Regio Deal Lab Governance: Tussentijdse Leerervaringen
12 november 2020
Het doel van deze notitie is kort te beschrijven wat de opbrengsten zijn van
het Regio Deal (RD) Lab Governance tot november 2020.

Het Regio Deal Lab Governance
In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties (BZK) en het ministerie
van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) is begin 2019 een consortium gestart om parallel
aan de looptijd van de Regio Deals (2019-2022) de governance van de Regio Deals (RD’s) te
monitoren en hierover te leren in het ‘Regio Deal Lab Governance’. Het consortium bestaat uit de
Universiteit van Tilburg (prof. dr. Martijn Groenleer), de Universiteit Utrecht (prof. dr. Erik
Stam), Berenschot (Hans van der Werff en Ralph Kohlmann) en Birch (prof. dr. Jan Peter van den
Toren, Leonie Oosterwaal, Corine Bos en Dolfine Kosters).
De belangrijkste doelstellingen van het monitoring- en leertraject zijn:
• Als regio’s en Rijk samen kennis vergaren over wat werkt (en wat niet) en waarom precies, op
het gebied van de governance van de Regio Deals. Dat wil zeggen hoe besluiten worden
genomen, hoe wordt samengewerkt en hoe wordt gestuurd op de aanpak van de complexe
maatschappelijke problemen waar de deals zich op richten;
• Reeds ontwikkelde governance arrangementen verder verbeteren of juist het ontwerpen van
nieuwe arrangementen; en
• Te komen tot ‘werkzame principes’ voor effectieve en legitieme governance arrangementen. In
het bijzonder van de Regio Deals, maar ook meer in het algemeen.
In het RD Lab Governance nemen elf Regio Deals van de eerste en tweede tranche deel1; zij doen dat
op vrijwillige basis.2 Aan de start van het RD Lab waren alleen de twee regio’s die in de eerste
tranche (2018) een deal hadden gesloten met het Rijk al begonnen met de uitvoering. Voor de
regio’s van de tweede tranche stond het eerste jaar van het RD Lab Governance (2019) vooral in het
teken van het finaliseren van de deal. Vanaf het najaar 2020 zal het RD Lab Governance worden
uitgebreid met alle veertien regio’s van deze derde tranche.
Met de elf participerende Regio Deals is het consortium aan het werk gegaan en zijn inmiddels
verschillende contactmomenten geweest. De eerste stap was een schriftelijke intake via een
uitgebreid aanmeldformulier, gevolgd door een regiobezoek bestaande uit een diepte-interview.
Tijdens deze gesprekken is informatie verzameld over uiteenlopende governancevraagstukken. Deze
inzichten zijn gebruikt tijdens en in voorbereiding op de labsessies. In 2019 en 2020 zijn in totaal vijf
labsessies georganiseerd met gemiddeld 40 deelnemers. Tijdens de labsessies is nauw
samengewerkt met het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) dat in een parallel traject onderzoek
doet naar brede welvaartseffecten. Thema’s die centraal stonden tijdens de labsessies en waarover
kennis en informatie is gedeeld waren onder andere:
• het verzamelen van de vereiste (uitvoerings-)capaciteit, en als onderdeel daarvan multiactor en multi-level samenwerken;
• het organiseren van de benodigde (politieke) steun en het (maatschappelijk) draagvlak; en
• het creëren en herkennen (oftewel meten) van brede welvaartseffecten.

Te weten: Zeeland, Brainport (beiden eerste tranche), Zuid- en Oost-Drenthe, Twente: Groen Technisch Topcluster, Achterhoek: Triple Smart met de
Toekomst in de Maak, Foodvalley, Transformatie Parkstad Limburg, Midden- en West-Brabant Makes and Moves, Bodemdaling Groene Hart, ZaanIJ en
de wijken duurzaam verbonden in de metropoolregio, Den Haag Zuidwest (allen tweede tranche).
2
Wel hebben deelnemende Regio Deals samen met het consortium ‘ground rules’ afgesproken voor commitment en actieve participatie.
1

1

Het gaat hier om – onderling
verbonden - strategische uitdagingen
voor welke regio en Rijk zich geplaatst
zien bij de ontwikkeling en uitvoering
van de deals. We vatten de
tussentijdse leerervaringen in relatie
tot deze strategische uitdagingen kort
samen. We gaan apart in op de
samenwerking tussen regio en Rijk.

