Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

Nr. 63

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 6 juli 2012
Binnen de vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
hebben enkele fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te
leggen over een tweetal brieven van de staatssecretaris van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap inzake het Programma Ondernemerschap Cultuur,
schets voor de periode 2013–2016 en cijfers buitenlandse studenten
kunstvakonderwijs (Kamerstuk 32 820, nrs. 57 en 59).
Bij brief van 4 juli 2012 heeft de staatssecretaris deze beantwoord. Vragen
en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Van Bochove
De adjunct-griffier van de commissie,
Arends

kst-32820-63
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

1

Inhoudsopgave
I.

blz.

Vragen en opmerkingen uit de fracties
1. Inleiding

2
2

2.

3.
II.

Programma Ondernemerschap Cultuur (brief 31 mei
2012)
2.1. Programma Ondernemerschap Cultuur
algemeen
2.2. Stimuleren van een geefcultuur
2.2.1. Actie Communicatie Geven aan Cultuur
2.2.2. Actie Makelaarsfunctie voor cultuurmecenaat
2.3. Versterken van ondernemerschap
2.3.1. Actie Leiderschapsprogramma
cultuursector
2.4. Onderzoek en monitor
2.5. Budget
Cijfers buitenlandse studenten kunstvakonderwijs
(brief 7 juni 2012)

Reactie van de staatssecretaris

2
2
4
4
5
5
5
6
6
7
7

I. Vragen en opmerkingen uit de fracties
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de brieven van
de staatssecretaris. Zij zien aanleiding tot het stellen van enkele vragen.
De leden van de PvdA-fractie hebben met belangstelling kennisgenomen
van de brief van de zijde van de regering over het programma Ondernemerschap Cultuur, schets voor de periode 2013–2016. Voor wat betreft de
brief over buitenlandse studenten in het kunstvakonderwijs willen de
voornoemde leden slechts hun waardering uitspreken voor de opstelling
van het kabinet.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de plannen rond
het programma Ondernemerschap Cultuur, schets voor de periode
2013–2016. Deze leden zijn het eens met de doelstelling van het
programma en kunnen zich grotendeels ook vinden in de concrete acties.
De voornoemde leden waarderen het dat de staatssecretaris zijn
toezegging om de Kamer te informeren over het aandeel buitenlandse
studenten die aan het Nederlandse kunstvakonderwijs is opgeleid, heeft
uitgevoerd. Ze hebben wel nog enkele vragen over deze brieven.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van voorliggende
stukken. Zij plaatsen hierbij verschillende kanttekeningen en stellen
verscheidene vragen.
2. Programma Ondernemerschap Cultuur (brief 31 mei 2012)
2.1. Programma Ondernemerschap Cultuur algemeen

1

Toezegging gedaan tijdens het Wetgevingsoverleg van 21 november 2011 (33 000 VIII,
nr. 153).

De leden van de PvdA-fractie constateren dat er een tegenstrijdigheid zit
tussen de genoemde subdoelen van het programma en de geplande
uitvoering. Het proces van openbare aanbesteding van twee van de
onderdelen van het programma borgt onvoldoende het in de brief
gestelde subdoel: «De branche draagt zoveel mogelijk de verantwoordelijkheid voor ondersteuning op het gebied van ondernemerschap»1. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

2

genoemde leden zijn met het kabinet van mening dat in het uitvoeren van
het programma de expertise van de branche (sector) van onmisbaar
belang is en verzoeken het kabinet daarom de openbare aanbestedingen
samen te voegen tot één traject, onder te brengen in de bestaande sector.
Om het gestelde subdoel optimaal te borgen, verzoeken deze leden het
kabinet met klem hierbij te zoeken naar een manier om dit traject onder te
brengen bij de Federatie van Werkgeversverenigingen in de Cultuur (FC),
waarin alle grote brancheverenigingen zijn verenigd met als uitgangspunt
dat de FC daarin nauw zal samenwerken met Cultuur-Ondernemen en
relevante marktpartijen.
De FC is reeds betrokken geweest bij de gedachtevorming en ontwikkeling
van een aantal genoemde acties. Afzonderlijke acties van het programma
Ondernemerschap zullen alleen in onderling samenhang structurele
meerwaarde voor de sector opleveren. Door de brancheverenigingen kan
de integrale aanpak in het programma worden geborgd en kunnen de
doelstellingen van het programma breed en duurzaam verankerd worden
in de sector. Graag horen de genoemde leden van het kabinet of en hoe zij
zal ingaan op de hier weergegeven punten.
De leden van de CDA-fractie merken op dat het hoofddoel van het
programma wordt omschreven als «het ondernemerschap in de culturele
sector te versterken». Hierbij worden ook de volgende subdoelen
genoemd: het vergroten van kennis van cultuur bij private financiers, het
vergroten van de geef- en investeringsbereidheid, het verbreden van de
financieringsmix en het overdragen van zoveel mogelijk verantwoordelijkheid voor de ondersteuning aan de branche genoemd. De genoemde
leden kunnen zich in grote lijnen vinden in deze programma’s. Deze leden
vragen echter wel wanneer de staatssecretaris het programma als een
geslaagd project ziet. De staatssecretaris heeft eerder toegezegd bij de
uitvoering van de motie-Biskop1 inzake het consulteren van Innovatiecentrum Syntens op het gebied van cultureel ondernemerschap de positie
van ZZP’ers2mee te nemen. De voornoemde leden hebben met
instemming geconstateerd dat hierdoor in de plannen de ZZP’er nadrukkelijk aandacht krijgt, waardoor niet alleen culturele instellingen in
aanmerking komen voor de ondersteuning. De staatssecretaris geeft in
zijn brief wel aan dat ZZP’ers «bij voorkeur» wel lid moeten zijn van een
branchevereniging. Deze leden vragen of de staatssecretaris kan
aangeven wat dit betekent. Betekent dit dat als er een mogelijkheid is om
lid te zijn van een branchevereniging, dit ook als voorwaarde wordt
gesteld? Tevens vragen deze leden wat dit betekent voor individuele
creatieve makers die geen lid zijn van een branchevereniging.

