond zijn. In dat geval zijn
nadere studies nodig om de oorzaken van die veranderingen aan te
tonen en om vast te stellen of beheermaatregelen zijn vereist.
De beschermde status van de grijze en gewone zeehond is ook
vast­­gelegd in de Europese Habitatrichtlijn (Council Directive
92/43/EEC).

©OSPAR Commission/courtesy of John Weinberg, 2017 https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/
seal-abundance-and-distribution/

OSPAR
Deze beoordeling maakt gebruik van schattingen die afkomstig zijn
van monitoringprogramma’s die het aantal zeehonden tellen als ze
aan land komen om te ruien of hun jongen te werpen. De veranderingen in abundantie en verspreiding zijn beoordeeld in afzonderlijke stukjes kustgebied, de zogeheten beoordelingsgebieden
(Assessment Units ((AU’s)).

OSPAR
Zowel in de internationale Noordzee als de Keltische Zee worden
regelmatig grijze en gewone zeehonden waargenomen. Omdat
zeehonden hoog in de voedselketen staan, kunnen zij prima als
indicator dienen om te bepalen hoe het met het mariene ecosysteem is gesteld. Deze beoordeling van de abundantie en verspreiding van beide soorten zeehonden is bedoeld om uit te maken of
beide soorten gezond zijn en geen veranderingen in omvang
vertonen die de natuurlijke schommelingen te boven gaan. In het
verleden zijn de populaties afgenomen als gevolg van menselijke
invloeden. Deze beoordeling helpt bij het ontdekken van trends in
de mate waarin ze voorkomen.

Atlantische grijze zeehond (met toestemming van John Weinberg)

Resultaten

Toelichting Indicator

Gewone zeehonden (met toestemming van Silje-Kristin Jensen, Sea Mammal
Research Unit)
©OSPAR Commission/courtesy of Silje-Kristin Jensen, Sea Mammal Research Unit, 2017
https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-

B

ze hun jongen ter wereld brengen, is in de periodes 2003-2008 en
2009-2014 over het algemeen toegenomen of op zijn minst gelijk
gebleven.

D1C2

Nederlandse omschrijving van de GMT

H5

Voor de meeste AU’s in het Britse deel van de Keltische Zee waren
onvoldoende gegevens beschikbaar om een beoordeling te kunnen
maken (Figuur 1). In West-Schotland (AU3) zijn de aantallen gewone
zeehonden aanzienlijk gestegen sinds 1992. Deze AU is goed voor
meer dan 20 procent van het totale aantal gewone zeehonden in het
beoordeelde gebied van de internationale Noordzee en de Keltische
Zee. In de Westelijke Eilanden (AU4) en Noord-Ierland (AU1) zijn de
aantallen sinds 1992 afgenomen, maar hebben ze de streefwaarden
niet overtuigend overschreden. De aanwezigheid van gewone
zeehonden op rust- en verblijfplaatsen is in de meeste AU’s in de
internationale Noordzee en het Britse deel van de Keltische Zee
toegenomen of gelijk gebleven. Opmerkelijke uitzondering is
Oost-Schotland (AU8), waar de abundantie drastisch is afgenomen
sinds pakweg 2005. In deze AU is het aantal bezette gebieden
teruggelopen van zeven (op een totaal van negen gemonitorde
gebieden) in de periode 2003-2008 tot vier (op een totaal van zes
gemonitorde gebieden) in de periode 2009-2014 (Figuur 2).
De betrouwbaarheid van de methodiek is matig tot laag en die van
de beschikbaarheid van gegevens matig.

Abundantie en verspreiding van de grijze zeehond
Sinds 1992 komt de grijze zeehond in grotere aantallen voor in de
internationale Noordzee (met uitzondering van AU’s in Noorwegen)
en in het Britse deel van de Keltische Zee. In die delen van de
internationale Noordzee (uitgezonderd het Verenigd Koninkrijk,
Zweden en Noorwegen) waar voldoende gegevens beschikbaar
waren, is het aantal grijze zeehonden dat in het voorjaar in de rui
ging, aanzienlijk toegenomen sinds 1992. Het aantal plekken waar

status/marine-mammals/seal-abundance-and-distribution/

90 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 91

<

>

Lijst van Assessment Units (AU’s )
1. Noord-Ierland (2002), 2. Zuidwest-Schotland (1996), 3.
West-Schotland (1997), 4. Westelijke Eilanden, 5. Noordkust
& Orkney (1993), 6. Shetland (1993), 7. Moray Firth (1994), 8.
Oost-Schotland (1997), 9. Noordoost-Engeland (1994), 10.
Zuidoost- Engeland (1995), 11. Zuid-Engeland (1997), 12.
Zuidwest-Engeland (1997), 13. Wales (1997), 14. NoordwestEngeland (1997), 15. Franse Noordzee & Kanaalkust, 16.
Belgische Kust en Nederlandse Delta (2003), 17. Waddenzee,
18. Limfjord, 19. Kattegat, 20. Noordelijk Skagerrak en Oslo
Fjord (1999), 21. Westkust van Noorwegen, ten zuiden van
62˚NB (1999).

Conclusie
Figuur 1: Beoordeling van recente veranderingen in de abundantie van de gewone
zeehond (2009-2014)
De getallen in elke cirkel hebben betrekking op de Assessment
Unit ID (zie de lijst)
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/seal-abundance-and-distribution/

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Kennishiaten

Milieudoelen (Art 10)

OSPAR

Gerelateerde doelen

Wil de volgende beoordeling een beter beeld geven, dan moeten er
meerdere kennishiaten worden opgevuld. In sommige AU’s in de
Noordzee zou het verzamelen van data kunnen verbeteren en zou
de geografische schaal kunnen worden vergroot. Verder zou de
frequentie van de monitoring kunnen worden opgevoerd om
daarmee de zeggingskracht van deze beoordeling te vergroten. De
redenen waarom de aantallen zeehonden in het verleden afnamen,
zouden nader moeten worden onderzocht. Dat zou kunnen leiden
tot een beter begrip van de druk waaronder de populaties grijze en
gewone zeehonden staan en de gevolgen daarvan. Interacties tussen
de grijze en gewone zeehond zouden ook kunnen worden onderzocht om zo te achterhalen hoe beide soorten elkaar beïnvloeden.

• D1T2: Herstel van rust voor zeezoogdieren en vogels door
vermindering van visserij in de Vlakte van de Raan en de
Noordzeekustzone (in het kader van het VIBEG-akkoord).
• D1T3: Realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor habitat­
typen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee (VHR).

OSPAR
De grijze zeehond heeft zich in alle beoordeelde gebieden hersteld
van de jacht die er in het verleden op hem is gemaakt. Gewone
zeehonden gaan in delen van het noordoosten van het Verenigd
Koninkrijk in aantal achteruit, maar in de meeste andere regio’s zijn
ze stabiel of nemen ze zelfs toe. Waarom ze in Orkney (AU5),
Shetland (AU6), en Oost-Schotland (AU8) in aanzienlijke mate en al
geruime tijd in aantal achteruitgaan is onbekend, maar er loopt een
diepgaand onderzoek naar de mogelijke oorzaken. Eén mogelijke
natuurlijke oorzaak is dat de gewone zeehond in toenemende mate
concurrentie ondervindt van de grijze zeehond.

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D1 zeezoogdieren
Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

GMT nog niet bereikt

Beoordeelde periode

2009-2014 en 1992-2014 (start- en einddatum beoordeelde periode)
Data Nederlandse Waddenzee vanaf 2001

Gerelateerde drukfactoren

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten; Toevoer van antropogeen geluid; Verstoring van
soorten door menselijke aanwezigheid

Aanvullende Nederlandse duiding
Op Noordzee-niveau vertonen zowel de gewone zeehond als de
grijze zeehond populaties stabiele of stijgende trends, maar de
aantallen zijn in Nederland nog steeds een fractie van omvang in
het verleden.

Figuur 2: Beoordeling van de veranderingen in de abundantie van gewone zeehonden,
gezien over een langere periode (1992*-2014)
De getallen in elke cirkel hebben betrekking op de Assessment Unit ID (zie de lijst).
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/seal-abundance-and-distribution/

Hoewel de omvang van de populaties van de grijze en gewone
zeehond zich in Nederland positief ontwikkelt, is de staat van
instandhouding van beide soorten volgens de Habitatrichtlijn matig
ongunstig. In beide gevallen komt dit doordat de kwaliteit van het
leefgebied als ongunstig is beoordeeld. Voor de grijze zeehond
betreft het een gebrek aan beschikbaar land dat niet onder water
komt te staan (zones langs de kustlijn) voor het opgroeien van pups.
Uit deze beoordelingen kunnen we concluderen dat de Goede
Milieutoestand nog niet behaald is, er ligt met name nog een
potentiele opgave op het gebied van de habitatkwaliteit voor de
grijze en gewone zeehond.

* 1992 is gebruikt als uitgangsjaar, maar in sommige Assessment Units is een later
jaar gebruikt (in de lijst staat tussen haakjes welk jaar).

Methode
OSPAR
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/seal-abundance-anddistribution/ , ‘Assessment Method’

92 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Status Criterium Abundantie en verspreiding van grijze en gewone zeehonden
Criteria status

Goed

Beschrijving criterium
status

Op Noordzee-niveau vertonen zowel de gewone zeehond als de grijze zeehond populaties stabiele of stijgende trends,
maar de aantallen zijn in Nederland nog steeds een fractie van omvang in het verleden.
Hoewel de omvang van de populaties van de grijze zeehond en de bruinvis zich in Nederland positief ontwikkelt, is de
staat van instandhouding van beide soorten volgens de Habitatrichtlijn matig ongunstig. In beide gevallen komt dit
doordat de kwaliteit van het leefgebied als ongunstig is beoordeeld.
Uit deze beoordelingen kunnen we concluderen dat de Goede Milieutoestand voor zeezoogdieren nog niet behaald is,
er ligt met name nog een potentiele opgave op het gebied van de habitatkwaliteit voor de grijze en gewone zeehond.

Gebruikte parameter

Abundatie

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Tenminste een stabiele trend van de populatie grijze en gewone zeehonden

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

Habitatrichtlijn

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

De aantallen grijze en gewone zeehonden laten een stijgende trend zien.

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Deze vergelijking is niet te maken omdat in 2012 op een andere manier is beoordeeld.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Er is voldaan aan de GMT, omdat er sprake is van stijgende trends.

Beschrijving

Op Noordzee-niveau vertonen zowel de gewone zeehond als de grijze zeehond populaties stabiele of stijgende trends,
maar de aantallen zijn in Nederland nog steeds een fractie van omvang in het verleden.

Gerelateerde indicator

D1C3 Grijze Zeehond: Pupproductie

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 93

<

>

S

H1

H2

H3

H4

Abundantie en verspreiding van walvisachtigen (D1C2)
GES Component/Criteria

OSPAR
Verspreidingskaarten met dichtheden van walvisachtigen in de
Noordzee, de Keltische Zee, en de Golf van Biskaje en de Iberische
Kust laten een ruime verspreiding over het OSPAR-zeegebied zien
(Figuur 1). De relatief geringe overlap in gebieden waarvan is
voorspeld dat walvisachtigen er veel voorkomen, toont aan hoe
diverse soorten het zeegebied verschillend benutten. Bruinvissen
beperken zich meestal tot de ondiepe wateren van het continentaal
plat, terwijl gestreepte dolfijnen, spitssnuitdolfijnen, gewone
vinvissen, potvissen en grienden zich voornamelijk ophouden in de
diepe wateren voorbij dat plat. Op hun beurt begeven tuimelaars,
witsnuitdolfijnen, gewone dolfijnen en dwergvinvissen zich zowel
in ondiepe als in diepe wateren. In 2016 leverde het nieuwste
SCANS-III-rapport aantalsschattingen op van bruinvissen, gewone
dolfijnen, gestreepte dolfijnen, witsnuitdolfijnen, tuimelaars,
gewone vinvissen, dwergvinvissen, grienden, potvissen en
spitssnuitdolfijnen (Figuur 2). De wateren van Ierland en IJsland
werden hierbij echter buiten beschouwing gelaten.

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

D1C21 : De populatie van de grijze zeehond (H1364), gewone zeehond (H1365) en de bruinvis (H1351)
moet voldoen aan gunstige referentiewaarde voor de populatieomvang (FRP) vanuit de
Habitatrichtlijn.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

OSPAR: Abundance and Distribution of Cetaceans

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/abundance-distribution-cetaceans/abundance-and-distribution-cetaceans/

1 Deze factsheet omvat de KRM-beoordeling voor bruinvissen. In de factsheet D1C1 Abundantie en verspreiding van grijze en gewone zeehonden staat de beoordeling van de grijze en gewone zeehond.

OSPAR
Het OSPAR-zeegebied kent een grote verspreiding en abundantie
van walvisachtigen, ondanks het feit dat deze lastig te traceren zijn.
Sinds 1994 zijn er geen veranderingen waargenomen in de abundantie van witsnuitdolfijnen, dwergvinvissen en bruinvissen; voor
andere soorten is er niet genoeg bewijsmateriaal. Bruinvissen en
dwergvinvissen hebben zich binnen de Noordzee zuidwaarts
verplaatst.

Aanvullende Nederlandse duiding
Dankzij de zuidwaartse verschuiving in de verspreiding van bruinvis
en in mindere mate dwergvinvis, is het NCP relatief belangrijker
geworden voor deze soorten.

Toelichting Indicator
OSPAR
Walvisachtigen zijn een belangrijk onderdeel van de biodiversiteit
van de Noordoostelijke Atlantische Oceaan. De abundantie en
verspreiding van toppredatoren – wat walvisachtigen zijn – zijn
belangrijke indicatoren voor de toestand van het milieu. Ze geven
bijvoorbeeld aan hoezeer het voedselweb nog intact is. Binnen de

B

Resultaten

D1C2

Kernboodschap

H5

Noordzee, de Keltische Zee, en de Golf van Biskaje en de Iberische
Kust zijn in het recente verleden 36 soorten walvisachtigen
waargenomen. Vele hiervan komen wijd verspreid in de oceaan
voor, worden zelden gezien en zijn lastig te traceren. Deze indicatorbeoordeling beperkt zich daarom tot soorten waarover meer
gedegen gegevens beschikbaar zijn. De voornaamste bron van deze
gegevens zijn enkele grootschalige, gerichte survey-onderzoeken.
Sommige menselijke activiteiten beïnvloeden de abundantie en
verspreiding van walvisachtigen. In het verleden had de walvisjacht
een grote weerslag op populaties. Tegenwoordig is een van de
voornaamste doodsoorzaken van kleine walvisachtigen de bijvangst
in de visserij. Afzonderlijke dieren ondervinden ook invloed van
bedreigingen als chemische verontreiniging en lawaai, ook al zijn
de effecten hiervan op populaties nog niet geheel duidelijk.
In deze beoordeling is informatie opgenomen over de abundantie,
verspreiding en – waar mogelijk – status van de volgende soorten:
bruinvis, zeetuimelaar, witsnuitdolfijn, gewone dolfijn, gestreepte
dolfijn, dwergvinvis, gewone vinvis, griend, potvis en spitssnuitdolfijnen (laatstgenoemde als samengestelde familie). Ook de
Habitatrichtlijn van de Europese Unie voorziet in een beoordeling
van al deze soorten. In het kader van de Intermediate Assessment
2017 worden tuimelaars in kustgebieden en orka’s afzonderlijk
beschouwd.

Figuur 1: Kaarten met modelmatige dichtheid van diverse soorten walvisachtigen
gebaseerd op analyses van gebundelde gegevens van SCANS-II, CODA en T-NASS in
de Europese Atlantische Oceaan in de zomer van 2005 en 2007.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/abundance-distribution-cetaceans/
abundance-and-distribution-cetaceans/

Het gebied kenmerkt zich door een wijde verspreiding van walvisachtigen, waarbij de relatief geringe overlap in voorspellingen over
veelgebruikte gebieden aantoont hoe diverse soorten de omgeving
verschillend benutten. SCANS-II: Small Cetacean Abundance in the
European Atlantic and North Sea. CODA: Cetacean Offshore
Distribution and Abundance in the European Atlantic. T-NASS: Trans
North Atlantic Sightings Survey.

Voor de evaluatie van diachrone veranderingen in verspreiding is
onvoldoende informatie beschikbaar, behalve over de bruinvis in
het Kattegat en de Deense zeestraten Grote Belt, Kleine Belt en Sont
(waarover uitvoerige informatie beschikbaar is uit 1994, 2005, 2012
en 2016). Dit geldt ook voor de bruinvis, witsnuitdolfijn en
dwergvinvis in de Noordzee (waarover uitvoerige informatie
beschikbaar is uit 1994, 2005 en 2016, plus nog een aantal andere
jaren over de dwergvinvis). Bruinvissen hebben zich tussen 1994 en
2005 duidelijk verplaatst van voornamelijk het noordelijke naar
voornamelijk het zuidelijke deel van de Noordzee. In 2016 zette deze
verschuiving door, waarbij het aantal waarnemingen in Het Kanaal
dat jaar toenam ten opzichte van voorgaande jaren. Voor de
dwergvinvis is enig bewijs aanwezig van een soortgelijke, maar
minder uitgesproken trend. In de verspreiding van witsnuitdolfijnen lijkt tussen 1994 en 2016 geen verandering te zijn gekomen.

Aanvullende Nederlandse duiding
Voor het Nederlands deel van de Noordzee zijn sinds 2010 aantalsschattingen van bruinvissen beschikbaar. Een trendanalyse kan nog
niet gemaakt worden. Daarnaast komen witsnuitdolfijn en
dwergvinvis op het NCP voor, maar aantalsschattingen voor het NCP
voor deze soorten ontbreken.

94 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 95

<

Aanvullende Nederlandse duiding

>

aanzienlijke zuidwaartse verschuiving waarneembaar in de
verspreiding van bruinvissen in de Noordzee tussen 1994 en 2005.
Deze trend zette in 2016 door en heeft waarschijnlijk te maken met
een veranderende beschikbaarheid van prooi.
Om ontwikkelingen effectiever te kunnen opsporen, is er behoefte
aan grootschalige onderzoeken – idealiter met grotere regelmaat
dan voorheen.

S

H1

H2

H3

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
− D1T2: Herstel van rust voor zeezoogdieren en vogels door
vermindering van visserij in de Vlakte van de Raan en de
Noordzeekustzone (in het kader van het VIBEG-akkoord).
− D1T3: Realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor habitat­
typen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee (VHR).

Aanvullende Nederlandse duiding
De zuidwaartse verschuiving in de verspreiding van bruinvissen
maakt het NCP belangrijker voor deze soort. Monitoring op
NCP-schaal wint hiermee aan waarde.

Figuur 2: Aantalsschattingen uit de SCANS-III-survey 2016, inclusief de
variatiecoefficiëntwaarden (cv)
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

OSPAR

Overall Status D1 zeezoogdieren

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/abundance-distributioncetaceans/abundance-and-distribution-cetaceans/, ‘Assessment methods’.

abundance-and-distribution-cetaceans/

Naast de grootschalige SCANS surveys zijn frequente kleinschaliger
aerial surveys van belang om de SCANS surveys aan te vullen en in
context te plaatsen door informatie over andere seizoenen dan de
zomer te verzamelen.

Conclusie
OSPAR
Binnen het door OSPAR bestreken zeegebied kennen walvisachtigen
een brede verspreiding in een scala aan habitats en komen ze over
het algemeen in grote aantallen voor. Naar schatting leven er in de
Noordzee, de Keltische Zee en de Golf van Biskaje en Iberische Kust
meer dan 1,5 miljoen walvisachtigen. Doordat er voor de meeste
soorten slechts twee vergelijkbare aantalsschattingen beschikbaar
zijn, is een gedegen analyse van ontwikkelingen onmogelijk. De
schattingen van bruinvissen, witsnuitdolfijnen en dwergvinvissen in
de Noordzee, alsmede van bruinvissen in het Kattegat en de Deense
zeestraten Grote Belt, Kleine Belt en Sont, gedaan sinds 1994, geven
geen blijk van veranderingen in abundantie. Daarentegen is er een

96 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Kennishiaten

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar de goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt

Beoordeelde periode

1994-2016

Gerelateerde drukfactoren

Extraction of, or Mortality/injury to, wild species (by commercial and recreational fishisng and other activities) / Input of
anthropogenic sound (impulsive, continous)

Status Criterium D1C2
Criteria status

Goed

Beschrijving criterium
status

Voor de bruinvis, de witsnuitdolfijn en de dwergvinvis (de drie meest voorkomende walvisachtigen in de Noordzee)
laten de grootschalige tienjaarlijkse tellingen van kleine walvisachtigen in de Europese Atlantische wateren (SCANS
1994, 2005 en 2016) geen duidelijk waarneembare trends zien. Wel is bij deze drie soorten sprake van een verschuiving in het voorkomen van de soorten. Dankzij de zuidwaartse verschuiving in de verspreiding van bruinvis is het
Nederlands deel van de Noordzee relatief belangrijker geworden voor de bruinvis.

Gebruikte parameter

Trend als GES definitie

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Tenminste een stabiele trend van de populatie bruinvissen.

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

De Habitatrichtlijn / Convention on Biological Diversity / Convention on Migratory Species / OSPAR

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

De tellingen van kleine walvisachtigen in de Europese Atlantische wateren (SCANS 1994, 2005 en 2016) laten een
stabiele trends zien.

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Deze vergelijking kan niet gemaakt worden doordat de vorige beoordeling op een andere wijze is uitgevoerd.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Er is voldaan aan de eis van een stabiele trend.

Beschrijving

Voor de bruinvis, de witsnuitdolfijn en de dwergvinvis (de drie meest voorkomende walvisachtigen in de Noordzee)
laten de grootschalige tienjaarlijkse tellingen van kleine walvisachtigen in de Europese Atlantische wateren (SCANS
1994, 2005 en 2016) geen trends zien. Wel is bij deze drie soorten sprake van een verschuiving in het voorkomen van
de soorten. Dankzij de zuidwaartse verschuiving in de verspreiding van bruinvis is het Nederlands deel van de Noordzee
relatief belangrijker geworden voor de bruinvis.

Gerelateerde indicator

D1C1, Bruinvisbijvangst

OSPAR
Gezien de schaarste of afwezigheid van historische gegevens over de
abundantie en verspreiding van walvisachtigen is er voor de meeste
soorten ontoereikende informatie beschikbaar om hun status te
beoordelen. Door het gebrek aan gegevens is een eventuele
oorzaak-gevolgrelatie tussen menselijke activiteiten enerzijds en de
abundantie en verspreiding van walvisachtigen anderzijds onmogelijk te bepalen. Als de regelmaat van grootschalige surveys wordt
verhoogd, kunnen ontwikkelingen effectiever worden opgespoord.
Er is een gebrek aan grootschalige seizoensgebonden gegevens als
gevolg van het feit dat grootschalige surveys tot dusver in de zomer
plaatsvonden.
Aanvullende informatie van andere grootschalige surveys kan in de
toekomst een deel van de kennishiaten opvullen.

Aanvullende Nederlandse duiding
Gecoördineerde regionale surveys kunnen een deel van de kennishiaten opvullen door aanvullende informatie in andere seizoenen dan
de zomer te verzamelen. Een modelmatige analyse van dergelijke
surveys zoals uitgevoerd binnen DEPONS (Gilles et al, 2016),kan
aantalsschattingen en verspreiding per seizoen genereren.

B

− D1T4: Uitvoering van mitigerende maatregelen in kader van het
Bruinvisbeschermingsplan van 2012, waaronder:
−	Bijvangstmonitoring en onderzoek naar toepassing mitigerende maatregelen (pingers)
−	Voorkomen of verminderen van schadelijke effecten van
onderwatergeluid op bruinvispopulaties (NB-wet)
−	Verder onderzoek naar de effecten rond bouw en exploitatie
van windmolenparken op zee op de bruinvispopulaties (in
kader van WOZEP).
− D1T8: Verder onderzoek naar cumulatieve effecten in
OSPAR-verband.

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Aanvullende Nederlandse duiding

De betrouwbaarheid van de methodiek en van de beschikbaarheid
van gegevens is matig, respectievelijk laag.

H5

Methode

assessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/abundance-distribution-cetaceans/

De beschikbaarheid van drie of meer vergelijkbare aantalsschattingen is beperkt tot de bruinvis, witsnuitdolfijn en dwergvinvis in de
Noordzee, alsmede de bruinvis in het Skagerrak, het Kattegat en de
Deense Zeestraten. Binnen deze gebieden is geen enkele trend in
soortpopulaties waargenomen. Voor andere soorten is het
onmogelijk om met enige mate van zekerheid te beoordelen of
populaties groeien, gelijk blijven of krimpen. In 2016 toonden de
nieuwste aantalsschattingen echter cijfers die overeenkwamen met
of hoger waren dan eerdere bevindingen in soortgelijke gebieden.

H4

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 97

>

Herstel van kwetsbare vissoortpopulaties (D1C2)
GES Component/Criteria

D1C2

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Toename van het aandeel kwetsbare soorten vissen in de visgemeenschap
(OSPAR-beoordelingswaarde).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Herstel van kwetsbare vissoortpopulaties

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Bron

OSPAR

URL

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/fish-andfoodwebs/recovery-sensitive-fish/ , ‘Assessment method’.

1 Deze factsheet omvat de KRM-beoordeling voor bruinvissen. In de factsheet D1C1 Abundantie en verspreiding van grijze en gewone zeehonden staat de beoordeling van de grijze en gewone zeehond.

Kernboodschap
OSPAR
In de Keltische Zee en de Internationale Noordzee is de afname van
abundantie van kwetsbare vissoorten gestabiliseerd. Van een
significant herstel in aantallen is enkel sprake in de Keltische Zee.

Aanvullende Nederlandse duiding
Voor de periode 2010-2016 is er geen bewijs gevonden voor
significant herstel van gevoelige vispopulaties, zowel niet op de
schaal van de Noordoost-Atlantische Oceaan als binnen de
Internationale Noordzee. Wel is de situatie sinds 2010 stabiel en
nemen gevoelige vispopulaties niet verder af.

Toelichting Indicator

De gegevens voor deze beoordeling zijn afkomstig van wetenschappelijke metingen van bodemvissen. Deze maken deel uit van gestandaardiseerde monitoringprogramma’s: elk jaar worden in dezelfde periode
volgens vaste richtlijnen representatieve monsters genomen.

S

H1

H2

H3

H4

soort vormt de basis voor beide indicatoren. Gezien het feit dat de
beide indicatoren min of meer hetzelfde beeld laten zien, maakt het
niet wezenlijk uit voor welke indicator wordt gekozen. Toch
verdient de recenter ontwikkelde PFS-indicator de voorkeur als het
gaat om de bepaling van de resultaten van de hoofdbeoordeling.
Om te bepalen of de streefwaarden voor herstel of stabilisering van
de neergang werden behaald, zijn zowel gemiddelde als probabilistische integratiemethoden gebruikt bij het integreren van de
bevindingen van de verschillende metingen in de OSPAR-gebieden.
Op de resultaten van de beoordeling had de gekozen integratiemethode een verwaarloosbare invloed.
Hier volgen de bevindingen van de beoordelingen volgens de
PFS-indicator aan de hand van de gemiddelde integratiemethode.
Voor een significant deel van de kwetsbare vissoortpopulaties trad
zichtbaar herstel op in de Keltische Zee, maar niet in de Noordzee
(Figuur 1). Recent vertoont de situatie in beide gebieden echter
tekenen van verbetering: enkele kwetsbare vissoorten vertonen
groeiende populaties (Figuur 2).
Tegelijkertijd is de verdere afname van abundantie van kwetsbare
vissoortpopulaties in beide gebieden gestopt (Figuur 3).
De betrouwbaarheid van de methodiek en van de beschikbaarheid
van gegevens in deze beoordeling is matig, respectievelijk hoog.

H5

B

1.5

Average (Indicator / Assessment Value)

<

PFS

1

0.5

Assessment Value
Greater North Sea
Celtic Sea

0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

Assessment Year

Figuur 2: Resultaten van de beoordelingen voor populatieherstel, geïntegreerd
volgens de gemiddelde integratiemethode (een waarde boven 1 duidt op evenaring
of overschrijding van de streefwaarde)

Aanvullende Nederlandse duiding

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

Populaties van gevoelige vissoorten zijn in de loop van de 20e eeuw
aanzienlijk afgenomen. Onder invloed van een sterke uitbreiding
van visserijactiviteiten in de 20e eeuw in de gehele NoordoostAtlantische Oceaan zijn deze soorten onder druk komen te staan.
Deze ontwikkelingen zijn zichtbaar in langetermijnseries van
wetenschappelijke bodemvissurveys.
De indicator beschrijft de ontwikkeling van gevoelige vissoorten
door de tijd. Het doel, de goede milieutoestand, is gedefinieerd
als herstel van een significant deel van deze gevoelige vissoort­
populaties. Of een soort als gevoelig classificeert is vastgesteld
door een indeling in levensgeschiedeniskenmerken.

assessment-2017/biodiversity-status/fish-and-food-webs/recovery-sensitive-fish/

OSPAR
De missie van OSPAR wat betreft biodiversiteit en ecosystemen is
verder verlies van biodiversiteit een halt toeroepen en voorkomen,
ecosystemen beschermen en behouden, en ecosystemen die te
lijden hebben gehad van menselijke activiteiten – waar mogelijk –
herstellen.
De Intermediate Assessment 2017 omvat drie indicatorbeoordelingen voor vis. Van deze drie gaat deze indicator over de mate waarin
kwetsbare vissoortpopulaties zich herstellen. Vissoorten die grote
lengtes kunnen bereiken, langzaam groeien, en pas op late leeftijd
volwassen worden (de zogenaamde K-strategen), in het bijzonder
gevoelig voor bijkomende doodsoorzaken, zoals sterfte als gevolg
van visserij. Populaties van deze soorten zijn in de loop van de 20e
eeuw aanzienlijk in aantallen afgenomen als gevolg van de sterke
toename van visserijactiviteiten in het gehele onderzoeksgebied.
Het is daarom noodzakelijk dat een significant deel van deze
vissoortpopulaties zich kan herstellen.
98 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Resultaten
OSPAR
Twee verschillende sets streefwaarden worden gebruikt om
kwetsbare vissoortpopulaties te beoordelen. Waar de eerste
beoordeling onderzoekt of er een herstel in aantallen plaatsvindt,
onderzoekt de nevenbeoordeling of de afname in aantallen tot
staan is gebracht. In het kader van de Intermediate Assessment 2017
(IA) is het beoordelingsjaar gedefinieerd als het laatste jaar
waarvoor binnen elke termijnserie gegevens beschikbaar waren.
Om reeksen van kwetsbare soorten te bepalen, gebruiken beide
beoordelingen twee gevoeligheidsindicatoren: gemiddelde
levensgeschiedeniskenmerken (Average Life History Traits, ALHT) en
het percentage dat er niet in slaagt zich voort te planten (Proportion
Failing to Spawn, PFS). Informatie over de levenskenmerken van de

Figuur 1: Resultaten van de hoofdbeoordeling van populatieherstel voor reeksen van
kwetsbare soorten, onderzocht aan de hand van de PFS-gevoeligheidsindicator, op
basis van metingen/monitoring in de Keltische Zee en de internationale Noordzee
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/fish-and-food-webs/recovery-sensitive-fish/

Resultaten van de beoordelingen op regionale schaal, geïntegreerd
volgens de gemiddelde integratiemethode, worden weergegeven als
een horizontale groene lijn (gelijk aan of hoger dan streefwaarde) of
een horizontale rode lijn (lager dan streefwaarde), terwijl de
streefwaarde wordt weergegeven als een zwarte stippellijn. De
totaalscore voor de indicatoren wordt gedefinieerd als de indicatorwaarde gedeeld door de streefwaarde.

Figuur 3: Resultaten van de nevenbeoordeling van stabilisering van de afname van de
populatie voor reeksen van kwetsbare soorten, onderzocht aan de hand van de
PFS-gevoeligheidsindicator, op basis van monsternames/monitoring in de Keltische
Zee en de Internationale Noordzee
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/fish-and-food-webs/recovery-sensitive-fish/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 99

<

Resultaten van de beoordelingen op regionale schaal, geïntegreerd
volgens de gemiddelde integratiemethode, worden weergegeven als
een horizontale groene lijn (gelijk aan of hoger dan streefwaarde) of
een horizontale rode lijn (lager dan streefwaarde), terwijl de streefwaarde wordt weergegeven als een zwarte stippellijn. De totaal­score voor de
indicatoren wordt gedefinieerd als de indicatorwaarde gedeeld door de
streefwaarde.

>

Methode
OSPAR
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/fish-and-foodwebs/recovery-sensitive-fish/ ,
‘Assessment method’.

Aanvullende Nederlandse duiding
Aanvullende Nederlandse duiding
Beoordeling herstel: In de internationale Noordzee was er geen
sprake van herstel in de periode 2010-2016. Beide integratiemethodes om resultaten van de 6 surveys te combineren (probabilistisch
of gemiddelden) voor beide gevoeligheidsindicatoren (ALHT of PFS)
toonden dit aan. Op Noordoost-Atlantische schaal werd significant
herstel aangetoond wanneer resultaten uit de verschillende surveys
volgens de probabilistische integratiemethode werden gecombineerd, maar niet als de resultaten werden gemiddeld. Het maakte
daarbij niet uit welke gevoeligheidsindicator werd gebruikt (ALHT of
PFS). Deze resultaten werden vooral beïnvloed door de Keltische
Zee.
Beoordeling stoppen afname: In de internationale Noordzee
lieten beide integratiemethodes voor beide typen indicatoren zien
dat er geen sprake is van verdere achteruitgang van gevoelige
soorten in de periode 2010-2016. Op Noordoost-Atlantische schaal
waren de resultaten hetzelfde.

Conclusie
OSPAR
Wat betreft de afzonderlijke OSPAR-gebieden was er overtuigend
bewijs van herstel in de Keltische Zee, maar in de internationale
Noordzee vertoonden te weinig kwetsbare vissoortpopulaties groei
om de streefwaarde te halen.
Er zijn duidelijke tekenen dat de achteruitgang in aantallen van
vissoorten die gevoelig zijn voor bevissing is gestopt. De resultaten
van de beoordeling geven aan dat de afname van abundantie vanaf
2010 is ingezet. De gedegenheid van deze conclusies staat los van de
gekozen integratiemethode of van de gekozen indicator om reeksen
van kwetsbare soorten te bepalen.
Een evaluatie van alle onderzoeksgebieden (de internationale
Noordzee en de Keltische Zee) levert onvoldoende bewijs voor de
stelling dat er sprake is van een significant herstel van kwetsbare
vissoortpopulaties. De resultaten van de beoordeling werden
beïnvloed door de keuze voor een kwetsbaarheidsindicator om
reeksen van kwetsbare vissoorten in elke meting te bepalen. En ook
door de gekozen methode om de resultaten van de beoordelingen
uit afzonderlijke onderzoeken te integreren.

100 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Data: De visgegevens van de Noordoost-Atlantische Oceaan zijn
afkomstig van 19 verschillende wetenschappelijke bodemvissurveys.
Voor de internationale Noordzee gaat het om 6 surveys waarvan 3
met de boomkornet en 3 met ottertrawlnet, jaarlijks uitgevoerd
door 5 verschillende landen. Per survey per vistrek worden per
vissoort aantallen en lengtes genoteerd. Per survey wordt het
beviste oppervlak uitgerekend. Tenslotte wordt per vissoort per
lengteklasse de gemiddelde dichtheid (aantal per km2) berekend.
Selectie gevoelige soorten: Gevoelige vissoorten zijn geselecteerd
aan de hand van 2 gevoeligheidsindicatoren, de ‘Average LifeHistory Trait’ (ALHT) en de ‘Proportion Failing to Spawn’ (PFS). Voor
beide indicatoren is informatie benodigd over levensgeschiedeniskenmerken van soorten, zoals de maximum waargenomen lengte
(Lmax), maximale theoretische lengte (Linf ), de Von Bertalanffy
groeisnelheid (K), lengte bij volwassenheid (Lmat) en leeftijd bij
volwassenheid (Amat). In totaal is dit voor 485 soorten in de
NO-Atlantische Oceaan gedaan. Voor de internationale Noordzee
zijn er zo 11 tot 49 gevoelige soorten geselecteerd, afhankelijk van
de survey.

S

H1

H2

H3

H4

Beoordeling 1: herstel: Er is sprake van herstel van een gevoelige
soort als de waarde van het laatste jaar (2016) ligt in de bovenste 25%
van alle waarden in de referentieperiode (2010-2016). Per gevoelige
soort wordt vastgesteld of de drempelwaarde is gehaald. De
indicatorwaarde per survey wordt uitgedrukt als Common-scale
Indicator Score (CIS) door over alle soorten heen de gemiddelde
waarde te berekenen ten opzichte van de drempelwaarde. Bij een
CIS-waarde van ≥ 1 is er dus sprake van herstel binnen een survey, bij
een CIS-waarde ≤ 1 is er sprake van niet halen van de drempelwaarde
en is er geen sprake van herstel.
Beoordeling 2: halt verdere achteruitgang: Deze beoordeling
verloopt hetzelfde als die hierboven, behalve dat er nu getest wordt
of de waarde van het laatste jaar (2016) groter of gelijk is aan de
laagste 25% van alle waarden in de referentieperiode (2010-2016).
Integratie van beoordelingen: de verschillende beoordelingen per
survey zijn op twee manieren samengevoegd: 1) via een probabilistische integratie (minimaal 6 surveys nodig) en 2) door te middelen.
De eerste methode rekent met kansen op een significante afwijking
van een binomiale verdeling. Bij de tweede methode zijn de
CIS-indicatorwaarden van surveys gemiddeld. Voor de internationale Noordzee gaat het om 6 surveys, waardoor beide methoden
toepasbaar waren.

H5

B

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
− D1T5: Kennisdoel voor haaien en roggen in combinatie met het
nemen van mitigerende maatregelen zoals vastgelegd in Haaien
en roggen Actie Plan:
− communicatie en educatie
− vermindering ongewenste bijvangsten
− verhogen overleving
− D1T6: Aanpakken van de resterende vismigratieknelpunten in
Nederland om de connectiviteit tussen watersystemen te
herstellen.
− D1T7: Onderzoek naar de noodzaak van het instellen van
visserijvrije zones rondom kunstwerken ter bevordering van de
migratie-mogelijkheden voor trekvissen (KRW).
− D1T3: Realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor
habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee (VHR)
− D3T1: het beheer van alle commercieel beviste bestanden voldoet
aan F≤Fmsy en een paaibiomassa boven het voorzorgniveau MSY
Btrigger
− D4T1: ontwikkelen en testen van regionale beoordelings­
methoden die in de toekomst gebruikt kunnen worden voor een
beoordeling van de status van voedselwebben

Kennishiaten
OSPAR

Selectie geschikte data: Vervolgens is vastgesteld welke soorten
classificeren als gevoelige soort, per gevoeligheidsindicator (ALHT
en PSF). Omdat het per definitie om zeldzame soorten gaat, maar er
toch gerekend moet worden met de getallen, is als drempelwaarde
ingesteld dat de soort tenminste in 50% van de uitgevoerde surveys
per survey moest voorkomen. Er wordt vanuit gegaan dat wanneer
een reeks geselecteerde soorten een positieve trend vertoont, dit
representatief is voor de soorten die niet worden meegenomen in
de analyse. Voor de internationale Noordzee zijn er op deze manier
6 tot 29 soorten geselecteerd, afhankelijk van de survey.

De belangrijkste kennishiaten voor de beoordeling zijn: de
beschikbaarheid van bruikbare modellen waarmee populatiedynamiek kan worden vastgesteld om vervolgens daarmee absolute
streefwaarden voor kwetsbare vissoortpopulaties te staven. Ook
onbekend zijn de gevolgen van de opwarming van het zeewater voor
de schaal waarop populatiegroei mogelijk is, en het vermogen tot
populatieherstel bij grote kwetsbare vissoorten.

Gewenste waarden: Er kan niet gewerkt worden met historische
referentiewaarden voor populatiegroottes, omdat deze niet bekend
zijn. Daarom wordt gewerkt met trends: gewenst is een positieve
trend van de populatie van een gevoelige vissoort.
Beoordeling: Er wordt vanuit gegaan dat elk van deze soorten door
visserijsterfte is achteruitgegaan. Daarom kan allereerst worden
getest of gevoelige soorten herstellen. Als resultaten niet duidelijk
zijn, kan worden getest of gevoelige soorten niet verder achteruit
gaan:

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 101

<

>

S

H1

H2

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Zeevogelpopulaties (D1C2)

Overall Status D1 vissen

GES Component/Criteria

H3

H4

H5

B

Zeevogelpopulaties /D1C2

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

Goede Milieutoestand (Art 9)

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt

Nederlandse omschrijving van de GMT

Beoordeelde periode

2010-2016

Voor elke functionele groep is de populatieomvang van ten minste 75% van de soorten boven de
drempelwaarde van 1992 (OSPAR beoordelingswaarde).

Gerelateerde drukfactoren

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten; Wijzigingen van hydrologische omstandigheden;
Verstoring van soorten door menselijke aanwezigheid; Fysieke verstoring van de zeebodem ; Toevoer van antropogeen
geluid; Temperatuurstijging door klimaatverandering

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Status Criterium D10C2 herstel van kwetsbare vissoortpopulaties
Criteria status

Niet goed

Beschrijving criterium
status

Op de regionale schaal van de noordoostelijke Atlantische Oceaan is er geen bewijs voor significant herstel van
gevoelige vissoorten in de periode 2010-2016. Wel is de daling van gevoelige vissoorten sinds 2010 een halt toegeroepen, zowel op de regionale schaal, als op die van de subregionale schaal van de internationale Noordzee. Verschillende
indicatoren waarmee gevoelige vissoorten werden gedefinieerd en verschillende methodes waarmee gegevens werden
geïntegreerd leverden dezelfde conclusies op

Gebruikte parameter

Species – individuals

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Significant herstel van populaties gevoelige vissoorten.

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

Nationale invulling

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Er is geen bewijs voor significant herstel van de populaties met gevoelige vissoorten

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Niet beschikbaar

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Nog niet

Beschrijving

Op de regionale schaal van de noordoostelijke Atlantische Oceaan is er geen bewijs voor significant herstel van
gevoelige vissoorten in de periode 2010-2016. Wel is de daling van gevoelige vissoorten sinds 2010 een halt toegeroepen, zowel op de regionale schaal, als op die van de subregionale schaal van de internationale Noordzee. Verschillende
indicatoren waarmee gevoelige vissoorten werden gedefinieerd en verschillende methodes waarmee gegevens werden
geïntegreerd leverden dezelfde conclusies op

Gerelateerde indicator

D1C3, D3C1/D3C2 en D4C3

Indicatoren (Art 8)
Titel

Zeevogelpopulaties (B1)

Reporting unit

Zuidelijke Noordzee

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/
bird-abundance/

Kernboodschap
OSPAR
Binnen het OSPAR-zeegebied wordt de abundantie van onderzochte
zeevogelsoorten sinds het midden van het vorige decennium niet
meer als gezond beschouwd. Een uitzondering vormen doortrekkende of overwinterende soorten die droogvallende of aanlandige
gebieden van de Internationale Noordzee aandoen; deze soorten
zijn sinds het begin van de jaren negentig in gezonde aantallen te
vinden.

Toelichting Indicator
OSPAR
Zeevogels zijn aangewezen op een selectie van voedselbronnen in
de mariene omgeving. Zij kennen een gevoeligheid voor diverse
bedreigingen, waaronder bevissing, predatie door uitheemse
zoogdieren zoals ratten en Amerikaanse nertsen, habitatverlies en
een veranderende waterkwaliteit.

of aanlandige gebieden aandoet). Voor zowel broedende als
niet-broedende populaties worden jaarlijkse aantalsschattingen
vergeleken met streefwaarden om bij verschillende soorten het
herstel van populatiekrimp aanschouwelijk te maken. Gewenste
waarden voor de jaarlijkse relatieve talrijkheid van een vogelsoort
liggen boven de 0,8 (80% van de referentiewaarde) voor soorten die
één ei leggen en 0,7 (70% van de referentiewaarde) voor soorten die
meerdere eieren leggen. Vogelsoortgroepen worden gezond geacht
wanneer ten minste 75% van de afzonderlijke soorten aan de
streefwaarden blijkt te voldoet.
De beoordeling in deze factsheet is gebaseerd op de zgn OSPAR
indicator. De beoordeling van de landelijke doelen van zeevogels is
onderdeel van de VR rapportage in 2019. De totaal beoordeling van
de milieutoestand kan daarmee mogelijk worden bijgesteld.
Vooruitlopend hierop: een belangrijk verschil tussen beide
beoordelingen is dat bij de beoordeling ikv de VR niet alleen
gekeken wordt naar in Nederland broedende soorten, maar ook
naar het voorkomen op zee van in Nederland doortrekkende en
overwinterende soorten die elders broeden.

Als indicator wordt abundantie (het aantal volwassen vogels of
paren in broedkolonies) gebruikt, aangezien dit aspect gemakkelijk
meetbaar is, zich goed leent voor onderzoek naar lange termijnveranderingen in de samenstelling van de vogelgemeenschap en onder
natuurlijke omstandigheden beperkte verandering doormaakt. Als
aantallen snel veranderen, kan dit gegeven wijzen op de invloed van
de mens en dienen als oproep voor beheermaatregelen – mits
onderbouwd door streefwaarden voor de soortspecifieke mate van
afname. Veranderingen in het verleden houden onder meer verband
met de teruggooi van voedsel door de visserijsector, waarvan tal van
soorten hebben kunnen profiteren.
Deze OSPAR beoordeling is bij zeevogels voornamelijk gebaseerd op
gegevens over broedpopulaties. In het geval van watervogels
(eendachtigen en steltlopers) is deze beoordeling voornamelijk
gebaseerd op landtellingen van niet-broedende populaties (het
aantal doortrekkende of overwinterende vogels dat droogvallende
102 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

©OSPAR Commission/ courtesy of Alan D Wilson, 2017 https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/
bird-abundance/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 103

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

100

Resultaten
OSPAR
Tabel 1 toont het percentage broedende en niet-broedende
vogelsoorten binnen elke functionele groep dat voldoet aan de
streefwaarden voor relatieve talrijkheid op basis van onderzoek uit
2014 in de Internationale Noordzee (Greater North Sea) en uit 2015
in de overige OSPAR-gebieden.
Geen van de drie onderzochte OSPAR-gebieden kent een gezonde
vogelstand, aangezien in alle drie de gebieden minder dan 75% van
de onderzochte broedsoorten binnen de functionele groepen aan
de streefwaarden voor relatieve talrijkheid voldoet (Tabel 1). De
relatieve talrijkheid van niet-broedvogels in het Noorse deel van
de Noordelijke IJszee en in de Keltische Zee is evenmin toereikend.
Daarentegen voldoet in de Internationale Noordzee meer dan 75%
van de niet-broedende soorten wel aan de streefwaarden voor
relatieve talrijkheid (Tabel 1), een situatie die zich tussen 1993 en 2014
elk jaar met uitzondering van 2010 heeft voorgedaan (Figuur 2).
De Figuren 1 en 2 tonen voor respectievelijk broedvogels en
niet-broedvogels het jaarlijks veranderende percentage soorten dat
sinds het begin van de jaren negentig aan de streefwaarden voor
relatieve talrijkheid voldoet. In alle onderzochte OSPAR-gebieden is
er sinds het midden van het vorige decennium, of al eerder, sprake
van een afname van het percentage soorten dat voldoet aan de
streefwaarden.

% of species with relative abundance above assessment values

90
80
70
60
50
40
30

Norwegian Arctic Waters
Greater North Sea

20

Celtic Seas
Multi Species Assessment Value

10
0
1992

1995

1998

2001

2004

2007

2010

2013

2016

Figuur 1: Jaarlijks veranderend percentage broedende zeevogelsoorten in het
Noorse deel van de Noordelijke IJszee (12 soorten) en in de Keltische Zee (19 soorten)
van 1992 tot 2015 alsmede in de Internationale Noordzee (32 soorten) van 1992 tot
2014 met een relatieve talrijkheid boven de streefwaarden; de streefwaarde van 75%
voor soortgroepen wordt weergegeven als een zwarte lijn.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/bird-abundance

Tabel 2: Trends van broedvogels in de Internationale Noordzee (OSPAR II) en
opgedeeld in deelgebieden (zuidelijke Noordzee is OSPAR IId).

100

De betrouwbaarheid van de methodiek en van de beschikbaarheid
van gegevens voor deze beoordeling is matig.

Functional
group

Norwegian part
of Actic Waters

Greater North
Sea

Non-

Non-

Breeding

Wading
feeders

breeding

Breeding

breeding

0%
(2)

40%
(6)

82%
(22)

Celtic Seas
NonBreeding

breeding

47%
(19)

Surface
feeders

40%
(5)

67%
(3)

47%
(15)

80%
(5)

50%
(12)

100%
(1)

Water column
feeders

57%
(7)

14%
(7)

75%
(8)

100%
(7)

86
(7)

50%
(4)

Benthic
feeders

60%
(5)

100%
(1)

56%
(9)

50%
(8)

Grazing
feeders

50%
(2)

0%
(0)

80%
(10)

62%
(8)

47%
(19)

50%
(32)

77%
(53)

Breeding/
non-breeding
total
All

50%
(12)

48% (31)

67% (85)

63%
(19)

53%
(40)

55% (59)

Tabel 1: Percentage soorten binnen elke functionele groep op basis van onderzoek uit
2015 in het Noorse deel van de Noordelijke IJszee en in de Keltische Zee alsmede uit
2014 in de Internationale Noordzee met een relatieve talrijkheid boven de
streefwaarden
104 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

% of species with relative abundance above assessment values

Percentage of species above assessment
values for relative abundance

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

90

assessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/bird-abundance/

80
70
60
50
40
Norwegian Arctic Waters

30

Greater North Sea
Celtic Seas

20

Multi Species Assessment Value

10
0
1993

1996

1999

2002

2005

2008

2011

2014

Figuur 2: Jaarlijks veranderend percentage niet-broedende zeevogelsoorten in het
Noorse deel van de Noordelijke IJszee (19 soorten) en in de Keltische Zee (41 soorten)
van 1993 tot 2015 alsmede in de Internationale Noordzee (53 soorten) van 1993 tot
2014 met een relatieve talrijkheid boven de streefwaarden; de streefwaarde van 75%
voor soortgroepen wordt weergegeven als een zwarte lijn.

©OSPAR Commission/ courtesy of A. Downie, 2017https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/
marine-birds/bird-abundance/

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/bird-abundance

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 105

<

>

S

H1

H2

H3

H4

bergeend

+

alk

0

zwarte zeekoet

+

papegaaiduiker

+

Voor de relatieve talrijkheid van de beoordeelde soortgroepen zijn
de verschillen voor niet-broedvogels tussen de Internationale
Noordzee en de zuidelijke Noordzee (OSPAR II-d) klein, respectievelijk 77% en 74% van alle soorten halen de streefwaarden voor
relatieve talrijkheid.

middelste zaagbek

-

-

jan van gent

0

0

kuifaalscholver

-

aalscholver

+

+

zeekoet

+

0

Aanvullende Nederlandse duiding
Voor broedvogels wijkt het beeld in Nederland niet af van dat in
de Zuidelijke Noordzee en de Internationale Noordzee. (zie
informatie op de SOVON website: https://www.sovon.nl/nl/content/
broedvogeltrends).
OSPAR II

OSPAR IId

NL

eider

0

0

-

wilde eend

-

knobbelzwaan

-

kokmeeuw

-

-

-

noordse stormvogel

-

+

zilvermeeuw

-

-

-

stormmeeuw

-

-

-

kleine mantelmeeuw

+

0

+

grote mantelmeeuw

+

0

+

zwartkopmeeuw

0

0

+

drieteenmeeuw

-

+

kleine jager

-

grote jager

0

dougalls stern

0

visdiefje

-

-

-

noordse stern

-

-

-

grote stern

+

+

+

dwergstern

+

+

0

strandplevier

-

-

-

https://oap.ospar.org/en/

bontbekplevier

0

0

-

ospar-assessments/

scholekster

-

ment-2017/biodiversity-

lepelaar

0

0

+

status/marine-birds/

kluut

-

-

-

©OSPAR Commission, 2017

intermediate-assess-

bird-abundance/

106 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

B

Bij de OSPAR- beoordeling van niet broedvogels zijn alleen de
tellingen van kustvogels beschouwd. De vogels die duikend hun
voedsel van de zeebodem vergaren voldoen niet aan het 75%
criterium (tabel 1).

Van de in de Internationale Noordzee regio broedende vogelsoorten
is in de afgelopen 20 jaar bij een steeds groter aandeel sprake van
een sterke afname van het aantal broedparen (figuur 1). In 2014
voldeed slechts 50% van de soorten aan de beoordelingscriteria voor
individuele soorten, waar dat in de jaren 90 nog bij 80-90% van de
soorten het geval was. Het beeld in de Zuidelijke Noordzee wijkt
niet af van dit algemene beeld.

Tabel 3: Trends van
niet-broedvogels in de
Internationale Noordzee
(OSPAR II) en opgedeeld in
deelgebieden (zuidelijke
Noordzee is OSPAR IId). In
de Internationale Noordzee
voldoet 77% van de
beoordeelde soorten aan de
streefwaarden voor
relatieve talrijkheid voor
individuele soorten. In de
Zuidelijke Noordzee
(OSPAR IId) voldoet 74%
van de soorten aan het
criterium voor individuele
soorten.

H5

-

+
0

0

Tabel 4: Aantalsontwikkelingen van broedvogels in Nederland, Zuidelijke
Noordzee (OSPAR IId) en Internationale Noordzee (OSPAR II).

Aantal broedvogels
OSPAR II (greater North Sea) en OSPAR Iid (Southern North Sea) uit
Intermediate Assessment 2017 Marine Bird Abundance figuur f.
groen=”+”, geel=”0”, rood=”-”
NL: meest recente berekening door CBS van trends in laatse 10
jaar van aantallen broedvogels in broedvogel meetnet SOVON.
Van soorten beschrijving op SOVON website dd 14-12-2017.
significante toename = “+”, geen significante trend = “0”,
significante afname = “-”.
Resultaten:
Internationale Noordzee (OSPAR II, Greater North Sea): 16 van
32 soorten voldoen aan het criterium voor individuele soorten
(score “+” of “0”)= 50%
Zuidelijke Noordzee (OSPAR IId): 14 van 22 soorten voldoen aan
het criterium voor individuele soorten (score “+” of “0”)= 64%
Nederland: 8 van de 18 soorten vertonen geen significante
afname over de laatste 10 jaar (score “+” of “0”)= 44%

Bij de OSPAR- beoordeling van niet broedvogels zijn alleen de
tellingen van kustvogels beschouwd. De afname is het sterkst bij
vogels die duikend hun voedsel van de zeebodem vergaren (Tabel 1
benthic feeders)). Hierbij moet worden opgemerkt dat de afname
vooral zichtbaar is bij soorten waarvoor het Nederlandse KRMgebied maar marginaal van belang is (Tabel 3). Bij Zwarte Zee-eend
en Eidereend, waarvoor het Nederlandse KRM-gebied wel van groot
belang is fluctueren de aantallen sterk. In de afgelopen 10 jaar zijn
geen geen significante trend zichtbaar (zie informatie op de SOVON
website: https://www.sovon.nl/nl/content/watervogeltrends).

Conclusie
OSPAR
De relatieve talrijkheid van doortrekkende en overwinterende
kustvogels en broedende zeevogels is op regionaal niveau (OSPAR)
sterk afgenomen. Voor deze soorten lijkt het beter te gaan in de
Internationale Noordzee, hier zijn 75% of meer soorten boven de
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 107

<

referentiewaarde voor deze soorten in de periode 1991-2014. Er is
geen duidelijk patroon binnen de 5 functionele groepen in het
aantal soorten die de referentiewaarden niet haalden in 2014-2015.

Methode
OSPAR
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/
biodiversity-status/marine-birds/bird-abundance/, ‘Assessment Method’.

Kennishiaten
OSPAR
Uitbreiding van de indicator naar andere OSPAR-gebieden
Negen van de eenentwintig broedende zeevogelsoorten in de Golf
van Biskaje en de Iberische Kust komen voor in zeer kleine
aantallen, terwijl voor twee soorten geen meetgegevens zijn
verzameld: Scopoli’s pijlstormvogel, Calonectris diomedea, en het
Madeirastormvogeltje, Oceanodroma castro (ICES, 2008). Voor zes van
de tien overige soorten werd de beschikbaarheid van gegevens als
goed aangemerkt, voor drie soorten als spaarzaam en voor één
broedvogelsoort in Portugal – de dwergstern, Sternula albifrons – als
onbekend (ICES, 2008).
Er bestaat momenteel een samenwerkingsverband tussen de Azoren
en de andere archipels in Macaronesië (Madeira en de Canarische
Eilanden) met als doel een gezamenlijk monitoringprogramma
voor broedende zeevogels binnen het kader van het door de EU
gefinancierde MISTIC SEAS-project. Met behulp van het recentelijk
door de EU toegekende MISTIC SEAS II-project zal het plan worden
verwezenlijkt om gegevens over zeevogelpopulaties te verzamelen.
Toevoeging van zeegegevens
De indicator voor abundantie is beperkt tot broedvogelinventarisaties en bevat geen gegevens over het aantallen zeevogels buiten het
broedseizoen en buiten de broedperiode. Deze gegevens worden
door tellingen vanaf schepen of vanuit vliegtuigen verzameld. Om
de betrouwbaarheid te garanderen van ontwikkelingen binnen
soorten die zich grotendeels op zee bevinden, moeten deze
zeegegevens in de toekomst echter worden meegenomen. Diverse
verdragspartijen beheren of beogen momenteel nationale programma’s voor controle op zee. In andere landen zijn surveys op zee
ofwel non-existent, ofwel zeer beperkt qua dekking in tijd en
ruimte. De onderlinge afstemming van surveys (bijvoorbeeld wat
betreft de tijdsplanning) ontbreekt in het algemeen tussen landen.
Het is noodzakelijk om een concept te ontwikkelen om bij
gezamenlijke surveyinspanningen een databank met indicatoren
voor abundantie op te zetten, om dit concept in de nabije toekomst
te implementeren binnen het raamwerk van nationale surveyprogramma’s en om een methodiek op te zetten voor het samenvoegen
en analyseren van gegevens.

108 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

>

Referentiewaarden
In 2016 hanteerden de meeste verdragspartijen geen referentiewaarden. De relatieve talrijkheid van broedvogels werd in de plaats
daarvan berekend aan de hand van een referentiewaarde die
correspondeerde met de abundantie tijdens het tweede jaar van de
tijdserie (oftewel 1992). Op advies van ICES (2015) kunnen referentiewaarden het best objectief worden bepaald volgens een van de
twee onderstaande methoden.
• Historische referentie: de abundantie op een eerder moment ver
voorafgaand aan de tijdserie is bekend, maar de oorzaken van de
daaropvolgende verandering zijn onbekend. Indien opgetekend
moeten historische aantalsschattingen als referentiewaarden
worden gebruikt: voorafgaand aan bekende invloed van de mens;
en/of voorafgaand aan enige andere grote populatiekrimp; of
tijdens bekende stabiliteit in populaties volgend op toenames en
pieken in populatiegrootte.
Referentieniveau: de verwachte populatiegrootte zonder significante
menselijke invloed, te ontlenen aan populatiegroottes bekend ofwel
uit het verleden ofwel uit de beschikbare tijdseries. Als referentiewaarden worden gebruikt: hoogst bekende aantalsschatting na
populatiekrimp als gevolg van menselijke invloed (bijvoorbeeld in
perioden van hevige verontreiniging) of van onvoorspelbare
natuurverschijnselen (bijvoorbeeld door extreem weer); recente
aantalsschattingen (bijvoorbeeld gemiddelden van de voorafgaande
vijf jaar) indien een soort onlangs een kolonie heeft gesticht.

S

H1

H3

H4

H5

B

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D1 vogels
Conclusie MS deel I 2018

Goede milieutoestand nog niet gehaald (op basis van de OSPAR beoordeling), voor broedvogels en broedsucces is
sprake van achteruitgang.

GMT gehaald

GES niet gehaald

Beoordeelde periode

OSPAR 1992 - -2014 (start- en einddatum beoordeelde periode)

Gerelateerde drukfactoren

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten; Verstoring van soorten door menselijke aanwezigheid;
Wijzigingen van hydrologische omstandigheden; Toevoer van andere stoffen (olie: operationele lozingen en
incidenten); Toevoer van zwerfvuil

Status Criterium D1C2
Criteria status

Voldoet niet aan GMT

Beschrijving criterium
status

De relatieve talrijkheid van doortrekkende en overwinterende kustvogels en broedende zeevogels is op regionaal
niveau (OSPAR) sterk afgenomen. Voor doortrekkende en overwinterende soorten lijkt het beter te gaan in de
Noordzee, hier zijn 75% of meer soorten boven de referentiewaarde voor deze soorten in de periode 1991-2014.

Gebruikte parameter

Wading feeders
Surface feeders
Water column feeders
Benthic feeders
Grazing feeders

Limiet (TV lower)

Voor elke functionele groep is de populatieomvang voor ten minste 75% van de soorten boven de drempelwaarde van
1992 (OSPAR beoordelingswaarde).

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

OSPAR

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
• D1T1: Bijdragen aan de verdere ontwikkeling van de beoordeling
van vogelpopulaties en het identificeren van de belangrijkste
drukfactoren op regionaal niveau (OSPAR)
• D1T2: Herstel van rust voor zeezoogdieren en vogels door
vermindering van visserij in de Vlakte van de Raan en de
Noordzeekustzone (in het kader van het VIBEG-akkoord).
• D1T3: Realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor habitat­
typen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee (VHR).
• D1T7: Monitoring vogelaanvaringen met windmolens in het
kader van WOZEP

H2

OSPAR II-d
% > 0.7

Greater
North Sea
% > 0.7

Wading feeders

75.0

82

Surface feeders

80.0

80

Water column feeders

71.4

100

Benthic feeders

55.6

66

Grazing feeders

88.9

80

Totaal

74.1

77

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Nog niet beschikbaar doordat GMT is bijgesteld.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Nee

Gerelateerde indicator

D1C3 –Marine bird breeding success or failure

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 109

<

>

S

H1

H2

H3

H4

Broedsucces of broedfalen bij zeevogels (D1C3)
GES Component/Criteria

Goede Milieutoestand (Art 9)
Voor iedere soort mag een gebrek aan broedsucces in niet meer dan drie van de zes jaar optreden
(OSPAR-beoordelingswaarde).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Broedsucces of broedfalen bij zeevogels

Reporting unit

Greater North Sea

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/
marine-bird-breeding-success-failure/

B

grootschalig uitblijven van broedsucces. Bij aan de oppervlakte
foeragerende soorten had daarentegen een derde van de soorten in
de Keltische Zee en de helft van de soorten in de internationale
Noordzee tijdens de zesjarige onderzoeksperiode last van een
herhaaldelijk en grootschalig gebrek aan broedsucces (Figuur 1).
In het Noorse deel van de Noordelijke IJszee is er nauwelijks verschil
tussen aan de oppervlakte en in de waterkolom foeragerende
soorten. Tot 44 procent van de soorten in elke groep had gedurende
de zesjarige onderzoeksperiode te maken met een herhaaldelijk en
grootschalig uitblijven van broedsucces. (Figuur 1).

Broedsucces/D1C3

Nederlandse omschrijving van de GMT

H5

Afbeelding: Kuifaalscholver © Andy Webb
©OSPAR Commission/ courtesy of Andy Webb, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/

Kernboodschap
OSPAR
In de onderzoeksperiode van 2010 tot en met 2015 hebben zeevogelsoorten in het Noorse deel van de Noordelijke IJszee, in de
Internationale Noordzee en de Keltische Zee meermaals en massaal
te maken gehad met mislukte broedsels. De meeste moeite met het
grootbrengen van kuikens hadden de aan de oppervlakte foeragerende vogels in de Internationale Noordzee en de Keltische Zee.

Aanvullende Nederlandse duiding
In Nederland broedt een beperkt aantal zeevogelsoorten. Ze
behoren alle tot de groep oppervlakte foerageerders, die in de
Greater North Sea frequent een gebrek aan broedsucces hebben. Het
broedsucces van Kokmeeuw, Kleine Mantelmeeuw, Grote Stern,
Visdief en Noordse Stern wijkt niet af van het regionale beeld. Met
uitzondering van Kleine Mantelmeeuw en Zilvermeeuw, is het
broedsucces dus laag. De overige soorten broeden niet of in lage
aantallen in Nederland, of ze worden niet gevolgd in het Meetnet
Reproductie in de Waddenzee (Aalscholver, Stormmeeuw en
Dwergstern), zodat het broedsucces niet bepaald kan worden.

Toelichting Indicator
OSPAR
Van het uitblijven van broedsucces is in het extreme geval sprake
van een zeevogelkolonie dat in een bepaald broedseizoen bijna
geen kuikens voortbrengt. Deze beoordeling gaat over veranderende percentages van broedfalen in zeevogelkolonies verspreid
over de Noordoost-Atlantische Oceaan. De beoordeling is gebaseerd
is op het aantal jongen dat jaarlijks is uitgevlogen (met veren die
groot genoeg zijn om te vliegen) per paar, legsel of nest.

marine-bird-breeding-success-failure/

Bij sternsoorten spreken we van grootschalig broedfalen als het
percentage kolonies zonder broedsucces het gemiddelde van de
voorgaande vijftien jaar overtreft. Bij alle andere soorten is sprake
van grootschalig falen als het jaarlijkse percentage kolonies zonder
broedsucces groter is dan 5 procent. Onder herhaaldelijk broedfalen
wordt verstaan dat in de zes jaar van 2010 tot en met 2015 broedsucces vier of meer keer is uitgebleven.
Aangezien zeevogels lang leven en pas laat volwassen worden,
zullen veranderingen in milieuomstandigheden het eerst tot uiting
komen in veranderingen in hun productiviteit (het aantal vliegvlugge jongen per broedpaar), nog voor ze zichtbaar worden in
veranderingen in hun populatiegrootte. Vooral in gebieden waar de
commerciële visserij en zeevogels op dezelfde prooien azen, zijn
broedsucces en broedfalen bij zeevogels een belangrijke indicator
voor de gezondheid van populaties. De bevindingen van deze
beoordeling moeten dan ook worden opgevat als een vroegtijdige
waarschuwing dat er veranderingen in het milieu gaande zijn.
Deze indicatorbeoordeling heeft betrekking op enkele zeevogelsoorten die zijn opgenomen in de OSPAR-lijst van bedreigde en/of
afnemende soorten en habitats.
Afhankelijk van hoe en waar op zee zij foerageren, kunnen de
zeevogels in deze beoordeling in twee soortgroepen worden
onderverdeeld: aan de oppervlakte foeragerende soorten en in de
waterkolom foeragerende soorten. De eerste voeden zich met kleine
vissen, zoöplankton en andere ongewervelden aan of nabij het
wateroppervlak (de bovenste een à twee meter). De tweede groep
duikt naar eetbare vissen en ongewervelden, zoals inktvis en
zoöplankton, op sterk verschillende diepten of zelfs nabij de
zeebodem.

Afbeelding: Drieteenmeeuw © Matt Parsons
©OSPAR Commission/ courtesy of Matt Parsons, 2017 https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/
marine-bird-breeding-success-failure/

Aanvullende Nederlandse duiding
In Nederland broedt een beperkt aantal zeevogelsoorten.
Ze behoren alle tot de groep oppervlakte foerageerders

Resultaten
OSPAR
Het grootschalig en herhaaldelijk uitblijven van broedsucces bij
zeevogels tijdens de zes jaar van 2010 tot en met 2015 betrof 35
procent van de onderzochte soorten in de internationale Noordzee,
25 procent in de Keltische Zee en 44 procent in het Noorse deel van
de Noordelijke IJszee (Figuur 1).
Figuur 1 toont ook dat bij geen van de zes in de waterkolom
foeragerende soortenin de Keltische Zee en de internationale
Noordzee gedurende deze periode sprake was van herhaaldelijk en

110 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Figuur 1: Frequentie van grootschalig broedfalen in de Noordoost-Atlantische
Oceaan, 2010-2015
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/marine-bird-breeding-success-failure/

Bij aan de oppervlakte foeragerende zeevogelsoorten blijft sinds
2007 jaarlijks bij minstens 25 procent van de kolonies in de
internationale Noordzee broedsucces uit (Figuur 3). In de Keltische
Zee (Figuur 4) en het Noorse deel van de Noordelijke IJszee is dit
sinds 2010 het geval, uitgezonderd 2012 (Figuur 2).
De betrouwbaarheid van de gebruikte methodiek en van de
beschikbaarheid van gegevens is matig/laag, respectievelijk matig.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 111

<

>

zeebodem komt een dergelijk grootschalig uitblijven van broedsucces veel minder vaak voor. Dit verschil kan worden verklaard door de
beschikbaarheid van kleine vissoorten aan de oppervlakte (zoals
kleine zandspiering en sprot) die een typische prooi zijn voor
diverse aan de oppervlakte foeragerende soorten (bijvoorbeeld de
drieteenmeeuw).
Figuur 2: Diachrone verandering in het percentage zeevogelkolonies in het Noorse
deel van de Noordelijke IJszee dat aan een grootschalig mislukken van broedsels lijdt
(onder jaarlijks beoordeelde soorten)
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/marine-bird-breeding-success-failure/

In het Noorse deel van de Noordelijke IJszee gold het grootschalig
uitblijven van broedsucces in gelijke mate voor zowel aan de
oppervlakte als in de waterkolom foeragerende soorten. Een
mogelijke oorzaak is dat in sommige gebieden de gehele waterkolom (van oppervlakte tot zeebodem) een geringe beschikbaarheid
kent van prooivis, zoals zandspiering en jonge haring.
Waarschijnlijk bepalen veranderingen in het ecosysteem, wellicht
teweeggebracht door commerciële visserij in heden en verleden in
combinatie met klimaatverandering, het aanbod van prooivis.

Figuur 3: Verandering in het percentage onderzochte zeevogelsoorten in de Internationale
Noordzee per jaar waarbij sprake is van grootschalig mislukken van broedsels
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/marine-bird-breeding-success-failure/

De cumulatieve effecten van factoren zoals predatie en verstoring
door in- en uitheemse zoogdieren of andere vogels, hebben in alle
gebieden hun weerslag op het broedfalen. Dit geldt vooral voor aan
de grond nestelende sterns en meeuwen, en voor zeekoeten die
nestelen op open richels in de rotsen. Daarnaast kan ook verstoring
door mensen het broedsucces negatief beïnvloeden.

S

H1

Methode
Figuur 4: Verandering in het percentage onderzochte zeevogelsoorten in de Keltische
Zee per jaar waar sprake is van grootschalig mislukken van broedsels
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-birds/marine-bird-breeding-success-failure/

Aanvullende Nederlandse duiding

Aanvullende Nederlandse duiding

Een aantal soorten meeuwen en sterns heeft in Nederland een gebrek
aan broedsucces. Bij Visdief en Noordse Stern treedt dit op in een
groot aantal monitoringgebieden. Voor Kokmeeuw, Zilvermeeuw,
Kleine Mantelmeeuw en Grote Stern is het algehele beeld negatief,
maar verschillen de broedresultaten per monitoringgebied.

In het Meetnet Reproductie in de Waddenzee worden gegevens
verzameld van de volgende soorten: Lepelaar, Eider, Scholekster,
Kluut, Kokmeeuw, Kleine Mantelmeeuw, Zilvermeeuw, Grote Stern,
Visdief en Noordse Stern. De overige soorten broeden niet of in lage
aantallen in Nederland, of ze worden niet gevolgd in het Meetnet
Reproductie in de Waddenzee (Aalscholver, Stormmeeuw en
Dwergstern), zodat het broedsucces niet bepaald kan worden.

Conclusie
OSPAR
Alle zeevogelsoorten in de internationale Noordzee en de Keltische
Zee die er herhaaldelijk niet in slagen jongen groot te brengen,
voeden zich met kleine vissen aan het wateroppervlak. Bij zeevogelsoorten die hun voedsel halen in het dieper water of nabij de
112 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Kennishiaten

H5

B

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
• D1T1: Bijdragen aan de verdere ontwikkeling van de beoordeling
van vogelpopulaties en het identificeren van de belangrijkste
drukfactoren op regionaal niveau (OSPAR)
• D1T2: Herstel van rust voor zeezoogdieren en vogels door
vermindering van visserij in de Vlakte van de Raan en de
Noordzeekustzone (in het kader van het VIBEG-akkoord).
• D1T3: realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee (VHR).

Overall Status D1 vogels
Conclusie MS deel I 2018

Goede milieutoestand nog niet gehaald (op basis van de OSPAR beoordeling), voor broedvogels en broedsucces is
sprake van achteruitgang.

GMT gehaald

De verwachting is dat de GMT na 2020 wordt gehaald.

Beoordeelde periode

1986-2015

Gerelateerde drukfactoren

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten (directe sterfte)
Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten (via voedselweb)
Wijzigingen van hydrologische omstandigheden
Verstoring van soorten door menselijke aanwezigheid
Toevoer van andere stoffen (olie: operationele lozingen en incidenten)

Status Criterium D1C3 broedsucces
Criteria status

Niet goed

Beschrijving criterium
status

Uit de OSPAR-beoordeling blijkt dat het broedsucces van zeevogels de laatste jaren erg laag is. Het voedselaanbod is
een belangrijk knelpunt en broedvogels kampen met de beperkte beschikbaarheid van geschikte broedplaatsen. Op
grond van deze situatie is de goede milieutoestand voor vogels nog niet gehaald.

Gebruikte parameter

OSPAR soorten Greater North Sea + NL-soorten: kokmeeuw (NL), Noordse Stormvogel, Zilvermeeuw (NL),
Stormmeeuw (NL), Kleine Mantelmeeuw (NL), Grote Burgemeester, Grote Mantelmeeuw (NL), Noordse Pijlstormvogel,
Drieteenmeeuw, Kleine Jager, Grote Jager, Dougalls Stern, Visdief (NL), Noordse Stern (NL), Grote Stern (NL),
Dwergstern (Nl), Alk, Kleine Alk, Zeekoet, Dikbekzeekoet,Zwarte Zeekoet, Papegaaiduiker, Jan-van-Gent,
Kuifaalscholver, Aalscholver (NL)

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Tenminste 3 succesvolle broedsels per 6 jaar. Deze drempelwaarde geldt voor alle soorten.

