Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

22 894

Preventiebeleid voor de volksgezondheid

Nr. 211

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 januari 2009
1. Inleiding
Ongevallen, geweld en suïcidaal gedrag leiden tot een breed scala aan
kleine en grote letsels. Deze variëren van verstuikte enkels en kleine snijwonden tot hersenletsel en sterfte. Alles bij elkaar vormen letsels een
substantieel volksgezondheidsprobleem. Op de spoedeisende hulp (SEH)
afdelingen van ziekenhuizen worden per jaar bijna 900 000 letsels behandeld en in 120 000 gevallen zijn deze zo ernstig dat ziekenhuisopname
noodzakelijk is. Elk jaar sterven ongeveer 5300 mensen door een ongeval
of opzettelijk toegebracht letsel. Jongeren verliezen meer levensjaren
door een ongeval, geweld of suïcide dan door alle andere doodsoorzaken
samen. In de rangorde van de belangrijkste doodsoorzaken (uitgedrukt in
verloren levensjaren) komen letsels door ongevallen, geweld en suïcidaal
gedrag op de derde plaats, direct na hart- en vaatziekten en kanker. Naast
persoonlijk leed kosten letsels de samenleving veel geld: minstens 3,6
miljard euro per jaar, alleen al aan directe medische kosten en verzuimkosten.
In deze beleidsbrief verwoord ik, mede namens de staatssecretaris van
VWS, de minister van Justitie, de minister en staatssecretaris van Verkeer
en Waterstaat en in afstemming met het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid, standpunten op de aanbevelingen uit het RIVM Themarapport Let op letsels (rapport als bijlage toegevoegd).1 Dit rapport is in
mijn opdracht geschreven met als uiteindelijk doel het aantal letsels te
verminderen door effectief preventiebeleid. Eerst ga ik kort in op de
aanleiding van het rapport. Dan volgt een begripsbepaling en een afbakening van de letsels, zoals in het rapport gehanteerd.

1

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

KST126907
0809tkkst22894-211
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

1

2. Aanleiding RIVM rapport Let op letsels
Letsels ontstaan als gevolg van een ongeval of doordat mensen elkaar of
zichzelf verwonden. Ze hebben dus een externe oorzaak. De mate van
invloed door aanleg of genetische factoren is bij letsels klein. Ze zijn daardoor (grotendeels) vermijdbaar. Aangezien letsels veel voorkomen, kan
preventie van letsels veel opleveren in termen van gezondheidswinst en
economische winst. Om die reden is inzicht nodig in o.a. de omvang van
letsels, de risicofactoren, het preventie aanbod en het beleid daaromtrent.
Een overzicht hiervan op het brede terrein van letsels ontbrak. Overzicht is
belangrijk, omdat het kansen biedt om «gezamenlijk op te trekken» in het
voorkomen van ongevallen, geweld en suïcidaal gedrag. Dit zijn domeinen die tot de verantwoordelijkheid van meerdere ministeries behoren.
Samen optrekken kan bijvoorbeeld door breed naar letsels te kijken;
oorzaken die in het verkeer een rol spelen bij het ontstaan van ongevallen,
spelen wellicht ook een rol bij het ontstaan van arbeidsongevallen of
sportblessures. Daarbij is het identificeren van de personen, groepen of
organisaties die het beste deze ongevallen kunnen helpen voorkomen
belangrijk. In veel gevallen zijn dat burgers, organisaties of bedrijven zelf
(als aanbieders van veilige producten en diensten).
De aanleiding van het rapport is ook buiten de landsgrenzen te vinden. In
andere landen vormen letsels in den brede ook een belangrijk volksgezondheidsprobleem. Daarom zijn er internationale afspraken gemaakt over
letselpreventie in een aanbeveling van de EU Volksgezondheidsraad over
letselpreventie en bevordering van veiligheid (2007/C164/01) en in een
resolutie van de Wereld Gezondheidsorganisatie, Resolution on the
prevention of injuries in the WHO European Region (EUR/RC55/R9, 2005).
Men benadrukt hierin de regierol voor de ministers van volksgezondheid
en ik heb me verbonden aan deze afspraken.
3. Begripsbepaling
Niet een hersenschudding vormt het aangrijpingspunt voor preventie,
maar bijvoorbeeld de val van een trap die de oorzaak van een hersenschudding is. De oorzaken en niet de aard van letsels zijn daarom het
vertrekpunt van het RIVM rapport en ook van deze brief. Mijn reactie gaat
over preventie van lichamelijke letsels als gevolg van privéongevallen,
verkeersongevallen, sportblessures, arbeidsongevallen, geweld en
suïcide. Binnen deze categorieën valt een breed scala aan onderwerpen,
bijvoorbeeld fietsongevallen, publiek geweld, brandwonden bij kinderen.
De psychische gevolgen van letsels zijn in het RIVM rapport onbesproken,
evenals de sociale gevolgen. Ook complicaties (medische fouten en onbedoelde schade) als gevolg van geneesen heelkundige behandeling blijven
buiten beschouwing.
4. Aanbevelingen rapport
Het rapport geeft aanbevelingen voor beleid dat preventie van letsels
optimaliseert, met de nadruk op preventie van vallen bij ouderen, suïcide
en ongevallen met fietsen en bromfietsen. Ik start met een reactie te
geven op de algemene aanbevelingen voor preventie van letsels, vervolgens komen de aanbevelingen voor een aantal specifieke letsels aan bod.
Als rode draad in de aanbevelingen zie ik dat zowel tussen beleidsdomeinen als tussen wetenschap en praktijk van letselpreventie, meer samengewerkt kan worden. Interdepartementale samenwerking, maar ook samenwerking tussen andere partijen kan winst opleveren door interventies
meer op elkaar af te stemmen, bijvoorbeeld als er gezamenlijke oorzaken
zijn of in het benaderen van dezelfde doelgroepen. Daarnaast is het essen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