1
2

Kamerstuk 33 000 VIII, nr. 38.
ZZP’er: Zelfstandigen zonder personeel.

De leden van de SP-fractie vragen welke betrokkenen en belanghebbenden uit de cultuursector zijn geraadpleegd om tot de samenstelling
van dit programma te komen. Deze leden vragen dit omdat zij hebben
vernomen dat te weinig is gevraagd hoe instellingen zelf denken over
oplossingen. Zij vragen de staatssecretaris om een reactie op de kritiek
vanuit de sector. Volgens de staatssecretaris gaat het goed met het
ondernemerschap in de cultuursector: er is een groei in publieksinkomsten, de eigen inkomsten van instellingen stijgen, er worden meer
giften ontvangen en er komt meer geld binnen vanuit sponsoring. De
genoemde leden vragen waarom instellingen dan niet wat meer tijd wordt
gegeven om op de ingeslagen weg verder te gaan en zo het ondernemerschap verder te ontwikkelen. Deze leden vragen waarom gekozen is om én
de eigen inkomstennorm én alle andere eisen naast elkaar te laten
bestaan. Is het niet zo dat veel eisen waar instellingen aan moeten
voldoen in strijd zijn met ondernemerschap, zo vragen zij. Producties die
veel publiek trekken, krijgen bijvoorbeeld een «onvoldoende» omdat ze te
commercieel zouden zijn. Deze leden willen graag een reactie van de
staatssecretaris op deze kritiek vanuit het veld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

3

Deze leden vragen de staatssecretaris of hij van mening is dat het redelijk
is dat iedere instelling en ieder gezelschap aan dezelfde eigen inkomensnorm moet voldoen.
Waarom is er geen onderscheid gemaakt tussen grote, middelgrote en
kleine instellingen/gezelschappen, en gezelschappen met basis in de
Randstad of basis in de regio, zo vragen zij. Het is immers voor een kleine
instelling in de regio veel moeilijker om sponsoren te vinden of om
particuliere giften te verkrijgen. Training en advies, die in het programma
als oplossing worden gepresenteerd, gaan niet de praktijk veranderen dat
particulieren sneller schenken aan grote en bekende gezelschappen ten
koste van de kleine spelers.
2.2. Stimuleren van een geefcultuur
De leden van de CDA-fractie merken op dat de staatssecretaris aangeeft
dat uit onderzoek van TNS/NIPO1 blijkt dat het verrichten van vrijwilligerswerk door bezoekers van culturele instellingen als een mogelijkheid
wordt genoemd om betrokkenheid bij cultuur te tonen. Daarbij geeft hij
aan dat hetzelfde onderzoek uitwijst dat een fiscale maatregel, die de
onkosten van vrijwilligers onbelast laat toevloeien aan de culturele
instelling, hierbij positief kan werken. De voornoemde leden ondersteunen van harte het idee dat de inzet van vrijwilligerswerk binnen de
culturele sector positief wordt gewaardeerd en gestimuleerd. Deze leden
zijn dan ook teleurgesteld dat de staatssecretaris in het vervolg van de
brief niet terugkomt op de suggestie die uit het onderzoek naar voren
komt. De genoemde leden vragen daarom hoe de staatssecretaris aankijkt
tegen de rol van vrijwilligerswerk in de culturele sector en de wijze
waarop dit mogelijk gestimuleerd kan worden.
De leden van de SP-fractie constateren dat de brancheorganisatie een
grotere rol gaat spelen en de overheid geleidelijk een stap terug doet. De
voornoemde leden vragen of de staatssecretaris dit verder kan toelichten.
Welke taken en verantwoordelijkheden, die nu bij de overheid liggen,
worden in de toekomst overgenomen door de brancheorganisatie, zo
vragen deze leden. Welke rol blijft de overheid wel spelen ten aanzien van
cultuurbeleid? De voornoemde leden vragen wat de staatssecretaris gaat
ondernemen wanneer er minder vanuit de private sector aan giften
binnenkomt dan nu wordt verwacht.
2.2.1. Actie Communicatie Geven aan Cultuur
De leden van de CDA-fractie hebben met instemming kennisgenomen van
de plannen rond de communicatie rond «Geven aan Cultuur». Deze leden
vragen de staatssecretaris wanneer het online platform wordt gelanceerd
en wie daar het initiatief voor neemt. De staatssecretaris geeft aan dat de
communicatiestrategie vanuit verschillende departementen gefinancierd
wordt. De genoemde leden vragen of de staatssecretaris kan aangeven
welke departementen dat zijn, welk departement de leiding neemt en hoe
de financiële bijdrages zijn verdeeld over de departementen.

1

TNS/NIPO is de naam van een Nederlands
opinieonderzoeksbureau.

Deze leden hebben met goedkeuring geconstateerd dat de staatssecretaris
de mogelijkheden voor een makelaar voor cultuurmecenaat heeft
uitgewerkt. Uit de internetconsultatie blijken bepaalde wensen wat de
samenstelling van de groep van experts betreft. De genoemde leden
vragen of bij de aanbesteding van de makelaarsfunctie deze wensen
worden meegenomen. Daarnaast vragen zij waarom er nu wordt gekozen
voor een tijdelijke makelaarsfunctie. Is dit enkel omdat het programma
vier jaar duurt, of omdat de staatssecretaris vermoedt dat deze functie na
die tijd niet meer nodig zal zijn? Tevens vragen zij onder welke
voorwaarden na vier jaar gekozen kan worden om de makelaarsfunctie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

