Postbus 1

A. van Leeuwenhoeklaan 9

Tel (030) 274 91 11

info@rivm.nl

3720 BA Bilthoven

3721 MA Bilthoven

Fax (030) 274 29 71

www.rivm.nl

Minsterie van VWS
t.a.v. de heer P.H. Huyts
Ministerie van LNV
t.a.v. mevrouw A. Burger

Onderwerp

Advies kinderboerderijen e.a.

Geachte heer Huyts, geachte mevrouw Burger,

Datum

Op 16 december 2009 ontving ik uw verzoek om advies ten aanzien van het Qkoortsbeleid op kinderboerderijen, andere bedrijven met minder dan 50 kleine
herkauwers en bedrijven met een publieksfunctie. De vragen heb ik aan een aantal
veterinaire deskundigen en een GGD-arts voorgelegd 1 . Ik geef u puntsgewijs een
onderbouwing en antwoord op uw vragen.

23 december 2009
Ons kenmerk
853/2009/LCI/JvS/LI
Blad
1/5
Behandeld door
Leslie Isken
Landelijke Coördinatie
Infectieziektebestrijding
Tel (030) 274 7000
Fax (030) 274 4455
lci@rivm.nl

De recent afgekondigde maatregelen op melkgeiten- en melkschapenbedrijven zijn
bedoeld om tijdens het lammerseizoen van 2010 de enorme hoeveelheden extra
uitscheiding van Coxiella burnetii zo veel mogelijk te voorkomen. Tegelijkertijd is
bekend dat veel andere dieren incidenteel bron kunnen zijn voor Q-koorts bij de mens.
De melkgeiten - en in mindere mate de melkschapenhouderijen - met
abortusproblematiek worden in Nederland als de belangrijkste bron gezien van de
unieke Q-koortsepidemie vanaf 2007 tot op heden. De maatregelen zijn er daarom nu
vooral op gericht om in deze categorie bedrijven abortus en aflammeren van besmette
dieren te voorkomen. Het streven is om terug te keren naar de situatie van voor 2007
waarbij Q-koorts slechts incidenteel aanleiding geeft tot ziekte bij de mens.
In onderstaand advies gaan de deskundigen in op eventueel aanvullend beleid voor
kinderboerderijen, andere bedrijven met minder dan 50 kleine herkauwers en bedrijven
met een publieksfunctie. In 2009 zijn de meeste van deze bedrijven in het
vaccinatiegebied gevaccineerd. Alle houders van schapen en geiten die niet meedoen
met het tankmelkonderzoek, kunnen het keurmerk zoönosen van de Gezondheidsdienst
voor Dieren (GD) aanvragen. Bezoekers kunnen voorafgaand aan het bezoek
informeren naar de Q-koortsstatus van het bedrijf.
1) Wat is de mate van risico van bedrijven met minder dan 50 schapen en geiten,
kinderboerderijen en andere dierhouderijen met een publieksfunctie?
Overweging
Uit een epidemiologisch casuscontroleonderzoek kwam direct contact met geiten of
schapen niet als risicofactor naar voren, wel contact met hooi en stro. Wanneer mensen
op een kinderboerderij of op een ander klein bedrijf met geiten of schapen in contact
komen met dieren die besmet zijn met Q-koorts, bestaat er een potentieel kleine kans
dat zij besmet raken en mogelijk ziek worden. De kans daarop is in het winterseizoen
minimaal.
In Nederland zijn ongeveer 500 kinderboerderijen geregistreerd. In 2009 is op verzoek
van de VWA door het CIb (dr. A. de Bruin en dr. B. van Rotterdam) bij 97
1

Een conceptadvies is voorbereid door deskundigen van CIb, CVI. Daarna is het concept per e-mail
voorgelegd aan de overige leden van het deskundigenberaad, van wie de namen in bijlage 1 weergegeven
zijn.