Operationele capaciteit
In een aantal regio’s waren al governance arrangementen aanwezig ten tijde van het sluiten van de
Regio Deal. Deze bestaande governance arrangementen hebben er in deze regio’s voor gezorgd dat
de deal relatief snel tot stand kon komen. Vooral omdat een aantal governancevraagstukken al was
doordacht en geadresseerd. In veel andere regio’s vraagt de deal om de inrichting van een nieuwe
(formele) structuur, de betrokkenheid van andere partners, of een andere verdeling van rollen en
verantwoordelijkheden.
In de meeste regio’s wordt op twee manieren naar de governance arrangementen voor de deal
gekeken. Enerzijds instrumenteel: de governance arrangementen moeten bijdragen aan het
realiseren van de in de deal geformuleerde maatschappelijke doelen. Anderzijds institutioneel: de
governance arrangementen voor de RD vormen onderdeel van het versterken van de structurele
samenwerking in de regio, voorbij de gebruikelijke – en beperkte - intergemeentelijke samenwerking
op basis van de Wet gemeenschappelijke regelingen (Wgr).
Regio Deals stimuleren experimenteren, leren en innoveren. De structuur van de governance van de
deal verschilt vooral in de mate waarin triple helix partners onderdeel zijn van de samenwerking en
de besluitvormingsstructuur. In regio’s waar bedrijven onderdeel zijn van bijvoorbeeld een
stuurgroep en tegelijkertijd aanvragen indienen voor projecten zijn procedures ontwikkeld om de
integriteit te waarborgen. In sommige regio’s is een belangrijke rol voor wat betreft besluiten over
projecten neergelegd bij een onafhankelijke commissie met adviseurs van buiten (de regio).
In een aantal regio’s was gedurende het dealmakingproces onduidelijkheid over de omvang en
de aard van cofinanciering. Ook de opmerkingen van de Algemene Rekenkamer over de wijze van
financiering van de Regio Deals en de daarbij horende verantwoordingsstructuren zorgde voor
afleiding. De vorm van de uitvraag voor de proposities was dermate concreet dat er in de regio’s in
de beginfase al zeer concrete financiële toezeggingen werden gevraagd van de betrokken
stakeholders. Tijdens het proces van dealmaking werd er vervolgens geschoven met budgetten
tussen projecten. Dit leidde in sommige regio’s tot vragen over gemaakte afspraken en zette
daarmee de relatie tussen partijen in de regio, en ook de relatie tussen regio en Rijk onder druk.
Verschillende regio’s worstelden met de wijze waarop de financiële structuur in te richten. Zo bracht
de situatie dat een publieke partij fungeert als ontvanger van de middelen - die vervolgens in een
aantal gevallen geoormerkt worden verstrekt aan een triple helix organisatie - niet alleen complexe
financiële vraagstukken met zich mee, maar ook juridische. Oplossingen zijn gevonden in
pragmatische afspraken. Eén gemeente werpt zich bijvoorbeeld op als kassier en legt ook
verantwoording af aan de andere gemeenten. In andere gevallen worden gemeenteraden van
verschillende gemeenten bijeen geroepen om gezamenlijk geïnformeerd te worden over de inhoud
en uitvoering van de deal.