4

voort te zetten. De training gericht op professioneel ondernemerschap
kost € 900 000, zo meldt de staatssecretaris. Dit lijkt deze leden erg veel
geld voor een training die eenmalig ontwikkeld kan worden. Zij vragen of
dat niet goedkoper kan en of een deel van dat budget niet zou kunnen
worden ingezet voor flankerend beleid ondernemerschap.
2.2.2. Actie Makelaarsfunctie voor cultuurmecenaat
De leden van de SP-fractie vragen de staatssecretaris om de in het
programma aangekondigde aanbestedingstrajecten verder toe te lichten.
Hoewel de staatssecretaris in de brief spreekt van de noodzaak om
gebruik te maken van de kennis die in de sector bestaat, blijft de vraag
bestaan in hoeverre dit criterium voldoende is geborgd in aanbestedingsprocedure. Het risico bestaat dat nieuwe partijen zonder gedegen kennis
van de culturele sector, op basis van andere criteria de aanbestedingen
winnen. De genoemde leden vragen of de staatssecretaris verdere
toelichting op dit punt kan geven. Welke (niet-commerciële) partijen gaan
een rol spelen bij deze aanbesteding?
2.3. Versterken van ondernemerschap
De leden van de VVD-fractie constateren dat aan de stichting CultuurOndernemen een opdracht wordt gegeven om een specifiek pakket aan
activiteiten uit te voeren voor ondersteuning van kleine culturele
instellingen en individuele kunstenaars en creatieve makers (zzp’ers) op
het gebied van ondernemerschap. Deze leden vragen hoe de overheid
gaat zorgen dat het uitgebreide takenpakket voor de stichting CultuurOndernemen niet marktverstorend werkt. Is de staatssecretaris het met de
genoemde leden eens dat in de rest van de goedendoelensector al een
markt bestaat voor dergelijke ondersteuning? De genoemde leden vinden
het positief dat de culturele sector deze vragen definieert voor zichzelf,
omdat dat betekent dat de noodzakelijke cultuuromslag al doorwerkt in de
dagelijkse praktijk. Toch lijkt het er nu op dat werkelijk nieuwe initiatieven
beperkt worden in de ruimte om tot stand te komen. Deelt de staatssecretaris de vrees van deze leden dat een uitgebreid takenpakket voor de
stichting Cultuur-Ondernemen nieuw initiatief (op het gebied van
advisering en ondersteuning) vanuit de markt in de weg staat?
2.3.1. Actie Leiderschapsprogramma cultuursector
De leden van de VVD-fractie vragen wat de verhouding is tussen eigen
bijdrage en bijdrage Rijksoverheid voor het Leiderschapsprogramma
cultuursector. Is dat in verhouding tot normale bijscholingsprogramma’s
in andere sectoren? De eigen bijdrage wordt, indien het om bijscholing
gaat, betaald door de werkgever, in dit geval een rijksgesubsidieerde
instelling. Dat hoort bij goed personeelsbeleid. Maar dat betekent
uiteindelijk toch dat de Rijksoverheid het hele programma betaalt? De
voornoemde leden vernemen graag de reactie van de staatssecretaris
hierop.
De leden van de SP-fractie informeren waaruit de bijdrage aan een
Leiderschapsprogramma gaat bestaan. Waarom is er gekozen voor het
uittrekken van geld voor een managementcursus voor directeuren van
gezelschappen en niet voor het ondersteunen van de bestaande
verzoeken van instellingen en creatieve makers om meer tijd te krijgen om
zelf de omslag naar een ander model te kunnen maken, zo vragen zij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

5

2.4. Onderzoek en monitor
De leden van de VVD-fractie zijn positief over de inzet om monitoring te
faciliteren. Het is ook voor de sector zelf van belang om kerngegevens in
kaart te hebben. De staatssecretaris geeft aan dat dit eigenlijk een taak is
van de sector zelf. De genoemde leden vragen wanneer hij verwacht dat
de sector dit zelf op zich kan nemen.
2.5. Budget
De leden van de SP-fractie vragen waarom de € 3,4 miljoen die dit
Programma Ondernemerschap en Cultuur moet kosten niet wordt ingezet
om de bestaande problemen op te lossen en hiermee het programma
overbodig te maken? Zij vragen of de staatssecretaris kan toelichten hoe
het precies zit met de verschuiving van middelen die in eerste instantie
bedoeld zouden zijn voor flankerend beleid rond de Wwik . Is dit niet
tegenstrijdig met beloften gedaan door de staatssecretaris van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, zo vragen zij. Is het waar dat het voorgesteld
budget voor het voorgenomen beleid inzake cultuur en ondernemerschap
rechtreeks afkomstig is van het budget van het flankerend beleid anno
2011? Zij vragen ook of de staatssecretaris met dit voorstel de afschaffing
van het cultureel beleggen wil compenseren, zo vragen de voornoemde
leden. Is het voorstel van 31 mei 2012 in tegenspraak met het beleidsvoorstel van het kabinet inzake afschaffing van de Wwik met betrekking
tot het besluit om het budget «flankerend beleid» te handhaven? De
voornoemde leden vragen wat de argumenten van de staatssecretaris zijn
om deze toezegging van de staatssecretaris van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid aan de Kamer naast zich neer te leggen. Zij vragen of de
staatssecretaris zich ervan bewust is dat in de komende tijd met name de
creatieve makers en kunstenaars het huidige flankerend beleid meer dan
ooit nodig hebben. Tevens vragen zij of de staatssecretaris inzicht heeft in
de beleidsmatige effectiviteit van deze voornemens voor de creatieve
makers. Hoe is dit cijfermatig onderbouwd, zo vragen de aan het woord
zijnde leden. Waaraan wordt het budget 2012 (flankerend beleid) besteed?
Deze leden vragen of de staatssecretaris bereid is om hierover in overleg
te treden met de branche organisatie BBK. Is de staatssecretaris zich
bewust van de problemen die instellingen nu acuut ondervinden als
gevolg van het bevriezen van het Bestemmingsfonds OCW? De
voornoemde leden vragen of de staatssecretaris zich er ook van bewust is
dat een aantal instellingen dusdanig wordt gefrustreerd in de bedrijfsvoering dat hun bedrijfseconomische uitgangspositie voor de komende
vierjarige beleidscyclus niet versterkt, maar juist verzwakt wordt en dat dit
in het licht van de constatering van de Raad voor Cultuur dat 35% van de
instellingen nu al een beperkt financieel weerstandsvermogen heeft, zeer
zorgelijk is. Deze leden vragen of de staatssecretaris kan aangeven wat het
totaalbedrag aan frictiekosten is dat hij verwacht te moeten uitkeren en of
hij dan ook inzicht kan geven in het totaalbedrag dat nu bevroren is in de
bestemmingsfondsen OCW. Zij vragen hoe dit zich verhoudt tot de
€ 38 miljoen die de staatssecretaris gereserveerd heeft ten behoeve van
het uitkeren van frictiekosten. De voornoemde leden vragen of de
staatssecretaris het eens is met de constatering dat als een langlopende
afspraak (zoals deze met instellingen wordt gemaakt in de vierjarige
subsidiebeschikking) gedurende de looptijd eenzijdig wordt gewijzigd, er
sprake is van onbehoorlijk bestuur. Tevens vragen zij of de staatssecretaris
het eens is met de constatering dat met het bevriezen van het Bestemmingsfonds OCW lopende de Cultuurnotaperiode het vertrouwensbeginsel wordt geschaad.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