Datum
23-12-2009

Ons kenmerk
853/2009/LCI/JvS/LI
Blad
2/5

kinderboerderijen, verspreid over het hele land, onderzoek gedaan naar het voorkomen
van Q-koorts. Er zijn 1384 monsters (vaginaalswabs) van diverse diersoorten genomen
(kleine herkauwers hadden voorrang in de bemonstering). Bij dit onderzoek blijkt 96%
van de monsters PCR-negatief. Twee van de 1384 monsters (van twee verschillende
bedrijven) waren duidelijk PCR-positief. De overige monsters waren zwak positief, wat
aangeeft dat er geen grote hoeveelheden werden uitgescheiden.
In 2008 is een cluster Q-koortspatiënten geïdentificeerd gerelateerd aan een
psychiatrische inrichting in Nijmegen waarbij de daar gehouden kleine herkauwers de
waarschijnlijke bron waren. Tot nu toe zijn er geen aanwijzingen dat andere clusters
patiënten door kinderboerderijen of andere bedrijven met minder dan 50 kleine
herkauwers besmet zijn geraakt. In de wetenschappelijke literatuur zijn meerdere
clusters beschreven van Q-koortspatiënten waarbij de aanwezigheid bij het lammeren
van een geïnfecteerd dier de bron is geweest.
Antwoord
Er zijn geen gegevens beschikbaar waaruit is af te leiden wat de mate van risico is voor
omwonenden of recreanten bij bedrijven met minder dan 50 schapen en geiten en
andere dierhouderijen met een publieksfunctie. Uit recente onderzoeksgegevens blijkt
dat op kinderboerderijen in Nederland slechts zeer zelden C. burnetii wordt
uitgescheiden. Daarnaast zijn er geen epidemiologische aanwijzingen waaruit blijkt dat
kinderboerderijen en andere kleine bedrijven een hoog risico vormen voor de
volksgezondheid. Uit de wetenschappelijke literatuur is bekend dat het aanwezig zijn bij
het aflammeren van geïnfecteerde dieren en het in de nabijheid verblijven, een risico is
op het krijgen van Q-koorts. Dit geldt nu in Nederland evenzeer als in de periode voor
2007.
a) Wij adviseren u om nu in algemene zin geen aanvullende maatregelen te nemen
voor genoemde groepen bedrijven. Het was en blijft van belang om alle
bedrijven met een publieksfunctie uit voorzorg te wijzen op
hygiënemaatregelen, met name rond aflammeren 2 .
2) Hoe kunnen we besmette bedrijven in beeld brengen, wetende dat een deel van
deze bedrijven niet melkleverend is, waardoor tankmelkmonitoring niet mogelijk
is.
Overweging
Het identificatie- en registratiesysteem (I&R) voor kleine herkauwers zal per 1 januari
2010 operationeel worden. Dit betekent dat vanaf 1 januari 2010 alle bedrijven en
bedrijfjes met kleine herkauwers zijn opgenomen in de I&R-database van LNV.
De nu reeds geregistreerde kleine bedrijven en hobbyhouders zijn geïnformeerd over Qkoorts en de te hanteren hygiënemaatregelen.
Wanneer twee of meer Q-koortspatiënten woonachtig zijn in de buurt van een
geregistreerd bedrijf of hobbyhouder met kleine herkauwers, verricht de VWA op
verzoek van de GGD onderzoek op het betreffende bedrijf. Dit is een
probleemgestuurde inventarisatie waardoor niet structureel alle eventueel positieve
dieren bekend zijn. Juist van die bedrijven met een verdenking van Q-koorts op basis
van de aanwezigheid van Q-koortspatiënten in de omgeving, is de status nu wel bekend.
Dit beleid wordt in 2010 voortgezet.
De abortusmeldingsplicht is ook van toepassing op alle niet melkleverende bedrijven
(vanwege brucellose). De VWA bezoekt en bemonstert in dat geval het bedrijf op
Brucella melitensis.
Zoals mensen in een 5-kilometerzone rond een tankmelkpositief bedrijf een verhoogd
risico hebben op Q-koorts, geldt dat ook voor de daar verblijvende dieren. Met name de
2

Zie hiervoor ook de bestaande richtlijn ‘Code voor hygiëne op kinderboerderijen in Nederland 2004’:
http://www.vwa.nl/cdlpub/servlet/CDLServlet?p_file_id=10549

Datum
23-12-2009

kleine herkauwers in dat gebied kunnen bij abortus of aflammeren weer een bron zijn
van ziekte bij de mens.