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

OSPAR

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Aantal jaren broedsucces per soort per periode van 6 jaar:
kokmeeuw (NL, > 3 jaar), Noordse Stormvogel, Zilvermeeuw (NL, < 3 jaar), Stormmeeuw (NL), Kleine Mantelmeeuw
(NL, < 3 jaar), Grote Burgemeester, Grote Mantelmeeuw (NL), Noordse Pijlstormvogel, Drieteenmeeuw, Kleine Jager,
Grote Jager, Dougalls Stern, Visdief (NL, > 3 jaar), Noordse Stern (NL, >3), Grote Stern (NL,3 jaar), Dwergstern (Nl), Alk,
Kleine Alk, Zeekoet, Dikbekzeekoet,Zwarte Zeekoet, Papegaaiduiker, Jan-van-Gent, Kuifaalscholver, Aalscholver (NL)

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Vergelijking is niet mogelijk doordat de beoordeling op een andere wijze zijn uitgevoerd.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Nee

Beschrijving

In Nederland broedt een beperkt aantal zeevogelsoorten. Ze behoren alle tot de groep oppervlakte foerageerders,
die in de Greater North Sea frequent een gebrek aan broedsucces hebben. Het broedsucces van Kokmeeuw, Kleine
Mantelmeeuw, Grote Stern, Visdief en Noordse Stern wijkt niet af van het regionale beeld. Met uitzondering van Kleine
Mantelmeeuw en Zilvermeeuw, is het broedsucces laag. De overige soorten broeden niet of in lage aantallen in
Nederland, of ze worden niet gevolgd in het Meetnet Reproductie in de Waddenzee (Aalscholver, Stormmeeuw en
Dwergstern), zodat het broedsucces niet bepaald kan worden.

Gerelateerde indicator

D1C2, Zeevogelpopulaties

OSPAR
Aangezien er over Frankrijk, Spanje en Portugal geen gegevens
beschikbaar waren, zijn de Golf van Biskaje, de Iberische Kust en de

H4

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

OSPAR
https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/
biodiversity-status/marine-birds marine-bird-breeding-success-failure/
#collapse-assessment-method-172738

H3

internationale Atlantische Oceaan niet opgenomen in deze
indicatorbeoordeling. Door een algemeen gebrek aan gegevens is
ook de beoordeling voor de Noordelijke IJszee beperkt gebleven tot
de Noorse Kust (inclusief de Noord-Arctische eilanden). Aan andere
OSPAR-landen in het Noordpoolgebied wordt verzocht gegevens
beschikbaar te stellen voor toekomstige beoordelingen. Wegens
gebrek aan gegevens is er eveneens geen beoordeling opgesteld
van de internationale Noordzee buiten de delen van het Verenigd
Koninkrijk, Noorwegen, Nederland en België. Deze beoordeling
omvat evenmin de Deense en Duitse Waddenzee, aangezien de sinds
2012 verzamelde gegevens over die gebieden niet beschikbaar waren.

Aanvullende Nederlandse duiding
Een gebrek aan broedsucces treedt frequent op bij oppervlakte
foeragerende soorten (meeuwen en sterns), die hun kuikens voeren
met kleine vis. Naast een gebrek aan prooiaanbod kunnen andere
factoren als verstoring en predatie het broedsucces negatief
beïnvloeden.

H2

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 113

<

>

Grijze zeehond: pupproductie (D1C3)
GES Component/Criteria

D1C3

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Geen afname in pupproductie van de grijze zeehond van meer dan 1% sinds de laatste assessment en
niet meer dan 25% afname sinds 1992

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Grijze zeehond: pupproductie

Reporting unit

Waddenzee

Bron

OSPAR

URL

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marinemammals/grey-seal-pup/ , ‘Assessment Method’

Kernboodschap
OSPAR
Het aantal nieuwgeboren grijze zeehonden in de internationale
Noordzee en delen van de Keltische Zee is sinds 1992 elk jaar sterk
toegenomen. Deze trend heeft zich ook de afgelopen jaren
voortgezet (2009-2014).

verband aangetoond tussen het aantal geboren zeehonden en
menselijke activiteiten, ook al kan menselijk handelen op zijn
minst deels debet zijn aan veranderingen in dat geboortecijfer.
Wanneer veranderingen worden waargenomen, is het zaak te
onderzoeken wat daar de oorzaak van is en of eventuele beheersmaatregelen nodig zijn.

Aanvullende Nederlandse duiding
In het Nederlandse deel van de Waddenzee is de gemiddelde
jaarlijkse groei in pupproductie met 9% hoger dan het criterium van
maximaal 1% afname ten opzichte van de laatste beoordeling.

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Beoordelingsgebieden (Assessment Units, AU) in de internationale
Noordzee laten tussen 2009 en 2014 een snelle groei in het aantal
jonge grijze zeehonden zien. Waarschijnlijk komt deze toename voor
rekening van de beoordelingsgebieden van het Europese vasteland
(waaronder de Waddenzee, AU17), waar zich grote kolonies bevinden.
Zeehonden trekken van daar naar het noorden van het Verenigd
Koninkrijk.
West-Schotland (AU3) en de Buiten-Hebriden (AU4) kenden een
kleinere toename van het aantal jonge zeehonden, wellicht doordat
deze gebieden hun maximale populatiegrootte bijna hebben
bereikt.
Veranderingen in de aantallen jonge grijze zeehonden in de
internationale Noordzee en het Britse deel van de Keltische Zee zijn
bijgehouden tot en met 2014. Gegevens over voortplantende grijze
zeehonden voor de kust van Ierland zijn niet voorhanden, omdat er
te weinig data zijn om een beoordeling te kunnen maken.
De betrouwbaarheid van de methodiek en van de beschikbaarheid
van gegevens is matig/laag, respectievelijk matig.

Figuur 2: Veranderingen in het aantal geboren grijze zeehonden tussen 1992 en 2014,
ten opzichte van geen afname groter dan 25 procent
De omcirkelde getallen hebben betrekking op de bijbehorende beoordelingseenheid
(zie legenda). In sommige beoordelingseenheden is een later jaar dan 1992 gebruikt
als referentiejaar (tussen haakjes vermeld in de legenda).
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/grey-seal-pup/

Veranderingen op de lange termijn zijn beoordeeld op basis van het
referentiejaar 1992 (of later in sommige tijdseries), terwijl de
periode van 2009 tot en met 2014 is gebruikt om veranderingen op
de korte termijn na te gaan. Uitgangspunt van de analyse was de
mate van afname op de korte of lange termijn; in geen van beide
tijdvakken werd een afname geconstateerd.

Toelichting Indicator

Legenda
Beoordelingseenheden
Beoordelingseenheden: 1. Noord-Ierland, 2. Zuidwest-Schotland, 3.
West-Schotland, 4. Buiten-Hebriden, 5. Noordkust en Orkneyeilanden, 6. Shetlandeilanden (2004), 7. Moray Firth (1997), 8.
Oost-Schotland, 9. Noordoost-Engeland, 10. Zuidoost-Engeland, 11.
Zuid-Engeland, 12. Zuidwest-Engeland, 13. Wales, 14. NoordwestEngeland, 15. Franse Noordzee en Kanaalkust, 16. Belgische Kust en
Nederlandse Delta, 17. Waddenzee (2001 voor Nederland, 2008 voor
Duitsland en Denemarken), 18. Limfjord, 19. Kattegat, 20. NoordSkagerrak en Oslofjord, 21. Noorse westkust bezuiden 62° N.B. (2000).

OSPAR
Deze indicator beoordeelt de trends in het aantal grijze zeehondenpups dat ter wereld komt op de geboorteplaatsen in de internationale Noordzee en het Britse deel van de Keltische Zee. In Europa
werpen grijze zeehonden hun jongen van oudsher op eilanden,
zandbanken en langs de kustlijnen van het vasteland.

Conclusie
OSPAR

Grijze zeehondenpup (Arran Bee)

Volgens deze beoordeling is in alle onderzoeksgebieden binnen de
internationale Noordzee (uitgezonderd de Shetlandeilanden) en het
Britse deel van de Keltische Zee het aantal geboren grijze zeehonden
op zowel de korte als de lange termijn gestegen.

©OSPAR Commission/ courtesy of Arran Bee, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/

De toestand van roofdieren hoog in de voedselketen, zoals
zeehonden, kan een indicator zijn voor de gezondheid van het
mariene ecosysteem. Veel factoren hebben hun weerslag op het
aantal jongen dat grijze zeehonden voortbrengen, zoals ziekte,
concurrentie van andere soorten, veranderingen in de verspreiding
en abundantie van prooidieren, verstoring en ‘aanvaringen’ met
de visserij. Als gevolg van de jacht op zeehonden, die tot in de
twintigste eeuw heeft voortgeduurd, is dit dier in sommige
gebieden helemaal verdwenen. Inmiddels wordt de zeehond op
de meeste plaatsen in Europa beschermd.
Vanwege de langdurige legale en illegale jacht is de onverstoorde
staat van de zeehond niet bekend, evenmin als de maximale
populatiegrootte die dit dier, mits gevrijwaard van de illegale jacht,
zou kunnen bereiken. Afgezien van de jacht is er geen rechtstreeks
114 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

grey-seal-pup/

Resultaten
OSPAR
In alle onderzoeksgebieden binnen de internationale Noordzee en
delen van de Keltische Zee waarover voldoende gegevens ter
beoordeling beschikbaar waren, is het aantal geboren grijze
zeehonden toegenomen, zowel over een kortere als een langere
periode gezien (Figuur 1 en 2). Geen van deze gebieden vertoont een
geboortedaling, in lijn met de streefwaarden. Hoewel de gegevens
ontoereikend zijn voor een beoordeling, lijken tellingen op de
Shetlandeilanden (beoordelingseenheid 6) te wijzen op een
langdurig neerwaartse trend in de periode 2004-2014.

Figuur 1: Veranderingen in het aantal geboren grijze zeehonden tussen 2009 en 2014,
ten opzichte van geen afname groter dan 1 procent per jaar
De omcirkelde getallen hebben betrekking op de bijbehorende beoordelingseenheid
(zie legenda).
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/grey-seal-pup/

De bevindingen over het aantal geboren zeehonden moeten in
samenhang worden gezien met de uitkomsten van de gewone
indicator voor de abundantie en verspreiding van zeehonden. Beide
indicatoren tonen dan wel een verbetering in de toestand van de
populatie grijze zeehonden in de Noordoost-Atlantische Oceaan,
maar bedacht moeten worden dat het herstel van deze populatie
waarschijnlijk volgt op een periode van sterke vermindering,
veroorzaakt door menselijke activiteit. In het recente verleden, en
wellicht ook nu nog, hebben jacht, vervuiling en overbevissing
deze populaties negatief beïnvloed. Hoe groot de populatie grijze
zeehonden in de Noordoost-Atlantische Oceaan kan zijn, is
onbekend. Zeker is dat de groei van het aantal zeehonden dat wordt
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 115

<

geboren, niet oneindig door kan gaan, zelfs niet als er geen sprake
meer zou zijn van menselijke activiteiten. Zodra het natuurlijke
populatiemaximum zal zijn bereikt, zal de groei afnemen.

Aanvullende Nederlandse duiding
In het Nederlandse deel van de Waddenzee is de gemiddelde
jaarlijkse toename in zeehondenpups 9% hoger dan het criterium
van maximaal 1% afname.

Methode
OSPAR
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/marine-mammals/grey-seal-pup/ ,
‘Assessment Method’

Kennishiaten
OSPAR

>

sommige beoordelingseenheden (Assessment Units, AUs) onvoldoende gegevenspunten beschikbaar zijn. Ook is het aantal jongen
dat wordt geboren niet de enige indicator voor de gezondheid van
een populatie. De vruchtbaarheid van de vrouwtjes, de overleving
van pups en de fysieke toestand van de dieren spelen ook rol.
Daarom moeten deze indicatoren bij een volgende beoordeling ook
in ogenschouw worden genomen. Overige kennishiaten betreffen
de menselijke invloed op het aantal geboortes, de wijze waarop
volwassen grijze zeehonden migreren tussen beoordelingsgebieden
en de invloed van deze migratie op populaties.

Milieudoelen (Art 10)

S

H1

H2

H3

H4

B

Vissen – grootteverdeling binnen visgemeenschap (D1C3)
GES Component/Criteria

D1C3

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Toename van het aandeel grote vissen in de visgemeenschap (OSPAR beoordelingswaarde)

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Vissen – grootteverdeling binnen visgemeenschap (D1C3)

Reporting unit

Greater North Sea

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/
fish-and-food-webs/proportion-large-fish-large-fish-index/

Gerelateerde doelen
• D1T2: Herstel van rust voor zeezoogdieren en vogels door
vermindering van visserij in de Vlakte van de Raan en de
Noordzeekustzone (in het kader van het VIBEG-akkoord).
• D1T3: realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor
habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee
(VHR).

Wil de volgende beoordeling beter zijn dan deze, dan zullen enkele
kennishiaten moeten worden opgevuld. Figuur 1 toont dat er in

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D1C3 pupproductie van grijze zeehonden
Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT bereikt

GES achieved’

Beoordeelde periode

2009-2014 en 1992-2014 (start- en einddatum beoordeelde periode)
Data Nederlandse Waddenzee vanaf 2001

Gerelateerde drukfactoren

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten; Toevoer van antropogeen geluid; Verstoring van
soorten door menselijke aanwezigheid

Status Criterium Grijze Zeehond: pupproductie
Criteria status

Goed

Beschrijving criterium
status

Het aantal nieuwgeboren grijze zeehonden in de Internationale Noordzee en delen van de Keltische Zee is elk jaar sinds
1992 sterk toegenomen, een trend die zich tot op heden voortzet (2009-2014).

Gebruikte parameter

Procentuele ontwikkeling van het aantal nieuwgeboren grijze zeehonden.

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Geen afname in de trend van pupproducie tot het niveau waarbij de maximale afname van 1% is t.o.v. de laatste
beoordeling

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

OSPAR IA2017

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

9% toename van het aantal nieuw geboren grijze zeehonden.

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Deze vergelijking kan niet gemaakt worden doordat de vorige beoordeling op een andere wijze is uitgevoerd.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Met 9% pupproductie wordt ruim voldaan aan het criterium van maximaal 1% afname in pupproductie.

Beschrijving

Het aantal grijze zeehond pups dat jaarlijks geboren wordt, vertoont sinds 1992 een stijging in de gehele Noordzee.

Gerelateerde indicator

D1C2 Abundantie en verspreiding van zeehonden

Kernboodschap
OSPAR
In de internationale Noordzee is duidelijk sprake van herstel van het
aandeel van grote vis in de groottesamenstelling van de bodemvisgemeenschap. Aan de streefwaarden voor herstel in de Keltische Zee
wordt echter alleen in het noordelijke deel voldaan. Streefwaarden
waaraan volgens diverse afzonderlijke beoordelingen nog niet
wordt voldaan, kunnen volgens recente hersteltrends tegen het jaar
2022 worden gehaald, mits de huidige mate van bedreiging niet
verder toeneemt.

Aanvullende Nederlandse duiding
De LFI-indicator geeft in het algemeen aan dat de groottesamenstelling van de bodemvisgemeenschap zich in de gehele noordoostelijke Atlantische Oceaan, inclusief de internationale Noordzee,
onder de streefwaarden bevindt, uitgezonderd de noordelijke helft
van de Keltische Zee en de Noord-Iberische Kust.
Wel is in het grootste deel van de NO-Atlantische regio, inclusief
de internationale Noordzee, een sterk herstel gaande van de
groottesamenstelling. Dit wijst erop dat in de toekomst, bij de
volgende KRM-beoordeling in 2024 een goede toestand bereikt
zou moeten zijn.

Toelichting Indicator
OSPAR

116 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H5

Sterfte als gevolg van visserij beperkt de leeftijdsopbouw van
vispopulaties: het aandeel van grotere/oudere individuen neemt af.
Visserij selecteert ook op grootte: bij voorkeur wordt grotere en/of
oudere vis gevangen, wat zijn uitwerking heeft op de groottesamenstelling van de visgemeenschap. Om de invloed van de visserij op
visgemeenschappen en het voedselweb te monitoren, zijn tot
dusver drie indicatoren voor visgrootte ontwikkeld, en wel aan de
hand van parameters voor verschillende effecten op het ecosysteem.
De Large Fish Indicator (LFI) is een indicator om het effect van

visserij op de groottesamenstelling van bodemvisgemeenschappen
(soorten die leven op of nabij de zeebodem) te monitoren. De LFI is
ontwikkeld om de doelstelling van ecologische kwaliteit (Ecological
Quality Objective, EcoQO) voor de bodemvisgemeenschap in de
Noordzee te ondersteunen. Vervolgens is de LFI-methodiek voor de
Noordzee gebruikt om LFI’s te ontwikkelen voor de Keltische Zee en
de Noord-Iberische Kust.
De LFI maakt gebruik van schattingen van het aantal vissen per
lengtemaat. Deze schattingen zijn gebaseerd op internationale
onderzoeken, uitgevoerd met bodemsleepnetten. De surveys
bestaan uit gestandaardiseerde monitoringprogramma’s waarbij
elk jaar in dezelfde periode volgens vaste richtlijnen representatieve
monsters worden genomen. Voor de analyse van elke survey is een
reeks soorten vastgesteld die samen de bodemvisgemeenschap
vormen, en zijn de criteria voor de lengte van een grote vis
gedefinieerd. Vervolgens kan het gedeelte van de bodemvisbiomassa worden berekend dat de lengtemaat overschrijdt.
Specifieke streefwaarden zijn ontleend aan de tijdseries die voor
afzonderlijke regionale beoordelingen worden gebruikt. Van de
langste tijdserie die werd bestudeerd, was het beginjaar 1983.

Aanvullende Nederlandse duiding
Visserijsterfte beïnvloedt de leeftijdsopbouw van vispopulaties
negatief: het aandeel oudere individuen wordt verminderd. Visserij
is ook grootteselectief, waarbij grotere en/of oudere vis eerder
wordt verwijderd. Visserij beïnvloedt daarom fundamenteel de
visgemeenschap en de groottesamenstelling ervan. Dit heeft geleid
tot de ontwikkeling van de Large Fish Indicator (LFI), een indicator
om het effect van de visserij op de groottesamenstelling van de
bodemvisgemeenschappen te monitoren.
De LFI is ontwikkeld in de Noordzee met gebruikmaking van
gegevens afkomstig uit internationale wetenschappelijke bodemvissurveys. Eerst is een reeks soorten vastgesteld die de bodemvisgemeenschap vormt en is de lengtemaat vastgesteld die “grote vis”
definieert (LLF). Vervolgens is de LFI gedefinieerd als de biomassa
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 117

<

0,25

van de “grote vis” gedeeld door gehele visbiomassa:
LFI =

BL > LLF

LFI (LF>50cm)

Streefwaarden voor de LFI zijn opgesteld door de LFI te berekenen
voor referentieperioden indien mogelijk, of door deze te bereken
uit waargenomen relaties tussen LFI en visserijsterfte.

0,15

0,1

0,05

Resultaten
0,0

OSPAR

0,5 a

0,5 b

0,25

LFI

0,3 c

0,25

0

0,15

0
0,5

f

0,7 d
0,45

H2

H3

H4

De betrouwbaarheid van de methodiek en van de beschikbaarheid
van gegevens is gemiddeld tot hoog, respectievelijk hoog.

0
0,6

g

0
0,4

h

0
0,3

i

0,3

0,2

0,15

0

0

0

0

0

0,3

k

0,15

0,3

l

0,15

2000

2020

0

1980

2000

2020

j

1980

2000

2020

m

0,15

1980

2000

2020

0

1980

2000

Aanvullende Nederlandse duiding

Year
Figuur 2: Tijdserie voor het eerste kwartaal van de Large Fish Indicator (LFI)
ment-2017/biodiversity-status/fish-and-food-webs/proportion-large-fish-large-fish-index/

0,4

0,25

1980

Statistical Best Fit
Full LFI Time Series
LFI Recovery Period
LFI Assessment Value
Recovery Linear Trend

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assess-

0,8 e

0,3

0

H1

1980 1985 1990 1995 2000 2005 2010 2015 2020 2025

Figuur 1 toont trends in de Large Fish Indicator (LFI) voor elk van de
13 beoordeelde bodemvissurveys.

0,3

S

het percentage grote bodemvissen aan de streefwaarde
(Figuur 1 – sector e en f ). In andere delen van dit gebied daarentegen voldoet de LFI niet aan de streefwaarde. In de Ierse Zee is sprake
van aantoonbaar herstel en zouden de LFI-streefwaarden tegen 2020
kunnen worden gehaald (Figuur 1 – sector c en d). Het bewijs dat de
LFI-waarden in het zuiden en westen zich herstellen, is mager
(Figuur 1 – sector a, b en f ). Op zijn best kan worden gesteld, dat er
nog minstens tien jaar overheen zullen gaan voor de streefwaarde
hier wordt gehaald, tenzij het huidige bedreigingsniveau wordt
verlaagd.

2022

0,2

BL > LLF + BL < LLF

waarbij L is lengte (cm) en B is biomassa dichtheid (kg/km2).

0,6

>

De grondslag van de LFI-tijdserie is het eerste kwartaal (januarimaart) van het grensoverschrijdende onderzoek uitgevoerd met
zogeheten bordennetten in de internationale Noordzee (Figuur 1
– sector j). De figuur bevat jaarcijfers, gegevens over de hersteltrend,
de lineaire trend gekoppeld aan de gegevens over de herstelperiode
en de LFI-streefwaarde.
0,25

2020

Year

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/fish-and-food-webs/proportion-large-fish-large-fish-index/

De kleuren van de sectoren weerspiegelen de regio (geel voor de
Keltische Zee, paars voor de internationale Noordzee).
Voor de internationale Noordzee is de beoordeling voornamelijk
afgeleid van twee metingen op verschillende tijdstippen in het jaar
(Figuur 1 – sector j en k). Beide metingen bestrijken het grootste
deel van het gebied en geven aan dat het percentage grote vissen
momenteel niet voldoet aan de streefwaarden (Figuur 2 en 3).
Niettemin laten beide metingen een sterk herstel in aantallen en
groottesamenstelling zien, vergeleken met het dieptepunt rond de
eeuwwisseling. Als de huidige hersteltrends in deze twee metingen
zich navenant blijven ontwikkelen, zal nog voor de volgende
beoordeling volgens de EU-Kaderrichtlijn mariene strategie (Marine
Strategy Framework Directive, MSFD) in 2024 aan de LFIstreefwaarden worden voldaan. De andere metingen bevestigen
deze bevindingen in grote lijnen.

0,2

LFI (LF>50cm)

Figuur 1: Trends in de Large Fish Indicator (LFI), afgeleid uit 13 bodemvisonderzoeken
in de internationale Noordzee en de Keltische Zee, aan de hand van de vastgestelde
optimale lengtemaat (LLF) die in elk onderzoek voor ‘grote vissen’ is gedefinieerd.

De LFI laat zien dat er in de internationale Noordzee geen verdere
beperking van de visserijactiviteiten hoeft plaats te vinden, als het
gaat om de grootte van bodemvissen. Maar aangezien de doelstellingen voor de bodemvisgroottesamenstelling nog niet daadwerkelijk zijn behaald, moet op dit moment het huidige visserijbeheer
nog niet worden versoepeld.

2018
0,15

Conclusie

0,1

OSPAR
Statistical Best Fit
Full LFI Time Series
LFI Recovery Period
LFI Assessment Value
Recovery Linear Trend

0,05
0,0
1995

2000

2005

Year

2010

2015

2020

Figuur 3: Tijdserie voor het derde kwartaal van de Large Fish Indicator (LFI)
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/fish-and-food-webs/proportion-large-fish-large-fish-index/

De grondslag van de LFI-tijdserie is het derde kwartaal (juli-september) van het grensoverschrijdende bordennettenonderzoek in de
internationale Noordzee (Figuur 1 – sector k). De figuur bevat
jaarcijfers over de hersteltrend, de lineaire trend gekoppeld aan de
gegevens over de herstelperiode en de LFI-streefwaarde.
Aangezien de metingen in de Keltische Zee slechts betrekkelijk
kleine delen daarvan bestreken, was het voor de beoordeling
noodzakelijk om de resultaten van afzonderlijke metingen samen
te voegen. In de noordelijke helft van de Keltische Zee voldoet

118 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

De beoordeling van de LFI in de internationale Noordzee is vooral
gebaseerd op twee ottertrawl bodemvissurveys die beide het
grootste deel van het gebied bestrijken. De LFI-waarden op basis van
deze surveys suggereren dat de bodemvisgroottesamenstelling van
de internationale Noordzee zich onder de streefwaarde bevindt,
maar dat er een sterk herstel gaande is, zodat de streefwaarden in
2022 bereikt zouden moeten worden.

Het herstel van het percentage grote vissen in de bodemvisgemeenschap van de internationale Noordzee, waarvan Quality Status
Report (QSR) 2010 melding maakte, heeft zich in de jaren tot 2015
voortgezet. Voor een groot deel van de Keltische Zee is dit herstel
eveneens aantoonbaar, hoewel alleen in de noordelijke helft van dit
gebied is voldaan aan de streefwaarden. Mits het huidige bedreigingsniveau niet toeneemt, kunnen de streefwaarden elders tegen
2022 worden behaald. Het zuidelijke en westelijke deel van de
Keltische Zee vormen een duidelijke uitzondering. Herstel is hier
niet aangetoond of vindt dusdanig langzaam plaats, dat het – als het
huidige bedreigingsniveau niet wordt verminderd – nog meer dan
tien jaar kan duren voor de streefwaarde voor de groottesamenstelling van bodemvissen wordt gehaald.
Het duurt enige tijd voor de reactie op veranderingen in visserijactiviteiten zichtbaar wordt in de Large Fish Indicator (LFI). Dat
betekent dat de noodzakelijke maatregelen voor het herstel in de
groottesamenstelling van bodemvissen vermoedelijk al genomen
zijn in gebieden waar streefwaarden zijn gehaald of waar ze niet zijn
gehaald, maar waar herstel plaatsvindt. Als streefwaarden niet

H5

B

worden gehaald en hersteltrends niet aantoonbaar zijn of zich
slechts in geringe mate aftekenen, kunnen aanvullende maatregelen noodzakelijk zijn. Aangezien in het grootste gedeelte van het
onderzoeksgebied de LFI-streefwaarden nog niet zijn gehaald, is
versoepeling van het beleid niet aan de orde.
De LFI-indicator geeft aan dat de groottesamenstelling van de
bodemvisgemeenschap zich voor de Noordzee nog onder de
streefwaarden bevindt. Wel is er een sterk herstel gaande van de
groottesamenstelling. Dit wijst erop dat bij de volgende KRMbeoordeling in 2024 een goede toestand bereikt zou moeten zijn

Methode
OSPAR
https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/fish-and-food-webs/
proportion-large-fish-large-fish-index/

Aanvullende Nederlandse duiding
Data: De visgegevens van de Noordoost-Atlantische Oceaan zijn
afkomstig van 20 verschillende wetenschappelijke bodemvissurveys.
Voor de internationale Noordzee gaat het om 6 surveys waarvan 3
met het boomkornet en 3 met het ottertrawlnet, jaarlijks uitgevoerd
door 5 verschillende landen. Per survey per vistrek worden per
vissoort aantallen en lengtes genoteerd. Per survey wordt het
beviste oppervlak uitgerekend. Vervolgens wordt per vissoort per
lengteklasse de gemiddelde dichtheid (aantal per km2) berekend.
Met behulp van soortspecifieke lengte-gewichtrelaties worden
aantallen omgezet naar biomassa’s.
Selectie bodemvissoorten: De in totaal 485 gevangen vissoorten
zijn ingedeeld naar ecotypen m.b.v. de wereldwijde FishBase
website, waarna alleen de bodemvissen zijn geselecteerd. Een aantal
soorten is daarna uit de selectie gevallen omdat ze slecht bemonsterd worden met de gebruikte vistuigen, zoals zandspieringsoorten
en haring.
Referentieperiode en drempelwaarden: De referentieperiode voor
de Noordzee is vastgesteld op basis van data uit het begin van de
jaren 80 (1e kwartaal IBTS data). OP basis van die data zijn streefwaarden (‘Assessment Target Value, ATV) opgesteld voor 2 van de
6 surveys (ATV=0.2 en 0.22 resp). De streefwaarden voor de overige
4 surveys waren niet bekend en zijn daarom gedefinieerd als
‘positieve trend’ van de LFI.
Bepaling LFI-lengtes
Voor elke survey zijn verschillende tijdseries gemaakt van biomassa
van “grote vis” gedeeld door totale biomassa, waarbij voor “grote
vis” een reeks lengtes (LLF) zijn getest van 20 cm tot 50 cm, met
stapjes van 5 cm. Voor elk van deze 7 tijdseries per survey is
onderzocht welke het beste beschreven kon worden met een

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 119

<

>

5e graads polynomische functie. De best passende functie werd
gekozen. Voor de internationale Noordzee is zo gekozen voor een
LFI-lengte van 30 cm voor 2 surveys en van 50 cm voor de overige
4 surveys.

4. Om te kunnen adviseren over de meest effectieve beheersmaatregelen om de beheersdoelstellingen van het LFI te bereiken, moeten
de relaties die tussen LFI en de menselijke activiteiten die de
bodemvisgemeenschappen beïnvloeden, goed begrepen worden.

Kennishiaten

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Status Criterium D1C3
Criteria status

Niet goed

Beschrijving criterium
status

Milieudoelen (Art 10)

In de Internationale Noordzee is een herstel gaande van de groottesamenstelling binnen de bodemvisgemeenschap.
Alleen in het noordelijke deel van de Keltische Zee wordt echter voldaan aan de streefwaarden voor herstel.
Streefwaarden waaraan in diverse afzonderlijke surveybeoordelingen nog niet wordt voldaan, kunnen volgens recente
hersteltrends tegen het jaar 2022 worden behaald mits de huidige mate van bedreiging niet verder toeneemt.

Gebruikte parameter

Trend als GES definitie

OSPAR

Gerelateerde doelen

Stijgende trend van het percentage grote vissen.

Kennishiaten betreffen het gebrek aan empirische gegevens
(waaronder historische gegevens) of bruikbare modellen om de
streefwaarde voor de Large Fish Indicator (LFI) vast te stellen. Verder
ontbreekt een universeel protocol om de optimale lengtemaat voor
grote vissen in alle surveys te definiëren. Ook is onbekend wat de
effecten van het opwarmen van het zeewater zijn voor de LFIstreefwaarden en voor het herstel van de groottesamenstelling van
bodemvissen. Tot slot schort het aan begrip van de verbanden
tussen menselijke bedreigingen en de toestand van de gehele
bodemvisgemeenschap (dus niet alleen van de commerciële
visbestanden). In de toekomst moet bij de verdere ontwikkeling van
de indicatorbeoordeling ook de mogelijkheid van ruimtelijke
subdivisies worden verkend.

− D1T5: Kennisdoel voor haaien en roggen in combinatie met het
nemen van mitigerende maatregelen zoals vastgelegd in Haaien
en roggen Actie Plan:
− communicatie en educatie
− vermindering ongewenste bijvangsten
− verhogen overleving
− D3T1: Het beheer van alle commercieel beviste bestanden voldoet
aan F≤Fmsy en een paaibiomassa boven het voorzorgniveau MSY
Btrigger.
− D1T3: realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor
habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee
(VHR).
- D4T1: ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden die in de toekomst gebruikt kunnen worden voor een
beoordeling van de status van voedselwebben.
- D1T6: aanpakken van de resterende vismigratieknelpunten in
Nederland om de connectiviteit tussen watersystemen te
herstellen (KRW).
- D1T8: onderzoek naar de noodzaak van visserijvrije zones rondom
kunstwerken ter bevordering van de migratie-mogelijkheden
voor trekvissen.

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)
Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

OSPAR

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Het percentage grote vissen stijgt maar nog niet in voldoende mate

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

In de vorige Mariene Strategie is deze indicator niet opgenomen, vandaar dat deze vergelijking niet gemaakt kan
worden.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Ondanks de waargenomen stijgende trend voldoet de groottesamenstelling nog niet aan de gestelde eisen.

Beschrijving

De LFI-indicator geeft in het algemeen aan dat de groottesamenstelling van de bodemvisgemeenschap zich in de
gehele noordoostelijke Atlantische Oceaan, inclusief de internationale Noordzee, onder de streefwaarden bevindt,
uitgezonderd de noordelijke helft van de Keltische Zee en de Noord-Iberische Kust.
Wel is in het grootste deel van de NO-Atlantische regio, inclusief de internationale Noordzee, een sterk herstel gaande
van de groottesamenstelling. Dit wijst erop dat in de toekomst, bij de volgende KRM-beoordeling in 2024 een goede
toestand bereikt zou moeten zijn.

Gerelateerde indicator

D1C2 Herstel van kwetsbare vissoortpopulaties
D3C1 en D3C2 Populaties van alle commerciële vis-, schaal- en schelpdiersoorten
D4C3 Grootteverdeling in visgemeenschappen

Aanvullende Nederlandse duiding
1. Om betere doelen te kunnen definiëren voor de LFI wordt
voorgesteld om met modellen te werken die op de juiste manier
geparametriseerd zijn.
2. Er zou een universeel protocol ontwikkeld moeten worden om de
optimale drempelwaarde te bepalen voor de lengte die “grote vis”
definieert.
3. Het effect van klimaatverandering kan ervoor zorgen dat de LFI
negatief wordt beïnvloed door influx van kleinere zuidelijke
vissoorten in noordelijke koude gebieden. Er moet onderzoek
komen naar de effecten van het opwarmen van het zeewater op de
LFI-doelwaarden.

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D1 vissen
Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt.

Beoordeelde periode

1983-2016

Gerelateerde drukfactoren

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten; Wijzigingen van hydrologische omstandigheden;
Verstoring van soorten door menselijke aanwezigheid; Fysieke verstoring van de zeebodem ; Toevoer van antropogeen
geluid; Temperatuurstijging door klimaatverandering.

120 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 121

<

>

Pelagische habitats - veranderingen in fytoplankton biomassa en
zoöplankton abundantie (D1C6)
GES Component/Criteria

D1C6

S

H1

H2

H3

H4

variabiliteit binnen de tijdserie voor de periode 1958-2012. Bij
dergelijke positieve of negatieve anomalieën wordt de mate van
verandering onderverdeeld in drie categorieën, te weten: klein,
belangrijk of extreem.

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Voor pelagische habitats is de goede milieutoestand bereikt wanneer de ruimtelijke en temporele
variatie in de plankton gemeenschap binnen een bandbreedte blijft die duidt op een goede milieutoestand. De te gebruiken bandbreedtes moeten in de tweede cyclus nog regionaal worden vastgesteld.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

H5

abundantie van zoöplankton dan bij de biomassa van fytoplankton.
De bevindingen bevatten ook twee tegengestelde trends in het
laatste tijdvak sinds 2000: een afname in de abundantie van
zoöplankton tegenover een toename in de biomassa van fytoplankton. Om deze bevindingen volledig te kunnen verklaren, is het
noodzakelijk ze te koppelen aan kennis over antropogene bedreigingen en de variabiliteit van de leefomgeving.
De betrouwbaarheid van zowel de beoordelingsmethodiek als de
gegevens waarvan gebruik is gemaakt, is gemiddeld.

Indicatoren (Art 8)
Titel

Pelagische Habitats biomassa en abundantie

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/habitats/
plankton-biomass/,

OSPAR
Aan de basis van het voedselweb in de zee staat plankton, dat snel
reageert op milieuveranderingen. In de periode van 1958 tot en met
2002 ondergingen de biomassa van fytoplankton en de abundantie
van zoöplankton veranderingen op zowel lokaal als grootschalig
niveau. Dit kan een vroegtijdige waarschuwing zijn dat zich
veelomvattender veranderingen in de zee-omgeving voordoen.

122 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Fytoplankton van het Chaetoceros-geslacht
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/habitats/plankton-biomass/

Resultaten
OSPAR
Zowel grootschalige als lokale veranderingen in planktongemeenschappen vormen het onderwerp van deze beoordeling. Tot de
grootschalige veranderingen doen zich voor in de ecohydrodynamische (EHD) zone van de periodiek gestratificeerde wateren in de
internationale Noordzee. Figuur 1 toont de bevindingen voor de
biomassa van fytoplankton en Figuur 2 de abundantie van zoöplankton. In de grafieken zijn de jaarlijkse afwijkingen (of anomalieën) te zien ten opzichte van de veronderstelde natuurlijke

75th percentiles

Yearly anomalies

small change

0.00

0.05

25th percentiles

©OSPAR Commission/ courtesy of Anaïs Aubert, 2017 https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/habitats/

important change

-0.10

plankton-biomass/

2.5th percentiles

extreme change

-0.15

Figuur 1 toont vier hoofdvakken in de tijdserie voor fytoplankton. In
de eerste periode van 1958 tot ongeveer 1965 zijn de meeste
anomalieën negatief en belangrijk. Tussen 1965 en 1975 blijft de
biomassa van fytoplankton redelijk constant met slechts kleine
veranderingen. Van 1975 tot en met 1985 zorgen belangrijke
veranderingen in voornamelijk de negatieve anomalieën voor een
afname in de biomassa van fytoplankton. In deze periode kan zelfs
worden gesproken van een regimeverschuiving in de Noordzee.
Tussen 1985 en 2012 zijn de anomalieën in de biomassa van
fytoplankton hoofdzakelijk positief en de veranderingen haast
zonder uitzondering klein tot belangrijk. In de jaren 2010, 2011 en
2012 verhevigen de anomalieën en zijn de veranderingen belangrijk
te noemen.
Figuur 2 geeft blijk van vijf hoofdvakken in de tijdseries van
jaarlijkse anomalieën in zoöplankton tussen 1958 en 2012. Terwijl
de beginperiode in 1958 en 1959 positieve anomalieën met extreme
veranderingen kent, zijn in de periode van 1960 tot 1972 de
anomalieën positief met belangrijke tot kleine veranderingen. Na 1970
worden de anomalieën vooral negatief en de veranderingen
belangrijk, waarbij de negatieve anomalieën rond 1980 extreem te
noemen zijn. Er is een duidelijke afname in zoöplanktonpopulaties
rond deze tijd, die overeenkomt met een alom bekende regimeverschuiving en een afname van de visbestanden in de Noordzee.
Tussen 1982 en het midden van de jaren negentig duiden belangrijke veranderingen en hoofdzakelijk positieve anomalieën op een
toename van zoöplanktonpopulaties. Tot 2006 zijn verdere
anomalieën negatief, terwijl belangrijke veranderingen tussen 2004
en 2012 een afname beginnen te tonen in zoöplanktonpopulaties.
Voor deze EHD-zone van periodiek gestratificeerde wateren, alsook
voor de bekende regimeverschuiving van de vroege jaren tachtig,
wijzen de bevindingen op grotere negatieve anomalieën bij de

97.5 th percentiles

important change

0.05

Een roeipootkreeftje, het meest voorkomende zoöplanktonorganisme

van het voedselweb op zee beter te begrijpen. De beoordeling maakt
gebruik van twee schalen, grootschalig (ecohydrodynamische
gebieden) en kleinschalig (kuststations). Gebruikt in combinatie met
twee andere pelagische indicatoren (voor veranderingen in levensvormen en verscheidenheid van plankton) geeft deze beoordeling een
grotere precisie bij het opsporen van veranderingen op het niveau
van de planktongemeenschap.

OSPAR

Met behulp van deze indicator voor de biomassa van fytoplankton en
de abundantie van zoöplankton kunnen veranderingen (of anomalieën) in een belangrijk deel van de planktongemeenschap worden
onderkend. Afwijkingen ten opzichte van de veronderstelde
natuurlijke variabiliteit in tijdseries van plankton vormen de basis
voor deze veranderingen, die ‘klein’, ‘belangrijk’ of ‘extreem’ kunnen
zijn. Dankzij deze indicator zijn ook veranderingen in andere delen

extreme change

0.10

Toelichting Indicator
Aan de basis van het voedselweb in de zee staan planktonorganismen (zowel fytoplankton als zoöplankton) die zeer gevoelig zijn
voor natuurlijke en chemische omstandigheden, zoals nutriëntconcentraties, saliniteit en temperatuur. Behalve de natuurlijke variatie
in klimaat en hydrografie hebben deze omstandigheden ook een
menselijke component. Door hun korte levenscycli reageren
planktongemeenschappen snel op deze processen, in principe
sneller dan andere schakels in de voedselketen. Indicatoren voor
plankton kunnen dus een belangrijke rol vervullen bij het vroegtijdig opsporen van dergelijke veranderingen. Plankton is onmisbaar
voor organismen hogerop in het voedselweb, zoals schaal- en
schelpdieren, vissen en zeevogels. Om die reden kunnen veranderingen binnen de planktongemeenschap invloed uitoefenen op het
gehele ecosysteem van de zee.

PH2 PHYTO North Sea Intermittently stratified waters

0.15

1958 1961 1964 1967 1970 1973 1979 1982 1985 1988 1988 1991 1994 1997 2000 2003 2006 2009 2012

Figuur 1: Jaarlijkse anomalieën voor de biomassa van fytoplankton in periodiek
gestratificeerde wateren van de internationale Noordzee tussen 1958 en 2002
PH2 ZOO North Sea Intermittently stratified waters

extreme change

0.3

97.5 th percentiles

0.2

Yearly anomalies

Kernboodschap

B

important change
75th percentiles

0.1

0.0

small change

-0.1

25th percentiles

-0.2

important change

-0.3

extreme change

2.5th percentiles

1958 1961 1964 1967 1970 1973 1979 1982 1985 1988 1988 1991 1994 1997 2000 2003 2006 2009 2012

Figuur 2: Jaarlijkse anomalieën voor de abundantie van zoöplankton in periodiek
gestratificeerde wateren van de internationale Noordzee tussen 1958 en 2002
Figuren 1 en 2 : ©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/habitats/plankton-biomass/

Conclusie
OSPAR
Deze indicator geeft een beeld van de variatie in de biomassa van
fytoplankton en de abundantie van zoöplankton voor grote
geografische gebieden (ecohydrodynamische zones en gehele
OSPAR-gebieden) alsmede enkele kleinschalige kuststations.
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 123

<

Grondslag van de indicator zijn de aangetoonde en door anomalieën in tijdseries berekende veranderingen in de biomassa van
fytoplankton (chlorofyl a en Plankton Colour Index) en de abundantie van zoöplankton (algehele abundantie van roeipootkreeftjes).
Uit deze voorlopige beoordeling blijkt dat belangrijke schaalveranderingen zijn voorgevallen die dienen als een voortijdige waarschuwing voor mogelijke problemen in het bredere ecosysteem op zee.

Methode
OSPAR
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-­
assessment-2017/biodiversity-status/habitats/plankton-biomass/,
‘Assessment Method’.

>

S

H1

H2

H4

H5

B

Kennishiaten

Veranderingen in fytoplankton- en zoöplanktongemeenschappen (D1C6)

OSPAR

GES Component/Criteria

Aanbevelingen voor vervolgstappen zijn: 1. bevindingen in meer
detail duiden, aan de hand van de maandelijkse anomalieën en de
wetenschappelijke vakkennis over de onderzochte geografische
beoordelingseenheid; 2. verbanden leggen met gegevens over
milieubelasting en antropogene bedreigingen om de veranderingen
te duiden; en 3. referentieperiodes bepalen op basis van een Goede
milieutoestand (Good Environmental Status, GES).

D1C6

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Voor pelagische habitats is de goede milieutoestand bereikt wanneer de ruimtelijke en temporele
variatie in de plankton gemeenschap binnen een bandbreedte blijft die duidt op een goede milieutoestand. De te gebruiken bandbreedtes moeten in de tweede cyclus nog regionaal worden vastgesteld.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Veranderingen in fytoplankton- en zoöplanktongemeenschappen

Milieudoelen (Art 10)

Reporting unit

Greater North Sea

Bron

OSPAR

Gerelateerde doelen

URL

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/habitats/
changes-phytoplankton-and-zooplankton-communities/, ‘Assessment methods’.

D6T4: Verder ontwikkelen en testen van regionale beoordelings­
methoden die in de toekomst gebruikt kunnen worden voor een
beoordeling van benthische en pelagische habitats.

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Kernboodschap

Overall Status D1 habitats

OSPAR

Conclusie MS deel I 2018

In de afgelopen cyclus is een begin gemaakt met het ontwikkelen van beoordelingsmethoden voor pelagische habitats.
De eerste beoordelingen die er nu liggen laten zien dat er fluctuaties zijn in de samenstelling, biomassa en abundantie
van de plankton-gemeenschap. Het is echter te vroeg om op basis hiervan te beoordelen of aan de goede milieutoestand wordt voldaan.

GMT gehaald

Voor pelagische habitats is de goede milieutoestand nog niet vastgesteld. Toetsing aan GMT is daarom nog niet
mogelijk.

Beoordeelde periode

1958-2012 (start- en einddatum beoordeelde periode)

Gerelateerde drukfactoren

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten
Introductie of verspreiding van niet-inheemse soorten
Toevoer van nutriënten
Toevoer van organisch materiaal
Temperatuurstijging door klimaatverandering

Status criterium pelagische habitats biomassa en abundantie
Criteria status

Niet bekend

Beschrijving criterium
status

Doordat er nog geen beoordelingsmethodiek is uitgewerkt is het nog niet mogelijk om vast te stellen of voldaan
wordt aan de GMT. De status voor dit criterium is daarom nog niet bekend.

Gebruikte parameter

Biomassa van fytoplankton en abundantie van zoöplankton

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Er zijn nog geen drempelwaarden vastgesteld

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

OSPAR

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Er zijn belangrijke schaalveranderingen in de meetreeks zichtbaar. Hoe deze beoordeeld moeten worden is nog niet
duidelijk.

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Niet beschikbaar doordat er nog geen drempelwaarden zijn vastgesteld en er daarom nog niet beoordeeld kan worden.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Nog niet bekend

Beschrijving

In de afgelopen cyclus is een begin gemaakt met het ontwikkelen van beoordelingsmethoden voor pelagische habitats.
De eerste beoordelingen die er nu liggen laten zien dat er fluctuaties zijn in de samenstelling, biomassa en abundantie
van de plankton-gemeenschap. Het is echter te vroeg om hier een oordeel aan te kunnen verbinden.

Gerelateerde indicator

D1C6 Pelagische habitats ruimtelijke en temporele variatie planktongemeenschap

124 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H3

Aan de basis van het voedselweb in de zee staat plankton, dat snel
reageert op milieuveranderingen en daardoor een belangrijke
indicator is voor de staat van het ecosysteem. Omvangrijke
veranderingen in de relatieve talrijkheid van planktongemeenschappen tussen 2004 en 2014 duiden op wijzigingen in de
belangrijkste functiekenmerken van het ecosysteem. Er bestaat een
brede consensus dat dergelijke veranderingen te maken hebben
met hedendaagse omstandigheden, waaraan klimaatverandering,
eutrofiëring en andere factoren bijdragen.

Zo kunnen wijzigingen in fytoplanktonlevensvormen (algen)
veranderingen teweegbrengen binnen zoöplanktonlevensvormen
(dierlijk plankton) waarvoor zij tot voedsel dienen. De veranderingen binnen de planktongemeenschap op de schaal van de
Noordoost-Atlantische Oceaan houden in hoge mate verband met
de huidige klimaatomstandigheden. Mariene habitats, die zich
laten onderscheiden op grond van de hoofdkenmerken van de
waterkolom, zijn belangrijk voor de samenstelling en dynamiek
binnen planktongemeenschappen (Figuur 2).

Toelichting Indicator
OSPAR
Aan de basis van het voedselweb in de zee staat plankton (microscopisch kleine algen en dieren), dat daarmee een belangrijke indicator
is voor de staat van het ecosysteem. Veranderingen in planktongemeenschappen kunnen invloed hebben op organismen hogerop in
het voedselweb, zoals schaal- en schelpdieren, vissen en zeevogels,
omdat deze direct of indirect afhankelijk zijn van plankton.
Indicatoren gebaseerd op planktonlevensvormen (oftewel organismen met identieke functiekenmerken; zie Figuur 1) kunnen dienen
om de reactie van planktongemeenschappen op bijvoorbeeld
eutrofiëring als gevolg van menselijke activiteiten en klimaatverandering aan het licht te brengen. Bestudering van veranderingen in
de onderlinge verhouding van twee gepaarde levensvormen in een
ecologisch relevante relatie (voorbeelden zijn te vinden in Figuur 1)
kan belangrijke wijzigingen aantonen in hoofdaspecten van het
functioneren van het ecosysteem. Denk aan interacties tussen
pelagische en benthische gemeenschappen, tussen energiestromen
en -toevoeren, en interacties binnen het voedselweb.

Figuur 2: Ecohydrodynamische (EHD) zones in de Internationale Noordzee,
de Keltische Zee, en de Golf van Biskaje en de Iberische Kust
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/habitats changes-phytoplankton-and-zooplankton-communities/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 125

<

>

S

H1

H2

H3

H4

De afbakening van EHD-zones wordt bepaald door de hoofdkenmerken van de waterkolom die van belang zijn voor de samenstelling en dynamiek binnen planktongemeenschappen. De zes
voornaamste types EHD qua samenstelling van de waterkolom zijn:
het hele jaar voortdurend gemengd; het hele jaar voortdurend
gestratificeerd; gebieden met zoetwaterinvloed (region of freshwater influence, ROFI); seizoensmatig gestratificeerd (gedurende
ongeveer een half jaar, de zomer inbegrepen); periodiek gestratificeerd; en ongedefinieerde gebieden (onregelmatige afwisseling
tussen twee of meer van bovenstaande stratificatieniveaus). Voor de
Golf van Biskaje en de Iberische Kust zijn ecohydrodynamische
zones in de maak. Een streefwaarde bestaat nog niet, omdat dit een
nieuwe indicatorbeoordeling is, die bovendien in de eerste
ontwikkelingsfase verkeert. Om de veranderingen in levensvormparen toch te kunnen onderzoeken, worden de ontwikkelingen in de
laatste zes jaar (2009-2014) vergeleken met die in de periode 2004
tot en met 2008.

Resultaten

H5

B

Hoe donkerder de kleur blauw, des te groter de verandering. Als de
gegevens onvoldoende of te fragmentarisch waren om de planktonindex te kunnen vaststellen, zijn de desbetreffende velden grijs
gearceerd. Stippen duiden op een significante verandering (p<0,01)
sinds het tijdvak 2004-2008. Het feit dat er veranderingen in de
planktonindex optreden, duidt niet automatisch op een achteruitgang in milieuomstandigheden. Het wijst wel op veranderingen ten
opzichte van de uitgangssituatie.
In de meeste gebieden onderging het levensvormpaar van holoplankton en meroplankton omvangrijke veranderingen, wat doet
vermoeden dat er veranderingen optreden in de interactie tussen
benthische en pelagische componenten van het ecosysteem. Ook
vonden in veel gebieden veranderingen plaats in het levensvormpaar van kleine en grote roeipootkreeftjes, wat wijst op mogelijke
wijzigingen in de samenstelling van het voedselweb of van
energiestromen. Bij het levensvormpaar van pelagische en
tychopelagische (of benthische) diatomeeën traden er slechts in
enkele gebieden omvangrijke veranderingen op. Dat zou erop
kunnen duiden dat zich in grote delen van de NoordoostAtlantische Oceaan geen belangrijke veranderingen in resuspensieverschijnselen voordoen.

OSPAR
Veranderingen in planktongemeenschappen van de NoordoostAtlantische Oceaan tussen 2004 en 2008 en tussen 2009 en 2014
vormen het onderwerp van deze beoordeling. In sommige gebieden
van de Noordoost-Atlantische Oceaan vonden weliswaar significante veranderingen plaats binnen levensvormparen (Figuur 3),
maar dit gegeven duidt niet automatisch op een achteruitgang in
milieuomstandigheden.

Figuur 1: Gepaarde planktonlevensvormen en de ecologische reden voor hun bestudering
Gereproduceerd met toestemming van het Integration and Application Network, University
of Maryland Center for Environmental Science (ian.umces.edu/symbols/).

Figuur 3: Veranderingen in de planktonindex per levensvormpaar van 2004 tot 2008
en van 2009 tot 2014

©OSPAR Commission/ courtesy of the Integration and Application Network, University of Maryland

assessment-2017/biodiversity-status/habitats/

Center for Environmental Science (ian.umces.edu/symbols/), 2017 https://oap.ospar.org/en/

changes-phytoplankton-and-zooplankton-communities/

Het is momenteel niet mogelijk veranderingen in levensvormparen
aan specifieke menselijke bedreigingen te koppelen, of aan andere
indicatorbeoordelingen voor biodiversiteit.
De betrouwbaarheid van zowel de methodiek als de beschikbaarheid van gegevens voor deze indicator is matig.

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/habitats/
changes-phytoplankton-and-zooplankton-communities/

126 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 127

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

Conclusie

Milieudoelen (Art 10)

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

OSPAR

Gerelateerde doelen

Volgens deze beoordeling kenmerken alle levensvormen in de
planktongemeenschap zich door variabiliteit, wat overeenstemt
met wetenschappelijke publicaties over planktondynamiek.
De veranderingen die de indicatorbeoordeling laat zien, zijn
onmiskenbaar, maar naar de omvang, de ontwikkeling, de
belangrijkste bedreigingen en de milieuomstandigheden die deze
veranderingen in levensvormparen in gang zetten, moet nog veel
onderzoek worden gedaan. Ook blijft er behoefte aan duiding van
de bevindingen en aan verbetering van de methodiek. Op basis van
uitgebreid wetenschappelijk onderzoek kan echter de huidige
toestand van de oceanen en van het klimaat worden aangewezen als
dé bron van veranderingen in plankton in de Noordoost-Atlantische
Oceaan.

D6T4: Verder ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden die in de toekomst gebruikt kunnen worden voor een
beoordeling van benthische en pelagische habitats.

Overall Status

B

Conclusie MS deel I 2018

In de afgelopen cyclus is een begin gemaakt met het ontwikkelen van beoordelingsmethoden voor pelagische habitats.
De eerste beoordelingen die er nu liggen laten zien dat er fluctuaties zijn in de samenstelling, biomassa en abundantie
van de plankton-gemeenschap. Het is echter te vroeg om op basis hiervan te beoordelen of aan de goede milieutoestand wordt voldaan.

GMT gehaald

Nog niet duidelijk

Beoordeelde periode

2004-2014

Gerelateerde drukfactoren

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten
Introductie of verspreiding van niet-inheemse soorten
Toevoer van nutriënten
Toevoer van organisch materiaal
Temperatuurstijging door klimaatverandering

Status Criterium D1C6 Veranderingen in fytoplankton- en zoöplanktongemeenschappen
Criteria status

Nog niet bekend

Beschrijving criterium
status

In de afgelopen cyclus is een begin gemaakt met het ontwikkelen van beoordelingsmethoden voor pelagische habitats.
De eerste beoordelingen die er nu liggen laten zien dat er fluctuaties zijn in de samenstelling, biomassa en abundantie
van de plankton-gemeenschap. Het is echter te vroeg om op basis hiervan te beoordelen of aan de goede milieutoestand wordt voldaan

Gebruikte parameter

Holoplankton versus meroplankton, diatoms versus dinoflagelates en small copepods versus large copepods

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

De NL Noordzee bestaat uit verschillende planktonhabitats (ecohydrodynamic zones). Voor elke zone is voor zover
mogelijk een index uitgerekend, maar die zones houden niet op bij de zeegrens. Verder geldt dat de indicator nog niet
af is, resultaten kunnen nog niet geïnterpreteerd worden, aldus de tekst van OSPAR.

Kennishiaten

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Nog niet bekend

OSPAR

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Doordat de daadwerkelijke beoordeling nog niet mogelijk is en de GMT opnieuw is vastgesteld is deze vergelijking niet
mogelijk.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Nog niet bekend

Beschrijving

In de afgelopen periode is in OSPAR-verband een begin gemaakt met het ontwikkelen van beoordelingsmethoden voor
pelagische habitats. De eerste beoordelingen in het kader van de OSPAR Intermediate Assessment laten fluctuaties zien
in de samenstelling, biomassa en abundantie van de planktongemeenschap. Het is echter te vroeg om op basis hiervan
te kunnen beoordelen of aan de goede milieutoestand wordt voldaan.

Gerelateerde indicator

OSPAR indicator: Changes in Phytoplankton Biomass and Zooplankton Abundance

Methode
OSPAR
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/habitats/changes-phytoplankton-andzooplankton-communities/, ‘Assessment methods’.

Het is noodzakelijk om vervolgonderzoek te verrichten naar de
omvang en ontwikkeling van veranderingen in de planktonindex
per levensvormpaar. Hetzelfde gaat op voor de ecologische gevolgen
van dergelijke veranderingen voor elk levensvormpaar per ecohydrodynamische zone. Wetenschappelijk onderzoek naar het
verband tussen veranderingen in levensvormparen enerzijds en
bedreigingen door mensen en het klimaat anderzijds is eveneens
vereist. Als onderscheid wordt gemaakt tussen veranderingen die
worden veroorzaakt door de omstandigheden (zoals natuurlijke
variabiliteit en klimaatverandering) en veranderingen als gevolg van
antropogene bedreigingen in iedere regio, helpt dit beleidmakers
en beheerders bij de besluitvorming over regio-specifieke beheermaatregelen, alleen waar dat nodig is.

128 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 129

<

>

S

H1

H2

H3

H4

Introducties niet-inheemse soorten (D2C1)
GES Component/Criteria

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Dalende trend in het aantal introducties van niet-inheemse soorten per beleidsperiode (6 jaar;
OSPAR).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

De betrouwbaarheid van de methodiek en van de beschikbaarheid
van gegevens is matig, respectievelijk laag.

Indicatoren (Art 8)
Titel

Introducties niet-inheemse soorten in het
OSPAR gebied

Introducties niet-inheemse soorten in het NCP

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Nederlands continentaal Plat (NCP)

Bron

OSPAR

Nederlandse beoordeling

URL

https://oap.ospar.org/en/zvz vvvs/
intermediate-assessment-2017/
pressures-human-activities/non-indigenous/

Nederlandstalig rapport Nederlandse beoordeling:
https://www.noordzeeloket.nl/publish/pages/138275/
uitheemse_mariene_soorten_in_nederland.pdf
Engelstalig rapport Nederlandse beoordeling:
https://www.noordzeeloket.nl/publish/pages/138273/
non-indigenous_marine_species_in_the_netherlands.pdf

Tabel 1: Gemiddeld aantal nieuwe NIS-waarnemingen in de
internationale Noordzee, de Keltische Zee, en de Golf van Biskaje en
de Iberische Kust, alsmede de resultaten van een statistische
vergelijking tussen de gemiddelden per regio voor beide perioden.

©OSPAR Commission/courtesy of CEFAS, 2017https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/

Aanvullende Nederlandse duiding

Niet-inheemse soorten zijn niet alleen een grote bedreiging voor de
biodiversiteit op zee, hun komst kan ook aanzienlijke sociaaleconomische gevolgen hebben. In de onderzoeksgebieden is het aantal
waarnemingen van nieuwe soorten redelijk constant. Voorkomen
dat niet-inheemse soorten ‘voet aan de grond krijgen’, wordt
doorgaans gezien als de meest kosteneffectieve vorm van beheer.

Aanvullende Nederlandse duiding
Nederland heeft gegevens geleverd voor bovengenoemde OSPARbeoordeling. Verder heeft Nederland zelf een pragmatische
beoordeling laten uitvoeren van alle niet-inheemse soorten (NIS)
van het Nederlandse deel van de Noordzee, en waar mogelijk, hun
introductiejaar en de vectoren van hun introductie en wel op basis
van best beschikbare informatie en deskundigeninschattingen
(Gittenberger et al. 2017a en b). Volgens deze beoordeling was het
aantal nieuwe niet-inheemse soorten in de Nederlandse Noordzee
met een oorsprong van buiten Noordwest-Europa niet constant
voor de beschouwde zesjaarsperioden 1994-1999, 2000-2005,
2006-2011 en 2012-2018, maar nam dat aantal aanvankelijk toe en
was het relatief laag gedurende de laatste periode.

Toelichting Indicator
OSPAR
Door menselijke activiteiten geïntroduceerde niet-inheemse
soorten (NIS) zijn organismen die in nieuwe gebieden buiten hun
natuurlijke habitat terechtkomen, bijvoorbeeld door verplaatsing
via het ballastwater van schepen, biofouling (de aangroei van
130 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

organismen op scheepsrompen) en aquacultuur. Soorten die hun
leefgebied op natuurlijke wijze uitbreiden, blijven hier buiten
beschouwing, maar exoten die zich na hun introductie op natuurlijke wijze over naburige gebieden verspreiden (secundaire
verspreiding) vallen wel binnen de definitie van NIS.
Door hun aanwezigheid kunnen NIS druk uitoefenen op het
mariene milieu, mogelijk met sociale, economische of milieugevolgen. Invasieve NIS behoren dan ook tot de grootste gevaren voor de
wereldwijde biodiversiteit. Omdat het vrijwel onmogelijk is
eenmaal geïntroduceerde NIS weer te verwijderen, is de meest
kosteneffectieve vorm van beheer: introductie voorkomen. Dat
spaart kosten en maakt het nemen van verdelgingsmaatregelen
onnodig.
Deze beoordeling besteedt vooral aandacht aan trends die zich
voordoen in de laatste gegevens over NIS-introducties binnen het
OSPAR-zeegebied, om de effectiviteit na te gaan van maatregelen
tegen nieuwe NIS-introducties.
Aan de basis van deze beoordeling liggen nieuwe NIS-rapporten van
OSPAR-verdragslanden, waarbij rekening moet worden gehouden
met beperkingen in de gegevens, zoals tijdsverschillen tussen de
feitelijke introductie van nieuwe NIS en de rapportage daarover.
Inmiddels zijn er meetprogramma’s in ontwikkeling om nieuwe
NIS-introducties op te sporen. Deze zijn te danken aan recente
politieke initiatieven, waaronder de EU-verordening betreffende
invasieve uitheemse soorten en de EU-Kaderrichtlijn mariene
strategie (Marine Strategy Framework Directive, MSFD). Op termijn
zullen deze programma’s de beschikbaarheid van gegevens, en
daarmee ook deze indicatorbeoordeling, ten goede komen.

Gebied

Waarnemings­periode 1
(2003-2008)

Waarnemingsperiode 2
(2009-2014)

Statistisch
significant
verschil tussen
gemiddelden
(p-waarde van
0,05)

Internationale
Noordzee

10,17

7,67

Nee

Keltische Zee

3,00

2,83

Nee

Golf van
Biskaje en
Iberische Kust

38,83

3,67

Nee

Figuur 1. De zakpijp Didemnum vexillum, een invasieve soort, bedekt een opslagtank
in een oesterkwekerij (gereproduceerd met toestemming van Cefas)
intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/non-indigenous/

OSPAR

B

voor de internationale Noordzee, de Golf van Biskaje en de Iberische
Kust. Er zijn nauwelijks verschillen tussen de NIS-gegevens voor de
Keltische Zee in waarnemingsperiode 1 en 2; ook zijn er geen
statistisch significante verschillen tussen de datasets.

D2C1

Kernboodschap

H5

Aangezien preventie van de introductie van niet-inheemse mariene
soorten de meest kosteneffectieve benadering is van de problematiek van niet-inheemse soorten, kan volgens Nederland met name
de eerste deelindicator worden gezien als relatief relevant.

Resultaten
OSPAR
Het aantal waarnemingen van nieuwe niet-inheemse soorten in de
internationale Noordzee, de Keltische Zee, en de Golf van Biskaje en
de Iberische Kust tussen 2003 en 2014 verschilde per gebied en per
periode (Figuur 2). Binnen de beoordelingsperiode viel geen
algehele trend te ontwaren in het aantal nieuwe
NIS-waarnemingen.
Aanwijzingen voor veranderende trends zijn te zien in het totale
aantal nieuwe NIS-introducties (Figuur 2). Voor de internationale
Noordzee is de diachrone toename in het aantal nieuwe NISwaarnemingen redelijk constant en lineair te noemen. Maar in de
andere regio’s is van een dergelijke lineaire toename geen sprake: in
bepaalde jaren worden in de Keltische Zee (2006, 2012), de Golf van
Biskaje en de Iberische Kust (2004) relatief veel nieuwe NISwaarnemingen gedaan. In vergelijking met gegevens over de
internationale Noordzee, de Golf van Biskaje en de Iberische Kust
blijkt het aantal NIS-introducties in de Keltische Zee het laagst te
zijn. De reden voor dit verschil laat zich lastig raden, gezien de aard
van de gebruikte gegevens.
Tabel 1 toont aan dat er in alle drie de onderzoeksgebieden meer
nieuwe NIS-waarnemingen waren tijdens waarnemingsperiode 1
(2003-2008) dan tijdens waarnemingsperiode 2 (2009-2014). Dit
verschil was aanmerkelijk groter, hoewel statistisch niet significant,

Figuur 2. Jaarlijks aantal nieuwe NIS-waarnemingen per onderzoeksgebied.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/non-indigenous/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 131

<

>

NB Voor elk onderzoeksgebied en voor de twee y-assen zijn
verschillende schalen gebruikt.

Uit de recente beoordeling van niet-inheemse soorten in het
Nederlandse deel van de Noordzee (Gittenberger et al. 2017a en b),
komen onder meer de volgende resultaten naar voren:

1 Statuscodes voorkomen in Nederland in het Nederlands Soortenregister (2017): 2 = “Exoot (onbepaald)”: door de mens geïntroduceerd,
precieze status moet nog bepaald worden; 2a = “Exoot: minimaal 100 jaar voortplanting”: door de mens geïntroduceerd, en heeft zich
minimaal 100 jaar na introductie zelfstandig kunnen handhaven (voortplantend); 2b = “Exoot: tussen 10 en 100 jaar voortplanting”:
door de mens geïntroduceerd en heeft zich tussen 10 en 100 jaar zelfstandig kunnen handhaven (voortplantend); 2c = “Exoot: minder
dan 10 jaar voortplanting”: door de mens geïntroduceerd en heeft zich minder dan 10 jaar zelfstandig kunnen handhaven
(voortplantend); 2d = “Exoot: Incidentele import”: door de mens geïntroduceerd en zich niet voortplantend.

H1

H2

H3

H4

stige introducties te beperken. Veel verschillen in het aantal nieuwe
introducties vertonen de gebieden niet. Ook zijn de verschillen
tussen de twee waarnemingsperioden van zes jaar (2003-2008 en
2009-2014) niet statistisch significant.
De gebruikte gegevens hebben zo hun beperkingen. Voor een
nauwkeurige en betrouwbare beoordeling van nieuwe NISintroducties in elk van de onderzoeksgebieden waren onvoldoende
gegevens beschikbaar. Dat neemt niet weg dat deze beoordeling wel
degelijk de bruikbaarheid van de ontwikkelde methodiek aantoont.

Aanvullende Nederlandse duiding

In totaal hebben zich 54 niet-inheemse soorten (i.e., soorten met
statuscode 2, 2a, 2b, 2c of 2d1 in het Nederlands Soortenregister
(2017)) met een oorsprong van buiten Noordwest-Europa waarschijnlijk in het Nederlandse deel van de Noordzee gevestigd. Deze
soorten zijn via primaire vectoren vanuit hun oorsprongsgebieden
naar Noordwest-Europese wateren gekomen en hebben zich via
secundaire vectoren binnen Noordwest-Europese wateren verder
verspreid. Van de soorten die vervolgens – tertiair - via antropogene
vectoren (dus niet via natuurlijke verspreiding of drijvende
objecten) in het Nederlandse deel van Noordzee zijn terechtgekomen, kwam naar schatting verreweg het grootste deel binnen via
scheepshuidaangroei (ca. 63%). Ingeschat wordt dat de overige
soorten binnenkwamen via ballastwater (ca. 11%), schelpdiertransport (ca. 11%), oestertransport (ca. 7%) en intentioneel uitzetten (ca.
7%) (zie Figuur 3C voor absolute aantallen).

S

Figuur 4. Het aantal soorten dat voor het eerst in Nederland is waargenomen, sinds
1994, binnen perioden van zes jaar. Betreft alleen niet-inheemse soorten die zijn
waargenomen in de Nederlandse Noordzee en hun oorspronkelijke verspreidingsgebied buiten Noordwest-Europa hebben (Bron: Gittenberger et al. 2017a).

Geschat wordt dat het aantal nieuwe niet-inheemse soorten in de
Nederlandse Noordzee met een oorsprong van buiten NoordwestEuropa in de zesjaarsperioden 1994-1999, 2000-2005, 2006-2011 en
2012-2018 respectievelijk 3, 8, 8 en 1 bedroeg (Figuur 4). Hoewel op
het moment van publicatie van Gittenberger et al. (2017a en b) en
het opstellen van voorliggende factsheet, de periode 2012-2018
strikt genomen nog niet geheel was geëindigd, is er daarin tot nu
toe slechts één nieuwe niet-inheemse soort waargenomen:
Monocorophium uenoi (zie figuur 5 en Faasse 2014). Dit is aanmerkelijk minder dan in de daaraan voorafgaande zesjaarsperioden.

De belangrijkste conclusie is dan ook dat de ontwikkeling en
implementatie van gecoördineerde en geharmoniseerde monitoring nodig is om nauwkeurige datasets voor toekomstige beoordelingen te leveren. Ook is er behoefte aan datasets die zijn verkregen
door langdurige monitoring om zo eventuele veranderingen in het
aantal nieuwe NIS-introducties nauwkeurig te kunnen bepalen.
Omdat het uitzonderlijk moeilijk is om opduikende NIS op te
sporen, moet de ontwikkeling van de monitoring gepaard gaan met
een risicobenadering en moeten meerdere beheermaatregelen
worden getroffen zodra NIS worden waargenomen.
Om er zeker van te zijn dat enkele van de bovenstaande hiaten in de
monitoring worden opgevuld, moet worden doorgegaan met de
implementatie van de EU-Kaderrichtlijn mariene strategie (Marine
Strategy Framework Directive, MSFD), de EU-Verordening betreffende invasieve uitheemse soorten en de EU-Kaderrichtlijn water,
en het Verdrag voor het beheer van ballastwater van de
Internationale Maritieme Organisatie (International Maritime
Organization Ballast Water Management Convention).

H5

B

Methode
OSPAR
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/non-indigenous/,
‘Assessment Method’.

Aanvullende Nederlandse duiding
Systematische monitoring die gericht is op het kunnen doen van
periodieke en harde kwantitatieve uitspraken over introductiesnelheden van mariene niet-inheemse soorten (NIS), zou substantiële
intensiveringen van de reguliere monitoring noodzakelijk kunnen
maken. Mogelijk moet dan speciale monitoring worden opgezet die
gericht is op het snel kunnen detecteren van (nieuwe) niet-inheemse soorten. Niet-inheemse soorten zijn in hun introductiestadium
echter in zeer geringe dichtheden aanwezig waardoor de trefkans
van deze soorten dan nog laag is. Daarbij is het de vraag of de extra
inspanningen om (nieuwe) soorten snel te detecteren in verhouding zullen staan tot de geringe reële handelingsperspectieven die
er vervolgens zijn voor eventueel beheer of bestrijding van eenmaal
geïntroduceerde niet-inheemse mariene soorten. Daarnaast zou
ook systematische monitoring nog steeds soorten kunnen missen
die wel in andere waarnemingen naar voren komen.
Nederland kiest daarom vooralsnog voor een aanpak via herhaalde
beoordeling op basis van best beschikbare kennis, waarin alle
beschikbare waarnemingen van niet-inheemse mariene soorten
tezamen worden beschouwd, dus ook uit andere bronnen dan uit
reguliere monitoring. Dit levert in ieder geval een zo compleet
mogelijk beeld op van het aantal introducties, terwijl het ook
kosteneffectief is.

Aanvullende Nederlandse duiding
Nederland onderschrijft bovenstaande conclusies dat het moeilijk is
harde conclusies te trekken uit de OSPAR-IA. Tegelijk zou systematische monitoring die gericht is op het wel kunnen doen van
periodieke en harde kwantitatieve uitspraken over snelheden van
introducties van niet-inheemse soorten (financiële) inspanningen
kunnen vergen waarvan het de vraag is of die in verhouding zullen
staan tot reëel beschikbare handelingsperspectieven (zie verder
hierna onder “methode”).

Figuur 3. Transportvectoren van niet-inheemse mariene soorten met een oorsprong
buiten Noordwest-Europa die zich waarschijnlijk in het Nederlandse deel van de
Noordzee hebben gevestigd. Betreft verspreidingsvectoren waarmee soorten
vermoedelijk voor het eerst in Noordwest-Europa zijn gekomen (deelfiguur A), zich
vervolgens binnen Noordwest-Europese wateren hebben verspreid (deelfiguur B) en
daarna in Nederlandse wateren zijn ingevoerd (deelfiguur C). Bron: Gittenberger et al.
(2017a).

Figuur 5. Monocorophium uenoi, de enige niet-inheemse soort die in de periode
2012-2018 voor het eerst is waargenomen voor de Nederlandse Noordzee. Om het
zogeheten rostrum te kunnen tonen zijn bij dit exemplaar de eerste antennes
verwijderd. (Foto: M.A. Faasse).

Conclusie
OSPAR
Het aantal NIS-introducties in de drie onderzoeksgebieden is
redelijk constant, afgezien van een aantal jaren met veel nieuwe
soorten. Daarom zou er meer moeten worden gedaan om toekom132 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Op basis van een beoordeling van niet-inheemse soorten in het
Nederlandse deel van de Noordzee (Gittenberger et al. 2017a en b),
kan worden geconcludeerd dat in de periode 2012-2018 tot nu toe
slechts één nieuwe soort is vastgesteld. Dat is aanmerkelijk minder
dan in de drie zesjaarsperioden daarvoor (zie ook figuur 4). De
– kwalitatieve – beoordeling die Nederland heeft uitgevoerd,
inclusief inschattingen van vectoren, laat zien dat er op deze wijze
ook voldoende informatie kan worden gegenereerd om te kunnen
beoordelen wat de omvang van het introductieprobleem bij
benadering is en welke maatregelen ter voorkoming van nieuwe
introducties eventueel nog aandacht behoeven
(pathway-benadering).

