> NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS
OPTIES VOOR KORTE EN LANGE TERMIJN

> INTRODUCTIE
Naar aanleiding van de Russische inval in Oekraïne op 24 februari
2022 zoekt Europa naar manieren om de afhankelijkheid van
Russisch gas af te bouwen. Ten behoeve van de EZK-commissie
van de Tweede Kamer stelde TNO een overzicht op van de diverse
opties die Nederland heeft. Daarbij werden ook onderzoekers van
Clingendael International Energy Programme (CIEP) en van het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) betrokken.
Het overzicht moet Tweede Kamerleden ondersteunen bij het
beoordelen van de afbouwplannen van de regering en zal gebruikt
worden tijdens het commissiedebat op 9 juni 2022.

Afbakening
Het huidige Nederlandse verbruik van gas uit Rusland bedraagt ongeveer
9 bcm per jaar (~6 bcm via pijpleidingen, en ~3 bcm LNG). In het optieoverzicht worden opties op een rij gezet die in meer- of mindere mate
kunnen bijdragen aan het terugdringen van deze import op korte,
middellange en langere termijn (5 jaar). De opties betreffen enerzijds het
vervangen van het aanbod van gas uit Rusland door andere fossiele en
niet-fossiele energiebronnen. Anderzijds wordt ingegaan op maatregelen
die de vraag beperken. De gepresenteerde opties moeten worden
geïnterpreteerd als maatregelen bovenop reeds ingezet beleid (2021).
De korte doorlooptijd en de afbakening van het onderzoek maken dat het
optieoverzicht is beperkt tot een indicatie op basis van beschikbare kennis.

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 2

INHOUD
> Samenvatting
> Energiebalans binnenlands verbruik 2021
> Ontwikkeling gasaanbod Nederland
> Ontwikkeling binnenlands gasverbruik
> Gasverbruik en import tot 2030
> Optieoverzicht
> Toelichting

3
4
5
6
7
8
10

> SAMENVATTING

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 3

De uitdaging

Barrières

Om de import van Russische gas af te bouwen, moet circa 9 bcm worden
vervangen door alternatief energieaanbod, of door het verminderen van de
gasvraag. De uitdaging wordt groter omdat ook onze buurlanden van het Russische
gas af gaan. Dit zal de mondiale vraag vergroten en buurlanden kunnen een beroep
op ons doen om te ondersteunen.

Er is extra aandacht nodig voor de belangrijkste barrières:
> Beperkte beschikbaarheidarbeidskrachten en materialen
> Beperkte capaciteit elektriciteitsnet
> Lange doorlooptijd vergunningsverlening

SYNTHESE
De optelsom van mogelijke maatregelen biedt genoeg ruimte om het aandeel Russisch gas
te compenseren. Op middellange termijn kunnen opties met hoge kosten, CO2-emissies
of risico’s worden beperkt door investeringen naar voren te halen in energiebesparing en
duurzame energie. Dit levert een structurele verbetering op in het licht van de benodigde
energietransitie en vermindert de importafhankelijkheid.

Korte termijn
Voorbereiden winter 2022/2023

Middelange termijn
Besparen

Lange termijn
Structurele maatregelen versnellen

Voor de komende winter zijn er vier opties. Alle vier met nadelen:

We kunnen de gasvraag op middellange
termijn beperken door:

Structurele maatregelen leveren op de
middellange/langere termijn minder
afhankelijkheid op van (geïmporteerd) gas:

1. Brandstof wisselen in elektriciteitscentrales (naar kolen/
biomassa) kan 2,6 bcm besparen, maar CO2-uitstoot stijgt.
2. LNG-import kan 8 tot 12 bcm Russisch gas vervangen. Hoge
kosten, beperkte beschikbaarheid, importafhankelijkheid,
CO2-emissies bij productie en transport.
3. Eigen productie in (vooral) Groningen kan 0 tot 6 bcm
opleveren (tegen hoge maatschappelijke kosten).
4. Tijdelijk verlagen van de vraag door gedragsverandering en
hoge prijzen (2 tot 3 bcm besparing). Leidt tot problemen bij
een deel van de huishoudens (energiearmoede) en bedrijven.

> Blijvende gedragsverandering
huishoudens en bedrijven (oa
thuiswerken, lagere temperatuur)
> Extra energie-efficiëntiemaatregelen
huishoudens (isolatie,
warmtepompen, zonneboilers)
> Energiebesparing in de industrie

> Maximaal inzetten op wind op zee
> Elektrificatie van industrie
> Warmtetransitie van
gebouwde omgeving
> Ontwikkeling groene
waterstof en groen gas

KERNCIJFERS

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 4

> ENERGIEBALANS NEDERLAND
BINNENLANDS VERBRUIK 2021

Circa 20%
Russisch gas
8%
Steenkool

> Aardgas beslaat een groot deel van het totale
Nederlandse energieverbruik. Het aandeel
Russich gas is ongeveer 9 bcm (20 %).
> Naast aardgas wordt ook olie en kolen
uit Rusland geïmporteerd.
Bron: CBS, TNO

11%
Hernieuwbaar
42%
Aardgas

Import

36%
Ruwe olie en
olieproducten

Binnenlandse
productie

KERNCIJFERS

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 5

> ONTWIKKELING GASAANBOD NEDERLAND
Met het teruglopen van de binnenlandse gaswinning is de afhankelijkheid van importgas de afgelopen jaren
toegenomen. Ongeveer de helft van het gas verlaat Nederland als exportproduct.
Bron: CBS

Import LNG
bcm 80

60

9,7 bcm 13%

Import gasvormig

51%
Gasexport

40

> Deels exportverplichtingen L-gas naar
Duitsland en België, verder H-gas
naar België, Duitsland en VK.

44,6 bcm 60%

20

20,5 bcm 27%

Winning eigen bodem
0
2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

49%
Binnenlands
gasgebruik

> Het Groningen veld produceert laagcalorisch
gas (L-Gas), dat vooral door Nederlandse
huishoudens wordt gebruikt. Importgas
is altijd hoogcalorisch (H-gas), en moet
worden omgevormd door stikstof bij te
mengen om als vervanger te dienen voor
L-gas. Dit gebeurt in speciale installaties.