6

3. Cijfers buitenlandse studenten kunstvakonderwijs (brief 7 juni
2012)
De leden van de VVD-fractie merken op dat de brief van de staatssecretaris van 7 juni 20121 met betrekking tot de toezegging inzake buitenlandse studenten in het kunstvakonderwijs2 aantoont dat er geen
betrouwbare cijfers beschikbaar zijn. De voornoemde leden vragen of het
kabinet bereid is cijfers hierover structureel te gaan (laten) verzamelen.
De leden van de CDA-fractie merken op dat de staatssecretaris uit de
cijfers van het CBS3 de zeer voorzichtige conclusie trekt dat een aanzienlijk
deel van de buitenlandse afgestudeerden van creatieve hbo-opleidingen
in Nederland blijft. Dit is gebaseerd op cijfers waaruit blijkt dat voor deze
gehele creatieve hbo-sector 23% van de afgestudeerden allochtoon is. In
de brief laat de staatssecretaris echter ook zien dat voor een aantal
instellingen het aandeel buitenlandse studenten veel hoger is dan dit
gemiddelde. Uit het alumnioverzicht van deze instellingen blijkt dat het
aandeel buitenlandse studenten dat naar het buitenland gaat na afstuderen, ook veel hoger is. Voor de gemiddelde creatieve hbo-instelling is
dit immers 7% (in 2007), terwijl dat bijvoorbeeld voor de Gerrit Rietveld
Academie 41% is. Eén van de kunstvakopleidingen die een hoog aandeel
buitenlandse studenten heeft, geeft zelfs aan dat een kwantitatief
onderzoek onder alumni niet mogelijk is, omdat studenten letterlijk over
de hele wereld uitwaaien. De voornoemde leden vragen de staatssecretaris hoe hij dit interpreteert. Kan het zijn dat sommige opleidingen al te
enthousiast studenten in het buitenland werven, waardoor zij ook
studenten hier naartoe halen die niet van plan zijn om zich op enige wijze
te binden aan Nederland? Zij vragen of er op deze instellingen voldoende
ruimte blijft voor Nederlands talent, of dat de kans bestaat dat het actief
werven van buitenlandse studenten Nederlands talent in de weg zit en zo
ja, of de staatssecretaris overweegt hier dan iets aan te doen.
De leden van de SP-fractie vragen of het mogelijk is dat in het vervolg een
uitsplitsing wordt gemaakt naar de percentages buitenlandse studenten
per opleiding. Dit wordt ook gevraagd met betrekking tot de buitenlandse
studenten die na afstuderen in Nederland blijven wonen en werken. Ook
vragen de voornoemde leden hoe groot het percentage Nederlandse
studenten kunstvakonderwijs is, dat na de studie naar het buitenland
vertrekt. Wordt er bij de toelating van studenten gekeken naar de
verhouding internationale studenten en Nederlandse studenten, zo vragen
zij. Met andere woorden, wordt er gestreefd naar een evenwichtige
verdeling internationale en Nederlandse studenten op een kunstvakopleiding, zo vragen deze leden.
II. Reactie van de staatssecretaris
Programma Ondernemerschap Cultuur (brief 31 mei 2012)
De PvdA-fractie stelt vragen over het proces van openbare aanbesteding
van onderdelen van het programma en vraagt zich af of de aanbestedingen niet in één traject gecombineerd kunnen worden zodat onderlinge
samenhang gewaarborgd kan worden. Zij verzoekt het kabinet hierbij om
dit traject onder te brengen bij de Federatie van Werkgeversverenigingen
in de Cultuur (FC) met als uitgangspunt dat zij nauw samenwerkt met
Cultuur-Ondernemen.
1

Kamerstuk 32 820, nr. 59.
Toegezegd tijdens het Algemeen Overleg
kunstvakonderwijs van 1 maart 2012
(Kamerstuk 32 820, nr. 56).
3
CBS: Centraal Bureau voor de Statistiek.
2

Het programma ondernemerschap is tijdelijk van aard. Uiteindelijk draagt
de branche zoveel mogelijk de verantwoordelijkheid voor ondersteuning
op het gebied van ondernemerschap. Daarom is de branche vanaf het
begin van het proces betrokken geweest bij de vorming van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