2

Regio’s vinden het in de praktijk ingewikkeld om governance arrangementen te aan te laten sluiten
bij opgaven. Zo is de insteek van de Regio Deals om verschillende niveaus (lokaal, regionaal
en landelijk) met elkaar te verbinden. Daarvoor zijn verschillende bestuurlijke arrangementen nodig,
hetgeen al snel tot overlap leidt. Daarnaast is het een uitdaging om opgaven die vaak een
meervoudig karakter hebben, en daardoor de betrokkenheid vereisen van uiteenlopende partijen
van zowel publiek, privaat als maatschappelijk karakter, in één Regio Deal bij elkaar te brengen. Dit
noopt tot integraliteit en blijkt nog niet zo eenvoudig in de praktijk te brengen.
Veel regio’s proberen de uitvoering van de deal tegelijkertijd zo efficiënt mogelijk te organiseren. Ze
doen dat bij voorkeur met beperkte extra capaciteit op regionaal niveau. Ze maken zich wat dat
betreft zorgen over de verhouding tussen de inzet en investeringen die de RD vereist en de
uiteindelijke opbrengsten, alsook over de verantwoordingslast. In regio’s waar breder naar de
opbrengst van de RD wordt gekeken dan alleen de financiële bijdrage vanuit het Rijk, wordt dit als
een minder groot probleem ervaren. Deze regio’s zien het versterken van de structurele
samenwerking als een belangrijk doel.
Op dit moment staan regio’s voor de uitdaging hoe de energie en het enthousiasme die bij het
opstellen van de deal en het formuleren van ambities aanwezig waren, vast te houden. Het is
daarvoor nodig met concrete resultaten te komen en liefst op korte termijn. Dit is echter niet
eenvoudig, omdat aan complexe opgaven wordt gewerkt die een lange adem vergen, en ook als er
sprake is van concrete resultaten, die niet altijd voldoende zijn voor het verkrijgen van brede steun.
Ook de effecten van de COVID-19 crisis zijn hierop van invloed. Zo kunnen betrokken partijen minder
gemakkelijk fysiek bijeen worden gebracht om resultaten te delen en succes te vieren.

Legitimiteit en steun
Vrijwel alle regio’s ervaren dat de betrokkenheid van partijen niet vanzelfsprekend is. Gedurende
het traject blijft betrokkenheid veel aandacht vragen en daarvoor zijn menskracht en middelen
vereist. Het hielp daarbij niet dat er in het dealmakingproces onduidelijkheid bestond over de regels
van het spel. Vooral bij private partners waren verwachtingen gewekt over inhoud en omvang van
de deal, en die moesten ten tijde van het formaliseren van de Regio Deal weer worden bijgesteld.
Onder andere vanwege het terugbrengen van budgetten. Dit had invloed op de steun en het
draagvlak in de regio’s.
Bovendien konden partijen, vooral bedrijven, die betrokken zijn bij de deal en zich hebben
gecommitteerd aan projecten en investeringen, letterlijk en figuurlijk, vaak niet wachten (op
overheidspartijen) om te beginnen, terwijl ze dat toch moesten. Dat zette binnen deals de steun ook
onder druk. Ook de situatie waarin slechts één publieke partij had getekend en vanuit pragmatisch
oogpunt werd gekozen voor het inzetten van bestaande subsidie-infrastructuur zet druk op
draagvlak bij andere partijen. Een andere majeure uitdaging waar alle regio’s mee worstelen is hoe
te voldoen aan de gewenste democratische inbedding van de deal in de regio. De focus ging hierbij
in de eerste plaats naar raden en staten en hun rol bij de deals. Een verklaring daarvoor is gelegen in
dat contracten en geldstromen een zekere hardheid en grondslag vergen die allereerst lokaal en
regionaal moest worden gevonden en geregeld. Veel minder aandacht is tot dusverre uitgegaan naar
andere, niet geëigende kanalen voor het organiseren van democratische legitimiteit. De
betrokkenheid van inwoners is in de meeste deals vooralsnog beperkt. We zien in enkele Regio Deals
uit de derde tranche dat inwonerbetrokkenheid inmiddels een belangrijk speerpunt vormt.
Alle regio’s zijn beducht voor het creëren van een te zware verantwoordingslast. Regio’s zijn zich
bewust van de invloed die een traditionele (hiërarchische) manier van verantwoorden kan hebben
op de relatie tussen deelnemende partijen. De vraag rijst wat de nieuwe (genetwerkte) vormen van
samenwerking tussen regio en Rijk en binnen regio’s zouden moeten betekenen voor
verantwoording en controle. Ook nu de deals uit met name de tweede tranche al een jaar op stoom
zijn blijft deze onduidelijkheid bestaan.
3

