Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

33 506

Voorstel van wet van het lid Pia Dijkstra tot
wijziging van de Wet op de orgaandonatie in
verband met het opnemen van een actief
donorregistratiesysteem

Nr. 26

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 3 november 2016
In het debat van 8 september jl. over het ADR (Handelingen II 2015/16, nr.
109, items 3 en 6) heb ik beloofd om in aanloop naar de begrotingsbehandeling de kansrijke innovaties op een rij te zetten, met aandacht voor de
lopende subsidieaanvragen en de ambities van wetenschappers. Met deze
brief kom ik deze belofte na en beantwoord ik tevens de volgende twee
moties:
– Kamerstuk 33 506, nr. 16 Motie van mevrouw Bruins Slot en de heer
Rutte met het verzoek om te onderzoeken welke kansrijke innovaties
verder doorontwikkeld dan wel uitgerold kunnen worden en welke
financiële middelen hiervoor nodig zijn.
– Kamerstuk 33 506, nr. 25 Motie van de heer Rutte en mevrouw Bruins
Slot om de Kamer te informeren over de voortgang omtrent het
realiseren van aangepaste zorgstandaarden voor transplantatiegeneeskunde, zodat in heel Nederland op een gestandaardiseerde en reeds
bewezen effectieve manier gewerkt kan worden met orgaanperfusie en
meer duidelijkheid ontstaat over de benodigde bemensing en
opleidingscapaciteit.
Belang van inzet voor innovatie
Op verschillende momenten heb ik de afgelopen jaren het belang
benadrukt van innovatieve ontwikkelingen omtrent orgaantransplantatie.
Ik verwacht van innovaties, gezien de diverse veelbelovende ontwikkelingen, een cruciale bijdrage aan orgaantransplantatie, vooral op de iets
lange(re) termijn. Ik zal, waar nodig en mogelijk, deze ontwikkelingen
ondersteunen, ongeacht het donorregistratie-systeem waarvoor zal
worden gekozen. Het is dan natuurlijk wel van belang om ook te kijken
naar het financiële plaatje dat daarbij hoort. Inmiddels heb ik meer inzicht
in de middelen die onder andere de UMC’s nodig hebben om hun
onderzoeken te kunnen uitvoeren. Dit inzicht neem ik mee in deze brief.

kst-33506-26
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 506, nr. 26

1

Een overzicht van middelen voor innovatie op het gebied van orgaantransplantatie is als bijlage toegevoegd1.
Veelbelovende innovaties
Op diverse vlakken is de wetenschap en de medische wereld bezig om te
komen tot oplossingen voor het nijpende tekort aan orgaandonoren. Deze
oplossingen kunnen worden gevonden in innovaties waarmee we nu al
beginnen te werken (oplossingen van vandaag), innovaties die de
komende vijf tot tien jaren werkbaar zullen worden (oplossingen van
morgen) en innovaties die op lange(re) termijn beschikbaar zullen worden
(oplossingen van overmorgen). Ik richt me in deze brief op innovaties ten
behoeve van orgaantransplantatie. Innovatieve behandelingen die
orgaanschade bij patiënten kunnen verminderen of voorkomen waardoor
de vraag naar donororganen afneemt laat ik buiten beschouwing.
Hieronder ga ik in op het innovatieprogramma dat ik graag stimuleer, met
een overzicht van de kansrijke innovaties op de relatief korte, middellange
en lange termijn (vandaag, morgen en overmorgen). Daarbij geef ik waar
mogelijk aan welke middelen reeds zijn voorzien en voor welke ambities
nog geen middelen zijn geoormerkt.
Oplossingen van vandaag
Een innovatie die nu al wordt toegepast in het Universitair Medische
Centrum Groningen (UMCG) en het Erasmus Medisch Centrum Rotterdam
(Erasmus MC) is machineperfusie met koude of warme preservatievloeistoffen om zuurstofschade van donororganen te verminderen. Hiervoor is
in het UMCG een perfusiekamer, ofwel Organ Preservation and Resuscitationunit (OPR) gebouwd. De bedoeling is om deze techniek ook
beschikbaar te stellen aan andere UMC’s. Mijn beoogde stappen voor de
komende periode zijn:
– het realiseren van de landelijke inzetbaarheid van machineperfusie,
waarvoor het UMCG een subsidieaanvraag heeft opgesteld;
– het verder stimuleren van samenwerking tussen ziekenhuizen wat
betreft innovatie rondom orgaantransplantatie, ook om de beschikbare
middelen op een effectieve en efficiënte manier te kunnen inzetten.
Hierbij kan worden gedacht aan samenwerking wat betreft aanschaf en
inzet van perfusie-apparatuur en opleiding van professionals;
– het aangaan van gesprekken met betrokken partijen en ziekenhuizen
om helder te krijgen hoe VWS ondersteuning kan geven en daar
middelen voor beschikbaar te stellen.
Voor machineperfusie heb ik voor de komende jaren een jaarlijks bedrag
van € 650.000,– gereserveerd. Er ligt nu een subsidieaanvraag van het
UMCG. De andere UMC’s zijn uitgenodigd om ook een voorstel in te
dienen om de inzet van machineperfusie uit te kunnen breiden. Een eerste
inschatting van de UMC’s van door hen benodigde middelen voor nieuwe
initiatieven op het gebied van machineperfusie komt neer op een bedrag
van bijna € 1,8 miljoen per jaar.
Ten aanzien van de motie van de heer Rutte en mevrouw Bruins Slot
(Kamerstuk 33 506, nr. 25) over het realiseren van aangepaste zorgstandaarden voor transplantatiegeneeskunde, specifiek voor het werken met
orgaanperfusie, kan ik aangeven dat sinds januari 2016 een landelijke
standaard is vastgesteld voor het gebruik van mobiele perfusiepompen
voor het vervoer van nieren. De NTS is op dit moment in gesprek met de
lever- en longtransplantatiecentra over toepasbaarheid en inzet van
machineperfusie van deze organen. Dit overleg vindt plaats in het
1