Op basis van deskundigeninschatting kan per niet-inheemse soort
bovendien een vector van introductie vastgesteld worden. Op basis
van deze informatie kan daarmee gericht aangegeven worden welke
maatregelen ter voorkoming van introducties eventueel nog meer
aandacht behoeven (pathway-benadering).
Referenties
− Faasse, M.A. (2014). The Pacific amphipod Monocorophium
uenoi (Stephensen, 1932) introduced to the Netherlands (NE
Atlantic). BioInvasions Records 3: 29-33.
http://www.reabic.net/journals/bir/2014/1/BIR_2014_Faasse.pdf
− Gittenberger, A., Rensing, M. & Wesdorp, K.H. (2017a). Uitheemse
mariene soorten in Nederland. GiMaRIS-rapport 2017_19. Leiden:
GiMaRIS. (Nederlandstalige versie.)
https://www.noordzeeloket.nl/publish/pages/138275/uitheemse_mariene_
soorten_in_nederland.pdf
− Gittenberger, A., Rensing, M. & Wesdorp, K.H. (2017b). Nonindigenous marine species in the Netherlands. GiMaRIS report
2017_13. Leiden, the Netherlands: GiMaRIS. (Engelstalige versie.)
https://www.noordzeeloket.nl/publish/pages/138273/non-indigenous_
marine_species_in_the_netherlands.pdf
− Nederlands Soortenregister (2017). Statuscodes voorkomen in
Nederland. http://www.nederlandsesoorten.nl/content/voorkomen
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 133

<

Kennishiaten

>

Aanvullende Nederlandse duiding

OSPAR
Deze indicatorbeoordeling wordt beter als de monitoring van
niet-inheemse soorten wordt aangescherpt. De inspanningen
moeten zich richten op een kosteneffectieve aanpak van de
volgende aspecten:
• verbetering van referentiegegevens op basis van beschikbare
kennis, om toekomstige beoordelingsperioden te kunnen
vergelijken met de bestaande;
• eventuele overname van benaderingen en methodieken die door
andere organisaties of voor andere wettelijke vereisten worden
gebruikt;
• coördinatie en harmonisering van monitoring en maatregelen op
het niveau van de OSPAR-gebieden, in samenwerking met andere
regionale zeeverdragen (Regional Seas Convention, RSC);
• verbetering van gegevensstromen en beheerprocedures; en
• onderzoek naar de ontwikkeling van aanvullende methodes om
het tempo en de trefkans van vroegtijdige NIS-waarnemingen te
verbeteren.
De ontwikkeling van aanvullende indicatoren zou de bijdrage van
verschillende vectoren aan de introductie van NIS inzichtelijker
maken.

Er zijn weinig reële mogelijkheden om eenmaal geïntroduceerde
mariene niet-inheemse soorten te elimineren of te beheren.
Preventie van introductie van mariene niet-inheemse soorten is
dan ook de meest kosteneffectieve benadering is van de nietinheemse soorten problematiek. Daarom zou ook bij het beoordelen en identificeren van kennishiaten de nadruk moeten liggen op
het kosteneffectief kunnen vaststellen van nieuwe introducties.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D2T1: Het risico van nieuwe introducties van niet-inheemse soorten
via schelpdiertransporten, ballastwater en hull-fouling
minimaliseren.

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Populaties van alle commerciële vis-, schaal- en schelpdiersoorten (D3C1 en D3C2)
GES Component/Criteria

D3C1 en D3C2

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

D3C1 - Voor ieder commercieel bevist visbestand en schaal- of schelpdierbestand geldt dat de sterfte
door visserij (F) op de waarde of kleiner dan de waarde blijft die behoort bij een maximale duurzame
oogst (Maximum Sustainable Yield, MSY): F≤Fmsy.
D3C2 - De biomassa van paaibestanden (Spawning Stock Biomass of SSB) van commercieel beviste
vis, schaal- of schelpdieren ligt boven het voorzorgniveau MSY Btrigger (in lijn met ICES
vangstadviezen).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Populaties van alle commerciële vis-, schaal- en schelpdiersoorten

Reporting unit

MSFD Greater North Sea

Bron

ICES

Kernboodschap

tegen 2015, en geleidelijk toenemend voor alle bestanden uiterlijk
2020 verwezenlijkt.”

Nederlandse duiding

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D2
Conclusie MS deel I 2018

Goede milieutoestand lijkt gehaald, gezien het lage aantal
introducties sinds 2012.

GMT gehaald

Ja

Beoordeelde periode

2012 – 2017

Gerelateerde drukfactoren

Introductie of verspreiding van niet-inheemse soorten

Status Criterium D2C1 Introducties van niet-inheemse soorten

Voor commerciële visbestanden is het Gemeenschappelijk
Visserijbeleid, waarin de doelen en maatregelen zijn vastgelegd,
leidend. De GES moet binnen de doelstellingen van het GVB passen.
Commerciële vis-, schaal- en schelpdiersoorten in de Internationale
Noordzee slagen er volgens de statusbeoordeling niet in de
GES-drempelwaarde te behalen, aangezien 44% van de bestanden
aan minimaal één van beide criteria voldoet en 26% aan beide
criteria. Omdat de voortgang van beide criteria met de GESdrempelwaarde vordert, zal deze drempelwaarde naar verwachting
binnen afzienbare tijd behaald worden.

Toelichting Indicator

Criteria status

Afgaand op de eigen Nederlandse assessment, goede milieutoestand gehaald.

Gebruikte parameter

Aanwezigheid

Nederlandse duiding

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

dalende trend in het aantal nieuwe introducties

Voor commerciële visbestanden is het Gemeenschappelijk Visserij­
beleid, waarin de doelen en maatregelen zijn vastgelegd, leidend.

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

Nationale uitwerking

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

dalende trend in het aantal nieuwe introducties

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Het aantal introducties lijkt af te nemen

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Ja

Gerelateerde indicator

nvt

De doelstelling van het Gemeenschappelijk Visserijbeleid luidt:
“In het kader van het gemeenschappelijk visserijbeleid wordt de
voorzorgsbenadering toegepast op het visserijbeheer en wordt
ernaar gestreefd dat de levende biologische rijkdommen van de zee
zo worden geëxploiteerd dat de populaties van de gevangen soorten
boven een niveau worden gebracht en behouden dat de maximale
duurzame opbrengst kan opleveren.
Teneinde het doel van een geleidelijk herstel en behoud van populaties van visbestanden boven een biomassaniveau dat de maximale
duurzame opbrengst kan opleveren, te bereiken, wordt het exploitatieniveau voor de maximale duurzame opbrengst indien mogelijk

134 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

In de Kaderrichtlijn Mariene Strategie wordt de Goede Milieutoestand
(Good Environmental Status, GES) in de beleidsdoelstellingen als volgt
gedefinieerd:
“Uiterlijk 2020 blijven alle commercieel geëxploiteerde soorten vis
binnen veilige biologische grenzen, en vertonen een opbouw qua
leeftijd en omvang die kenmerkend is voor een gezond bestand
(EC, 2008, bijlage I)”
Deze descriptor is volgens twee criteria uitgewerkt:
•	D3C1 – De visserijsterfte (fishing mortality rate, F) van commerciële
visbestanden ligt op of onder het niveau dat een productie
mogelijk maakt volgens de maximale duurzame oogst (maximum
sustainable yield, MSY).
•	D3C2 – De biomassa van paaibestanden (Spawning Stock Biomass
of SSB) van commerciele visbestanden ligt boven het voorzorg­
niveau MSY Btrigger (in lijn met ICES-vangstadviezen).
Aangezien GES alleen wordt behaald indien alle beoordeelde
bestanden aan beide criteria voldoen, is de GES-drempelwaarde
dus 100%.
Voor het laatste gedeelte uit de KRM-doelstelling “opbouw leeftijd
en omvang” is een aparte factsheet gemaakt. Dit criterium (D3C3)
wordt niet geïmplementeerd.
In deze indicator is het percentage van de onderzochte visbestanden
berekend dat aan beide criteria voldoet, oftewel F≤FMSY en
SSB≥SSBMSY. Dientengevolge beschrijven de twee indicatoren de
voortgang met het behalen van beide criteria. Deze indicatoren
schatten de verhouding van elke meeteenheid tot de
MSY-drempelwaarde, oftewel F/FMSY en SSB/SSBMSY.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 135

<

>

Resultaten

H3

H4

Kennishiaten

Aanvullende Nederlandse duiding

Aanvullende Nederlandse duiding

Aangezien 26% van de commerciële vis-, schaal- en schelpdier­
bestanden in de Internationale Noordzee aan beide GES-criteria
voldoet, luidt de conclusie dat de GES-drempelwaarde van 100%
nog niet gehaald is. Deze beoordeling van 27 bestanden omvat 96%
van de commerciële vis-, schaal- en schelpdiervangst, en resulteert
dan ook in een robuuste conclusie.

Voor het beheer van commerciële visbestanden is het Gemeen­
schappelijk Visserijbeleid (GVB) leidend. Vanuit het perspectief van
behoud van de soort en duurzaam gebruik van biodiversiteit kan de
soort-specifieke leeftijds- en grootteverdeling extra informatie geven
over de toestand van vispopulaties. Dit criterium kan echter niet
zonder meer gebruikt worden om een afrekenbare doelstelling in
de vorm van een ondergrens of limiet te formuleren. Daarbij

Aanvullende Nederlandse duiding

136 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H2

Conclusie

Methode

De schattingen van gemiddelde vissterfte (F) en paaibiomassa (SSB)
in deze beoordeling zijn gebaseerd op de diachrone toestand van in
totaal 19 op beide criteria onderzochte bestanden. Deze beoordeling
toont een toename van F vanaf ongeveer een duurzaam niveau (=1)
eind jaren ‘50 tot maximaal meer dan tweemaal het duurzame
niveau begin jaren ‘70, met vervolgens een afname richting een
duurzaam niveau. Als gevolg van deze ontwikkeling daalde het
paaibiomassa (SSB) binnen de bestanden geleidelijk tot een
dieptepunt eind 20e en begin 21e eeuw, toen het vermogen om een
maximale duurzame oogst te behalen nog net niet tot het voorzorgsniveau was afgenomen. Sinds begin 21e eeuw is de dalende F
vermoedelijk verantwoordelijk voor het begin van zichtbaar herstel.
Aangezien het zeer onwaarschijnlijk is dat de trends vanaf eind jaren
‘90 net als andere beoordelingsperiodes binnen de ontwikkeling
het gevolg zijn van de toevoeging aan de analyse van nieuw
onderzochte bestanden, moet er sprake zijn van een daadwerkelijke
afname van de algehele vissterfte en een daaropvolgend herstel van
het voortplantingsvermogen.

H1

beschikbaar zijn i.p.v. ecoregio niveau, zijn de vangsten herverdeeld
over de verschillende ecoregio’s. De dataset getiteld “ICES Official
Nominal Catches 2006–2014” (Officiële bronvermelding: “Version
12-05-2016. Accessed 30-05-2016 via http://www.ices.dk/marinedata/
dataset-collections/Pages/Fish-catch-and-stock-assessment.aspx ICES,
Copenhagen”) werd gebruikt om de percentages te berekenen voor
de herverdeling van vangsten over de verschillende ecoregio’s. Uit
deze dataset zijn de 2014 vangsten van desbetreffende soorten en
regio’s geselecteerd. Deze vangsten zijn vervolgens aan een ecoregio
toegekend. Hierna is de proportie van de vangst in relatie tot de
totale vangst berekend is voor iedere ecoregio. Deze proportie is
toegepast op de bestandsvangsten.

Nederlandse duiding
Volgens de statusbeoordeling voor de Internationale Noordzee
blijkt op basis van bestandsbeoordelingen uit 2014 dat 7 (ofwel 26%)
van de 27 commerciële vis-, schaal- en schelpdierbestanden op
beide criteria aan de GES-drempelwaarde voldoen. Daarnaast zijn er
12 bestanden (ofwel 44%) die tenminste aan één van de twee criteria
voldoen: één bestand waarvoor alleen informatie beschikbaar is
voor vissterfte (F), twee bestanden waarvoor alleen informatie
beschikbaar is voor paaibiomassa (SSB), negen bestanden waarvoor
informatie beschikbaar is voor beide criteria terwijl maar aan één
van de twee criteria voldaan wordt (dus de ander niet). Samengevat,
betekent dit dat van de 27 commerciële vis-, schaal- en schelpdierbestanden in de Internationale Noordzee er in totaal 19 (ofwel 70%)
voldoen aan minimaal één criterium.

S

Ten grondslag aan deze beoordeling van de Internationale Noordzee
ligt de ICES-bestandsdatabank, als download beschikbaar op
http://www.ices.dk/marine-data/tools/Pages/stock-assessment-graphs.aspx.
Officiële bronverwijzing: “ICES Stock Database, Extraction date:
2017/02/22 of all stocks 2016. ICES, Copenhagen”. In de ICESbestands­
databank is voor het beoordelingsjaar 2016 per bestand en per jaar
geordende informatie over variabele kenmerken van 174 voorraden
te downloaden. Per bestand verschilt de tijdsperiode waarvoor deze
informatie beschikbaar is.
Om de toestand van commerciële vissoorten te beoordelen,
zijn er twee criteria:
• visserijmortaliteit (F≤FMSY); en
• paaibiomassa (SSB≥SSBMSY).

H5

B

zouden in dat geval twee doelstellingen voor Commerciële
Vissoorten ontstaan: één gericht op de bescherming kleine vissen
door het bereiken van een maximale duurzame oogst (de MSY die
in het GVB en ook voor de eerste GMT-criteria worden toegepast)
en één gericht op bescherming van grote vissen, die door het
streven naar bepaalde leeftijds- en grootteverdeling mogelijk
gespaard zouden moeten blijven. Deze twee doelstellingen kunnen
daarom strijdig zijn. Ook is nog onvoldoende bekend welke andere
factoren, naast sterfte door visserij, van invloed kunnen zijn op de
groei van vissen. ICES heeft daarom geconcludeerd dat dit criterium
nog verdere uitwerking behoeft. Vanwege deze onduidelijkheden
en strijdigheid tussen de doelstelling omtrent MSY (GVB, D3C1 en
D3C2) enerzijds en de soort-specifieke leeftijds- en grootteverdeling
(D3C3) anderzijds zal Nederland in dit stadium D3C3 niet
implementeren.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D3T1: Het beheer van alle commercieel beviste bestanden voldoet
aan F≤Fmsy en een paaibiomassa boven het voorzorgniveau MSY B
trigger.

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D3
Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt

Beschrijving

Alle elementen, dus alle 27 beoordeelde commerciële bestanden, moeten in de goede milieutoestand verkeren.
Volgens de doelstellingen van het CFP worden uiterlijk in 2020 alle visstanden zo te beheren dat deze voldoen aan
F≤Fmsy en een paaibiomassa boven het voorzorgniveau MSY
Blim.

Beoordeelde periode

2014

Gerelateerde drukfactoren

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten (directe sterfte)

Status Criteria D3C1 en D3C2
Gebruikte parameter

Number of stocks

Drempelwaarde of gewenste
trend (TV upper)

100%

Deze beoordeling omvat alle bestanden waarvoor geschikte
metingen van SSB en/of F voorhanden waren, inclusief een
MSY-drempelwaarde om de verhouding te berekenen. Bij 27
bestanden in de Internationale Noordzee was dit het geval.

Bron van de drempelwaarde

Gemeenschappelijk Visserijbeleid (CFP)

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

26%

De toekenning van bestanden aan een MSFD-regio geschiedde op
grond van de ICES-subgebieden en -divisies die in de bestandsbeschrijvingen vermeld stonden. Het gaat voor de Internationale
Noordzee om ICES- divisie IIIa, -subgebied IV en -divisie VIId.
Verscheidene bestanden bevinden zich volgens hun bestandsbeschrijving ook gedeeltelijk buiten de Internationale Noordzee.
Omdat de vangsten van deze bestanden op bestandsniveau

Integration rule type

One Out All Out

Description

Voor alle soorten moeten beide criteria, dus zowel de sterfte door visserij als de paaibiomassa van commerciële
bestanden, moeten in de goede milieutoestand verkeren.

Parameters

D3C1: Mortality rate from fishing (F)
D3C2: Tonnes

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

CFP

Status afzonderlijke elementen

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 137

<

>

Leeftijdsopbouw en grootteverdeling van commercieel geëxploiteerde soorten (D3C3)
GES Component/Criteria

D3C3

Goede Milieutoestand (Art 9)
Verantwoording voor het niet omschrijven
van de Goede Milieutoestand voor dit
criterium

138 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Soortensamenstelling en relatieve dichtheid van trofische gilden (D4C1)
GES Component/Criteria

D4C1

Goede Milieutoestand (Art 9)
Voor het beheer van commerciële visbestanden is het Gemeenschappelijk Visserijbeleid (GVB), waarin
doelen en maatreglen zijn vastgelegd, leidend. Vanuit het perspectief van behoud van de soort en
duurzaam gebruik van biodiversiteit kan de soort-specifieke leeftijds- en grootteverdeling extra
informatie geven over de toestand van vispopulaties. Dit criterium kan echter niet zonder meer
gebruikt worden om een afrekenbare doelstelling in de vorm van een ondergrens of limiet te
formuleren. Daarbij zouden in dat geval twee doelstellingen voor Commerciële Vissoorten ontstaan:
één gericht op de bescherming kleine vissen door het bereiken van een maximale duurzame oogst (de
MSY die in het GVB en ook voor de eerste twee GMT-criteria worden toegepast) en één gericht op
bescherming van grote vissen, die door het streven naar bepaalde leeftijds- en grootteverdeling
mogelijk gespaard zouden moeten blijven. Deze twee doelstellingen kunnen daarom strijdig zijn. Ook
is nog onvoldoende bekend welke andere factoren, naast sterfte door visserij, van invloed kunnen zijn
op de groei van vissen. ICES heeft daarom geconcludeerd dat dit criterium nog verdere uitwerking
behoeft. Vanwege deze onduidelijkheden en strijdigheid tussen de doelstelling omtrent MSY (GVB,
D3C1 en D3C2) enerzijds en de soort-specifieke leeftijds- en grootteverdeling (D3C3) anderzijds zal
Nederland in dit stadium D3C3 niet implementeren.

Verantwoording voor het niet omschrijven
van de Goede Milieutoestand voor dit
criterium

De relatie tussen alle onderdelen van het mariene voedselweb is één van de moeilijkste analyses in de
mariene strategie. Door de aanpassing in de structuur van het Europese commissiebesluit tot
vaststelling van criteria en methodologische standaarden inzake de Goede Milieutoestand zijn er op
dit moment geen indicatoren, zowel op regionaal niveau als binnen Nederland die aan de vereisten
van de KRM voldoen.
Het is op dit moment dus nog niet mogelijk om te beoordelen of de diversiteit (soortensamenstelling
en hun relatieve dichtheid) van het trofische gilde wordt geschaad door antropogene belastingen
(D4C1).

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 139

<

>

Evenwicht tussen de trofische gilden (D4C2)
GES Component/Criteria

D4C2

Goede Milieutoestand (Art 9)
Verantwoording voor het niet omschrijven
van de Goede Milieutoestand voor dit
criterium

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Grootteverdeling in visgemeenschappen (D4C3)
GES Component/Criteria

D4C3

Goede Milieutoestand (Art 9)
De relatie tussen alle onderdelen van het mariene voedselweb is één van de moeilijkste analyses in de
mariene strategie. Door de aanpassing in de structuur van het Europese commissiebesluit tot
vaststelling van criteria en methodologische standaarden inzake de Goede Milieutoestand zijn er op
dit moment geen indicatoren, zowel op regionaal niveau als binnen Nederland die aan de vereisten
van de KRM voldoen.

Nederlandse omschrijving van de GMT

De groottestructuur (lengte) van de visgemeenschap blijft boven de historische minimumwaarde.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Titel

Grootteverdeling in visgemeenschappen

Het is op dit moment dus nog niet mogelijk om te beoordelen of het evenwicht van de totale
dichtheid tussen de trofische gilden wordt geschaad door antropogene belastingen (D4C2).

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/fish-and-foodwebs/size-fish-composition/ /

Indicatoren (Art 8)

Kernboodschap

ze foerageren: namelijk bodemvissen die op of dicht bij de
zeebodem leven en pelagische vissen die in de waterkolom leven.

OSPAR
De Typische Lengte indicator meet de groottestructuur van vis- en
kraakbeenvisgemeenschappen. De lengte neemt af als de visserijdruk hoog is. Ook al is hij laag vergeleken met de jaren tachtig van
de vorige eeuw, toch is de typische lengte die is vastgesteld voor
bodemvissen zich in het hele OSPAR Maritieme Gebied sinds 2010
aan het herstellen. Pelagische vis vertoont over het algemeen
schommelingen, maar van een trend is geen sprake. Wel vertoont
dit patroon plaatselijk afwijkingen.

Aanvullende Nederlandse duiding
De Typische Lengte indicator meet de lengte-structuur van
visgemeenschappen en kraakbeenvisgemeenschappen (haaien en
roggen). In de Nederlandse Noordzee is de Typische Lengte van
bodemvissen sinds de jaren 1980 sterk afgenomen. De typische
lengte voor vissen in de waterkolom laat schommelingen zien en
geen trend.

Sterfte door visserij beïnvloedt de leeftijdsstructuur van vispopulaties sterk. Het aandeel grotere exemplaren wordt er door beperkt.
Bij een hoge visserijdruk mag je verwachten dat de typische lengte
geleidelijk maar gestaag afneemt. De verklaring is dat de groottestructuur van een visgemeenschap het resultaat is van langdurige
visserijdruk. Modelsimulaties tonen aan dat in een voedselweb
waarin de interacties tussen roofdier en prooi belangrijker zijn dan
andere interacties, de grote soorten op een hoog trofisch niveau
uiterst gevoelig zijn voor verlies aan diversiteit op lagere trofische
niveaus. (Met de term trofisch niveau wordt de positie bedoeld die
een soort in het voedselweb inneemt.)

Toelichting Indicator
OSPAR
De missie van OSPAR wat betreft biodiversiteit en ecosystemen is
het stabiliseren en voorkomen van verder verlies van biodiversiteit,
het beschermen en behouden van ecosystemen, en – waar mogelijk
– het herstellen van ecosystemen die onder menselijke activiteiten
te lijden hebben gehad.
De Typische Lengte indicator is een van de drie voedselweb-indicators die OSPAR hanteert. Hij geeft de gemiddelde lengte van vissen
aan (zowel van been- als kraakbeenvissen) en biedt inzicht in de
groottesamenstelling van visgemeenschappen. De indicator wordt
uitgedrukt in centimeters en is berekend aan de hand van vangstgegevens van soorten die bij wetenschappelijke onderzoeken worden
bemonsterd. De visgemeenschappen zijn vertegenwoordigd door
groepen vissen die zijn geselecteerd op basis van de habitat waarin

140 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Figuur 1
©OSPAR Commission/courtesy of Jim Ellis, 2017https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/fish-and-food-webs/
size-fish-composition/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 141

<

Resultaten
OSPAR
De resultaten van deze beoordeling (Figuur 2) hebben betrekking op
het niveau van een gemeenschap en mogen niet worden vereenzelvigd met een bepaalde soort.
Internationale Noordzee
De beoordeelde gemeenschap van vissen die op de bodem leven is
zich op de schaal van de gehele Noordzee aan het herstellen. Dit is
te danken aan de recente groei van de typische lengte in enkele
subregio’s: Orkney/Shetland, Kattegat/Skagerrak en de Engelse kust
van Het Kanaal. Toch is de huidige groottestructuur nog altijd laag
in vergelijking met het begin van de jaren tachtig. Gebieden die nog
altijd zorgen baren en waar al tijdenlang afnames tot de laagst
waargenomen niveaus gaande zijn, zijn het zuidoostelijk en het
centraal-westelijk deel van de Noordzee.

>

Atlantische Oceaan
De typische lengte van de visgemeenschappen die op de bodem
leven, is toegenomen bij de Porcupine Bank en de Rockall Bank.
Terwijl de groottestructuur van pelagische visgemeenschappen
weliswaar schommelingen vertoonde, maar geen langetermijnveranderingen, is in de laatste zes jaar voor de Porcupine Bank toch
een lineaire toename waargenomen.
De betrouwbaarheid van de methodiek is matig tot laag en die van
de beschikbaarheid van gegevens hoog.

In het algemeen vertoont de pelagische visgemeenschap geen
langetermijnveranderingen op subregionaal niveau. En toch, verder
naar het zuiden van Ierland doen zich verbeteringen voor, terwijl in
de noordelijke delen afnames te zien zijn. Daartoe horen de
wateren rond de Hebriden, de kustzones van de Ierse Zee en die ten
westen van Ierland.
Golf van Biskaje en de Iberische Kust
De typische lengte van de visgemeenschappen die op de bodem
leven, is in deze regio toegenomen. Dat is te danken aan langdurige
verbeteringen in de noordelijke subregio’s, zoals de wateren van het
continentaal plat ten westen van Frankrijk en de kustzone van de
Zee van Cadiz. Ook veel subregio’s westelijk van Portugal vertonen
toenames; dit in tegenstelling tot sommige zuidelijke delen die
afnames laten zien.
In het algemeen vertoont de gemeenschap van pelagische vissen
geen langetermijnveranderingen. Wel zijn er in noordelijke
subregio’s, in de epicontinentale zee ten westen van Frankrijk,
afnames geconstateerd ten opzichte van een eerder waargenomen
groottestructuur.
142 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H1

H2

H3

H4

Aanvullende Nederlandse duiding
Het Nederlandse deel van de Noordzee laat voor bodemvissen
(demersaal) een sterke achteruitgang zien van de typische lengte tot
de laagste gemeten waarden sinds de jaren 1980. Voor vissen in de
waterkolom zijn fluctuaties te zien, maar geen trend. Dit betekent
dat de lengtestructuur van bodemvisgemeenschappen in vergelijking tot de jaren 1980 sterk achteruit gegaan is en dat kleinere
vissoorten nu domineren.

Methode
OSPAR
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/fish-and-food-webs/size-fishcomposition/ ‘Assessment Method’

Kennishiaten

De pelagische visgemeenschap vertoont over het algemeen
schommelingen, maar er kan niet van een trend worden gesproken.
Een uitzondering vormt de langdurige afname tot een minimumniveau in het zuidoostelijk deel van de Noordzee.
Keltische Zee
Voor de Keltische Zee geven de surveys gemengde signalen over de
typische lengte van de bodemvisgemeenschappen, maar in het
noorden tonen surveys enig herstel aan ten opzichte van de vorige
lage status en meer naar het westen van Schotland zelfs verbeteringen. Ook zijn er duidelijke afnames waar te nemen en wel in het
westen, op de helling van het continentaal plat. Elders is het beeld
al even gemengd: afnames in de buurt van de Ierse kust van de Ierse
Zee en in het gebied van de Clyde, maar juist verbeteringen verder
naar het zuiden van Ierland, bij de Isle of Man, de wateren rond de
Hebriden en The Minch.

S

OSPAR

Figuur 2: Ruimtelijke verspreiding van de Typische Lengte indicator en tijdreeksen
voor belangrijke surveys

Wat deze indicator nodig heeft, is een gedegen evaluatie van de
uitgangsjaren en de streefwaarden. Dat is nodig omdat welk
uitgangsjaar voor gemeenschappen van vissen en kraakbeenvissen
ook wordt aangehouden, het waarschijnlijk beschadigde bestanden
zal betreffen. Streefwaarden zouden bij voorkeur tot stand moeten
komen aan de hand van modellen op het niveau van
leefgemeenschappen.

H5

B

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
− D1T5: Kennisdoel voor haaien en roggen in combinatie met het
nemen van mitigerende maatregelen zoals vastgelegd in Haaien
en roggen Actie Plan:
− communicatie en educatie
− vermindering ongewenste bijvangsten
− verhogen overleving
− D3T1: Het beheer van alle commercieel beviste bestanden voldoet
aan F≤Fmsy en een paaibiomassa boven het voorzorgniveau MSY
Btrigger.
− D1T3: realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor
habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee
(VHR).
- D4T1: ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden die in de toekomst gebruikt kunnen worden voor een
beoordeling van de status van voedselwebben.
- D1T6: aanpakken van de resterende vismigratieknelpunten in
Nederland om de connectiviteit tussen watersystemen te
herstellen (KRW).
- D1T8: onderzoek naar de noodzaak van visserijvrije zones rondom
kunstwerken ter bevordering van de migratie-mogelijkheden
voor trekvissen.

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/biodiversity-status/fish-and-food-webs/size-fish-composition/

Voor belangrijke surveys naar de typische lengte van vissen en kraakbeenvissen, is het
onderzoeksgebied onderverdeeld in subgebieden met bodemvisgemeenschappen
(links) en pelagische visgemeenschappen (rechts) waarover data beschikbaar zijn. De
lengte van de periode waarvoor langdurige verandering is vastgesteld, hangt af van
de beschikbare onderzoeksgegevens. Alle tijdreeksen die in de beschouwing zijn
opgenomen, beslaan meer dan tien jaar.

Conclusie
OSPAR
De langdurige veranderingen in typische lengte die zich vanaf de
jaren tachtig tot na 2000 hebben voorgedaan in de internationale
Noordzee en vanaf de jaren negentig tot 2005 in de Keltische Zee,
houden in dat de groottestructuur van visgemeenschappen is
verslechterd. Kleine vissen maken nu de hoofdmoot uit van die
gemeenschappen. In de Atlantische Oceaan en de Golf van Biskaje
en de Iberische Kust valt sinds 2010 een groei waar te nemen.
De indicator voor de bodemvisgemeenschappen geeft nog altijd
vaak relatief lage waarden aan. Toch lijkt zich sinds 2010 een
verbetering voor te doen in de typische lengte van vissen die op
de bodem leven en van kraakbeenvissen. Dit geldt zowel voor de
internationale Noordzee als de Ierse Zee, is het niet in hun geheel
dan toch ten minste in enkele subgebieden. De pelagische
visgemeenschap vertoont geen langetermijnveranderingen in het
overgrote deel van het zeegebied dat OSPAR bestrijkt.
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 143

<

>

S

H1

H2

H3

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Concentraties van nutriënten (D5C1)

Overall Status D4

GES Component/Criteria

H4

H5

B

D5C1

Conclusie MS deel I 2018

Goede milieutoestand nog niet gehaald (deels ook onbekend).

Goede Milieutoestand (Art 9)

GMT gehaald

Niet beoordeeld

Nederlandse omschrijving van de GMT

Gerelateerde drukfactoren

Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten; Wijzigingen van hydrologische omstandigheden;
Verstoring van soorten door menselijke aanwezigheid; Toevoer van andere stoffen (olie: operationele lozingen en
incidenten); Toevoer van antropogeen geluid; Introductie of verspreiding van niet-inheemse soorten; Toevoer van
nutriënten ; Toevoer van organisch materiaal; Temperatuurstijging door klimaatverandering; Fysieke verstoring van de
zeebodem; Fysieke vernietiging; Toevoer van zwerfvuil

Kustwateren: De nutriëntenconcentraties in de winter voldoen in de kustwateren aan de normen van
de KRW.
Offshore wateren: De nutriëntenconcentraties in de winter voldoen aan de beoordelingswaarden van
de OSPAR.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Status Criterium D4C3

Indicatoren (Art 8)
Titel

Nutrient concentrations (OSPAR-beoordeling) in
de Internationale Noordzee, Kattegat en
Skagerrak

Concentraties van nutriënten in de Nederlandse
kustwateren (aanvullende Nederlandse
beoordeling)

Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Op internationaal niveau dienen streefwaarden te worden vastgesteld, alleen dan kan de status van dit criterium
bepaald worden.

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Nederlands kustwateren (tot 1 mijl)

Bron

OSPAR

KRW

Assesment period

1983-2016

URL

Gebruikte parameter

Typical Length (TyL)

https://www.waterkwaliteitsportaal.nl/
http://cdr.eionet.europa.eu/nl/eea/wise_soe/

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Onbekend

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-humanactivities/eutrophication/nutrients-concentrations/

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

OSPAR

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Niet van toepassing

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Niet van toepassing

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Niet van toepassing

Beschrijving

Voor de Nederlandse interpretatie van deze indicator is gekeken naar de figuren op de OSPAR website voor deze
indicator, onder het kopje ‘extended results’, ‘Greater North Sea’, en dan het gebied SE (South East). Er zijn in totaal 5
grafieken beschikbaar, voor demersale en pelagische vis, op basis van 2 vistuigen (otter trawl en beam trawl), en
meerdere kwartalen (Q1 en Q3).

Gerelateerde indicator

D3C1, D3C2, D1C2, D1C3

Kernboodschap
OSPAR
Vanaf 1990 is er een aanzienlijke afname in winterconcentraties van
anorganische stikstof- en fosforoplossingen (dissolved inorganic
nitrogen, DIN; dissolved inorganic phosphorus, DIP) in de
Zuidelijke Noordzee en van DIN in het Kattegat, de Sont en de
offshore wateren van het Skagerrak. Sinds 2006 is er binnen het
onderzoeksgebied weinig verandering opgetreden in de gemiddelde
winterconcentraties DIN en DIP.

Aanvullende Nederlandse duiding
De nutriëntenconcentratie voldoet binnen de KRW 1-mijlszone niet
aan de KRW-normen. Bij de beoordeling volgens de OSPAR
Common Procedure (COMP) voldoet de bredere kustzone, zoals
voor OSPAR gedefinieerd is, niet en verder op zee buiten deze zone
wel aan de OSPAR normen.

directe lozingen op zee. De grootschalige toevoer van voedingsstoffen
naar zee wordt veroorzaakt door menselijke activiteiten, zoals
landbouw, verbrandingsprocessen (wegverkeer, scheepvaart, energiecentrales), de zuivering van afvalwater van gemeenten en industrieën,
en aquacultuur. Opgeloste anorganische winterconcentraties van
voedingsstoffen zijn een goede indicator voor de mate waarin deze
toevoer van voedingsstoffen de nutriëntconcentraties in het mariene
milieu verhoogt. De reden om anorganische oplossingen van stikstof-,
fosfor- en silicaatconcentraties in de winter te meten, is dat fytoplankton dan weinig biologische activiteit vertoont en weinig voedingsstoffen opneemt. Niet alle wateren met een hoge nutriëntconcentratie
krijgen per definitie het stempel eutroof. Specifieke eigenschappen,
zoals de stroming en de troebelheid van het water bepalen of hoge
concentraties resulteren in eutrofiëring en aanverwante effecten.
Als een tussenstap op weg naar een alomvattende regionale beoordeling van winterconcentraties voedingsstoffen vindt de huidige
beoordeling van eutrofiëring plaats op het niveau van subregio’s.

Toelichting Indicator
OSPAR
Een van de doelstellingen van OSPAR is het tegengaan van eutrofiëring in het OSPAR-zeegebied om uiteindelijk een gezonde zee-omgeving zonder antropogene eutrofiëring te creëren en te behouden.
Deze indicator voor winterconcentraties van voedingsstoffen is er een
uit een reeks van vijf indicatoren voor eutrofiëring. De gezamenlijke
beoordeling en beschouwing van deze reeks indicatoren volgens het
stappenplan van de gemeenschappelijke OSPAR-procedure maakt het
mogelijk om eutrofiëring te identificeren.
Voedingsstoffen zoals stikstof, fosfor en silicaat belanden in zee
vanuit de atmosfeer, door afvoer van rivieren, vanaf het land of door

Water dat van land naar zee wordt afgevoerd kan voedingsstoffen bevatten © Mike Best
©OSPAR Commission/courtesy of Mike Best, 2017https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/eutrophication/

144 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

nutrients-concentrations/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 145

<

Aanvullende Nederlandse duiding
De 1-mijls kustzone wordt volgens de KRW getoetst. Deze toetsing is
alleen aan de norm voor de stikstof winterconcentratie (DIN). Voor
fosfaat bestaat geen norm voor deze zone.
Het Nederlandse deel van de zuidelijke Noordzee wordt ook beoordeeld volgens de normen/assessment criteria van de OSPAR Common
Procedure (COMP). De indeling van dit nationale deel bestaat uit een
ruimere kustzone dan die van de KRW en de gebieden verder op zee,
namelijk Oestergronden, Doggersbank en de Zuidelijke bocht. De
COMP kent naast normen voor stikstofconcentraties in de winter ook
normen voor fosfaatconcentraties in de winter.

Resultaten
OSPAR

>

De verhouding stikstof/fosfor komt overeen met het verspreidingspatroon van DIN, waarbij de laagste percentages zich voordoen in
de offshore wateren van de Zuidelijke Noordzee, Oost-Skagerrak,
het Kattegat en de Sont. De hoge percentages stikstof in kustzones
van vooral de Zuidelijke Noordzee wijzen wellicht op het feit dat het
reduceren van de fosfortoevoer succesvoller is dan van de stikstoftoevoer. Sinds 1990 zijn deze percentages grotendeels gelijk
gebleven, met uitzondering van de opwaartse trend in de estuaria
langs de Zuidelijke Noordzee en de duidelijke afname in het
Kattegat en het Skagerrak.
Voor de gemiddelde winterconcentraties van silicaat is het verspreidingspatroon vergelijkbaar met dat van de concentraties winter-DIN
en -DIP binnen de onderzoeksgebieden. Tussen 1990 en 2014 zijn er
geen statistisch significante trends in de winterconcentraties van
silicaat, afgezien van een toename van silicaatconcentraties in het
Kattegat en een afname in de estuaria langs de Zuidelijke Noordzee.

Tussen 1990 en 2014 was er een aanzienlijk afname van concentraties winter-DIN en -DIP in de Zuidelijke Noordzee, en van winterDIN in het Kattegat, de Sont en de offshore wateren van het
Skagerrak. Afgezien van een beperkte, maar significante toename
van DIN-concentraties in de kustzones van de Zuidelijke Noordzee,
konden in het algemeen voor de deelperiode 2006-2014 geen trends
worden geïdentificeerd.
Tijdens deze periode waren de gemiddelde concentraties winterDIN in offshore wateren van de Noordelijke Noordzee gewoonlijk
<8 µM, behalve ten oosten van de Shetlandeilanden als gevolg van
de altijd voedselrijke toevoer uit de open Atlantische Oceaan
(Figuur 1). In het algemeen zijn de gemiddelde concentraties
winter-DIN <10 µM in het Skagerrak en <7 µM in de Sont en het
Kattegat. DIN-concentraties zijn gemiddeld het hoogste in de
Zuidelijke Noordzee, met >25 µM in sommige westelijke gebieden
en >60 µM in sommige oostelijke kustzones. In het midden van de
Zuidelijke Noordzee liggen de concentraties tussen de 4 en 6 µM.
Figuur 2 toont een verspreidingspatroon van de gemiddelde
concentraties winter-DIP. Dit patroon is vergelijkbaar met dat van
winter-DIN, waarbij de hoogste concentraties zich voor de kusten
van de Zuidelijke Noordzee voordoen. Voor de Zuidelijke Noordzee
liggen de gemiddelde winterconcentraties jaarlijks rond 1,2 µM in
kustwateren en rond 0,8 µM in offshore wateren. In de Noordelijke
Noordzee blijven de gemiddelde concentraties in de kustzone
overwegend onder 0,5 µM. Echter, in de offshore wateren lopen
deze onder invloed van voedselrijke stromingen uit de Atlantische
Oceaan op tot 0,6 µM. In het Kattegat, het Skagerrak en de Sont zijn
de gemiddelde concentraties overwegend <0,7 µM en in OostSkagerrak rond 0,1 µM.
Afhankelijk van de onderzoeksperiode, de desbetreffende gebieden
en de saliniteitsbandbreedte waren er grote verschillen in de
dekking van gegevens. Zo varieerde de standaarddeviatie voor zowel
DIN als DIP tussen de 40 en 80 procent binnen tijdseries in
kustwateren (met een saliniteit van 18 tot 30) en offshore wateren
(met een saliniteit van boven de 30) van de Zuidelijke Noordzee.
146 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

S

H1

H2

H3

H4

Vanwege het gebrek aan beschikbare gegevens maken witte
gebieden (zeewateren en estuaria) geen deel uit van deze beoordeling. In de bijbehorende tabel staan de bevindingen van de
trendanalyse voor de periode 1990-2014 en 2006-2014. Significante
afname wordt aangeduid met een pijl omlaag, significante toename
met een pijl omhoog en het gebrek aan een statistisch significante
trend met een horizontale pijl. Vanwege het gebrek aan beschikbare
gegevens maken witte gebieden (zeewateren en estuaria) geen deel
uit van deze beoordeling. In de bijbehorende tabel staan de
bevindingen van de trendanalyse voor de periode 1990-2014 en
2006-2014. Significante afname wordt aangeduid met een pijl
omlaag, significante toename met een pijl omhoog en het gebrek
aan een statistisch significante trend met een horizontale pijl.

De toetsing van de KRW-kustwateren is te vinden op het waterkwaliteitsportaal: https://www.waterkwaliteitsportaal.nl/
In de kustzone zoals getoetst in OSPAR kader volgens de COMP
wordt een geringe opgaande trend voor DIN waargenomen

OSPAR
Kustwateren kennen een hogere nutriëntconcentratie dan offshore
wateren. In de estuaria en kustwateren van de Zuidelijke Noordzee
houden de concentraties verband met riviertoevoer, en dus met
menselijke activiteiten zoals landbouw, verbrandingsprocessen, en
de zuivering van afvalwater door gemeenten en industrieën.
Vanwege een meer gelijkmatige verspreiding is de invloed van
atmosferische depositie van stikstof op de internationale Noordzee
niet waarneembaar.

©OSPAR Commission, 2017https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/eutrophication/nutrients-concentrations/

Figuur 2: Verspreiding van gemiddelde concentraties winter-DIP in de Noordelijke Noord­zee,
de Zuidelijke Noordzee, het Skagerrak, het Kattegat en de Sont, 2006-2014, in µM
©OSPAR Commission, 2017https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

B

Aanvullende Nederlandse duiding
Eutrofiering is een steeds kleiner wordend probleem. Concentraties
nutriënten in de kustwateren nemen af, evenals de concentraties
(en belastingen) van N en P uit de grote rivieren. Voor de Rijn komen
de concentraties in de buurt van referentie-concentraties voor P.
De stikstofconcentraties zijn zeker in de kustzone nog te hoog,
zeker ten opzichte van P, het nader onderzoek “Eutrofiëring van
land tot zee”.zal moeten uitwijzen of en in welke mate N verder
gereduceerd moet worden.

Methode
OSPAR

Aanvullende Nederlandse duiding

Conclusie

Figuur 1: Verspreiding van gemiddelde concentraties winter-DIN in de Noordelijke Noordzee,
de Zuidelijke Noordzee, het Skagerrak, het Kattegat en de Sont, 2006-2014, in µM

H5

Langs de kusten van de Zuidelijke Noordzee heeft zich sinds 1990 een
aanzienlijke afname van de nutriëntconcentraties voorgedaan. De
offshore wateren van het Skagerrak, het Kattegat en de Sont vertoonden sindsdien enkel een afname van anorganische stikstofoplossingen (DIN). Uitgezonderd een beperkte, maar toenemende trend in
saliniteit (18-30) in de kustwateren van de Zuidelijke Noordzee, zijn er
in de onderzoeksgebieden tussen 2006 en 2014 geen statistisch
significante kortetermijntrends waargenomen. Mogelijke oorzaken
hiervan zijn de slechts kleine veranderingen in de nutriënteninput
(vooral stikstof ) in de afgelopen tien jaar (zie de indicatorbeoordeling
voor nutriënteninputs) of de variabiliteit van de gegevens.
Aangezien eutrofiëring in sommige gebieden nog steeds voorkomt
(chlorofyl a, Phaeocystis en indicatorbeoordelingen voor zuurstof )
is er nog geen sprake van ‘een gezonde zee-omgeving zonder
antropogene eutrofiëring’ (het geïntegreerde eutrofiëringsrapport
van de OSPAR-Common Procedure).

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/
pressures-human-activities/eutrophication/nutrients-concentrations/,
‘Assessment Methods’.

Kennishiaten
OSPAR
Op regionaal niveau geharmoniseerde streefwaarden voor alle
gebieden zijn noodzakelijk, wil men een beoordeling die zich niet
alleen richt op trends, maar ook op de huidige toestand van
nutriëntconcentraties. Een gemeenschappelijke aanpak kan ervoor
zorgen dat deze streefwaarden worden behaald, bijvoorbeeld door
gebruik te maken van historische gegevens en door modellering
volgens ‘voorspelling achteraf’ (hindcasting) in bepaalde gebieden,
zoals de internationale Noordzee. Voor modellen moet meer
informatie beschikbaar zijn om langeafstandstransporten van
voedingsstoffen en de regionale gevolgen daarvan te identificeren.
Ook is er behoefte aan beter inzicht in de gevolgen van variabiliteit
in gegevens voor de beoordeling van trends.

Aanvullende Nederlandse duiding
Onderzoek zal moeten uitwijzen of en in welke mate N verder
gereduceerd moet worden.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D5T1: Lagere toevoer van nutriënten waar deze niet aan de doelen
van de KRW voldoen conform het tijdspad van de
stroomgebiedbeheerplannen.
D5T2: Concentraties van nutriënten die al voldoen aan de KRWnormen, niet laten toenemen en zo mogelijk verder verlagen.

assessment-2017/pressures-human-activities/eutrophication/nutrients-concentrations/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 147

<

>

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

S

H1

H3

H4

H5

B

Status afzonderlijke elementen
Element

Overall Status D5

H2

N - offshore

N – kust (KRW)

N - kust

P - Offshore

P - kust

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

Element code

DIN

DIN

DIN

DIP

DIP

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt / KRM Artikel 14 uitzondering gerapporteerd

Element source code

EU/OSPAR

EU/OSPAR

EU/OSPAR

EU/OSPAR

EU/OSPAR

Beoordeelde periode

Greater North Sea included with the OSPAR Coastal zone: 2006 – 2014
KRW Kustwateren: 2009-2015

Element Source

OSPAR

EU- WFD

OSPAR

OSPAR

OSPAR

Element status

Goed

Niet goed

Niet goed

Goed

Niet goed

Integration rule

Geen

Conclusie MS deel I 2018

Beschrijving

Ervan uitgaande dat de KRW-doelen worden gerealiseerd, is de inschatting dat de goede milieutoestand voor
nutriënten in de jaren na 2020 binnen handbereik ligt. Desalniettemin is er voor eutrofiering een artikel 14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om, gezamenlijk
met andere landen, voor de descriptor eutrofiering de goede milieutoestand te bereiken, zowel met betrekking tot
maatregelen op land (uitvoering KRW) als op zee. Er worden geen (aanvullende) technische maatregelen getroffen die
aanwezigheid van eutrofierende stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen.

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van nutriënten; Toevoer van organisch materiaal

Status Criterium D5C1 Concentraties van nutriënten
Criteria status

Greater North Sea: Goed
OSPAR kustzone: Niet goed
Kustwateren: Niet goed

Beschrijving criterium
status

Voor de kustwateren (KRW/OSPAR) geld dat de te hoge stikstofconcentraties kunnen leiden tot effecten van eutrofiëring. Verder op zee zijn door de lage concentraties die voldoen aan de assessment norm voor de winterstikstofconcentraties geen effecten door eutrofiering te verwachten.

Gebruikte parameter

Concentratie in water

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

DIN KRW kustwater: 0,46 mg N/l
DIN (OSPAR kustzone): 30 µmol/l
DIP (OSPAR kustzone): 0,8 µmol/l
DIN (buiten OSPAR kustzone): 15 µmol/l
DIP (buiten OSPAR kustzone): 0,8 µmol/l

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

DIN en DIP KRW kustwater: http://cdr.eionet.europa.eu/nl/eea/wise_soe/
DIN (OSPAR kustzone): 43,19 µmol/l
DIP (OSPAR kustzone): 0,96 µmol/l
DIN (buiten OSPAR kustzone): 6,41 µmol/l
DIP (buiten OSPAR kustzone): 0,46 µmol/l

Deel van het gebied waarin
de drempelwaarde of trend
gehaald dient te worden

100%

Deel van het gebied waarin
de drempelwaarde of trend
gehaald is

66 % oppervlak geïntegreerd voor het hele gebied

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

DIN KRW kustwater: verbetering
DIN (OSPAR kustzone): stabiel
DIP (OSPAR kustzone): stabiel
DIN (buiten OSPAR kustzone): verbetering
DIP (buiten OSPAR kustzone): verbetering

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

DIN KRW kustwater: nee
DIN (OSPAR kustzone): nee
DIP (OSPAR kustzone): nee
DIN (buiten OSPAR kustzone): ja
DIP (buiten OSPAR kustzone): ja

Beschrijving

Ondanks sterke afname van stikstof in de grote rivieren voldoet stikstof in de kustwateren nog niet aan de normen.

Gerelateerde indicator

D5C2, D5C5

148 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 149

<

>

Chlorofyl a-concentraties (D5C2)
GES Component/Criteria

S

H1

H2

H3

H4

De indeling van dit nationale deel bestaat uit een ruimere kus­tzone
dan die van de KRW en de gebieden verder op zee, namelijk
Oestergronden, Doggersbank en de Zuidelijke bocht.

D5C2

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Geüpdate sinds de vorige MS

Kustwateren: Algenbiomassa (vastgesteld op basis van chlorofyl a metingen) in de kustwateren is niet
hoger dan de goede toestand conform de KRW voor de betreffende kustwatertypen.
Offshore: Algenbiomassa (vastgesteld op basis van chlorofyl a metingen) in de offshore wateren
voldoen aan de beoordelingswaarden van OSPAR.
Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Chlorofyl a-concentraties in de Internationale
Noordzee en Keltische Zee (OSPAR-beoordeling)

Chlorofyl a-concentraties in de Nederlandse
kustwateren (KRW)

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Nederlandse kustwateren (tot 1 mijl)

Bron

OSPAR

KRW

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-humanactivities/eutrophication/chlorophyll-concentrations/

https://www.waterkwaliteitsportaal.nl/

Kernboodschap
OSPAR
Tussen 1990 en 2014 in Sont en het Skagerrak, alsmede tussen 2006
en 2014 in de offshorewateren van de Internationale Noordzee, is
een verbetering van de chlorofyl a-concentraties opgetreden in de
vorm van neerwaartse trends. In de offshorewateren van de
Keltische Zee is er sprake van een geringe opwaartse lijn met een
lage betrouwbaarheid, terwijl ook sommige kustzones blijk geven
van verhoogde concentraties.

Aanvullende Nederlandse duiding
Twee van de 5 Nederlandse KRW kustwateren voldoen niet aan de
norm voor chlorofyl-a. Zowel de Zeeuwse kust als de Waddenkust
vertonen waarden boven de norm voor chlorofyl-a als gevolg van te
hoge nutriënten concentraties.
In de Nederlandse kustzone volgens OSPAR voldoen de chlorofyl-a
waarden aan de norm, ondanks te hoge nutriënten concentraties.
Verder op zee voldoen de chlorofyl-a waarden aan de norm, zoals
op basis van de lage nutriënten concentraties verwacht kan worden.

http://cdr.eionet.europa.eu/nl/eea/wise_soe/

Nutriëntverrijking kan een directe oorzaak zijn van een verhoogde
hoeveelheid fytoplanktonbiomassa. Om de fytoplanktonbiomassa
in kaart te brengen, wordt in plaats van koolstof vaak chlorofyl a
gemeten. Figuur 1 toont door middel van satellietgegevens de
geografische verspreiding van chlorofyl a binnen het OSPARzeegebied tijdens de fytoplanktonbloei op een lentedag in april en
tijdens een zomerdag in juli. De chlorofyl a-concentraties zijn het
hoogst in de kustwateren. Deze beoordeling richt zich op de
chlorofyl a-concentraties in diverse subregio’s van de Internationale
Noordzee en de Keltische Zee, inclusief periodieke trends.

Resultaten
OSPAR
Uit Figuur 2 is af te leiden dat de chlorofyl a-concentraties in
kustzones over het geheel hoger zijn dan in offshorewateren. De
neerwaartse trends in 90-percentielconcentraties van chlorofyl a
tijdens het groeiseizoen binnen de twee gebieden van Sont en de
offshorewateren van het Skagerrak waren statistisch significant wat
betreft de totale onderzoeksperiode van 1990 tot en met 2014.
Hoewel de opwaartse trend in de offshorewateren van de Keltische
Zee ook statistisch significant was, ontbraken er betrekkelijk veel
jaargegevens in deze dataset. Daarnaast kan door het gebruik van
gegevens uit verschillende laboratoria met verschillende analysemethodes binnen deze dataset een vertekening in de berekende
90-percentielconcentraties zijn ontstaan.
Vanwege het gebrek aan voldoende recente jaargegevens vond er
geen beoordeling plaats voor chlorofyl a in het Kanaal, de Golf van
Biskaje en de Iberische Kust tussen 2004 en 2014.
De betrouwbaarheid van zowel de methodiek als de beschikbaarheid van gegevens is hoog.

Als een tussenstap op weg naar een alomvattende beoordeling van
chlorofyl a vindt de huidige beoordeling plaats op het niveau van
gebieden en subregio’s.

150 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

In de kustzone volgens OSPAR voldoen de chlorofyl-a waarden aan
de norm, ondanks te hoge nutriënten concentraties. Verder op zee
voldoen de chlorofyl-a waarden aan de norm, zoals op basis van de
nutriënten concentraties verwacht kan worden.

Conclusie
OSPAR
Kustwateren kennen een hogere chlorofyl a-concentratie dan
offshorewateren. Aan de continentale kusten van de Zuidelijke
Noordzee bevinden zich de hoogst waargenomen concentraties.
De neerwaartse trends in chlorofyl a-concentraties tijdens het
groeiseizoen binnen de twee gebieden van Sont en het Skagerrak
waren statistisch significant wat betreft de gehele onderzoeksperiode
van 1990 tot en met 2014. Hoewel de opwaartse trend in de offshorewateren van de Keltische Zee ook statistisch significant was, ontbreken er de nodige jaargegevens. Tussen 1990 en 2014 vonden er in
andere gebieden geen aanmerkelijke trends plaats. In de onderzochte
offshorewateren van de Zuidelijke en Noordelijke Noordzee waren de
neerwaartse trends tussen 2006 en 2014 statistisch significant.
Desalniettemin is het niet altijd mogelijk om binnen kust- en
zeesystemen een direct verband aan te tonen tussen nutriënteninputs en nutriëntconcentraties enerzijds en chlorofyl a-concentraties
anderzijds. Enkele problemen hierbij zijn de vertragingsfactor van
tijdswaarnemingen, factoren die los van voedingsstoffen ook de
toe- en afname van fytoplanktonbiomassa beïnvloeden (zoals
lichtomstandigheden, begrazing, transportprocessen en verschuivingen in soortsamenstelling), alsmede de in tijd en ruimte dikwijls
grote variabiliteit van de jaarlijkse groeiomstandigheden binnen
onderzoeksgebieden.

Twee van de 5 waterlichamen in de kustwateren volgens de KRW
voldoen als gevolg van te hoge nutriënten concentraties niet aan de
chlorofyl-a norm De effecten van eutrofiering zoals algenbloei
uitgedrukt in chlorofyl-a zijn in het Nederlandse deel van de Zuidelijke
Noordzee volgens OSPAR niet of nauwelijks meer aanwezig, zowel in
de kustwateren als verder op de Noordzee. Beiden voldoen aan de
norm voor chlorofyl-a.

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/eutrophication/chlorophyll-concentrations/

Een van de missies van OSPAR is het tegengaan van eutrofiëring in het
OSPAR-zeegebied om uiteindelijk een gezonde zeeomgeving zonder
antropogene eutrofiëring te creëren en behouden. Binnen een reeks
van vijf indicatoren voor eutrofiëring dient deze indicator voor
chlorofyl a. De gezamenlijke beoordeling en beschouwing van deze
reeks indicatoren volgens het stappenplan van de gemeenschappelijke
OSPAR-procedure maakt het mogelijk om eutrofiëring te identificeren.

B

Aanvullende Nederlandse duiding
Figuur 2: 90-percentielconcentraties van chlorofyl a in de onderzochte OSPARsubregio’s tijdens het groeiseizoen (maart-september): offshorewateren van de
Noordelijke en Zuidelijke Noordzee en Keltische Zee (saliniteit ≥30) alsmede de
saliniteitszone aan de kust (saliniteit 18–30); offshorewateren van het Skagerrak
(saliniteit >27) en de saliniteitszone aan de kust (saliniteit ≤27); het Kattegat en Sont.
Jaren met minimaal vijf maanden aan waarnemingen hebben gekleurde balken; jaren
met drie tot vier maanden aan waarnemingen hebben witte balken. De statistisch
significante lineaire trend (p<0,05) wordt aangeduid met een stippellijn.

Toelichting Indicator
OSPAR

H5

Figuur 1: Satellietgegevens van chlorofyl a-concentraties in de Noordzee tijdens de
voorjaarsbloei van fytoplankton op een dag in april (links) en de bloei op een dag in
juli met lagere chlorofyl a-concentraties (rechts; Francis Gohin, Ifremer)
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/eutrophication/chlorophyll-concentrations/

Aanvullende Nederlandse duiding
Algenbiomassa (vastgesteld op basis van chlorofyl a metingen) en –
bloeien in de kustwateren is niet hoger dan de KRW referentiewaardes voor de betreffende kustwatertypen. 6,7 µg/l en 9,3 µg/l
afhankelijk van het kustwatertype.

Methode
OSPAR
Zie, https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/eutrophication/chlorophyll-concentrations// ‘Assessment Method’

Aanvullende Nederlandse duiding
De 1-mijlskustzone wordt volgens de KRW getoetst. Het Nederlandse
deel van de zuidelijke Noordzee wordt beoordeeld volgens de
assessment criteria volgens de OSPAR Common Procedure (COMP).

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 151

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

Aanvullende Nederlandse duiding

Milieudoelen (Art 10)

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Monitoring heeft plaatsgevonden gedurende het groeiseizoen april
–mei, 2 keer per maand; aan het oppervlak, -1meter daaronder en
bij de bodem.

Gerelateerde doelen

Overall Status D5

Het gemiddelden de 90-percentiel concentraties van chlorofyl-a
in het groeiseizoen hebben hun eigen assessment criterium. Gebaseerd
op de relatie tussen het gemiddelde en de 90-percentiel van de
beschikbare metingen van het Nederlandse monitoring­programma, is
de vuistregel gebruikt: 90-percentiel = 2x het gemiddelde.

D5T1: Lagere toevoer van nutriënten waar deze niet aan de doelen
van de KRW voldoen conform het tijdspad van de
stroomgebiedbeheerplannen.
D5T2: Concentraties van nutriënten die al voldoen aan de KRWnormen, niet laten toenemen en zo mogelijk verder verlagen.

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt / KRM Artikel 14 uitzondering gerapporteerd

Beoordeelde periode

Greater North Sea: 2006 – 2014
Kustwateren: 2009 - 2015

Beschrijving

Ervan uitgaande dat de KRW-doelen worden gerealiseerd, is de inschatting dat de goede milieutoestand voor
nutriënten in de jaren na 2020 binnen handbereik ligt. Desalniettemin is er voor eutrofiering een artikel 14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om, gezamenlijk
met andere landen, voor de descriptor eutrofiering de goede milieutoestand te bereiken, zowel met betrekking tot
maatregelen op land (uitvoering KRW) als op zee. Er worden geen (aanvullende) technische maatregelen getroffen die
aanwezigheid van eutrofierende stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen.

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van nutriënten; Toevoer van organisch materiaal

Nederland gebruikt naast België voor het meten van de chlorofyl-a
concentratie de HPLC-methode.
Saliniteit en gebied

Achtergrond
concentration
Chlorophyll a µg/l,
gemiddelde.

Assessment criteria
Chlorophyll a µg/l,
gemiddelde

Achtergrond
concentration
Chlorophyll a 90th
percentiel

Assessment level
Chlorophyll a 90th
percentiel

kust wateren <34.5
Offshore
>34.5: Zuidenlijke
Bocht Oester
Gronden, Dogger
Bank

Assessment criteria
KRW Chlorophyll a
90th percentiel

5

7,5

10

15

15-21

1,5

2,25

3

4,5

nvt

B

Status Criterium D5C2 Chlorofyl a
Titel

Chlorofyl a-concentraties in de
Internationale Noordzee en
Keltische Zee (OSPAR-beoordeling),
in de kustzone.

Chlorofyl a-concentraties in de
Internationale Noordzee en
Keltische Zee (OSPAR-beoordeling),
verder op zee.

Chlorofyl a-concentraties in de
Nederlandse kustwateren (KRW)

Criteria status

Goed

Goed

Goed

Beschrijving criterium
status

Algenbiomassa (vastgesteld op basis
van chlorofyl a metingen is niet hoger
dan de doelen van de OSPAR COMP
voor de OSPAR kustwateren.

Algenbiomassa (vastgesteld op basis
van chlorofyl a metingen is niet hoger
dan de doelen van de OSPAR COMP
voor de offshore wateren.

Algenbiomassa (vastgesteld op basis
van chlorofyl a metingen) in de
kustwateren is niet hoger dan de
KRW referentiewaardes voor de
betreffende kustwatertypen.

Gebruikte parameter

Concentratie in water

Concentratie in water

Concentratie in water

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Niet hoger dan 50 procent boven
achtergrondwaarde conform de doelen
van de OSPAR COMP, 2,25 µg/l.

Niet hoger dan 50 procent boven
achtergrondwaarde conform de doelen
van de OSPAR COMP, 2,25 µg/l.

6,7 µg/l of 9,3 µg/l (afhankelijk van
het kustwatertype)

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

OSPAR

OSPAR

KRW

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Gemiddelde 5,75 µg/l
90-percentiel 9,71 µg/l

Gemiddelde1,21 µg/l
90-percentiel 1,68 µg/l

Zie KRW beoordeling
http://cdr.eionet.europa.eu/nl/eea/wise_soe/

Deel van het gebied waarin
de drempelwaarde of trend
gehaald dient te worden

100%

100%

100%

Deel van het gebied waarin
de drempelwaarde of trend
gehaald is

100%

100%

97%

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Verbetering

Verbetering

Verbetering

In de huidige beoordeling wordt gebruikgemaakt van grootschalige
onderzoeksgebieden, maar de ruimtelijke ongelijksoortigheid
daarvan beperkt de mogelijkheden voor het opsporen van trends.
Dit benadrukt de noodzaak van een meer fijnmazige ruimtelijke
beoordeling.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Ja

Ja

Ja

Gerelateerde indicator

D5C1, D5C5

Aanvullende Nederlandse duiding

Element

Chlorofyl a

Element code

Nvt

Element source code

Nvt

Element Source

EU (Decision)

Element Status

Good

Integration rule

Geen integratie

Kennishiaten
OSPAR
Verschillen tussen landen wat betreft meet- en analysemethodes
voor chlorofyl a bemoeilijken een vergelijking van meetresultaten.
Een alternatieve manier om chlorofyl a in het gehele OSPARzeegebied te monitoren is afstandmeting door satellieten, aangezien dit zowel een bron vormt van gemeenschappelijke gegevens als
een oplossing voor het gebrek aan gegevens in diverse gebieden. De
toepassing en organisatie van deze techniek in de Noordzee is
momenteel onderwerp van studie, waarbij onder meer wordt
gekeken naar in situ-validatie van satellietgegevens en richtlijnen
voor geharmoniseerde monstering en analyse.

nvt

152 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Status afzonderlijke elementen

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 153

<

>

Schadelijke algenbloeien (Phaeocystis) (D5C3)
GES Component/Criteria

D5C3

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederland heeft besloten om het vóórkomen van Phaeocystis-bloeien niet meer te gebruiken voor de
beoordeling van eutrofiering, omdat dit geen goede indicator is voor eutrofiering.

Uitgebreide toelichting

Phaeocystis-bloeien komen van nature voor in de Zuidelijke Noordzee, zowel in het voorjaar,
aansluitend aan de voorjaarsbloei van diatomeeën, als in het najaar (waarnemingen jaren dertig). Het
vóórkomen van Phaeocystis-bloeien met zeer hoge cel dichtheden en gedurende een langere periode
in het hele groeiseizoen is het gevolg van eutrofiëring. Met name de dikke schuimlagen op het strand
die het gevolg zijn afbraak van Phaeocystis-bloeien vestigden in de jaren zeventig en tachtig de
aandacht op Phaeocystis.
Phaeocystis is destijds door OSPAR opgenomen als één van de (fytoplankton)indicatoren voor
eutrofiëring omdat het de directe veroorzaker is van een aantal schadelijke effecten: 1. Overlast door
schuim op het strand (en stank), 2. verstoring van de voedselketen (doordat Phaeocystis slecht
eetbaar is voor zoöplankton komt maar een klein deel van de primaire productie beschikbaar voor
jonge vis) en 3. negatieve effecten op de schelpdierteelt.
Phaeocystis wordt gebruikt in de eutrofiëringsbeoordelingen in zowel KRM, OSPAR als KRW. In de
KRW-beoordeling wordt de lengte van de bloeiperiode van Phaeocystis gebruikt, in de OSPARbeoordeling de intensiteit van de bloei. Voor de KRM wordt voor KRW waterlichamen in de Noordzee
gebruik gemaakt van de KRW beoordeling en daarbuiten van de OSPAR beoordeling.
In de loop der jaren zijn door afname van de nutriëntenafvoer richting zee zowel de concentraties
Chlorofyl als de frequentie en intensiteit van Phaeocystis-bloeien afgenomen. Ook komt overlast door
dikke schuimpakketten nauwelijks meer voor. In recente jaren is de beoordeling op basis van Chlorofyl
vaak positief terwijl die voor Phaeocystis niet aan de beoordelingscriteria voldoet. Een (beperkte)
analyse van de onderliggende data door Baretta Bekker Mariene Ecologie (2016) liet zien dat op
individuele meetstations wel een verbetering zichtbaar is in de Phaeocystis scores, maar omdat één
overschrijding op één station al leidt tot een negatief oordeel voor het gehele gebied is deze
verbetering niet zichtbaar in het eindoordeel op een grotere schaal. De OSPAR-beoordeling van
Phaeocystis wordt sterk gestuurd door individuele piekwaarden, waar dat in de KRW-beoordeling en
in de Chlorofyl-beoordeling niet het geval is. Methodologisch is dit wellicht op te lossen. Blijft echter
de constatering dat het oordeel op basis van Phaeocystis strenger is dan dat op basis van Chlorofyl en
de vraag of dat terecht is.
Analyse door Deltares laat zien dat bij de huidige nutriëntenniveaus de relatie tussen nutriënten en
zowel de intensiteit als de lengte van Phaeocystis-bloeien overschaduwd wordt door andere factoren
die de bloei van Phaeocystis beïnvloeden. Een nadere precisering of betere onderbouwing van de
assessment criteria is daarom niet mogelijk.

154 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H1

H2

H3

H4

H5

B

Opgeloste zuurstofconcentraties nabij de zeebodem (D5C5)
GES Component/Criteria

D5C5

Goede Milieutoestand (Art 9)

Verantwoording geen GMT

Referenties

S

Nederlandse omschrijving van de GMT

Kustwateren: De onderste waterlaag (gestratificeerde wateren) of in de oppervlaktelaag van
gemengde wateren in de kustwateren is ten minste met 60% zuurstof verzadigd.
Offshore wateren: In de offshore wateren wordt in de onderste waterlaag (gestratificeerde wateren)
of in de oppervlaktelaag van gemengde wateren ten minste 6 mg/l zuurstof gevonden

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Opgeloste zuurstofconcentraties nabij de
zeebodem (OSPAR beoordeling)

Opgeloste zuurstofconcentraties nabij de
zeebodem (KRW)

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Nederlandse kustwateren (tot 1 mijl)

Bron

OSPAR

KRW

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-humanactivities/eutrophication/dissolved-oxygen/

https://www.waterkwaliteitsportaal.nl/
http://cdr.eionet.europa.eu/nl/eea/wise_soe/

Kernboodschap
OSPAR
Voor de gezondheid van mariene ecosystemen is opgeloste zuurstof een
vereiste. Hoewel de onderzoeksgebieden in het algemeen geen tekort
aan opgeloste zuurstof nabij de zeebodem vertonen, is er plaatselijk wel
sprake van zuurstofgebrek. In het Kattegat duiden de waarnemingen
evenwel op een verbetering in de concentratie opgeloste zuurstof.

Aanvullende Nederlandse duiding
In de Nederlandse KRW kustwateren is evenals in de kustzone
volgens OSPAR geen sprake van zuurstofgebrek. Verder op zee wordt
alleen lokaal in het gebied van de Oestergronden zuurstofgebrek als
gevolg van stratificatie gevonden. Het betreft hier geen zuurstofgebrek als gevolg van eutrofiering.

Nederland zal ook bij OSPAR aangeven in de toekomst Phaeocystis niet meer te gebruiken in de COMP
beoordeling. In de KRW is er al een lopende discussie over het al dan niet gebruiken van regionaal
specifieke schadelijke algenbloeien als indicator voor eutrofiëring.

Toelichting Indicator

Met de start van het KRM monitoringsprogramma is de monitoring van soortensamenstelling van het
fytoplankton beëindigd en wordt alleen Phaeocystis geteld. Doordat er nu geen zicht meer is op de
samenstelling van het fytoplankton komt ook het voorkomen van toxische algen alleen bij toeval of
bij problemen aan het licht. Daarnaast zijn de beoordelingscriteria voor descriptor 4 (voedselwebben)
in het nieuwe KRM commissiebesluit gewijzigd, waardoor voor deze descriptor ook gegevens over
soortensamenstelling van het fytoplankton nodig zijn. Ook zijn vanuit de Tweede Kamer vragen
gesteld over de effecten van veranderingen in de verhouding van nutriënten in de kustwateren. Deze
verhouding kan invloed hebben op de aanwezigheid van toxische algen. Dus monitoringsdata zijn
nodig om in te toekomst een basisbegrip te houden van veranderingen in het ecosysteem.
Nederland is daarom van plan een beperkte monitoring van de soortensamenstelling van fytoplankton te starten waarmee een vinger aan de pols kan worden gehouden voor zowel Phaeocystis als
andere (bloeiende) algen waaronder toxische soorten. Dit voorziet tevens in een informatiebehoefte
vanuit D4 (voedselwebben) en de EU-zwemwaterrichtlijn.

Een van de missies van OSPAR is het tegengaan van eutrofiëring in het
OSPAR-zeegebied om uiteindelijk een gezonde zeeomgeving zonder
antropogene eutrofiëring te creëren en behouden. Binnen een reeks van
vijf indicatoren voor eutrofiëring dient deze indicator voor opgeloste
zuurstof. De gezamenlijke beoordeling en beschouwing van deze reeks
indicatoren volgens het stappenplan van de gemeenschappelijke OSPARprocedure maakt het mogelijk om eutrofiëring te identificeren.

•	Baretta-Bekker, J.G. & T.C. Prins (2014). Assessments of phytoplankton in the Netherlands and
neighbouring countries according to OSPAR and WFD Baretta Bekker Mariene ecologie / Deltares,
Delft, 1207005-000-ZKS-0007, 69 pp.

fytoplankton- en zeewiergemeenschappen tijdens het groeiseizoen
produceren. Zuurstofgebrek kan leiden tot gedragsveranderingen
en sterfte onder vissen of andere diersoorten. Door andere
bedreigingen is het vaak ingewikkeld om een causaal verband vast
te stellen tussen verstoringen en nutriëntverrijking, al kan dit
laatstgenoemde proces een indirecte oorzaak zijn van zuurstofgebrek. Ook factoren zoals klimaatverandering en veranderingen in
watertemperatuur of -saliniteit kunnen invloed uitoefenen op
zuurstofconcentraties. Vooral in gebieden waar de waterkolom
seizoensmatig gestratificeerd is, kan seizoensgebonden zuurstof­
gebrek een plaatselijk natuurlijk fenomeen zijn.
Terwijl zuurstofconcentraties boven 6 mg/l naar verwachting geen
grote problemen voor het zeeleven met zich meebrengen, worden
concentraties onder 2 mg/l geassocieerd met zuurstofgebrek of
hypoxie en ernstige problemen (Figuur 1).

OSPAR

Door overmatige nutriëntverrijking in zeewater is er een grotere
kans op de bloei van fytoplankton zoals algen, hetgeen weer kan
leiden tot een ongewenste balansverstoring van organismen in het
mariene ecosysteem en een vermindering van de algehele waterkwaliteit. Onder ongewenste verstoringen vallen verschuivingen in
de samenstelling en aantallen van biota, alsmede zuurstofgebrek
door de ontbinding van opgehoopt organisch materiaal dat

Figuur 1: Watermonsters uit de Keltische Zee tijdens de bloei van Karenia mikimotoi,
juli 2011, waarbij bodemmonsters (lagere concentraties opgeloste zuurstof) lichter zijn
dan oppervlaktemonsters (hogere concentraties) © Elisa Capuzzo, Cefas
©OSPAR Commission/courtesy of Elisa Capuzzo, Cefas, 2017 https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
eutrophication/dissolved-oxygen/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 155

<

Figuur 2: Zuurstofgebrek in de Oostzee, waarbij de flarden witte zwavelbacteriën een
sluier vormen © Peter Bondo Christensen
©OSPAR Commission/courtesy of Peter Bondo Christensen, 2017 https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
eutrophication/dissolved-oxygen/

Figuur 2 toont op basis van waarnemingen uit de Oostzee dat bacteriën
op en in de zeebodem de enige organismen zijn die het bij een zeer laag
zuurstofgehalte in de onderste waterlaag nog goed doen.

Aanvullende Nederlandse duiding
De 1-mijlskustzone wordt volgens de KRW getoetst. Het Nederlandse
deel van de zuidelijke Noordzee wordt beoordeeld volgens de
normen/assessment criteria volgens de OSPAR Common Procedure
(COMP). De indeling van dit nationale deel bestaat uit een ruimere
kustzone dan die van de KRW en de gebieden verder op zee,
namelijk Oestergronden, Doggersbank en de Zuidelijke bocht.