Relatie regio en Rijk
Voor de Rijksoverheid was de Regio Deal een nieuw instrument. Ministeries moesten hun onderlinge
verhoudingen gedurende de onderhandelingen vormgeven. Ook voor de deelnemende regio’s was
de vorm van de deals nieuw. De deals betekenden voor velen een nieuw soort afspraken met de
ministeries, tussen overheden in de regio onderling en tussen regionale overheden en andere
stakeholders. Hoewel tijdsintensief, ervaren alle betrokken partijen deze ‘herwaardering van
samenwerking’ als een winstpunt van het Regio Deal instrument.
Omdat het instrument Regio Deal voor alle partijen nieuw was, waren de spelregels bij aanvang nog
niet uitgekristalliseerd. Dit leidde regelmatig tot verrassingen, bijvoorbeeld vanuit het perspectief
van de regio’s ten aanzien van interne processen bij de ministeries en tussen de ministeries die
anders verliepen dan verwacht. Hier is in veel gevallen goed mee omgegaan, maar het elkaar beter
leren kennen en ook eenzelfde taal leren spreken, deels ook door de interactie in het RD Lab
Governance kost (meer) tijd.
Rollen en verantwoordelijkheden in de Regio Deal vragen om nadere uitwerking. De dealmakers
opereren als verbinding tussen Rijk en regio en zijn werkzaam bij een van de departementen. Dit kan
in de praktijk soms verwarrend zijn, voor zowel Regio- als Rijkszijde. Wat kunnen en mogen regio’s
van de dealmaker verwachten? Welk mandaat heeft de dealmaker voor het maken van afspraken
met de regio? In het RD Lab is nagedacht over de positionering en taakomschrijving van de
dealmakers op dit moment en over andere manieren van inrichting zoals in de vorm van een
nationaal programma separaat van de ministeries.
Rijk en regio’s geven aan dat een pluspunt van de Regio Deals is dat er meer partijen aan tafel
komen en dat ook niet-overheidspartijen meedoen. Triple helix samenwerking komt de uiteindelijke
resultaten naar verwachting ten goede, omdat het leidt tot een verrijking van probleemdefinities en
oplossingsrichtingen. De deals maken het mogelijk te experimenteren en te leren, maar daar moet
wel ruimte voor worden geboden. Vooral ook vanuit de partners van het Rijk. Regio’s geven aan dat
persoonlijke aandacht vanuit bewindspersonen en bezoeken ter plaatse helpen bij het benadrukken
van het belang van de deal en de governancevraagstukken waar regio’s tegenaan lopen.

Tot slot
Het omgaan met bovenstaande uitdagingen vergt experimenteren en leren. Zowel binnen de regio’s,
tussen de regio’s, tussen Rijk en regio’s en binnen de context van het RD Lab Governance. Het eerste
jaar (2019) was vooral een jaar van opzetten van de Regio Deals en nog niet zozeer van uitvoeren.
De vraagstukken hadden dan ook voornamelijk te maken met het maken van afspraken, het
inrichten van nieuwe structuren en het uitspreken van verwachtingen naar elkaar.
Het is de verwachting dat verschillende van bovengenoemde uitdagingen het komende jaar nog
pregnanter naar voren zullen komen in de Regio Deals. De bereidheid die regio’s en Rijk tot nu toe
hebben getoond om te experimenteren en leren – inhoudelijk en institutioneel – is beloftevol en de
leerervaringen die tot nu toe zijn opgedaan – in alle openheid en eerlijkheid - bieden perspectief
voor de toekomst.
Deelnemende regio’s benadrukken dat het van belang is dat de betrokkenheid van het Rijk bij de
regio niet ophoudt na 2022. Het Regio Deal instrument zou de opmaat moeten vormen voor
langjarige samenwerking tussen regio, Rijk en de diverse andere betrokken partijen. Die
samenwerking wordt nodig geacht voor het realiseren van brede welvaartseffecten, in de regio en
op het niveau van Nederland. Zekerheid over de betrokkenheid van het Rijk kan bovendien bijdragen
aan het vertrouwen van niet-overheidspartners in de overheid.

4