7

programma ondernemerschap. Onder andere door gesprekken met
stakeholders in het veld, regulier overleg met de FC en de bonden en door
middel van een internetconsultatie medio april. Ook bij het bewaken van
de samenhang bij de uitvoering van het programma dicht ik de branche
een belangrijke rol toe. Juist omdat het programma uit verschillende
onderdelen bestaat, is het belangrijk om de samenhang te bewaren.
Vanwege de grote verscheidenheid aan onderdelen ben ik terughoudend
in het samenvoegen van de aanbestedingen van de makelaar cultuurmecenaat en het leiderschapsprogramma tot één aanbesteding. De instrumenten dienen ieder een ander doel en een andere doelgroep en hebben
daarmee een ander karakter en schaalgrootte. Het staat iedereen vrij om
offerte uit te brengen op de aanbestedingen. Diegene die het beste
tegemoet komt aan de gestelde criteria zal uiteindelijk door mij gekozen
worden om zorg te dragen voor de uitvoering. De criteria zullen zo snel
mogelijk verder uitgewerkt worden. Zaken als gebruik maken van
bestaande kennis en netwerken en samenwerking zullen tot de criteria
behoren.
De CDA-fractie stelt vragen over wanneer het project als geslaagd gezien
wordt.
Ik acht het project geslaagd als het ondernemerschap in de sector is
vergroot. Dat valt uiteen in:
− vergroting van kennis over ondernemerschap;
− bredere financieringsmix bij instellingen;
− en specifiek meer private giften en investeringen;
− deelname aan het leiderschapsprogramma door 40 à 60 talentvolle
kandidaten (over vier jaar) met hoge klanttevredenheid;
− 300 à 400 bemiddelingen per jaar met betrekking tot de makelaar
cultuurmecenaat.
Ook stelt de CDA-fractie vragen over wat het betekent dat ZZP-ers bij
voorkeur lid moeten zijn van een branchevereniging. Gaat het hier om een
voorwaarde? En wat betekent dit voor individuele creatieve makers die
geen lid zijn van een branchevereniging?
Het heeft de voorkeur dat individuele makers die gebruik willen maken
van het programma lid zijn van een branchevereniging. Ik beschouw dit
als een graadmeter van professionaliteit. Bij de selectie van kandidaten
voor het programma speelt dit een rol. Ook daarmee gaan de brancheverenigingen een steeds grotere rol spelen in het programma ondernemerschap.
Daarnaast stelt de CDA-fractie vragen over hoe de staatssecretaris aankijkt
tegen de rol van vrijwilligerswerk in de culturele sector en de wijze
waarop dit mogelijk gestimuleerd kan worden.
De inzet van vrijwilligers is in de cultuursector in het algemeen, en de
erfgoedsector in het bijzonder, zeer belangrijk. Ik stel deze inzet zeer op
prijs. Daarom zijn er in de Geefwet diverse voorzieningen getroffen die de
inzet van vrijwilligers ondersteunen. Essentie van deze voorzieningen is
dat de inzet van vrijwilligers voor zowel de culturele instelling als de
vrijwilliger fiscale voordelen oplevert. Zo kunnen bijvoorbeeld vrijwilligers
afzien van hun vrijwilligersvergoeding en deze als gift opvoeren. Voor
instellingen geldt dat zij in de vennootschapsbelasting de (fictieve) kosten
voor vrijwilligers mogen aftrekken wanneer er sprake is van winst.
Ook vraagt de CDA-fractie wanneer het online platform wordt gelanceerd
en wie daar het initiatief voor neemt. Ook wordt gevraagd welke departementen de communicatiestrategie financieren, wie daarbij de leiding

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

8

neemt en hoe de financiële bijdrages zijn verdeeld voer de departementen.
Er is afgesproken dat de nu voorliggende communicatiestrategie in eerste
instantie wordt opgezet met cultuur als basis en startpunt. In afstemming
met de ministeries V&J, VWS, FIN, ELI en BZ wordt er een rijksbrede
koepel opgezet om de geefcultuur te versterken. Onder deze rijksbrede
koepel worden instellingen sectorspecifiek gefaciliteerd door communicatiemiddelen aan te bieden via een online platform. Dit platform wordt
gelanceerd in augustus. De ministeries van V&J, BZK en BZ hebben zorg
gedragen voor de financiële dekking conform hetgeen hierover is
afgesproken naar aanleiding van de Geefwetbrief1.
Met betrekking tot de makelaar cultuurmecenaat wordt door de
CDA-fractie gevraagd of de opmerkingen uit de internetconsultatie met
betrekking tot de samenstelling van de groep van experts, worden
meegenomen bij de aanbesteding. Over de duur van de makelaarsfunctie
(vier jaar) wordt gevraagd of deze zo gekozen is omdat het programma
dan eindigt of omdat vermoed wordt dat na deze periode een dergelijk
instrument niet meer nodig is. Tevens vraagt de CDA-fractie onder welke
voorwaarden na vier jaar gekozen kan worden om de makelaarsfunctie
voort te zetten. De CDA-fractie vraagt zich af of de uitvoering van de
makelaarsfunctie niet goedkoper kan en of een deel van dat budget niet
zou kunnen worden ingezet voor flankerend beleid ondernemerschap.
De opmerkingen uit de internetconsultatie zijn verwerkt in de brief. Veel
opmerkingen zijn bruikbaar bij de inrichting van de aanbesteding van de
makelaar cultuurmecenaat. Op verzoek van het veld wordt de makelaar
cultuurmecenaat opgezet. Uit de diverse gesprekken met experts en
betrokkenen kwam naar voren dat er op dit moment, gezien de vele
veranderingen in het landschap, grote behoefte is aan specifieke
ondersteuning met betrekking tot het cultuurmecenaat. Deze ondersteuning heeft een tijdelijk karakter omdat voorzien wordt dat na een
aantal jaren deze niet meer nodig zal zijn. Indien er geluiden zijn dat dit
wel zo mocht zijn dan kan de branche dit signaal ter zijner tijd oppakken.
Het budget voor de makelaarsfunctie is reëel. In korte tijd wordt een
stevige impuls en een groot bereik beoogd (zo’n 300 à 400 makers/
instellingen per jaar). De exacte inrichting is afhankelijk van de aanbesteding.
De SP-fractie stelt vragen over welke betrokkenen en belanghebbenden
uit de cultuursector zijn geraadpleegd om tot samenstelling van het
programma te komen.
Het programma ondernemerschap cultuur is opgezet in overleg met
zoveel mogelijk betrokkenen en belanghebbenden. Er is in de cultuursector onder andere gesproken met kunstenaars, culturele instellingen,
belangenverenigingen en brancheorganisaties. Daarnaast heeft er
afgelopen april een internetconsultatie plaatsgevonden waarop gereageerd kon worden. Er is bewust voor een brede consultatie gekozen om
zoveel mogelijk belanghebbenden de kans te bieden hun mening kenbaar
te maken.
De SP-fractie stelt vragen over waarom instellingen niet meer tijd wordt
gegeven om op de ingeslagen weg verder te gaan en zo het ondernemerschap verder te ontwikkelen?
1

http://www.rijksoverheid.nl/documenten-enpublicaties/kamerstukken/2011/06/21/
brief-geefwet.html

Het programma loopt parallel aan de subsidieperiode van de nieuwe
basisinfrastructuur. Daarmee loopt het ook in de pas met de besluitvorming van andere overheden. Instellingen krijgen hiermee zo snel als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