KERNCIJFERS

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 6

> ONTWIKKELING BINNENLANDS GASVERBRUIK
Binnen Nederland gebruiken we gas voor verwarming: in de gebouwde omgeving, de glastuinbouw en de industrie. In de industrie wordt gas ook als
grondstof gebruikt, bijvoorbeeld voor kunstmestproductie. Tenslotte wordt aardgas gebruikt voor elektriciteitsproductie. Deze laatste categorie steeg tot
2021 om kolenstook te vermijden. In het afgelopen jaar daalde dit weer ten faveure van kolen en windenergie.
40

1,3 bcm 4%

Overig

1,3 bcm 4%

Landbouw (glastuinbouw)

7,5 bcm 21%

Industrie
(voor warmte en grondstof)

12 bcm 34%

Gebouwde omgeving

35

30

25

20

15

10

13,7 bcm 38% Elektriciteitsproductie

5

* Voor 2021 zijn de getallen voor de industrie en de gebouwde
omgeving en landbouw geschat op basis van koude winter.

0

bcm

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021*

Bron: CBS, TNO

KERNCIJFERS

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 7

> GASVERBRUIK EN IMPORT TOT 2030
Het Nederlandse gasverbruik zal in de komende jaren afnemen als gevolg van verduurzaming. De binnenlandse
productie neemt ook af. Beide trends zullen ongeveer gelijke tred houden, waardoor de importbehoefte van
Nederland in de komende jaren blijft bestaan.

bcm 35

Gasverbruik Nederland
28

Importbehoefte

21

14

7

Binnenlandse productie
0
2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

Bron: PBL KEV2021

Opties om Russisch gas te
vervangen door ander gasaanbod
enerzijds, en opties om de vraag
naar gas te reduceren anderzijds (in
bcm per jaar).
-10
+5
-5
-12

-6.5

2.5
7

0.5
2.3

-0.3/5.2 0.2/2,6

-2.8

Elektrificatiee industrie

Groene waterstof

Vraaguitval grootverbruikers

Energiebesparing Industrie

Warmtelevering biomassa
en geothermie

Warmtepompen

Isolatie en zonneboilers

Gedragsverandering

Hernieuwbaar op land

Offshore wind

Biomassa

Gebouwde omgeving

0.5
1.3
< 1.3

0.4
0.6

0.2
0.7
1.4

5

-1

-2.5

-1.5

0.2
0.4
1

2
1
1

1.9

1.7

0.5
2.6
2.6

Kolen

Opties vraag (bcm/jaar)
Elektriciteitsopwekking

1.5/3
1.5/3
1.5/3

-3.8

-3.4

-0.5
-5
-5

+5

Groen gas

Opslagen vullen

LNG-import

Groningen gasveld

Kleine gasvelden

Opties gasaanbod (bcm/jaar)

2.6
2.6
2.6

0.1
1 tot 2

11.3

8
12
16

0/6
0/6

10

-2.5

bcm/jaar

15

1.5
3.8

Korte termijn Winter ‘22/’23
Middellange termijn 3 jr
Legenda
Lange termijn >5 jr

OPTIEOVERZICHT
NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 8

> KORTE, MIDDELLANGE EN LANGE TERMIJN
Industrie

0
15

10

5

0

+5

0
0

-5
-5

CO2 impact (Mton/jaar)
-10

OPTIEOVERZICHT

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 9

Opties gasaanbod

winter ‘22/’23
(bcm/jaar)

< 2 jaar
(bcm/jaar)

< 5 jaar
(bcm/jaar)

CO2-uitstoot
Mton/jaar

Kosten

Aandachtspunten (zie bijlagen)

Kleine velden

0

1.5

3.8

-

Opbrengsten

Extra winning dempt voorziene afname van de huidige productie.

Groningen

0 tot 6

0 tot 6

0

-

Neutraal

Hoge maatschappelijke kosten, waaronder verhoogd aardbevingsrisico.

LNG-import

8

12

16

-

Hoog

Getallen betreffen maximale importcapaciteit.
Beperkte beschikbaarheid LNG op wereldmarkt, hoge prijzen.

-

Hoog

Veel extra (import)gas nodig om bergingen tot 80% te vullen voor
winter 2022/23.

11.3 Maximaal

Opslagen vullen

0.1

1-2

-2

Neutraal

Opschaling groengasproductie via biomassavergassing is nog geen
bewezen techniek.

Elektriciteit met kolen

2.6

2.6

2.6

+5

Neutraal

Opheffen maximum van 35% productie.
Verhoogde CO2-uitstoot bij drie kolencentrales.

Elektriciteit met biomassa

0.5

2.6

2.6

-5

Neutraal

Met gecertificeerde biomassa. Dezelfde kolencentrales als hierboven:
bcm’s kunnen niet opgeteld worden .

Offshore wind

0

0

1.7

-3.4

Neutraal

Naar voren halen opschaling 2 GW offshore wind lijkt beperkt mogelijk.
Vereist netverzwaring en (flexibele) elektrificatie.

Hernieuwbaar op land

0

0

1.9

-3.8

Neutraal

10 TWh hogere productie bovenop RES-doel. Vereist verzwaring
distributienet, (flexibele) elektrificatie en/of vangnetregeling.

Gebouwde omgeving

Gedragsverandering

2

1

1

-1.5 tot -3

Besparingen

Deel vraaguitval door energiearmoede, met negatieve consequenties
voor huishoudens. Circa. 15% minder vraag door hoge prijzen en
publiekscampagne .

Isolatie en zonneboilers

0.2

0.4

1

0 tot -1.5 in
2028

Neutraal

Vrijmaken personeel uit andere sectoren. Naar voren halen van
investeringen die later ook nodig zijn.

Warmtepompen

0.2

0.7

1.4

0 tot -2.5 in
2028

Gemiddeld

Vrijmaken personeel uit andere sectoren. Naar voren halen van
investeringen die later ook nodig zijn.

Warmtelevering biomassa en
geothermie

0

0.4

0.6

-1 in 2028

Gemiddeld

Vervanging aardgas als brandstof door biomassa of geothermie voor
bestaande warmtenetten en glastuinbouw.

Energiebesparing Industrie

0.5

1.3

> 1.3

-2.8 in 2025

Besparingen

Cijfers gelden voor economisch potentieel bij terugverdientijd 5 jaar.

Vraaguitval grootverbruikers

0.2 tijdelijk
2.6 structureel

0.2 tijdelijk
2.6 structureel

0.2 tijdelijk
2.6 structureel

-0.3 tijdelijk
Hoog
-5.2 structureel

Groene waterstof

0

0.5

2.3

-6.5

Hoog

Vervanging alle huidige productie van grijze H2 door duurzame H2.

Elektrificatie industrie

0

2.5

7

-5 tot 12

Gemiddeld

Netverzwaring richting industriële complexen noodzakelijk.