Resultaten
OSPAR
In de grootschalige onderzoeksgebieden van de Noordelijke en
Zuidelijke Noordzee, het Kanaal, de Keltische Zee, en de Golf van
Biskaje en de Iberische Kust lagen de gemiddelde concentraties
opgeloste zuurstof nabij de zeebodem tussen 2006 en 2014 boven
6 mg/l. Lagere gemiddelde concentraties werden aangetroffen nabij
de zeebodem van het Skagerrak (5,25 mg/l), het Kattegat (3,98 mg/l)
en Sont (2,80 mg/l). De invloed van lokale ecohydrodynamische
omstandigheden op zuurstofconcentraties in deze drie gebieden
is sterk.
Tussen 1990 en 2014 was er geen sprake van statistisch significante
periodieke trends qua zuurstofconcentratie of verzadigingspercentage nabij de zeebodem van de meeste grootschalige gebieden
(Noordelijke en Zuidelijke Noordzee, Skagerrak, Sont, het Kanaal,
de Keltische Zee, en de Golf van Biskaje en de Iberische Kust).
De enige uitzondering werd waargenomen in het Kattegat, waar
significant opwaartse trends in zuurstofconcentratie en verzadigingspercentage plaatsvonden.

156 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

>

S

H1

H2

H3

H4

B

Conclusie

De analyse van beschikbare gegevens binnen de grootschalige
gebieden tussen 1990 en 2014 gebeurde op basis van kleinschaligere
ICES-rechthoeken. Uit deze analyse bleek dat tijdens de stratificatie
van het zomerseizoen de gemiddelde zuurstofconcentratie nabij de
zeebodem in het laagste kwartiel van de gegevens >6 mh/l bedroeg
voor de meeste ICES-rechthoeken binnen alle gebieden, behalve de
Zuidelijke Noordzee en het Kattegat (Figuur 3). Rechthoeken met
gemiddelde waarden onder 6 mg/l in de Zuidelijke Noordzee duiden
op plaatselijke gebieden met een lagere zuurstofconcentratie.
Figuur 3 plaatst deze vetgedrukte rechthoeken met name in de
Zuidoostelijke Noordzee, een gebied waar de hydrodynamische
variabiliteit hoog is. In 12 van de 13 afzonderlijke rechthoeken
binnen de Zuidoostelijke Noordzee werden geen periodieke trends
(m.a.w. geen veranderingen in opgeloste zuurstofconcentraties)
waargenomen. De enige significante neerwaartse trend betrof een
rechthoek van het Skagerrak voor de Noorse zuidoostkust. Er waren
geen grootschalige, statistisch significante trends te vinden na de
samenvoeging van gegevens over alle rechthoeken tot een enkele
dataset (Figuur 3).

OSPAR
Binnen grootschalige onderzoeksgebieden in de Noordelijke en
Zuidelijke Noordzee, het Kanaal, de Keltische Zee, en de Golf van
Biskaje en de Iberische Kust is geen wijdverbreid zuurstofgebrek
waargenomen. Hoewel de gemiddelde concentraties in het
Skagerrak, het Kattegat en Sont lager zijn, is dit gegeven vanwege de
specifieke plaatselijke kenmerken niet een indicator voor zuurstofgebrek. Voornamelijk in de Zuidoostelijke Noordzee bevinden zich
plaatselijke gebieden met een duidelijk zuurstofgebrek. Terwijl in
een zeer plaatselijk deel van de Zuidoostelijke Noordzee de
zuurstofconcentraties en verzadingspercentages verslechteren,
verbeteren zij juist in het Kattegat.
De grootte van de onderzoeksgebieden en de beschikbaarheid van
gegevens hebben hun weerslag op de bevindingen in deze beoordeling. Zo is er in de Zuidelijke Noordzee een verschil in resultaten
tussen beoordelingen op grote schaal en die gerelateerd aan
kleinere gebieden zoals de ICES-rechthoeken. Voor een dergelijke
kleinschaligere beoordeling zijn echter wel voldoende gegevens
benodigd. Een beperking op de hoeveelheid bruikbare gegevens
binnen deze beoordeling van opgeloste zuurstof ligt in het
uitsluitend benutten van gegevens nabij de zeebodem tijdens het
stratificatieseizoen.

Weliswaar waren zuurstofconcentraties nabij de zeebodem van het
Skagerrak en het Kattegat volgens de ICES-rechthoeken lager dan 6
mg/l, maar dergelijke waarden duiden toch niet op zuurstofgebrek
in deze gebieden gezien hun specifieke lokale kenmerken. Zo
leverde de grootschalige regionale analyse lagere waarden op voor
concentraties nabij de zeebodem in het Kattegat (2-4 mg/l) dan de
analyse binnen gebieden op basis van rechthoeken (4-6 mg/l).
Tevens vertoonden vier rechthoeken in de Golf van Biskaje en de
Iberische Kust lagere zuurstofconcentraties (4-6 mg/l), maar was het
door een gebrek aan gegevens niet mogelijk een gedetailleerde
analyse te verrichten. Gegevens van één rechthoek toonden een
gemiddelde zuurstofconcentratie (5,8 mg/l) nabij de bodem van de
Keltische Zee, dus aan de bovengrens van de categorie tussen 4 en 6
mg/l; dit wijst op een plaatselijk gebied met lage zuurstofwaarden.

H5

Aanvullende Nederlandse duiding
Figuur 3: Gemiddelde concentraties opgeloste zuurstof in laagste kwartiel van
gegevens volgens ICES-rechthoeken, 1990-2014. Voor de analyse samengevoegde
rechthoeken zijn vetgedrukt. Het filteren van gegevens is gebaseerd op seizoen
(stratificatieseizoen 1 juli-31 oktober), diepte (minder dan 10 meter van de zeebodem)
en saliniteit (≥30). Alleen rechthoeken met minimaal vijf gegevenspunten zijn
meegenomen in de bevindingen. Gebieden met ontbrekende of ontoereikende
gegevens worden wit weergegeven.

Alleen in het gebied van de Oestergronden zijn als gevolg van
stratificatie lokaal zuurstofconcentraties gevonden die niet voldoen
aan de norm. Zuurstofconcentraties die als gevolg van eutrofiering
ontstaan zijn zowel in de KRW kustwateren als de kustzone volgens
OSPAR en de overige gebieden verder op zee niet gevonden.

Methode

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

Op basis van grootschalige analyse luidt de algemene conclusie dat
er gedurende de beoordelingsperioden op de korte (2006-2014)
noch op de lange (1990-2014) termijn sprake was van
zuurstofgebrek.
De betrouwbaarheid van zowel de beoordelingsmethodiek als de
beschikbaarheid van gegevens is matig.

assessment-2017/pressures-human-activities/eutrophication/dissolved-oxygen/

OSPAR

Aanvullende Nederlandse duiding

Zie, https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/eutrophication/dissolved-oxygen/
‘Assessment Method’

In zowel de KRW kustwateren als de kustzone volgens OSPAR zijn
geen waarden gevonden die wijzen op zuurstofgebrek. Verder op
zee worden op basis van assessment criteria/normen volgens de
COMP in het gebied van de Oestergronden op enkele locaties als
gevolg van stratificatie waarden gevonden die niet voldoen.

Aanvullende Nederlandse duiding
Het zuurstofgehalte van het zeewater in de sedimentatiegebieden
(Centrale Oestergronden) wordt op verschillende dieptes gemeten.
In de maanden maart-september gebeurt dat één keer per twee
maanden van het oppervlak;-1m, bodem; 3m. Het laagste niveau telt.

Kennishiaten
OSPAR
Er is een vrij beperkt begrip wat betreft de relatieve betekenis van
biologische en fysieke processen (zoals vermenging en stroming)
met betrekking tot de zuurstofdynamiek nabij de bodem, alsmede

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 157

<

de gevolgen van klimaatverandering voor fysieke processen,
zuurstofgebrek en -verbruik. Om de gevolgen van nutriëntverrijking
beter van de veranderingen in zeewatertemperatuur door klimaatverandering te onderscheiden, moet dit begrip verruimd worden.
Daarnaast is een verbeterde beschikbaarheid van toepasselijke
gegevens nodig voor een solide beoordeling van zuurstofgebrek.
Gezien de plaatselijke en vaak kortstondige aard van zuurstofgebrek
kan de lokalisering van hotspots baat hebben bij modellering.

>

Milieudoelen (Art 10)

S

H1

H2

H3

H4

H5

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Ja

Gerelateerde doelen

Beschrijving

Geen zuurstofgebrek als gevolg van eutrofiering

D5T1: Lagere toevoer van nutriënten waar deze niet aan de doelen
van de KRW voldoen conform het tijdspad van de
stroomgebiedbeheerplannen.

Gerelateerde indicator

D5C1, D5C2

D5T2: Concentraties van nutriënten die al voldoen aan de KRWnormen, niet laten toenemen en zo mogelijk verder verlagen.

Element

Oxygen

Element code

Nvt

Element source code

Nvt

Element Source

EU (Decision)

Element Status

Good

Integration rule

Geen integratie

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Ja

B

Ja

Status afzonderlijke elementen

Overall Status D5
Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt / KRM Artikel 14 uitzondering gerapporteerd

Beoordeelde periode

Greater North Sea: 2006 – 2014
Kustwateren:2009 - 2015

Beschrijving

Ervan uitgaande dat de KRW-doelen worden gerealiseerd, is de inschatting dat de goede milieutoestand voor
nutriënten in de jaren na 2020 binnen handbereik ligt. Desalniettemin is er voor eutrofiering een artikel 14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om, gezamenlijk
met andere landen, voor de descriptor eutrofiering de goede milieutoestand te bereiken, zowel met betrekking tot
maatregelen op land (uitvoering KRW) als op zee. Er worden geen (aanvullende) technische maatregelen getroffen die
aanwezigheid van eutrofierende stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen.

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van nutriënten; Toevoer van organisch materiaal

Status Criterium D5C5 Zuurstof
Titel

Opgeloste zuurstofconcentraties
nabij de zeebodem (OSPAR
beoordeling), in de kustzone

Opgeloste zuurstofconcentraties
nabij de zeebodem (OSPAR
beoordeling), verder op zee

Opgeloste zuurstofconcentraties
nabij de zeebodem (KRW)

Criteria status

Goed

Goed

Goed

Beschrijving criteria status

Binnen grootschalige onderzoeksgebieden in de Noordelijke en Zuidelijke
Noordzee, het Kanaal, de Keltische
Zee, en de Golf van Biskaje en de
Iberische Kust is geen wijdverbreid
zuurstofgebrek waargenomen

Binnen grootschalige onderzoeksgebieden in de Noordelijke en Zuidelijke
Noordzee, het Kanaal, de Keltische
Zee, en de Golf van Biskaje en de
Iberische Kust is geen wijdverbreid
zuurstofgebrek waargenomen

In de Nederlandse kustwateren (KRW)
is geen zuurstofgebrek waargenomen

Gebruikte parameter

Concentratie in water

Concentratie in water

Concentratie in water

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

In dit geval een TV lower (niet onder
deze waarde komen)

In dit geval een TV lower (niet onder
deze waarde komen)

In dit geval een TV lower (niet onder
deze waarde komen)

Limiet (TV lower)

6 mg/l zuurstof

6 mg/l zuurstof

60% zuurstof verzadigd

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

OSPAR

OSPAR

KRW

Bereikte waarde of trend
(Value achieved lower)

6,2 mg/l

6,44 mg/l

Zie KRW rapportage: http://cdr.eionet.
europa.eu/nl/eea/wise_soe/

Deel van het gebied waarin
de drempelwaarde of trend
gehaald dient te worden

100%

100%

100%

Deel van het gebied waarin
de drempelwaarde of trend
gehaald is

100%

100%

100%

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Stabiel

Stabiel

Stabiel

158 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 159

<

>

Ruimtelijke omvang fysiek verlies (D6C1 en D6C4)

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Kennishiaten

Milieudoelen (Art 10)

D6C1 en D6C4

Er is geen sprake van een kennishiaat.

Gerelateerde doelen

Nederlandse omschrijving van de GMT

Geen significant verlies van de natuurlijke zeebodem ten opzichte van de situatie in 2012 als gevolg
van menselijke activiteiten.
Geen significant verlies als gevolg van menselijke activiteiten van de habitats die in het kader van de
KRM beschreven zijn.

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Conclusie MS deel I 2018

Goede milieutoestand gehaald in 2012 en behouden

GMT gehaald

GMT gehaald

GES Component/Criteria

Er zijn geen aanvullende doelen voor Fysiek Verlies vastgesteld.

Goede Milieutoestand (Art 9)

Indicatoren (Art 8)

Overall Status D6 fysiek verlies

Titel

Ruimtelijke omvang fysiek verlies

Beoordeelde periode

2012-2017

Reporting unit

Nederlands Continentaal Plat (NCP)

Gerelateerde drukfactoren

Bron

Nationaal

Fysieke vernietiging (door een permanente wijziging van zeebodemsubstraat of –morfologie en door onttrekking van
zeebodemsubstraat)

Status Criterium D6C1 Fysiek verlies van de natuurlijke zeebodem

Kernboodschap
Er is geen significant verlies van de natuurlijke zeebodem opgetreden. Het verlies aan natuurlijke zeebodem sinds 2012 is 0,55 km2,
dit is 0,001% van de totale Nederlandse Noordzee (58.000 km2).

Toelichting Indicator
De indicator beschrijft de ruimtelijke omvang en spreiding van het
fysieke verlies (permanente wijziging) van de natuurlijke zeebodem.
De belangrijkste activiteiten die in Nederlandse mariene wateren
fysiek verlies tot gevolg hebben zijn landaanwinning, de aanleg van
platforms voor olie- en gaswinning en de aanleg van nieuwe
windparken. Kabels en leidingen worden over het algemeen
ingegraven en veroorzaken dus geen verlies, alleen bij kruisingen
met andere kabels en leidingen wordt een steenbestorting
toegepast.

Resultaten
Sinds 2012 zijn er verschillende grote ingrepen uitgevoerd die verlies
van de natuurlijke zeebodem kunnen veroorzaken. De windparken
Luchterduinen en Gemini zijn gebouwd en in operatie genomen, in
2015 en 2017, respectievelijk. Ook zijn er sinds 2012 12 platforms
voor olie- en gaswinning en 5 subsea completions in gebruik
genomen. Naar schatting zijn er sinds 2012 zo’n 20 kruisingen van
kabels en leidingen bijgekomen.
De tweede maasvlakte, a 20 km2, is tussen 2008 en 2013 gebouwd en
in gebruik genomen. Het fysiek verlies veroorzaakt door de
Maasvlakte 2 wordt in zijn geheel toegeschreven aan de periode
voor 2012 omdat de buitenste zeewering al in 2008 is aangelegd,
waarna begonnen is met het opspuiten van de maasvlakte.

Windparken
Naam park

Aantal
palen

Doorsnede
scour
protection

Verlies per
paal

Totaal
oppervlak
verlies

Luchterduinen

43

25 m

491 m2

0,02 km²

Gemini

150

30 m

706,5 m2

0,11 km²

Platforms
Soort platform

Aantal
platforms

Platform voor
olie- en
gaswinning

12

Subsea
completion

5

Straal
verlies
rondom
platform

Verlies per
platform

100m

0,03 km2

50m

0,01 km2

Totaal
oppervlak
verlies
0,38 km²

0,04 km²

Goed

Beschrijving criterium
status

Er is geen significant verlies van de natuurlijke zeebodem opgetreden sinds 2012. Het verlies aan natuurlijke zeebodem
sinds 2012 is 0,55 km2, dit is 0,001% van de totale Nederlandse Noordzee (58.000 km2).

Gebruikte parameter

Oppervlakte

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Niet vastgesteld

Bron van de drempel­
waarde, limiet of trend

Nationaal

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

0,55 km2 , 0,001%

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Niet beschikbaar

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Niet van toepassing

Beschrijving

Hoewel er geen drempelwaarde is vastgesteld blijkt uit de berekening dat het totale oppervlak aan verlies verwaarloosbaar is (0,001%).

Gerelateerde indicator

D6C4

Status Criterium D6C4 Fysiek verlies van het habitattype
Kruisingen van kabels en leidingen

Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Er is geen berekening gedaan van het verlies per habitattype.

Gebruikte parameter

Oppervlakte

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Geen drempelwaarde vastgesteld

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

Nationaal

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Onbekend

Conclusie

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Niet beschikbaar

Er is geen significant verlies van de natuurlijke zeebodem
opgetreden.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Onbekend

Beschrijving

Hoewel er geen berekening is gedaan van het verlies per habitattype lijkt het onwaarschijnlijk dat er sprake is van
significant verlies voor een habitattype. Het deel van de Noordzee waar de verstoring plaatsvindt bestaat grotendeel uit
zandbodems, wat ook het habitat met het grootste oppervlak is. Het oorspronkelijk habitat wordt in alle gevallen
vervangen door hard substraat.

Gerelateerde indicator

D6C1

Aantal
(schatting)

Opper‑
vlakte

Opper­vlakte per
kruising

Totaal
oppervlak
verlies

Totaal
oppervlak
verlies

20

5m x 100m

500 m2

0,01 km2

0,02 km²

Totaal fysiek verlies opgetreden sinds 2012 is 0,55 km2. De
Nederlandse Noordzee is bij benadering 58.000 km2. Het percentage fysiek verlies is dus 0,001%.

Methode
Per verstorende activiteit is het oppervlak verlies uitgerekend.

160 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Criteria status

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 161

<

>

Spreiding en ruimtelijke omvang fysieke verstoring (D6C2 en D6C3)
GES Component/Criteria

D6C2 en D6C3

Goede Milieutoestand (Art 9)

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Tabel 1. Indicatiewaarden voor de visserijdruk op de Noordzee in 2015. De cursief geschreven items zijn gekozen waarden en onderhevig
aan politieke keuzes.
Indicatoren van de
jaarlijkse druk

Beschrijving

2015

Referentie / drempel

0-200 m

200–1000 m

Nederlandse omschrijving van de GMT

D6C2: Geen toename in tijd van de fysieke verstoring van de totale zeebodem van de gehele
Noordzee en het NCP.
D6C3: Geen toename in tijd van de fysieke verstoring van de habitats die in het kader van de KRM zijn
beschreven.

1. Intensiteit

Het gemiddeld aantal keren dat de bodem van de Noordzee wordt verstoord
door bodemberoerend vistuig. De schatting is gebaseerd op de som van het
gebied dat is vestoord door alle schepen die mobiele bodemberoerende
vistuigen gebruiken, gedeeld door de totale oppervlakte van de Noordzee.

1.68

0.64

Niet beschikbaar

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

2. Aandeel
gridcellen dat werd
bevist

Het aantal gridcellen (c-squares) dat ten minste één keer is bevist (zonder
rekening te houden met de hoeveelheid beroerde bodem binnen een cel),
gedeeld door het totaal aantal gridcellen binnen het onderzochte gebied.

80%

33%

Niet beschikbaar

3. Aandeel van
gebieden die
werden bevist

De som van de verstoorde gebieden over alle gridcellen in een onderzocht
gebied (maar waarbij de verstoorde bodem in een specifieke cel niet groter
kan zijn dan de cel groot is), gedeeld door de totale oppervlakte van alle
gridcellen in het desbetreffende gebied.

54%

21%

Niet beschikbaar

4. Aggregatie van
de visserijdruk

Het kleinste aandeel gridcellen (c-squares) in de Noordzee waarbinnen het
voorkomt dat 90 procent van het totale oppervlak verstoord is.

36%

14%

Niet beschikbaar

Indicatoren (Art 8)
Titel

De ruimtelijke omvang en spreiding van de fysieke verstoringen van de zeebodem, inclusief elk
habitattype waaraan schade is berokkend door wijziging van de biotische en abiotische structuur en
de functies ervan (D6C2 en D6C3)

Reporting unit

ICES Internationale Noordzee

Bron

Verzoek van de EU om indicatoren te benoemen waarmee de druk en de impact van de bodemberoerende visserij op de zeebodem kunnen worden bepaald en ook de wisselwerking tussen de vangst en
de waarde van de aan land gebrachte vis. (sr.2017.13)

URL

http://www.ices.dk/sites/pub/Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf

ICES adviseert (2016a) dat een evaluatie van de druk en de impact op
de zeebodem kwantitatief van opzet moet zijn en gebaseerd op
biologische principes, om zo een ononderbroken reeks indicatoren
te verkrijgen (in plaats van opeenvolgende, maar los van elkaar
staande indicatoren).

Kernboodschap
De fysieke verstoring die de bodemberoerende visserij in de
Internationale Noordzee veroorzaakt, verschilt van plek tot plek
(Figuur 1). Binnen de zone van 0-200 meter diepte werd in 2015 80
procent van het aantal gridcellen en 54 procent van het zee-areaal
bevist met tuig dat de bodem beroerde (Tabel 1). 90 procent van de
visserij concentreerde zich in 36 procent van de gridcellen. Beneden
de 200 meter-dieptelijn was de visserijdruk lager (33 procent van de
gridcellen, 21 procent van het zee-areaal, Tabel 1). De gemiddelde
impact op de zeebodem is volgens de PD2-methode geschat op
0,24, voor dieptes tussen 0 en 200 meter. Op dezelfde manier
geschat bedroeg de impactfactor voor een groot deel (63 procent)
van de zeebodem minder dan 0,2.
De impact was het grootst in de diepere delen van de 0-200
meter-zone en in modderige habitats. De ruimtelijke verspreiding
van de visserijdruk was telkens anders in de zeven jaar dat de
evaluatie duurde, zonder dat zich een duidelijke trend aftekende
(zie Figuur 4).

162 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Toelichting Indicator

Figuur 1. Ruimtelijke verspreiding van bodemslijtage, impact (PD2-indicator), het
totale gewicht van de gevangen vis (in kilo’s) en de totale waarde (in euro’s) van de vis
die in 2015 met bodemberoerend tuig is gevangen in de Internationale Noordzee. Alle
cijfers zijn in kaart gebracht op een 0.05° × 0.05° grid.
©ICES, 2017. ICES Special Request Advice sr.2017.13. https://www.ices.dk/sites/pub/
Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf

Deze evaluatie is gebaseerd op de geschatte visserijdruk per metiér
(visserij-activiteit), volgens de aanpak van Eigaard et al. (2016). ICES
adviseert het gebruik van vijf indicatoren en kaarten om de druk te
bepalen die mobiele bodemberoerende vistuigen uitoefenen: vier
jaarlijkse indicatoren en één meerjarige indicator, zoals aangegeven
in Tabel 1. De indicatoren kunnen worden toegepast op regionale of
subregionale zeeën of op grootschalige habitattypen binnen deze
zeeën. Ze kunnen worden geëvalueerd aan de hand van de gehele
bodemberoerende visserij, een metiér of een combinatie van
metiérs. Voor drie van deze indicatoren is een grid van het te
onderzoeken gebied noodzakelijk. Voor dit doel heeft ICES een
0.05° × 0.05°-grid, het c-square, uitgekozen.
Om de impact van de visserijdruk te kunnen evalueren, adviseert
ICES dat de maatstaven die worden gebruikt iets zeggen over de
complementaire aspecten van het benthische ecosysteem: dus over
de gevolgen voor zowel de functies als de compositie van het
ecosysteem. Daarom adviseert ICES dat voor elke indicator meer dan
één kwantitatieve methode wordt gebruikt. ICES heeft voor delen
van de Noordzee twee methodes ontwikkeld en in termen van
parameters beschreven: de levensduur (LL1) en de populatiedynamicamethode (PD2). De compositie van de levensduur van een
benthische gemeenschap is een proxy voor biodiversiteit en volgt de

veranderingen die de trawlvisserij in de samenstelling van de
benthische gemeenschap teweegbrengt. De populatiedynamicamethode geeft aan hoe de trawlvisserij met sleepnetten de biomassa
van de benthische gemeenschap beïnvloedt. Hierbij wordt de
relatieve biomassa gebruikt als een proxy voor het aantal functies
dat nog in de gemeenschap is overgebleven, bijvoorbeeld bioturbatie, facilitatie, nutriëntencyclus, reproductievermogen of secundaire productie. Als dit alles nog functioneert, draagt dit niet alleen
bij aan het behoud van de lokale gemeenschap, maar ook aan de
biodiversiteit in het algemeen en daarmee aan de integriteit van de
zeebodem.
Indicatoren voor visserijdruk
Van de vijf indicatoren om visserijdruk te meten, geven er vier de
jaarlijkse druk weer en laat één meerjarige indicator zien of de
visserijdruk zich geografisch blijft verspreiden (Tabel 1).

Resultaten
De intensiteit van de visserij op de Internationale Noordzee wisselt
sterk van plek tot plek (Figuur 2). Gebieden met een hogere
intensiteit (waar bodemslijtage optreedt) bevinden zich in het
noordelijk deel van de Noordzee, langs de rand van de Noorse trog,
in het oosten van Het Kanaal en op sommige plekken rond de
Doggersbank. Minder intensief is de visserij in het westen van de
Noordzee en in de diepere delen van de Noorse trog. De verspreiding en de intensiteit van de visserij waren in 2015 niet anders dan
in de periode 2012-2015, maar het gebied waar niet werd gevist, was
kleiner.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 163

S

H1

H2

H3

H4

H5

4

©ICES, 2017. ICES Special Request Advice sr.2017.13. https://www.ices.dk/sites/pub/
Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf

De visserij-intensiteit was het hoogst in het habitat sublitoraal
gemengd sediment (A5.4, 3.2 jaar−1, dit wil zeggen dat er in elke
gridcel in dit habitat in 2015 gemiddeld 3,2 keer werd gevist) en het
laagst in het habitat sublitoraal zand (A5.2, 1.4 jaar−1).

Tabel 3. Overzicht van de visserijdruk en impactindicatoren voor alle mobiele bodemberoerende vistuigen per EUNIS-habitattype in de Internationale Noordzee in 2015
(enkel voor de 0-200 meter-dieptezone). De gegevens zijn gerangschikt per habitatomvang in de Noordzee. De vier grootste habitats zijn sublitoraal zand (A5.2),
sublitoraal grof sediment (A5.1), sublitorale modder (A5.3) en sublitoraal gemengd sediment (A5.4). Samen maken zij 93 procent uit van de zeebodem in deze subregio van
de Internationale Noordzee. Zie Figuur 3 voor andere habitatcodes. De dieper gelegen habitats (codes A6.x) bevinden zich allemaal langs de 200 meter-dieptelijn aan beide
zijden van de Noorse trog.
EUNIS
Habitat
Code

Omvang
van
habitat
103 km2

Aantal
rastercellen

Verstoord
gebied
103 km2

Visserijintensiteit
(jaar-1)

Bevist %
van de
Noordzee
(met
relevante
habitats)

Bevist %
gridcellen
(met
relevante
habitats)

Bevist %
habitat
met 90%
inspanning
(rastercellen)

Gemiddelde
impact
(1-BK)

Aan land
gebrachte
vis
(103 ton)

Waarde
106 euro

1,0

b)

0,8

c)

A.II
A5.1
A5.2
A5.3
A5.4

0,8

2

0,6

0,4

1

0,6

0,4

0,2

0

0,2

0,0
2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

0,0
2009

2010

Year

2011

2012

2013

2014

2015

2009

2010

2011

Year

2012

2013

Year

Figuur 4. Tijdschema van (a) de gemiddelde visserij-intensiteit (bodemslijtage), (b)
aandeel van de oppervlakte van de beviste zeebodem en (c) aggregatie van visserij
(aandeel van het oppervlak waar 90 procent van de visserij-inspanning geleverd
wordt) per habitat in de 0-200 meter-dieptezone in de Internationale Noordzee. De
weergegeven resultaten zijn voor schepen langer dan 15 m (2009-2011) en langer dan
12 m (2012-2015).
©ICES, 2017. ICES Special Request Advice sr.2017.13. https://www.ices.dk/sites/pub/
Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf

Van alle visserij-inspanningen met bodemberoerend tuig vond 90
procent plaats in ongeveer een derde tot de helft van het gebied met
de vier grootschalige habitats (36 procent voor alle habitats samen).
Deze meest intensief beviste gebieden vormen samen de ‘kernvisgronden’. De resterende 10 procent van de visserij-inspanning speelt
zich af in een groter gebied dat ongeveer de helft tot twee derde van
het totale beviste gebied beslaat. In dit gebied wordt dus minder
intensief gevist. Het vertegenwoordigt daarmee de ‘perifere
visgronden’. De visserij op de kernvisgronden draagt qua gewicht en
waarde het meest bij aan de hoeveelheid vis en schelpdieren die aan
land wordt gebracht (Figuur 5). Bijna 80 procent van de visserijinspanning vindt plaats op slechts 20 procent van de oppervlakte
van de Internationale Noordzee. Hier komt ook bijna 80 procent
van de aan wal gebrachte vis vandaan – en ongeveer 70 procent van
de waarde die deze vis vertegenwoordigt.
1.0

A5.2

364.4

21218

512.4

1.41

54%

82%

40%

0.23

816.4

564.0

A5.1

90.3

4901

182.2

2.02

49%

78%

29%

0.26

86.9

158.9

A5.3

68.8

4108

166.7

2.42

69%

92%

46%

0.33

94.2

109.9

A5.4

31.8

1791

101.3

3.19

59%

75%

32%

0.31

36.2

86.7

A4.2

11.9

641

23.1

1.95

53%

84%

33%

0.27

6.1

17.2

A4.3

7.2

444

4.2

0.59

36%

70%

39%

0.09

2.0

3.8

A3.1

2.7

165

0.6

0.23

12%

33%

12%

0.06

0.4

0.6

Figuur 3. Grootschalige habitats (2011 Level 3 EUNIS) in de Internationale Noordzee

A6.4

2.4

176

2.4

1.01

21%

20%

14%

0.12

3.4

0.9

©ICES, 2017. ICES Special Request Advice sr.2017.13. https://www.ices.dk/sites/pub/

A4.1

2.0

108

0.8

0.38

24%

71%

30%

0.05

0.2

0.5

A3.2

1.7

103

0.9

0.54

27%

54%

23%

0.08

0.5

1.3

A6.5

0.7

43

5.2

7.37

91%

93%

70%

0.83

3.7

2.7

A6.1

0.3

20

0.0

0.16

16%

30%

25%

0.07

0.0

0.0

A3.3

0.1

5

0.1

1.22

49%

100%

40%

0.18

0.0

0.1

A6.2

0.1

9

0.1

0.94

23%

33%

22%

0.13

0.5

0.1

Habitat
onbekend

10.3

684

1.3

0.12

5%

9%

3%

0.03

1.4

3.1

164 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

1,0

a)

3

Trawling intersity (year -1)

De meeste visserij met mobiel bodemberoerend vistuig in de
Internationale Noordzee vindt plaats in water dat niet dieper is dan
200 meter. In 2015 is 54 procent van de zeebodem op deze manier
bevist. In water dieper dan 200 meter was dat 21 procent. Het
grootste deel hiervan betrof water tussen de 200 en 300 meter. De
vier habitattypen die in de Internationale Noordzee het meest zijn
verspreid, komen in de beviste gebieden in uiteenlopende mate
voor. Het hoogst scoorde in 2015 sublitorale modder (EUNIS
habitatcode A5.3, 69 procent), gevolgd door sublitoraal gemengd
sediment (A5.4, 59 procent), sublitoraal zand (A5.2, 54 procent) en
sublitoraal grof sediment (A5.1, 49 procent) (Tabel 3).

Figuur 2. Visserij-intensiteit met mobiele bodemberoerende vistuigen (jaar-1) in 2015
(linker figuren) en in de periode 2012-2015 (rechter figuren) met bodemslijtage
(bovenste figuren) en slijtage van de laag net onder de zeebodem (onderste figuren).
Elk vistuig heeft een eigen uitwerking op de zeebodem en veroorzaakt dus meer of
minder slijtage, zowel wat de omvang van het beschadigde gebied betreft als de
diepte tot waar de bodem wordt ‘omgeploegd’. Onder bodemslijtage wordt verstaan:
de schade aan elementen van de zeebodem, en slijtage aan de laag net onder de
zeebodem als gevolg van binnendringing of verstoring van deze laag.

B

Proportion fished with 90% effort

>

Proportion fished

<

Cumulative proportion

0.8

Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf

De intensiteit van de visserij vertoont door de jaren heen enige
variatie (Figuur 4a). Vergeleken met eerdere jaren (2009-2014) was
de intensiteit in 2015 iets lager in de habitattypes sublitorale
modder en grof sediment, maar vergelijkbaar in het type sublitoraal
zand en hoger in sublitoraal gemengd sediment. Voor alle habitats
samen was de intensiteit vergelijkbaar met die in voorgaande jaren.
Het gebied (Figuur 4b) en de belangrijkste beviste habitattypes
(Figuur 4c) vertoonden dat jaar overeenkomstige variaties. De
visserijdruk balt zich samen in een betrekkelijk klein deel van het
gehele beviste gebied, zowel op regionaal niveau als op het niveau
van elk habitattype (Figuur 4c).

0.6

0.4
Swept area

0.2

Landings
Value

0.0
0.0

0.2

0.4

0.6

0.8

1.0

Surface area North Sea (grids cells sorted from high to low trawling intensity)
Figuur 5. Cumulatief aandeel van de verstoorde bodem, aan wal gebrachte vis, en de
waarde daarvan. De gridcellen zijn gerangschikt van die met de hoogste tot die met
de laagste visserij-inspanning, inclusief de cellen waarbinnen niet wordt gevist. De
resultaten zijn die van alle bodemberoerende vistuigen in de Noordzee. Ter illustratie:
bijna 80 procent van de visserij-inspanning (verstoorde bodem) vindt plaats in slechts
20 procent van de Internationale Noordzee. Hier komt ook bijna 80 procent van de
aan land gebracht vis vandaan, en ongeveer 70 procent van de waarde daarvan (de
groene streepjeslijnen)
©ICES, 2017. ICES Special Request Advice sr.2017.13. https://www.ices.dk/sites/pub/
Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 165

2014

2015

<

1,0

1,0

a)

S

b)

A.II
A5.1
A5.2
A5.3
A5.4

0,8

Proportion habitat fished with low impact

0,8

0,6

Impact (1-B/K)

De populatiedynamicamethode (PD2) brengt aan het licht dat de
impact van bodemberoerend vistuig het grootst is (in dit voorbeeld
> 0,84) op de hellingen van de Noorse trog in het Skagerak en de
Noorse westkust en in het oosten van Het Kanaal (bedenk wel dat
deze evaluatie de 200 meter-dieptelijn aanhoudt; Figuur 6).
Gebieden die ook sterk zijn beïnvloed, liggen langs de continentale
kust van de Noordzee, in het zuiden van de Noordzee en rond de
Doggersbank. De levensduurmethode (LL1) laat een ander patroon
zien, met name in het zuiden van de Noordzee en het oosten van
Het Kanaal. In de diepere wateren komen volgens beide methodes
de sterkst beïnvloede gebieden op dezelfde plaatsen voor, hoewel er
met LL1 over het algemeen hogere impactscores uit de bus komen.
Het verschil tussen de twee methodes hangt samen met een grotere
impact van diepte en bodemschuifspanning in ondiepere wateren
dan in diepe wateren. Deze spanning vindt haar oorzaak in
getijstromen, of in golven en stromingen, die door de wind in gang
zijn gezet. Door deze schuifspanning heeft verstoring door visserij
in ondiepere wateren met deze methode een geringere impact op
de compositie van de levensduur dan op de biomassa, waarop de
PD2-methode is gebaseerd.

>

0,4

0,2

0

0,6

0,4

0,2

H1

H2

H3

H4

zeggen als zich een significante verandering in de relatie voordoet)
worden gebruikt om drempelwaarden te helpen definiëren. Maar
tot nu toe zijn zulke drempelwaarden nog niet vastgesteld. Figuur 9
laat zien dat wat betreft de PD2-methode er weinig verschil zou zijn
als gekozen wordt voor een waarde voor een GMT-drempel van
minder dan 1 als het gaat om de grootschalige habitats van de
Noordzee. Hetzelfde geldt voor de LL1-methode (met uitzondering
van de sublitorale modderige habitats). De ruimtelijke verscheidenheid van locaties met een ‘goede staat’ in de regio kan ook herstelcijfers beïnvloeden (bijvoorbeeld habitatversnippering, gerelateerd
aan verspreiding en verbinding over de zeebodem).

0,0
2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2009

2010

Year

2011

2012

2013

2014

Year

Figuur 7. De gemiddelde impact (hoeveelheid schade als gevolg van slijtage) in de
periode 2009-2015 van mobiel bodemberoerend vistuig op vier grootschalige
(EUNIS-)habitattypes op waterdiepten van minder dan 200 meter in de
Internationale Noordzee. De impact is weergegeven a) met behulp van de populatie­
dynamicamethode (PD2; 1-B/K) en b) als de omvang van het beviste gebied dat met
lage impact is bevist (impact minder dan 0,2).

2015

Als met de populatiedynamicamethode (PD2) zou worden vastgesteld dat de GMT boven 0.6 zou komen, dan zouden grote delen van
de Internationale Noordzee worden beoordeeld als zijnde in ‘goede
toestand’. Gebieden met een lage status (<0.50) komen door de hele
regio voor en weerspiegelen de kern van de visgronden.

<

<

©ICES, 2017. ICES Special Request Advice sr.2017.13. https://www.ices.dk/sites/pub/
Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf

Figuur 8. Status van de zeebodem in de Internationale Noordzee in relatie tot de
visserijdruk volgens de populatiedynamicamethode (PD2): a) in 2015 en b) in de
periode 2012-2015. Noot: de statusscore geeft als het ware het omgekeerde van de
impact aan, dat wil zeggen dat 0 = niet in een goede staat (sterk beïnvloed, geel) en 1
= in goede staat (niet beïnvloed, bruin).
©ICES, 2017. ICES Special Request Advice sr.2017.13. https://www.ices.dk/sites/pub/

Figuur 9. De frequentie van de relatieve staat – in verhouding tot visserijdruk – van de
vier belangrijke grootschalige benthische habitats in de Noordzee in 2015. Om de
impact vast te stellen zijn twee methoden gebruikt (PD2 en LL1). 0= niet in goede
toestand, 1 = in goede toestand. De hoogte van de kolommen laat de relatieve
omvang zien van desbetreffende habitat in elke toestand.
©ICES, 2017. ICES Special Request Advice sr.2017.13. https://www.ices.dk/sites/pub/
Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf

Conclusie

Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf
<

Alle wijdverspreide habitats laten de volledige reeks van mogelijke
statusscores zien, van 0 tot 1. Een groot deel van de habitats scoort
bij alle evaluatiemethoden dicht bij de 1 omdat een substantieel
deel van de meeste habitats niet of nauwelijks wordt bevist (Figuur 9).
Er is geen afgesproken methode om te bepalen of de Goede
Milieutoestand is bereikt in relatie tot visserijdruk. Voor het op
verschillende schalen vaststellen van drempelwaarden voor de
Goede Milieutoestand binnen een ononderbroken landschap,
bestaat slechts een beperkte ecologische basis. Als er niet-lineaire
relaties bestaan tussen visserijdruk en de toestand van een habitat
op een specifieke schaal, kan het buigpunt in deze relaties (dat wil

166 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

De impact op de zeebodem in 2015 was 0.24, net zoals in voorgaande jaren. De impact varieert per habitat en is het hoogst in modderige bodems (0.33) en gemengd sediment (0.31) en het laagst in grof
sediment (0.26) en zand (0.22). Enkele gebieden in de
Internationale Noordzee hebben een lage status (zijn sterk
beïnvloed), waaronder de Noorse trog, het Oost-Engelse Kanaal, de
zuidelijke Noordzee, delen van de continentale kust van de
Noordzee en gebieden rond de Doggersbank.
Kortom, zowel de visserij-intensiteit als de impact op de zeebodem
zijn in 2015 vergelijkbaar met voorgaande jaren. Modder en
gemengd sediment ervaren de hoogste intensiteit en impact. Er is
behoefte aan het definiëren van algemeen aanvaarde drempelwaarden voor de indicatoren om te kunnen evalueren of habitats van de
Internationale Noordzee voldoen aan de Goede Milieutoestand
(GMT).

Publication%20Reports/Advice/2017/Special_requests/eu.2017.13.pdf

<

De gemiddelde impact van alle mobiele bodemberoerende visserij
op de zeebodem in 2015 was 0,24 (PD2-methode), iets lager dan in
2009 en 2010 (Figuur 7a). De impact verschilde per habitat. Het
hoogst was deze in modder (0,33) en gemengd sediment (0,31), het
laagst in grof sediment (0,26) en zand (0,22). Sinds 2009 vertoont de
impact een lichte daling in de modderige en grove sedimenten,
maar een lichte toename in gemengd sediment. Het aandeel bevist
oppervlak dat een lage impact vertoont (< 0,2), ligt in modderige
sedimenten rond de 50 procent en in andere habitattypes rond de
60 procent (Figuur 7b).

B

Methode

©ICES, 2017. ICES Special Request Advice sr.2017.13. https://www.ices.dk/sites/pub/

Elk van de beide impactmethodes kan de status vastleggen, waarbij
0 betekent sterk beïnvloed en dus niet in een goede staat en 1
betekent niet beïnvloed en dus in een goede staat uit een oogpunt
van visserijdruk (Figuur 8).

Figuur 6. Gemiddelde jaarlijkse impact van alle mobiele bodemberoerende vistuigen
per c-square in 2015, volgens de PD2-methode (links) en de LL1-methode (rechts). De
kaarten tonen slechts de impact voor de dieptes tussen 0 en 200 meter. De intervallen
tussen de kleurschalen van 0 tot 1 zijn op beide kaarten even groot.

H5

Meer dan de helft van de zeebodem van de Internationale Noordzee
wordt in 2015 ten minste eens per jaar bevist. De verspreiding van de
visserij-intensiteit was hetzelfde als in de periode 2012-2015. De
habitats die de meeste visserij-intensiteit ondergaan, zijn gemengd
sediment en modder; grof sediment en zand ervaren de minste
druk. De visserijdruk is op al deze habitats geringer dan in voorgaande jaren (2009-2014), behalve op gemengd sediment waarop de
druk in de loop der jaren is toegenomen. De visserij-intensiteit in
het algemeen was gelijk aan voorgaande jaren. De geaggregeerde
visserijdruk laat zien dat 90 procent van de visserij-inspanningen
plaatsvindt in een derde tot de helft van het totale gebied.

Visserijdruk
ICES (2016b) definieert het verstoorde gebied als het cumulatieve
zeebodemgebied (in de vorm van gridcellen) dat binnen een
periode van een jaar in contact is geweest met vistuig. De ‘swept
area ratio’ (SAR, ook wel gedefinieerd als visserij-intensiteit), heeft
betrekking op het verstoorde gebied, gedeeld door de oppervlakte
van de grids. Waarden boven 1 geven aan dat het gebied (c-square)
meer dan één keer per evaluatieperiode is bevist. Dat het gebied in
aanraking is geweest met bodemberoerend vistuig wordt vastgesteld aan de hand van een monitoringsysteem op basis van
satellietwaarnemingen (VMS). Gegevens over snelheid en koers zijn
beschikbaar met tussenpozen van maximaal twee uur. Deze
informatie wordt gekoppeld aan informatie over de grootte van het
schip en het type vistuig waarmee wordt gewerkt. Deze informatie
komt uit EU-logboeken (ICES, 2017a; Eigaard et al., 2016).
Schattingen van de totale SAR binnen iedere grid zijn berekend per
habitattype. De zeebodem van de Internationale Noordzee wordt
gedomineerd door zachte sedimenten (Figuur 3.) De vier belangrijkste habitats (A5.1 – sublitoraal grof sediment, A5.2 – sublitoraal
zand, A5.3 sublitorale modder en A5.4 sublitoraal gemengd
sediment) omvatten 93 procent van het totale areaal tussen 0 en 200
meter diep. Diepere wateren worden gedomineerd door modderige
sedimenten.
Snelheden van schepen die duiden op visserij-activiteiten worden
geregistreerd binnen een grid met een 0.05° × 0.05°- raster. Op 60°
noorderbreedte bestrijkt één gridcel ongeveer 15 km², conform de
c-square-aanpak van ICES. Dit is de kleinst mogelijke schaal waarop
momenteel kan worden gewerkt met voor iedereen beschikbare
data. Als die situatie verandert, zijn misschien nog kleinere grids
mogelijk. Elke c-square wordt toegekend aan een habitattype op
EUNIS-niveau 3, dit is het habitat dat in het centrum van de c-square
wordt gemodelleerd.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 167

<

Impact
ICES heeft verschillende impactindicatoren onderzocht die zijn
afgeleid van twee benaderingen om de samenstelling van de
benthische gemeenschap wat betreft het aspect levensduur in kaart
te brengen (Rijnsdorp et al., 2016a, 2016b). Daarmee kan de
gevoeligheid van de habitats voor visserij worden onderzocht.
De PD2-methode is een mechanisch model dat de totale vermindering van de biomassa (B) van de gemeenschap inschat in verhouding
tot de draagkracht (K), en in overeenstemming met de geschatte
visserij-intensiteit. De totale biomassa van de gemeenschap in
relatie tot de draagkracht (B/K) beschrijft de evenwichtstoestand (de
interactie tussen de achteruitgang veroorzaakt door de visserij en
het herstel van de benthische gemeenschap). De impact wordt
weergegeven door 1-B/K (Pitcher et al., 2017). De achteruitgangscijfers worden geschat op basis van een meta-analyse die specifiek
betrekking heeft op levensduur (Hiddink et al., in prep.). De
biomassacomponent van de PD2-methode is een proxy voor de
energiestroom door benthische (en aanverwante) voedselwebben
en voor andere (functionele) ecosysteemprocessen.
De LL1-methode is een statistisch model dat de habitatspecifieke
levensduurcompositie van de gemeenschap inschat en het effect
van de visserij op deze samenstelling. De basis voor deze relatie is
dat soorten met een lange levensduur lagere herstelcijfers laten zien
doordat ze minder snel groeien en later volwassen worden; ze zijn
dus in het algemeen gevoeliger voor sterfte als gevolg van visserij.
Het verband tussen het effect van visserij en schuifspanning op de
zeebodem maakt deel uit van het model. Visserij heeft immers een
geringere invloed op habitats met een hogere schuifspanning (een
hogere natuurlijke verstoring). De indicator maakt een schatting
van de vermindering van het aandeel van taxa met een lange
levensduur (maximum levensduur van > 10 jaar) als gevolg van
visserij. De soortspecifieke levensduurgegevens zijn afgeleid uit een
literatuuroverzicht (Bolam et al., 2014).

>

De PD2-methode stelt de impact van trawlvisserij op de benthische
biomassa vast. Een dergelijke beoordeling van de biomassa kent het
juiste gewicht toe aan zowel de lichaamsomvang en de levensstructuur als aan het aantal individuen. Ook houdt de methode rekening
met de energiestromen die door het voedselweb lopen en met
andere processen binnen het ecosysteem die nauw verwant zijn met
de biomassa. De mate van depletie en herstel wordt aan de hand
van meta-analyse geschat, waarbij gebruik wordt gemaakt van een
systematische reviewmethode (Hiddink et al., ingediend). Hoe de
herstelcijfers van de benthische gemeenschap zijn verspreid, wordt
geschat op grond van de levensduursamenstelling die is ontleend
aan de LL1-methode.
De LL1-methode is gebaseerd op een statistische analyse van het
effect van de bodemberoerende visserij op de levensduurcompositie. De methode laat zien dat dit effect afhangt van de mate waarin
door schuifspanning natuurlijke verstoring heeft plaatsgevonden.
Vergeleken met de LL1-methode schat de PD2-methode in gebieden
die blootstaan aan schuifspanning een grotere impact van de
bodemberoerende visserij. Het LL1-model is gevoed met data die
met grijpers en boxcores zijn verkregen uit de voornaamste
habitattypes in Het Kanaal en het zuidelijk deel van de Noordzee
(Rijnsdorp et al., 2016b). Onbekend is of de levensduursamenstelling van de infauna representatief is voor de gehele benthische
gemeenschap (infauna en epifauna samen) en of de geschatte
levensduursamenstelling ook opgaat voor gebieden buiten Het
Kanaal en het zuiden van de Noordzee.
De PD2-methode en de LL1-methode geven verschillende impactuitkomsten te zien (ICES, 2017a). De reden is dat de twee methodes
verschillende aspecten van de zeebodem meten.

Kennishiaten

De kwaliteit van het advies
De dekkingsgraad van de gegevens waarmee een schatting kan
worden gemaakt van de visserijdruk, is uitstekend voor alle offshore
wateren van de Noordzee. De VMS-data betreffen alle met sleepnetten vissende trawlers langer dan 12 meter uit alle landen (ICES,
2017a).

De uitkomst van de impact-beoordeling [(fractie van een (on)
beschadigde habitat) / (fractie van een habitat van een bepaalde
status)] hangt af van de gebruikte methode en van de ruimtelijke
resolutie van de gegevenslaag voor de visserijdruk (momenteel is
die 0.05° × 0.05°). Als de ruimtelijke resolutie verandert, zal dat ook
tot veranderingen leiden in de vastgestelde staat van de habitats. Dit
betekent dat de bepaling van drempelwaarden afhankelijk is van de
methode. Daarom is het nodig dat een benchmark wordt opgezet
om te komen tot een formeel aanvaarde methodologie en dito
parameters, inclusief drempelwaarden. Zo kan voor alle regio’s een
eensluidend concept voor de Goede Milieu Toestand (GMT) tot
stand komen.

De impact van de visserijdruk is geschat, ervan uitgaande dat
trawlvisserij gelijk is verdeeld binnen elk c-square. Deze veronderstelling kan terecht zijn als trawlvisserij over langere periodes wordt
geëvalueerd. Voor kortere periodes wordt het deel van de zeebodem
dat is verstoord, overschat. Trawlvisserij wordt immers nogal
willekeurig verspreid over kleine oppervlakken beoefend (Rijnsdorp
et al., 1998; Ellis et al., 2014; Eigaard et al., 2017).

Andere kennishiaten die kunnen worden genoemd, zijn:
• De toegepaste impactmodellen waren geparametreerd voor
gemeenschappen van infauna die leven in delen van de
Internationale Noordzee die niet dieper zijn dan 200 meter.
Nadere analyse van de structuur van de benthische gemeenschap
in relatie met een habitat en inclusief zowel infauna als epifauna
en informatie over gevoelige habitats zoals riffen, is nodig om het

Indicatoren voor aan land gebrachte vis en de waarde daarvan
De waarde van de aan land gebrachte vis (in euro’s) en het gewicht
daarvan (in kilo’s) zijn door ieder land berekend aan de hand van
logboekgegevens, voordat deze zijn overgedragen aan ICES.

168 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

model van betere parameters te voorzien. Het model kan dan ook
worden toegepast in andere regionale of subregionale zeeën, en
in diepere wateren.
• VMS-data van schepen kleiner dan 12 meter ontbreken in de
beoordeling. Dit werkt een vertekening in de hand van de
toestand in de kustzones. Hoezeer de situatie wordt onderschat,
zal per kuststrook verschillen.
• VMS-data van bepaalde landen in en buiten de EU ontbreken, wat
kan leiden tot onderschatting van de visserijdruk in delen van de
zee die door deze landen worden bevist. Dit wordt echter niet
gezien als een groot probleem voor de Internationale Noordzee.
• Regionale kaarten van habitats kunnen zowel tendentieus als
onduidelijk zijn, maar in welke mate is meestal niet bekend. ICES
heeft dit niet vastgesteld, noch hoe dit op regionale schaal per
geval verschilt.
• Per regio en per habitat wordt de benthische gemeenschap
verschillend bemonsterd. De gevolgen van deze verscheidenheid
kunnen niet worden meegenomen in de beoordelingen op de
schaal van regionale zeeën.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
• D6T1: 10-15 procent van het oppervlak van het Nederlandse deel
van de Noordzee wordt niet noemenswaardig beroerd door
menselijke activiteiten.
• D6T3: Geen toename in de tijd van de fysieke verstoring door
visserij-activiteiten van de totale zeebodem van het NCP en van de
habitats die in het kader van de KRM zijn beschreven.
• D1T3: Realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor habitat­
typen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee (VHR).
• D6T2: verbetering kwaliteit van de beoordeelde gebieden en
habitats.
• D6T4: verder ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden (OSPAR) die in de toekomst gebruikt kunnen worden
voor een beoordeling van benthische en pelagische habitats.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 169

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Benthische habitats kwaliteit (BISI) - (D6C3 en D6C5)

Overall Status D6

GES Component/Criteria

B

D6C3

Conclusie MS deel I 2018

De Goede Milieutoestand (GMT) kan nog niet worden bepaald; het is daarom onduidelijk of deze is gehaald.

Goede Milieutoestand (Art 9)

GMT gehaald

Onbekend

Nederlandse omschrijving van de GMT

Beoordeelde periode

2009-2015

Verbetering van de kwaliteit van de beoordeelde gebieden en habitats op het Nederlandse deel van
de Noordzee (Benthische Indicator Soorten Index).

Gerelateerde drukfactoren

Fysieke verstoring van de zeebodem; Fysieke vernietiging; Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende
soorten

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Status Criterium D6C2 en D6C3

Indicatoren (Art 8)
Titel

Benthische habitats kwaliteit (BISI)

Reporting unit

Nederlandse deel van de Noordzee (NCP)

D6C2

D6C3

Bron

Nationale uitwerking

Criteria status

Onbekend

Onbekend

URL

Beschrijving criterium
status

Het ontbreken van een drempelwaarde zorgt ervoor dat
geen uitspraak kan worden gedaan over de GMT. Voor nu
is er geen wetenschappelijke basis om een drempelwaarde te stellen

Het ontbreken van een drempelwaarde zorgt ervoor dat
geen uitspraak kan worden gedaan over de GMT. Voor nu
is er geen wetenschappelijke basis om een drempelwaarde te stellen

Wijnhoven, S., Bos, O.G. (2017). Benthische Indicator Soorten Index (BISI): Ontwikkelingsproces en
beschrijving van de Nationale Benthos Indicator Noordzee inclusief protocol voor toepassing.
Ecoauthor Report Series 2017 - 02, Heinkenszand, the Netherlands.

Gebruikte parameter

Visserijdruk en de impact op de zeebodem

Visserijdruk en de impact op de zeebodem

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Nog niet vastgesteld

Nog niet vastgesteld

Bron van de
drempelwaarde

ICES

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Zie onder resultaten

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Niet beschikbaar

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Onbekend

Gerelateerde indicator

D6C2 and D6C3

Status Criterium D6C2 en D6C3
Element

Sublitoraal grof sediment
Sublitoraal zand
Sublitorale modder
Sublitoraal gemengd sediment

Element code

A5.1
A5.2
A5.3
A5.4

Element source code

EUNIS

Element Source

EU

Element Status

Onbekend

Integration rule

Niet van toepassing

170 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Kernboodschap

Toelichting Indicator

van oppervlak per ecotoop/habitat opgeteld totdat 100% oppervlak
met significante kwaliteitsverbetering wordt gehaald. Indien voor
een bepaald habitat geen significante verbetering op landelijk
niveau wordt gehaald, maar wel binnen een (kleiner) specifiek te
beoordelen gebied, dan kan worden aangegeven welk percentage
van het landelijk aanwezige oppervlak al een kwaliteitsverbetering
laat zien. Naast dat de BISI wordt ingezet voor de KRM beoordeling,
is deze uitgerust voor de evaluatie van specifieke maatregelen en
evaluaties in het kader van Natura 2000. Daarnaast wordt via
specifieke evaluaties (naast de algemene kwaliteitsbeoordeling) de
mogelijke oorzaak en eventuele ecologische effecten geduid (op
basis van sub-selecties aan indicatorsoorten). De indicator is met
name (maar niet uitsluitend) indicatief voor de effecten van
bodemberoerende activiteiten (verschillende types visserij),
ecologische verstoring (als nutriënten, verontreinigingen, temperatuur) en veranderende abiotiek (door bijvoorbeeld zandwinning of
landaanwinning).

Met behulp van de Benthische Indicator Soorten Index (BISI) wordt
de gebiedspecifieke abundantie van indicatorsoorten, als maat voor
bodemhabitatkwaliteit, vergeleken met een realistische referentie.
De realistische referentie reflecteert de toestand die naar verwachting op de middellange termijn zal worden bereikt wanneer de
dominante verstoringen substantieel worden gereduceerd. De
referentie is de waargenomen maximum abundantie van de
indicatorsoorten gedurende de afgelopen 30 jaar; op standaard
wijze verhoogd indien de in het verleden geleverde monitoringsinspanning aanleiding geeft om aan te nemen dat de maximum
abundantie in werkelijkheid hoger is geweest. De mate dat de
referentietoestand op basis van de gecombineerde verzameling
indicatorsoorten (BISI-waarde = 1) wordt benaderd (score 0-1) wordt
geëvalueerd. Per ecotoop/habitat wordt een significante toename
(p<0.05) in BISI-waarde ten opzichte van de T0 (2015) nagestreefd
per te evalueren eenheid (onderscheid in specifieke gesloten
gebieden, gebieden met speciale ecologische waarden zoals de
Natura 2000 gebieden) en uiteindelijk NCP-breed. De afzonderlijke
eenheden met significante kwaliteitsverbetering worden op basis

De Benthische Indicator Soorten Index is specifiek ontwikkeld en
uitgewerkt voor de evaluatie van de ontwikkeling van de kwaliteitstoestand van gebieden met bijzondere ecologische waarden die ook
aangewezen kunnen zijn als Natura 2000 gebied voor de
Habitatrichtlijn of bodembeschermingsgebied KRM (d.w.z.
Doggersbank, Centrale Oestergronden, Friese Front, Klaverbank,
Noordzeekustzone, Voordelta, Vlakte van de Raan, aangevuld met
de Bruine Bank als representatief voor de Zuidelijke Bocht en het
diepe zandigeecotoop). Daarnaast is de indicator uitgewerkt voor de
evaluatie van de Habitat Richtlijn habitats (d.w.z. H1170 – Riffen, en
H1110 – Permanent overstroomde zandbanken, opgesplitst in
H1110b - Noordzee kustzone, en H1110c Doggersbank) en de EUNIS
ecotopen op classificatie niveau 3 (d.w.z Diep grof sediment -, Diep
zandig -, Diep slibrijk -, Ondiep tot matig diep grof sediment -,
Ondiep tot matig diep zandig -, en Ondiep tot matig diep slibrijk
habitat). Ook is de methodiek inzetbaar voor de evaluatie van de
effecten van beheermaatregelen waarbij specifiek de ontwikkeling
van voor bepaalde typen van visserij gesloten gebieden worden
vergeleken met qua habitat en/of potentieel te verwachten

De kwaliteitstoestand in 2015 ten opzichte waarvan kwaliteitsverbeteringen worden nagestreefd is vastgesteld. Op de Doggersbank,
Klaverbank, Friese Front en Centrale Oestergronden zullen
maatregelen (sluiten delen voor bodemberoerende visserij)
binnenkort effectief worden. Effecten daarvan zullen pas na 2018
zichtbaar worden en ‘autonome’ significante kwaliteitsverbetering
wordt niet verwacht. In de Voordelta en Noordzeekustzone zijn de
eerste tekenen van kwaliteitsverbetering ten gevolgen van maatregelen (sluiten gebieden in 2008 en 2009) en transitie (ruimtelijke
verplaatsing en alternatieve visserijmethoden) zichtbaar.
Significante kwaliteitsverbetering is in 2018 mogelijk. De Vlakte van
de Raan (delen gesloten in 2012) vertoont nog geen verbetering.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 171

<

1,000
0,800

Y=-0,0008x2 + 3,1664x - 3190,3
R2 = 0,7569

Boxcore
Boxcore + Dredge
‘BIOMON samples 2015’
Poly. (1995-2012 boxcore)

0,200
0,000
1990

1995

2000

1,000

2005

2010

2015

0,800

0,800

0,000
1990

2000

2005

172 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

2010

2015

2020

1995

2000

2005

2010

2015

2020

Vlakte van de Raan
Dredge
Boxcore + Dredge
‘WOT samples 2015’
Poly. (Drege 2004-2014)

0,800

BISI

0,400

Y=0,0004x3 - 2,3774x2 + 4778,4x - 3E+06
R2 = 0,3354

0,400
Boxcore
Boxcore + Dredge
‘BIOMON samples 2015’
Poly. (1995-2012 boxcore)

0,000
1990

1995

2000

1,000

2005

2010

2015

0,200
0,000
2020

Boxcore
Boxcore + Dredge
‘BIOMON samples 2015’
Poly. (1995-2012 boxcore)

0,600
0,400
0,200
Y=-0,0003x + 0,4178
R2 = 0,0014

0,000
1990

1995

2000

2005

2010

2015

2020

Boxcore
Noordzeekustzone
Dredge
Boxcore + Dredge
‘BIOMON samples 2015’
Poly. (1995-2012 boxcore)
Poly. (2004-2014 dredge)
Poly. (2004-2010 + 2012 boxcore + dredge)
Y=-0,0002x3 + 1,0962x2 - 2199x + 1E + 06
R2 = 0,2368

0,200
Y=0,0002x4 - 1,535x3 + 4624x2 - 6E+06x + 3E+09
R2 = 0,7661
Y=-0,0023x3 + 9,2534x2 - 9296,3
R2 = 0,8651

1990

1995

2000

2005

2010

2015

2002

2004

2006

2008

2010

2012

2014

2016

Figuur 1. Recent historische ontwikkelingen in de kwaliteitstoestand (BISI-score) van
gebieden met speciale ecologische waarden op basis van data met constante
monitoringsinspanning gedurende meerdere jaren. Wanneer de beoordeling op één
bemonsteringstechniek gebaseerd is betreft het resultaat de evaluatie op basis van
een subset aan indicatorsoorten (indicatief de helft van het aantal soorten).
Daarnaast is de monitoringsinspanning in 2015 (en in de toekomst) groter. Beide
genoemde aspecten maken dat de trends een indicatie betreffen van de te verwachten
ontwikkelingen zonder verdere maatregelen. De resultaten met betrekking tot de
verschillende monitoringtechnieken zijn in 2015 met vergelijkbare monitoringsinspanning als in het verleden vergeleken met de resultaten op basis van het (uitgebreide)
nationale benthos monitoring programma (benodigd om significante verschillen
indien aanwezig in de toekomst te kunnen aantonen).

Bruine Bank

0,800

0,000

1995

Y=5E-05x4 - 0,4295x3 + 1291,6x2 - 2E+06x + 9E+08
R2 = 0,4949

1,000

0,400

Boxcore
Boxcore + Dredge
‘BIOMON samples 2015’
Lineair (1995-2012 boxcore)

0,200

Voordelta
Boxcore
Dredge
Boxcore + Dredge
‘BIOMON samples 2015’
‘WOT samples 2015’
Poly. (1995-2012 boxcore)
Poly. (2004-2014 dredge)
Poly. (2004-2012 boxcore + dredge)

0,600

BISI

BISI
0,400

1990

2020

0,600

0,600
Y=-0,0103x + 21,193
R2 = 0,7313

H4

Y=0,0002x4 - 1,2393x3 + 3733,6x2 - 5E+06x + 3E+09
R2 = 0,3717 Y=-0,0009x3 + 5,5419x2 - 11126x + 7E+06
R2 = 0,6546
0,000

Y=-0,0013x2 + 5,1119x - 5138,5
R2 = 0,8597

0,800

0,600

H3

0,200

Friese Front

1,000

Doggersbank

H2

0,400

BISI
1,000

H1

BISI

0,400

0,200

Op basis van de beschikbare recente historische data kan echter
voor een groot aantal gebieden al een ontwikkeling (trend) in de
kwaliteitstoestand (de BISI) worden weergegeven, en is aan te
duiden hoe de situatie in 2015 zich daartoe verhoud. Op basis van de
geplande en al genomen maatregelen en de ‘autonome’ trend kan
een inschatting worden gemaakt of de verwachting is of en wanneer
de GMT voor te evalueren habitats wordt gehaald.

0,800
0,600

BISI

0,600

Resultaten
In 2015 zijn voor het eerst voldoende monsters genomen in vrijwel
alle gebieden, habitats en ecotopen die dienen ter evaluatie van de
Nederlandse Noordzee. Hiermee kon de uitgangssituatie (T0)
worden vastgesteld. De evaluatie van de kwaliteitstoestand van de
habitats (EUNIS en Habitatrichtlijn) op basis van de BISI bestaat uit
een vergelijking van de te evalueren jaren ten opzichte van de T0
waarbij het doel significante kwaliteitsverbetering is (uiteindelijk op
het niveau van het NCP). De eerste evaluatie kan dus pas in 2018
(eerst volgend jaar met bemonstering volgens nationaal benthos
monitoringprogramma) plaats vinden.

S

1,000

Centrale Oestergronden

BISI

benthische gemeenschap vergelijkbare voor visserij open gebieden
binnen gebieden met bijzondere ecologische waarden. De
methodiek is zo uitgewerkt dat deze aansluit en is afgestemd op het
huidige (en in de nabije toekomst te verwachten) macrobenthos
monitoring programma bestaande uit de bemonstering met
Boxcore, Bodemschaaf (in kustgebieden zo nu en dan vervangen
door Zuigkor of Van Veen hap) en op de Klaverbank voornamelijk
Hamon hap monsters en Video transect inventarisaties. Hierbij is
het van belang of monsterlocaties initieel random over een gebied
zijn toebedeeld (en dus een min of meer representatief beeld van de
totale toestand geven) of (random) gestratificeerd zijn toebedeeld
en dan specifiek zijn bedoeld voor de evaluatie van het betreffende
gebied of habitat (vooral ingezet voor de beoordeling van de
effecten van maatregelen). De verschillende monsters kunnen dus
niet altijd worden gecombineerd, maar worden voor verschillende
evaluaties ingezet. Voor de KRM wordt hier een significante
kwaliteitsverbetering op landelijk niveau van de genoemde
ecotopen/habitats nagestreefd. Op de langere termijn is een
ontwikkeling van eerst de gesloten gebieden, vervolgens de
gebieden met speciale ecologische waarden in de richting van
BISI-score = 1 het streven.

>

2020

Er is hier voor gekozen de ontwikkeling van de gebieden met
speciale ecologische waarden te tonen omdat daar de datadichtheid
in het verleden evenals met het in 2015 voor het eerst uitgevoerde
nationale benthos monitoring programma, het grootst is. Een
significante verbetering in de kwaliteitstoestand (in de vorm van de
BISI-score) zal in de toekomst worden omgezet in een significante
toename voor de in dat gebied aanwezige habitats. Het aanwezige
percentage ten opzichte van het NCP-brede oppervlak aan habitat
indiceert de mate dat de GMT wordt behaald. De resultaten met
betrekking tot de recent historische ontwikkeling laten zien dat er
afhankelijk van de te evalueren gebieden enige nuance verschillen
zitten tussen de monitoring technieken (en de evaluatie op basis
van de bijbehorende soorten) maar dat de kwaliteitsontwikkelingen
veelal dezelfde richting op wijzen per gebied. De BISI-score voor
2015 in relatie tot de waargenomen trend is zeer informatief voor
wat kan worden verwacht in 2018.

H5

B

De Doggersbank vertoont al bijna 2 decennia een afnemende
kwaliteit. De beoordeling van 2015 lijkt aan te geven dat deze
achteruitgang tot stilstand lijkt te komen. Een mogelijke verandering van de trend is ook zichtbaar in de kustgebieden met een
permanent hoge verstoring van de benthische habitats: de
Noordzeekustzone en mogelijk de Voordelta. Alle drie de genoemde
gebieden dragen in hoge mate bij aan de kwaliteitstoestand van het
‘ondiep tot matig diep zandige habitat (HabBenCircalitSand)’ en
HR-habitattype H1110. In de kustzone lijkt deze ontwikkeling naast
het sluiten van gebieden in 2008 en 2009 toe te schrijven aan de
verplaatsing van en de transitie (vistuig) in de visserij. In alle drie de
gebieden maar met name op de Doggersbank is ecologische
verstoring groter dan het effect van bodemberoering, maar zijn het
veranderingen in bodemberoerende activiteiten die de veranderingen in kwaliteit veroorzaken (zie Figuur 2 en Wijnhoven, 2018; T0
rapportage in prep.). Op de Vlakte van de Raan is nog geen sprake
van kwaliteitsverandering en/of effect van het sluiten van gebieden
in 2012. Daarmee is ook niet direct significante kwaliteitsverbetering te verwachten in 2018 voor het ‘ondiep tot matig diep slibrijke
habitat (HabBenCircalitMud)’ dat hier naast het zandige kan worden
aangetroffen. Zowel op het Friese Front als de Centrale
Oestergronden was de laatste 2 decennia sprake van een verbetering
van de kwaliteitstoestand, die echter de laatste jaren aan het
afvlakken was, of zelfs weer een lichte afname liet zien. De tendens
naar een afname is het eerste zichtbaar op het Friese Front. De
kwaliteitsbeoordeling in 2015 bevestigt dat die kwaliteitsafname
doorzet en versnelt. Hier lijken met name bodemberoerende
activiteiten een rol te spelen en zien we mogelijk de effecten van de
verplaatsing van visserij van de kustzones naar de offshore (eerst het
Friese Front, daarna de Centrale Oestergronden). Hiermee is de
verwachting dat de GMT voor het ‘diepe slibrijke habitat’
(HabBenOffshMud) voorlopig niet wordt gehaald. Mogelijk dat hier
na 2018 de maatregelen (gebiedssluiting) het gewenste effect zullen
geven. Ook voor de Doggersbank en de Klaverbank volgt effectieve
sluiting van gebieden in 2018 en zijn effecten daarvan later te
verwachten. Op basis van de ‘autonome’ ontwikkeling zou het
‘ondiepe tot matig diepe grof sediment habitat
(HabBenCircalitCoarSed)’, goed vertegenwoordigd op de
Doggersbank, enige verbetering kunnen laten zien in 2018. Dit is
niet de verwachting voor het ‘diepe zandige habitat
(HabBenOffshSand)’ waarvoor de Bruine Bank (naast gedeeltelijk de
Doggerbank) een goede indicatie geeft en waar geen veranderingen
in kwaliteit zichtbaar zijn en worden verwacht. De databeschikbaarheid voor het ‘diepe grof sediment habitat (HabBenOffshCoarSed)
en daarmee het HR habitat-type H1170, met name aanwezig op de
Klaverbank, is ontoereikend om goed inzicht in recente ontwikkelingen te verkrijgen. De T0 is hier nu vastgelegd voordat gebieden
effectief voor visserij zullen worden gesloten in 2018.
De resultaten van de specifieke beoordelingen (Figuur 2) laten zien
dat grote en/of langlevende soorten in veel lagere abundanties
worden aangetroffen dan valt te verwachten onder goede bodemkwaliteit omstandigheden (referentie). De grote en langlevende
soorten populaties zijn het minste aangetast op de Doggersbank.
De hoogste waarden op bv de Centrale Oestergronden en het Friese
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 173

<

Front zijn vrij recentelijk gehaald, terwijl dit voor de
Noordzeekustzone en de Voordelta in 1995 (het eerste jaar in de
analyses) is geweest. Dit is in lijn met de gestage achteruitgang van
de kwetsbare soorten voor bodemverstorende activiteiten in de
kustzone die al voor de jaren 90 is ingezet. De Centrale
Oestergronden en het Friese Front lieten juist lange tijd een
toename van die soorten zien.Na vijf tot tien jaar stagnatie is nu in
2015 voor het eerst een sterke achteruitgang te zien.
Het zijn niet enkel de grote en langlevende soorten die veel minder
talrijk zijn dan onder goede omstandigheden het geval is. Ook
soorten die gevoelig zijn voor ecologische verstoring als nutriënten
verrijking, toxische stoffen, slechte zuurstof condities of temperatuur verhoging, vertonen veel lagere abundanties. In een aantal
gebieden zijn die soorten er zelfs nog slechter aan toe dan de
indicatorsoorten voor bodemverstoring. In de kustgebieden zijn de
abundanties van soorten gevoelig voor ecologische verstoring de
laatste 20 jaar niet veel hoger geweest, wat aangeeft dat ecologische
verstoring een probleem is dat vooral in de kustzone al veel langer
speelt.

>

DB = Doggersbank; KB = Klaverbank; COE = Centrale Oestergronden; FF = Friese
Front; BB = Bruine Bank; NZKZ = Noordzeekustzone; VD = Voordelta; VvdR = Vlakte
van de Raan.
*Voor de Klaverbank zijn enkel gegevens beschikbaar voor 2002, 2011 op basis van
video die zijn omgerekend naar een grab en video beoordelinhg zoals in 2015.
**Voor de Vlakte van de Raan zijn enkel schaafdata beschikbaarvoor de periode
2004-2014 die zijn omgerekend naar de Schaaf-Boxcore beoordeling zoals in 2015.

Conclusie
In 2015 is de uitgangssituatie (T0) vastgesteld waarmee de BISIscores (habitat kwaliteit) in de toekomst wordt vergeleken. In de
kustzone zijn de laatste paar jaar de eerste tekenen van verbetering
mogelijk zichtbaar ten gevolgen van de sluiting van gebieden, de
verplaatsing van de visserij en de transitie naar technieken met
minder bodemverstoring. Op de Doggersbank lijkt de achteruitgang
in kwaliteit tot stilstand te komen. Op het Friese Front en de
Centrale Oestergronden is juist in 2015 een achteruitgang in
bodemhabitat kwaliteit te zien na een lange periode van verbetering
die de laatste 5 tot 10 jaar tot stilstand was gekomen. De resultaten
geven zicht op kwaliteitsverbetering voor HabBenCircalitSand en
H1110b en het lijkt er op dat het ook met HabBenCircalitCoarSed en
H1110c de goede kant op kan gaan. Of het voldoende zal zijn voor
het bereiken van de GMT voor 2020 moet nog blijken. Voor de
andere habitats (met uitzondering van HabBenOffshCoarSed en
H1170 waarvoor de huidige beschikbare informatie ontoereikend is)
zal het bereiken van de GMT naar verwachting na 2020 liggen. Dit
zijn tevens de habitats die profijt moeten gaan hebben van de in
2018 effectief te sluiten gebieden.