9

mogelijk duidelijkheid over het veranderende landschap. Dit alles heeft
zijn beslag gekregen in de ministeriële regeling die in juni 2011 in concept
naar de Tweede Kamer is gezonden. De Kamer heeft via moties zijn
invloed uit kunnen oefenen. Aangenomen moties zijn verwerkt in de
definitieve versie van de ministeriële regeling.
De SP-fractie vraagt waarom er is gekozen om de eigeninkomstennorm en
andere eisen naast elkaar te laten bestaan. Er wordt gevraagd of het
redelijk is dat iedere instelling aan eenzelfde eigeninkomstennorm moet
voldoen.
Met betrekking tot de beoordeling van subsidieaanvragen is het heel
gebruikelijk dat er verschillende criteria worden gehanteerd waarop wordt
getoetst. Deze criteria zijn in mijn ogen niet in strijd met elkaar. Met
betrekking tot de keuze voor een uniforme eigeninkomstennorm verwijs ik
naar het advies «eigen inkomstennormen voor de cultuurproducerende
instellingen in de basisinfrastructuur» van 24 juni 2009 dat aan de
toenmalige minister is aangeboden1. Dit advies is opgesteld door een
werkgroep waarin vertegenwoordigers van brancheverenigingen en
platforms uit de cultuur- en erfgoedsector zitting hadden. Een belangrijk
uitgangspunt in het overleg van de werkgroep was te komen tot een
generiek voorstel voor instellingen en sectoren.
De SP-fractie vraagt of de staatssecretaris kan toelichten hoe de brancheorganisaties een steeds grotere rol gaan spelen. Welke taken en verantwoordelijkheden, die nu bij de overheid liggen, worden in de toekomst
overgenomen door de brancheorganisaties? Welke rol blijft de overheid
wel spelen ten aanzien van cultuurbeleid? Ook wordt door de SP-fractie
gevraagd wat de staatssecretaris gaat ondernemen wanneer er minder
vanuit de private sector aan giften binnenkomt dan nu wordt verwacht.
Niet alleen in het verleden hebben de brancheorganisaties een rol
gespeeld bij de totstandkoming van beleid op het terrein van ondernemerschap. Dat blijven ze ook in de toekomst doen. Uiteindelijk acht ik
professionalisering en vergroting van ondernemerschap de verantwoordelijkheid van de brancheverenigingen. Aan het einde van de looptijd van
het programma ondernemerschap (eind 2016) is de verwachting dat de
branchevereniging alle taken zoals peiling van behoefte aan ondersteuning en het initiëren en coördineren van (nieuwe) acties en het
werven van fondsen hiervoor, op zich genomen heeft. Gedurende de
looptijd van het programma (2013–2016) zal de rol van de brancheorganisaties geleidelijk aan steeds groter worden en die van de Rijksoverheid
navenant kleiner. Vanaf 2017 stelt De Rijksoverheid geen financiële
middelen meer ter beschikking. De Rijksoverheid blijft actief informatie
verzamelen en delen in relevante netwerken. Daarnaast blijft zij verantwoordelijk voor de verzameling van data van de culturele sector,
waaronder cijfers over eigen inkomsten en ondernemerschap. In dat kader
worden ook de invloed economische effecten gemonitord. Dit gebeurt in
samenwerking met de sector. De ontwikkeling van private giften wordt
hierbij ook meegenomen.
Met betrekking tot de aanbestedingsprocedure vraagt de SP-fractie zich af
hoe de kennis van de sector geborgd wordt.

1

http://www.Rijksoverheid.nl/documenten-enpublicaties/kamerstukken/2009/06/16/
bijlage-b-advies-eigen-inkomstennormvoor-de-cultuurproducerende-instellingenin-de-basisinfrastructuur.html

Met betrekking tot de makelaar cultuurmecenaat en het leiderschapsprogramma worden aanbestedingsprocedures gestart. Een belangrijk
selectiecriterium bij deze procedure is de kennis
van en over de culturele sector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

10

De SP-fractie informeert waaruit de eigen bijdrage aan het leiderschapsprogramma bestaat. Ook wordt gevraagd waarom er is gekozen voor het
uittrekken van geld voor een managementcursus en niet voor het
ondersteunen van bestaande verzoeken van instellingen.
De eigen bijdrage aan het leiderschapsprogramma bestaat uit een
financiële bijdrage. De hoogte daarvan moet nog bepaald worden evenals
de inzet die gevraagd zal worden in termen van tijd. Beide zaken krijgen
een plek in de aanbestedingsprocedure. Uit de consultatie van de
stakeholders is duidelijk de behoefte aan een dergelijk programma naar
voren gekomen, zowel gesubsidieerde instellingen als private partijen
onderstrepen het belang ervan. Een investering in de kwaliteit van
leiderschap is een investering in de toekomst van de culturele sector.
Succesvol functioneren van culturele instellingen versterkt de culturele
sector als geheel.
De SP-fractie vraagt waarom de € 3,4 miljoen die dit Programma
Ondernemerschap en cultuur moet kosten niet wordt ingezet om de
bestaande problemen op te lossen en hiermee het programma overbodig
te maken. De SP-fractie vraagt of de staatssecretaris kan toelichten hoe
het precies zit met de verschuiving van middelen die in eerste instantie
bedoeld zouden zijn voor flankerend beleid rond de Wwik. Is dit niet
tegenstrijdig met beloften gedaan door de staatssecretaris van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid? Is het waar dat het voorgesteld budget voor
het voorgenomen beleid inzake cultuur en ondernemerschap rechtreeks
afkomstig is van het budget van het flankerend beleid anno 2011? Is het
voorstel van 31 mei 2012 in tegenspraak met het beleidsvoorstel van het
kabinet inzake afschaffing van de Wwik met betrekking tot het besluit om
het budget «flankerend beleid» te handhaven?
Het programma ondernemerschap cultuur ondersteunt de cultuursector in
het versterken van de band met de potentiële financiers en het aanboren
van andere inkomstenbronnen. Het richt zich ook op zaken als marketing,
governance en positionering en heeft oog voor de eigenheid van de
sector. Deze aandachtspunten zijn geïdentificeerd als urgent en relevant.
Het beschikbare budget wordt daarom hierop ingezet. Het budget was en
is afkomstig van de OCW-begroting. Het stond oorspronkelijk op de
begroting als flankerend beleid Wwik. Op verzoek van de Eerste en
Tweede Kamer blijven die middelen beschikbaar voor de sector en
ondernemerschap. Er is sprake van een inhoudelijke verschuiving en
verbreding van inzet van middelen. In de afschaffingswet van de Wwik
staat beschreven dat geld beschikbaar moet blijven voor de ondersteuning van ondernemerschap. Daarbij moet gebruik gemaakt worden
van de expertise die is opgedaan met het flankerend beleid. Deze
ondersteuning krijgt vorm door middel van het programma ondernemerschap.
De SP-fractie vraagt ook of de staatssecretaris met dit voorstel de
afschaffing van het cultureel beleggen wil compenseren.
Het programma ondernemerschap is geenszins bedoeld om de
afschaffing van het cultureel beleggen te compenseren. De afschaffing is
in het Lenteakkoord opgenomen. Het programma, zoals in de brief
beschreven, staat hier los van. Het doel van het programma is ondersteuning van de sector op het terrein van ondernemerschap.
Tevens vraagt de SP-fractie of de staatssecretaris inzicht heeft in de
beleidsmatige effectiviteit van deze voornemens voor de creatieve
makers. Waaraan wordt het budget 2012 (flankerend beleid) besteed? De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