Industrie

0

Elektriciteitsopwekking

Opties vraag

Groen gas

Onderscheid tussen tijdelijk afschakelen (enkele weken bij verstoorde
levering) en structurele lagere productie (door hogere gasprijzen).

TOELICHTING OPTIE-OVERZICHT

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 10

> INHOUD
OPTIES GASAANBOD
> Vergroten productie uit kleine gasvelden
> Vergroten productie Groningen-veld
> Verhogen LNG-import
> Uitbreiden productie groen gas
> Opslagen vullen

OPTIES VRAAG
ELEKTRICITEITSOPWEKKING
11
12
13
14

> Elektriciteitsopwekking

> Fuel switch elektriciteitsproductie naar kolen
> Fuel switch elektriciteitsproductie met biomassa
> Opschalen offshore wind
> Opschalen hernieuwbaar op land

16
17
18
19

> Verduurzaming gebouwde omgeving

> Lagere gasvraag door
gedragsverandering en hogere prijzen
> Versnellen isolatie en zonneboilers
> Versnellen warmtepompen
> Warmtelevering biomassa en/of geothermie

20
21
22
23

> Industrie

> Energiebesparing
> Afschakelen grootverbruikers
> Waterstof
> Elektrificatie industrie

24
25
26
27

OPTIES GASAANBOD

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 11

> VERGROTEN PRODUCTIE UIT KLEINE GASVELDEN
De groep ‘Kleine velden’ betreft alle gasvelden (offshore en
onshore) in Nederland buiten het Groningenveld. In opdracht van
het ministerie van EZK publiceert TNO jaarlijks een 25 jaar prognose
(het Referentiescenario) van gasproductie uit kleine velden, die
een dalende trend laat zien van 14 bcm/jaar nu naar 9 bcm/jaar in
2028. Deze optie beschrijft de mogelijkheden om de productie uit
kleine velden te verhogen ten opzichte van deze prognose.

Duiding van de scores
> Extra gasproductie door al ontdekte, maar nog niet producerende
velden. Hiertoe dienen investeringen en het activiteitenniveau
in veldontwikkeling en technische productie-stimulatie worden
verhoogd. Realisatie van de aangegeven extra gasproductie zou
lager uit kunnen komen vanwege beperkingen in b.v. logistiek,
investeringsruimte en ruimtelijke inpasbaarheid. Bijdrage van exploratie
(nieuwe velden) zal pas na 2028 tot extra productie leiden.

Aandachtspunten
> Er lopen juridische bezwaarprocedures tegen een aantal
gaswinningsprojecten uit Kleine Velden. Deze velden zijn wel
meegenomen in het Referentiescenario, maar de feitelijke start
van productie zal afhangen van de duur en uitkomst. Voorlopig
is aangenomen, dat Ternaard en N5-A binnen 2 jaar in productie
kunnen komen, en een grote groep velden onder land binnen 5
jaar. Het gaat om significante volumina met een productiecapaciteit
oplopend in de tijd van 1,5 tot meer dan 2,5 bcm/jaar.

> Met de hier aangegeven opties zou de dalende trend in de
gasproductie uit kleine velden tot 2028 tijdelijk tot staan
kunnen worden gebracht, maar daarna weer doorzetten.
> Versnelling in het boortempo en het activiteitenniveau in bredere zin
is noodzakelijk, de rol van de overheid hierbij vraagt om aandacht.
> Een van de velden waartegen bezwaarprocedures lopen (Ternaard),
ligt onder de Waddenzee. Realisatie van het in productie nemen van
velden met een lopende juridische bezwaarprocedure zal uiteraard
afhangen van of en zo ja wanneer die procedures zijn doorlopen en de
uitkomst daarvan. Technisch zou productie relatief snel kunnen starten.

OPTIES GASAANBOD

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 12

> VERGROTEN PRODUCTIE GRONINGEN-VELD
Verhogen van gasproductie uit het Groningen veld ten opzichte
van de geplande productiebeperking. In het Vaststellingsbesluit
Groningen voor het gasjaar ‘22/’23 wordt er van uitgegaan, dat de
daarvoor beschikbare productieclusters produceren op ‘minimum
flow’ met een totale productie van 1,7 mrd m3 voor dat gasjaar.
Door deze operationele ‘waakvlam’-strategie blijft het mogelijk om
onder bijzondere omstandigheden (b.v. een zeer strenge winter of
technische problemen elders) de gasproductie tijdelijk te verhogen.
Het beleidsvoornemen is om de Groningen-productie te staken vóór
het gasjaar ‘23/’24.

Duiding van de scores
> Ten opzichte van dat referentie-scenario (1,7 bcm productie) zou
een extra productie in de range van 0 tot 6 bcm denkbaar zijn,
indien fysieke tekorten daartoe zouden dwingen. Deze range is
in lijn met een recent advies van de Mijnraad op dit punt.

Uitvoerbaarheid
> Belangrijk element van de besluitvorming zal zijn de bestuurlijke en
maatschappelijke acceptatie zijn van een tijdelijke overschrijding
van de veiligheidsnorm (van de zgn 10-5-norm naar b.v. de
10-4-norm), al dan niet icm ruimhartig flankerend beleid (b.v.
versterkingsoperatie, compensatiemaatregelen). Het streven
moet blijven om zo snel mogelijk de 10-5 norm te bereiken.

> Verhoging van de productie is technisch snel te implementeren.
Wel wordt het maximum productieniveau beperkt
doordat een aantal putten reeds zijn afgesloten.

Aandachtspunten
> Alvorens tot (tijdelijke) verhoging van de productie te besluiten,
zou een analyse gemaakt moeten worden van het seismisch
risico, de verwachte effecten en de publieke acceptatie.
> In lijn daarmee zou het bestaande programma voor sluiting van
productieclusters moeten worden heroverwogen of uitgesteld.
> De huidige binnenlandse vraag naar L-gas bedraagt zo’n 12 bcm/jaar.
Een gevulde gasopslag Norg kan 5 bcm leveren. Het verschil zou in geval
van nood kunnen worden bijgepast vanuit Groningen, waardoor een groter
deel van het import H-gas vrijkomt voor binnenlands gebruik elders.
> Commerciële operators zullen van de overheid garanties
vragen voor het afdekken van de risico’s.