Methode
Benthische Indicatorsoortenindex (Benthic Indicator
Species Index, BISI)

Figuur 2. Resultaten kwaliteitsbeoordelingen (± standaard error) op basis van BISI
(specifieke beoordelingen) voor 2015 en de maximale waarde gedurende de afgelopen
20 jaar ter identificatie van mogelijke oorzaken van waargenomen gereduceerde
kwaliteit; a) Beoordeling op basis van aanwezigheid grote en/of langlevende soorten,
indicatief voor bodemverstoring; b) Beoordeling op basis van aanwezigheid
indicatorsoorten voor ecologische verstoring (nutriënten verrijking, verontreinigingen,
gereduceerde zuurstofcondities, temperatuur verhoging), ten opzichte van de
referentie. De maximale waarde voor de afgelopen 20 jaar (jaar ter indicatie
weergegeven) is gebaseerd de Boxcore-soorten geëxtrapoleerd naar de SchaafBoxcore kwaliteitsverhouding zoals waargenomen in 2015.

174 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

De vergelijking tussen de aanwezigheid en/of aantallen van een
verzameling (gebieds- of habitatspecifieke) indicatorsoorten
(soorten met indicatiewaarde) tijdens een bepaald beoordelingsmoment en de vastgestelde referentiewaarde voor de desbetreffende
verzameling indicatorsoorten. Als methode dient de berekening van
het meetkundige gemiddelde van de gewogen verhouding van
waarneming tot referentiewaarde op basis van logaritmische
transformatie (met soort- en beoordelingspecifieke indicatiewaarden), waarbij de waargenomen populatieschommelingen verdisconteerd worden bij het testen van mogelijke verschillen in
aantallen.
Het gebruik van bepaalde referentiewaarden (aanwezigheid en
abundantie van een verzameling indicatorsoorten) doet geen
uitspraken over de toestand voorafgaand aan antropogene
verstoring. Aangezien een dergelijke situatie zich moeilijk laat
reconstrueren, bestaat er twijfel over het nut van zo’n streefwaarde,

S

H1

H2

H3

H4

aangezien het onwaarschijnlijk is dat het wegnemen van de
bedreigingen zal leiden tot herstel van de benthische gemeenschappen uit het verre verleden (oftewel de zuivere referentietoestand).
Vanwege de grote verschillen tussen de oude referentiewaarde en de
huidige toestand is een dergelijke referentiewaarde bovendien
minder geschikt om de kwaliteitsveranderingen waar te nemen die
op grond van effectieve maatregelen en vermindering van heersende bedreigingen te verwachten zijn. De vaststelling van
referentiewaarden (geënt op recente waarnemingen van mogelijke
populatiemaxima en verbeteringen met een factor tien en/of de
standaard deviatie afhankelijk van de gerealiseerde monitoringinspanningen waarvan het maximum is afgeleid) dient een afspiegeling te zijn van mogelijke realistische verbeteringen die naar
verwachting op de middellange termijn zullen optreden bij effectief
gebleken beheersmaatregelen. Waarschijnlijk kan de beoordeling
van verbeteringen in de kwaliteitstoestand en het relatieve belang
van veranderingen in de toekomst eveneens plaatsvinden zonder
aanpassing van de referentiewaarden. Bij de ontwikkeling van de
beoordelingsmethode is uitgegaan van een dynamische aanpak,
met ruimte voor de aanpassing van onderzochte verzamelingen
indicatorsoorten, indicatorwaarden en referentiewaarden op grond
van nieuwe inzichten. Zelfs als er in dat geval een noodzaak tot
herberekening van eerdere beoordelingen ontstaat, kost deze
aanpassing slechts een beperkte inspanning. Door de solide
methodiek zullen dergelijke aanpassingen de eerdere resultaten
niet drastisch veranderen.
Hoewel statistische toetsen van bevindingen afhangen van het type
beoordeling, ligt hier een voorname rol voor de T0-toestand. Dit is
de kwaliteitstoestand alvorens de meeste geplande beheersmaatregelen voor behoud en/of verbetering van de kwaliteitstoestand van
de zeehabitats, en de zeebodemhabitats in het bijzonder, in werking
treden; oftewel de toestand rond 2015. Ontwikkelingen ten opzichte
van T0 worden behalve door het bepalen van het verschil met de
referentiewaarde ook beoordeeld via onafhankelijke of gepaarde
t-toetsen, volgens een Voor-Na-Controle-Ingreep ontwerp (BeforeAfter-Control-Impact: BACI) om de gevolgen van beheersmaatregelen te onderzoeken. Het ligt in de lijn der verwachting dat trendanalyses van de ontwikkeling in BISI-waarden ook bruikbaar zijn voor
de toekomst (richting 2030).
Voor de beoordeling van het gehele Nederlands Continentaal Plat
(NCP) en de verschillende constellaties van zijn subdivisies binnen
het raamwerk van de Kaderrichtlijn Mariene Strategie (Marine
Strategy Framework Directive, MSFD) wordt het gehele gebied
bestreken door de gebieden met speciale ecologische waarden
(waarvan verschillende ook dienst doen als Natura 2000-gebieden
binnen de Habitatrichtlijn (Habitat Directive, HD)). Een aantal van
die gebieden kennen delen met bijzondere beheersmaatregelen
(zoals voor bepaalde visserij gesloten gebieden), omvatten
Habitatrichtlijn habitats en allen zijn onder te verdelen in de
EUNIS-ecotopen (niveau 3).
Tot de verzameling van (types) onderzoeksgebieden behoort ook de
verzameling indicatorsoorten waarvan de abundantie wordt

H5

B

vergeleken met referentiewaarden. Hierbij inbegrepen is het
minimum aan meetinspanning dat voor analyse vereist is, evenals
het type monitoringmethode dat voor elk van de indicatorsoorten
geschikt is. De beoordeling vermeldt daarnaast ook het onderzochte
gegevenstype, te weten aanwezigheid (ruimtelijke verspreiding) en/
of aantallen (dichtheid). Wijziging van de referentiewaarde is
wellicht noodzakelijk bij aanpassingen van de gebruikte gegevenstypes en bemonsteringsmethode. Aangezien voor de ontwikkeling
van de methodiek het huidige MSFD-monitoringprogramma als
uitgangspunt heeft gefungeerd, zou de monstername in principe
voor alle indicatorsoorten moeten volstaan (dit aspect verdient
echter aandacht bij de toepassing van de methodiek op nieuwe
gebieden, regio’s en/of beoordelingen). De methodiek neemt
vanzelf ook de meetinspanningen in ogenschouw door op basis van
waargenomen schommelingen de verschillen in BISI-waarden te
beoordelen. Als gevolg hiervan kunnen significante verschillen
echter over het hoofd worden gezien wanneer er een gebrek aan
meetinspanningen ontstaat.
De beoordeling van de gehele verzameling indicatorsoorten op
ontwikkelingen in de algemene kwaliteitstoestand wordt aangevuld
door (gebiedspecifieke) indicatorwaarden voor soortspecifieke
eigenschappen en kenmerken, die de vermoedelijke oorzaken en de
belangrijkste gevolgen van waargenomen kwaliteitsontwikkelingen
in afzonderlijke beoordelingen vaststellen. Voor zover relevant
richten deze deelbeoordelingen zich specifiek op bodemberoering,
ecologische verstoring (door vervuilende en giftige stoffen alsook
hypoxie en temperatuurstijgingen), intensiteit van bodemberoerende visserijactiviteiten (gemeten naar soortelijke omvang),
frequentie van bodemberoerende visserijactiviteiten (gemeten naar
soortelijke leeftijd), herstel (gemeten naar de frequentie van
aanwas), typische soorten, voedselwebsamenstelling (belang voor
hogere schakels in de voedselketen), habitatdiversiteit (soorten die
vaste structuren aanbrengen), biologische activatie van zeebodemoppervlak (soorten die van bioturbatie of bio-irrigatie gebruikmaken) en habitatrichtlijnspecifieke soorten. De bepaling van het
relatieve belang en de eventuele opname van een soort in de
beoordeling gebeurt op basis van indicatorwaarden voor verschillende criteria.
Het berekenen van het meetkundig gemiddelde van de gewogen
verhouding van waarneming tot referentiewaarde op basis van
logaritmische transformatie (met soort- en beoordelingspecifieke
indicatorwaarden) gebeurt met de volgende formule:
BISI = exp((1/S)∑(IV)log(Oi/Ri))
S = Aantal onderzochte indicatorsoorten
IV = Soortspecifieke indicatorwaarde (0–1)
Oi = Waargenomen aanwezigheid (verhouding van monsters tot
aanwezige indicatorsoort) of waargenomen aantallen (gemiddelde
dichtheid)
Ri = Referentieaanwezigheid (vastgestelde verhouding van monsters
tot aanwezige indicatorsoort bij referentietoestand) of waargenomen aantallen (vastgestelde gemiddelde dichtheid bij
referentietoestand).

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 175

<

BISI = Benthische Indicator Soorten Index uitgedrukt als een score
tussen 0 (zeer lage kwaliteit) en 1 (zeer hoge kwaliteit), inclusief een
berekende standaarddeviatie voor het toetsen van de significantie.
NB Naast de gebruikte bemonsteringsmethode zijn ook de
bemonsterde oppervlakten van invloed op de waargenomen
bevindingen. Gelet op het huidige gebruik van een vrij rigide
bemonsteringsprogramma voor de beoordelingen zijn de verschillen in vangbaarheid door de verschillen in monsterkenmerken
waarschijnlijk gering (bij een verandering van bemonsteringsmethode of een toepassing in andere gebieden verdient dit aspect wel
aandacht).
Aangezien de BISI-waarde een maatstaf is voor de relatieve kwaliteit
van de plaatselijke benthische gemeenschap gebaseerd op een
vergelijking tussen een verzameling indicatorsoortpopulaties en
een (onder de huidige omstandigheden realistische) vastgestelde
referentiewaarde, is de huidige methodiek bij uitstek geschikt om
de mate van diachrone ontwikkelingen tussen waarnemingsjaren te
beoordelen (inclusief een analyse van diachrone veranderingen in
verschillende gebieden). Voor een directe vergelijking tussen de
kwaliteitstoestand in verschillende gebieden met uiteenlopende
referentiewaarden is de methodiek echter minder bruikbaar. De
regionale verschillen in verantwoordelijke bedreigingen, ontwikkelingen en/of gevolgen komen echter wel terug in de respectievelijke
deelbeoordelingen. Ter evaluatie van de actuele
T0-kwaliteitstoestand is naast de huidige BISI-indicator ook de
recente ontwikkeling (veelal gemeten naar de minder intensieve
monitoring van de afgelopen decennia) en het verwachte verschil
met een oude zuivere referentiewaarde (uit de vakliteratuur)
uitgewerkt (Wijnhoven, 2018; in prep.).
De oorsprong van MSFD- en HD-beoordelingen ligt deels in
afzonderlijke beoordelingen van bodembeschermingsgebieden
(inclusief diverse Natura2000-gebieden) dan wel HD-habitats of
EUNIS-ecotopen (niveau 3), waarvoor de BISI-waarden bij T0 (zowel
algemene kwaliteitstoestand als afzonderlijke BISI-beoordelingen)
via tweezijdige onafhankelijke t-toetsen worden vergeleken met de
referentiewaarden. Toekomstige beoordelingen in 2018, 2021, 2024
enzovoorts volgen de gebruikte methodiek voor de T0-toestand, die
grotendeels op basis van meetgegevens uit 2015 is vastgesteld. Deze
vergelijking kan dienen voor het vaststellen van significante
verschillen met de referentiewaarde en diachrone veranderingen
daarin, naast hun vermoedelijke oorzaken en belangrijkste
gevolgen. Om daarnaast de specifieke resultaten van beheersmaatregelen te bepalen, kunnen tweezijdige onafhankelijke t-toetsen
mogelijkerwijs de verschillen tussen toekomstige meetgegevens en
de T0-toestand beoordelen (aangezien het huidige monitoringprogramma uit vastgestelde steekproefgebieden bestaat).
Trendanalyses kunnen een verdere uitbreiding van de beoordelingen vormen wanneer tegen 2030 diverse jaren aan BISI-waarden
beschikbaar zijn. Het is ook mogelijk om te beoordelen of kwaliteitsveranderingen daadwerkelijk het gevolg zijn van beheersmaatregelen met behulp van een Voor-Na-Controle-Ingreep ontwerp
(Before-After-Control-Impact approach) met specifiek geselecteerde
176 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

>

monsters (van vergelijkbare aantallen in vergelijkbare habitats of
verwachte gemeenschappen). Dit ontwerp omvat bij aanvang ook
tweezijdige onafhankelijke t-toetsen voor het bepalen van de
mogelijke verschillen tijdens T0 tussen diverse beheersgebieden
(gesloten dan wel open gebieden voor bepaalde bodemberoerende
visserijactiviteiten). Mogelijke verschillen in ontwikkelingen tussen
verschillende beheersgebieden kunnen worden vastgesteld op
grond van verschillende waarden per IIS (Individuele Indicator
Soort), volgens de formule IIS=exp((IV)log(Oi/Ri)). Zodoende is voor
de gehele verzameling indicatorsoorten na het toetsen van
mogelijke verschillen in variantie een vergelijking mogelijk tussen
gemiddelde IIS-waarden ± standaarddeviatie enerzijds en de
T0-toestand en andere diachrone evaluatiemomenten via gepaarde
t-toetsen anderzijds (mits het monitoringprogramma onveranderd
blijft).
Voor bodembeschermingsgebieden met beheersmaatregelen is de
keuze ofwel een gelijktijdige beoordeling van verschillende
gesloten gebieden, ofwel per gebied een afzonderlijke beoordeling
met een grotere gevoeligheid (aangezien in veel gevallen betrekkelijk grote verschillen in soortsamenstellingen tussen gesloten
gebieden worden verwacht, verdienen afzonderlijke beoordelingen
de voorkeur boven een grotere monsteromvang en een resulterende
toename van mogelijke variantie).

S

H1

H3

H4

H5

B

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
• D6T1: 10-15% van het oppervlak van het Nederlandse deel van de
Noordzee wordt niet noemenswaardig beroerd door menselijke
activiteiten.
• D6T2: verbetering kwaliteit van de beoordeelde gebieden en
habitats.
• D6T4: verder ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden (OSPAR en ICES) die in de toekomst gebruikt kunnen
worden voor een beoordeling van benthische en pelagische
habitats.
• D6T5: terugkeer en herstel van biogene riffen, waaronder
platteoesterbanken.
• D1T3: realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee (VHR).

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D6
Conclusie MS deel I 2018

Goede milieutoestand nog niet gehaald (deels ook onbekend).

GMT gehaald

Verwacht wordt dat na 2020 voldaan wordt aan het GMT.

Beoordeelde periode

De huidige kwaliteitstoestand (2015) is vastgesteld. Daarnaast is inzicht verkregen in de kwaliteitsontwikkelingen van
de afgelopen decennia. Dit echter op basis van gereduceerde databeschikbaarheid en veelal niet alle gewenste
bemonsteringstechnieken waardoor beoordelingen slechts gedeeltelijk (op basis van subset aan indicatorsoorten)
konden worden uitgevoerd. Dit geeft wel enig inzicht in recente ontwikkelingen maar heeft niet de gewenste
betrouwbaarheid die in 2015 en in de toekomst wordt gehaald.

Gerelateerde drukfactoren

Fysieke vernietiging
Fysieke verstoring van de zeebodem (abrasie/bodemberoering)
Fysieke verstoring van de zeebodem (verplaatsing zand/slib)
Wijzigingen van hydrologische omstandigheden (doorzicht)
Onttrekking van of sterfte/letsel van in het wild levende soorten
Introductie of verspreiding van niet-inheemse soorten
Toevoer van nutriënten
Toevoer van organisch materiaal
Temperatuurstijging door klimaatverandering

Kennishiaten
De huidige methodiek is zoals vermeld bruikbaar voor het beoordelen van kwaliteitstoestanden op basis van realistische referentiewaarden voor de nabije toekomst. Op de middellange termijn is het
zeer goed mogelijk om hogere kwaliteitsdoelen te bereiken,
aangezien de voorlopige bevindingen van effectieve beheersmaatregelen en beoordeelde verzamelingen wellicht een beter begrip
opleveren van de mogelijkheden en de toekomstige realistische
referentiewaarden. Voor de verdere ontwikkeling van de indicator
kunnen bestaande of vermoede onderzoeksgebieden zonder
verstoring (eventueel ook buiten het Nederlandse Noordzeegebied)
eveneens van waarde zijn. Op de lange termijn, of na intensieve
herstelmaatregelen (terugkeer naar oude milieuomstandigheden en
aanbod van vergelijkbare soortenrijkdom), is het zelfs niet uit te
sluiten dat de oude referentiewaarden plaatselijk te behalen zijn.

H2

Discussies over de indicatorwaarden voor bepaalde bedreigingen bij
sommige indicatorsoorten maken duidelijk dat de kennis over de
levensgeschiedenisstrategieën van bepaalde (vaak ook veelvoorkomende) soorten wellicht te wensen overlaat. Dientengevolge kan
toekomstige informatie afkomstig uit effectieve beheersmaatregelen en grootschalig veldwerk het noodzakelijk maken om de
indicatorwaarden van enkele soorten aan te passen.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 177

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Toestand van gemeenschappen in benthische habitats (D6C5)

Status Criterium D6C3

GES Component/Criteria

D6C5

Criteria status

Status nog niet vast te stellen doordat de eerste evaluatie in 2018 uitgevoerd kan worden.

Goede Milieutoestand (Art 9)

Beschrijving criterium
status

Status nog niet bekend doordat een verbetering ten opzichte van de T0 (situatie in 2015) moet worden vastgesteld.
Voor deze trend beoordeling zijn nu nog geen gegevens beschikbaar (het eerstvolgende jaar met benthos monitoring is
2018). Op basis van indicatieve trends lijkt het er echter erop dat in 2018 nog niet voldaan wordt aan GMT.

Nederlandse omschrijving van de GMT

De diversiteit van benthos vertoont geen afnemende trend in de
beoordeelde gebieden (OSPAR- beoordelingswaarde).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Gebruikte parameter

Trend als GMT definitie

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

De kwaliteit van de beoordeelde gebieden en habitats op het Nederlandse deel van de Noordzee (Benthische Indicator
Soorten Index) neemt toe (stijgende trend +1).
HabBenCircalitCoarSed – kwaliteit moet toenemen (+1)
HabBenCircalitSand – kwaliteit moet toenemen (+1)
HabBenCircalitMud – kwaliteit moet toenemen (+1)
HabBenOffshCoarSed – kwaliteit moet toenemen (+1)
HabBenOffshSand - kwaliteit moet toenemen (+1)
HabBenOffshMud – kwaliteit moet toenemen (+1)
H1110b – kwaliteit moet toenemen (+1)
H1110c – kwaliteit moet toenemen (+1)
H1170 - kwaliteit moet toenemen (+1)

Indicatoren (Art 8)

Bron van de drempelwaarde, limiet of trend

Nationale uitwerking

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Tot dusver onbekend omdat de eerste evaluatie in 2018 gaat plaatsvinden.
Indicatieve trends op basis van incomplete datasets laten echter zien:
HabBenCircalitCoarSed – kwaliteit lijkt toe te nemen (+1)
HabBenCircalitSand – kwaliteit neemt toe (+1)
HabBenCircalitMud – kwaliteit onveranderd (0)
HabBenOffshCoarSed – (onduidelijk door gebrekkige informatie voor 2015)
HabBenOffshSand - kwaliteit onveranderd (0)
HabBenOffshMud – kwaliteit neemt af (-1)
H1110b – kwaliteit neemt toe (+1)
H1110c – kwaliteit lijkt toe te nemen (+1)
H1170 - (onduidelijk door gebrekkige informatie voor 2015)

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Niet beschikbaar

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Nog niet bekend

Beschrijving

Eerste evaluatie kan pas plaats vinden in 2018

Gerelateerde indicator

D6C3, D6C5

Titel

Condition of Benthic Habitat Communities: Subtidal Habitats of the Southern North Sea

Reporting unit

OSPAR Zuidelijke Noordzee

Bron

OSPAR

URL

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/habitats/
condition-of-benthic-habitat-defining-communities/subtidal-habitats-southern-north-sea/ , onderdeel
‘Assessment method’.

Kernboodschap
OSPAR
Het onderzoek naar de kwaliteitstoestand wat betreft de soortenrijkdom van bodemdiergemeenschappen in benthische habitats richt
zich op mariene gebieden in de Zuidelijke Noordzee. Deels door een
hogere visserijdruk is de toestand van gemeenschappen in
kustzones veelal slechter dan in offshorewateren.

Aanvullende Nederlandse duiding
Soortenrijkdom en abundantie is in deze OSPAR kernboodschap
gebruikt als een eenvoudig te begrijpen alternatieve formulering
voor de Margalef index. Kanttekening is dat vooral de diepere
Nederlandse offshore areas (NL_Oysterbanks, NL_Frysianfront en
NL_Doggersbank) een relatief hogere benthos kwaliteit hebben. De
ondiepere Nederlandse NL_offshore en de NL_coastalzone hebben
een relatief lagere benthos kwaliteit.

Toelichting Indicator
OSPAR
Benthische of zeebodemhabitats zijn van wezenlijk belang voor het
zeeleven, aangezien mariene soorten direct of indirect van de
zeebodem afhankelijk zijn voor voeding, beschutting, rust of
voortplanting. Kenmerkend voor benthische habitats zijn gemeenschappen van dieren en planten met weinig tot geen mobiliteit in

178 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

vergelijking met vissen en mariene zoogdieren. In het geval van
verstoring (door menselijke drukken) is de gehele bodemgemeenschap daardoor kwetsbaar. De kwaliteitstoestand van benthische
habitats kan dan ook dienen als indicator voor de gevolgen van de
diverse menselijke drukken aldaar. Voor beoordelingen wordt vaak
gebruikgemaakt van het aantal soorten gecorrigeerd voor hun
totale dichtheid voor het onderzoeken van diverse menselijke
drukken op de benthische habitat en de toestand van de gemeenschap, zoals bodemverstoring en sterfte door visserij, organische en
nutriëntverrijking, bezinking en verontreiniging.
Een betrekkelijk nieuwe ontwikkeling is het beoordelen van de
zeebodem op subregionale schaal. Hiervoor staat echter wel 15 jaar
aan internationale ervaring met de monitoring en beoordeling van
de zeebodem ter beschikking binnen het raamwerk van de
EU-kaderrichtlijn water (Water Framework Directive, WFD). De
wateren van België, Denemarken, Duitsland, Nederland en het
Verenigd Koninkrijk vloeien samen in de Zuidelijke Noordzee, een
coherente biogeografische zone van voornamelijk subtidaal zacht
sediment (Figuur 1). Om deze reden fungeert de Zuidelijke Noordzee
als proeftuin voor de toepassing van een gemeenschappelijke
multi-metrische index (MMI) voor de zeebodem.
Na het toetsen van diverse MMI’s viel de keuze op de enkelvoudige
Margalef-diversiteitsindex, gezien zijn grote gevoeligheid voor het
aantonen van effecten van menselijke drukken op bodemdieren.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 179

<

>

diversiteitsindex wordt gebruik gemaakt van de universele parameters soortenrijkdom en abundantie om algemene biodiversiteitswaarden te berekenen. Voor de BISI worden specifieke indicator
soorten met kenmerkende eigenschappen geselecteerd per gebied
en beoordeeld op abundantie, om een waarde van de habitatkwaliteit te berekenen. De Margalef-diversiteitsindex is geschikt om
algemene biodiversiteitswaarden te berekenen op regionale schaal,
terwijl de BISI juist ontwikkeld is om specifiek ontwikkelingen in
habitatkwaliteit, inclusief beoordeling van achterliggende oorzaken
en mogelijke gevolgen, met grotere gevoeligheid te kunnen volgen.

S

H1

H2

H3

H4

De invloed van de visserij op benthische habitats blijkt duidelijk uit
deze beoordeling. Afhankelijk van plaatselijke omstandigheden
kunnen echter ook andere antropogene bedreigingen de habitats in
de kustzone beïnvloeden, zoals organische en/of nutriëntverrijking,
sedimentstorting en bezinking, zandsuppletie aan de kustlijn,
zandwinning en verontreiniging. Hoewel de andere typische
kustbedreigingen veelal plaatselijker van aard zijn, komt organische
en/of nutriëntverrijking mogelijkerwijs wel op grotere schaal voor.
De betrouwbaarheid van de methodiek en van de beschikbaarheid
van de gegevens is matig respectievelijk hoog/matig.

Resultaten
OSPAR

©OSPAR Commission, 2017https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/ intermediateassessment-2017/biodiversity-status/habitats/condition-of-benthic-habitatdefining-communities/subtidal-habitats-southern-north-sea/

Aanvullende Nederlandse duiding
De Margalef index is een bekende biodiversiteitsindex waarmee de
benthosgemeenschap beoordeeld kan worden door het totale
aantal soorten in een monster te corrigeren voor de totale abundantie van alle benthos individuen in het monster. De Margalef index is
in OSPAR verband toegepast om inzicht te krijgen in de indexscores
van verschillende mariene gebieden in de Zuidelijke Noordzee. Van
de beoordeelde gebieden liggen de NL_coastalzone, de NL_offshore, de NL_Frysianfront, de NL_Oysterbanks en de NL_
Doggersbank in het Nederlandse deel van de Noordzee. Voor de
begrenzing van deze gebieden is grotendeels gebruik gemaakt van
de gebiedsindeling die door Rijkswaterstaat is gebruikt. Deze
gebiedsindeling wordt getoond in het achtergronddocument Van
Loon en Walvoort, 2018, Figuur 11. Voor de gebiedsindeling die voor
de Nederlandse benthos indicator (BISI) is gebruikt, zijn de meest
recente gegevens van de officieel vastgestelde beschermde gebieden
en habitatkaarten gebruikt.
W.M.G.M. van Loon and D.J.J. Walvoort. Trend analysis results for benthic diversity
of Dutch marine areas based on the OSPAR Margalef method. Report, Ministry of
Infrastructure and Environment, Rijkswaterstaat, January 2018.)
1

Verschil tussen de Margalef-diversiteitsindex en Nederlandse
benthos indicator (BISI)
Deze indicatoren zijn voor een verschillend doel ontwikkeld en
maken gebruik van andere basisgegevens. In de Margalef180 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Hierdoor bestaat voor het eerst de mogelijkheid om op grote,
internationale schaal een significant verband aan te tonen tussen de
gestandaardiseerde Margalef-diversiteitswaarde van 0 tot 1 en de
gemiddelde visserijdruk in de onderzoeksgebieden van de Zuidelijke
Noordzee (Figuur 3). Figuur 3 toont door middel van een kromme
het exponentiële kwaliteitsverlies van gemeenschappen in
benthische habitats in gebieden met een visserijactiviteit van 0 tot
2,3 vegen van de bodem per jaar, gevolgd door een bestendiging van
de toestand in de gemeenschap bij een hogere visserijactiviteit. Uit
de kromme blijkt dat een visserijdruk van meer dan 2,3 vegen van de
bodem per jaar leidt tot een veerkrachtige benthische gemeenschap
van mindere kwaliteit, die ondanks toenemende visserijactiviteit
dezelfde kwaliteitstoestand behoudt. NB Om de kromme te
optimaliseren, wordt voor de beoordeling van de visserijactiviteit
gebruikgemaakt van een gebiedsjaargemiddelde. Voor elk gegevenspunt (gebiedsjaargemiddelde) wordt het 90%-betrouwbaarheidsinterval weergegeven. Het verband is zeer significant (p<0,0001).
In het algemeen zijn visserijactiviteiten relatief weinig frequent bij
de Doggersbank en relatief frequent binnen kustzones (Figuur 1). De
Doggersbank strekt zich uit van de Oost-Engelse wateren tot de
Noord-Nederlandse en -Duitse wateren. Figuur 2 toont duidelijke
verschillen in de kwaliteitstoestand van benthische gemeenschappen tussen de onderzoeksgebieden van de Zuidelijke Noordzee
volgens de gestandaardiseerde Margalef-diversiteitsindex.

Opgenomen zijn alle bodemgegevens tussen 2009 en 2013 uit onderzoeksgebieden in
de Zuidelijke Noordzee met voldoende betrouwbare referentiewaarden.
©OSPAR Commission, 2017https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/ intermediateassessment-2017/biodiversity-status/habitats/condition-of-benthic-habitatdefining-communities/subtidal-habitats-southern-north-sea/

Aanvullende Nederlandse duiding
Van een aantal gebieden in de Nederlandse Noordzee zijn voor de
OSPAR assessment Magalef-diversiteitsscores berekend. Deze
diversiteitsscores zijn in tabel 1 weergegeven.
OBJECTID

HABITAT

Period Average Margalef
normalized

NL_CoastalZone

Sand

0.52

NL_DoggerBank

Sand

0.82

NL_FrysianFront

Sand

0.67

NL_Offshore

Sand

0.52

NL_OysterBanks

Mud

0.75

Op basis van beschikbare historische gegevens zijn verkennende
trendanalyses uitgevoerd. In figuur 4 zijn de resultaten van deze
verkenning weergegeven.
Figuur 2: Beoordelingsresultaten voor onderzoeksgebieden (habitattypes) in de
Zuidelijke Noordzee volgens de gemiddelde gestandaardiseerde Magalefdiversiteitsscores, 2010-2015, uitgedrukt in een fractie tussen 0 en 1

NL_CoastalZone

NL_DoggerBank

NL_Offshore

NL_OysterBanks

NL_DoggerBank

1.2

0.9

NB Een hogere kwaliteit van de benthische gemeenschap vertaalt zich in een hogere
indexscore.

0.6

©OSPAR Commission, 2017https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/ intermediate-

0.3

assessment-2017/biodiversity-status/habitats/condition-of-benthic-habitatdefining-communities/subtidal-habitats-southern-north-sea/

0.0

D*

Zwarte symbolen duiden op bodemmonsters (bodemgegevens van Denemarken
ontbreken) en oranje gele arceringen op de hoeveelheid druk op bodemdieren, door
bodembevissing, uitgedrukt als het aantal keren bevissing (vegen) per jaar.

B

Tabel 1: Berekende Magalef-diversiteitsscores voor gebieden in het
Nederlandse deel van de Noordzee.

1995

2000

2005

1.2

Margalef diversity (normalized)

Figuur 1: De Zuidelijke Noordzee omvat de wateren van België, Denemarken,
Duitsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk.

Figuur 2 laat zien dat de waargenomen benthoskwaliteit in België,
Duitsland en Nederland volgens de Margalef-diversiteitsindex veelal
lager is in ondiepe kustzones dan in diepere offshorewateren. Uit de
beoordelingsresultaten blijkt dat in de kustzones van België,
Duitsland en Nederland de gestandaardiseerde Margalefdiversiteitswaarden (de indexwaarden van de monsters gedeeld
door de referentiewaarde) veelal lager zijn dan in de offshoregebieden zoals de Duits-Nederlandse Doggersbank, ondanks de lagere
referentiewaarden aan de kust. Als grondslag voor de beoordeling
van de onderzoeksgebieden in de Zuidelijke Noordzee (zie Figuur 1)
geldt het EUNIS-classificatiesysteem voor habitats (niveau 3; zand,
slib, gravel, gemengd), waarbij elk type habitat afzonderlijk wordt
beoordeeld.

H5

1.2

0.9

1.0

0.6

0.3

0.8
0.0

1995

0.6

2000

2005

2010

2015 1995

2000

2005

2010

2015

Figuur 4: trendplots van genormaliseerde Margalef indexwaarden
van de vijf globale
YEAR
Nederlandse mariene gebieden, in de periode 1995-2015. Dit is de langste, consistent
gemeten, dataperiode. De rode punten zijn de jaarmedianen. De score 1 komt overeen
met de geschatte referentiewaarde.

0.4

©OSPAR Commission, 2017https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/ intermediate-

0.2

assessment-2017/biodiversity-status/habitats/condition-of-benthic-habitatdefining-communities/subtidal-habitats-southern-north-sea/

0.0
0

1

2

3

4

5

Fishing activity (subsurface sweep/year)
Figuur 3: Verband tussen visserijactiviteiten aan het bodemgesteente en de
gestandaardiseerde Margalef-diversiteitswaarde.

6

In de periode 1995-2015 worden in de NL_coastalzone en de NL_offshore (licht) dalende trends waargenomen, waarbij de trend in de
offshore zeer significant is. In de NL_Frysianfront, de NL_
Oysterbanks en NL_Doggersbank wordt een licht stijgende trend
waargenomen; waarbij de trend in de NL_Doggersbank significant is.
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 181

2010

2015

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

Conclusie

Kennishiaten

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

OSPAR

OSPAR

Bij deze beoordeling ligt de nadruk op de Toestand van gemeenschappen in benthische habitats: subtidale habitats in de Zuidelijke
Noordzee als onderdeel van een overkoepelende indicator voor
representatieve gemeenschappen in benthische habitats (Toestand
van Gemeenschappen in Benthische Habitats).

Er is een duidelijk verband gebleken tussen referentiewaarden voor
Margalefdiversiteit binnen onderzoeksgebieden en de belangrijke
omgevingsvariabele diepte, een voorname indicator voor een reeks
van habitatvariabelen waaronder sedimentsamenstelling.
Verbetering van het referentiewaardenmodel is wellicht nog
mogelijk door de expliciete toevoeging van sedimenttype aan het
model.
Er bestaat behoefte aan de ontwikkeling van een drempelwaarde
voor de indexscore van Margalefdiversiteit. Een specifieke streefwaarde per onderzoeksgebied is hierbij wellicht ook nuttig. De
bredere toepassing van de indicator in de toekomst vereist ook een
verdere evaluatie van de beschikbaarheid van gegevens over de
zeebodem binnen het OSPAR-zeegebied.

Overall Status D6

De beoordeling op basis van de gebruikte Margalef diversiteitsindex
voor de kwaliteitstoestand van benthische gemeenschappen geeft
blijkt van duidelijke verschillen tussen onderzoeksgebieden. Deels
als gevolg van relatief intensieve visserijactiviteiten was de benthische toestand in kustzones veelal slechter (afgenomen
Margalefdiversiteit in vergelijking met referentiewaarden).
Vergeleken met de referentiewaarden was deze Margalef diversiteitsscore relatief hoger tot hoog voor monsters uit offshoregebieden,
vooral als zij diepe wateren herbergen.
Deze diversiteitsindex lijkt het gevoeligst van alle benthische
indexen om de verschillende mate van invloed door visserijactiviteiten op de toestand van benthische gemeenschappen binnen
onderzoeksgebieden aan te tonen. Van alle benthische indexen is
deze index ook het gevoeligst voor het aantonen van antropogene
organische en/of nutriëntverrijking, bezinking en bedreiging door
zware metalen binnen onderzoeksgebieden.
Het toepassen van een internationale diversiteitsindex op een
dergelijke geografische schaal (verspreid over vier landen) was nog
niet eerder geprobeerd. De positieve bevindingen over de methodiek en de bijbehorende op maat gemaakte software maken een
toepassing mogelijk in andere OSPAR-subregio’s tijdens de
eerstvolgende beoordelingsronde.

Aanvullende Nederlandse duiding
Het wordt geadviseerd om de methodiek voor het stellen van de
GMT (drempelwaarde) voor de genormaliseerde Margalef index
score verder te gaan ontwikkelen in de OSPAR Benthic Habitats
Expert Group, eventueel aanvullend geadviseerd door de ICES
benthic Ecology Working Group. Het resulterende voorstel kan dan
in COBAM en BDC worden beoordeeld en indien geschikt bevonden
geaccepteerd.

Conclusie MS deel I 2018

Goede milieutoestand nog niet gehaald (deels ook onbekend).

GMT gehaald

Niet bekend

Beoordeelde periode

2010-2015

Gerelateerde drukfactoren

Physical disturbance to seabed (temporary or reversible)

Status Criterium D6C5
Criteria status

Niet bekend

Beschrijving criterium
status

In OSPAR verband zijn Margalef index score’s berekend voor diverse gebieden binnen de Zuidelijke Noordzee. Op basis
van deze score’s is een vergelijking tussen gebieden mogelijk, maar kunnen nog geen uitspraken worden gedaan over
de status van de betreffende gebieden en de Zuidelijke Noordzee als geheel. Hiervoor zijn drempelwaarden noodzakelijk die in OSPAR verband nog niet zijn ontwikkeld.

Gebruikte parameter

Margelef index (soortenrijkdom gecorrigeerd voor totale abundantie)

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Nog niet vastgesteld

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

Het is aan te bevelen om Margalef waarden in relatief onberoerde
Engelse gebieden in de Noordelijke Noordzee te berekenen, om het
referentie-waardenmodel uit te breiden voor grotere dieptes.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen

Methode
OSPAR
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/biodiversity-status/habitats/condition-of-benthic-habitat-definingcommunities/subtidal-habitats-southern-north-sea/, ‘Assessment Methods’.
Van Loon, W.M.G.M., Ecological Indicators (2017),
https://doi.org/10.1016/j.ecolind.2017.09.029

Aanvullende Nederlandse duiding
In aanvulling op de OSPAR methode zijn er verkennende trendanalyses uitgevoerd voor een aantal Nederlandse gebied-habitats.

182 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

B

• D6T1: 10-15%van het oppervlak van het Nederlandse deel van de
Noordzee wordt niet noemenswaardig beroerd door menselijke
activiteiten.
• D6T2: Verbetering kwaliteit van de beoordeelde gebieden en
habitats
• D6T4: Verder ontwikkelen en testen van regionale beoordelingsmethoden (OSPAR en ICES) die in de toekomst gebruikt kunnen
worden voor een beoordeling van benthische en pelagische
habitats.
• D6T5: terugkeer en herstel van biogene riffen, waaronder
platteoesterbanken.
• D1T3: realiseren instandhoudingsdoelstellingen voor habitattypen en soorten in de Natura 2000-gebieden op zee (VHR).

OBJECTID

HABITAT

Period Average Margalef normalized

BE_NorthSea

Coarse

0.46

BE_NorthSea

Sand

0.50

DE_BorkumReefGround

Sand

0.53

DE_Coastal

Sand

0.47

DE_Doggersbank

Sand

0.60

DE_ElbeUrstromValley

Mud

0.80

DE_ElbeUrstromValley

Sand

0.63

DE_SyltOuterReef

Coarse

0.67

DE_SyltOuterReef

sand

0.66

NL_CoastalZone

Sand

0.52

NL_DoggerBank

Sand

0.82

NL_FrysianFront

Sand

0.67

NL_Offshore

Sand

0.52

NL_OysterBanks

Mud

0.75

UK_FarnesEast

Mixed

0.84

UK_FarnesEast

Sand

0.85

UK_HoldernessOffshore

Mixed

0.78

UK_MarkhamsTriangle

Coarse

0.67

UK_NEFarnesDeep

Mixed

0.77

UK_NNorfolkSandbanks

Coarse

0.65

UK_NNorfolkSandbanks

Sand

0.42

UK_SwallowSand

Sand

0.90

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Het betreft een nieuwe indicator waardoor een vergelijking met de beoordeling in de vorige planperiode niet mogelijk
is.

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Niet bekend

Gerelateerde indicator

D6C3 en D6C1

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 183

<

>

Hydrografische eigenschappen (D7C1 en D7C2)
D7C1 en D7C2

GES Component/Criteria

Goede Milieutoestand (Art 9)

S

H1

H2

H3

H4

B

KRW verontreinigende stoffen in water (D8C1)
GES Component/Criteria

D8C1

Goede Milieutoestand (Art 9)

Nederlandse omschrijving van de GMT

Het mariene ecosysteem ondervindt geen negatieve effecten als gevolg van permante wijzigingen in
de hydrografische eigenschappen door menselijke activiteiten.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D7
Conclusie MS deel I 2018

Goede milieutoestand gehaald in 2012 en behouden.

GMT gehaald

GMT bereikt

Beschrijving

In de initiële beoordeling (2012) is aangegeven dat de teruggang van het bodemecosysteem en van diadrome
vissoorten in de kustzone voor een deel valt te verklaren door permanente hydrografische effecten van de Deltawerken
en van Maasvlakte 1 en 2. Deze werken zijn van nationaal belang en worden als onomkeerbaar beschouwd. In 2012 is
daarom geconcludeerd dat sprake is van een nieuwe referentie voor de goede milieutoestand. In de afgelopen periode
is deze goede milieutoestand behouden door bij de vergunningverlening eisen te stellen aan nieuwe activiteiten.

Assessment period

2012-2018

Gerelateerde drukfactoren

Wijzigingen van hydrologische omstandigheden

Gerelateerde doelen

D7T1: Alle ontwikkelingen moeten voldoen aan de eisen van het bestaande wettelijke regime (bijvoorbeeld de Wet
milieubeheer en de Wet natuurbescherming) en wettelijke beoordelingen moeten op zo’n wijze worden uitgevoerd dat
potentiele effecten van permanente wijzigingen in hydrografische eigenschappen, met inbegrip van cumulatieve
effecten, in de beschouwing worden betrokken op het meest geëigende ruimtelijke schaalniveau op grond van de
richtsnoeren die hiervoor ontwikkeld zijn. (EUNIS-niveau 3, referentiejaar 2012).

Nederlandse omschrijving van de GMT

D8C1 - Voor kustwateren (tot 12 zeemijl): de concentraties van voor het mariene milieu relevante
vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment (water, sediment of biota)
voldoen aan de Environmental Quality Standards die bij de KRW worden gebruikt in de 12-mijls zone
(voor prioritaire stoffen) respectievelijk in de 1-mijlszone (voor alle overige stoffen).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Status van de concentraties van de KRW prioritaire en specifieke verontreinigende stoffen in water

Reporting unit

Voor KRW specifieke verontreinigende stoffen tot 1 zeemijl
Voor KRW prioritaire stoffen tot 12 zeemijl

Bron

KRW factsheet

URL

KRW oordelen worden een keer per 6 jaar naar EU gestuurd (laatste keer in 2015)
http://cdr.eionet.europa.eu/nl/eu/wfd2016/districts/
De KRW oordelen worden jaarlijks beoordeeld en weergegeven in de KRW-sheets, zie de link: https://
www.waterkwaliteitsportaal.nl/Beheer/Data/Publiek?viewName=Factsheets&year=2016&month=December

Kernboodschap
Voor de KRW worden verontreinigende stoffen in water gemeten.
Volgens de prognoses worden de KRW-doelen voor deze stoffen op
tijd gerealiseerd.

Toelichting Indicator
Voor de KRW moet per waterlichaam de ecologische toestand en de
chemische toestand worden bepaald. Hiervoor moeten verontreinigende stoffen in oppervlaktewater worden gemonitord. Met deze
monitoringsdata worden toetsingen en beoordelingen uitgevoerd.
De beoordelingen van de KRW prioritaire stoffen worden gebruikt
voor de bepaling van de chemische toestand. De prioritaire stoffen
worden in de zone tot 12 zeemijl gemeten en worden getoetst aan
een EU-norm (Environmental Quality Standard, EQS). Enkele
prioritaire stoffen worden geschaard onder de noemer alomtegenwoordige PBT stoffen. Dit zijn stoffen, die nog tientallen jaren terug
te vinden zijn in het aquatische milieu in concentraties die een
significant risico vormen, zelfs als er reeds uitvoerige maatregelen
zijn getroffen om de emissies te beperken of te beëindigen. Door
het persistente karakter van deze stoffen blijven ze nog lang in het
milieu aanwezig.
De beoordelingen van de specifieke verontreinigende stoffen zijn
ondersteunend aan de integrale ecologische toestandsbeoordeling.
Specifieke verontreinigende stoffen worden in de zone tot 1 zeemijl
gemeten en worden getoetst aan een nationale norm .

184 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H5

Toestand van de KRW-waterlichamen wordt jaarlijks beoordeeld en
weergegeven in de KRW-sheets, zie de links hieronder naar de KRW
sheets en het protocol toetsen en beoordelen:
- https://www.waterkwaliteitsportaal.nl/Beheer/Data/Publiek?viewName=
Factsheets&year=2016&month=December
- https://www.helpdeskwater.nl/onderwerpen/monitoring/
toetsen-beoordelen/
De volgende KRW-waterlichamen overlappen met het KRM-gebied
en de beoordeling van deze KRW kustwaterwaterlichamen wordt
weergegeven in dit KRM factsheet:
• Zeeuwse kust
• Noordelijke Deltakust
• Hollandse kust
• Waddenkust
• Eems-Dollard
Voor alle KRW waterlichamen geldt het volgende:
Meer stoffen getoetst door verbeterde analysetechnieken.
De belangrijkste reden van wijziging in normoverschrijdende
stoffen is dat door ontwikkelingen in analysetechnieken en
normstelling meer stoffen getoetst kunnen worden dan in 2009. Er
heeft voor deze stoffen geen achteruitgang plaats gevonden.
Concentraties van alomtegenwoordige PBT stoffen dalen maar
langzaam.
PAK’s, TBT en Hg worden geschaard onder de noemer alomtegenwoordige PBT stoffen. Dit zijn stoffen, die nog tientallen jaren terug
te vinden zijn in het aquatische milieu in concentraties die een
significant risico vormen, zelfs als er reeds uitvoerige maatregelen
zijn getroffen om de emissies te beperken of te beëindigen. Door
het persistente karakter van deze stoffen blijven ze nog lang in het
milieu aanwezig.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 185

<

Resultaten
Zeeuwse kust (kustwater)
Ecologische toestand
Specifieke verontreinigende stoffen (normoverschrijding)
arseen, ethylazinfos, zilver
Motivering:
In tegenstelling tot 2009 voldoet het waterlichaam in 2015 nu niet
aan de eisen voor specifieke verontreinigende stoffen. Van de
getoetste stoffen voldoet echter 89% aan de norm.
Zilver overschrijdt de MAC-waarde in 2012; arseen in 2012 en 2014.
Voor de metalen Ag en As wordt in de komende planperiode in een
landelijke actie nagegaan of de normoverschrijding veroorzaakt
wordt door emissies of door natuurlijke oorzaak.
Ethylazinfos is in het waterlichaam Zeeuwse kust éénmalig in 2013
in verhoogde concentratie gemeten. Mogelijk is dit geen structurele
emissie en berust deze meting op een artefact.
Chemische toestand
Alomtegenwoordige PBT stoffen (normoverschrijding)
benzo(ghi)peryleen, tributyltin (kation)
Niet-alomtegenwoordige PBT stoffen: Geen normoverschrijding
Motivering chemische toestand:
Evenals in 2009 voldoet het waterlichaam nog niet aan de Goede
Chemische Toestand (GCT). In totaal voldoet 95% van de prioritaire
stoffen wel aan de norm. Van de niet-alomtegenwoordige PBT
stoffen prioritaire stoffen voldoet 100% van de stoffen aan de norm.
Sinds het van kracht worden van het verbod op het gebruik van TBT
op schepen in 2003, laten trendmetingen in zwevend stof en
sediment een sterke afname zien.
In het territoriaal gedeelte van de Zeeuwse kust is de chemische
kwaliteit vergelijkbaar met het kustgedeelte. TBT voldoet hier echter
wel aan de norm.
Noordelijke Deltakust (kustwater)
Ecologische toestand
Specifieke verontreinigende stoffen (normoverschrijding)
zilver
Motivering:
In tegenstelling tot 2009 voldoet het waterlichaam in 2015 nu niet
aan de eisen voor specifieke verontreinigende
stoffen. Van de getoetste stoffen voldoet echter 98% aan de norm.
Zilver overschrijdt de MAC-waarde in 2012. Voor het metaal Ag wordt
in de komende planperiode in een landelijke actie nagegaan of de
normoverschrijding veroorzaakt wordt door emissies of door
natuurlijke oorzaak.

186 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

>

Chemische toestand
Alomtegenwoordige PBT stoffen stoffen (normoverschrijding)
benzo(ghi)peryleen, tributyltin (kation)
Niet-alomtegenwoordige PBT stoffen stoffen: Geen normoverschrijding
Motivering chemische toestand:
Evenals in 2009 voldoet het waterlichaam nog niet aan de Goede
Chemische Toestand (GCT). In totaal voldoet 95% van de prioritaire
stoffen wel aan de norm. Van de niet-alomtegenwoordige PBT
stoffen prioritaire stoffen voldoet 100% van de stoffen aan de norm.
Sinds het van kracht worden van het verbod op het gebruik van TBT
op schepen in 2003, laten trendmetingen in zwevend stof en
sediment een sterke afname zien.
In het territoriaal deel van de Noordelijke Deltakust is de chemische
kwaliteit vergelijkbaar met het kustgedeelte. TBT voldoet hier echter
wel aan de norm.
Hollandse kust (kustwater)
Ecologische toestand
Specifieke verontreinigende stoffen (normoverschrijding)
zilver
Motivering:
In tegenstelling tot 2009 voldoet het waterlichaam in 2015 nu niet
aan de eisen voor specifiek verontreinigende stoffen. Van de
getoetste stoffen voldoet echter 96% aan de norm. Zilver overschrijdt de MAC-waarde in 2012 en 2014. Voor het metaal Ag wordt
in de komende planperiode in een landelijke actie nagegaan of de
normoverschrijding veroorzaakt wordt door emissies of door
natuurlijke oorzaak.
Chemische toestand
Alomtegenwoordige PBT stoffen stoffen (normoverschrijding)
benzo(ghi)peryleen, tributyltin (kation)
Niet-alomtegenwoordige PBT stoffen stoffen: Geen normoverschrijding
Motivering chemische toestand:
Evenals in 2009 voldoet het waterlichaam nog niet aan de Goede
Chemische Toestand (GCT). In totaal voldoet 95% van de prioritaire
stoffen wel aan de norm. Van de niet-alomtegenwoordige PBT
stoffen prioritaire stoffen voldoet 100% van de stoffen aan de norm.
Sinds het van kracht worden van het verbod op het gebruik van TBT
op schepen in 2003, laten trendmetingen in zwevend stof en
sediment een sterke afname zien.
In het territoriale deel van de Hollandse kust is de chemische
kwaliteit vergelijkbaar
Waddenkust (kustwater)
Ecologische toestand
Specifieke verontreinigende stoffen (normoverschrijding)
zilver

S

H1

H2

H3

H4

Motivering:
In tegenstelling tot 2009 voldoet het waterlichaam in 2015 nu niet
aan de eisen voor specifieke verontreinigende stoffen. Van de
getoetste stoffen voldoet echter 96% aan de norm.
Zilver overschrijdt de MAC-waarde in 2012. Voor het metaal Ag wordt
in de komende planperiode in een landelijke actie nagegaan of de
normoverschrijding veroorzaakt wordt door emissies of door
natuurlijke oorzaak.
Chemische toestand
Alomtegenwoordige PBT stoffen stoffen (normoverschrijding)
benzo(ghi)peryleen
Niet-alomtegenwoordige PBT stoffen stoffen: Geen normoverschrijding
Motivering chemische toestand:
Evenals in 2009 voldoet het waterlichaam nog niet aan de Goede
Chemische Toestand (GCT). In totaal voldoet 97% van de prioritaire
stoffen wel aan de norm. Van de niet-alomtegenwoordige PBT
stoffen prioritaire stoffen voldoet 100% van de stoffen aan de norm.
In het territoriale deel van de Waddenkust is de chemische kwaliteit
vergelijkbaar met het kustgedeelte. Er is éénmalig een MAC
overschrijding van DEHP waargenomen. Mogelijk is dit geen
structurele emissie en berust deze meting op een artefact.
Eems-Dollard (kustwater)
Ecologische toestand
Specifieke verontreinigende stoffen (normoverschrijding)
arseen, zilver
Motivering:
In tegenstelling tot 2009 voldoet het waterlichaam in 2015 nu niet
aan de eisen voor specifiek verontreinigende
stoffen. Van de getoetste stoffen voldoet echter 93% aan de norm.
Zilver overschrijdt de MAC-waarde in 2012; arseen overschrijdt
jaarlijks de MAC-waarde. Voor de metalen Ag en As wordt in de
komende planperiode in een landelijke actie nagegaan of de
normoverschrijding veroorzaakt wordt door emissies of door
natuurlijke oorzaak.
Chemische toestand
Alomtegenwoordige PBT stoffen stoffen (normoverschrijding)
benzo(ghi)peryleen, kwik
Niet-alomtegenwoordige PBT stoffen stoffen: Geen normoverschrijding
Motivering chemische toestand:
Evenals in 2009 voldoet het waterlichaam nog niet aan de Goede
Chemische Toestand (GCT). In totaal voldoet 95% van de prioritaire
stoffen wel aan de norm. Van de niet-alomtegenwoordige PBT
stoffen prioritaire stoffen voldoet 100% van de stoffen aan
de norm.

H5

B

Conclusie
Volgens de KRW-beoordeling overschrijdt kwik de EU-norm in water
in het KRW-waterlichaam Eems-Dollard kustwater.
Tributyltin overschrijdt de KRW EU-norm in water in de KRW
waterlichamen Hollandse kust, Noordelijke Deltakust en Zeeuwse
kust.
Benzo[g,h,i]peryleen overschrijdt de KRW EU-norm in water in de .
KRW waterlichamen Hollandse kust, Noordelijke Deltakust,
Zeeuwse kust, Waddenkust en Eems-Dollard kustwater.

Methode
De toetsing en beoordeling vindt standaard plaats door gebruik te
maken van het meerjaarsgemiddelde gebaseerd op 3 meest recente
jaargemiddelden.
Methode voor de KRW beoordeling is beschreven in het document
Richtlijn KRW Monitoring Oppervlaktewater en Protocol Toetsen &
Beoordelen, zie de link:
https://www.helpdeskwater.nl/algemene-onderdelen/structuur-pagina’/
zoeken-site/?zoeken_term=protocol+toetsen+en+beoordelen

Kennishiaten
Analyse van kwik op normniveau is nog niet mogelijk (de rapportagegrens van kwik ligt boven de norm in water), daarom kan nog niet
bepaald worden of alle wateren aan norm voldoen.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D8T1 (kustwateren): het verlagen van de toevoer van vervuilende
stoffen die nog niet aan de KRW-normen voldoen, conform het
tijdpad van de stroomgebiedbeheerplannen. Concentraties van
vervuilende stoffen die al voldoen aan de KRW-normen niet laten
toenemen.
D8T4: Verlagen van de toevoer van zware metalen in het mariene
milieu
D8T3: Het op regionaal niveau volgen van koperconcentraties, nu
dit zware metaal wordt ingezet als vervanger voor TBT (OSPAR).
D8T6: Verminderen van gebruik lood, onder andere in de sportvisserij (KRW)

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 187

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Status en trends in de concentraties van metalen in vissen en schaal- en schelpdieren (D8C1)

Overall Status D8

GES Component/Criteria

D8C1

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

Goede Milieutoestand (Art 9)

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Nederlandse omschrijving van de GMT

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

D8C1 - Voor offshore wateren (vanaf 1 resp. 12 zeemijl): De concentraties van voor het mariene
milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment (water,
sediment of biota) laten een dalende trend zien (conform OSPAR).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Beoordeelde periode

2012-2014

Gerelateerde drukfactoren

Belastingen en effecten van menselijke activiteiten zijn beschreven in de KRW-factsheet, zie de link hieronder.
https://www.waterkwaliteitsportaal.nl/Beheer/Data/Publiek?viewName=Factsheets&year=2016&month=December

Indicatoren (Art 8)
Titel

Metalen in biota (OSPAR-beoordeling)

Reporting unit

OSPAR Zuidelijke Noordzee

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/metals-fish-shellfish/

Status afzonderlijke elementen van de KRW prioritaire en specifiek verontreinigende stoffen in water

Kernboodschap

Voor de KRW oordelen en de KRW gegevens zie de links:
http://cdr.eionet.europa.eu/nl/eu/wfd2016/districts/
http://cdr.eionet.europa.eu/nl/eea/wise_soe/

OSPAR

met opzet in het mariene milieu, doordat ze in scheepsrompen of
installaties op zee worden toegepast. Als gevolg hiervan ontstaan in
en rond havens hotspots van metaalconcentraties.

Sinds 2009 overschrijden de concentraties van kwik, cadmium en
lood in vis en mosselen in de meeste onderzoeksgebieden de
achtergrondwaarden. De concentraties voldoen wel aan de
grenswaarden voor voedingsmiddelen van de Europese Commissie.
In alle onderzoeksgebieden verminderen of stabiliseren de
concentraties; met uitzondering van cadmium in enkele delen van
de Noordzee en de Ierse Zee.

Kwik is uitermate giftig en hoopt zich net als cadmium op in de
voedselketen. Lood hoopt zich niet via de voedselketen op.
Zware metalen verdwijnen niet in de loop der tijd, maar kunnen
zich in diepere sedimentlagen vastzetten. Daaruit kunnen ze
vrijkomen bij mijnbouwactiviteiten of door geologische of
biologische processen. Dan kunnen ze biota aantasten.

Status Criterium D8C1 Concentraties van stoffen
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

Aanvullende Nederlandse duiding
De concentraties van cadmium en koper in biota in nemen in
verschillende gebieden toe. De concentraties van kwik, lood en
zink stijgen in enkele gebieden of vertonen geen significante
veranderingen.

Toelichting Indicator

Water, sediment, vis en mosselen bevatten natuurlijke concentraties
van zware metalen, de zogeheten achtergrondconcentraties. Voor
de maximale concentratie van zware metalen in vissen en mosselen
hanteert OSPAR de grenswaarden voor voedingsmiddelen die de
Europese Commissie heeft vastgesteld. OSPAR gebruikt deze
waarden als voorlopige waarden voor milieu-evaluatiecriteria
(Environmental Assessment Criteria, EAC) omdat het afleiden van
eigen assessment criteria tot op heden niet mogelijk was.

OSPAR
Een van de doelstellingen van OSPAR is het voorkomen van
vervuiling in het OSPAR-zeegebied door lozingen, uitstoot en
vrijkomen van gevaarlijke stoffen onverminderd terug te dringen. In
het milieu zijn metalen alomtegenwoordige gevaarlijke stoffen, die
in alle OSPAR-gebieden worden aangetroffen in vis en mosselen.
Voor mens en dier zijn zware metalen zoals kwik, cadmium en lood
de giftigste stoffen; deze komen allemaal voor in de natuur.
Kwik, cadmium en lood belanden in het mariene milieu door zowel
natuurlijke processen als door landbouw- en industriële activiteiten
(indicatorbeoordeling voor toevoer van zware metalen). Eraan
vooraf gaat transport over lange afstanden: door de lucht, via de
afvoer van rivieren of afvloeiing van het land. Sommige metalen,
zoals aangroei werende chemicaliën (voornamelijk koper) en
anodes om corrosie tegen te gaan (vooral zink), belanden eigenlijk

Dumping van loodzuuraccu’s in een haven, net onder de hoogwaterlijn, zorgt voor een
toevoer van lood in het mariene milieu (Martin M. Larsen)
Foto: ©OSPAR Commission/courtesy Martin M. Larsen, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/

188 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

metals-fish-shellfish/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 189

<

Resultaten
OSPAR
Monitoring van metaalconcentraties in het OSPAR-zeegebied omvat
verschillende soorten vissen, schaal- en schelpdieren. De gewone
mossel krijgt de meeste aandacht in kustgebieden, terwijl in de Golf
van Biskaje en langs de Ierse Kust oesters worden gemonitord. Op
de overige meetlocaties, vooral in open water, wordt platvis
gemonitord (Figuur 1).
22 meetlocaties in de Noordelijke IJszee zijn niet in de beoordeling
opgenomen, omdat ze geografisch niet representatief zijn voor het
gebied als geheel. Hiertoe horen zes tot acht tijdelijke meetlocaties
in de Barentszzee waar van verschillende zware metalen trends zijn
onderzocht. Daarbij zijn geen stijgende trends in de concentraties
van zware metalen waargenomen.

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

Aanvullende Nederlandse duiding

EC-maximumwaarden voor concentraties zware metalen in vissen
en schaal- en schelpdieren bedragen vijf of meer keer de achtergrondconcentraties. In alle OSPAR-onderzoeksgebieden die sinds
2009 worden beoordeeld, blijven de gemiddelde concentraties
zware metalen onder de EC-maximumwaarden voor vissen en
schaal- en schelpdieren.

60000

Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van lood,
cadmium en kwik per OSPAR-subregio is weergegeven in de Figuur
3. In de subregio Zuidelijke Noordzee daalt de concentratie van
lood, concentratie van kwik vertoont geen statistisch significante
verandering en de concentratie van cadmium stijgt.

Loodconcentraties in biota overschrijden ook de achtergrondwaarden, behalve langs de Ierse en Schotse Westkust (Figuur 2). In de
Barentszzee, het Skagerrak en Kattegat en de Noordelijke Golf van
Biskaje liggen de gemiddelde concentraties weliswaar onder het
achtergrondniveau, maar ligt de bovengrens van het betrouwbaarheidsinterval daarboven. Vergeleken met de achtergrondwaarden
zijn de loodconcentraties in de Noordelijke Noordzee, de Ierse Zee
en de Golf van Cádiz twee tot vijf keer zo hoog.
Mercury

Cadmium

Channel

Southern North Sea Skagerrak and Kattegat Northern North Sea

Norwegian Trench

PB

1. Barents Sea

20000

40000

15000

4. Skagerrak and Kattegat
5. Southern North Sea

BAC

25

CD

60

Iberian Sea

Northern Bay of Biscay

Celtic Sea

Irish Sea Irish and Scottish West Coast

PB

300

8. Irish Sea
9. Celtic Sea
10. Northern Bay of Biscay
11. Iberian Sea
12. Gulf of Cadiz

1

2

BAC

CD
Media: Biota (Flounder liver
(CD, CU, PB, ZN): muscle (HG))
Station: PAAPGTGRDPT

100

CD

30

BAC

HG
-10 -5

0

5 -10 -5

0

5 -10 -5
0
5 -10 -5
% yearly change in concentration

0

5 -10 -5

0

Figuur 3: Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van de individuele
PCB’s per OSPAR-subregio.

Units: µg kg-1 wet weight
Data extraction: 17 November 2016

2000 2005 2010 2015

5

Figuur 4: Concentraties van metalen in vis (bot, Platichthys flesus) in het
Eems-Dollardgebied;
afkortingen: Zn (Zink), Pb (Lood), Cu (Koper), Cd (Cadmium), Hg (Kwik)

Een cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie. Een omgekeerde driehoek:
significante afname van de gemiddelde concentratie. Een driehoek:
significante toename van de gemiddelde concentratie. De lijn stelt
het 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

De concentraties van metalen zijn tussen 1995 en 2015 gemeten op
twee meetlocaties in de schelpdieren en op drie meetlocaties in de
vis (bot, Platichthys Flesus). De frequentie van schelpdier- en
vismonitoring is jaarlijks.

7. Irish and Scottish West Coast

5

EC

2000 2005 2010 2015

60000

ZN

25000

50000

CU

20000

40000
15000

40

PB

200

30
BAC

2

HG

100

HG

6. English Channel

5

1

2

20

Figuur 2: Gemiddelde concentratie zware metalen in vissen en schaal- en schelpdieren
per OSPAR-subregio ten opzichte van de achtergrondconcentraties (BAC) (met als
bovengrens het 95%-betrouwbaarheidsinterval)
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

Vanaf 2014 worden metalen jaarlijks in vis (schol, Pleuronectes
platessa L. ) op drie meetlocaties buiten 12-zeemijlzone gemeten.
In de figuren 4 - 6 zijn ter illustratie de concentraties in biota in het
Westelijke Scheldegebied en in het Eems-Dollardgebied
weergegeven.

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/metals-fish-shellfish/

Bij een waarde van 1 is de gemiddelde concentratie gelijk aan de
BAC. Blauw betekent dat een gemiddelde concentratie zich
statistisch significant (p<0,05) onder het BAC-niveau en de
EC-maximumwaarden voor voedsel bevindt. Oranje betekent een
gemiddelde concentratie gelijk aan de BAC (indien de grenzen van
het betrouwbaarheidsinterval aan weerszijden van 1 liggen) of
hoger, maar significant lager dan de EC-maximumwaarden voor
voedsel. Aangezien dit EC-maximumniveau veelal vijf of meer keer
de BAC bedraagt, is deze waarde niet weergegeven.

De concentraties van cadmium en koper in biota in nemen in
verschillende gebiedenl toe. Concentraties van kwik, lood en zink
stijgen in enkele gebied of vertonen geen significante
veranderingen.

HG

EC

100
50

BAC
2000 2005 2010 2015

500

CD

EC
Media: Biota (Flounder liver
(CD, CU, PB, ZN): muscle (HG))
Station: MIDDGBWPMLPT

5

Mean concentration relative to Background Assessment Concentration (BAC)

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

140

PB

20

Naast bovengenoemde OSPAR beoordeling is hieronder de
specifieke situatie in het Nederlandse deel van de Noordzee
weergegeven.

3. Northern North Sea

1

CU

Lead

2. Norwegian Trenche

Figuur 1: Meetlocaties voor het bepalen van de concentraties zware metalen in vissen
en schaal- en schelpdieren in de verschillende OSPAR-beoordelingsgebieden voor
verontreinigende stoffen (witte lijnen). Deze zijn vastgesteld op basis van hydrogeografische principes en specialistische kennis en niet op basis van interne
OSPAR-grenzen.

30000
25000

ZN

50000

30

In alle subregio’s bevinden kwikconcentraties in biota zich op of
boven het achtergrondniveau (Figuur 2). In de Noorse Trog, de
Noordelijke en Zuidelijke Noordzee en de Ierse Zee zijn de concentraties het hoogst met tweemaal de achtergrondconcentratie.
In negen van de twaalf OSPAR-subregio’s overschrijdt de concentratie cadmium de achtergrondwaarden, uitgezonderd Het Kanaal, de
Noordelijke Golf van Biskaje en de Iberische Zee. In de Barentszee
en de Zuidelijke Noordzee zijn de concentraties in biota twee tot vijf
keer zo hoog als het achtergrondniveau (Figuur 2).

B

200
100
2000 2005 2010 2015

BAC

Units: µg kg-1 wet weight
Data extraction: 17 November 2016

Figuur 5: Concentraties van metalen in vis (bot, Platichthys flesus) in het Westelijke
Scheldegebied;
afkortingen: Zn (Zink), Pb (Lood), Cu (Koper), Cd (Cadmium), Hg (Kwik)

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/metals-fish-shellfish/

De betrouwbaarheid van zowel de beoordelings- en bemonsteringsmethode als de gebruikte gegevens is hoog.
190 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 191

<

50000

ZN

1600

CU

1400

20000
BAC

10000

1200
BAC

700

EC

PB

40

HG

S

H1

20
500

BAC

BAC
2010

2012

2014

CD

1200
1000

EC

Media: Biota (Blue mussel soft body)
Station: KNUITHK
Units: µg kg-1 wet weight
Data extraction: 17 November 2016

800
2010

2012

H2

H3

H4

H5

Kennishiaten

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

OSPAR

Overall Status D8

Niet de grenzen die het milieu stelt vormen de basis voor de
beoordelingscriteria, maar de achtergrondconcentraties en de
maximumwaarden voor voedingsmiddelen van de Europese
Commissie.

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

Beoordeelde periode

1995-2015

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, puntbronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

Alleen voor kwik heeft de Europese Commissie de viskwaliteit
verbonden aan milieucriteria. Die zijn aan herziening toe, gelet op
het feit dat zij lager zijn dan de achtergrondconcentraties. Er
moeten milieu-beoordelingscriteria komen voor alle zware metalen
in vis en mosselen.
Ook moet worden onderzocht wat de bronnen zijn van de stijgende
concentraties cadmium in de Zuidelijke Noordzee.

B

Conclusie MS deel I 2018

30

600

1400

>

2014

Aanvullende Nederlandse duiding
Figuur 6: Concentraties van metalen in de gewone mossel (Mytilus edulis) in het
Westelijke Scheldegebied;
afkortingen: Zn (Zink), Pb (Lood), Cu (Koper), Cd (Cadmium), Hg (Kwik)

Conclusie

Metalen in vis buiten de 12-zeemijlzone worden pas vanaf 2014
gemeten, er zijn onvoldoende gegevens om trends te laten zien.
Monitoring over langere termijn zal tot beter inzicht leiden.

Status afzonderlijke elementen
Gebruikte parameter

Concentratie in biota
Metaal

Zuidelijke
Noordzee
(gewenste
trend)

Zuidelijke
Noordzee
(bereikte
trend)

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald
dient te
worden

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald is

Trend
vergeleken
met vorige
beoordeling

Status (goed/
niet goed)

Milieudoelen (Art 10)

Cadmium

dalend

stijgend

100%

onbekend

nvt

onbekend

Koper

nvt

nvt

Nvt

nvt

nvt

nvt

Gerelateerde doelen

Kwik

dalend

stabiel

100%

onbekend

nvt

onbekend

D8T2 (offshore): Waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.

Lood

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

Zink

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

Geadviseerd wordt om de ontwikkeling van de concentraties op de
lange termijn te volgen en zo nodig inzicht verwerven in oorzaken
achter de stijging (wellicht effect van baggerwerkzaamheden).

OSPAR
Het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke
stoffen is de concentratie van zware metalen in biota terug te
dringen tot de natuurlijke achtergrondwaarden. In de meeste
onderzoeksgebieden overschrijden de concentraties van zware
metalen in biota echter dit natuurlijke achtergrondniveau.
In vissen en schaal- en schelpdieren liggen de gemiddelde concentraties van zware metalen in alle OSPAR-gebieden wel onder de
maximumwaarden voor voedingsmiddelen van de Europese
Commissie. In de meeste subregio’s is een stabiele of significant
neerwaartse trend waarneembaar in kwikconcentraties. De
Zuidelijke Noordzee is de enige subregio met een opwaartse trend
voor metaalconcentraties in biota, te weten voor cadmium.
De concentraties van kwik, cadmium en lood in vissen en schaal- en
schelpdieren voldoen in alle onderzoeksgebieden aan de
EC-maximumwaarden voor voedingsmiddelen, maar de waarden
van zware metalen in biota kunnen niettemin nog verder naar
beneden om het natuurlijke achtergrondniveau te behalen.

D8T4: Verlagen van de toevoer van zware metalen in het mariene
milieu

Unit

µg/kg natgewicht

Integratieregel

Geen

D8T3: Het op regionaal niveau volgen van koperconcentraties, nu
dit zware metaal wordt ingezet als vervanger voor TBT (OSPAR).

Status afzonderlijke elementen
Criteria status

Onbekend

D8T5: Het zo snel mogelijk opruimen van acute ernstige verontreinigingen, waar nodig in samenwerking binnen de Bonn Agreement

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

D8T6: Verminderen van gebruik lood, onder andere in de sportvisserij (KRW)

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

Methode
OSPAR
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/metals-fish-shellfish/
‘Assessment Method’.

192 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 193

<

>

Status en trends in de concentratie van metalen in sediment (D8C1)
GES Component/Criteria

D8C1

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Geüpdate sinds de vorige MS

D8C1 - Voor offshore wateren (vanaf 1 resp. 12 zeemijl): De concentraties van voor het mariene
milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment (water,
sediment of biota) laten een dalende trend zien (conform OSPAR).
Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Metalen in sediment (OSPAR-beoordeling)

Reporting unit

OSPAR Zuidelijke Noordzee

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/metals-sediment/

Kernboodschap

S

H1

H2

H3

H4

gemonitord. Voor de beoordeling worden meetlocaties gebruikt
waar ten minste sinds 2009, en soms zelfs sinds 1989, wordt
gemonitord. De tien jaar tussen 2005 en 2015 staan model voor de
beoordeling van periodieke trends in de meetgegevens, terwijl de
gegevens van de laatste vijf jaar dienen voor de huidige trend.
De concentraties kwik, cadmium en lood zijn vergeleken met de
Effects Range-Low (ERL-waarden) en Background Assessment
Concentrations (BAC-waarden). In alle subregio’s overschrijden de
kwik- en loodconcentraties in sediment de BAC. In drie van de zes
beoordeelde subregio’s blijven de gemiddelde concentraties
cadmium onder de BAC (Figuur 2), en wel in de Noordelijke
Noordzee, de westkust van Ierland en Schotland, en de Ierse Zee.
Volgens Figuur 3 liggen in drie van de zes beoordeelde subregio’s de
concentraties kwik in sediment op of boven de ERL. In alle
OSPAR-subregio’s voldoen de concentraties cadmium in sediment
aan de ERL. In vijf van de zes subregio’s evenaart of overschrijdt de
loodconcentratie de ERL, met uitzondering van de Ierse en Schotse
Westkust.

Kwik is uitermate giftig en hoopt zich net als cadmium in de
voedselketen op. Lood hoopt zich daar niet in op.

Aanvullende Nederlandse duiding
De concentraties van kwik, lood, cadmium en koper in sediment in
de KRM-gebieden zijn dalend of stabiel.

Cadmium

Lead

3. English Channel
4. Irish and Scottish West Coast
5. Irish Sea
6. Gulf of Cadiz

0.5

1

2

5

0.5

1

2

5

0.5

1

2

5

Mean concentration relative to Background Assessment Concentration (BAC)

Figuur 2: Gemiddelde concentratie van drie zware metalen in sediment per
OSPAR-subregio ten opzichte van de Background Assessment Concentration (BAC)
(met als bovengrens het 95%-betrouwbaarheidsinterval)

Bij een waarde van 1 is de gemiddelde concentratie gelijk aan de
BAC. Blauw betekent dat de gemiddelde concentratie statistisch
significant (p<0.05) lager is dan de BAC en de ERL. Oranje betekent
dat de gemiddelde concentratie gelijk is aan of hoger is dan de BAC,
maar statistisch significant lager dan de ERL. Rood betekent dat de
gemiddelde concentratie hoger is dan de BAC en gelijk aan of hoger
dan de ERL.

Mercury

Cadmium

Lead

1. Northern North Sea
3. English Channel

Zware metalen verdwijnen niet in de loop der tijd, maar kunnen in
diepere sedimentlagen opgeslagen blijven. Bij mijnbouwactiviteiten of door geologische of biologische processen kunnen ze
vrijkomen en dan kunnen ze biota aantasten.

4. Irish and Scottish West Coast
5. Irish Sea
6. Gulf of Cadiz

0.1

Water, sediment en mariene biota bevatten natuurlijke concentraties van zware metalen, de zogeheten achtergrondconcentraties.
Voor de beoordeling van de ecologische betekenis van concentraties
verontreinigende stoffen in sediment (Effects Range-Low, ERL)
gebruikt OSPAR de richtlijnen van de United States National Oceanic
and Atmospheric Administration in plaats van milieu-beoordelingscriteria (Environmental Assessment Criteria, EAC).