11

SP-fractie vraagt of de staatssecretaris bereid is om hierover in overleg te
treden met de branche organisatie BBK.
Ik acht het project geslaagd als het ondernemerschap in de sector is
vergroot. Een tastbaar voorbeeld hiervan is een evenwichtige financieringsmix waarbij het aandeel overheidssubsidie lager is dan aan het begin
van het programma. Over de effectiviteit van het programma zal ik
regelmatig contact onderhouden met de brancheverenigingen. Ik stel het
initiatief van de FC om zoveel mogelijk brancheverenigingen te bundelen,
zeer op prijs. Ik besef dat nog niet alle brancheverenigingen aangesloten
zijn. Ik zal daarom in overleg treden met de brancheorganisatie BBK.
De SP-fractie vraagt of de staatssecretaris kan aangeven wat het totaalbedrag aan frictiekosten is dat hij verwacht te moeten uitkeren en of hij
dan ook inzicht kan geven in het totaalbedrag dat nu bevroren is in de
bestemmingsfondsen OCW. Zij vragen hoe dit zich verhoudt tot de
€ 38 miljoen die de staatssecretaris gereserveerd heeft ten behoeve van
het uitkeren van frictiekosten. De SP-fractie vraagt of de staatssecretaris
het eens is met de constatering dat als een langlopende afspraak (zoals
deze met instellingen wordt gemaakt in de vierjarige subsidiebeschikking)
gedurende de looptijd eenzijdig wordt gewijzigd, er sprake is van
onbehoorlijk bestuur. Tevens vraagt de SP-fractie of de staatssecretaris
het eens is met de constatering dat met het bevriezen van het Bestemmingsfonds OCW lopende de Cultuurnotaperiode het vertrouwensbeginsel wordt geschaad.
Met betrekking tot de vragen van de SP-fractie over het bestemmingsfonds en de frictiekosten verwijs ik u naar de brief die ik op 20 juni jl. naar
de Tweede Kamer heb gestuurd als reactie op de brief van de Tweede
Kamer van 12 juni jl. met het kenmerk 2012D25022. Hierin wordt vermeld
wat de beleidslijn is ten aanzien van het bestemmingfonds OCW en de
inzet hiervan voor frictiekosten.
Inzake uw opmerking over onbehoorlijk bestuur en het schaden van het
vertrouwensbeginsel merk ik op dat ik van mening ben dat hiervan geen
sprake is. Eén van de vuistregels die wordt gehanteerd bij de beoordeling
of kosten ingeval van subsidiebeëindiging of -verlaging in aanmerking
komen, is dat deze kosten alleen voor compensatie in aanmerking komen
voor het gedeelte dat de subsidieontvanger redelijkerwijs niet zelf kan
dragen. Het eigen vermogen en bijzondere bestemmingsreserves en
bestemmingsfondsen zijn mede bestemd om frictiekosten op te vangen.
Het totaal aan frictiekosten is pas bekend op Prinsjesdag. Voor de
volledigheid merk ik op dat er geen 38 miljoen maar 138 miljoen
beschikbaar is voor frictiekosten. Het totaalbedrag van de bestemmingsfondsen OCW bij de instellingen is pas bekend na controle van de
jaarrekeningen 2011. Tijdens het laatste AO van 21 juni jl. heb ik u
toegezegd te bezien of ik soepeler met bestemmingsreserves om kan
gaan als er voldoende frictiekostenbudget blijkt te zijn. Dat kan ik op
Prinsjesdag beoordelen.
De VVD-fractie vraagt hoe de overheid ervoor gaat zorgen dat het
uitgebreide takenpakket voor de stichting Cultuur-Ondernemen niet
marktverstorend werkt. Verder wordt gevraagd of de staatssecretaris het
ermee eens is dat in de rest van de goededoelensector al een markt
bestaat voor dergelijke ondersteuning. De vrees bestaat dat een uitgebreid takenpakket voor de stichting Cultuur-Ondernemen nieuw initiatief
(op het gebied van advisering en ondersteuning) vanuit de markt in de
weg staat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