OPTIES GASAANBOD

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 13

> VERHOGEN LNG-IMPORT
Uitbreiden van de LNG-importcapaciteit in Rotterdam en
Eemshaven. Op dit moment is importeren van vloeibaar aardgas in
Nederland alleen mogelijk bij de GATE terminal in Rotterdam met
een capaciteit van 12 bcm per jaar.

Uitvoerbaarheid

Duiding van de scores

Aandachtspunten

> Extra capaciteit voor LNG import kan worden gerealiseerd door het
ontwikkelen van aanlegsteigers en gasimportverbindingen voor het
aanmeren van FSRU’s (Floating Storage and Regassification Units).
Dit kan o.a. in de Eemshaven waar verbindingen kunnen worden
gemaakt met het Nederlandse en het Noordwest Europese gasnet,
dat doorvoer naar Duitsland mogelijk maakt. Gasunie heeft inmiddels
twee FSRU’s gecontracteerd met een capaciteit van 2x 4 bcm.
> Op korte termijn kan 4 bcm extra capaciteit bij de GATEterminal in Rotterdam beschikbaar gemaakt worden, op
termijn van enkele jaren nog 4 bcm per jaar extra door
meer warmtewisselaars en opslagtanks te plaatsen.
> De totale importcapaciteit voor LNG is met deze twee
maatregelen binnen enkele jaren te verhogen met 16 bcm.
> De CO2 footprint van deze oplossing in Nederland is beperkt
tot de aanleg van steigers voor FSRU-aanlanding en de
pijpleiding voor het transport van het gas naar het nationale
transportnetwerk van Gasunie. Bij productie, vloeibaar maken en
transport vindt in het buitenland broeikasgasuitstoot plaats.

> Hoewel de terminals importcapaciteit beschikbaar maken,
betekent dit nog niet dat de LNG ook werkelijk beschikbaar is,
deze moet door marktspelers nog aangekocht worden. Gasunie
heeft een aantal biedingen ontvangen van geïnteresseerde
marktpartijen en zal binnenkort gebruikers selecteren.

Bouw van een LNG-importterminal voor FSRU is op korte termijn mogelijk
in gebieden waar een goede verbinding met de gasinfrastructuur
beschikbaar is.

> Op termijn kan de beschikbaarheid van betaalbare LNG op de
wereldmarkt een beperking worden. De afgelopen tijd was er
LNG beschikbaar vanwege vraaguitval vanwege COVID, met
name in Azië, maar de verwachting is dat de vraag snel weer
zal aantrekken. In de VS wordt wel capaciteit bijgebouwd,
maar die is pas rond 2026 operationeel en is voor een deel
al gecontracteerd door andere landen. Leveranciers van LNG
vragen om langlopende contracten (10 tot 20 jaar).
> LNG wordt niet alleen geïmporteerd voor gebruik in Nederland. Een
deel van de partijen die gebruik maken van de GATE-terminal leveren
LNG aan Duitsland en Belgïë. Ook de partijen die via de nieuwe
FSRU’s LNG importeren zullen mogelijk ook aan Duitsland leveren.

OPTIES GASAANBOD

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 14

> UITBREIDEN PRODUCTIE GROEN GAS
Opschaling van de productie van groen gas. De productie van
groen gas in Nederland is op dit moment in de orde van 0,1 bcm.
Dit betreft gezuiverd biogas, dat met name wordt geproduceerd
door vergisting van biologisch afval zoals mest en GFT of bij
afvalzuivering. De sector heeft een ambitie uitgesproken om
richting 2030 in totaal 2 bcm groen gas te produceren.

Duiding van de scores
> Een verdubbeling van de huidige vergistingscapaciteit is
uitdagend, dus meer dan 0,1 bcm extra capaciteit per jaar lijkt
het maximum op middellange termijn. Op langere termijn kan
opschaling van de vergassingstechnologie tot grotere volumes
leiden, maar 2 bcm in 2030 lijkt nog steeds ambitieus.

Uitvoerbaarheid
> Om de het doel van productie van 2 bcm groen gas te
halen zijn andere technologieën nodig, zoals vergassing
in plaats van vergisting. De eerste pilots hiervoor zijn
gerealiseerd maar verdere opschaling is nodig.

Aandachtspunten
> De technologie van vergassing van natte reststromen tot biogas
(Superkritisch Vergassen) is nog in de pilotfase en thermische
vergassing is in de demonstratiefase. Een technisch en
commercieel succesvolle groengasfabriek is er echter nog niet
> Het potentieel om vergisting verder op te schalen is beperkt.
> De kosten van groengasproductie zijn onder normale omstandigheden
te hoog om zonder SDE++-subsidie te kunnen concurreren met andere
bronnen. Bij de huidige gasprijzen is dit natuurlijk wel het geval, maar
de vraag is of op basis van de huidige prijzen investeringen kunnen
worden verantwoord die zich over langere tijd moeten terugverdienen.

OPTIES GASAANBOD

> OPSLAGEN VULLEN
Nederland kent drie grote ondergrondse gasopslagen, Bergermeer
(H-gas), Norg (L-gas) en Grijpskerk (H-gas), met een gezamenlijk
nuttig te gebruiken volume (‘werkgas’) van ruim 11 mrd m3. Een
groot deel daarvan wordt gebruikt om seizoensgebonden variaties
in de gasvraag (m.n. huishoudens en b.v. glastuinbouw) af te
dekken.
> Gasopslagen zijn een cruciaal middel om leveringszekerheid te
garanderen. Daarom is het van groot belang, dat de gasopslagen
gevuld zijn op het moment dat de seizoensgebonden vraag
weer gaat toenemen, te beginnen met de winter ‘22/’23.
> Het Groningen veld heeft lange tijd gefungeerd als de de-facto
gasopslag voor de markt van het zogenaamde ‘laagcalorische’ of
‘L-gas’. Het gebruik in Nederland betreft met name de gebouwde
omgeving. Ook in het buitenland wordt het gas afgenomen,
maar de exportverplichtingen lopen af de komende jaren. Totaal
betreft het werkgasvolume van de opslagen ca 11 mrd m3.
Met de versnelde afbouw van de Groningen productie is ook die
bufferfunctie verdwenen en vervangen door gasopslag buiten
Groningen. Nu Groningen ook niet meer wordt gebruikt om de
gasopslagen te vullen, wordt de seizoensgebonden vraag naar
L-gas bediend door het maken van pseudo-Groningen gas door
bijmenging van stikstof in hoogcalorisch gas, dat grotendeels
wordt geïmporteerd. Ook daar blijkt dus importafhankelijkheid.