Figuur 1 toont de 65 tot 125 meetlocaties waar in het kader van het
Coordinated Environmental Monitoring Programme (CEMP) van
OSPAR regelmatig één of meer zware metalen in sediment worden

3 0.1

0.3

1

3 0.1

0.3

1

3

Bij een waarde van 1 is de gemiddelde concentratie gelijk aan de
ERL. Blauw betekent dat de gemiddelde concentratie statistisch
significant (p<0.05) lager is dan de Background Assessment
Concentration (BAC) en de ERL. Oranje betekent dat de gemiddelde
concentratie gelijk is aan of hoger is dan de BAC, maar statistisch
significant lager dan de ERL. Rood betekent dat de gemiddelde
concentratie hoger is dan de BAC en gelijk aan of hoger dan de ERL.

Kolencentrale in Schotland, een voorbeeld van een mogelijke bron van zware metalen

OSPAR

1

concentratie op basis van de Effects Range-Low (ERL) (met als bovengrens het
95%-betrouwbaarheidsinterval)

Een van de doelstellingen van OSPAR is het voorkomen van
vervuiling in het OSPAR-zeegebied door lozingen, uitstoot en
vrijkomen van gevaarlijke stoffen onverminderd terug te dringen.
Metalen zijn gevaarlijke stoffen die binnen alle OSPAR-gebieden
alom in mariene sedimenten voorkomen. Voor mens en dier zijn
zware metalen zoals kwik, cadmium en lood de giftigste stoffen;
deze komen allemaal voor in de natuur.

Resultaten

0.3

Mean concentration relative to Effects Range Low (ERL)

OSPAR

194 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Mercury
1. Northern North Sea
2. Southern North Sea

2. Southern North Sea

Toelichting Indicator

Kwik, cadmium en lood belanden in het mariene milieu door zowel
natuurlijke processen als door landbouw- en industriële activiteiten
(zoals uitstoot van kolencentrales). Eraan vooraf gaat transport over
lange afstanden: door de lucht, via afvoer van rivieren of afvloeiing
van het land. Sommige metalen, zoals aangroei werende chemicaliën (vooral koper) en anodes om corrosie tegen te gaan (vooral
zink), belanden eigenlijk met opzet in het mariene milieu, doordat
ze in scheepsrompen of installaties op zee worden toegepast. Als
gevolg hiervan ontstaan in en rond havens hotspots van
metaalconcentraties.

B

Figuur 3: Gemiddelde concentratie van zware metalen in sediment ten opzichte van de

OSPAR
In de meeste onderzoeksgebieden nemen de gemiddelde concentraties kwik, cadmium en lood in mariene sedimenten af of
vertonen ze geen stabiele significante veranderingen. De natuurlijke
achtergrondconcentraties worden niettemin in alle gebieden
overschreden. En in vier van de zes onderzoeksgebieden overschrijden ze het niveau waarop nadelige milieugevolgen niet uitgesloten
zijn.

H5

Figuur 1: Meetlocaties voor het bepalen van de concentratie zware metalen in
sediment in de verschillende OSPAR-beoordelingsgebieden voor verontreinigende
stoffen (witte lijnen). Deze zijn vastgesteld op basis van hydrogeografische principes
en specialistische kennis en niet op basis van interne OSPAR-grenzen.

Figuur 4 toont door middel van de periodieke trends in de (gemiddelde) concentraties van zware metalen in sediment dat de
kwikconcentraties afnemen in vijf van de zes subregio’s en niet
statistisch significant veranderen in Het Kanaal. Wat betreft
cadmiumconcentraties is er, afgezien van een neerwaartse trend in
de Zuidelijke Noordzee, geen statistisch significante verandering in
de vijf overige subregio’s. De loodconcentraties zijn in vier
subregio’s niet onderhevig aan statistisch significante verandering,
terwijl de Zuidelijke Noordzee een neerwaartse trend kent. Maar in
de Golf van Cádiz laten loodconcentraties een opwaartse trend zien.
Zware metalen in biota vertonen een afwijkend patroon. De meeste
kwikconcentraties laten geen statistisch significante verandering
zien, terwijl de loodconcentraties op de meeste meetlocaties een
afname laten zien (gemeenschappelijke indicatorbeoordeling voor
zware metalen in vissen en schaal- en schelpdieren).

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/metals-sediment/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 195

<

Het effect van maatregelen ter beperking van zware metalen is naar
verwachting bij sediment later merkbaar dan bij biota. Immers, de
toplaag van het sediment (enkele centimeters) waarvan monsters
worden genomen, is ontstaan door afzettingen over een langere
periode, met de daarbij behorende toevoer van zware metalen in
die jaren.
De betrouwbaarheid van zowel de beoordelings- en bemonsteringsmethode als de gebruikte gegevens is hoog.
Mercury

Cadmium

Lead

1. Northern North Sea
2. Southern North Sea
3. English Channel
4. Irish and Scottish West Coast
5. Irish Sea
6. Gulf of Cadiz

-5

0

5

-5

0

5

-5

0

5

% yearly change in concentration

Figuur 4: Procentuele jaarlijkse verandering in concentraties van zware metalen in
sediment binnen zes OSPAR-subregio’s

Een cirkel betekent geen statistisch significant verschil in gemiddelde concentratie, een driehoek een significante toename en een
omgekeerde driehoek een significante afname, terwijl de lijnen de
grenzen aangeven van het 95%-betrouwbaarheidsinterval.

Naast bovengenoemde OSPAR beoordeling is hieronder de
specifieke situatie in het Nederlandse deel van de Noordzee
weergegeven.
De concentraties van metalen zijn gemeten in sedimentmonsters
die tussen 1995 en 2015 zijn genomen op meer dan 90 meetlocaties
in het Nederlandse deel van de Noordzee. De frequentie van
sedimentmonitoring is eenmaal per drie jaar.
Voor de OSPAR beoordeling zijn de meetlocaties in het Nederlandse
deel van de Noordzee verdeeld in 19 gebieden: Voor de KRM
beoordeling zijn de zeegebieden gebruikt die buiten het
Kaderrichtlijn (KRW) gebied van 12 zeemijl liggen. Het gaat om de
volgende vier gebieden:
• Gebied ten westen van Walcheren
• Gebied ten westen van Noordwijk
• Gebied ten noordwesten van Texel
• Gebied ten noordkust van de Waddenzee

50

Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van kwik,
lood en cadmium per OSPAR-subregio is weergegeven in de Figuur
5. De concentraties van alle drie metalen in de subregio Zuidelijke
Noordzee vertonen een statistisch significante dalende trend.

40

45

200

NI

Media: Sediment (< 03 micron fraction)
Station: West of Noordwijk

ZN
ERL

150
BAC

35

Units: µg kg-1 dry weight normalised
to 5% aluminium
Data extraction: 17 November 2016

BAC
100

40
35

110

AS

30

CR

100

30

CU
BAC

25

90
BAC

25

Southern North Sea

ERL

80

20

Northern North Sea

PB

0.6
0.5

CD

0.3

CD

90

HG

0.2

0.4

PB

70
ERL

BAC

0.3

HG

50

ERL

0.1

Gulf of Cadiz

Irish Sea

Irish and Scottish West Coast

PB

2000 2005 2010 2015

2000 2005 2010 2015

HG
-5

0

5

-5
0
5
% yearly change in concentration

-5

0

5

Figuur 5: Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van lood, cadmium en
kwik per OSPAR-subregio

Ni (nikkel), Zn (zink), As (arseen), Cr (chroom), Cu (koper), Cd (cadmium), Hg (kwik),
Pb (lood)

Conclusie
OSPAR

Een cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie. Een omgekeerde driehoek:
significante afname van de gemiddelde concentratie. De lijn stelt
het 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

196 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H1

H2

H3

H4

H5

B

cadmium bevinden de hoogste concentraties in sediment zich in
Het Kanaal, terwijl in de Golf van Cádiz de loodconcentraties in
sediment het hoogst zijn. De Ierse en Schotse Westkust kennen de
laagste concentraties van alle zware metalen.
In de helft van de subregio’s liggen de kwikconcentraties boven de
ERL. En op vijf van de zes meetlocaties zijn de loodconcentraties
gelijk aan of hoger dan de ERL. In deze subregio’s is het op basis van
de concentraties zware metalen dan ook niet ondenkbaar dat er
nadelige milieugevolgen optreden. Daarentegen blijven in alle zes
subregio’s de cadmiumconcentraties binnen de ERL.
De kwikconcentraties in sediment mogen over het algemeen
afnemen, dat gaat niet op voor de concentraties van cadmium en
lood. De concentraties daarvan vertonen geen statistisch significante veranderingen.

Methode
Zie http://dome.ices.dk/osparmime2015/main.html en https://oap.ospar.org/
en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/metals-sediment/, ‘Assessment Method’.

Kennishiaten
OSPAR
Er zijn onvoldoende ecotoxicologische gegevens beschikbaar om de
huidige criteria van de Effects Range-Low (ERL) te vervangen en
nieuwe beoordelingscriteria te ontwikkelen die passen in de
EU-Kaderrichtlijn water of die voldoen aan de principes van de
milieu-beoordelingscriteria (Environmental Assessment Criteria,
EAC) van OSPAR. Daarnaast is het niet mogelijk een subregionale
beoordeling van de Noordelijke IJszee te verrichten. Daarvoor
ontbreekt het aan voldoende meetlocaties.

2000 2005 2010 2015

Figuur 6: Concentraties van metalen in sediment in het gebied ten westen van
Noordwijk

CD

S

OSPAR
Figuur 6 toont ter illustratie de concentraties van metalen in het
gebied ten westen van Noordwijk. Naast kwik, lood en cadmium
zijn ook andere metalen, zoals koper weergegeven.
De concentraties van de metalen in het Nederlands KRM-gebied in
sediment zijn dalend of stabiel.

Aanvullende Nederlandse duiding

Channel

>

Het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke
stoffen is de concentratie van zware metalen in sediment terug te
dringen tot de natuurlijke achtergrondwaarden. In de meeste
subregio’s overschrijden de concentraties van zware metalen in
sediment dit natuurlijke achtergrondniveau. Wat betreft kwik en

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D8T2 (offshore): Waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.
D8T4: Verlagen van de toevoer van zware metalen in het mariene
milieu
D8T3: Het op regionaal niveau volgen van koperconcentraties, nu
dit zware metaal wordt ingezet als vervanger voor TBT (OSPAR).
D8T5: Het zo snel mogelijk opruimen van acute ernstige verontreinigingen, waar nodig in samenwerking binnen de Bonn Agreement
D8T6: Verminderen van gebruik lood, onder andere in de sportvisserij (KRW)

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 197

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Status en trends in de concentratie van organotin in sediment (D8C1)

Overall Status D8

GES Component/Criteria

D8C1

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

Goede Milieutoestand (Art 9)

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Nederlandse omschrijving van de GMT

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

D8C1 - Voor offshore wateren (vanaf 1 resp. 12 zeemijl): De concentraties van voor het mariene
milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment (water,
sediment of biota) laten een dalende trend zien (conform OSPAR).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Beoordeelde periode

1995-2015

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, puntbronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

Status afzonderlijke elementen
Gebruikte parameter

Concentratie in sediment
Metaal

Zuidelijke
Noordzee
(gewenste
trend)

Zuidelijke
Noordzee
(bereikte
trend)

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald
dient te
worden

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald is

Trend
vergeleken
met vorige
beoordeling

Status (goed/
niet goed)

Cadmium

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

Koper

nvt

nvt

Nvt

nvt

nvt

nvt

Kwik

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

Lood

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

Zink

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

nvt

Unit

µg/kg

Integratieregel

Geen

Indicatoren (Art 8)
Titel

Organotin in sediment (OSPAR-beoordeling)

Reporting unit

OSPAR Zuidelijke Noordzee

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/organotin-sediment/

Kernboodschap

Toelichting Indicator

OSPAR

OSPAR

Dankzij het verbod op tributyltin is de gemiddelde concentratie in
sediment in de Zuidelijke Noordzee meetbaar afgenomen en blijft
de concentratie elders beperkt tot een zeer laag of niet waarneembaar niveau.

Organotinverbindingen, zoals tributyltin (TBT), zijn verontreinigende stoffen die wereldwijd in het mariene milieu te vinden zijn.
Er bestaan diverse toepassingen voor organotin, waaronder
deklagen, geur- of schimmelbestrijdende toevoegingen, pesticiden,
biociden in aangroei werende verf voor op zee, katalysatoren,
houtverduurzamings- en conserveringsmiddelen. De wijde
verspreiding van TBT in water, sediment en biota is een gevolg van
frequent gebruik in aangroei werende verf op schepen (Figuur 1).

Aanvullende Nederlandse duiding
De concentraties van alle organotins in sediment zijn dalend in alle
KRM-gebieden.

Status Criterium D8C1 Concentraties van stoffen
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

Figuur 1: Gebruik van TBT in aangroei werende verf op scheepsrompen © Amerikaanse
marine

Figuur 2:: Hoge concentraties TBT in sediment worden doorgaans in verband gebracht
met zeehavens voor de beroeps- en recreatievaart, scheepswerven, zeewegen en
©OSPAR Commission/courtesy of US Navy, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/ jachthavens

198 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

organotin-sediment/

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/organotin-sediment/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 199

<

>

S

Hoge concentraties TBT in sediment worden in verband gebracht
met zeehavens voor de beroeps- en recreatievaart, scheepswerven,
zeewegen en jachthavens (Figuur 2).

(Indicatorbeoordeling voor imposex). Blijkbaar heeft het verbod op
het gebruik van tributyltin al een gunstige uitwerking op het
mariene milieu.

Organotin is zelfs in zeer lage concentraties giftig voor veel mariene
organismen. Hoge concentraties kunnen bij oesters leiden tot
vervormde schelpen en verminderde voortplanting. Zo veroorzaakt
TBT bij sommige vrouwelijke zeeslakken een verstoorde hormoonbalans en de ontwikkeling van mannelijke geslachtskenmerken. Als
gevolg hiervan nemen sommige slakkenpopulaties op grote schaal
af (Indicatorbeoordeling voor imposex). Sinds de invoering van een
wettelijk verbod op het gebruik van TBT in aangroei werende verf
treedt enige verbetering op.

De betrouwbaarheid van zowel de beoordelings- en bemonsteringsmethode als de gebruikte gegevens is hoog.

Resultaten

Tributyltin concentration

30

Organotin

H5

B

Omdat er echter geen achtergrondconcentraties of beoordelingscriteria bestaan voor organotinverbindingen in sediment, zijn de
ecologische gevolgen hiervan niet vastgesteld. In plaats van
tributyltin zelf te meten, monitoren de meeste landen inmiddels de
biologische gevolgen van vervuiling door organotin
(Indicatorbeoordeling voor imposex).

10

DBTIN

Media: Sediment (<63 micron fraction)
Station: West of Noordwijk
Units: µg kg-1 dry weight normalised to 2.5% organic carbon
Data extraction: 17 november 2016

<

1
-15

-10

-5

% yearly change in concentration

2000

0

Figuur 3: procentuele jaarlijkse verandering in organotinconcentraties in sediment per
verbinding (met het 95%-betrouwbaarheidsinterval als grens) binnen de Zuidelijke
Noordzee

2005

2010

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/organotin-sediment/

Een statistisch significante afname (p<0,05) in de gemiddelde
concentratie is weergegeven als een omgekeerde driehoek; MBTIN
verwijst naar monobutyltin, DBTIN naar dibutyltin en TBTIN naar
tributyltin.

Figuur 4: Concentraties van tributyltin in sediment in het gebied ten westen van
Noordwijk

Voor de OSPAR beoordeling zijn de meetlocaties in het Nederlandse
deel van de Noordzee verdeeld in 19 gebieden: Voor de KRM
beoordeling zijn de zeegebieden gebruikt die buiten het
Kaderrichtlijn (KRW) gebied van 12 zeemijl liggen. Het gaat om de
volgende vier gebieden:
• Gebied ten westen van Walcheren
• Gebied ten westen van Noordwijk
• Gebied ten noordwesten van Texel
• Gebied noordkust van de Waddenzee
In de figuren 4 en 5 zijn ter illustratie de concentraties van
individuele organotin in twee KRM - gebieden weergegeven. De
concentraties van de alle organotins in het Nederlands KRM-gebied
in sediment zijn dalend.

Kennishiaten
Ondanks het verbod op de directe toevoer van TBT naar het mariene
milieu gebruiken sommige landen TBT nog wel in andere toepassingen dan pesticiden; dit maakt het noodzakelijk om TBTconcentraties in het mariene milieu te blijven monitoren.

30

Deskundigen bij OSPAR zouden moeten overwegen om achtergrondconcentraties of beoordelingscriteria voor organotinverbindingen in sediment vast te stellen.

10

Aanvullende Nederlandse duiding

De concentraties van organotins zijn gemeten in sedimentmonsters
die tussen 2000 en 2015 zijn genomen op meer dan 90 meetlocaties
in het Nederlandse deel van de Noordzee. De frequentie van
sedimentmonitoring is eenmaal per drie jaar.

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/organotin-sediment/,
‘Assessment Method’

OSPAR

Tributyltin concentration

Milieudoelen (Art 10)

<

3

OSPAR

2015

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

Nu de concentraties organotin in sediment tegenwoordig vaak laag
of zelfs niet meer meetbaar zijn, zijn de meeste landen gestopt met
monitoring, vooral in offshore gebieden. Dit betekent dat alleen in
de Zuidelijke Noordzee een betrouwbare beoordeling van organotin
in sediment kon plaatsvinden.

200 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H4

Methode

OSPAR

De Zuidelijke Noordzee is de enige OSPAR-subregio waarover
trendinformatie beschikbaar is voor drie organotinverbindingen:
monobutyltin, dibutyltin en tributyltin (Figuur 3). Voor deze drie
verbindingen vertoont de gemiddelde sedimentconcentratie in de
Zuidelijke Noordzee een neerwaartse trend, met een gemiddelde
jaarlijkse afname van 3,1 tot 13,6 procent. In het gehele onderzoeksgebied is tevens een gerelateerde neerwaartse trend waargenomen
in de biologische gevolgen van blootstelling aan TBT

H3

3

Naast bovengenoemde OSPAR beoordeling is hieronder de
specifieke situatie in het Nederlandse deel van de Noordzee
weergegeven.

Voor de aanwezigheid van organotin in sediment zijn geen
milieu-evaluatiecriteria vastgesteld. Hierdoor kunnen de milieugevolgen van de waargenomen concentraties niet worden beoordeeld.
Gegevens over de Keltische Zee blijven beperkt tot één meetlocatie
in de OSPAR-subregio van de Ierse Zee en een andere langs de Ierse
en Schotse Westkust. Bij beide meetlocaties is de TBT-concentratie
zeer laag.

H2

MBTIN

TBTIN

Het doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke stoffen is de
concentratie van door mensen gemaakte synthetische stoffen terug
te dringen tot nagenoeg nul. Een verbod op het gebruik van TBT
geldt sinds de jaren tachtig voor schepen van minder dan 25 meter
en sinds 2008 voor alle schepen en offshore-installaties. Toch komt
er waarschijnlijk nog steeds TBT in het aquatisch milieu terecht,
doordat er landen zijn die dit verbod negeren en door in onbruik
geraakte schepen en installaties. Ook de verplaatsing van verontreinigde sedimenten kan de toevoer van TBT in stand houden.
Aangezien sommige consumentenproducten organotinverbindingen bevatten, kunnen ook afvalwaterzuiveringsinstallaties en
vuilstortplaatsen eraan bijdragen dat TBT in het mariene milieu
terechtkomt.

H1

Media: Sediment (<63 micron fraction)
Station: North Coast WaddenSea
Units: µg kg-1 dry weight normalised to 2.5% organic carbon
Data extraction: 17 november 2016

2000

2005

2010

Gerelateerde doelen
2015

Figuur 5: Concentraties van tributyltin in sediment in noordkust van de Waddenzee

D8T2 (offshore): Waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.
D8T3: Het op regionaal niveau volgen van koperconcentraties, nu
dit zware metaal wordt ingezet als vervanger voor TBT (OSPAR).

Conclusie
OSPAR
Concentraties organotinverbindingen in mariene sedimenten zijn
tegenwoordig sterk verminderd of zelfs niet meer waar te nemen als
gevolg van het verbod, bijna tien jaar geleden, op hun gebruik in
aangroei werende verf op schepen. Bijna alle landen hebben
daarom hun monitoring van organotin in sediment stopgezet.
Het enige onderzoeksgebied met voldoende meetgegevens voor een
beoordeling is het Nederlandse deel van de Zuidelijke Noordzee. Uit
deze gegevens blijkt dat in het gebied organotinconcentraties in
sediment een neerwaartse trend vertonen.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 201

<

>

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Status en trends in de concentraties van polycyclische aromatische koolwaterstoffen
(PAK’s) in schaal- en schelpdieren (D8C1)

Overall Status D8
Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GES Component/Criteria

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Goede Milieutoestand (Art 9)

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

Nederlandse omschrijving van de GMT

D8C1 - Voor offshore wateren (vanaf 1 resp. 12 zeemijl): De concentraties van voor het mariene
milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment (water,
sediment of biota) laten een dalende trend zien (conform OSPAR).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Beoordeelde periode
Gerelateerde drukfactoren

D8C1

Indicatoren (Art 8)
Titel

PAKs in biota (OSPAR-beoordeling)

Reporting unit

OSPAR subregio Zuidelijke Noordzee

2000-2015

Bron

OSPAR

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, puntbronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/status-and-trends-concentrations-polycyclic-aromatic-hydrocarbon/,

Status afzonderlijke elementen
Gebruikte parameter

Concentratie in sediment
Organotin

Zuidelijke
Noordzee
(gewenste
trend)

Kernboodschap
Zuidelijke
Noordzee
(bereikte
trend)

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald
dient te
worden

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald is

Trend
vergeleken
met vorige
beoordeling

Status (goed/
niet goed)

monobutyltin en

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

dibutyltin

dalend

dalend

100$

100%

nvt

onbekend

tributyltin

dalend

dalend

100$

100%

nvt

onbekend

OSPAR
Hoewel de gemiddelde concentraties van polycyclische aromatische
koolwaterstoffen (PAK’s) in schaal- en schelpdieren in alle tien
beoordeelde gebieden hoger liggen dan de natuurlijke achtergrondconcentraties, zijn ze lager dan de voor mariene soorten schadelijk
geachte niveaus. In de gebieden die in de periode 1995-2015 zijn
beoordeeld, neemt de gemiddelde concentratie af of vertoont geen
statistisch significante verandering.

Unit

µg/kg

Aanvullende Nederlandse duiding

Trend

Dalend

Integratieregel

Geen

De concentraties van de meeste PAKs in schelpdieren zijn stabiel of
dalen in de beoordeelde gebieden.

Status Criterium D8C1 Concentraties van stoffen
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

Het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke
stoffen is de concentratie van stoffen die ook in de natuur voorkomen tot dicht bij de achtergrondwaarden terug te brengen, en de
concentraties van door mensen gemaakte synthetische stoffen tot
dicht bij nul. Gezien hun persistentie in het mariene milieu, hun
neiging zich in het milieu op te hopen en hun toxiciteit, wordt de
concentratie van PAK’s in sediment en schaal- en schelpdieren
bijgehouden via het Coordinated Environment Monitoring
Programme (CEMP) van OSPAR. De monitoring van PAK’s in biota in
het door OSPAR bestreken zeegebied begon tussen 1995 en 1999.

Toelichting Indicator
OSPAR
Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) zijn natuurlijke
bestanddelen van steenkool en olie. Ze ontstaan ook bij de
verbranding van fossiele brandstoffen en organische materialen,
bijvoorbeeld tijdens processen in een olieraffinaderij, en bij
natuurlijke processen, zoals bosbranden.
PAK’s komen langs verschillende kanalen in het mariene milieu
terecht: door atmosferische depositie, afspoeling van wegen,
lozingen door de industrie en olielozingen (zie thematische
beoordeling van lozingen door de olie- en gasindustrie). PAK’s in
het mariene milieu komen uiteindelijk vaak terecht in mariene
sedimenten, waar ze in lagen onder de oppervlakte ingesloten
kunnen raken, tenzij het sediment wordt verstoord. PAK’s kunnen
zich ook ophopen in schaal- en schelpdieren. Ze krijgen deze PAK’s
rechtstreeks uit de mariene omgeving binnen, of indirect via hun
voedsel. Vissen verwerken PAK’s via hun stofwisseling, waardoor de

202 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

concentratie PAK’s in vissen laag is. PAK’s veroorzaken een scala van
problemen in het mariene milieu, van verandering in de smaak van
vis en schaal- en schelpdieren tot potentieel kankerverwekkende
effecten op mensen en dieren.

Schaal- en schelpdieren - Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) kunnen
zich ophopen in schaal- en schelpdieren, hetzij door rechtstreekse opname uit de
mariene omgeving, hetzij indirect via het voedsel. ©Jennifer McNew
©OSPAR Commission/courtesy Jennifer McNew, 2017 https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/status-and-trends-concentrations-polycyclic-aromatic-hydrocarbon/
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 203

<

>

S

Resultaten
De concentraties PAK’s zijn gemeten in schelp- en schaaldiermonsters die tussen 1995 en 2015 zijn genomen op 188 meetlocaties in
een groot deel van de internationale Noordzee, de Keltische Zee, en
de Golf van Biskaje en de Iberische Kust (Figuur 1). De frequentie
liep uiteen van eenmaal per jaar tot eenmaal per drie jaar.

H3

H4

H5

2. Skagerrak and Kattegat
3. Southern North Sea
4. English Channel

5. Irish and Scottish West Coast
6. Irish Sea

7. Northern Bay of Biscay
9. Iberian Sea

In iedere subregio werd de gemiddelde concentratie PAK’s in
schaal- en schelpdieren vergeleken met de EAC’s. De concentraties
PAK’s lagen in alle tien OSPAR-regio’s onder de EAC’s, maar boven de
BAC (Figuur 2). Aangezien de concentraties PAK’s in schaal- en
schelpdieren onder de EAC lagen, mag worden aangenomen dat zij
geen nadelige effecten sorteren.

-8

-6
-4
-2
0
% Yearly change in concentration

2

Figuur 3: Procentuele jaarlijkse verandering in de concentratie PAK’s in schaal- en
schelpdieren per OSPAR-subregio

Figuur 1: Meetlocaties voor het bepalen van de concentratie PAK’s in schaal- en
schelpdieren in de verschillende onderzoeksgebieden (witte lijnen). Deze zijn
vastgesteld op basis van hydrogeografische principes en specialistische kennis en niet
op basis van de interne OSPAR-grenzen.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/
status-and-trends-concentrations-polycyclic-aromatic-hydrocarbon/

PAK

Afkorting

Fenantreen

PA

Anthraceen

ANT

Fluorantheen

FLU

Pyreen

PYR

Benzo[a]anthraceen

BAA

Chryseen

CHR

Benzo[a]pyreen

BAP

Benzo[g,h,i]peryleen

BGHIP

Indeno[123-c,d]pyreen

ICDP

Naast bovengenoemde OSPAR beoordeling is hieronder de
specifieke situatie in het Nederlandse deel van de Noordzee
weergegeven.
De concentraties van PAKs zijn gemeten in schelpdiermonsters die
tussen 1995 en 2015 zijn genomen op twee meetlocaties in het
Nederlandse deel van de Noordzee. De frequentie van schelpdiermonitoring is jaarlijks.

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/
status-and-trends-concentrations-polycyclic-aromatic-hydrocarbon/

Een cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie. Een omgekeerde driehoek:
significante afname van de gemiddelde concentratie. De lijn stelt de
95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

Aanvullende Nederlandse duiding

1. Northern North Sea

B

Een cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie. Een omgekeerde driehoek:
significante afname van de gemiddelde concentratie. De lijn stelt
het 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

1. Northern North Sea

De concentratie PAK’s werd afgezet tegen twee beoordelingscriteria:
de OSPAR Background Assessment Concentrations (BAC’s) en de
milieu- beoordelingscriteria (EAC’s). Als de concentratie lager is dan
de EAC worden nadelige effecten zelden waargenomen. Aan de
hand van de BAC’s wordt bepaald of de concentraties van natuurlijke
stoffen, zoals PAK’s, de achtergrondwaarden benaderen; dat is
immers het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor
gevaarlijke stoffen.

De betrouwbaarheid van zowel de beoordelings- en bemonsteringsmethode als de gebruikte gegevens is hoog.

H2

Bij een waarde van 1 is de gemiddelde concentratie gelijk aan de
EAC. Groen betekent dat de gemiddelde concentratie statisch
significant (p <0.05) lager is dan de EAC, maar niet statistisch
significant lager dan de Background Assessment Concentration
(BAC).

OSPAR

Langjarige trends in de concentraties PAK’s in schaal- en schelpdieren zijn beoordeeld in OSPAR-subregio’s waarover gegevens over
een periode van ten minste vijf jaar beschikbaar waren. (Figuur 3).
In vier van die subregio’s (Noordelijke Noordzee, Skagerrak en
Kattegat, Ierse Zee en Noordelijke Golf van Biskaje) werd geen
statistisch significante verandering in de concentratie PAK’s
gevonden. In vier subregio’s (Zuidelijke Noordzee, Het Kanaal, de
westkust van Ierland en Schotland en de Iberische Zee) bleek de
gemiddelde concentratie PAK’s zelfs met 3,2 tot 6,5 procent per jaar
af te nemen.

H1

Voor de OSPAR beoordeling zijn de meetlocaties in het Westelijke
Scheldegebied en in het Eems-Dollardgebied gebruikt. Deze
gebieden zijn ook representatief voor de KRM beoordeling. Het gaat
om de volgende twee gebieden:
• Het Westelijke Scheldegebied
• Het Eems-Dollardgebied

Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van de
individuele PAK’s per OSPAR-subregio is weergegeven in de Figuur 4.
In de subregio Zuidelijke Noordzee is de gemiddelde concentratie
van enkele individuele PAK’s zelfs met meer dan 5 procent per jaar
afgenomen.

2. Skagerrak and Kattegat
3. Southern North Sea
4. English Channel

5. Irish and Scottish West Coast

Channel

Southern North Sea

Skagerrak and Kattegat

Northern North Sea

Iberian Sea

Northern Bay of Biscay

Irish Sea

Irish and Scottish West Coast

6. Irish Sea

ICDP
BGHP
BAP
CHR
BAA
PYR
FLU
ANT
PA

7. Celtic Sea

8. Northern Bay of Biscay
9. Iberian Sea
10. Gulf of Cadiz

0,03

0,1

0,3

1

Mean concentration relative to Environmental Assessment Criteria (EAC)

Figuur 2: Gemiddelde concentratie PAK’s in schaal- en schelpdieren per OSPARsubregio ten opzichte van de milieu-evaluatiecriteria (EAC’s) (met als bovengrens het
95%-betrouwbaarheidsinterval)
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/
status-and-trends-concentrations-polycyclic-aromatic-hydrocarbon/
204 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

ICDP
BGHP
BAP
CHR
BAA
PYR
FLU
ANT
PA

Figuur 4: Procentuele jaarlijkse
verandering in de concentraties
van de individuele PAK’s per
OSPAR-subregio
-10

-5

0

5

-10

-5

0
5
-10
-5
% yearly change in concentration

0

5

-10

-5

0

5

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 205

<

In de figuren 5 en 6 zijn ter illustratie de concentraties PAK’s in het
Westelijke Scheldegebied en in het Eems-Dollardgebied
weergegeven.
De concentraties van PAKs in schelpdieren zijn stabiel of dalen in de
meeste van de beoordeelde KRM-gebieden.

Conclusie

>

S

H1

De gemiddelde concentratie PAK’s in schaal- en schelpdieren ligt in
alle beoordeelde OSPAR-subregio’s boven de achtergrondwaarden.
De concentratie in schaal- en schelpdieren ligt in alle subregio’s ook
onder de milieu-evaluatiecriteria beoordelingscriteria (EAC).
Daarom mag worden aangenomen dat zij geen nadelige effecten
veroorzaken. Over meerdere jaren gemeten nemen de concentraties
PAK’s in schaal- en schelpdieren in alle subregio’s af of ondergaan
geen statistisch significante verandering. Nergens is een opwaartse
trend waargenomen.
PAK’s zijn afkomstig uit natuurlijke bronnen en zullen in het
mariene milieu altijd aanwezig zijn. Dit neemt niet weg dat de
situatie verder kan verbeteren en dat concentraties kunnen worden
teruggebracht tot het natuurlijke achtergrondniveau door een
effectievere inzet van technologie om emissies bij verbrandingsprocessen te reduceren.

3
2
1

12

PYR

5
4

BGHIP

EAC

3

3

2

2

BAC

BAC

EAC

EAC

8

5
4

Overall Status D8

Zie http://dome.ices.dk/osparmime2015/main.html /,
en https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/
status-and-trends-concentrations-polycyclic-aromatic-hydrocarbon/,
‘Assessment Method’.

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

Beoordeelde periode

2000-2015

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, puntbronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

OSPAR
Ondanks het verbod op de directe toevoer van TBT naar het mariene
milieu gebruiken sommige landen TBT nog wel in andere toepassingen dan pesticiden; dit maakt het noodzakelijk om TBTconcentraties in het mariene milieu te blijven monitoren.
Deskundigen bij OSPAR zouden moeten overwegen om achtergrondconcentraties of beoordelingscriteria voor organotinverbindingen in sediment vast te stellen.

Status afzonderlijke elementen
Gebruikte parameter
Element

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D8T2 (offshore): Waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.

4
3

BAA

5
4

BAC
4
3

2

2

1

1

EAC

BAP

CHR

6

2

3
BAC
EAC

PYR

5

EAC

BAA

1.0

PA

ANT

EAC

12

FLU

EAC

8

4
2

BAC

0.3

3.0

2000 2005 2010 2015

EAC

PA

2000 2005 2010 2015

ANT

BAC
2010

2012

2014

Zuidelijke
Noordzee
(gewenste
trend)

Zuidelijke
Noordzee
(bereikte
trend)

Proportion
TV

Proportion
TV achieved

Trend
vergeleken
met vorige
beoordeling

Status (good/
not good)

Naphthalene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Phenanthrene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Anthracene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Fluoranthene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Pyrene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Benz[a]anthracene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Chrysene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Indeno[123cd]pyrene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Benzo[a]pyrene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Benzo[ghi]perylene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Unit

µg/kg natgewicht

Trend

Dalend

Integratieregel

Geen

20

FLU

BAC

Criteria status

Onbekend

EAC

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

10

0.5

BAC
2000 2005 2010 2015

EAC

1.0

4

4

2.0

PAK

Status Criterium D8C1 Concentraties van stoffen

BAC

6

0.1

CHR

2.5

8

8

4.0

Concentratie in biota

3.5

3
BAC

BAC

BAC

12

4
BAC

ICDP

4

4

BAC

6

4

3

16

6
5

EAC

BGHIP

B

Conclusie MS deel I 2018

Figuur 6: De concentraties van de individuele PAK’s in de gewone mossel (Mytilus
edulis) in het Westelijke Scheldegebied.

ICDP

H5

OSPAR

Figuur 5: De concentraties van de individuele PAK’s in de gewone mossel (Mytilus
edulis) in het Eems-Dollardgebied.
EAC

H4

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

D8T3: Het op regionaal niveau volgen van koperconcentraties, nu
dit zware metaal wordt ingezet als vervanger voor TBT (OSPAR).

BAP

H3

Methode

Kennishiaten

OSPAR

H2

5
<

0.2
2010

2012

2
2014

2010

<
2012

BAC
2014

Media: Biota (Blue mussel soft body)
Station: BOCHTVWTM
Units: µg kg-1 wet weight
Data extraction: 17 November 2016

206 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 207

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Status van en trends in de concentratie van polycyclische aromatische koolwaterstoffen
(PAK’s) in sediment (D8C1)
GES Component/Criteria

D8C1

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

D8C1 - Voor offshore wateren (vanaf 1 resp. 12 zeemijl): De concentraties van voor het mariene
milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment (water,
sediment of biota) laten een dalende trend zien (conform OSPAR).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

PAKs in sediment (OSPAR-beoordeling)

Reporting unit

OSPAR subregio Zuidelijke Noordzee

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/pah-sediment/

Kernboodschap
OSPAR
De gemiddelde concentraties van polycyclische aromatische
koolwaterstoffen (PAK’s) in sediment liggen in alle beoordeelde
gebieden onder de waarden die waarschijnlijk schadelijk zijn voor
mariene soorten, maar liggen in vier van de zes beoordeelde
gebieden wel boven de natuurlijke achtergrondwaarden. De
gemiddelde concentraties vertonen in vier gebieden geen statistisch
significante verandering, en laten in twee gebieden een afname
zien.

Het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke
stoffen is het terugbrengen van de concentratie van natuurlijke
stoffen tot dicht bij de natuurlijke achtergrondwaarden, en de
concentratie van door mensen gemaakte synthetische stoffen tot
nul. Gezien hun persistentie in het mariene milieu, hun neiging
zich in het milieu op te hopen en hun toxiciteit wordt de concentratie van PAK’s in sediment en schaal- en schelpdieren bijgehouden
via het Coordinated Environment Monitoring Programme (CEMP)
van OSPAR. De monitoring van PAK’s in sediment in het door OSPAR
bestreken zeegebied begon tussen 1995 en 1999.

Sedimenthapper – Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) kunnen zich
ophopen in mariene sedimenten. © Marine Scotland Science
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/

Resultaten
OSPAR

Aanvullende Nederlandse duiding

De concentraties PAK’s zijn gemeten in sedimentmonsters die
tussen 1995 en 2015 zijn genomen op meetlocaties in een groot deel
van de internationale Noordzee, de Keltische Zee, en de Golf van
Biskaje en de Iberische Kust (Figuur 1). De frequentie varieerde van
eenmaal per jaar tot eenmaal per vijf jaar.
Het aantal meetlocaties verschilde nogal per OSPAR-regio en
subregio. De meest bevonden zich in de internationale Noordzee. In
de subregionale beoordeling van actuele status en periodieke trends
zijn uitsluitend OSPAR-subregio’s met ten minste drie meetlocaties
en een redelijke geografische spreiding opgenomen.

De concentraties van de meeste PAKs in het Nederlands KRM-gebied
in sediment zijn stabiel of dalend.

Toelichting Indicator
OSPAR
Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) zijn natuurlijke
bestanddelen van steenkool en olie. Ze ontstaan ook bij de
verbranding van fossiele brandstoffen en organische materialen en
bij natuurlijke processen, zoals bosbranden. PAK’s komen langs
verschillende kanalen in het mariene milieu terecht: via atmosferische depositie, afvoer van wegen, lozingen door de industrie en
olielozingen (Gemeenschappelijke indicator olielozingen). PAK’s in
het mariene milieu komen uiteindelijk vaak terecht in mariene
sedimenten, waar ze in lagen onder de oppervlakte ingesloten
raken, tenzij het sediment wordt verstoord. Er zijn verbanden
aangetoond tussen het voorkomen van bepaalde ziekten in
platvissen en de concentraties PAK’s in het sediment waarboven zij
leven en eten.

208 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Figuur 1: Meetlocaties voor het bepalen van de concentratie PAK’s in sediment in de
verschillende onderzoeksgebieden (witte lijnen). Deze zijn vastgesteld op basis van
hydrogeografische principes en specialistische kennis en niet op basis van de interne
OSPAR-grenzen.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/
1. Northern North Sea
2. Southern North Sea
3. English Channel

4. Irish and Scottish West Coast
5. Irish Sea

6. Gulf of Cadiz

Olieplatform – Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s) kunnen door
industriële lozingen en olielozingen in het mariene milieu terechtkomen.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/

5
1
2
0.5
Mean concentration relative to background Assessment Concentration (BAC)

Figuur 2: Gemiddelde concentratie PAK’s in sediment per OSPAR-subregio ten
opzichte van de Effects Range-Low (ERL) (met als bovengrens het
95%-betrouwbaarheidsinterval)
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 209

<

Bij een waarde van 1 is de gemiddelde concentratie gelijk aan de
ERL. Blauw betekent dat de gemiddelde concentratie statistisch
significant (p <0.05) lager is dan de Background Assessment
Concentration (BAC) en de ERL. Groen betekent dat de gemiddelde
concentratie statisch significant lager is dan de ERL, maar niet
statistisch significant lager dan de BAC.

Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van de
individuele PAK’s per OSPAR-subregio is weergegeven in de Figuur 4.
De concentraties van de individuele PAK’s in de subregio Zuidelijke
Noordzee zijn stabiel en vertonen geen statistisch significante
trend.

1. Northern North Sea
2. Southern North Sea

Polychlorinated Biphenyls (PCB)

3. English Channel

5. Irish Sea

6. Gulf of Cadiz

-5
0
% yearly change in concentration

Southern North Sea

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/

De omgekeerde driehoek betekent: statistisch significante (p <0.05)
neerwaartse periodieke trends. De cirkel betekent: geen statistisch
significante (p <0.05) verandering. De lijn stelt de 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

Northern North Sea

ICDP
BGHP
EAP
CHR
EAA
PYR
FLU
ANT
PA
-5
Irish Sea

0

5

Irish and Scottish West Coast

ICDP
BGHP
EAP
CHR
EAA
PYR
FLU
ANT
PA
-5

0

De gemiddelde concentraties PAK’s in sediment liggen in alle
OSPAR-subregio’s significant lager dan de ERL (Figuur 2).
Ongewenste biologische effecten in mariene soorten zijn dan ook
onwaarschijnlijk. De concentraties zijn het laagst in de Golf van
Cádiz en in sedimenten voor de westkust van Ierland en Schotland.
Ze komen daar overeen met de achtergrondwaarden (ofwel, ze zijn
statistisch significant lager dan de BAC). In de andere vier subregio’s
zijn de gemiddelde concentraties lager dan de ERL, maar niet
statistisch significant lager dan de BAC.
Periodieke trends in de concentraties PAK’s in sediment zijn onder
de loep genomen vanaf de vroegste meetdatum (tussen 1995 en
1999) tot 2015. PAK’s in sediment zijn beoordeeld in zes OSPARsubregio’s waarvoor ten minste gegevens over een periode van vijf
jaar beschikbaar waren (Figuur 3). De concentraties PAK’s nemen af
in de Golf van Cádiz en Het Kanaal; in de vier andere beoordeelde
subregio’s vertonen ze geen statistisch significante trend.
De betrouwbaarheid van zowel de beoordelings- en bemonsteringsmethode als de gebruikte gegevens is hoog.
210 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H2

H3

H4

Voor de OSPAR beoordeling zijn de meetlocaties in het Nederlandse
deel van de Noordzee verdeeld in 19 gebieden: Voor de KRM
beoordeling zijn de zeegebieden gebruikt die buiten het
Kaderrichtlijn (KRW) gebied van 12 zeemijl liggen. Het gaat om de
volgende vier gebieden:
Gebied ten westen van Walcheren
Gebied ten westen van Noordwijk
Gebied ten noordwesten van Texel
Gebied noordkust van de Waddenzee

BAC

BAC

BGHIP

BAC

ICDP

20

30

40

16

25

30

12

20

20

130

ERL

BAP

PYR

20

BAA

25
BAC

15

30
BAC
20

40

PA

BAC

160

5
% yearly change in concentration

Figuur 4: Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van de individuele
PAK’s per OSPAR-subregio

BAC

20

PA

BAC

BAC

ERL

ERL

18

120

16

100

14

1990

2000

2010

2000

2010

BAP

18

FLU

25

Pyreen

PYR

15

Benzo[a]anthraceen

BAA

Chryseen

CHR

De concentraties van PAKs zijn gemeten in sedimentmonsters die
tussen 1995 en 2015 zijn genomen op meer dan 90 meetlocaties in
het Nederlandse deel van de Noordzee. De frequentie van sedimentmonitoring is eenmaal per drie jaar.

ERL

ANT

60

200
180

BAC
ERL

FLU

160
140
BAC

BAC
1990

2000

BAC
1990

2010

2000

2010

Media: Sediment (< 63 micron fraction)
Station: Northwest of Texel
Units: µg kg-1 dry weight normalised to 2.5% organic carbon
Data extraction: 17 November 2016

Figuur 7: Concentraties van de individuele PAK’s in het gebied ten noordwesten van
Texel.

50
40

BAC
70

25
1990

2000

2010

BAP

70
BAC

BAC

2000

35

ICDP

BAC

PYR

BAC

25

14
12

BAC

BAA

8

PA

BAC

4.0

2.5
2000 2005 2010 2015

BAC

<

ANT

40

<
<

3.0

BAC

12

100
80

ANT

8

<

<
<
<
2000 2005 2010 2015

4
2000

2010

1990

2000

2010

BAC

20

FLU

60
<

BAC

40
1990

BAC
2000

2010

Media: Sediment (< 63 micron fraction)
Station: North Coast Wadden Sea
Units: µg kg-1 dry weight normalised to 2.5% organic carbon
Data extraction: 17 November 2016

Figuur 8: Concentraties van de individuele PAK’s langs de noordkust van de
Waddenzee.
assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/

CHR

BAC

Conclusie

10

3.5

15

20
15

10

20

PA

CHR

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

20

20

20

20
1990

25

20

10

40
30

BAC

30

25

14

BAA

BAC

BAC

BAC

ICDP

40

30

40

BGHIP

80
60

50

40

PYR

2010

60

30

BAC

BGHIP

30

30

1990

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/

Fluorantheen

Naast bovengenoemde OSPAR beoordeling is hieronder de specifieke
situatie in het Nederlandse deel van de Noordzee weergegeven.

100

FLU

35

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

ANT

ICDP

BAC

Figuur 5: Concentraties van de individuele PAK’s in het gebied ten westen van
Walcheren.

Anthraceen

Indeno[123-c,d]pyreen

45
< <

Units: µg kg dry weight normalised to 2.5% organic carbon
Data extraction: 17 November 2016

PA

BGHIP

<

-1

Fenantreen

Benzo[g,h,i]peryleen

BAC
CHR

80

70

100

30

Media: Sediment (< 63 micron fraction)
Station: West of Walcheren

Afkorting

BAP

ANT

5

3

1990

PAK

Benzo[a]pyreen

ERL

BAA
80

120

50

20

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

Een cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie. Een omgekeerde driehoek:
significante afname van de gemiddelde concentratie. De lijn stelt
het 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

140
BAC

90

140

140

160

140

ERL

PYR

ICDP

180

CHR

15

10

7
BAC

30

0

200

160

90

20

-5

BGHIP
180

110

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/
40

ICDP
BGHP
EAP
CHR
EAA
PYR
FLU
ANT
PA

B

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

5

5. Gulf of Cadiz

H5

In de figuren 5 - 8 zijn ter illustratie de concentraties van individuele
PAK’s in de vier Nederlandse KRM zeegebieden weergegeven. De
concentraties van de meeste PAKs in het Nederlands KRM-gebied in
sediment zijn stabiel of dalend.

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/

De concentraties PAK’s zijn afgezet tegen twee beoordelingscriteria:
de OSPAR Background Assessment Concentration (BAC) en de
Effects Range-Low (ERL) van het United States Environmental
Protection Agency. Als de concentratie lager is dan de ERL-waarde
worden nadelige effecten zelden waargenomen.

H1

BAP

5

Figuur 3: Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties PAK’s per
OSPAR-subregio

S

Aanvullende Nederlandse duiding

English Channel

4. Irish and Scottish West Coast

>

FLU

BAC

30
20
2000 2005 2010 2015

Media: Sediment (< 63 micron fraction)
Station: West of Noordwijk
Units: µg kg-1 dry weight normalised to 2.5% organic carbon
Data extraction: 17 November 2016

Figuur 6: Concentraties van de individuele PAK’s in het gebied ten westen van
Noordwijk.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/

OSPAR
De gemiddelde concentraties van polycyclische aromatische
koolwaterstoffen (PAK’s) in sediment waren in twee van de zes
beoordeelde OSPAR-subregio’s gelijk aan de achtergrondwaarden.
De gemiddelde concentraties PAK’s lagen in alle OSPAR-subregio’s
onder de Effects Range-Low (ERL) en hebben dus waarschijnlijk
geen nadelig effect op mariene organismen.
De concentraties PAK’s in sediment moeten daarentegen goed in de
gaten worden gehouden, want in vier subregio’s stijgen ze uit boven
het achtergrondniveau. De concentraties vertonen in vier gebieden
geen statistisch significante trend, en alleen in Het Kanaal en de
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 211

<

Golf van Cádiz is sprake van een afname.
PAK’s zijn afkomstig uit natuurlijke bronnen en zullen daarom altijd
in het mariene milieu aanwezig zijn. Dit neemt niet weg dat de
situatie kan verbeteren door een effectievere inzet van technologie
om emissies bij verbrandingsprocessen te reduceren. De concentraties kunnen dan dalen tot het natuurlijke achtergrondniveau.

>

S

H1

OSPAR
Er is een gebrek aan meetgegevens over polycyclische aromatische
koolwaterstoffen (PAK’s) in sediment, vooral in de Noordelijke
IJszee en sommige delen van de internationale Noordzee, de
Keltische Zee, en de Golf van Biskaje en Iberische Kust.
Samenwerking tussen OSPAR en het Arctic Monitoring and
Assessment Programme (AMAP) zou de toegang tot gegevens voor
de Noordelijke IJszee verbeteren.

H4

H5

B

Overall Status D8
Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

Beoordeelde periode

1995-2015

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, puntbronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

OSPAR

Kennishiaten

H3

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Methode
Zie http://dome.ices.dk/osparmime2015/main.html en https://oap.
ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/
pressures-human-activities/contaminants/pah-sediment/,
‘Assessment Method’.

H2

Status afzonderlijke elementen
Gebruikte parameter
Element

Concentratie in sediment
PAK

Zuidelijke
Noordzee
(gewenste
trend)

Zuidelijke
Noordzee
(bereikte
trend)

Proportion
TV

Proportion
TV achieved

Trend
vergeleken
met vorige
beoordeling

Status (goed/
niet goed)

Naphthalene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Phenanthrene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Anthracene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Fluoranthene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Pyrene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Benz[a]
anthracene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Chrysene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Indeno[123-cd]
pyrene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Milieudoelen (Art 10)

Benzo[a]pyrene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Gerelateerde doelen

Benzo[ghi]
perylene

dalend

stabiel

100%

100%

nvt

onbekend

Bij gebrek aan milieu-evaluatiecriteria van OSPAR is voor de
beoordeling gebruikgemaakt van de Effects Range-Low (ERL), een
criterium dat door het United States Environmental Protection
Agency is ontwikkeld. Ook voor zowel gealkyleerde als niet-gealkyleerde PAK’s in sediment moeten EAC’s worden opgesteld.

D8T2 (offshore): Waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.
D8T5: Het zo snel mogelijk opruimen van acute ernstige verontreinigingen, waar nodig in samenwerking binnen de Bonn Agreement

212 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Unit

µg/kg

Integratieregel

Geen

Status Criterium D8C1 Concentraties van stoffen
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 213

<

>

Trends in de concentratie van polybroomdifenylethers (PBDE’s) in vissen en schaal- en
schelpdieren (D8C1)
GES Component/Criteria

D8C1

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

D8C1 - Voor offshore wateren (vanaf 1 resp. 12 zeemijl): De concentraties van voor het mariene
milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment (water,
sediment of biota) laten een dalende trend zien (conform OSPAR).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

PBDE in biota (OSPAR-beoordeling)

Reporting unit

OSPAR Zuidelijke Noordzee

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/pbde-fish-shellfish/

S

H1

H2

H3

H4

Resultaten
OSPAR
De concentratie PBDE’s wordt jaarlijks (of iedere paar jaar) gemeten
in biota (vissen, mosselen en oesters) op meetlocaties in een groot
deel van de internationale Noordzee, de Keltische Zee, de Golf van
Biskaje en de Iberische Kust. Ook in de Noordelijke IJszee worden
enkele monsters genomen. De meetlocaties staan aangegeven in
Figuur 2. Op basis van gegevens uit de periode tussen 2010 en 2015
zijn periodieke trends in de PBDE-concentraties onderzocht en zijn
de concentraties en patronen in de verschillende OSPAR-subregio’s
met elkaar vergeleken. In de Noordelijke IJszee waren niet genoeg
meetlocaties om voldoende gegevens op te leveren voor een
trendbeoordeling voor die regio.

H5

B

De gemiddelde PBDE-concentratie bedraagt in tien OSPARsubregio’s <1 µg/kg nat volumegewicht. De subregio’s met de
hoogste gemiddelde concentraties van PBDE’s in biota zijn Het
Kanaal en de Ierse Zee. De laagste concentraties worden aangetroffen in de Iberische Zee. In de verschillende OSPAR-subregio’s
worden echter verschillende soorten gemonitord. Dat kan zijn
weerslag hebben op de resultaten. Zo worden in de Iberische Zee
uitsluitend mosselen geanalyseerd, wat de lage gemiddelde
PBDE-concentratie in deze subregio kan verklaren. Mosselen
vertonen in alle OSPAR-subregio’s immers lagere concentraties dan
vissen.
1. Northern North Sea
2. Skagerrak and Kattegat
3. Southern North Sea
4. English Channel

5. Irish and Scottish West Coast

Kernboodschap
OSPAR
De concentraties polybroomdifenylethers (PBDE’s) die worden
aangetroffen in biota (vissen, mosselen, oesters) nemen in de
meeste beoordeelde gebieden af. Alleen in het Skagerrak en het
Kattegat vertonen deze concentraties geen statistisch significante
verandering. Bij gebrek aan beoordelingscriteria kan de betekenis
van de concentraties voor het milieu niet worden beoordeeld.

Aanvullende Nederlandse duiding
De concentraties van de meeste PBDE’s in schelpdieren en in vissen
dalen, enkele PBDEs vertonen geen statistisch significante verandering in de gemiddelde concentraties.

Toelichting Indicator
OSPAR
Polybroomdifenylethers (PBDE’s) is de aanduiding voor een groep
congeneren (varianten van bepaalde stoffen met soortgelijke
chemische structuur en meestal soortgelijke eigenschappen, maar
soms grote verschillen in toxiciteit) die hoofdzakelijk worden
gebruikt als vlamvertragers. Ze worden toegepast in een scala van
materialen en producten, waaronder kunststof, textiel, elektronica,
bouwmaterialen, meubilair en voertuigen.
PBDE’s kunnen in het milieu terechtkomen via emissies uit
fabricageprocessen, uitwaseming uit producten die PBDE’s
bevatten, hergebruik van afvalstoffen en uitspoeling bij afvalstortplaatsen (Figuur 1). Ze komen op grote schaal voor en worden
aangetroffen in de lucht, in sediment, in oppervlaktewateren, en in
vissen en andere mariene diersoorten.
PBDE’s zijn toxisch, worden zeer langzaam afgebroken en kunnen
zich ophopen in vissen en schaal- en schelpdieren (die de PBDE’s
214 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

6. Irish Sea

hetzij rechtstreeks uit het water opnemen, dan wel via het voedsel).
Dit was aanleiding om in de Europese Unie het gebruik van
sommige PBDE’s met ingang van 2004 te verbieden of te beperken.
In 2009 verboden 180 landen die het Verdrag van Stockholm hebben
ondertekend de productie van bepaalde groepen PBDE’s.

7. Iberian Sea

-10
-20
0
% yearly change in concentration

De ruimtelijke verspreiding van PBDE’s in het mariene milieu is
ongelijk. Bepaalde PBDE-congeneren hopen zich sneller op in
vissen en schaal- en schelpdieren dan andere. Van PBDE’s is ook
bekend dat zij het zenuwstelsel, het immuunsysteem en het
endocriene systeem van vogels en zoogdieren aantasten.

10

Figuur 3: Procentuele jaarlijkse verandering in de algehele PBDE-concentraties in
vissen en schaal- en schelpdieren per OSPAR-subregio.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pbde-fish-shellfish/

Het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke
stoffen is de concentratie van door mensen gemaakte, synthetische
stoffen tot dicht bij nul terug te brengen. PBDE’s zijn opgenomen in
de groep van broomhoudende vlamvertragers op de OSPAR-lijst van
chemicaliën voor prioritaire actiemaatregelen. De status van PBDE’s
in biota wordt wel vastgesteld, maar niet beoordeeld, simpelweg
omdat er geen OSPAR-streefwaarden zijn ontwikkeld aan de hand
waarvan die status kan worden beoordeeld.

De cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie. De omgekeerde driehoek wil
zeggen: significante afname van de gemiddelde concentratie. De
lijn stelt het 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.
De betrouwbaarheid van zowel de beoordelings- en bemonsteringsmethode als de gebruikte gegevens is hoog.

Aanvullende Nederlandse duiding
Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van de
individuele PBDE’s per OSPAR-subregio is weergegeven in Figuur 4.
Figuur 2: Meetlocaties voor het bepalen van de PBDE-concentratie in vissen en
schaal- en schelpdieren in de verschillende onderzoeksgebieden (witte lijnen). Deze
zijn vastgesteld op basis van hydrogeografische principes en specialistische kennis en
niet op basis van de interne OSPAR-grenzen.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pbde-fish-shellfish/

Figuur 1: Afvalstortplaats waar polybroomdifenylethers (PBDE’s) kunnen lekken uit
producten waarin deze vlamvertragers zijn verwerkt
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pbde-fish-shellfish/

In zeven OSPAR-subregio’s waarover gegevens over een periode van
meer dan vijf jaar beschikbaar waren, zijn periodieke trends in de
gemiddelde PBDE-concentratie beoordeeld. Uit de resultaten blijkt
dat de gemiddelde PBDE-concentratie in de meeste OSPARsubregio’s aan het afnemen is (Figuur 3). Alleen in het Skagerrak en
het Kattegat vertonen de concentraties in biota geen statistisch
significante verandering.

In de subregio Zuidelijke Noordzee zijn de gemiddelde concentraties van alle individuele PBDE’s behalve van PBDE 153 afgenomen.
De gemiddelde concentratie van de meeste individuele PBDE’s is
zelfs met meer dan 10 procent per jaar afgenomen. Alleen de
gemiddelde concentratie van PBDE 153 in biota vertoont geen
statistisch significante verandering.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 215

<

Southern North Sea

Skagerrak and Kattegat

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Kennishiaten

Northern North Sea

BD154
BD153

OSPAR

BD100

Er is een gebrek aan monitoringgegevens, vooral voor de
Noordelijke IJszee. Samenwerking tussen OSPAR en het Arctic
Monitoring and Assessment Programme (AMAP) van de Arctische
Raad zal de beschikbaarheid van gegevens over de Noordelijke IJszee
verbeteren.

BDE99
BDE47
BDE28
Iberian Sea

Irish Sea

Irish and Scottish West Coast

Channel

BD154
BD153
BD100
BDE99
BDE47
BDE28
-30 -20 -10

0

10

20 -30 -20 -10

0
10 20 -30 -20 -10
% yearly change in concentration

0

10

20 -30 -20 -10

0

10

20

Figuur 4: Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van de individuele
PBDE’s per OSPAR-subregio

In de figuur 5 is ter illustratie de concentratie PBDE’s in het
Westelijke Scheldegebied weergegeven.

Een cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie. Een omgekeerde driehoek:
significante afname van de gemiddelde concentratie. De lijn stelt
het 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

De concentraties van de meeste PBDE’s in schelpdieren en in vissen
dalen, enkele PBDEs vertonen geen statistisch significante verandering in de gemiddelde concentraties.

Naast bovengenoemde OSPAR beoordeling is hieronder de
specifieke situatie in het Nederlandse deel van de Noordzee
weergegeven.
De concentraties van PBDE’s zijn tussen 2009 en 2015 gemeten op
twee meetlocaties in de schelpdieren en op drie meetlocaties in de
vis (bot, Platichthys Flesus). De frequentie van schelpdier- en
vismonitoring is jaarlijks.
Vanaf 2014 worden PBDE’s jaarlijks in vis (schol, Pleuronectes
platessa L.) op drie meetlocaties buiten 12-zeemijlzone gemeten.
0.06

BD153

0.20

0.04

BD100

0.10
0.02

0.05

BDE99

0.5

0.20
0.10

0.2

0.05

0.1

BDE47

2010
0.04

2012

2014

Het is zinvol de kwaliteitsnorm voor het milieu (EQS) van de
Europese Unie – die is bedoeld om zowel mariene en zoetwaterecosystemen als mensen beter te beschermen tegen de nadelige
effecten van chemicaliën in het aquatisch milieu – nog eens tegen
het licht te houden voor gebruik in het gehele OSPAR-gebied.

Aanvullende Nederlandse duiding

Conclusie

PBDEs in vis buiten 12-zeemijlzone zijn pas vanaf 2014 gemeten en
er zijn onvoldoende gegevens om trends te laten zien. Monitoring
over langere termijn zal tot beter inzicht leiden.

OSPAR
Sinds de regulering van PBDE’s zijn de concentraties van deze
stoffen in vissen en schaal- en schelpdieren in de meeste OSPARsubregio’s afgenomen.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen

De concentraties van polybroomdifenylethers in biota nemen in zes
van de zeven beoordeelde subregio’s af met circa 10 procent per jaar.
In één subregio, het Skagerrak en het Kattegat, vertonen deze
concentraties geen statistisch significante verandering.
De PBDE-concentraties in biota zijn in alle beoordeelde OSPARsubregio’s anders. De hoogste concentraties worden aangetroffen in
Het Kanaal en de Ierse Zee, en de laagste in de Iberische Zee. Deze
verschillen kunnen voortkomen uit de verschillen in belasting door
contaminanten in de desbetreffende regio’s, maar kunnen ook het
gevolg zijn van verschillen in de soorten die zijn onderzocht.
Aangezien er geen beoordelingscriteria zijn voor PBDE’s in biota,
kan ook de betekenis van de waargenomen concentraties voor het
milieu niet worden beoordeeld.

D8T2 (offshore): Waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.
D8T5: Het zo snel mogelijk opruimen van acute ernstige verontreinigingen, waar nodig in samenwerking binnen de Bonn Agreement.

Methode
OSPAR

BDE28

0.03

Media: Biota (Blue mussel soft body)
Station: KNUITHK

0.02

Units: µg kg-1 wet weight
Data extraction: 17 November 2016
2010

Om aan de hand van de meetgegevens van OSPAR periodieke trends
en de status van PBDE’s in biota te kunnen vaststellen, moeten
streefwaarden worden ontwikkeld. Ook is er behoefte aan een
strategie die het mogelijk maakt om de gegevens over verschillende
onderzochte soorten met elkaar te vergelijken.

2012

2014

Zie http://dome.ices.dk/osparmime2015/main.html
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pbde-fish-shellfish/
‘Assessment Method’

Figuur 5 :Concentraties van verschillende BDE-concentraties in de gewone mossel
(Mytilus edulis) in het Westelijke Scheldegebied.
216 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 217

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Trends in de concentratie van polybroomdifenylethers (PBDE’s) in sediment (D8C1)

Overall Status D8

GES Component/Criteria

D8C1

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

Goede Milieutoestand (Art 9)

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Nederlandse omschrijving van de GMT

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

D8C1 - Voor offshore wateren (vanaf 1 resp. 12 zeemijl): De concentraties van voor het mariene
milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment (water,
sediment of biota) laten een dalende trend zien (conform OSPAR).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, Nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Beoordeelde periode

2009-2015

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, puntbronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

Concentratie in biota
PBDE

Zuidelijke
Noordzee
(bereikte
trend)

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald
dient te
worden

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald is

Trend
vergeleken
met vorige
beoordeling

Status (goed/
niet goed)

BDE 28

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

BDE 47

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

BDE 99

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

BDE 100

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

BDE 153

dalend

stabiel

100%

onbekend

nvt

onbekend

µg/kg natgewicht

Integratieregel

Geen

PBDE in sediment (OSPAR-beoordeling)

Reporting unit

OSPAR Zuidelijke Noordzee

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/pbde-sediment/

OSPAR

Zuidelijke
Noordzee
(gewenste
trend)

Unit

Titel

Kernboodschap

Status afzonderlijke elementen
Gebruikte parameter

Indicatoren (Art 8)

Status Criterium D8C1 Concentraties van stoffen
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

De concentraties van polybroomdifenylethers (PBDE’s) die in de
beoordeelde gebieden in sediment worden aangetroffen, vertonen
hetzij geen statistisch significante verandering (Noordelijke
Noordzee) of een afname (Ierse Zee). Omdat beoordelingscriteria
ontbreken, kan de betekenis van de concentraties voor het milieu
niet worden beoordeeld.

Aanvullende Nederlandse duiding
De concentraties van PBDE’s in het Nederlands KRM-gebied in
sediment zijn stabiel of dalend. De meeste waarden voor de
concentratie PBDE in sediment zijn laag, vaak lager dan momenteel
gemeten kan worden.

Toelichting Indicator

De ruimtelijke verspreiding van PBDE’s in mariene sedimenten
varieert. PBDE’s zijn niet in water oplosbaar en binden zich sterk
aan de bodem of aan sediment. Als gevolg daarvan zijn PBDE’s in
sediment weinig mobiel.
Het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke
stoffen is de concentratie van door mensen gemaakte, synthetische
stoffen tot dicht bij nul terug te brengen. PBDE’s zijn opgenomen in
de groep van broomhoudende vlamvertragers op de OSPAR-lijst van
chemicaliën voor prioritaire actiemaatregelen. De status van
concentraties PBDE in sediment wordt wel berekend, maar niet
beoordeeld, aangezien er geen OSPAR-streefwaarden zijn ontwikkeld aan de hand waarvan die status kan worden beoordeeld.

OSPAR
Polybroomdifenylethers (PBDE’s) is een groep congeneren die
hoofdzakelijk worden gebruikt als vlamvertragers in een scala van
materialen en producten, waaronder kunststof, textiel, elektronica,
bouwmaterialen, meubilair en voertuigen (Figuur 1).
PBDE’s kunnen in het milieu terechtkomen via emissies uit
fabricageprocessen, verdamping uit producten die PBDE’s bevatten,
hergebruik van afvalstoffen en uitspoeling bij afvalstortplaatsen. Ze
komen op grote schaal voor en worden aangetroffen in de lucht, in
sediment, oppervlaktewateren, vissen en andere mariene
diersoorten.
PBDE’s zijn toxisch, worden zeer langzaam afgebroken en kunnen
zich opstapelen in vissen en schaal- en schelpdieren (die ze hetzij
rechtstreeks uit het water opnemen, dan wel via het voedsel). Als
gevolg daarvan werd het gebruik van sommige PBDE’s met ingang

218 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

van 2004 in de Europese Unie verboden of beperkt. Daarnaast
stelden 180 landen in 2009 een verbod in op de productie van
bepaalde groepen van PBDE’s. Daartoe ondertekenden zij het
Verdrag van Stockholm.

Figuur 1 (i): Polybroomdifenylethers (PBDE’s) is een groep verbindingen die
hoofdzakelijk worden gebruikt als vlamvertragers in een scala van materialen en
producten, waaronder elektronica.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 219

<

>

Het aantal tijdreeksen per beoordelingsgebied is zeer beperkt. Een
deel van de gegevens over PBDE’s in sediment in de internationale
Noordzee, de Keltische Zee, en de Golf van Biskaje en de Iberische
Kust kon niet in aanmerking worden genomen. Soms is de reden
dat de concentraties in een aantal tijdreeksen onder het niveau
liggen dat nauwkeurig gemeten kan worden, dan weer omdat de
tijdreeksen te kort zijn voor een analyse. Verder werden uitsluitend
die OSPAR-subregio’s beoordeeld die gegevens konden leveren over
voldoende jaren en afkomstig van ten minste drie meetlocaties met
een representatieve geografische spreiding. De verwachting is dat er
voor toekomstige beoordelingen meer meetlocaties kunnen
worden opgenomen.

Figuur 1 (ii): Polybroomdifenylethers (PBDE’s) is een groep verbindingen die
hoofdzakelijk worden gebruikt als vlamvertragers in een scala van materialen.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pbde-sediment/

Resultaten
OSPAR
De concentratie polybroomdifenylethers (PBDE’s) wordt jaarlijks (of
iedere paar jaar) gemeten in sedimentmonsters uit meetlocaties in
de internationale Noordzee, de Keltische Zee, en de Golf van Biskaje
en de Iberische Kust. De meetlocaties zijn aangegeven in Figuur 2.

In twee OSPAR-subregio’s waarvoor ten minste vijf gegevensjaren
beschikbaar waren, zijn langjarige trends in de gemiddelde
concentraties PBDE beoordeeld (Figuur 3). De gemiddelde concentraties PBDE in sediment vertonen geen statistisch significante
verandering in de Noordelijke Noordzee en nemen af in de Ierse Zee.

1. Northern North Sea

2. Irish Sea

-20

-15
-10
-5
0
% yearly change in concentration

Figuur 3: Procentuele jaarlijkse verandering in de algehele concentraties PBDE in
sediment per OSPAR-subregio
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pbde-sediment/

Een cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie. Een omgekeerde driehoek:
significante afname van de gemiddelde concentratie. De lijn stelt
het 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

Aanvullende Nederlandse duiding

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

H1

H2

H3

H4

De gemiddelde concentratie PBDE’s in sediment in de verschillende
OSPAR-subregio’s voor het meest recent meetjaar (in het algemeen
2015) zijn weergegeven in de Figuur 4.

H5

B

0.20

0.10

BDE99 concentration
<
<

Het aantal tijdreeksen in de subregio Zuidelijke Noordzee is te
beperkt om een trend te kunnen bepalen. De tijdreeksen zijn te kort
voor een analyse en de concentraties liggen onder het niveau dat
nauwkeurig gemeten kan worden.

<

Northern North Sea
Southern North Sea

0.05
Irish and Scottish West Coast
Irish Sea

Gulf of Cadiz

0.02
1
0.003 0.01 0.03
0.1
0.3
Mean concentration in final year (µg kg-1 dw)

Media: Sediment (<63 micron fraction)
Station: West of Walcheren
Units: µg kg-1 dry weight normalised to 2.5% organic carbon
Data extraction: 17 november 2016

2010

2012

2014

Figuur 5: Concentratie BDE-99 in sediment ten westen van Walcheren

Figuur 4: Gemiddelde concentratie PBDE’s in sediment in de verschillende
OSPAR-subregio’s voor het meest recent meetjaar (in het algemeen 2015.)
De lijn stelt het 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

De gemiddelde concentraties PBDE in sediment zijn geanalyseerd
voor vijf subregio’s, te weten de Noordelijke Noordzee, Zuidelijke
Noordzee, Ierse Zee, Ierse en Schotse Westkust en de Golf van Cádiz.
De concentraties in sediment zijn laag (<1 µg/kg drooggewicht) en
vaak lager dan kan worden gemeten. De Golf van Cádiz heeft de
laagste concentratie PBDE’s van alle beoordeelde gebieden (<0,01
µg/kg drooggewicht); de Ierse Zee en de Zuidelijke Noordzee
hebben de hoogste concentratie.
De betrouwbaarheid van zowel de beoordelings- en bemonsteringsmethode als de gebruikte gegevens is hoog.

Figuur 2: Meetlocaties voor het bepalen van de concentratie PBDE’s in sediment in de
verschillende onderzoeksgebieden (witte lijnen). Deze zijn vastgesteld op basis van
hydrogeografische principes en specialistische kennis, niet op basis van interne
OSPAR-grenzen.

S

Naast bovengenoemde OSPAR beoordeling is hieronder de
specifieke situatie in het Nederlandse deel van de Noordzee
weergegeven.
De concentraties van PBDE’s zijn gemeten in sedimentmonsters die
tussen 2009 en 2015 zijn genomen op meer dan 90 meetlocaties in
het Nederlandse deel van de Noordzee. De frequentie van sedimentmonitoring is eenmaal per drie jaar.
Voor de OSPAR beoordeling zijn de meetlocaties in het Nederlandse
deel van de Noordzee verdeeld in 19 gebieden: Voor de KRM
beoordeling zijn de zeegebieden gebruikt die buiten het
Kaderrichtlijn (KRW) gebied van 12 zeemijl liggen. Het gaat om de
volgende vier gebieden:
• Gebied ten westen van Walcheren
• Gebied ten westen van Noordwijk
• Gebied ten noordwesten van Texel
• Gebied ten noordkust van de Waddenzee
In de figuren 5 en 6 zijn ter illustratie de concentraties van PBDE 99
en PBDE 47 in twee Nederlandse KRM zeegebieden weergegeven.
De concentraties van de PBDE’s in het Nederlands KRM-gebied in
sediment zijn stabiel of dalend.

BDE47 concentration
0.30

0.10

<

0.03
Media: Sediment (<63 micron fraction)
Station: North Coast WaddenSea
Units: µg kg-1 dry weight normalised to 2.5% organic carbon
Data extraction: 17 november 2016

0.01
2010

2012

2014

Figuur 6: Concentratie BDE-47 in sediment in de Noordkust van de Waddenzee

Conclusie
OSPAR
De concentraties polybroomdifenylethers (PBDE’s) in sediment
worden op slechts enkele meetlocaties in de internationale
Noordzee, de Keltische Zee, en de Golf van Biskaje en de Iberische
Kust gemeten. Aangezien er geen beoordelingscriteria zijn voor
PBDE’s in sediment, kan de betekenis van de waargenomen
concentraties voor het milieu niet worden beoordeeld.
Voor enkele meetlocaties in de Noordelijke Noordzee en de Ierse
Zee waren voldoende lange periode meetgegevens beschikbaar om
een trendanalyse te kunnen verrichten. De concentraties PBDE
nemen af in de Ierse Zee en vertonen geen statistisch significante
verandering in de Noordelijke Noordzee.

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pbde-sediment/

220 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 221

<

De meeste waarden voor de concentratie PBDE in sediment zijn
laag, vaak zelfs lager dan kan worden gemeten. De Golf van Cádiz
heeft de laagste concentratie PBDE’s van alle beoordeelde gebieden;
de internationale Noordzee de hoogste.

Methode

>

S

H1

H3

H4

H5

B

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D8
Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

Beoordeelde periode

2010-2015

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, puntbronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

OSPAR
Zie http://dome.ices.dk/osparmime2015/main.html
Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pbde-sediment/
‘Assessment Methods’

Kennishiaten

H2

OSPAR
Het aantal meetlocaties voor de beoordeling van langjarige trends
in de concentratie van polybroomdifenylethers (PBDE’s) in
sediment in de verschillende OSPAR-subregio’s is gering. De
beoordeling is dan ook niet representatief voor het gehele
zeegebied dat door OSPAR wordt bestreken. Samenwerking tussen
OSPAR en het Arctic Monitoring and Assessment Programme
(AMAP) zal de beschikbaarheid van gegevens over de Noordelijke
IJszee ten goede komen.