Ons kenmerk
853/2009/LCI/JvS/LI
Blad
3/5

Antwoord
a) De bedrijven en bedrijfjes met kleine herkauwers die vanaf 1 januari 2010
nieuw worden opgenomen in de I&R-database van LNV moeten geïnformeerd
worden over Q-koorts en de te hanteren hygiënemaatregelen.
b) Wanneer de VWA in het kader van de abortusmeldingsplicht niet
melkleverende bedrijven bezoekt en bemonstert op Brucella melitensis
adviseren wij de VWA om ook altijd te onderzoeken op aanwezigheid van C.
burnetii. Als na onderzoek blijkt dat de Q-koortsbacterie aanwezig is, wordt het
bedrijf besmet verklaard.
c) Wij geven u in overweging om alle bedrijven met minder dan 50 schapen en
geiten, kinderboerderijen en andere dierhouderijen met een publieksfunctie
binnen de 5-kilometerzone van tankmelkpositieve bedrijven te laten
onderzoeken op de aanwezigheid van C. burnetii, bijvoorbeeld door
vaginaalswabs. 3
3) Welke aanvullende maatregelen kunnen worden genomen op deze bedrijven om
het risico voor de volksgezondheid te verkleinen en welk effect kan verwacht
worden van deze maatregelen?
Overweging
Het ontbreekt aan voldoende epidemiologische verbanden om te spreken van een sterk
verhoogd risico voor de volksgezondheid op Q-koorts door genoemde bedrijven en
bedrijfjes. Niettemin kunnen aborterende en aflammerende dieren op kleine bedrijfjes
een bron worden voor ziekte bij de mens. Gezien de massale verontreiniging met C.
burnetii in het milieu in de voorgaande drie jaren, is de kans reëel dat er ook op deze
bedrijven dieren geïnfecteerd zijn geraakt. In het vaccinatiegebeid 2009 zijn niet alle
bedrijven met kleine herkauwers gevaccineerd.
Op positieve bedrijven kunnen aanvullende preventieve maatregelen toegepast worden
om overdracht naar de mens te beperken. Daarbij is het wenselijk om maatwerk te
leveren waarbij de GGD en VWA in overleg met de dierenartspracticus op de situatie
toegespitst beleid aan de lokale bestuurders kunnen adviseren.
Antwoord
Voor bedrijven met minder dan 50 schapen en geiten, kinderboerderijen en andere
dierhouderijen met een publieksfunctie adviseren wij:
a) geen ingrijpende maatregelen te nemen, zoals het ruimen van dieren dat nu is
afgekondigd voor de grote melkleverende geiten- en schapenbedrijven, gezien
het beperkte risico voor 2010 en het ontbreken van epidemiologische
verbanden;
b) te waarborgen dat deze bedrijven hygiënemaatregelen hanteren;
c) de kleine herkauwers op al deze bedrijven op te nemen in het
vaccinatieprogramma 2010.
Uit voorzorg adviseren wij aanvullend beleid voor de bedrijven binnen de 5kilometerzone van tankmelkpositieve melkgeiten- of schapenbedrijven door3:
a) er zorg voor te dragen dat drachtige dieren afgezonderd van het publiek
aflammeren;
b) bedrijven te onderzoeken op aanwezigheid van de verwekker van Q-koorts.
3

De deskundigen van de Gezondheidsdienst voor Dieren (GD) zijn in tegenstelling tot de andere
deskundigen van mening dat bij de bedrijven in de 5-kilometerzone rond bewezen tankmelkpositieve
bedrijven geen aanvullend onderzoek verricht hoeft te worden als zo’n onderzoek ook niet wordt uitgevoerd
bij andere dieren die een bron kunnen zijn van C. burnetii.

Datum
23-12-2009

Ons kenmerk
853/2009/LCI/JvS/LI
Blad
4/5

Indien deze bedrijven positief worden bevonden kan geen algemene regelgeving van
toepassing verklaard worden.
Wij adviseren per bedrijf:
a) met de dierenartspracticus te onderzoeken of dieren die positief blijken
antibiotisch behandeld kunnen worden om de kans op abortus te verlagen en de
uitscheiding bij een voldragen partus te verminderen;
b) een bezoekerswaarschuwing in te stellen met specifieke aandacht voor
risicogroepen;
c) om positieve van negatieve dieren te scheiden.

Hoogachtend,

prof.dr. R.A. Coutinho
directeur Centrum Infectieziektenbestrijding

Bijlage: geraadpleegde deskundigen

Datum

Bijlage 1

23-12-2009

Ons kenmerk

Deelnemerslijst deskundigen aanvullende vragen 16 december

853/2009/LCI/JvS/LI
Blad
5/5

Voorzitter:
Dhr. R. Coutinho, directeur, Centrum Infectieziektebestrijding, RIVM
Deelnemers
Dhr. G. van Dinther, dierenarts, Diergeneeskundig centrum de Overlaet Oss
Dhr. H.J. Roest, dierenarts, hoofd Cluster Algemene Bacteriologie en Visziekten CVI
Wageningen UR
Dhr. F. G. van Zijderveld, divisiehoofd bacteriologie & TSE’s en plaatsvervangend directeur
CVI Wageningen UR
Dhr. O. Stenvers, dierenarts LCI/CIb/RIVM
Dhr. P. Vellema, afdelingshoofd Small Ruminant Health, GD Deventer
Dhr. D. Dercksen, dierenarts, specialist in Small Ruminant Health Care, GD Deventer
Dhr. R. ter Schegget, arts Maatschappij en Gezondheid, GGD Brabant-Zuidoost
Secretaris
Dhr. J. van Steenbergen, arts infectieziektebestrijding, epidemioloog, hoofd LCI
Notulist
Mw. L. Isken, beleidsmedewerker, LCI/CIb/RIVM