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 15

OPTIES VRAAG: ELEKTRICITEITSOPWEKKING

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 16

> FUEL SWITCH ELEKTRICITEITSPRODUCTIE NAAR KOLEN
Opheffen van beperking op elektriciteitsproductie uit kolen in
de drie nog draaiende kolengestookte centrales (de vierde, de
Amercentrale, draaide in 2020 al voor 80% op biomassa).
Sinds 1 januari 2022 zijn de kolencentrales beperkt tot maximaal
35% van de beschikbare capaciteit op jaarbasis.

Duiding van de scores
> Verhoging van 35% naar ca. 80% elektriciteitsproductie
(7000 vollasturen) op jaarbasis in kolencentrales in plaats
van gascentrales bespaart ca. 2,6 bcm gas. Kolen in plaats
van gas levert per jaar 5 Mton hogere CO2-emissies op.

Uitvoerbaarheid
> Verhoogde inzet van kolen in elektriciteitsproductie kan naar
verwachting op korte termijn gerealiseerd worden. Kolenaanvoer
uit andere landen dan Rusland (43% van Nederlandse aanvoer
in 2020) zou naar verwachting snel kunnen worden gerealiseerd
uit bijvoorbeeld Colombia of de Verenigde Staten.

Aandachtspunten
> Verhoogde koleninzet in elektriciteitsproductie leidt tot
toename aan CO2-emissies. Op langere termijn (> 5 jaar)
is mogelijk CO2-afvang en -opslag (CCS) via het Porthosproject een optie voor de twee centrales in Rotterdam.

OPTIES VRAAG: ELEKTRICITEITSOPWEKKING

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 17

> FUEL SWITCH ELEKTRICITEITSPRODUCTIE MET BIOMASSA
Biomassa bijstook in de drie nog draaiende kolencentrales kan op
korte termijn gerealiseerd worden. In de centrales kan nu al 10 tot
30% worden bijgestookt. Volledige ombouw naar biomassa kan
binnen een à twee jaar worden gerealiseerd.

Duiding van de scores
Bespaart net als fuel switch naar kolen 2,6 bcm gas (N.B. dit betreft
dezelfde kolencentrales als bij de vorige opties). Als het biomassapercentage verhoogd wordt, daalt de fossiele CO2-emissie. Bij volledige
inzet van biomassa resteert er geen fossiele CO2-emissie en daalt de
CO2-emissie vergeleken met elektriciteitsproductie op gas.

Uitvoerbaarheid
> Ombouw van kolencentrales naar biomassacentrales kan
technisch binnen een à twee jaar worden gerealiseerd.

Aandachtspunten
> Inzet van biomassa in elektriciteitsproductie is omstreden, zeker als
het gaat om gebruik van productiestromen van houtige biomassa.
Dat geldt beduidend minder sterk voor inzet van primaire en
secondaire reststromen van houtige biomassa. Recente bijstook in
Nederland betrof hoofdzakelijk dergelijke stromen (CE Delft, 2020).
In Nederland hanteert strenge duurzaamheidseisen aan de gebruikte
biomassa. Er bestaat verschil van inzicht of certificering op zich
voldoende garanties biedt op een duurzame herkomst (PBL, 2020).

> De inschatting dat er voldoende gecertificeerde biomassa is
om de benodigde aanvoer in enkele jaren op te schalen tot de
behoefte bij volledige ombouw van de nieuwere kolencentrales
(PBL, 2020). Ca. 65% van de biomassa wordt geïmporteerd
van buiten de EU (CE Delft, 2020). Opvoeren van de import van
binnen de EU is onzeker vanwege beperkte beschikbaarheid.
> Op langere termijn, en als de centrales openblijven na 2030,
kunnen biomassacentrales worden uitgerust met CO2afvanginstallaties en CO2-leveren aan het Porthos-netwerk.
Als de CO2 wordt opgeslagen of hergebruikt in duurzame
producten kan dat zorgen voor negatieve CO2-emissies.

OPTIES VRAAG: ELEKTRICITEITSOPWEKKING

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 18

> OPSCHALEN OFFSHORE WIND
Door offshore windproductie sneller op te schalen, kan
gasgestookte elektriciteitsproductie deels verdrongen worden.

Duiding van de scores
> Versnelling van de lopende procedures kan bijdragen tot versnelde
opschaling voor 2027. Versnelling van de procedure van het laatst
geplande 2GW kavel in het IJmuiden Ver windenergiegebied met 2
jaar lijkt echter het maximaal haalbare. Daarmee zou de versnelling
van opschaling van wind op zee met 2 GW in 2027 kunnen worden
bereikt, tot drie jaar eerder dan oorspronkelijk gepland. Aangenomen
dat de extra elektriciteitsproductie van dit park gasgestookt
vermogen zal verdringen en uitgaande van 4500 vollasturen voor
wind op zee, zal dit leiden tot 1,7 bcm minder gasgebruik en ca.
3,4 Mton minder CO2-emissie in elektriciteitsproductie vanaf 2027
die anders vanaf tussen 2027 en 2030 zou plaatshebben.

Uitvoerbaarheid
> Versnelde opschaling van offshore wind zou volgens de North
Sea Energy Outlook gerealiseerd kunnen worden. De interesse in
bouw en exploitatie vanuit de sector is nog altijd groot, zo bleek
recentelijk weer uit de meer dan zes publieke aankondigingen tot
inschrijvingen van offshore windpark Hollandse Kust West (1,4 GW).

Aandachtspunten
> Versnelling van opschaling van wind op zee leidt enkel tot lager
gasverbruik als ook gasgestookte elektriciteitsproductie wordt
verdrongen. Dat zal enkel het geval zijn als er ook voldoende vraag
naar elektriciteit is op de momenten dat er extra elektriciteit uit wind
op zee wordt geproduceerd. Op overige momenten kan echter wel
verdringen van gas in warmte- en waterstofproductie gerealiseerd
worden. Dat vergt een sterke versnelling van flexibele elektrificatie.
De (hybride) elektrische boiler in de industrie en elektrolyse voor
groene waterstofproductie bieden daarvoor veel potentieel. Wordt
deze elektrificatie niet gerealiseerd, dan zal een deel van wind
op zee productie leiden tot verhoogde export van elektriciteit.
> Uitbreiding netaansluiting: in het Klimaatakkoord is vastgelegd dat
TenneT tot maximaal 6 GW extra offshore wind netaansluitingen
kan realiseren boven op de doelstelling van 11,5 GW in
2030 (ingeval van sterkere elektrificatie of ophoging van de
nationale ambitie naar 55% CO2-reductie in 2030).