Status afzonderlijke elementen
Gebruikte parameter

Voor de concentratie PBDE in sediment moeten Background
Assessment Concentrations (BAC’s) en milieu-evaluatiecriteria
(EAC’s) worden opgesteld om de betekenis van de waargenomen
concentraties voor het milieu te kunnen beoordelen.

Aanvullende Nederlandse duiding
De PBDEs in sediment worden pas een aantal jaar gemeten. Het is
nog niet mogelijk om een statistisch significante trend te bepalen.
Monitoring over langere termijn zal tot beter inzicht leiden.
Nederland kan nog niet op het niveau van de norm meten en dus
niet nagaan of we de norm halen. Verbetering van de analysemethode is daarom punt van aandacht.

Milieudoelen (Art 10)

Concentratie in sediment
PBDE

Zuidelijke
Noordzee
(gewenste
trend)

Zuidelijke
Noordzee
(bereikte
trend)

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald
dient te
worden

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald is

Trend
vergeleken
met vorige
beoordeling

Status (goed/
niet goed)

BDE 28

dalend

onbekend

100%

onbekend

nvt

Onbekend

BDE 47

dalend

onbekend

100%

onbekend

nvt

Onbekend

BDE 99

dalend

onbekend

100%

onbekend

nvt

Onbekend

BDE 100

dalend

onbekend

100%

onbekend

nvt

Onbekend

BDE 153

dalend

onbekend

100%

onbekend

nvt

Onbekend

Unit

µg/kg

Integratieregel

Geen

Status Criterium D8C1 Concentraties van stoffen
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

Gerelateerde doelen
D8T2 (offshore): Waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.
D8T5: Het zo snel mogelijk opruimen van acute ernstige verontreinigingen, waar nodig in samenwerking binnen de Bonn Agreement

222 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 223

>

Status en trends in de concentraties van polychloorbifenylen (PCB’s) in vissen en schaalen schelpdieren (D8C1)
GES Component/Criteria

D8C1

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Geüpdate sinds de vorige MS

D8C1 - Voor offshore wateren (vanaf 1 resp. 12 zeemijl): De concentraties van voor het mariene
milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment (water,
sediment of biota) laten een dalende trend zien (conform OSPAR).
Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

PCB in biota (OSPAR-beoordeling)

Reporting unit

OSPAR Zuidelijke Noordzee

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/pcb-fish-shellfish/

Kernboodschap
OSPAR
In veel landen werden polychloorbifenylen (PCB’s) in het midden
van de jaren tachtig van de vorige eeuw verboden. Sindsdien zijn de
concentraties PCB’s in schaal- en schelpdieren en vissen in de
meeste OSPAR-subregio’s afgenomen – al zijn er op lokaal niveau
nog problemen. Met uitzondering van de meest toxische congeneer
(CB118) liggen de concentraties in biota onder het niveau waarop ze
een onaanvaardbaar risico voor het milieu kunnen vormen.

Aanvullende Nederlandse duiding
De concentraties van PCB’s in schelpdieren en vissen geven een
dalend beeld te zien.

Toelichting Indicator
OSPAR
Het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke
stoffen is de concentratie van stoffen die ook in de natuur voorkomen, tot dicht bij de achtergrondwaarden terug te brengen, en die
van synthetische stoffen tot dicht bij nul.
Polychloorbifenylen (PCB’s) zijn door mensen gemaakte chemische
verbindingen die halverwege de jaren tachtig van de vorige eeuw
werden verboden vanwege zorgen omtrent hun toxiciteit, persistentie en neiging tot accumulatie in het milieu. Wereldwijde maatregelen sinds die tijd hebben geleid tot een sterke afname in het
vrijkomen van PCB’s, en de resterende voorraden zijn geleidelijk
afgebouwd. Toch komen er, ondanks de Europese en wereldwijde
maatregelen, nog altijd PCB’s in de lucht en in het water terecht.
Dat is het gevolg van diffuse emissies uit bouwlocaties en industriële materialen. Bronnen waaruit nog altijd PCB’s vrijkomen, zijn
onder meer elektrische en hydraulische apparatuur, afvalverwerking, herverdeling van historisch verontreinigde mariene sedimenten, en bijproducten van thermische en chemische industriële
processen.
224 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

PCB’s worden niet snel afgebroken, noch in het milieu, noch in de
stofwisseling van mensen en dieren. Zij stapelen zich op in mariene
diersoorten; hoe hoger het niveau in de voedselketen, hoe hoger de
concentratie. PCB-verbindingen zijn buitengewoon toxisch voor
mens en dier en leiden in het bijzonder tot voortplantings- en
ontwikkelingsproblemen, schade aan het immuunsysteem en
verstoring van de hormoonhuishouding; ook kunnen ze kanker
veroorzaken. Er bestaat ook een subgroep van “dioxine-achtige”
PCB’s, deze zijn nog toxischer dan andere PCB-congeneren. Zeven
PCB-congeneren zijn geselecteerd als indicatoren van bredere
verontreiniging met PCB’s vanwege hun relatief hoge concentraties
en toxische effecten.

S

H1

H2

H3

H4

2). Wel zijn er verschillen tussen de verschillende congeneren. Zo
lag de concentratie van een van de meest toxische PCB’s (CB118)
dicht bij of boven de EAC in acht van de elf OSPAR-subregio’s
(Noordelijke Noordzee, Noorse Trog, Het Kanaal, Zuidelijke
Noordzee, Skagerrak en Kattegat, Ierse Zee, Iberische Zee en
Noordelijke Golf van Biskaje). Daarom valt niet uit te sluiten dat
zich in die gebieden nadelige effecten op mariene soorten voordoen. In drie subregio´s (Keltische Zee, Ierse en Schotse Westkust
en Barentszzee) lagen de concentraties CB118 onder de EAC.
De concentraties PCB in biota liggen in de meeste OSPAR-subregio’s
nog altijd boven de BAC. De gemiddelde concentratie van CB28 in
de Ierse en Schotse Westkust, de Iberische Zee en de Noordelijke
Golf van Biskaje ligt onder de BAC. Andere congeneren waarvan de
concentratie lager ligt dan de BAC, zijn CB52 (Ierse en Schotse
Westkust en Iberische Zee) en CB180 (Ierse en Schotse Westkust).
Trendbeoordeling
In alle beoordeelde OSPAR-subregio’s is nog sprake van historische
verontreinigingen met PCB’s. Toch nemen in negen van de tien
subregio’s de concentraties in biota langzaam af (1995-2014). In de
tiende (Keltische Zee) vertonen ze geen statistisch significante
verandering.

H5

B

1. Barents Sea

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28

2. Southern North Sea

3. Norwegian Trench

4. Channel

5. Southern North Sea

6. Skagerrak and Kattegat

7. Celtic Sea

8. Irish Sea

9. Irish and Scottish West Coast

10. Berian Sea

11. Northern Bay of Biscay

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28

Polychlorinated Biphenyls (PCB)

<

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28
0.01

0.1

1

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28
0.01

0.1

1

0.01

0.1

1

Mean concentration relative to Environmental Assessment Criteria (EAC)

Resultaten

Figuur 2: Gemiddelde concentratie PCB’s in vissen en schaal- en schelpdieren per
congeneer (1995-2015) in de verschillende OSPAR-subregio’s ten opzichte van de EAC
(met als bovengrens het 95%-betrouwbaarheidsinterval).

OSPAR

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

De concentratie van polychloorbifenylen (PCB’s) wordt gemeten in
de lever van vissen en in schaal- en schelpdieren. Jaarlijks (of iedere
paar jaar) worden er monsters genomen langs de kusten van
voornamelijk de internationale Noordzee, de Keltische Zee, de
Iberische Kust en de Golf van Biskaje, en van enkele kustlocaties in
de Noordelijke IJszee (Figuur 1).

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pcb-fish-shellfish/

De tijdreeks voor deze beoordeling begon in 1995. De gegevens zijn
gebruikt om trends te ontdekken in de concentratie PCB’s gedurende de periode 1995-2015, en ook om concentraties te vergelijken
met twee sets streefwaarden: Background Assessment
Concentrations (BAC’s) en milieu-evaluatiecriteria (EAC’s). Zolang de
concentratie lager is dan de EAC, zou er geen sprake moeten zijn van
een chronisch effect op gevoelige mariene soorten en zouden er dus
ook geen significante milieurisico’s zijn. Aan de hand van de BAC’s
wordt bepaald of de concentraties van stoffen die door mensen zijn
gemaakt, in de buurt van nul komen; dat is immers het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke stoffen.
Statusbeoordeling
Tussen 1995 en 2015 lag voor zes van de zeven PCB-congeneren de
concentratie in biota in alle OSPAR-subregio’s onder de EAC (Figuur

Bij een waarde van 1 is de gemiddelde concentratie gelijk aan de
EAC. Blauw betekent dat de gemiddelde concentratie statistisch
significant (p <0.05) lager is dan de Background Assessment
Concentration (BAC). Groen betekent dat de gemiddelde concentratie statistisch significant hoger is dan de BAC, maar lager dan de
milieu-evaluatiecriteria (EAC). Bij rood ligt de gemiddelde concentratie niet statistisch significant onder de EAC.

Aanvullende Nederlandse duiding

Figuur 1: Meetlocaties voor het bepalen van de concentratie PCB’s in vissen en
schaal- en schelpdieren in de verschillende onderzoeksgebieden (witte lijnen). Deze
zijn vastgesteld op basis van hydrogeografische principes en specialistische kennis,
niet op basis van interne OSPAR-grenzen.

Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van de
individuele PCB’s per OSPAR-subregio is weergegeven in de Figuur 3.
De concentraties van alle individuele PCB’s in de subregio
Zuidelijke Noordzee vertonen een statistisch significante dalende
trend. De gemiddelde concentratie van de meeste individuele PCB’s
is zelfs met meer dan 5 procent per jaar afgenomen.

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pcb-fish-shellfish/

De betrouwbaarheid van zowel de beoordelings- en bemonsteringsmethode als de gebruikte gegevens is hoog.
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 225

<

Channel

Southern North Sea

Skagerrak and Kattegat

>

Northern North Sea

Northern Bay of Biscay

Celtic Sea

H1

H2

H3

H4

PCB’s blijven lang in sediment achter en kunnen zich ophopen in
biota, waardoor de concentratie hogerop in de voedselketen
toeneemt. Gelet op het industriële gebruik van PCB’s in het verleden
en hun persistentie in het milieu zal het uiteindelijke doel van de
OSPAR-strategie voor gevaarlijke stoffen – een concentratie van
nagenoeg nul – pas over enkele decennia worden bereikt.

Norwegian Trench

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28
Iberian Sea

S

B

Methode
OSPAR
Zie ‘https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pcb-fish-shellfish/
‘Assessment Method’

Irish and Scottish West Coast

Irish Sea

Kennishiaten

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28

OSPAR

-15

-10

-5

0

-15

-10

-5

0

-15

-10

0

-5

-15

-10

-5

0

-15

-10

-5

0

Figuur 3: Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van de individuele
PCB’s per OSPAR-subregio

Westelijke Scheldegebied en in het Eems-Dollardgebied
weergegeven.

Een cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie. Een omgekeerde driehoek:
significante afname van de gemiddelde concentratie. De lijn stelt
het 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

De concentraties van PCB’s in schelpdieren en in vissen dalen in de
meeste van de beoordeelde gebieden.

Naast bovengenoemde OSPAR beoordeling is hieronder de
specifieke situatie in het Nederlandse deel van de Noordzee
weergegeven.

Schar (Limanda Limanda) wordt standaard gebruikt voor de controle op PCB’s in
biota
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

Conclusie

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pcb-fish-shellfish/

OSPAR

De concentraties van PCB’s zijn tussen 1995 en 2015 gemeten op
twee meetlocaties in de schelpdieren en op drie meetlocaties in de
vis (bot, Platichthys Flesus). De frequentie van schelpdier- en
vismonitoring is jaarlijks.
Vanaf 2014 worden PCB’s jaarlijks in vis (schol, Pleuronectes platessa
L. ) op drie meetlocaties buiten 12-zeemijlzone gemeten.
In de figuren 4 en 5 zijn ter illustratie de concentraties PCB’s in het

120

H5

Ruim 25 jaar nadat het verbod op polychloorbifenylen (PCB’s) werd
uitgevaardigd, zijn de concentraties PCB is in vissen en schaal- en
schelpdieren in de meeste OSPAR-subregio’s gedaald tot een
acceptabel niveau. Uitgezonderd van het meest giftige PCBcongeneer (CB118) liggen de concentraties PCB’s in vissen en
schaal- en schelpdieren onder het niveau waarop ze een onaanvaardbaar risico voor het milieu vormen. In acht van de elf
onderzochte gebieden liggen de concentraties CB118 in biota boven
dit niveau (Figuur2). Daar kunnen dus wel nadelige effecten voor
mariene organismes optreden.

Zelfs nu het gebruik is gestaakt, is het waarschijnlijk dat er nog altijd
polychloorbifenylen (PCB’s) in het milieu terechtkomen via
secundaire bronnen, zoals uitspoeling uit afvalstortplaatsen. Nader
onderzoek is nodig om de aard en omvang van diffuse input uit
bronnen op het land te kunnen vaststellen. Hoewel er bij de
ontwikkeling van de milieu-evaluatiecriteria (EAC’s) geen rekening
is gehouden met stapeling in voedselketens, dient in het kader van
OSPAR te worden overwogen om daarvoor toch dergelijke criteria
op te stellen. In walvisachtigen zijn immers hoge concentraties PCB
aangetroffen.

Aanvullende Nederlandse duiding
PCB’s in vis buiten 12-zeemijlzone zijn pas vanaf 2014 gemeten, er
zijn onvoldoende gegevens om trends te laten zien. Monitoring
over langere termijn zal tot beter inzicht leiden.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D8T2 (offshore): Waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.
D8T5: Het zo snel mogelijk opruimen van acute ernstige verontreinigingen, waar nodig in samenwerking binnen de Bonn Agreement.

CB118 concentration

CB118 concentration
4

De gewone mossel (Mytilus edulis) wordt standaard gebruikt voor de controle op
PCB’s in biota © Mark A. Wilson

80

©OSPAR Commission/courtesy of Mark A. Wilson, 2017 https://oap.ospar.org/en/

3

ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/pcb-fish-shellfish/

40
Media: Biota (flounder liver)
Station: MIDDGBWMLPT
Units: µg kg-1 wet weight
Data extraction: 17 november 2016

2

EAC
2000

2005

2010

2015

Figuur 4: Concentratie CB118 in vis (Platichthys Flesus) in het Westelijke
Scheldegebied
226 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Media: Biota (Blue mussel soft body)
Station: KNUITHK
Units: µg kg-1 wet weight
Data extraction: 17 november 2016

EAC
2000

2005

2010

2015

Figuur 5: Concentratie CB118 in de gewone mossel (Mytilus edulis) in het Westelijke
Scheldegebied
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 227

<

>

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Status en trends in de concentraties van polychloorbifenylen (PCB’s) in sediment (D8C1)

Overall Status D8
D8C1

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GES Component/Criteria

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Goede Milieutoestand (Art 9)

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

Nederlandse omschrijving van de GMT

D8C1 - Voor offshore wateren (vanaf 1 resp. 12 zeemijl): De concentraties van voor het mariene
milieu relevante vervuilende stoffen, gemeten in het meest geëigende compartiment (water,
sediment of biota) laten een dalende trend zien (conform OSPAR).

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Assessment period
Gerelateerde drukfactoren

Indicatoren (Art 8)
Titel

PCB in sediment (OSPAR-beoordeling)

Reporting unit

OSPAR Zuidelijke Noordzee

1995-2015

Bron

OSPAR

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, puntbronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/pcb-sediment/

Status afzonderlijke elementen
Gebruikte parameter

Kernboodschap

Concentratie in biota
PCB

Zuidelijke
Noordzee
(gewenste
trend)

Zuidelijke
Noordzee
(bereikte
trend)

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald
dient te
worden

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald is

Trend
vergeleken
met vorige
beoordeling

Status (goed/
niet goed)

CB 28

dalend

dalend

100%

100%

nvt

Onbekend

CB 52

dalend

dalend

100%

100%

nvt

Onbekend

CB 101

dalend

dalend

100%

100%

nvt

Onbekend

CB 118

dalend

dalend

100%

100%

nvt

Onbekend

CB 138

dalend

dalend

100%

100%

nvt

Onbekend

CB 158

dalend

dalend

100%

100%

nvt

Onbekend

CB 180

dalend

dalend

100%

100%

nvt

Onbekend

Unit

µg/kg natgewicht

Integratieregel

Geen

Status Criterium D8C1 Concentraties van stoffen
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

Status Criterium D8C1 Concentraties van stoffen
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

228 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

OSPAR
In veel landen werden polychloorbifenylen (PCB’s) in het midden
van de jaren tachtig van de vorige eeuw verboden. Sindsdien zijn in
de meeste OSPAR-subregio’s de concentraties PCB’s in sediment
afgenomen – al bestaan er op lokaal niveau nog problemen. Met
uitzondering van de meest toxische congeneer (CB118) liggen de
concentraties in sediment onder het niveau waarop ze een
onaanvaardbaar risico voor het milieu kunnen vormen.

PCB’s worden niet snel afgebroken in het milieu. Ook in mens en
dier blijven deze stoffen lang intact. Ze zijn buitengewoon toxisch
voor zowel mensen als dieren. Een subgroep van PCB’s is ‘dioxineachtig’, wat betekent dat ze nog toxischer zijn dan andere
PCB-congeneren.
Zeven PCB-congeneren zijn geselecteerd als indicatoren van bredere
verontreiniging met PCB’s, vanwege hun relatief hoge concentraties
en toxische effecten.

Aanvullende Nederlandse duiding
De concentraties van de PCB’s in het Nederlands KRM-gebied in
sediment zijn dalend.

Toelichting Indicator
OSPAR
Het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke
stoffen is de concentratie van stoffen die ook in de natuur voorkomen terug te dringen tot dichtbij de achtergrondwaarden en die van
synthetische stoffen tot nagenoeg nul.
Polychloorbifenylen (PCB’s) zijn door mensen gemaakte chemische
verbindingen die halverwege de jaren tachtig van de vorige eeuw
werden verboden vanwege zorgen omtrent hun toxiciteit, persistentie en neiging tot bioaccumulatie in het milieu. Wereldwijde
maatregelen sinds die tijd hebben geleid tot een sterke daling van
het vrijkomen van PCB’s, en de resterende voorraden zijn geleidelijk
afgebouwd. Toch komen er, ondanks de Europese en wereldwijde
maatregelen, nog altijd PCB’s in de lucht en in het water terecht en
wel als gevolg van diffuse emissies uit bouwlocaties en industriële
materialen. Bronnen waaruit nog altijd PCB’s vrijkomen, zijn onder
meer elektrische en hydraulische apparatuur, afvalverwerking,
herverdeling van historisch verontreinigde mariene sedimenten en
bijproducten van thermische en chemische industriële processen.

Afgedankte meterkasten met hoge concentraties polychloorbifenylen (PCB’s)
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pcb-sediment/

Resultaten
OSPAR
De concentratie polychloorbifenylen wordt jaarlijks (of iedere paar
jaar) gemeten in sedimentmonsters op meetlocaties in een groot
deel van de internationale Noordzee, de Keltische Zee, de Iberische
Kust en de Golf van Biskaje (Figuur 1).
De tijdreeks voor deze beoordeling begon in 1995. Aan de hand van
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 229

<

Trendbeoordeling
In de Noordelijke Noordzee, de Zuidelijke Noordzee en de Golf van
Cádiz nemen de concentraties PCB af. Langs de Ierse en Schotse
Westkust en in de Ierse Zee daarentegen vertonen de concentraties
geen statistisch significante verandering (Figuur 2).

S

1. Northern North Sea

H1

H2

H3

H4

6. Channel

2. Southern North Sea

4. Irish Sea

Irish and Scottish West Coast

H5

2. Southern North Sea

3. Irish and Scottish West Coast
4. Irish Sea

5. Gulf of Cadiz

-10
-5
% yearly change in concentration

0

Figuur 2: Percentuele jaarlijkse verandering (1995-2015) in de concentraties PCB in
sediment per OSPAR-subregio
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pcb-sediment/

Een cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie; een omgekeerde driehoek:
significante afname van de gemiddelde concentratie . In de
ontbrekende regio’s waren onvoldoende meetlocaties om een
beoordeling te kunnen maken.

Irish and Scottish West Coast

0.01

De betrouwbaarheid van zowel de beoordelings- en bemonsteringsmethode als de gebruikte gegevens is hoog.

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pcb-sediment/

230 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

1

0.01

0.1

1

5. Gulf of Cadiz

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28
0.01

0.1
1
Mean concentration relative to Environmental Assessment Criteria (EAC)

Figuur 3: Gemiddelde concentratie PCB’s in sediment per congeneer (1995–2015) in de
verschillende OSPAR-subregio’s ten opzichte van de EAC (met als bovengrens het
95%-betrouwbaarheidsinterval)

Een cirkel betekent: geen statistisch significante (p <0.05) verandering in de gemiddelde concentratie. Een omgekeerde driehoek:
significante afname van de gemiddelde concentratie. De lijn stelt
het 95%-betrouwbaarheidsinterval voor.

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pcb-sediment/

Bij een waarde van 1 is de gemiddelde concentratie gelijk aan de
EAC. Blauw betekent dat de gemiddelde concentratie statistisch
significant (p <0.05) lager is dan de Background Assessment
Concentration (BAC) voor die congeneer. Groen betekent dat de
gemiddelde concentratie statistisch significant hoger is dan de BAC,
maar lager dan de milieu-evaluatiecriteria (EAC). Bij rood ligt de
gemiddelde concentratie niet statistisch significant onder de EAC.

Aanvullende Nederlandse duiding
Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van de
individuele PCB’s per OSPAR-subregio is weergegeven in de Figuur 4.
De concentraties van alle individuele PCB’s in de subregio Zuidelijke
Noordzee vertonen een statistisch significante dalende trend.
Southern North Sea

Northern North Sea

Gulf of Cadiz

Irish Sea

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

0.1

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

Statusbeoordeling
Tussen 1995 en 2015 lag in alle OSPAR-subregio’s de concentratie in
sediment van zes van de zeven PCB-congeneren onder de EAC
(Figuur 3). Wel zijn er verschillen tussen de verschillende congeneren. Zo lag de concentratie van een van de meest toxische PCB’s
(CB118) in sediment dichtbij of boven de EAC in drie subregio’s (Het
Kanaal, Zuidelijke Noordzee en Ierse Zee). Daarom kan niet worden
uitgesloten dat in die gebieden nadelige effecten op mariene
soorten optreden. In de subregio’s Ierse en Schotse Westkust,
Noordelijke Noordzee en Golf van Cádiz lag de concentratie CB118 in
sediment weliswaar onder de EAC, maar boven de BAC. De concentratie CB28 in de subregio Ierse en Schotse Westkust is de enige in
sediment gemeten concentratie onder de BAC.

Figuur 1: Meetlocaties voor het bepalen van de concentratie PCB’s in sediment in de
verschillende onderzoeksgebieden (witte lijnen). Deze zijn vastgesteld op basis van
hydrogeografische principes en specialistische kennis, niet op basis van de interne
OSPAR-grenzen.

B

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28

Polychlorinated Biphenyls (PCB)

deze gegevens worden trends onderzocht in de concentratie PCB’s
gedurende de periode 1995–2015. Ook worden de concentraties
vergeleken met twee sets streefwaarden: Background Assessment
Concentrations (BAC’s) en milieu-evaluatiecriteria (EAC’s). Zolang de
concentratie lager is dan de EAC is er geen sprake van een chronisch
effect op gevoelige mariene soorten. Dus zou er ook geen significant milieurisico moeten zijn. Aan de hand van de BAC’s wordt
bepaald of de concentraties van door mensen gemaakte stoffen in
de buurt komen van nul; dat is immers het uiteindelijke doel van de
OSPAR-strategie voor gevaarlijke stoffen.

>

Irish and Scottish West Coast

CB180
CB153
CB138
CB118
CB101
CB52
CB28

Naast bovengenoemde OSPAR beoordeling is hieronder de
specifieke situatie in het Nederlandse deel van de Noordzee
weergegeven.
De concentraties van PCB’s zijn gemeten in sedimentmonsters die
tussen 1995 en 2015 zijn genomen op meer dan 90 meetlocaties in
het Nederlandse deel van de Noordzee. De frequentie van sedimentmonitoring is eenmaal per drie jaar.
Voor de OSPAR beoordeling zijn de meetlocaties in het Nederlandse
deel van de Noordzee verdeeld in 19 gebieden: Voor de KRM
beoordeling zijn de zeegebieden gebruikt die buiten het
Kaderrichtlijn (KRW) gebied van 12 zeemijl liggen. Het gaat om de
volgende vier gebieden:
• Gebied ten westen van Walcheren
• Gebied ten westen van Noordwijk
• Gebied ten noordwesten van Texel
• Gebied ten noordkust van de Waddenzee
In de figuur 5 is ter illustratie de concentratie van PCB 118 in het
gebied ten noordkust van de Waddenzee weergegeven.
De concentraties van de PCB’s in het Nederlands KRM-gebied in
sediment zijn dalend.

-15

-10

-5

0

-5
-15
-10
0
% yearly change in concentration

-15

-10

-5

0

Figuur 4: Procentuele jaarlijkse verandering in de concentraties van de individuele
PCB’s per OSPAR-subregio

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 231

<

CB118 concentration

1.0
0.8

EAC

0.6

<
<
0.4

1995

2000

S

H1

2010

OSPAR
Ruim 25 jaar nadat het verbod op polychloorbifenylen (PCB’s) werd
uitgevaardigd, kunnen ze nog steeds nadelige gevolgen hebben
voor het mariene leven in sommige delen van het OSPAR-zeegebied.
PCB’s worden in alle mariene sedimenten aangetroffen. De
concentraties nemen af in de internationale Noordzee en de Golf
van Cádiz, maar vertonen geen statistisch significante verandering
in de Keltische Zee. Met uitzondering van de meest toxische
congeneer (CB118) liggen voor alle PCB-congeneren de concentraties in sediment onder het niveau waarop ze een onaanvaardbaar
risico zouden vormen voor het milieu. In drie van de zes beoordeelde subregio’s echter liggen de gemiddelde concentraties CB118 in
sediment op of boven dit niveau.
PCB’s blijven lang in sediment achter en kunnen zich ophopen in
biota, waardoor de concentratie hogerop in de voedselketen
toeneemt. Gelet op het industriële gebruik van PCB’s in het verleden
en hun persistentie in het milieu zal het uiteindelijke doel van de
OSPAR-strategie voor gevaarlijke stoffen – een concentratie van
nagenoeg nul – pas over enkele decennia worden bereikt.

232 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H5

Overall Status D8

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/pcb-sediment/
‘Assessment Method’

Er is een gebrek aan meetgegevens over bepaalde delen van het
door OSPAR bestreken zeegebied, met name de Noordelijke IJszee,
sommige delen van de Keltische Zee, en de Iberische Kust en de Golf
van Biskaje.

Figuur 5: Concentratie CB118 in sediment in de Noordkust van de Waddenzee

Conclusie

H4

OSPAR

Nader onderzoek is nodig om vast te stellen in hoeverre de reductie
van de concentratie polychloorbifenylen (PCB’s) in gebieden waarin
ze voorheen werden gebruikt, ten koste gaat van het niveau in
gebieden waar PCB’s nooit commercieel werden geproduceerd en
gebruikt. Dat kunnen landen in Afrika zijn, die PCB’s ontvangen in
de vorm van afgedankte producten en afval.

B

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

Beoordeelde periode

1995-2015

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, puntbronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

Kennishiaten

2015

H3

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

OSPAR

2005

H2

Methode

<

Media: Sediment (<63 micron fraction)
Station: North Coast WaddenSea
Units: µg kg-1 dry weight normalised to
2.5% organic carbon
Data extraction: 17 november 2016

1990

>

Status afzonderlijke elementen
Gebruikte parameter

Concentratie in sediment
PCB

Zuidelijke
Noordzee
(gewenste
trend)

Zuidelijke
Noordzee
(bereikte
trend)

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald
dient te
worden

Deel van het
gebied waar
deze trend
gehaald is

Trend
vergeleken
met vorige
beoordeling

Status (goed/
niet goed)

CB 28

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

CB 52

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

CB 101

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

CB 118

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

CB 138

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

CB 158

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

CB 180

dalend

dalend

100%

100%

nvt

onbekend

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D8T2 (offshore): Waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.
D8T5: Het zo snel mogelijk opruimen van acute ernstige verontreinigingen, waar nodig in samenwerking binnen de Bonn Agreement

Unit

µg/kg

Integratieregel

Geen

Status Criterium D8C1 Concentraties van stoffen
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

Gerelateerde indicator

D8C2, D8C3, D9

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 233

<

>

Imposex bij mariene buikpotigen (D8C2)
GES Component/Criteria

D8C2

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Dalende trend ten opzichte van 2012 van Imposex.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Imposex (OSPAR-beoordeling)

Reporting unit

OSPAR Zuidelijke Noordzee

Bron

OSPAR

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/imposex-gastropods/

Kernboodschap
OSPAR
Sinds de uitbanning van tributyltin in aangroei werende verf is het
voortplantingsvermogen van zeeslakken gedurende de beoordelingsperiode (2010–2015) sterk verbeterd.

Aanvullende Nederlandse duiding
De voortplantingsschade bij de zeeslakken daalt in alle beoordeelde
gebieden.

verschijnsel wordt “imposex” genoemd. Om de mate vast te stellen
waarin imposex in het door OSPAR bestreken zeegebied voorkomt,
is de OSPAR VDS-indicator (Vas Deferens Sequence) ontwikkeld.
Hoewel TBT uiteindelijk vele mariene organismen aantast, zijn
mariene buikpotigen zoals de purperslak (Figuur 1) er het gevoeligst
voor. Dit is voor monitoringdoeleinden dan ook een ideale soort.
De OSPAR-doelstelling van ecologische kwaliteit voor de Noordzee
is de verspreiding van imposex bij purperslakken en andere mariene
buikpotigen terug te dringen.

S

H1

H2

H3

H4

locaties liggen de imposex-waarden (gemeten als VDS) onder het
laagste niveau waarop nadelige effecten te verwachten zijn. Die
waarden worden aangeduid als de milieu-evaluatiecriteria (EAC). In
zes van de tien OSPAR-subregio’s waar voldoende gegevens voor de
beoordeling beschikbaar waren (tussen 2010 en 2015), lag het
niveau van imposex bij elk van de drie beoordeelde soorten
significant onder de desbetreffende EAC’s (Figuur 2). In drie
subregio’s (Skagerrak en Kattegat, Keltische Zee en Noordelijke Golf
van Biskaje) was het niveau gelijk aan de EAC en in de Iberische Zee
was het ruim vijf keer zo hoog als de EAC.
In geen enkele subregio was de imposexwaarde nagenoeg gelijk aan
de achtergrondwaarde, ofwel nergens significant lager dan de
Background Assessment Criteria (BAC).
Op 174 locaties is op basis van de VDS de periodieke trend voor
imposex-waarden geanalyseerd. Op 48 procent van die locaties werd
een verbetering waargenomen, nergens een verslechtering. Op 52
procent van de locaties is geen statistisch significante verandering
aangetoond in de periode 2010–2015. De verbetering was procentueel het kleinst langs de Ierse en Schotse Westkust. Voor monitoringdoeleinden wordt de purperslak het meest gebruikt. Op 157 (van de
in totaal 174) locaties is voor deze soort de periodieke trend
beoordeeld, en op 74 procent van die locaties is een significante
verbetering waargenomen.
Op het niveau van OSPAR-subregio’s bekeken bleek voor alle negen
beoordeelde subregio’s sprake van algehele verbetering ten
opzichte van de EAC (Figuur 3).

Toelichting Indicator
OSPAR

Norwegian Trench
Northern North Sea

Op vaartuigen wordt op grote schaal aangroei werende verf
aangebracht om de aangroei van mariene organismen op de romp
tegen te gaan. In de jaren tachtig van de vorige eeuw werd verf met
tributyltin (TBT) gebruikt om aanhechting van algen en andere
organismen te voorkomen. Halverwege de jaren tachtig bleek dat de
slechte groei van oesters te wijten was aan TBT in de aangroei
werende verf op kleine vaartuigen die voeren in wateren dicht bij de
commerciële oesterbanken.

Skagerrak and Kattegat
Southern North Sea
English Channel
Irish and Scottish West Coast
Irish Sea
Celtic Sea
Northern bay of Biscay

TBT is al in zeer lage concentraties toxisch voor tal van mariene
organismen, en het staat vast dat het voortplantingsvermogen van
verschillende soorten weekdieren erdoor wordt aangetast.
Het uiteindelijke doel van de OSPAR-strategie voor gevaarlijke
stoffen is de concentratie van synthetische stoffen die door mensen
zijn gemaakt, terug te dringen tot nagenoeg nul. Dankzij een reeks
nationale en internationale maatregelen is het gebruik van
TBT-houdende verf sinds het midden van de jaren tachtig geleidelijk
afgebouwd in het OSPAR-zeegebied. Sinds 2008 is een wereldwijd
verbod van kracht op het gebruik van TBT in aangroeiwerende
middelen voor grote vaartuigen.
Na te zijn blootgesteld aan TBT ontwikkelden sommige vrouwelijke
zeeslakken (buikpotigen) mannelijke geslachtskenmerken. Dit
234 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Iberian Sea

Figuur 1: Tributyltin heeft nadelige gevolgen voor vele organismen, maar mariene
buikpotigen, zoals de purperslak, behoren tot de meest kwetsbare groep. © Martin
Talbot
©OSPAR Commission/courtesy of Martin Talbot, 2017 https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
contaminants/imposex-gastropods/

Resultaten
OSPAR
Imposex, gemeten als VDS, wordt op meer dan tweehonderd
locaties in het door OSPAR bestreken zeegebied gemonitord, soms
bij wel drie soorten mariene buikpotigen. Op de meeste van die

5
1
2
0.5 0.5
Mean VDS relative to Environmental Assessment Criteria (EAC)

Figuur 2: Gemiddelde Vas Deferens Sequence (VDS) (2010-2015) in drie soorten
buikpotigen per OSPAR-subregio ten opzichte van de milieu-evaluatiecriteria (EAC’s)
(met als bovengrens het 95%-betrouwbaarheidsinterval)
OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

H5

B

Norwegian Trench
Northern North Sea
Skagerrak and Kattegat
Southern North Sea
English Channel

Irish and Scottish West Coast
Irish Sea
Celtic Sea

Northern Bay of Biscay

0.2
0.4
0.6
0.8
0
1
VDS trend: odds of exceeding EAC this year relative to last

Figuur 3: Periodieke trends van imposex (Vas Deferens Sequence, VDS) onder
buikpotigen (2010–2015) per OSPAR-subregio
OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/imposex-gastropods/

Een omgekeerde driehoek betekent: statistisch significante (p
<0.05) neerwaartse trend in gemiddelde concentratie. De lijn stelt
de 95%-betrouwbaarheidsinterval voor. Het aantal monitoringlocaties in de Barentszzee is te klein voor een regionale beoordeling.
De betrouwbaarheid van zowel de beoordelings- en bemonsteringsmethode als de gebruikte gegevens is hoog.

Aanvullende Nederlandse duiding
Sinds 2005 worden de effecten van verontreiniging met organotinverbindingen in acht gebieden langs de Nederlandse kust
gemonitord.
In vijf beoordeelde gebieden liggen de imposex-waarden (gemeten
als VDS) in de Gevlochten Fuikhoorns (Nassarius reticulatus) en
Purperslakken (Nucella lapillus) onder het OSPAR-assessmentniveau
(EAC). In twee gebieden liggen de imposex-waarden zelfs onder de
OSPAR achtergrondconcentratie (BAC). Alleen in twee gebieden
(Waddenzee oost en Waddenzee west) zijn de Gevlochten
Fuikhoorn en Purperslak niet gevonden en daarom is geen imposex
bepaald. In deze twee gebieden is intersex bepaald in de Gewone
Alikruiken (Littorina littorea) ,, een soort die minder gevoelig is
voor organotin. Op geen van beide onderzochte gebieden zijn
intersex verschijnselen aangetroffen.
In Figuur 4 zijn als voorbeeld de imposex-waarden (gemeten als
VDS) bij zeeslakken langs de Zuidelijke Nederlandse Kust
weergegeven.

assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/imposex-gastropods/

Bij een waarde van 1 is de gemiddelde concentratie gelijk aan de
EAC. Groen staat voor een waarde die statisch significant (p <0.05)
lager is dan de EAC. Bij rood is de waarde niet statistisch significant
lager dan de EAC.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 235

<

Vas Deferens Sequence stage
6
Media: Biota (Netted dog whelk soft body)
Station: HOLLSKZNZD
Units: stage
Data extraction: 17 november 2016

4

>

S

H1

EAC
0
2010

2011

2012

2013

2014

2015

Figuur 4: Imposex-waarden, gemeten als VDS (Vas Deferens Stage) bij zeeslakken
langs de Zuidelijke Nederlandse Kust.

Conclusie
OSPAR
Sinds de maatregelen die in afzonderlijke landen, de Europese Unie
of wereldwijd zijn getroffen om het gebruik van TBT te beperken, te
minimaliseren of te verbieden, neemt het aantal gevallen van
imposex significant af. Vergeleken met de QSR 2010 is de situatie
wat betreft imposex dan ook sterk verbeterd. In de meeste OSPARsubregio’s liggen de aan TBT toe te schrijven imposex-waarden
onder het laagste niveau waarop schadelijke effecten verwacht
kunnen worden. Ook is er in alle beoordeelde subregio’s bewijs
voor een significante neerwaartse periodieke trend als het gaat om
de mate waarin imposex voorkomt. Toch komt imposex in sommige
gebieden nog altijd veel voor. Ook liggen de waarden voor imposex
nog in geen enkel beoordeeld gebied op het achtergrondniveau,
alle dalingen ten spijt.
Het permanent bijhouden van cijfers over imposex bij mariene
buikpotigen is een geschikte methode om het vervuilingseffect van
een specifieke verontreinigende stof te meten. Imposex blijft een
goede indicator voor vervuiling door TBT, en kan zo bijdragen aan
het opsporen van het illegale gebruik van voorraden TBT-houdende
aangroeiwerende verf of het vrijkomen van TBT uit scheepswerven,
jachthavens en bij het onderhoud aan schepen. Door middel van
monitoring kan worden vastgesteld of er sprake is van enige afname
van imposex op de locaties waar de imposexniveaus momenteel
niet dalen.

236 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H3

H4

H5

Methode

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

OSPAR

Overall Status D8

Zie https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/contaminants/imposex-gastropods/
‘Assessment Methods’

Conclusie MS deel I 2018

Het gebruik van koperhoudende verf, waar soms ook andere
chemicaliën aan zijn toegevoegd, moet worden gemonitord om
ongewenste effecten van vervangende chemicaliën te vermijden,
ofwel imposex gemeten als Vas Deferens Sequence (VDS). TBT dat
aanwezig is in sedimenten die in het verleden zijn verontreinigd,
kan weer mobiel worden en in de waterkolom terechtkomen. In dat
geval vormt het een potentieel persistent probleem. Ook met de
gevolgen van illegaal gebruik van TBT moet rekening worden
gehouden.

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”
Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

OSPAR
Een mogelijke bron van zorg is de potentiële milieuschade die de
chemicaliën veroorzaken die als alternatief voor tributylin (TBT) in
aangroeiwerende verf worden gebruikt.

Beoordeelde periode

2010-2015

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, puntbronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

Status afzonderlijke elementen
Gebruikte parameter

Vas deferens index

Gewenste trend

dalende trend

Bereikte trend

dalende trend

Deel van het gebied waar
deze trend gehaald dient te
worden

100%

Milieudoelen (Art 10)

Deel van het gebied waar
deze trend gehaald is

100%

Gerelateerde doelen

Trend vergeleken met
vorige beoordeling

Verbetering

Integratieregel

Geen

D8T2 (offshore): Waar mogelijk verlagen van concentraties van
vervuilende stoffen.
D8T3: Het op regionaal niveau volgen van koperconcentraties, nu
dit zware metaal wordt ingezet als vervanger voor TBT (OSPAR).

B

Status beschrijving

Kennishiaten

2

H2

Status Criterium D8C2 Effecten van stoffen op soorten
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

Zie “Overall Status D8”

Integratieregel

Geen

Gerelateerde indicator

D8C1, D8C3, D9

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 237

<

>

Verontreinigingen met olie en olieachtige stoffen (D8C3)
GES Component/Criteria

D8C3

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

De ruimtelijke omvang en de duur van de significante ernstige verontreinigingen zijn tot een
minimum beperkt.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Verontreinigingen met olie en olieachtige stoffen.

Reporting unit

Bonn agreement gebied

Bron

Bonn agreement

URL

https://www.bonnagreement.org/

Kernboodschap
Sinds de aanscherping van MARPOL Annex I is er een sterke daling
vastgesteld van het aantal moedwillige lozingen van olie en
olieachtige stoffen.

Resultaten

H3

H4

danken aan een betere bewustwording bij zeevaarders en industrie,
zo wordt er in de zeevaardersopleiding aandacht geschonken aan dit
onderwerp en stellen sommige bedrijven hoge eisen aan de
milieuvriendelijkheid aan boord van de schepen die hun goederen
transporteren. Ook heeft vervolgingsbeleid bijgedragen aan de
terugdringing.

Methode
Uitvoeren vluchten: 1200 uur per jaar met een dag/nacht verhouding van 75/25. De timing van de monitoring is afgestemd op de
Europese satelliet monitoring vanuit CleanSeaNet (CSN).

H5

B

Kennishiaten
Een aandachtspunt zijn de MARPOL annex VI stoffen, (NOX en SOX)
die via atmosferische depositie weer in het mariene milieu terecht
kunnen komen.
Door de betere detectiemethoden was er de afgelopen jaren een
toename te zien van het aantal niet-identificeerbare verontreinigingen. De toename is nu gestabiliseerd, vaak blijkt dat het om Annex
II lozingen gaat die wel zijn toegestaan. Dat kan worden vastgesteld
als er een schip aan het spoor vast zit en communicatie met schip
tot stand komt.

Milieudoelen (Art 10)
D8T5: Het zo snel mogelijk opruimen van acute ernstige verontreinigingen, waar nodig in samenwerking binnen de Bonn Agreement

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D8

Negen landen die grenzen aan de Noordzee werken samen binnen
de Bonn Overeenkomst om met speciaal uitgeruste vliegtuigen en
gespecialiseerd personeel vanuit de lucht olievlekken en lozingen
van andere gevaarlijke stoffen te detecteren en te observeren en de
nationale milieuregels te handhaven.

Alle vluchturen en geobserveerde olieverontreinigingen in het Bonn-Overeenkomst
gebeid van 1986-2016 en de ratio hiertussen (rode lijn)
Uit: Bonn Agreement Draft Annual Report on Aerial Surveillance for 2016

Conclusie
Sinds de aanscherping van MARPOL Annex I is er een sterke daling
gedetecteerd van het aantal moedwillige lozingen van olie en
olieachtige stoffen.
Dit laat de effectiviteit zien van de samenwerking tussen
Noordzeelanden op het gebied van het opsporen van marine
verontreinigingen.
De afname is naast de aanscherping van MARPOL Annex I ook te

238 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

H2

Gerelateerde doelen

De Bonn Overeenkomst regelt de samenwerking van de kuststaten
van de Noordzee bij de opsporing, melding en bestrijding van
verontreiniging van de Noordzee door olie en andere schadelijke
stoffen. Het betreft hierbij dergelijke vervuiling afkomstig van
schepen en installaties.

Daarnaast regelt de Bonn Overeenkomst ook bij calamiteuze
verontreinigen de samenwerking van de kuststaten van de Noordzee
bij het opruimen van olie en andere schadelijke stoffen. Hierbij
wordt zoveel mogelijk geprobeerd de verontreinigingen op te
ruimen, zonder toevoeging van chemicaliën. Op deze manier
worden de economische en ecologische effecten zoveel mogelijk
beperkt.

H1

Naast de regulier monitoring worden ook steeds vaker andere
incidenten afgehandeld, zoals het overboord gaan van containers
en afval. Ook dit wordt opgespoord en opgeruimd

Toelichting Indicator

De Noord West Europese wateren – voor het grootste deel de
Noordzee – zijn door de IMO uitgeroepen tot een Special Area voor
MARPOL Annex I (Olie). Dit is op 1 augustus 1999 van kracht
geworden. Vanaf die datum is de lozing van alle olieachtige
substanties op zee in de Special Area verboden.

S

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand nog niet gehaald.

GMT gehaald

“Voor deze descriptor is een KRM artikel 14 uitzondering gerapporteerd”

Status beschrijving

Volgens de prognoses worden de KRW-doelen gerealiseerd. Daarom zullen de milieurisico’s van ongewenste
vervuilingseffecten op het mariene milieu verder dalen, dit is het gevolg van bestaand beleid De milieurisico’s zullen
tussen 2020 en 2027 en daarna zelfs klein zijn. Daarmee zal naar verwachting in de jaren na 2020 de goede milieutoestand voor de meeste stoffen binnen handbereik liggen. Desalniettemin is er voor D8 gevaarlijke stoffen een artikel
14-uitzondering gerapporteerd. Het KRM programma van maatregelen geeft de maximale inzet die mogelijk is om
voor de descriptor gevaarlijke stoffen de goede milieutoestand te bereiken, zowel voor maatregelen op land (uitvoering
KRW) als voor maatregelen op zee. Er zijn geen technische maatregelen mogelijk die aanwezigheid van gevaarlijke
stoffen in het Nederlandse deel van de Noordzee teniet kunnen doen. Natuurlijke omstandigheden laten niet toe dat de
toestand van dit deel van de Noordzee tijdig verbeterd.

Beoordeelde periode

2010-2015

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van andere stoffen (bv. synthetische en niet-synthetische stoffen, radionucliden) – diffuse bronnen, punt­
bronnen, atmosferische depositie, acute gebeurtenissen

Status Criterium D8C3 Significante ernstige verontreinigingen
Criteria status

Niet goed

Beschrijving criterium
status

De goede milieutoestand is pas behaald als er geen moedwillige of calamiteuze verontreinigingen meer zijn. Ondanks
de sterke daling in de periode sinds 2000 is het aantal verontreinigingen niet 0.

Beoordeelde periode

Bonn agreement: 1986-2016

Gebruikte parameter

Ratio: Count/Flighthours

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

dalende trend

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

dalende trend

Value unit

Aantal gedetecteerde verontreinigingen / aantal vluchturen

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Verbetering

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

ja

Gerelateerde indicator

D8C1, D8C2
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 239

<

>

Verontreinigende stoffen in eetbare weefsels (D9C1)
GES Component/Criteria

D9C1

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

De niveaus van vervuilende stoffen (waaronder PAK’s, dioxinen en zware metalen) in vis en visserijproducten uit de Noordzee overschrijden de in de EU verordening EG 1881/2006 vastgestelde
maximumgehalten niet.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Verontreinigende stoffen in eetbare weefsels

Reporting unit

Greater NorthSea

Bron

Verordening 1881/2006

URL

https://www.wur.nl/nl/Expertises-Dienstverlening/Onderzoeksinstituten/RIKILT/Expertisegebieden/
Stoffen-meten-en-opsporen/Contaminanten/Dioxine-analyses/
Monitoring-dioxines-PCBs-en-vlamvertragers-in-agrarische-producten.htm

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Conclusie

Kennishiaten

Aanvullende Nederlandse duiding

Aanvullende Nederlandse duiding

Er geldt een goede milieutoestand voor de contaminanten waarvoor
een ML is vastgelegd in Verordening 1881/2006. Dit betreffen de
contaminanten cadmium, lood, kwik, dioxine-TEQ, som-TEQ en de
som van ndl-PCB’s. De gehalten zijn laag en regelmatig beneden de
analytische kwantificeringsgrens. In de monsters worden ook
PFAS’s, PBDE’s, HBCDD’s en OCP’s gemeten, maar omdat daarvoor
geen maximumlimieten zijn vastgesteld is een eventuele goede
milieutoestand niet te beoordelen. In D9 worden daarnaast nog
andere contaminanten genoemd (o.a. ftalaten). Die zijn echter niet
opgenomen in het monitoringsprogramma en derhalve is hiervan
niets bekend.

Voor de contaminantgroepen PBDE’s, HBCDD’s, PFAS’s en OCP’s zijn
geen maximumgehalten vastgesteld, maar deze contaminanten
staan internationaal onder de aandacht en door opname in dit
monitoringsprogramma is NL is goed aangesloten op de laatste
ontwikkelingen. PBDE’s, HBCDD’s en PFAS’s zijn stoffen die ook
door het European Food Safety Authority zijn gesignaleerd.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
De gehalten van vervuilende stoffen in vis en visproducten die
voldoen aan nationale en internationale wetgeving, niet laten
toenemen en zo mogelijk verder verlagen.

Methode
Aanvullende Nederlandse duiding

Kernboodschap

Resultaten

Aanvullende Nederlandse duiding

Aanvullende Nederlandse duiding

De gehalten van dioxine-TEQ, som-TEQ, ndl-PCB’s, cadmium, lood
en kwik zijn onderzocht in monsters visserijproducten uit de
Noordzee. De gehalten liggen in alle onderzochte monsters ruim
onder de betreffende maximumgehalten (MLs), waarmee een goede
milieutoestand is bereikt. Bij ongewijzigd beleid zal Nederland in
2020 en daarna deze toestand kunnen vasthouden.

De gehalten van contaminanten worden jaarlijks onderzocht in een
variërend aantal monsters zeevis (15-18 monsters vis, schaal- en
schelpdieren), deels van dichtbij de kust, deels uit het pelagische
gedeelte van de Noordzee. Hierbij wordt steeds het eetbare deel van
de vis onderzocht, in overeenstemming met de doelstellingen van
de verordening 1881/2006 (toetsen van de voedselveiligheid). Dit
monitoringsprogramma is operationeel vanaf 2006, hoewel er
kleine veranderingen in de loop van de tijd zijn doorgevoerd.
Gedurende deze periode hebben de gehalten van contaminanten
van elk individueel onderzocht monster voldaan aan de geldende
ML’s. Voor veel onderzochte visserijproducten geldt dat de gehalten
van lood, cadmium, dioxine-TEQ en som-TEQ onder de detectiegrens van de meetmethode liggen. Hierdoor is het niet mogelijk om
een trend waar te nemen.

Vanaf 2006 worden jaarlijks circa 18 monsters visserijproducten (vis,
schaal en schelpdieren) bemonsterd, afkomstig uit de Noordzee en
productielocaties (o.a. Waddenzee en Oosterschelde). Per vissoort
worden in principe 25 stuks bemonsterd, waarvan het eetbare deel
(de filet bij vis, het vlees bij schaal-en schelpdieren) wordt verzameld en bij elkaar gevoegd (gepoold) tot een samengesteld
monster. Voor garnalen en mosselen geldt dat 1 kg vlees wordt
verzameld. Dit gepoolde monster wordt gemalen en goed gemengd
(gehomogeniseerd) en hierin worden de contaminanten gemeten
volgens gevalideerde en ISO17025 geaccrediteerde meetmethoden*
(zware metalen, dioxines en PCB’s) en gevalideerde meetmethoden
(overige contaminanten). Meetmethoden worden jaarlijks
meerdere keren getest op hun geschiktheid voor het doel en RIKILT
is het nationaal referentie laboratorium (NRL) voor dioxines, PCB’s
en metalen in voeding. * ISO 17025 accreditatie geeft aan dat een
onderzoekslaboratorium de betreffende meetmethoden op de
juiste manier uitvoeren waardoor betrouwbare gegevens worden
verkregen.

Tabel: resultaten van 2016 mbt contaminanten in visserijprodcten

Vis

Onderzochte
delen

Onderzochte
contaminanten

Vis

Onderzochte
delen

Onderzochte
contaminanten

Filets

Zeevis (bv. kabeljauw,
wijting, schelvis,
haring, zeebaars, schol,
tong, schar), mosselen,
garnalen,
Noordzeekrab (vlees
uit appendages)

Filets / vlees

Dioxine-TEQ: 0.2-0.78 pg
TEQ/g
Som-TEQ: 0.2-4,5 pg/g
ndl-PCB’s: 1-45 ng/g
cadmium: alle vis <0.005
mg/kg, behalve mosselen en
garnaal (tot 0.05 mg/kg)
lood: alle vis <0.05 mg/kg
behalve mosselen en
garnaal (tot 0.2 mg/kg)
kwik: <LOQ tot 0.20 mg/kg

Zeevis (bv. kabeljauw,
wijting, schelvis,
haring, zeebaars, schol,
tong, schar)

Dioxine-TEQ*, som-TEQ*,
ndl-PCB’s*, cadmium*,
lood*, kwik*, PBDE’s,
HBCDD’s, OCP’s.

Toelichting Indicator
Aanvullende Nederlandse duiding
De indicatoren betreffen gehalten van contaminanten waarvoor,
vanuit voedselveiligheidsoogpunt, maximum gehalten (maximum
levels, ML’s) zijn vastgelegd in de Verordening (EG) Nr. 1881/2006 van
de commissie van 19 december 2006 tot vaststelling van de
maximumgehalten aan bepaalde verontreinigingen in levensmiddelen. Dit betreffen de zware metalen (cadmium, lood en kwik) en
organische contaminanten zoals polycyclische aromatische
koolwaterstoffen (PAK’s), polychloor-dibenzodioxines en –furanen
(PCDD/F’s, ook wel ‘dioxines’ genoemd) en polychloor bifenylen
(PCB’s). Dioxines en PCB’s worden gesommeerd gemeten, rekening
houdend met hun toxiciteitsfactor. De resultaten worden uitgedrukt
als dioxine-TEQ en som-TEQ (dioxines en dioxineachtige PCB’s).
Tevens worden 6 niet dioxine-achtige PCB’s gemeten, aangeduid als
ndl-PCB’s. Aanvullend worden gebromeerde vlamvertragers
(polybroom difenylethers (PBDE’s), hexabroomcyclododecanen
(HBCDD’s)), perfluoralkylstoffen (PFAS’s) en organochloor pesticiden (OCP’s). Voor deze laatste contaminantgroepen zijn geen ML’s
vastgesteld.

Mosselen/garnalen

Vlees

Krab

Vlees uit
appendages
en vlees uit
lichaam (‘bruin
vlees’)

Kabeljauw

lever

Zie boven, aanvullend ook
organotin verbindingen.

* Voor deze contaminanten gelden maximum limieten (ML’s), zoals boven weergegeven en terug te vinden in Verordening 1881/2006

240 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 241

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Plastic deeltjes in magen van stormvogels in de Noordzee (D10C1 en D10C3)

Overall Status D9

GES Component/Criteria

D10C1 drijvend afval en D10C3

Conclusie MS deel I 2018

Goede milieutoestand gehaald in 2012 en behouden.

Goede Milieutoestand (Art 9)

GMT gehaald

GMT bereikt

Nederlandse omschrijving van de GMT

Beoordeelde periode

2016

Een significant dalende trend van het aantal Noordse stormvogels met meer dan 0,1 gr plastic deeltjes
in de maag gedurende de afgelopen 10 jaar.

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van andere stoffen

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)

Status Criterium D9C1 Verontreinigende stoffen in eetbare weefsels

Titel

Plastic deeltjes in magen van stormvogels in de
Noordzee (OSPAR-beoordeling)

Plastic deeltjes in magen van stormvogels in de
Noordzee (aanvullende Nederlandse
beoordeling)

Criteria status

Goed

Beschrijving criterium
status

De gehalten liggen in alle onderzochte monsters ruim onder de betreffende maximumgehalten (MLs), waarmee een
goede milieutoestand is bereikt. Bij ongewijzigd beleid zal Nederland in 2020 en daarna deze toestand kunnen
vasthouden

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Nederlands deel van de Noordzee

Bron

OSPAR

Nationaal

Beschrijving

Gehalten dienen voor alle stoffen onder de maximumgehalten te liggen.

URL

nvt

Parameter

Concentratie van contaminanten in visserijproducten.

Proportion threshold value

100%

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/
pressures-human-activities/marine-litter/
plastic-particles-fulmar-stomachs-north-sea

Proportion Value Achieved

100%

Trend

stabiel

TV Achieved

ja

Gerelateerde indicator

D8C1, D8C2

Kernboodschap
OSPAR

Status afzonderlijke elementen
Contaminant

TV upper

Unit

Value Achieved

Dioxine-TEQ

3,5

pg TEQ/ g product

0,2-4

Som-TEQ

6,5

pg TEQ/ g product

0,2-4,5

Ndl-PCB’s

75

ng/g

1-45

PAK’s

som van benzo(a)pyrene,
benz(a)anthracene, benzo(b)
fluoranthene en chrysene: 35
ng/g en

ng/g

som van benzo(a)pyrene, benz(a)anthracene,
benzo(b)fluoranthene en chrysene: <0.40-5.0

alleen benzo(a)pyrene: 6.0 ng/g
Cadmium

0,05

Alleen benzo(a)pyrene: <0.10-0.72
mg/kg

<0,0005 (alle vis)
<0,05 (mosselen en garnaal)

Lood

0,30

mg/kg

<0,05 (alle vis)

Momenteel wordt in de magen van 58 procent van de aangespoelde
noordse stormvogels meer dan 0,1 gram plastic aangetroffen. Dat is
hoger dan het lange-termijndoel van OSPAR, te weten 10 procent.
Dit illustreert de overvloedige aanwezigheid van drijvend afval in
het milieu van de stormvogels. Cijfers over de hoeveelheid plastic in
magen van stormvogels zijn de afgelopen tien jaar niet significant
veranderd.

Aanvullende Nederlandse duiding
In de Nederlandse jaarrapportage 2016 is voor het eerst een
significante afnemende trend voor zowel het gewicht van gebruikersplastics als industriële plastics aangetoond voor de in Nederland
aangespoelde Noordse stormvogels in de periode 2006-2015 (10
jaar). In de periode 2011-2015 had gemiddeld 53% van de storm­
vogels meer dan 0.1 g plastic in hun maag.

<0,2 (mosselen en garnaal)
Kwik

0,50

mg/kg

<0,20

Status Criterium D9C1 Verontreinigende stoffen in eetbare weefsels
TV unit

ng/g natgewicht voor de ndl-PCB’s en PAK’s
pg/g natgewicht voor de dioxine-TEQ en som-TEQ
mg/kg voor cadmium, lood en kwik

Bron van de drempel­
waarde, limiet of trend

Verordening 1881/2006 tot vaststelling van de maximumgehalten aan bepaalde verontreinigingen in levensmiddelen
(http://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/ALL/?uri=CELEX%3A32006R1881)

242 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Toelichting Indicator
OSPAR
Zwerfvuil komt op grote schaal voor in het mariene milieu en is
schadelijk voor in het wild levende dieren en het ecosysteem. Het
doel van OSPAR is om de hoeveelheid zwerfvuil in het door OSPAR
bestreken zeegebied in de periode tot 2020 sterk terug te dringen,
en wel tot het niveau waarop het qua kenmerken noch qua omvang
schade berokkent aan het mariene milieu. De hoeveelheid plastic
die in het inwendige van zeedieren wordt aangetroffen, geeft aan
hoeveel drijvend afval in hun omgeving voorkomt.

OSPAR monitort en beoordeelt plastic in de magen van noordse
stormvogels als een van de indicatoren voor milieukwaliteit.
Stormvogels zijn veel voorkomende zeevogels met een groot
verspreidingsgebied, waarvan bekend is dat ze vaak plastic inslikken; bijna elke stormvogel heeft wel wat plastic in zijn maag.
Stormvogels foerageren vlak boven het wateroppervlak, maar in
hun maag worden ook wel objecten uit dieper water aangetroffen.
Ook krijgen ze indirect, via hun prooi, materiaal binnen.
De benadering op basis van de indicatorbeoordeling voor stormvogels komt voort uit een eerdere OSPAR-doelstelling voor ecologische kwaliteit (EcoQO). Het monitoringprogramma maakt gebruik
van de kadavers van aangespoelde vogels of van exemplaren die per
ongeluk zijn gedood. Het lange-termijndoel van OSPAR is om het
aantal stormvogels met meer dan 0,1 gram plastic in hun maag
terug te dringen tot minder dan 10 procent. Onderzoeksmethoden
en -resultaten zijn in rapporten en door collega’s getoetste
wetenschappelijke artikelen gepubliceerd en in specifieke OSPARrichtlijnen opgenomen. Deze indicator wordt nu uitsluitend
gebruikt voor de internationale Noordzee. Hij is echter ook geschikt
voor de Noordelijke IJszee en de Keltische Zee. Bovendien is hij ook
al gebruikt in onderzoek naar stormvogels buiten het door OSPAR
bestreken zeegebied: in de Noordelijke Atlantische Oceaan en de
Noordelijke Stille Oceaan.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 243

>

S

H1

H2

H3

H4

Resultaten

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/
plastic-particles-fulmar-stomachs-north-sea/

Aanvullende Nederlandse duiding
De OSPAR common indicator plastics in de magen van Noordse
stormvogels (Fulmarus glacialis) is ontwikkeld in Nederland, wordt
al betrouwbaar gemeten sinds circa 1998, en is uitgebreid gepubliceerd. Deze indicator dient twee doelen: (a) het meten van de
hoeveelheden, geografische verspreiding en trends van met name
drijvend plastic afval die door de stormvogel kan worden opgegeten
en (b) het geven van een indicatie van gezondheidsschade aan
stormvogels. Het optreden van gezondheidsschade aan individuele
stormvogels mag op basis van diverse wetenschappelijke publicaties
in algemene zin als bewezen worden geacht. Echter, specifieke
dosis-effect relaties voor plastics in fulmars zijn nog niet experimenteel onderzocht (zie kennishiaten). Het optreden van populatie-effecten door vervuiling met plastics is in het algemeen
moeilijker te bewijzen, maar is mogelijk een bijdragende factor
gezien de huidige achteruitgang van de stormvogelpopulatie in de
Noordzee.

Trends in 2005-2014:
Trends worden beoordeeld door het jaar van monstername af te
zetten tegen de meest recente periode van tien jaar (figuur 2), in dit
geval 2005 tot en met 2014. De huidige beoordeling voor de vijf
sub-regio’s (Figuur 1) bevestigt dat de sub-regionale cijfers sinds het
begin van de gegevensverzameling grotendeels stabiel zijn gebleven
(Figuur 2), met redelijk constante verschillen tussen de sub-regio’s
onderling en duidelijk verhoogde niveaus ten opzichte van de
resultaten van incidentele studies in noordelijker delen van het
door OSPAR bestreken zeegebied.

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/
plastic-particles-fulmar-stomachs-north-sea/

De betrouwbaarheid van de methodologie en gegevens is hoog.

Aanvullende Nederlandse duiding
In de Nederlandse jaarrapportage 2016 is voor het eerst een
significante afnemende trend voor zowel het gewicht van gebruikersplastics als het gewicht van industriële plastics aangetoond voor de
in Nederland aangespoelde stormvogels in de periode 2006-2015
(zie Figuur 3). Deze trendanalyse is gebaseerd op 372 stormvogels.
Deze resultaten zijn meer recent dan het bovengenoemde OSPAR
resultaat, en ook specifiek voor de in Nederland aangespoelde
stormvogels. Deze significante afname is waarschijnlijk een
afspiegeling van het scala aan afvalreductie-maatregelen die in
Nederland, en in de Noordzee, zijn genomen voordat het OSPAR
Regional Action Plan (RAP) officieel van kracht werd in 2014. Deze
significante afname van plastics in de stormvogel in Nederland valt
samen met de significante afname van strandafval in Nederland de
periode 2010-2015.
Figuur 1. Percentage van stormvogels met meer dan 0,1 gram plastic in hun maag in
verschillende monitoringgebieden van de Noordzee gedurende 2010-2014.

B. recent (10 year) trends
All plastics combined (n.s. p=0.06)
Industrial plastics (0.015)
User plastics (p=0.047)

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

2

assessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/
plastic-particles-fulmar-stomachs-north-sea/
100%

0

Channel
E-England

90%

Scottish Islands
SE-NorthSea

80%

Skagerrak

-2

Faroe Islands (2007-11)

70%

Iceland (2011)

60%

-4

Svalbard (2013)
Long term Target

50%

-6

40%
30%

-8
2004

2006

2008

2010

2012

2014

2016

20%
10%
0%
4
-1
10
20 3
-1
09
20 2
-1
08
20 1
-1
07
20 0
-1
06
20 9
-0
05
20 08
04
20 7
-0
03
20 06
02
20 5

4

-0
01

-0
00

20

Running 5 year averages

Figuur 2. Lopend gemiddelde over periodes van vijf jaar voor het percentage van
stormvogels met meer dan 0,1 gram plastic in hun maag sinds het jaar 2000 of sinds
de start van het monitoringsprogogramma in de sub-regio.
244 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

4

Voor deze beoordeling is de vroegere grens tussen de Noordzee en de Keltische Zee
gebruikt; dit wordt in de volgende beoordeling aangepast.

20

In dit meetnet participeren alle Noordzee-landen. Veel landen
steunen daarbij op de stormvogelanalyses van Wageningen Marine
Research Den Helder; Duitsland en Noorwegen voeren deze analyses
al meerdere jaren ook zelf uit volgens de Nederlandse methode. Een
voordeel van deze methode is het relatief grote aantal datapunten
(dode Noordse stormvogels) dat in de loop der jaren is verzameld en
geanalyseerd, wat goede trendanalysemogelijkheden geeft. Verder
is de boodschap van deze indicator heel duidelijk voor een groot
publiek, en heeft daarmee in de afgelopen decennia waarschijnlijk
duidelijk bijgedragen aan de bewustwording van het probleem van
marien afval.

Beoordeling 2010-2014:
In de vijf jaren tussen 2010 en 2014 is het lange-termijndoel van
OSPAR voor de inname van plastic zwerfafval door zeevogels
nergens in de Noordzee bereikt. Van alle 525 magen van stormvogels die in deze periode zijn geanalyseerd, bevatte 58 procent meer
dan 0,1 gram plastic, terwijl OSPAR zich als lange-termijndoel heeft
gesteld om dit percentage tot minder dan 10 procent terug te
brengen. Bij 93 procent van alle geanalyseerde vogels is plastic
aangetroffen in de maag. Gemiddeld ging het om 33 deeltjes en 0,31
gram per vogel. In stormvogels uit Het Kanaal werd het hoogste
gehalte plastic aangetroffen, in vogels uit noordelijker streken
betrof het iets lagere waarden. De afgelopen vijf jaar is er wat betreft
de massa van ingeslikt plastic geen significante toename of afname
waargenomen in de Noordzee als geheel, noch in een van de vijf
sub-regio’s van de Noordzee. Figuur 1 toont de verschillen tussen de
sub-regio’s van de Noordzee wat betreft het percentage vogels
waarin meer dan 0,1 gram plastic werd aangetroffen. (Bij deze
beoordeling is de vroegere grens tussen de Noordzee en de Keltische
Zee aangehouden; dit wordt in de volgende beoordeling aangepast.) Alleen in het uiterste noordwesten van de Atlantische Oceaan
(het Canadees-Arctische Gebied) komen de cijfers voor ingeslikt
plastic in de buurt van de lange-termijndoelstelling van OSPAR.

% of birds with > 0.1g plastic

De ronde industriële korrels, met een diameter van 4 tot 5 mm, geven een beeld van
de afmetingen van de fragmenten.

B

Gepubliceerde gegevens uit incidentele studies voor de Faeröer eilanden, IJsland en
Svalbard zijn in de figuur opgenomen, om te laten zien dat in noordelijkere delen van
het door OSPAR bestreken zeegebied lagere hoeveelheden worden aangetroffen,
maar dat ook in deze gebieden de hoeveelheden ruim boven het OSPAR langetermijndoel liggen.

OSPAR

Voor de monitoring van plastic in de maag van zeevogels wordt gebruikgemaakt van
aangespoelde kadavers van noordse stormvogels. De stormvogel op deze foto is op 8
januari 2009 aangespoeld op Texel. (Foto: J.A. van Franeker)

H5

Ln mass (g)

<

Figuur 3 Cijfers over trends in de hoeveelheden plastic in de magen van stormvogels in
de Nederlandse Noordzee 2005-2014. De figuur laat per jaar de veranderde
hoeveelheidsgegevens zien van industrieel plastic en van huishoudelijk plastic in de
magen van individuele stormvogels, en lineaire trends voor industrieel plastic (onderste,
rode lijn) huishoudelijk plastic (middelste, blauwe lijn) en alle plastics samen (bovenste,
zwarte stippellijn); n.s. betekent dat het onderzoeksresultaat niet significant is.
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/
plastic-particles-fulmar-stomachs-north-sea/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 245

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

Conclusie

Kennishiaten

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

OSPAR

OSPAR

Sinds de eerste jaren van deze eeuw blijkt het percentage stormvogels in het Noordzeegebied met meer dan 0,1 gram plastic in hun
maag – het criterium genoemd in het lange-termijndoel van OSPAR
– zich rond de 60 procent te hebben gestabiliseerd. Gezien de
toename van mariene activiteiten en het groeiende aandeel van
plastic in afval, kan de waargenomen stabiliteit van deze indicator
als positief worden gezien. Ook al ligt het lange-termijndoel van
OSPAR nog ver in het verschiet, het blijft wel gelden als beoordelingsmaatstaf in de rest van de wereld.
De stormvogelpopulatie in het Noordzeegebied neemt af, zoals
aangestipt in de beoordeling van de indicator Dichtheid van
zeevogels. De oorzaken van deze achteruitgang zijn niet duidelijk.
Het opnemen van plastic zwerfafval wordt gezien als een potentiële
bedreiging voor de status van de stormvogelpopulatie. Het is
immers waarschijnlijk dat de sublethale effecten zoals verminderde
conditie en gezondheid, een significant deel van de populatie
aantasten.

Met de gemeenschappelijke indicator voor plastic deeltjes in de
maag van stormvogels beoogt OSPAR een beeld te krijgen van de
hoeveelheid drijvend afval op zee en van de potentiële schade die
zwerfvuil in het Noordzeemilieu toebrengt aan pelagische soorten
(soorten die leven op open zee). De monitoring van stormvogels
geeft echter geen directe informatie over ‘schade’ of ‘nadelige
gevolgen’. Monitoring biedt slechts een kwantificering van
patronen in de ruimte en de tijd wat betreft plastic in magen van
stormvogels, als een indirecte maatstaf voor ‘nadelige gevolgen’. Er
is dringend behoefte aan concreet experimenteel laboratoriumonderzoek om bewijs te vinden voor nadelige gevolgen van specifieke
hoeveelheden en soorten plastic voor stormvogels. Dit concrete
voorbeeld van schade is dringend nodig om de rol van deze
gemeenschappelijke indicator van OSPAR te versterken.

Overall Status D10

Het regionaal actieplan van OSPAR omvat maatregelen om zwerfvuil
op zee te beperken. De uitvoering ervan zou dus moeten leiden tot
vermindering van de hoeveelheid zwerfvuil die stormvogels
binnenkrijgen.

Gerelateerde doelen

Aanvullende Nederlandse duiding
De korte termijn GMT voor de stormvogel indicator wordt voor de
vogels op de Nederlandse stranden momenteel voor het eerst
gehaald, wat een heel positief resultaat is.

Milieudoelen (Art 10)
D10T1: Op de langere termijn toewerken naar kwantitatieve
(regionale) streefdoelen voor strandafval (30% reductie) en plastic
in magen van Noordse stormvogels (10% van de vogels; OSPAR
EcoQO). In samenloop met het EU traject voor de Circulaire
Economie en in zorgvuldige afstemming met buurlanden hoe
dergelijke doelen kunnen worden bereikt.

B

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand is nog niet gehaald.

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van zwerfvuil

Status Criterium D10C1 Drijvend afval en D10C3 Afval opgenomen door zeedieren
Criteria status

NL: goed
OSPAR: niet goed

Beschrijving criterium
status

In de Nederlandse jaarrapportage 2016 is voor het eerst een significante afnemende trend voor zowel het gewicht van
gebruikersplastics als industriële plastics aangetoond voor de in Nederland aangespoelde fulmars in de periode
2006-2015 (10 jaar).

Beoordeelde periode

NL: 2005-2015 (start- en einddatum beoordeelde periode)
OSPAR, Greater North Sea: 2005-2014

Gebruikte parameter

Macrolitter - Mass (g)

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

-1 (dalende trend)

Bron van de drempel­
waarde, limiet of trend

Other, nationaal : Van Franeker, J.A., Kuhn, S & Bravo Rebolledo, E.L., 2016, Fulmar Litter EcoQO monitoring in the
Netherlands – update 2015. Wageningen, Marine Research Report C091/16, RWS Centrale Informatievoorziening BM
16.12

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

NL: -1 (dalende trend)
OSPAR: 0 (geen trend)

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

NL: Verbetering
OSPAR: geen trend

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

NL: Ja
OSPAR: Nee

Gerelateerde indicator

D10C1 Strandafval, D10C1 Zeebodemafval, D10C2 microlitter

Voor de lange termijn GMT ziet Nederland de behoefte om de
representativiteit voor de Zuidelijke Noordzee-regio in samenwerking met OSPAR ICG ML te onderzoeken.
De significante afname van het gewicht van plastics in in Nederland
aangespoelde stormvogels valt samen met de significante afname
van strandafval in de periode 2010-2015 (zie figuur 5)

Methode
OSPAR
Zie, https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/plastic-particles-fulmarstomachs-north-sea/ ‘Assessment Method’

246 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 247

<

>

Strandafval - hoeveelheid, samenstelling en trends (D10C1)
GES Component/Criteria

D10C1 strandafval

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Een significante dalende trends in het totaal van de meest voorkomende categorieën afval (die
bijdragen aan 80% van de totale hoeveelheid afval) die op het strand worden aangetroffen.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Strandafval - Hoeveelheid, samenstelling en
trends (OSPAR-beoordeling)

Strandafval - Hoeveelheid, samenstelling en
trends (aanvullende Nederlandse beoordeling)

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Nederlands deel van de Noordzee

Bron

OSPAR

Nationaal

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-humanactivities/marine-litter/beach-litter/

nvt

Kernboodschap
OSPAR
Op stranden in het door OSPAR bestreken zeegebied wordt op grote
schaal afval aangetroffen. Dat afval bestaat veelal uit plastic deeltjes,
vistuig en verpakkingsmateriaal. In sommige gebieden bestaat meer
dan 90 procent van dit afval uit plastic objecten. Tussen 2009 en
2014 zijn er wat betreft de hoeveelheid afval geen algemene trends
te bespeuren.