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 506, nr. 26

2

landelijk overleg levertransplantatie (LOL) en het landelijk overleg
transplantatie thoracale organen (LOTTO). Dit overleg moet op termijn
leiden tot standaarden op dit gebied.
Oplossingen van morgen
Voor de middellange termijn zijn er veelbelovende innovaties voor
orgaanregeneratie door middel van tissue-engineering, onder andere
door gebruik van stamcellen en organoïden. Onder andere het Erasmus
MC, het Hubrechts Instituut/UMC Utrecht en het LUMC doen onderzoek
naar het gebruik van stamcel en organoïd technieken in orgaanherstel. Dit
gebeurt met behulp van de matrix van gedecellulariseerde organen,
waarbij cellen van organen zijn verwijderd maar de oorspronkelijke
architectuur behouden blijft. De ontwikkeling van orgaan-couveuzes, waar
de UMC’s in samenwerking met TU Delft mee bezig zijn, speelt hierbij een
belangrijke rol en vraagt een investering van € 520.000,– voor een drie
jaar durend project.
Als ambassadeur voor het icoonproject, de «organoid» technologie met
gekweekte stamcellen2, heb ik recent het budget van het ZonMwprogramma Translationeel Adult Stamcelonderzoek (TAS), van € 23,5
miljoen, met € 3,0 miljoen verhoogd tot € 26,5 miljoen.
Een ander initiatief dat onderzoek doet op het vlak van regeneratieve
geneeskunde is het Nederlands Instituut Regeneratieve Medicine (NIRM).
NIRM is door mij gesubsidieerd met een bedrag van € 41,8 miljoen vanuit
de FES-gelden, waarvan een deel is gestoken in onderzoek naar innovatie
op het terrein van orgaantransplantatie. Deze subsidie loopt vanwege de
eindigheid van die gelden eind dit jaar af. Een deel van de instellingen die
hebben samengewerkt in NIRM, zullen hun activiteiten voortzetten in
RegMed XB. Dit is een nieuw samenwerkingsverband waaraan wordt
gewerkt en waaraan ik dit jaar met een intentieverklaring mijn steun heb
betuigd. Concretisering daarvan zal komende maanden onderwerp van
overleg zijn.
Op dit moment zijn voor deze ontwikkelingen geen verdere middelen
gereserveerd.
Oplossingen van overmorgen
Voor de lange(re) termijn zie ik mogelijke oplossingen in het kweken van
menselijke organen in dieren door het tot stand brengen van chimaeren.
Innovaties in genetic engineering en de ontwikkeling van geherprogrammeerde huidcellen die heel erg lijken op embryonale stamcellen,
zogenaamde geïnduceerde pluripotente stamcellen, hebben gezorgd voor
de eerste stappen in dit onderzoek. Ondanks dat wetenschappelijk
onderzoek hiernaar nog in de kinderschoenen staat, wordt nu al duidelijk
dat deze innovatie een enorme bijdrage zou kunnen leveren op het gebied
van orgaantransplantatie. De UMC’s hebben al laten weten dat zij voor het
ontwikkelen van een chimeer donorvarken in een tweejarig project
€ 690.000,– nodig zullen hebben.
Het kweken van menselijke organen in dieren roept echter ook morele
vragen op. Om die reden heb ik mij laten informeren over de morele
aanvaardbaarheid van deze technologie. Dit zal ook onderwerp van
gesprek in breder verband moeten zijn. Ik zal bezien welke wettelijke of
regelgevende kaders hiervoor moeten worden ontwikkeld.
2

zie ook mijn brief van 5 oktober 2015 over medisch technologische innovaties en topsector Life
Science and Health (Kamerstuk 32 637, nr. 202)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 506, nr. 26

3

Voor lange(re) termijn innovaties zijn op dit moment nog geen middelen
gereserveerd. Nederlandse onderzoekers willen graag bijdragen aan het
ontwikkelen van deze innovatie. Kortom: de korte, middellange en lange
termijn ontwikkelingen houd ik goed in de gaten en stimuleer ik waar
nodig. Er zijn veel ambities. Het kabinet heeft geïnvesteerd in deze
ontwikkelingen en zal dat blijven doen, al zijn de agenda en de ambities
altijd groter. Ik zal deze balans goed in de gaten houden.
Ik vertrouw erop hiermee de Kamer voor dit moment voldoende te
hebben geïnformeerd.
De Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E.I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 33 506, nr. 26

4