OPTIES VRAAG: ELEKTRICITEITSOPWEKKING

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 19

> OPSCHALEN HERNIEUWBAAR OP LAND
Opschaling van zon-PV (zonneweide & zon op dak) of wind op land
kan gasgestookte elektriciteitsproductie verdringen.

Duiding van de scores
> De komende twee jaar lijkt versnelling van de groei van wind op
land en zon-PV nauwelijks haalbaar, onder andere door onvoldoende
netcapaciteit en vertraagde levering van turbines en panelen. Bij
voortzetting van de huidige groeipaden zullen de in het Klimaatakkoord
afgesproken 35TWh hernieuwbaar op land voor de RES’en uit het
klimaatakkoord al in 2025 worden bereikt. Na 2025 schat PBL
dat er 10 TWh extra gerealiseerd kan worden. Dat zou 1,9 bcm
aan gas besparen en de CO2-emissies met 3,8 Mton verlagen
door verdringing van gasgestookt vermogen vanaf 2025/2026.

Uitvoerbaarheid
> De netcapaciteit vormt een beperking voor meer zon en wind op
land. Deze beperking hangt overigens samen met de beoogde
verhouding tussen wind en zon; een proportioneel hogere inzet
op wind op land kan mogelijk tot verbeterde inpasbaarheid
bijdragen en het potentieel inpasbare vermogen verhogen.
> De doorlooptijd van met name windparken is relatief lang
vanwege issues rond landschappelijke inpassing en overlast,
dat leidt tot lange procedures en besluitvormingsprocessen

Aandachtspunten
> Inpasbaarheid in de netinfrastructuur is hier randvoorwaardelijk.
> Het is aannemelijk dat voor verdere groei van hernieuwbare
elektriciteitsproductie op land vanaf 2025 ofwel sterke groei van
(flexibele) elektrificatie noodzakelijk is, ofwel een vangnetmechanisme
nodig zal zijn om de businesscase te ondersteunen.
> Onderdeel van REPowerEU is het Solar Rooftop Initiative, met de
bindende ‘solar rooftop obligation’ voor de utiliteitsbouw vanaf
2025 en voor huizen vanaf 2029. Dit zal op termijn van vijf jaar
nog niet veel gas besparen, maar op langere termijn wel.

OPTIES VRAAG: GEBOUWDE OMGEVING

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 20

> LAGERE GASVRAAG DOOR
GEDRAGSVERANDERING EN HOGERE PRIJZEN
Hogere prijzen en een publiekscampagne leiden tot minder
gasgebruik door huishoudens en in de utiliteitsbouw. De hoge
prijzen voor een groeiend deel van de huishoudens ongewenste
gevolgen (energiearmoede).

Duiding van de scores
> Door de hoge prijzen, de aandacht voor import van Russisch gas en
de campagne ‘Zet de knop om’, was het gasgebruik in de gebouwde
omgeving in de afgelopen maanden al ca. 15% lager dan in eerdere
jaren. Dit leidt tot 2 bcm minder gasgebruik en ca. 3 Mton lagere CO2emissies. Op langere termijn zal het verbruik waarschijnlijk deels weer
terugveren als de aandacht vermindert en de prijzen weer zouden
dalen. Als de besparing op gas structureel ruim 5% blijft, is dat ca. 1
bcm minder gasgebruik per jaar en 1,5 Mton lagere CO2-emissies.

Uitvoerbaarheid
> Besparingen worden beperkt door een ondergrens aan leefbaarheid.
Additioneel beleid is dan nodig met name bij energiearme
huishoudens met een laag inkomen en een slecht geïsoleerd huis.
> Eenvoudige (gedrags)maatregelen zijn: de thermostaat
lager zetten, alleen leefruimtes verwarmen en
isolatiemaatregelen zoals tochtstrip en radiatorfolie.
> Vrijwillige deelname voor een groot deel van de huishoudens is nodig.

Aandachtspunten
> Gedwongen besparingen bij toenemende groep huishoudens
met energiearmoede vergroten de kans op negatieve sociale en
gezondheidseffecten. De verwachting is dat de overheid hiervoor
zal willen ingrijpen, zodat deze vraaguitval niet of niet lang plaats
zal vinden. Structurele maatregelen kunnen dit voorkomen maar
kosten meer tijd om te realiseren. Denk aan het verbeteren
van de energiekwaliteit van energiearme huishoudens.
> Om tot structurele besparing te komen, ook als de prijzen weer dalen,
is blijvende aandacht nodig. Bijvoorbeeld publiekscampagnes als het
stookseizoen weer begint (“Verwarming weer aan? Zet m op 18”),
goed vindbare informatie over besparing en kennisdelen in de buurt.
> Compensatie voor de hoge energieprijzen zal
de besparingen deels teniet doen.
> Energiebesparing door vrijwillige gedragsverandering
zal niet door alle huishoudens worden omarmd.

OPTIES VRAAG: GEBOUWDE OMGEVING

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 21

> VERSNELLEN ISOLATIE EN ZONNEBOILERS
Aanpassingen aan woningen, zoals isoleren en zonneboilers,
helpen de gasvraag structureel te verlagen.

Duiding van de scores
> Bovenop wat er al gebeurt, kun je naar schatting maximaal
300.000 woningen per jaar extra isoleren, dat bespaart elk jaar
0,05 bcm extra. Het plaatsen van zonneboilers gebeurt nog
beperkt, maar zou door sterke opschaling en vraagstimulatie
kunnen stijgen tot 300.000 woningen per jaar en ca. 0,15 bcm
gas per jaar besparen. Het potentieel op middellange tot lange
termijn schatten we in op maximaal 0,2 bcm per jaar cumulatief.
Dus na vijf jaar is de besparing opgelopen tot 1 bcm per jaar.

Uitvoerbaarheid
> Er is op dit moment geen capaciteit bij bedrijven om extra woningen
te isoleren. Daarom zou capaciteit vrijgemaakt moeten worden
bij andere activiteiten, zoals keukens vervangen, dakkappellen
plaatsen et cetera. Wellicht kan je hiermee 300 duizend woningen
per jaar extra na-isoleren. Het gebrek aan personeel vraagt
ingrijpen van de overheid in de bouwmarkt, waarbij prioriteit
gegeven wordt aan isoleren boven andere activiteiten.
> Een andere optie is het ontwikkelen van producten
voor doe-het-zelf isolatie en zonneboilers.