Aanvullende Nederlandse duiding
Op de Nederlandse stranden is in de periode 2010-2015 een
significante afname van zowel het totale aantal afvalitems vastgesteld (gemiddeld 364 items/100 m strand) als van 11 van de 15 items
die samen de Nederlandse top 80% vormen. De resultaten in de
periode 2011-2016 zijn vergelijkbaar. Deze resultaten tonen aan dat
reeds in gang gezette acties/maatregelen in Nederland, en waarschijnlijk ook deels in de Noordzee-regio, al duidelijk hun effecten
tonen.

beeld van de ruimtelijke verschillen in dit type vervuiling. Zwerfvuil
op een strand kan afkomstig zijn van een lokale bron op zee of op
het land, of van bronnen elders en kan door rivieren of oceaanstromingen zijn aangevoerd.

S

H1

H2

H3

H4

monitoringprogramma. Nederland beschikt zo over een kwalitatief
goede strandafvaldataset. Hiermee staat Nederland goed gesteld om
effecten van maatregelen tegen marien afval relatief goed te kunnen
beoordelen met de strandafvaldata. Met de strandafvalmonitoring
is het mogelijk dat voor een aanzienlijk aantal specifieke items
informatie wordt verkregen, zoals bv. flesdoppen en ballonnen,
mede omdat de afvalitems meestal nog in goed identificeerbare
staat zijn. Verder kunnen effecten van maatregelen vaak al in een
periode van zes jaar worden waargenomen, omdat de afvaltoestand
van het milieu relatief snel reageert op genomen maatregelen. In
deze Nederlandse dataset zijn recent veel significante afnemende
trends van zowel specifieke items als totale aantallen gevonden.
De Nederlandse stranden maken deel uit van de Zuidelijke Noordzee
OSPAR subregio. De vier gekozen stranden Veere, Noordwijk,
Bergen en Terschelling (zie Figuur 4) zijn niet-toeristen stranden.
Deze vier stranden zijn gelijkmatig verdeeld over de circa 500 km
Nederlandse Noordzeekustlijn, en het gemiddelde van deze vier
stranden wordt geacht een representatief Nederlands beeld te geven
van het afval dat aanspoelt op het strand. Ieder strand wordt,
volgens de OSPAR methode, vier keer per jaar gemonitord. Dit levert
in een KRM-periode van 6 jaar 24 datapunten op, wat een ruim
aantal is voor het uitvoeren van nationale trendanalyses.

De samenstelling van afval dat op stranden is gevonden, geeft een
indicatie van de schaal en omvang van het probleem en van de mate
waarin het afval een bedreiging vormt voor het milieu. Ruimtelijke
verschillen tussen de onderzoekslocaties wat betreft de samenstelling van het afval wijzen op regionale verschillen tussen de
bronnen.
Wijzigingen in de samenstelling en trends in de hoeveelheid afval
laten zien waar reductiemaatregelen nodig zijn en in hoeverre die
maatregelen, na invoering, effect sorteren.

Foto: Afval op een strand in het Verenigd Koninkrijk (copyright: Clare Sambrook)
©OSPAR Commission/courtesy of Clare Sambrook, 2017 https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
marine-litter/beach-litter/

Aanvullende Nederlandse duiding

248 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

In Nederland wordt strandafval al sinds het begin van het OSPAR
monitoringsprogramma in 2001 professioneel gemonitord op vier
stranden. Sinds 2014 is dit opgenomen in het formele KRM

Resultaten
OSPAR
Tussen 2009 en 2014 zijn er wat betreft de hoeveelheid afval op
stranden in het door OSPAR bestreken zeegebied geen algemeen
geldende trends te bespeuren. Wel zijn er significante dalende,
maar ook stijgende, trends waar te nemen voor afzonderlijke
afvalitems per onderzoekslocatie. (Langs de noordwestkust van
Spanje bijvoorbeeld is het aantal wattenstaafjes met 12 procent
afgenomen.)
De gemiddelde hoeveelheid afvalitems per 100 meter kustlijn
varieert sterk in het door OSPAR bestreken zeegebied, ook binnen
de afzonderlijke subregio’s. Weergegeven zijn alleen de cijfers voor
de periode 2014-2015 (Figuur 1), aangezien er voor het gehele
OSPAR-zeegebied geen langere tijdreeksen beschikbaar zijn. De
gemiddelden voor onderzoekslocaties in de Zuidelijke Noordzee
(311), de Keltische Zee (434) en de Golf van Biskaje / Iberische Kust
(365) zijn vergelijkbaar. In de Noordelijke Noordzee zijn de
gemiddelden echter van een beduidend hogere orde, in het
bijzonder in het Skagerrak, met 6.090 afvalitems. Wel is er in de
Noordelijke Noordzee een grote variatie in de hoeveelheden, zowel
tussen locaties onderling als binnen afzonderlijke locaties.

Ook de volgende objecten worden vaak aangetroffen, vooral op
onderzoekslocaties in de regio’s die hieronder zijn vermeld:
• Wattenstaafjes in de Keltische Zee, Golf van Biskaje / Iberische
Kust en Noordelijke Noordzee
• Sigarettenpeuken in de Golf van Biskaje / Iberische Kust
• Rubberballonen in de Zuidelijke Noordzee, Noordelijke
Noordzee, enkele onderzoekslocaties in de Keltische Zee en één
onderzoekslocatie in de Golf van Biskaje / Iberische Kust
• Geweerpatronen in de Zuidelijke Noordzee, Noordelijke
Noordzee en Keltische Zee.
De overvloedige aanwezigheid van deze objecten duidt op regiospecifieke problemen met de afvoer van afvalwater, afval dat verband
houdt met roken en de jacht, en openbare en particuliere evenementen waarbij ballonnen worden opgelaten.

OSPAR

De hoeveelheid zwerfvuil op zee in het door OSPAR bestreken
zeegebied geeft informatie over de omvang van de vervuiling door
afval in de aangrenzende zee- en kustgebieden. Ook ontstaat zo een

B

De meeste afvalitems zijn van plastic of polystyreen (Figuur 2). Het
type afval dat het meest wordt aangetroffen op alle onderzoekslocaties in het OSPAR-zeegebied zijn plastic fragmenten, gevolgd door
verpakkingsmateriaal (van etenswaar, maar ook flessen) en vistuig
(Figuur 3). Het verpakkingsmateriaal is hoofdzakelijk van plastic
(zoals doppen, deksels, voedselbakjes, chips- en snoepzakjes,
lollystokjes en plastic zakjes). Afval van vistuig bestaat uit netten en
touwen en in de war geraakte netten en koorden. Flesjes en
voedselbakjes worden op de onderzoekslocaties van alle zeeën, met
uitzondering van de Noordelijke Noordzee, het meest aangetroffen.
Al deze items gelden als schadelijk voor het zeemilieu vanwege het
gevaar dat dieren erin verstrikt raken, het opeten of er door
verwond worden.

Toelichting Indicator
OSPAR heeft zich ten doel gesteld om ‘de hoeveelheid zwerfvuil op
zee in het door OSPAR bestreken zeegebied sterk terug te dringen,
tot het niveau waar het noch qua kenmerken noch qua omvang
schade toebrengt aan het milieu langs de kust of op zee’.
In deze beoordeling wordt een beschrijving gegeven van de
hoeveelheid en samenstelling van afval, gevonden op 76 stranden
in het OSPAR-zeegebied in de periode 2014-2015. Ook worden trends
in afvalcategorieën gesignaleerd op 19 stranden in de periode
2009-2014.

H5

Figuur 4: de Nederlandse strandmonitoringlocaties. NL1 is Bergen, NL2 Noordwijk,
NL3 Veere, NL4 Terschelling.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 249

<

>

S

H1

H2

H3

H4

Tabel 1: Trends van de top-80% items aan de Nederlandse kust in de
periode 2010-2015. Significante trends (allen afnemend) zijn dik
gedrukt.
Rank

Litter category
[OSPAR-100-ID]

Median
Count
/ 100 m

% of total
count

Trend
(counts/
Year)

1

Nets and ropes [300]

126,1

37.8%

-11.5

2

Plastic polystyrene
pieces < 50 cm [301]

60,6

17.5%

-4.8

3

Plastic: Caps [15]

19,8

5.4%

-2.0

4

Plastic: Tangled [33]

13,1

3.8%

-1.4

5

Rubber: Balloons [49]

11,8

3.7%

-1.5

6

Plastic: Crisp [19]

11,1

3.6%

-1.8

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

7

Plastic: Small_bags [3]

10,5

3.5%

-2.2

assessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/beach-litter/

8

Plastic: Bags [2]

7,8

2.6%

-1.4

9

Plastic: Foam_sponge
[45]

7,4

2.1%

0.2

10

Plastic: Industrial [40]

6,5

2.0%

-1.5

11

Plastic: Drinks [4]

5,8

1.8%

-1.2

12

Plastic: Other [48]

4,9

1.7%

-1.9

13

Plastic: Food [6]

5,0

1.5%

-0.3

14

San: Buds [98]

4,9

1.2%

-0.4

15

Wood: Other_small
[74]

3,3

1.0%

-0.5

Figuur 3: Samenstelling van zwerfvuil op zee naar voornaamste type afval in de jaren
2014 en 2015 in het door OSPAR bestreken zeegebied

De betrouwbaarheid van de methodologie en gegevens is matig.

Aanvullende Nederlandse duiding

Figuur 1: Gemiddeld aantal afvalitems per 100 meter in de jaren 2014 en 2015
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/beach-litter/

Figuur 2: Samenstelling van zwerfvuil op zee naar type materiaal / gebruik in de jaren
2014 en 2015 in het door OSPAR bestreken zeegebied
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/beach-litter/

250 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Voor de vier Nederlandse stranden gecombineerd is in de periode
2010-2015 een significante afname van het totale aantal afvalitems
per 100 m vastgesteld (gemiddeld 364 items/100 m strand; afname
-38 items/jaar; ~ -11 %/jaar). In de periode 2009-2014 was er een niet
significante afname van -11 items/jaar. In de periode 2011-2016 is er
nog steeds een significante afname van -42 items/jaar. Deze laatste
resultaten wijzen erop dat de in 2010-2015 waargenomen significant
afnemende trend voor het totale aantal afvalitems doorzet. Dat de
significante itemtrends wel in het Nederlandse deel van de
Noordzee maar niet in de OSPAR subregio Zuidelijke Noordzee
waarneembaar zijn wordt waarschijnlijk veroorzaakt door de
kleinere ruimtelijke variatie van strandafval in Nederland in
vergelijking met de Zuidelijke Noordzee, in combinatie met de
relatief goede dataset (professionele monitoring en voldoende
strandlocaties).
In de periode 2010-2015 zijn er ook significant afnemende trends
gevonden voor 11 van de 15 specifieke items die de Nederlandse
top-80% vormen. In de periode 2009-2014 was er in Nederland maar
voor 1 item (plastic tassen) een significante afname te zien. In de
periode 2011-2016 (nieuw jaarrapport) zijn er voor 9 items significante afnames te zien. Deze nieuwe resultaten wijzen erop dat
afnemende trends voor veel items op Nederlandse stranden
doorzetten. Hiermee voldoet Nederland op dit moment voor een
aanzienlijk aantal items aan de GMT (significant afnemende
itemtrends) die het zichzelf heeft gesteld. Deze resultaten tonen aan
dat reeds in gang gezette acties/maatregelen in Nederland en
waarschijnlijk ook in de Noordzee-regio (o.a. schoonmaakacties), al
duidelijk hun effecten tonen.

Jaarlijks vindt er tevens een groot aantal opruimacties op de
stranden plaats die aanvullende informatie geven over strandafval.
Zoals het terugkerende evenement Boskalis Beach Clean Up Tour
(van Stichting De Noordzee), waarbij de gehele Nederlandse kust
(circa 300 - 350 km) wordt schoongemaakt. Het aantal deelnemers
en de hoeveelheid opgeruimd afval namen jaarlijks toe. Over 2013
– 2016 hebben 563 – 2320 vrijwilligers jaarlijks tussen de 6000 –
20000 kg afval opgeruimd.
Voor de Green Deal Schone stranden is in 2016 een monitoringsprotocol op basis van de OSPAR Beach Litter Monitoring methode
ontwikkeld om de effecten van de Green Deal op toeristische
stranden te monitoren. De gegevens worden gebruikt om te
bepalen op welke afvalitems ingezet dient te worden. De eerste
metingen geven aan dat het meeste afval bestaat uit consumentenafval en dat er een grote variatie is tussen verschillende stranden. De
samenstelling van het afval is bij alle meetlocaties vergelijkbaar:
vooral klein materiaal, met als top 5: sigarettenfilters (1), kleine
plastic stukjes (2), snoep/snackverpakkingen en lolliestokjes (3),
plastic bestek en rietjes (4) en ijsstokjes (5).
Sinds 2003 is er elke zomer een verkiezing voor ‘het schoonste
strand van Nederland’, georganiseerd door Stichting Nederland
Schoon. Op basis van visuele inspecties door de ANWB wordt een
cijfer van 0-5 toegekend aan de Nederlandse badplaatsen. De
aanwezigheid van zwerfafval bij de strandopgang, op het strand en

H5

B

rondom strandpaviljoens en de aanwezigheid van afvalvoorzieningen wordt hierbij bekeken. Sinds 2013 wordt de inspectie gecombineerd met publieksstemmen om tot een cijfer te komen. De
cijferlijsten van de visuele inspecties in de periode 2001- 2017
suggereren dat de Nederlandse toeristen standen schoner worden.

Conclusie
OSPAR
Uit de hoeveelheid zwerfafval die is aangetroffen op onderzoekslocaties in het door OSPAR bestreken zeegebied blijkt dat vervuiling
door zwerfafval langs de kusten van het noordoostelijk deel van de
Atlantische Oceaan veel voorkomt. Het meeste zwerfafval dat wordt
aangetroffen, bestaat uit plastic fragmenten, verpakkingsmateriaal,
netten en touwen. Er zijn enkele significante veranderingen
waargenomen wat betreft de hoeveelheid zwerfafval die tussen 2009
en 2014 op onderzoekslocaties werd aangetroffen, maar geen
algemene trends die voor alle onderzoekslocaties gelden. Dit
betekent dat het doel van de milieustrategie voor het noordoostelijk
deel van de Atlantische Oceaan vooralsnog niet is bereikt. Dit doel is
‘de hoeveelheid zwerfvuil op zee in het door OSPAR bestreken
zeegebied sterk terug te dringen, tot het niveau waar het noch qua
kenmerken noch qua omvang schade toebrengt aan het milieu
langs de kust of op zee’.
Het grote aantal aangetroffen afvalitems, dat als schadelijk wordt
beschouwd, gezien het risico dat dieren er in verstrikt raken, het
opeten of er door verwond worden, laat zien dat zwerfafval een
reëel probleem is voor het mariene milieu in het door OSPAR
bestreken zeegebied. Nog afgezien van de sociaal-economische
schade die zwerfafval veroorzaakt (denk aan gederfde inkomsten en
de kosten van het schoonmaken van de stranden).
Het regionaal actieplan van OSPAR omvat maatregelen om zwerfvuil
op zee te beperken, en zou dus moeten leiden tot vermindering van
de hoeveelheid afval op stranden. Het groeiend aantal onderzoekslocaties en onderzoeken in de afgelopen jaren zal, mits de
monitoring wordt voortgezet, onze kennis over zwerfvuil langs de
noordoostelijke kusten van de Atlantische Oceaan vergroten.
Daarbij gaat het, behalve om de hoeveelheid en de samenstelling,
vooral om toekomstige trends.

Aanvullende Nederlandse duiding
In Nederland zien we significante afnemende trends op de
Nederlandse stranden in de periode 2010-2015 en 2011-2016. Ook
zien we significatie afnemende trend voor de specifieke items:
Netten en Koorden; Doppen; Plastic kluwens; Ballonnen;
Chipszakjes; Kleine en Grote Plastic Tasjes; Industrieel plastic;
Plastic Flesjes; Plastic Overig en Klein Hout.
De positieve resultaten tonen aan dat Nederland op de goede weg
zit met het verminderen van het mariene afval in haar beheergebied. Ook afvalreducties door andere landen in onze regio spelen
daarbij waarschijnlijk een rol. Het is van belang dat het ingezette
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 251

<

Nederlandse mariene afvalreductiebeleid voortvarend wordt
doorgezet, om de huidige positieve lijn vast te houden.

Methode
OSPAR
Zie, https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
marine-litter/beach-litter/ ‘Assessment Method’

Aanvullende Nederlandse duiding
Hoewel op de Nederlandse stranden significante trenddetectie goed
mogelijk blijkt te zijn, is op regionaal niveau van de Zuidelijke
Noordzee trenddetectie nog niet goed mogelijk. Dit wordt enerzijds
veroorzaakt door de grotere ruimtelijke variatie van dit grotere
gebied, in vergelijking met de Nederlandse stranden. In de
Nederlandse situatie geven de individuele stranden vaak een
variabel beeld van het strandafval, maar is het nationale gemiddelde
wel representatief en dit nationale gemiddelde geeft goede
trendanalyse-resultaten. Anderzijds is het aantal monitoringsstranden in met name Oost Engeland, en ook in zekere mate in België,
nog ontoereikend.
- http://www.amo-nl.com/wordpress/software/litter-analyst/
- http://publicaties.minienm.nl/documenten/
ospar-beach-litter-monitoring-in-the-netherlands-2010-2015-annual-report
- http://www.rwsleefomgeving.nl/onderwerpen/afval/afvalcijfers/
(land- en rivierafval)
- http://www.kenniswijzerzwerfafval.nl/document/monitoringsboekjezwerfafval-201320142015-samen-voor-eenschone-omgeving?destination=/
bibliotheek%3Fkeywords%3Dmonitoring (land en rivierafval)

>

Aanvullende Nederlandse duiding
Verkrijgen van betere monitoringsinformatie van macro-afval in
rivieren, als bron voor het mariene afval in zee, is belangrijk.
Hiervoor wordt in het bijzonder aanbevolen om enkele rivierlocaties volgens de OSPAR methode te gaan monitoren en daarbij het
transport van het afval via de rivier naar zee nader te onderzoeken,
om zo meer inzicht te krijgen in de bron rivieren.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D10T1: Op de langere termijn toewerken naar kwantitatieve
(regionale) streefdoelen voor strandafval (30% reductie) en plastic
in magen van Noordse stormvogels (10% van de vogels; OSPAR
EcoQO). In samenloop met het EU traject voor de Circulaire
Economie en in zorgvuldige afstemming met buurlanden hoe
dergelijke doelen kunnen worden bereikt.

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D10
Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand is nog niet gehaald.

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van zwerfvuil

Status Criterium D10C1 Strandafval
Criteria status

NL: goed,
OSPAR: niet goed

Beoordeelde periode

NL: 2009-2015 (start- en einddatum beoordeelde periode)
OSPAR Greater North Sea: 2009-2015

Beschrijving criterium
status

In Nederland zien we significante afnemende trends op de Nederlandse stranden in de periode 2010-2015 en
2011-2016.

Gebruikte parameter

Macrolitter (items/m)

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

-1 (dalende trend)

Bron van de drempel­
waarde, limiet of trend

OSPAR

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

NL: 1 (dalende trend)
OSPAR: 0 (geen trend)

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

NL: Verbetering
OSPAR: geen trend

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

NL: Ja
OSPAR: Nee

Gerelateerde indicator

D10C1 Drijvend Afval, D10C1 Zeebodemafval, D10C2

Kennishiaten
OSPAR
Uit de gegevens komt overduidelijk naar voren wat de voornaamste
bronnen van zwerfvuil zijn (bijvoorbeeld de visserij). Om die
bronnen echter nauwkeurig in kaart te kunnen brengen, moeten de
items die in het zeegebied van OSPAR worden aangetroffen aan
regionale bronnen kunnen worden gekoppeld.
Duidelijk is vastgesteld dat sommige soorten zwerfvuil rechtstreeks
schade kunnen toebrengen aan het mariene milieu, omdat dieren
er in verstrikt kunnen raken, het opeten of er door verwond
worden. Maar we weten nog weinig van de expliciete effecten en
omvang van de schade op populatie niveau. Hier wordt nader
onderzoek naar verricht.
Voor afval op stranden zijn geen referentie- of uitgangsniveaus
vastgesteld.

252 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 253

<

>

Zeebodemafval (D10C1)
GES Component/Criteria

H1

H2

H3

H4

Aanvullende Nederlandse duiding
D10C1 zeebodem

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Een significante afname van de totale hoeveelheid afval op de zeebodem.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Zeebodemafval (OSPAR-beoordeling)

Zeebodemafval (aanvullende Nederlandse
beoordeling)

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Nederlands deel van de Noordzee

Bron

OSPAR

Nationaal

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/
pressures-human-activities/marine-litter/
composition-and-spatial-distribution-litter-seafloor/

nvt

Kernboodschap
OSPAR
In het gehele beoordeelde gebied wordt afval op de zeebodem
aangetroffen, vooral in de vorm van plastic. De hoeveelheden afval
in het oostelijk deel van de Golf van Biskaje, de Zuidelijke Keltische
Zee en het Kanaal zijn groter dan in het noordelijke deel van de
Internationale Noordzee en de Keltische Zee.

Aanvullende Nederlandse duiding
In de periode 2015-2017 zijn door Nederland op het NCP gemiddeld
134 items per km2 gevonden. Er kan nog geen trendanalyse met
minimaal 5 datajaren worden uitgevoerd. De drie duidelijk meest
voorkomende afvaltypen op het NCP zijn: Plastic Sheet, Plastic
Vislijn; en Synthetisch Touw.

Zeebodemafval is zowel in kustwateren als in de diepzee onderzocht. Op het Europese continentale plat zijn grote hoeveelheden
plastic zwerfvuil waargenomen. Zeebodemafval kan op praktische
wijze worden gemonitord met bodemnetten (op het continentale
plat), aangezien die ook nu al worden gebruikt voor de opname van
visbestanden en een groot oppervlak van de zeebodem bestrijken,
en omdat ze voldoende afval verzamelen om geanalyseerd te
kunnen worden.

Figuur 1: Planning van de Nederlandse IBTS. Iedere rastercel (ICES-kwadrant) met
daarin NL wordt 1 maal per jaar bevist.

OSPAR

Het NCP wordt tijdens de IBTS ook bemonsterd door een aantal van
de overige deelnemende landen (Frankrijk, Duitsland, Denemarken,
Engeland). Deze data zijn gebruikt voor de OSPAR intermediate
assessment 2017.

Zwerfvuil op zee is een wereldwijd probleem, en de gedocumenteerde hoeveelheden zijn de afgelopen decennia toegenomen. De
hoeveelheid zeebodemafval wordt beïnvloed door antropogene
input, waaronder zwerfvuil dat door rivieren en oceaanstromingen
wordt getransporteerd en zo over enorme afstanden kan worden
verspreid. Zwerfvuil op zee is dan ook een echt grensoverschrijdend
probleem.
Zeedieren op of nabij de zeebodem kunnen zwerfvuil inslikken of
erin verstrikt raken (denk aan afgedankt vistuig of vastsnoermaterialen). Dit kan leiden tot de dood of verwonding van het dier,
bijvoorbeeld door verstikking of verhongering. Plastic objecten
kunnen verontreinigende stoffen overbrengen en kunnen daarnaast
de zeebodem beschadigen of verstikken. Dit heeft potentiële
gevolgen voor kwetsbare bentische habitats vanwege het remmende

Afval op de zeebodem wordt door Nederland sinds 2013 jaarlijks (1
maal per jaar) systematisch gemonitord en geregistreerd in
combinatie met reguliere bodemvissurveys: de zogenaamde
International Bottom Trawl Survey (IBTS). De door NL bemonsterde
gebieden worden getoond in Figuur 1. Circa 80-90% van het
Nederlands Continentaal Plat (NCP) wordt door Nederland zelf
bemonsterd.

effect op de fotosynthese en op de verspreiding van dieren, gassen
en voedingsstoffen. Via zwerfvuil op zee kunnen ook invasieve
soorten worden overgebracht. Zo kunnen niet-inheemse organismen terechtkomen in nieuwe gebieden waar ze inheemse soorten
wegconcurreren of tot prooi maken.

Toelichting Indicator

254 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

S

Foto: Bijvangst van zwerfvuil aan boord van de RV Endeavour (© J. Thain)
©OSPAR Commission/courtesy of J.Thain, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assess-

De werkelijke aantallen afvalitems per km2 zijn waarschijnlijk
groter gezien de incomplete vangstefficiency van zeebodemafval
door het GOV (Grand Ouverture Verticale) visnet. De vangstefficiencies van de verschillende afvaltypen zijn feitelijk onbekend en
afhankelijk van het afvaltype. Ze zijn waarschijnlijk relatief beter
voor de relatief lichte plastics. Deze incomplete vangstefficiencies
zijn acceptabel, als alle landen het zeebodemafval op dezelfde
manier tellen.

H5

B

Resultaten
OSPAR
De verspreiding en hoeveelheid zwerfvuil op de zeebodem in het
OSPAR-zeegebied is onderzocht op basis van gegevens afkomstig
van bodemvissurveys door zeven verdragslanden (Figuur 2).
Bodemnetten zijn bedoeld om mariene biota te vangen die op of
nabij de zeebodem verblijven, bij verschillende zeebodemtypes. Bij
sommige vangsttechnieken wordt de zeebodem doorploegd, terwijl
de apparatuur in andere surveys over de bodem heen rolt. De
hoeveelheid afval die tijdens zo’n survey wordt verzameld is
afhankelijk van het type interactie met de zeebodem en de
maaswijdte van de netten. De bemonsterde aantallen zijn dan ook
geen absolute, maar relatieve cijfers. Desalniettemin kan op basis
van deze gegevens wel een vergelijking worden gemaakt tussen de
verschillende regio’s die met behulp van hetzelfde type vistuig zijn
bemonsterd. Het aantal gecontroleerde locaties bepaalt de
betrouwbaarheid van de beoordelingen alsmede de tijd (aantal
datajaren) die voor een aanvaardbaar betrouwbaarheidsniveau
benodigd is.
Afval, met name in de vorm van plastic, is wijdverspreid op de
zeebodem van de Internationale Noordzee, de Keltische Zee, de Golf
van Biskaje, de Iberische Kust en en de Golf van Cádiz. Bij de
beoordeling is de meeste aandacht uitgegaan naar de Internationale
Noordzee, de Keltische Zee en het oostelijk deel van de Golf van
Biskaje (zonder de Iberische Kust en de Golf van Cádiz), die zijn
bemonsterd met een GOV (Grande Ouverture Verticale)-visnet. In dit
gebied neemt het aantal afvalitems per km2 op de zeebodem toe
van noord naar zuid (Figuur 3). In 2014 was het aandeel plastic items
in de totale hoeveelheid afvalitems 68% in de Internationale
Noordzee, 58% in de Keltische Zee en 98% in het oostelijke deel van
de Golf van Biskaje. Bijna alle visnetten in het oostelijke deel van de
Golf van Biskaje bevatten ten minste één plastic afvalitem, en de
hoeveelheid gerapporteerd afval in deze regio behoort tot de
grootste van het gehele onderzoeksgebied.
De resultaten voor de Internationale Noordzee en de Keltische Zee,
waar gebruik werd gemaakt van een GOV-net, konden niet worden
vergeleken met de resultaten voor de Iberische Kust en de Golf van
Cádiz, die met behulp van een BAK-ottertrawl werden bemonsterd
(zie Figuur 2). Het was niet mogelijk een kaart zoals die in Figuur 3
te maken van de relatieve aantallen afvalitems voor de Iberische
Kust en de Golf van Cádiz, aangezien de monsters als gevolg van de
topografie dicht bij de kust waren geclusterd.
De betrouwbaarheid van de methodologie en van de gegevens is
matig respectievelijk laag tot matig.

ments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/
composition-and-spatial-distribution-litter-seafloor/

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 255

<

>

Aanvullende Nederlandse duiding
Een recente data-analyse van alleen de door Nederland verzamelde
zeebodemafvaldata van het Nederlands continentaal Plat (NCP)
toont aan dat in de periode 2015-2017 gemiddeld 134 items per km2
zijn gevonden; vier keer meer dan de waarden gerapporteerd in de
OSPAR Intermediate Assessment 2017. Dit wordt veroorzaakt door
verschillen in telmethoden van de verschillende Noordzeelanden.
De meest waarschijnlijke verklaring is een verschil in het uitvoeren
van het monitoren (zie figuur 4). Het protocol in de internationale
IBTS manual is onduidelijk over het registreren van het aantal items
per categorie, of uitsluitend het aantal categorieën. De vergelijkbaarheid van de zeebodemafvaldata zal door het geharmoniseerd
uitvoeren van de nieuwe OSPAR CEMP guideline verbeterd moeten
gaan worden.

Figuur 2: Beoordelingslocaties in de Internationale Noordzee, de Keltische Zee en het
oostelijk deel van de Golf van Biskaje (GOV) (oranje) en beoordeling voor vangstlocaties in het gebied van de Iberische Kust en de Golf van Cádiz (BAK) (paars)
©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/
composition-and-spatial-distribution-litter-seafloor/

Figuur 3: Relatief aantal afvalitems per km2 zeebodem in de Internationale Noordzee,
de Keltische Zee en het oostelijk deel van de Golf van Biskaje op basis van het aantal
items dat als bijvangst wordt aangetroffen in visnetten.

De drie duidelijk meest voorkomende afvaltypen op het NCP zijn
(Tabel 1 en figuur 5 en 6): Plastic Sheet (type A2; gemiddeld 40/km2),
Plastic Vislijn (monofilament; type A5; gemiddeld 34/km2); en
Synthetisch Touw (Type A7; gemiddeld 25/km2). De werkelijke
aantallen afvalitems per km2 zijn waarschijnlijk groter gezien de
incomplete vangstefficiency van zeebodemafval door het GOV
(Grand Ouverture Verticale) visnet. De vangstefficiencies van de
verschillende afvaltypen zijn feitelijk onbekend en afhankelijk van
het afvaltype; en zijn waarschijnlijk relatief beter voor de relatief
lichte plastics. Deze incomplete vangstefficiencies zijn acceptabel,
als alle landen het zeebodemafval maar op dezelfde manier tellen.
De diverse nationale monitoringprotocollen voor zeebodemafval
zijn pas na het opstellen van de OSPAR Intermediate Assessment
2017 gestandaardiseerd in de vorm van OSPAR monitoring
guidelines. Daarom zullen de zeebodemafval-gegevens van alle
Noordzeelanden pas in de toekomst (over circa 4-5 jaar) betrouwbaar gecombineerd kunnen gaan worden voor Noordzee-brede
toestand- en trendanalyses.
Door Nederland wordt sinds 2013 zeebodemafvaldata gemonitord.
Recente data-analyseresultaten tonen echter aan dat in de jaren
2013 en 2014 de telmethode nog werd verbeterd (duidelijk meer
items geteld), en dat er sinds 2015 stabiele jaardichtheden (in Total
Counts/km2) worden gerapporteerd. De jaardichtheden zijn
respectievelijk: 2013, 33 counts/km2; 2014, 89 counts/km2; 2015, 127
counts/km2; 2016, 143 counts/km2; 2017, 133 counts/km2. Het
gemiddelde total count per jaar in de periode 2015-2017 is 134
counts/km2. Het is een bekend verschijnsel bij een nieuwe
monitoringsmethode dat de eerste paar jaren data minder betrouwbaar zijn gezien het opstarten ervan. De jaardichtheden en
periode-gemiddelden voor afvaltypen die voldoende vaak zijn
gerapporteerd worden getoond in tabel 1. Deze jaardichtheden zijn
berekend met het totale beviste oppervlakte per jaar en Tabel 1,
laatste regel) en de som van alle counts per type per jaar.

S

H1

H2

H3

H4

composition-and-spatial-distribution-litter-seafloor/

256 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

B

Tabel 1: jaardichtheden (aantal/km2) en periode-gemiddelden
(>1/km2) voor zeebodemafvaltypen en Total Count op het NCP.
Type

Omschrijving

2015
Aantal
/km2

2016
Aantal
/km2

2017
Aantal
/km2

2015
- 2017
Aantal
/km2

TC

Total count

127

143

133

134

A10

Plastic strapping
band

0.0

2.6

1.5

1.4

A14

Other plastics

4.9

6.6

3.8

5.1

A2

Plastic sheet

46.4

37.0

37.7

40.3

A3

Plastic bag

0.0

7.9

2.3

3.4

A5

Plastic fishing line
(monofilament)

1.2

58.1

43.0

34.1

A6

Plastic fishing line
(entangled)

0.0

11.9

6.9

6.3

A7

Synthetic rope

64.7

4.0

10.0

26.2

A8

Plastic fishing net

1.2

1.3

3.1

1.9

A9

Plastic cable ties

0.0

0.0

3.1

1.0

C6

Other rubber

1.2

1.3

0.8

1.1

E1

Wood (processed)

0.0

9.3

4.6

4.6

E2

Rope

0.0

0.0

6.9

2.3

F1

Clothing/rags

2.4

1.3

3.1

2.3

0.82

0.76

1.30

0

Bevist oppervlak (km2/jaar)

Figuur 5: De materiaalsamenstelling van het afval gevangen door NL op het NCP
tijdens de IBTS van 2016. 85% bestaat uit plastic (in 2013-2015 83-88%). De getallen
in deze figuur zijn de absolute aantallen items in de gehele survey. Deze figuur zal in
zomer 2017 worden verbeterd met periode-gemiddelden voor 2015-2017 en
percentages.

0

20

15

10
Figuur 6: De type-samenstelling van het in 2016 gevangen plastic in de Nederlandse
IBTS. Deze figuur zal in zomer 2017 worden verbeterd met een figuur met periodegemiddelden voor 2015-2017 en percentages.

0

0
5

0
DEN

ENG

FRA

GFR

NED

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/

H5

Figuur 4: Boxplots van het totaal aantal zeebodemafvalitems per trek per land op het
NCP. Denemarken (DEN: 2013-2016, 57 trekken), Engeland (ENG: 2012-2016, 35
trekken), Frankrijk (FRA: 2012-2014, 61 trekken), Duitsland (GFR: 2011-2016, 14
trekken), Nederland (NED: 2013-2016, 53 trekken).

Naast de bovengenoemde indicator geeft ook het ‘Fishing for
Litter’- initiatief informatie over afval dat deelnemende vissers in
Nederland en België van de zeebodem opvissen. Tussen 2011 en 2015
brachten 90 - 95 vissersschepen jaarlijks in totaal 200 - 300 ton afval
aan wal. Het percentage opgeviste plastic voorwerpen ligt lager dan
het percentage plastic voorwerpen dat op de stranden wordt
aangetroffen. Dit is te verklaren door het feit plastic dat licht is en
daarom gemakkelijk op het strand aanspoelt. Veel voorkomende
voorwerpen zijn verfblikken, autobanden, vaten, schoenen,
jerrycans en accu’s. Ook wasmachines en televisies worden
aangetroffen. Deze gegevens zijn niet goed te vergelijken met de
gegevens uit de IBTS survey (gebruik andere netten en het is niet
bekend waar het Fishing for Litter afval wordt opgevist).
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 257

<

Conclusie
OSPAR
In het gehele beoordeelde gebied wordt zeebodemafval aangetroffen, vooral in de vorm van plastic. Van de beoordeelde gebieden zijn
de hoeveelheden zwerfvuil en plastic in het oostelijke deel van de
Golf van Biskaje, de Zuidelijke Keltische Zee en het Kanaal groter
dan in het noordelijke deel van de Internationale Noordzee en van
de Keltische Zee. Dit is mogelijk toe te schrijven aan een grotere
antropogene input, rivieren, heersende winden en/of stromingen.
Uit eerdere studies is gebleken dat veel afval in de Golf van Biskaje
afkomstig is uit rivieren in de regio en uit transport als gevolg van
grootschalige circulatie in de subregio als geheel. Afval dat drijft
kent een ander traject dan afval dat zinkt, en beide accumuleren in
verschillende locaties die niet noodzakelijkerwijs overlappen. In het
Skagerrak bijvoorbeeld worden grote hoeveelheden afval op het
strand aangetroffen, maar niet op de zeebodem. Voor de meeste
OSPAR-regio’s, met uitzondering van de Internationale Noordzee,
zijn meer onderzoekslocaties dan wel langere datasets nodig om
een significante verandering in de hoeveelheid zwerfvuil op de
zeebodem te kunnen detecteren. Het regionaal actieplan van OSPAR
omvat maatregelen om zwerfvuil op zee te beperken, en zou
moeten leiden tot vermindering van de hoeveelheid
zeebodemafval.

>

2013-2017 12 t/m 19 vistreks per jaar. Deze afvaldata zijn geanalyseerd
met nieuwe prototype data-analysesoftware voor zeebodemafval.
Hiermee zijn voor het NCP per afvaltype en voor het totale aantal
afvalitems (Total Count) jaardichtheden (aantal/km2) berekend als
de som van alle getelde items per type per jaar, gedeeld door het
totale bemonsterde (beviste) oppervlak per jaar.

Kennishiaten
OSPAR
Op verschillende terreinen zou aanvullende kennis de beoordeling
kunnen verbeteren. Er is geen rekening gehouden met informatie
over seizoensinvloeden, weerpatronen en veranderingen in
stromingen, terwijl al die factoren van invloed kunnen zijn op de
verspreiding van het zwerfvuil. Hoewel uitsluitend gebruik is
gemaakt van surveys waarbij vergelijkbaar vistuig werd ingezet, kan
ook de opzet van de bemonstering van invloed zijn (vaste en
laagsgewijze bemonsteringslocaties). Daarnaast moeten de
verschillende soorten vistuig worden vergeleken wat betreft de
manier waarop het afval wordt verzameld (bijv. met GOV- of
BAK-netten), om het in de toekomst mogelijk te maken de relatieve
aantallen per km2 in de gehele regio te kunnen vergelijken.
Verschillende problemen met de gegevens hebben tot vertraging in
de beoordeling geleid; ook dit kan de komende jaren worden
verbeterd.

Aanvullende Nederlandse duiding
De Nederlandse zeebodemafvaldata van het NCP geven sinds 2015
een betrouwbaar beeld van de typen en aantallen opvisbaar
zeebodemafval. Er zijn nog minimaal twee jaar extra Nederlandse
zeebodemafvaldata nodig om trendanalyses te kunnen uitvoeren
(totaal minimaal 5 jaar data). De recente data-analyses geven een
duidelijk beeld van de jaardichtheden (aantal/km2) voor Total
Count en specifieke afvaltypen (Tabel 1). Een eenduidig OSPAR
monitoringsprotocol en een geharmoniseerde uitvoering hiervan
door de Noordzee-landen zal bijdragen om uit dit Noordzee-brede
meetnet vergelijkbare resultaten te gaan krijgen. Er wordt momenteel door Nederland zeebodemafval data-analyse software, Sea Floor
Litter Analyst, afgerond. Deze software kan hopelijk gaan bijdragen
aan de verbetering van dit meetnet, omdat het een goede vergelijking van de nationale resultaten mogelijk maakt.

Methode
OSPAR

Aanvullende Nederlandse duiding
Door het nog ontbreken van een vastgestelde OSPAR monitoring
guideline voor deze indicator bestond er een verschil tussen de
wijze waarop landen het zeebodemafval rapporteerden. De
zorgvuldigheid waarmee landen het aantal items per categorie
registreert blijkt te variëren (zie Figuur 4). Dit belangrijke verschil in
data-registratie moet zo spoedig mogelijk worden opgelost, in
OSPAR en een eventueel een nieuwe ICES werkgroep marine litter.

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)
Overall Status D10
Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand is nog niet gehaald.

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt

Gerelateerde drukfactoren

Toevoer van zwerfvuil

Status Criterium D10C1 Zeebodemafval
Criteria status

niet bekend

Beschrijving criterium
status

Vanaf 2015 levert de monitoring betrouwbare resultaten op. Er kan nog geen trendanalyse met minimaal 5 datajaren
worden uitgevoerd.

Beoordeelde Periode

NL: 2015-2017 (start- en einddatum beoordeelde periode)
OSPAR, Greater North Sea: 2013-2016

Gebruikte parameter

Macrolitter (Items/km2)

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

-1 (dalende trend)

Bron van de drempel­
waarde, limiet of trend

OSPAR

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

NL: niet bekend
OSPAR: niet bekend

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

NL: niet beschikbaar
OSPAR: niet beschikbaar

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

NL:niet bekend
OSPAR: niet bekend

Gerelateerde indicator

D10C1 Drijvend afval, D10C1 Zeebodemafval, D10C2 microlitter

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D10T1: Op de langere termijn toewerken naar kwantitatieve
(regionale) streefdoelen voor strandafval (30% reductie) en plastic
in magen van Noordse stormvogels (10% van de vogels; OSPAR
EcoQO). In samenloop met het EU traject voor de Circulaire
Economie en in zorgvuldige afstemming met buurlanden hoe
dergelijke doelen kunnen worden bereikt.

Zie, https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/marine-litter/
composition-and-spatial-distribution-litter-seafloor/ ‘Assessment Method’

Aanvullende Nederlandse duiding
In nationale aanvulling op de OSPAR Intermediate assessment heeft
Nederland data-analyses op de door Nederland uitgevoerde
bemonsteringen op het NCP uitgevoerd. Het betreft in de periode

258 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 259

<

>

Microafval (D10C2)
GES Component/Criteria

D10C2 Microafval

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Overkoepelend: De hoeveelheid microafval op zee neemt op lange termijn af.
Een kwantitatieve omschrijving ontbreekt vanwege het ontbreken van een indicator voor microplastics en
bijbehorende baseline.

Verantwoording geen GMT

De methoden en kennis over aanwezigheid en effecten van microplastics zijn nog niet uitgerijpt om
nu directe doelen vast te stellen. In 2017 wordt een onderzoek voor standaardisering en bepaling van
meetonzekerheid van methode voor microplastics in sediment uitgevoerd. Pas bij de volgende
assessment zal een GMT voor D10C2 worden opgesteld. Als er in 2020 (start monitoring programma
KRM2) een (common) indicator is geformuleerd zal deze wel worden opgenomen in het
monitoringprogramma

S

H1

H2

H3

H4

Een eerste grove beoordeling van de belasting naar en verspreiding
in de Noordzee is met toepassing modelering op basis van de
beschikbare meetresultaten uitgevoerd (1).
Het voorkomen van microplastics in sedimenten van de NLs marine
wateren is weergegeven in figuur 1.

Indicatoren (Art 8)
Titel

Microafval

Reporting unit

Nederlands deel van de Noordzee

Bron

Nationaal

Kernboodschap
Aanvullende Nederlandse duiding
Over de aanwezigheid, samenstelling en effecten van microplastics
in het mariene milieu is nog veel onbekend en onzeker. Wereldwijd
en ook in Nederland zijn in vele onderzoeken aantallen, grootteklassen, vormen van microplastics gemeten. Met de kennis uit deze
onderzoeken zijn in de afgelopen jaren microplastics herhaaldelijk
aangetoond in de bodem van de Noordzee en de kustzone, en in
diverse biotasoorten in de Noordzee en de kustzone. Hiermee ligt er
nu een basis voor de ontwikkeling van een (kandidaats)indicator.
Meer onderzoek blijft wel nodig rondom standaardisatie van
methoden met name gericht op kwaliteitsborging en vergelijkbaarheid, voor de bemonstering van, de analyse van als de effecten van
microplastics in het mariene ecosysteem.

Toelichting Indicator
Aanvullende Nederlandse duiding
Microplastics zijn als onderdeel van marine zwerfafval gedefinieerd
als deeltjes van plastic <5 mm. In de Mariene Strategie 1 zijn de
kennishiaten over microplastics geïdentificeerd zowel mbt
voorkomen, compositie en bronnen als mbt effecten en gedrag. Er
bestonden nog geen erkende methoden voor bemonstering en
analyse. In het herziene Commissiebesluit worden microplastics als
zelfstandig criterium opgevoerd (D10C2). Ofschoon er de afgelopen
jaren zeer veel onderzoeken hebben plaats gevonden en nog steeds
plaats vinden bestaan er echter nog geen erkende (regionale)
(kandidaat) (OSPAR) indicatoren. Wel zijn er nu onderzoeken die
aantonen dat microplastics in grote delen van de NZ in het sediment

260 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Routes en bronnen van microplastics
Microplastics zijn afkomstig van primaire bronnen, zoals pre
productie pellets van de industrie en microplastics in cosmetica.
Ook kunnen microplastics van secundaire bronnen afkomstig zijn
via slijtage van grotere plastic voorwerpen zoals kleding in wasmachines, zwerfafval op de oevers van rivieren en autobanden op
wegen. Een groot deel van de microplastics in zee is afkomstig van
landbronnen via aanvoer vanuit rivieren en via atmosferische
depositie. Hiernaast komen microplastics direct vrij uit bronnen in
en aan zee zoals bij verwering van netten die door de visserij worden
gebruikt.

Resultaten
Aanvullende Nederlandse duiding
Microplastics zijn kwantitatief gemeten in de bodem van de
Noordzee en de kustzone, en ook aangetoond in diverse biotasoorten in de Noordzee en de kustzone [4,2]. In meerdere onderzoeken
waaronder [4,2] is ook gemeten in rivieren die de aanvoer naar de
Noordzee mede bepalen.

B

Methode
Aanvullende Nederlandse duiding
De in de onderzoeken toegepaste methoden van microplastic
bemonstering en methode van analyse voor sediment en biota zijn
weergegeven in [2] onder “Methods for sampling locations,
microplastics extraction and analysis for sediments and biota”. De
ontwikkeling en beschrijving an benodigde methoden voor
monitoring van microplastics in sediment is zo ver gevorderd dat de
basis voor een regionale (OSPAR) kandidaatsindicator kan worden
gelegd. Deze basis van een kandidaatsindicator voor vaststellen van
trends van aantallen, vormen en ordegrootte in Noordzee kan
worden geïmplementeerd en geharmoniseerd voor het monitoringsprogramma KRM. Deze kandidaatindicator omvat de bemonstering van sediment, de extractie en analyse van microplastics (met
minimaal grootteverdelingen, vormen en kleuren grotere microplastics), integratie meetresultaten per deelgebied met ondersteuning modellen en assessment per deelgebied binnen GES Marine
Litter.

Kennishiaten

en biota (in kustgebieden NZ) aanwezig zijn. In zowel marine als
zoetwater systemen zijn er nog geen gestandaardiseerde methoden
om microplastics in de waterkolom, sediment en biota te monitoren en te analyseren.
Microplastics kunnen mogelijk ook indirect geschat worden met al
beschikbare indicatoren voor macroafval met name indicator voor
strandafval, stormvogels en IBTS, ook hiervoor is er geen gestandaardiseerde werkwijze.

H5

Aanvullende Nederlandse duiding

Figuur 1: Gehalten van microplastics (kg-1 dw) in sediment van kust- en overgangswateren en continentaal plat van de Noordzee, waterbodems in en rondom
Amsterdam. En concentraties in zwevende stof in rivieren.

De concentraties in de waterbodem van de Noordzee zijn indicatief
bepaald vanuit onderzoeken tussen 240 tot 770 deeltjes per kg
droog sediment die afkomstig zijn van 15 bemonsterde locaties op
het Nederlandse continentale plat van de Noordzee als langs de
Nederlandse Noordzeekust (2). De indicatief ingeschatte concentraties in biota zijn tussen 10 en 100 plastic deeltjes per gram weefsel.
Deze soorten biota betroffen ook de veel gegeten soorten als
mosselen en oesters, die zeewater filteren. Er zijn voor de Noordzee
vanuit Europese onderzoeken ook beperkt gegevens over microplastics in de bovenste deel van de waterkolom . Voor Nederlandse deel
van Noordzee zijn voor de waterkolom geen gegevens bekend voor
microplastics.

Conclusie
Aanvullende Nederlandse duiding
Microplastics zijn in meerdere onderzoeken gemeten in de bodem
van de Noordzee en de kustzone, en ook in diverse biotasoorten
[4,2]. De ontwikkeling van onderzoeken naar methode bruikbaar
monitoring van microplastics in sediment is voldoende gerijpt om
voor microplastics in sediment een kandidaatsindicator te
ontwikkelen.

Er is nog geen standaard methode en de meetonzekerheid van
methoden is in meeste studies niet onderbouwd. De in de onderzoeken toegepaste methoden zijn nog niet gestandaardiseerd voor
monitoring en betrouwbaarheid beperkt zich nu tot microplastics
groter dan 20 um met kenmerken onderscheiden in vormen,
kleuren en klassengrootten. Bepaling van chemische samenstelling
en relatie leggen met bronnen is slechts zeer beperkt mogelijk.
De nog beperkte onderzoeksresultaten en nog ontwikkelende
modellering geven nog slechts een indicatieve beoordeling van
verspreiding van en hoeveelheden microplastics in zeebodem en
enkele biotasoorten NCP en kustzone NL deel Noordzee.
De effecten van microplastics op marine en freshwater ecosystemen
zijn nog niet betrouwbaar vastgesteld in laboratoria onderzoeken
en ook nog niet aangetoond in marine ecosystemen.
De methoden voor meten van effecten zijn nog niet voldoende
beschikbaar voor gebruik in traject naar standaardisatie voor
gebruik in veldonderzoeken in ecosystemen (3)

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
D10T1: Op de langere termijn toewerken naar kwantitatieve
(regionale) streefdoelen voor strandafval (30% reductie) en plastic
in magen van Noordse stormvogels (10% van de vogels; OSPAR
EcoQO). In samenloop met het EU traject voor de Circulaire
Economie en in zorgvuldige afstemming met buurlanden hoe
dergelijke doelen kunnen worden bereikt.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 261

<

>

Impulsgeluid (D11C1)
GES Component/Criteria

D11C1

Goede Milieutoestand (Art 9)
Nederlandse omschrijving van de GMT

Ruimtelijke spreiding, tijdsduur en geluidsniveaus van luide impulsieve bronnen zijn zodanig dat
directe en indirecte effecten van luid impulsieve geluid niet de gunstige staat van instandhouding van
soorten in gevaar kan brengen.
Voor bruinvissen wordt reductie van populatiegrootte voorkomen door het stellen van een limiet aan
het aantal bruinvisverstoringsdagen door het introduceren van geluidsbudgetten voor de bouw van
windparken.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Indicatoren (Art 8)
Titel

Distribution of Reported Impulsive Sounds

Code

ANSNL-OSPAR-D11 impulsive sounds

Reporting unit

OSPAR Greater North Sea

Nederlands Continentaal Plat

Bron

OSPAR

NL

URL

https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/
intermediate-assessment-2017/pressures-humanactivities/distribution-reported-impulsive-sounds-sea/

Kernboodschap
OSPAR
OSPAR wil voorkomen dat de hoeveelheid geïntroduceerde energie,
waaronder onderwatergeluid, een niveau bereikt waarop schade
wordt toegebracht aan het mariene milieu. Geluid is een nevenproduct van menselijke activiteiten in het mariene milieu, zoals
scheepvaart en bouwwerkzaamheden. Ook wordt het doelbewust
voortgebracht bij onderzoek van de zeebodem of de waterkolom.
Geluid wordt in dit verband uitsluitend aangeduid als ‘lawaai’
wanneer het een negatieve uitwerking op het mariene milieu kan
hebben.
Door mensen veroorzaakt geluid is sterk toegenomen met de
opkomst van de gemotoriseerde scheepvaart. Inmiddels is het
aantal bronnen groot en gevarieerd. Deze antropogene geluidsbronnen zijn onder te verdelen in impulsieve en continue bronnen.
In deze beoordeling gaat het om impulsieve geluidsbronnen, zoals
het slaan van heipalen voor bouwwerkzaamheden langs de kust of
op open zee (Figuur 1), het gebruik van airguns bij seismisch
onderzoek voor het opsporen van olie- en gasvoorraden onder de
zeebodem, en verder explosies en bepaalde sonarbronnen.
Van impulsief geluid is bekend dat het kleine walvisachtigen (zoals
bruinvissen) tijdelijk verjaagt. Ook bezorgt het bepaalde vissoorten
(waaronder de zeebaars) fysiologische stress en leidt het bij de
larven van ongewervelde dieren tot ontwikkelingsstoornissen. Voor
een aantal soorten is aangetoond dat het geluid gevolgen kan
hebben voor afzonderlijke dieren. Maar hoe dat zit met de populatie
of het ecosysteem als geheel, is vooralsnog niet duidelijk. Deze
beoordeling is bedoeld om een beeld te krijgen van het aantal en de
verspreiding van bronnen van impulsgeluid in het door OSPAR
262 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Aanvullende NL beoordeling

bestreken zeegebied. Het is voor het eerst dat de door mensen
veroorzaakte druk in het OSPAR-zeegebied als gevolg van impulsgeluid wordt beoordeeld. Met deze gegevens wordt het in de toekomst
mogelijk om de bijbehorende risico’s voor mariene organismen te
bepalen.

Figuur 1: Heiwerkzaamheden met bubbelscherm. Auteursrecht: Trianel/Lang
©OSPAR Commission/ courtesy of Trianel/Lang, 2017 https://oap.ospar.org/en/
ospar-assessments/intermediate-assessment-2017/pressures-human-activities/
distribution-reported-impulsive-sounds-sea/

Aanvullende Nederlandse duiding
In de MS 2012 zijn de belangrijkste bronnen van impulsief geluid
geïdentificeerd en is de relatieve bijdrage gekwantificeerd; het was
nog niet duidelijk in hoeverre het noodzakelijk was aanvullende
maatregelen/doelen op te stellen. De gekozen aanpak in MS voor
impulsief geluid was om voor bouw van windmolenparken uit
voorzorg beperkingen op te leggen, en voor overige activiteiten
indien kennis beschikbaar kwam. Inmiddels zijn, op basis van de

S

H1

H2

H3

H4

ontwikkelde kennis, voor een aantal activiteiten aanpassingen van
de regulering opgesteld:
• Voor bouw van windparken op zee is een studie uitgevoerd
binnen het Kader Ecologie en Cumulatie (KEC); op basis van die
studie is geconcludeerd dat het extra windparken bouwen zonder
beperking op te leggen aan het geluid dat wordt geproduceerd
door heien zou leiden tot onaanvaardbare reductie van de
bruinvispopulatie; in de kavelbesluiten zijn toegestane geluidsbudgetten gedefinieerd, dit betekent dat ontwikkelaars van
windparken maatregelen moeten nemen om geluidsniveaus
terug te brengen; de in de kavelbesluiten beschreven geluidsbudgetten en bijbehorende maatregelen lijken vooralsnog haalbaar
en afdoende. De precieze effectiviteit van de maatregelen en
noodzaak tot aanscherping of mogelijkheid tot versoepeling blijft
een kennisvraag. Naast bruinvissen zijn er andere, ecologisch of
commercieel, belangrijke soorten waarbij effecten op zouden
kunnen treden. Bij het opstellen van de Mariene Strategie deel 1
in 2012 was er zorg over de mogelijke schadelijke effecten van
heien op vislarven. In het onderzoeksprogramma Wozep is
daarom uitgebreid onderzoek gedaan naar mogelijke effecten van
heien op vislarven van drie soorten vis: tong, zeebaars en haring.
Er is met name gekeken of er door het heien directe letale
effecten optreden. Bij geen van de drie vissoorten is echter
gebleken dat er directe verhoogde mortaliteit optreedt door
blootstelling aan heigeluid (Bolle et al 2014,Effect of pile-driving
sound on the survival of fish larvae. Report number C182/14,
https://www.noordzeeloket.nl/functies-en-gebruik/windenergie/
ecologie/vervolg-uitvoering/@166852/effect-pile-driving/).
• Voor het ruimen van explosieven is een studie uitgevoerd waaruit
gebleken is dat de huidige methode van ruimen teveel (gehoor)
schade toebrengt aan bruinvissen. Het Ministerie van Defensie
heeft daarop besloten de voorschriften voor het ruimen aan te
passen, dit zou moeten leiden tot een verminderde impact op de
bruinvispopulatie. Ook hier geldt dat effectiviteit van de
maatregelen en noodzaak tot aanscherping of mogelijkheid tot
versoepeling een kennisvraag blijft.
• Voor seismisch onderzoek is recent een verplichting geïntroduceerd om een milieueffectrapportage op te stellen alvorens een
seismisch onderzoek wordt uitgevoerd. De noodzaak tot en
mogelijkheden voor mitigerende maatregelen moeten komende
jaren verder onderzocht worden.
• Voor de laatste bron van impulsief geluid, sonarsystemen van de
Koninklijke Marine, geldt dat deze zo weinig op het Nederlandse
deel van de Noordzee gebruikt worden dat in dit gebied geen
aanpassing van de voorschriften noodzakelijk zijn. Wel zet
Defensie het onderzoek voort naar schadelijke effecten, zodat
duidelijk wordt in welke andere operatiegebieden (buiten
Nederlandse wateren) maatregelen nodig zijn.

H5

B

Toelichting Indicator
OSPAR
Sinds 2015 zijn van een beperkt aantal landen en geluidsbronnen
gegevens over impulsgeluid beschikbaar. De voornaamste bronnen
zijn seismisch onderzoek in de Noordelijke Noordzee en de
Oostelijke Atlantische Oceaan; explosies en heiwerkzaamheden in
de Zuidelijke Noordzee, en sonaractiviteiten door marineschepen in
de Keltische Zee en het westelijk deel van Het Kanaal. De omvang
van deze activiteiten binnen deze regio’s verschilt sterk.

Aanvullende Nederlandse duiding
Op basis van de KEC studie is geconcludeerd dat het extra windparken bouwen zonder beperking op te leggen zou leiden tot onaanvaardbare effecten; voor windmolenparken zijn inmiddels
verscherpte regels opgesteld die ervoor zorgen dat de bouw van die
parken niet tot onaanvaardbare effecten leidt. De regelgeving voor
seismisch onderzoek zal aangepast worden zodat deze in lijn is met
de regels voor heien.
Het Ministerie van Defensie heeft besloten de voorschriften voor
het ruimen van explosieven aan te passen, zodat voorkomen wordt
dat er op grote schaal schade ontstaat aan bruinvissen.
Sonar-activiteiten worden door de Koninklijke Marine slechts
incidenteel in het Noordzeegebied uitgevoerd, en zijn daarom in dit
gebied minder relevant voor de milieutoestand. In andere operatiegebieden worden maatregelen genomen op basis van de opgebouwde kennis over effecten van sonarsystemen.

Resultaten
OSPAR
België, Denemarken, Duitsland, Nederland, het Verenigd Koninkrijk
en Zweden hebben voor 2015 gegevens verstrekt over vier verschillende geluidsbronnen, te weten seismisch onderzoek, heiwerkzaamheden, explosies en sonar/akoestische afschrikking. De verspreiding
van deze bronnen van impulsgeluid wordt beoordeeld aan de hand
van pulsblokdagen, ofwel het aantal dagen per kalenderjaar waarop
sprake was van impulsgeluid binnen een bepaalde zone (statistische
sub-rechthoek van ICES). Figuur 2 toont de verspreiding van het totaal
aantal pulsblokdagen in 2015, op basis van de beschikbare gegevens
in het Impulsgeluidregister van OSPAR. Het gaat slechts om een
gedeeltelijke beoordeling, omdat er in dit eerste beoordelingsjaar
niet van alle activiteiten en verdragslanden gegevens beschikbaar
waren. Bronnen van impulsgeluid werden gemeld in de Noordelijke
Noordzee tot het Skagerrak, in de diepe wateren ten westen van
Schotland en ten zuidwesten van Engeland. In de Zuidelijke Noordzee
en de Keltische Zee was minder activiteit. In bepaalde delen van de
Noordelijke Noordzee werd in 2015 op maar liefst 227 dagen seismisch
onderzoek verricht. In de Zuidelijke Noordzee ging het vaker om
explosies en heiwerkzaamheden voor windmolenparken. De meest
gemelde geluidsbron in het westelijk deel van Het Kanaal was sonar.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 263

<

>

Figuur 3: Pulsblokdagen naar categorie van de bron in de internationale Noordzee in
2015. De broncategorieën geven de relatieve intensiteit van de geluidsbronnen weer.
Figuur 2: Totaal aantal geregistreerde pulsblokdagen in 2015.

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediate-

assessment-2017/pressures-human-activities/distribution-reported-impulsive-sounds-sea/

assessment-2017/pressures-human-activities/distribution-reported-impulsive-sounds-sea/

Aanvullende Nederlandse duiding
Niet alleen specifieke soorten geluidgenererende activiteiten
worden geregistreerd, ook wordt informatie vastgelegd over de
intensiteit van de bronnen, als die tenminste voorhanden is. De
relatieve intensiteit van de geluidsbronnen wordt in vijf categorieën
onderverdeeld (van Zeer Laag tot Zeer Hoog). Het gaat daarbij om de
intensiteit van de bron, en niet noodzakelijkerwijs om de gevolgen.
Voor alle gemelde bronnen geldt echter dat hun intensiteit van dien
aard is dat mariene organismen er schade van kunnen ondervinden
(en dat kan ook al in de categorie Zeer Laag het geval zijn). Figuur 3
laat zien in welke mate de activiteiten, verdeeld over de verschillende intensiteitscategorieën, in de internationale Noordzee
voorkomen. In het hele door OSPAR bestreken zeegebied is er
slechts één geval geweest van een geluidsbron in de categorie Zeer
Hoog. Dit betrof een explosie in de Zuidelijke Noordzee. In 293
gevallen (ofwel 29 procent) zijn echter geen gegevens over de
intensiteit gemeld. De combinatie van gestandaardiseerde blokken
(statistische sub-rechthoeken van ICES) en informatie over de
intensiteit van de bronnen, biedt een overzicht van de locaties waar
zich het sterkste impulsgeluid heeft voorgedaan. Ook kan op deze
manier de toepassing van geluidsbeperkende maatregelen worden
weergegeven. Aangenomen mag worden dat er van jaar tot jaar
fluctuaties optreden in de geluidgenererende activiteiten. Deze
initiële beoordeling biedt deelgegevens voor 2015; verwacht wordt
dat voor toekomstige beoordelingen een uitgebreidere gegevensset
beschikbaar zal zijn.

De Intermediate Assessment 2017 van OSPAR gaat uit van de
internationaal afgesproken ‘Common Indicator’ voor impulsgeluid.
Dit is een druk-indicator gerapporteerdin pulsblokdagen. In OSPAR
wordt gewerkt aan verdere ontwikkeling van deze indicator zodat
deze beter gebruikt kan worden om de impact te bepalen.
Nederland draagt bij aan de ontwikkeling van deze indicator, zodat
deze beoordeling in de toekomst mede gebaseerd is op de verspreiding van geluid (zie figuur 4 en het TNO rapport Von Benda
Beckmann, 20171) De verwachting is dat zo’n aanpak een beter
inzicht geeft in de potentiële schade, en dit is consistent met de
eerder in Nederland gekozen aanpak om effecten van toekomstige
windmolenparken te bepalen.
1 Sander Von Benda Beckmann, Christ de Jong, Mark Prior, Bas Binnerts, Frans-Peter
Lam, Michael Ainslie, Modelling sound and disturbance maps using the impulsive
noise register for assessing cumulative impact of impulsive sound, TNO-rapport TNO
2017 R11282, November 2017.

De betrouwbaarheid van de methodologie en van de beschikbaarheid van gegevens is matig, respectievelijk laag.

Figuur 4. Modellering van geluid op basis van de gegevens in het Impulsive Noise
Register

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Conclusie

Methode

OSPAR

OSPAR

De eerste beoordeling van de OSPAR Impulsive Noise Indicator
toont de verspreiding en intensiteit van geregistreerde activiteiten
in het door OSPAR bestreken zeegebied in 2015. Hiermee beschikken we voor het eerst over gedetailleerde informatie over de
verspreiding van de bronnen van impulsgeluid dat op regionaal
niveau werd geregistreerd. Vooral in het noordelijke en oostelijke
deel van de Noordzee werd veel activiteit gemeld, net als in de
oceaan ten westen van Schotland en in het Skagerrak. In de meeste
gevallen ging het om seismisch onderzoek. Geluidsbronnen in de
intensiteitscategorie Laag of Zeer Laag kwamen vaker voor dan
bronnen in de hogere categorieën. De verspreiding varieert
waarschijnlijk van jaar tot jaar, afhankelijk van de activiteiten die
worden uitgevoerd. Verwacht wordt dat een uitgebreidere rapportage de komende jaren zal zorgen voor een betere beoordeling van
de druk die in het OSPAR-zeegebied wordt veroorzaakt door
impulsgeluid. Deze beoordeling laat zien in welke regio’s mariene
organismen mogelijk hinder hebben ondervonden (in 2015).
Vanzelfsprekend hangt het effect af van hoe de mariene organismen
zijn verspreid en hoe gevoelig ze zijn voor geluid. De waarschijnlijkheid en de gevolgen van blootstelling aan impulsgeluid zijn niet
beoordeeld. Er zijn echter andere indicatoren in ontwikkeling
waarmee het mogelijk wordt om het risico van blootstelling aan
dergelijke bronnen te beoordelen.

Zie, ‘Assessment Method’ https://www.ospar.org/documents?v=33031

Aanvullende Nederlandse duiding
Nederland heeft actief bijgedragen aan het ontwerpen en inrichten
van het OSPAR Impulsive Noise Registry, en heeft ook gegevens
aangeleverd. Binnen OSPAR is daarmee een eerste overzicht
beschikbaar van het vóórkomen van de ‘pressure’ maar er is geen
internationale beoordeling gemaakt van de effecten van geluid. Op
Nederlands niveau zijn de mogelijke schadelijke effecten van
impulsief geluid van windparken wèl beoordeeld. De regels voor de
bouw van windparken zijn op basis daarvan aangepast en Nederland
heeft regels opgelegd die vergelijkbaar zijn met de aanpak in
Duitsland. Dit betekent dat het geluid van heien door mitigatiemaatregelen verminderd moet worden; in Nederland is dat ingevuld
met een geluidsbudget, dat betekent dat de hoeveelheid activiteiten
bepaalt hoeveel geluid er per keer mag worden geproduceerd (méér
activiteiten betekent lagere niveaus per activiteit). In Duitsland is
gekozen voor één vaste geluidsdrempel per activiteit. De
Nederlandse en Duitse norm zijn redelijk vergelijkbaar; in het
Duitse gebied, waar de norm al langer geldt, is ook een langlopende
studie uitgevoerd naar de effectiviteit van de maatregelen. De
conclusie is vooralsnog dat met de gekozen maatregelen schadelijke
effecten op de bruinvispopulatie beperkt blijven (zie Brandt et al.,
2016i)

Aanvullende Nederlandse duiding
Zie: Heinis et al., 2015
TNO-rapport R11282 Sander Von Benda Beckmann, Christ de Jong,
Mark Prior, Bas Binnerts, Frans-Peter Lam, Michael Ainslie,
Modelling sound and disturbance maps using the impulsive noise
register for assessing cumulative impact of impulsive sound, 2017.

Kennishiaten
OSPAR
Met het oog op consistentie tussen de verschillende soorten
geluidsbronnen is het nodig de categorieën waarmee de intensiteit
van de bron wordt aangegeven, opnieuw te formuleren. Daarbij
moet er ook aandacht zijn voor vermindering van de intensiteit
door toepassing van geluidsbeperkende technologie. Met een
verbeterde rapportage wordt het mogelijk om ook cumulatieve
effecten te beoordelen.
Over de gevolgen van antropogene geluidsbronnen voor specifieke
soorten is de afgelopen jaren meer bekend geworden. Toch blijft
het lastig om door middel van directe observatie kennis te verzamelen over de gevolgen van antropogene geluidsbronnen voor
ecosystemen of specifieke populaties. Het is dan ook onduidelijk of,
en zo ja hoe, deze gevolgen van geluid op individuele organismen
doorwerken op het niveau van populaties of ecosystemen.

Aanvullende Nederlandse duiding
De Intermediate Assessment van OSPAR gaat uit van de Common
Indicator voor impulsgeluid. Dit is een druk-indicator.
Binnen OSPAR is behoefte aan een impact-indicator, die de effecten
van impulsgeluid op dierpopulaties en het ecosysteem beoordeelt.
De ICG Noise van OSPAR heeft het initiatief genomen om een
dergelijke indicator voor de volgende beoordelingsperiode te
ontwikkelen. Nederland draagt hier actief aan bij. Op basis van het
Commissiebesluit van 2017 over indicatoren wordt ook op
EU-niveau gewerkt aan harmonisatie van methodes om de effecten
van geluid te beoordelen.

Milieudoelen (Art 10)
Gerelateerde doelen
− D11T1: Het voortzetten van de aangescherpte regelgeving omtrent
de preventie van schadelijke effecten door impulsgeluid.
− D11T2: Ontwikkelen van een limiet voor het aantal verstoringsdagen op regionaal niveau (OSPAR)

©OSPAR Commission, 2017 https://oap.ospar.org/en/ospar-assessments/intermediateassessment-2017/pressures-human-activities/distribution-reported-impulsive-sounds-sea/

264 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 265

<

>

S

H1

H2

Beoordeling Art 8 versus de goede milieutoestand (Art 9)

Continu geluid (D11C2)

Overall Status D11

GES Component/Criteria

H3

H4

H5

B

D11C2

Conclusie MS deel I 2018

Toestand verbetert, maar goede milieutoestand voor continugeluid is nog onbekend.

Goede Milieutoestand (Art 9)

GMT gehaald

Verwacht wordt dat de GMT na 2020 wordt bereikt

Nederlandse omschrijving van de GMT

Beoordeelde Periode

2015

Gerelateerde drukfactoren

Impulsief geluid: belangrijkste activiteiten zijn:
Ontwikkeling offshore windenergie;
Seismisch onderzoek ten behoeve van exploratie van olie en gas;
Gebruik van sonar;
Ruimen van historische munitie.

Continu geluid: ruimtelijke spreiding, tijdsduur en niveaus van achtergrondgeluid is zodanig dat dit
niet de gunstige staat van instandhouding van soorten in gevaar kan brengen.
Voor continu geluid is het nog niet mogelijk om een kwantitatieve omschrijving van de goede milieutoestand op te
stellen, omdat gegevens over niveaus en trends van continu geluid (ook internationaal) nog niet beschikbaar zijn.

Geüpdate sinds de vorige MS

Ja, nieuwe GMT omschrijving vergeleken met de vorige rapportage van art 9 (2012)

Status Criterium D11C1 Impulsgeluid
Criteria status

Onbekend

Beschrijving criterium
status

De status op regionaal niveau is onbekend, omdat er slechts 1 jaar (2015) aan data beschikbaar is, er veel variatie is
tussen de jaren; voor het Nederlandse deel van de Noordzee zijn de gegevens van 2015 waarschijnlijk niet representatief is (geen seismiek, bouw van windparken zonder reductie van geluidsniveaus, wat volgens de Kavelbesluiten vanaf
2016 niet meer mogelijk is).

Gebruikte parameter

pulsblokdagen

Drempelwaarde of
gewenste trend (TV upper)

Een drempelwaarde zoals beschreven in het Commissiebesluit die alle impulsief geluid producerende activiteiten dekt
moet op EU niveau worden afgestemd, dit proces is begonnen in 2017 en zal in 2018 worden voortgezet.

Bron van de drempel­
waarde, limiet of trend

OSPAR

Bereikte waarde of trend
(Value achieved upper)

nvt

Trend vergeleken met de
vorige beoordeling

Onbekend

Drempelwaarde of
gewenste trend bereikt?

Onbekend

Gerelateerde indicator

D11C2 Continu geluid
D1C4 Verspreiding bruinvis en gewone zeehond

Referenties

[1]: Heinis et al., 2015
[2]: TNO rapport R11282 Modelling sound and disturbance maps using the impulsive noise register for assessing
cumulative impact of impulsive sound
[3]: Kavelbesluit I: https://www.rvo.nl/sites/default/files/2016/04/definitieve%20versie%20Kavebesluit%20I.pdf

Indicatoren (Art 8)
Indicatoren

Nog geen indicator beschikbaar

Toelichting

Voor continugeluid is de afgelopen jaren intensief samengewerkt. Dit heeft geresulteerd in een
Europese monitoring guidance en een OSPAR monitoringsplan voor de Noordzee. De komende
periode gaan de Noordzeelanden op basis hiervan gegevens verzamelen over de verspreiding en
niveaus van continugeluid.
Voor continu geluid zet Nederland in op het starten van een ‘Joint Monitoring Programma’ voor de
Noordzee (JOMOPANS) met Duitsland, België, Denemarken, Noorwegen, Zweden en het Verenigd
Koninkrijk. Het streven is om voor de volgende KRM-cyclus voldoende kennis te hebben om vast te
kunnen stellen of en welke maatregelen nodig zijn.
Studies tot nu toe laten zien dat continu geluid bij operationele windparken beperkt is tot de parken
zelf. Deze laten vooralsnog lage geluidniveaus zien. Met de uitbreiding van het areaal voor windenergie moet rekening gehouden worden met toename van de geluidniveaus. Eventuele maatregelen voor
de scheepvaart lopen via de IMO. Nederland ondersteunt initiatieven in IMO-verband (o.a. van
Canada) om scheepvaartgeluid te beperken.

Gerelateerde doelen

266 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

D11T2: Het opstarten van een internationaal monitoringsprogramma voor continu geluid om het
niveau en de verspreiding van continu geluid in kaart te brengen.

Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 267

<

>

S

H1

H2

H3

H4

H5

B

Colofon
Vormgeving
Foto cover
Cartografie
268 | Ministerie van IenW | Ministerie van LNV

Tappan
Wim van Urk
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (p. 14 en 18)
Ontwerp Mariene Strategie (deel 1) | 269

Dit is een uitgave van
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
www.rijksoverheid.nl
juni 2018 | wvl0618tp312