12

In de huidige subsidierelatie met Cultuur-Ondernemen is vastgelegd dat
de door de Rijksoverheid gefinancierde activiteiten niet marktverstorend
mogen werken ten opzichte van reeds generiek en specifiek instrumentarium vanuit de markt (bijvoorbeeld de dienstverlening van de Kamers
van Koophandel, het trainingsaanbod van de culturele brancheverenigingen en commerciële advies- en coachingsbureaus). Vanuit deze
gedachte wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van de partijen die dit
instrumentarium ontwikkeld hebben en worden nieuwe ontwikkelingen
scherp in de gaten gehouden. Ook voor de werkzaamheden van CultuurOndernemen in het kader van het programma ondernemerschap zal dit
een belangrijk uitgangspunt blijven. Het takenpakket van CultuurOndernemen staat nieuw initiatief dus niet in de weg.
Met betrekking tot het leiderschapsprogramma wordt door de VVD-fractie
gevraagd wat de verhouding is tussen de eigen bijdrage en de bijdrage
van de Rijksoverheid. Betekent een eigen bijdrage van rijksgesubsidieerde
instellingen uiteindelijk niet dat de Rijksoverheid het hele programma
betaalt?
Een eigen bijdrage van de deelnemers aan het leiderschapsprogramma is
geen sigaar uit eigen doos. De bijdrage wordt aan deelnemers gevraagd
en niet aan instellingen. Mochten instellingen de eigen bijdrage voor hun
rekening nemen dan is relevant dat de Rijksoverheid culturele instellingen
niet voor 100% subsidieert. Er is altijd sprake van andere (eigen)
inkomsten.
De VVD-fractie vraagt wanneer de staatssecretaris denkt dat de sector zelf
de facilitering van monitoring op zich kan nemen.
Bij de uitvoering van onderzoek wordt zoveel mogelijk samengewerkt met
de sector. De onderzoeksagenda is tot stand gekomen op basis van mijn
eigen beleidswensen, behoeften vanuit de sector en verzoeken vanuit de
Tweede Kamer. Met betrekking tot de behoeften vanuit de sector zal de
sector dit op termijn zelf op zich moeten nemen. Ik verwacht dat dit na
afloop van de periode 2013–2016 het geval zal zijn.
Cijfers buitenlandse studenten kunstvakonderwijs (brief 7 juni
2012)
De leden van de VVD-fractie vragen of het kabinet bereid is cijfers over
buitenlandse studenten in het kunstvakonderwijs structureel te gaan
(laten) verzamelen.
Het kabinet is bereid hierover structureel cijfers te (laten) verzamelen door
het CBS en zal daarover periodiek publiceren in Cultuur in Beeld, zo
mogelijk al in Cultuur in Beeld 2012. Ik acht inzicht in de herkomst van
studenten en alumni op school- en opleidingsniveau een primaire
verantwoordelijkheid van de scholen zelf. Ik zal de HBO-raad vragen hier
meer aandacht aan te besteden.
Verder heb ik in mijn brief aan de Tweede Kamer over internationalisering
in het hoger onderwijs van 16 mei jl. aangekondigd nader onderzoek uit te
laten voeren naar de blijfkans van buitenlandse studenten. Het
CPB-onderzoek geeft een goed geaggregeerd beeld van de blijfkans in
Nederland. Dit geeft voldoende legitimatie voor stimuleringsbeleid gericht
op de binding met Nederland. Het beeld kan per doelgroep echter
verschillen. Ter ondersteuning van verdere gerichte beleidsontwikkeling is
daarom aanvullend onderzoek wenselijk, met onder andere een specifieke
uitwerking naar bachelor- en masterniveau, hbo- en wo-sector, verschillende arbeidsmarktsectoren (waaronder de topsectoren), inclusief een
kwalitatieve uitwerking van de vraag naar de belangrijkste motieven van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

13

buitenlandse studenten om zich aan Nederland te binden en van de vraag
wat de belangrijkste succes- en faalfactoren zijn in het binden van
buitenlandse studenten aan Nederland. Daarnaast zullen de mogelijkheden worden bezien om centraal meer data te verzamelen over de
verwachte en daadwerkelijke blijfkans van buitenlandse studenten,
bijvoorbeeld via beschikbare kanalen als de studentenmonitor en het CBS.
Dat onderzoek vindt aan het eind van het jaar plaats.
De leden van de CDA-fractie vragen de staatssecretaris of het kan zijn dat
sommige opleidingen al te enthousiast studenten in het buitenland
werven, waardoor zij ook studenten hier naartoe halen die niet van plan
zijn om zich op enige wijze te binden aan Nederland. Zij vragen of er op
deze instellingen voldoende ruimte blijft voor Nederlands talent, of dat de
kans bestaat dat het actief werven van buitenlandse studenten Nederlands
talent in de weg zit en zo ja, of de staatssecretaris overweegt hier dan iets
aan te doen.
De cijfers die de leden van de CDA-fractie in dit verband aanhalen, zijn
niet met elkaar te vergelijken, omdat ze niet over dezelfde groep
studenten gaan. Het CBS-onderzoek maakt onderscheid tussen westersallochtoon en niet-westers allochtoon en heeft betrekking op alle creatieve
HBO-opleidingen, terwijl het bij de andere cijfers gaat om nationaliteit en
kunstvakopleidingen. Verder wordt niet beweerd dat kwantitatief
onderzoek onder alumni niet mogelijk is, alleen dat een kwalitatieve
benadering meer en betere informatie oplevert dan een kwantitatief
onderzoek, waarbij de respons laag is omdat studenten letterlijk over de
hele wereld uitwaaien. Daarbij gaat het bovendien niet alleen om
buitenlandse studenten, maar ook om Nederlandse studenten die naar het
buitenland gaan.
De vraag van de leden van de SP-fractie of het mogelijk is dat in het
vervolg een uitsplitsing wordt gemaakt naar de percentages buitenlandse
studenten per opleiding kan ik bevestigend beantwoorden. Dat is niet het
geval met betrekking tot de buitenlandse studenten die na afstuderen in
Nederland blijven wonen en werken. Ik zal bezien in hoeverre in het
eerder genoemde aanvullend onderzoek inzicht kan worden gegeven in
specifieke sectoren. Hoe groot het percentage Nederlandse studenten
kunstvakonderwijs is, dat na de studie naar het buitenland vertrekt, is niet
bekend.
Ook vragen de leden van de SP-fractie of er bij de toelating van studenten
gekeken wordt naar de verhouding internationale studenten en Nederlandse studenten. Met andere woorden, of er wordt gestreefd naar een
evenwichtige verdeling internationale en Nederlandse studenten op een
kunstvakopleiding. In reactie daarop bericht ik dat bij kunstvakopleidingen
wordt geselecteerd op kwaliteit en niet op nationaliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 32 820, nr. 63

14