Aandachtspunten
> Een dergelijke ingrijpen in de arbeidsmarkt zal alleen
mogelijk zijn voor beperkte tijd en dus een beperkt aantal
woningen. Daarna zijn structurele maatregelen nodig om
het aantal arbeidskrachten in deze sector te verhogen.
> Prioriteit geven aan energiearme huishoudens heeft als voordeel dat
tegelijkertijd minder gas gebruikt zal worden, de energiearmoedeproblematiek daalt en minder compensatie nodig is.
> Andere sectoren waar personeel vandaan wordt gehaald, moeten
worden gecompenseerd voor tijdelijke stopzetten van activiteiten.

OPTIES VRAAG: GEBOUWDE OMGEVING

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 22

> VERSNELLEN WARMTEPOMPEN
Vervanging van CV-ketels door (hybride) warmtepompen. Het
kabinet heeft een verplichting voorgesteld om vanaf 2026
(hybride) warmtepompen of warmtenetten te installeren in de
gebouwde omgeving.

Duiding van de scores
> Er worden nu circa 400 duizend gasgestookte CV-ketels vervangen
door nieuwe CV-ketels. Niet alle huizen zijn geschikt voor een (hybride)
warmtepomp, bijvoorbeeld wegens gebrek aan ruimte. Als een
derde van de CV-ketels door hybride warmtepompen en een derde
door all-electric warmtepompen wordt vervangen, dan bespaart
dit respectievelijk 600 en 1200 m3 aardgas in een gemiddelde
woning. In totaal bespaart dat ieder jaar ca. 0,25 bcm per jaar extra.
Dit is cumulatief: na vijf jaar is de besparing 1,25 bcm per jaar.

Uitvoerbaarheid
> Er is een tekort aan gekwalificeerd personeel en materiaal

Aandachtspunten
> Er bestaat een risico van weerstand bij installatiebranche
en bij bewoners, omdat een veel snellere omschakeling
nodig is van ‘standaard ketels’ naar warmtepompen,
waar hun processen niet op zijn ingericht.
> De markt voor warmtepompen is nog sterk in ontwikkeling:
er zijn veel verschillende ontwerpen en fabrikanten, maar
nog onvoldoende normering. Dat moet snel verbeteren
om tot een versnelling te kunnen komen.

OPTIES VRAAG: GEBOUWDE OMGEVING

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 23

> WARMTELEVERING BIOMASSA EN/OF GEOTHERMIE
Warmtenetten worden nu deels van energie voorzien door aardgas,
ca. 0,8 bcm per jaar (CBS/TNO, 2020). In de glastuinbouw wordt
ca. 1,3 bcm gas gebruikt. Biomassa of geothermie kunnen
aardgas vervangen als energiebron.

Duiding van de scores
> Nieuwe warmtenetten aanleggen binnen vijf jaar naast de netten
waarvoor dit proces al gestart is, is niet realistisch. Het gaat dus om
vervangen van gas als brandstof in bestaande netten door biomassa.
Dat kan mogelijk op een termijn van een of twee jaar tot ca. 0,2 bcm
aardgas besparen. Daarnaast is ook in de glastuinbouw potentieel
voor biomassa-warmtekrachtkoppeling en biomassa-ketels (0,2 bcm).
Ontwikkelen van nieuwe geothermie-projecten duurt lang, maar zou
mogelijk over vijf jaar kunnen bijdragen en ca. 0,2 bcm gas besparen.

Uitvoerbaarheid
> Er is voldoende gecertificeerde biomassa beschikbaar (PBL, 2020).
> Het kabinet heeft onlangs besloten geen subsidie meer te
verstrekken aan projecten voor warmteproductie met behulp van
houtige biomassa, omdat het de voorkeur geeft aan gebruik van
biomassa voor hoogwaardige toepassingen. Zonder subsidie is het
onwaarschijnlijk dat er nieuwe projecten zullen worden ontwikkeld.

Aandachtspunten:
> Er lopen verschillende projecten voor warmtenetten, en
de doorlooptijd blijkt aanzienlijk. Het vergunningstraject,
burgerparticipatie van bewoners en de aanleg kosten tijd.
> Op lange termijn zijn warmtenetten en geothermie een optie die
significant kan bijdragen aan het verlagen van het aardgasgebruik
van de gebouwde omgeving, de glastuinbouw en de industrie.

OPTIES VRAAG: INDUSTRIE

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 24

> ENERGIEBESPARING
De energiebesparing in de industrie kan bestaan uit besparing op
elektriciteit en warmte en elektrificatie van de warmtevraag.

Duiding van de scores
> Het energiebesparingspotentieel geldt voor het economisch
potentieel in 2025 (terugverdientijd 5 jaar), gebaseerd op een
studie van RHDHV, 2020. De gasbesparing is bepaald op basis
van de reductie op de warmtevraag en de netto besparing op
elektriciteit (elektriciteitsbesparing minus extra elektriciteit door
elektrificatie) en het aardgasaandeel in de elektriciteitsproductie.

Uitvoerbaarheid
> ‘Good housekeeping’ en onderhoud, goed afstellen van installaties
en doorvoeren van maatregelen met een snelle terugverdientijd zijn
afhankelijk van bereidheid van industriële energiegebruikers om te
investeren. Veel maatregelen zijn met de huidige prijzen kosteneffectief.
> Voor een ander deel gaat om bestaande technieken en projecten
die specifiek zijn per bedrijfstak, zoals efficiëntere droog- en
scheidingstechnieken. Bedrijven kunnen worden gestimuleerd
dergelijke projecten ’naar voren te halen’ in combinatie met snellere
vergunningverlening en beschikbaar stellen van financiering.

Aandachtspunten
> Bij vrijblijvendheid bestaat een reëel risico dat investeringen in
energiebesparing onvoldoende (snel) van de grond komen.
> Beschikbaarheid van de benodigde technologie (zoals warmtepompen)
is beperkt, en in een aantal gevallen nog niet voldoende betrouwbaar.

OPTIES VRAAG: INDUSTRIE

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 25

> AFSCHAKELEN GROOTVERBRUIKERS
Onderscheid kan worden gemaakt tussen tijdelijk afschakelen
(i.v.m. verstoorde gaslevering) of een langdurige vermindering
van de gasvraag. Ook moet rekening worden gehouden met de
gevolgen. Om die reden worden grootverbruikers uit voedings- &
genotmiddelenindustrie en glastuinbouw hier buiten beschouwing
gelaten.

Duiding van de scores
> De industrie (excl. voedings- & genotmiddelen) verbruikt
jaarlijks 8,7 bcm (2020, CBS). Tijdelijke afschakelen gedurende
bijvoorbeeld 1 week, resulteert in een tijdelijke verlaging
van 0,2 bcm. Langdurige productieverlaging, bijv. met 30%,
resulteert in een vermindering van 2,6 bcm per jaar.

Uitvoerbaarheid
> Het beste uitvoerbaar bij een beperkt aantal industriële bedrijven.
De grootste gasverbruikers zijn de kunstmestfabrikanten
en organische basischemie, samen goed voor een
jaarlijks gasverbruik van 4,5 miljard kubieke meter.

Aandachtspunten
> Negatief effect op bbp bij langdurige productieverlaging, Er
kunnen tekorten ontstaan in bepaalde producten en/of extra
import van bijv. kunstmest noodzakelijk maken. Een tijdelijke
productievermindering is minder schadelijk omdat dit kan worden
gecompenseerd door een productieverhoging op een later moment.

> Bedrijven moeten mogelijk worden gecompenseerd voor vaste
kosten die door blijven lopen, bijv. personeelskosten.
> Op langere termijn kunnen blijvend hoge prijzen van gas in Nederland
(bijvoorbeeld door afhankelijkheid van dure LNG) ertoe leiden dat
grootgebruikers van gas hun productie in Nederland staken.

OPTIES VRAAG: INDUSTRIE

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 26

> WATERSTOF
Waterstof wordt op dit moment vooral uit aardgas geproduceerd
(zgn ‘grijze’ waterstof). ‘Groene’ waterstof uit elektrolyse van water
of waterstof uit restgassen van de industrie kan op termijn een
vervanging zijn voor grijze waterstof.

Duiding van de scores
> Op dit moment wordt er ca. 7,2 bcm waterstof geproduceerd uit
aardgas. Dit komt overeen met ca. 2,5 bcm aardgas. Indien deze
hoeveelheid waterstof volledig ‘groen’ geproduceerd wordt met
wind of zon, dan bespaart dit maximaal 7,2 Mton CO2 in 2030.

Uitvoerbaarheid
> De elektrolyse-ontwikkeling staat nog aan het begin van de
opschaling, daardoor bestaat het risico dat de opschaling pas na
vijf jaar op gang komt. Er moet voldoende duurzame elektriciteit
beschikbaar zijn om groene waterstof te kunnen produceren
met significante CO2 reductie. Volgens de huidige planning- voor
zon en wind wordt dat tegen 2030 gerealiseerd. Daarnaast kan
duurzame H2 geproduceerd worden uit restgassen in combinatie
met CO2-opslag en kan waterstof geïmporteerd worden.

Aandachtspunten
> Op dit moment wordt er in Nederland nog geen groene waterstof
geproduceerd. De pijplijn van omvangrijke groene waterstof plannen
is echter substantieel: 1,5 GW tot 2025 en nog eens 7,4 GW tot
2030. Waarvan de aankomende Europese regelgeving (o.a. fit for
55 pakket en REPowerEU) zal zorgen voor extra versnelling van
ontwikkeling van elektrolyse in Nederland (TNO). Om de 7,2 bcm
waterstof te kunnen produceren is 9 GW elektrolyse capaciteit nodig.
> Aangezien de ontwikkeluitdagingen nog groot zijn, zijn er
grote risico’s op vertragingen, en hogere kosten. Consistent
en langjarig beleid is een voorwaarde voor de benodigde
investeringsbeslissingen voor de waterstofketen.
> De waterstofvraag hangt sterk samen met de vraag hoe de sectoren
raffinage en kunstmestproductie zich gaan ontwikkelen in Nederland.

OPTIES VRAAG: INDUSTRIE

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS - Pagina 27

> ELEKTRIFICATIE INDUSTRIE
Elektrificatie in de industrie biedt gelegenheid om gasgebruik
te verminderen. Met name elektrische boilers (e-boilers) in
opstelling met gasgestookte boilers voor stoombehoefte, maar ook
warmtepompen voor lagere temperatuurbehoefte kunnen hieraan
bijdragen komende jaren.

Duiding van de scores
> Met ruim 0,5 GW SDE++-subsidieaanvragen in 2020 lijkt realisatie
van 1 GW e-boilers binnen twee jaar haalbaar. Bij ten minste 1500
draaiuren levert dat een besparing van 0,2 bcm aardgas. Binnen vijf
jaar is 3 GW haalbaar en zal het aantal draaiuren door toenemende
wind en zon mogelijk oplopend tot 3000 per jaar, zodat 1 bcm
besparing behaald kunnen worden. Met ruim 0,35 GW SDE++aanvragen in 2020 lijkt realisatie van 0,7 GW warmtepompen in 2
jaar haalbaar. Uitgaande van vollastbedrijf en een COP (Coefficient of
Performance) van 3,5 komt dat neer op een besparing van ongeveer
2,3 bcm. Binnen vijf jaar zou 1,8 GW aan realisaties haalbaar moeten
zijn en kan ongeveer 6 bcm aan gasgebruik worden bespaard.
Totaal levert dat 2,5 bcm binnen 2 jaar en 7 bcm binnen 5 jaar,
met een CO2-emissiereductie van respectievelijk 5 en 12 Mton.

Uitvoerbaarheid
> Afhankelijk van investeringsbereidheid van de bedrijven en voldoende
aanbod van CO2-vrije elektriciteit. Hierbij is verzwaring van het
elektriciteitsnet vanaf de Noordzee naar de industrieclusters essentieel.

Aandachtspunten
> Belangrijke voorwaarde is dat de beide technologieën ook toegang
krijgen tot SDE. Met de huidige opzet, waarbij verschillende projecten
gerangschikt worden naar subsidiebeslag per vermeden Mton CO2
komen deze technologieën echter niet aan de beurt, omdat zonPV en CCS veel gunstiger zijn. De voorgestelde aanpassing van de
SDE++ om hekjes te introduceren en zo budgetten toe te wijzen
aan zowel aanbod als vraag kunnen dit probleem oplossen.

NEDERLAND ONAFHANKELIJK VAN RUSSISCH GAS
> 1 juni 2022 - Rapportnumer P10971

Contact
> Christiaan van den Berg
christiaan.vandenberg@tno.nl
> Ruud van den Brink
ruud.vandenbrink@tno.nl
> André Faaij
andre.faaij@tno.nl
> René Peters
rene.peters@tno.nl

© 2022 TNO - Alle rechten voorbehouden.