2

tieel om beter zicht krijgen op wat werkt en wat niet werkt. Evalueren van
interventies moet daarom meer aandacht krijgen.
5. Voornemens op basis van aanbevelingen uit Themarapport Let
op letsels
Aanbeveling 1
Stimuleer onderzoek naar effectiviteit en onderlinge samenhang van interventies gericht
op preventie van letsels door ongevallen, geweld en suïcidaal gedrag. Laat interventies
maximaal aansluiten bij beschikbare wetenschappelijke kennis.
(Interventies zijn maatregelen waarmee doelbewust de preventie van letsels wordt
beoogd).

Standpunt op aanbeveling 1
In de kaderbrief «visie op gezondheid en preventie» van 24 september
2007 (Tweede Kamer, 2007–2008, 22 894, nr. 134) reageer ik positief op de
aanbeveling om kennis over effectiviteit van preventie te vergroten.
Beleid gericht op letselpreventie lijkt, gelet op de trends, effectief te zijn.
Trends in sterfte als gevolg van ongevallen zijn gemiddeld genomen
gunstig. Ook in behandelingen van letsels op spoedeisende hulpafdelingen is over de hele linie sprake van een daling. Hoewel deze daling niet
gereflecteerd wordt in het aantal ziekenhuisopnamen als gevolg van
letsels, ben ik toch voorzichtig positief over de trends. Deze successen
werken niet automatisch door in de toekomst. Een aantal maatschappelijke ontwikkelingen geven geen aanleiding om te veronderstellen dat de
daling in het aantal doden en gewonden bij ongewijzigd beleid kan
worden gehandhaafd, laat staan verder kan worden omgebogen. Kortom,
letselpreventie blijft aandacht verdienen, waarbij effectiviteit voorop staat
en in toenemende mate kosteneffectiviteit.
In de aanbeveling om kennis over effectiviteit van preventie te vergroten
onderschrijf ik het belang van degelijk opgezette effectstudies. Een
onderzoeksprotocol, met regels waar onderzoekers zich primair aan
houden, kan hier een positieve bijdrage aan leveren. In de kaderbrief
preventie staat dat het kabinet de mogelijkheid en wenselijkheid van een
dergelijk onderzoeksprotocol gaat onderzoeken. Parallel wil ik verkennen
of er een inhaalslag mogelijk is voor effectevaluaties op het gebied van
letselpreventie. Daarbij wil ik voorlopig ook voorrang geven aan het
evalueren (onderzoeken van de doelmatigheid) van bestaande interventies boven het ontwikkelen van nieuwe interventies. Kortom: ik pleit voor
maximale aansturing op het evalueren van interventies. Het evalueren van
verkeersveiligheidsmaatregelen en ondersteunende landelijke publiekscampagnes is een belangrijke actie in het Strategisch Plan Verkeersveiligheid. In het specifieke deel over verkeer (aanbeveling 9) staat dit nader
toegelicht. Evalueren heeft binnen het beleidsterrein van Justitie veel
aandacht. Vooral de aanpak van jeugdcriminaliteit wordt geëvalueerd.
Monitoren, als onderdeel van evaluatie, vindt onder andere plaats bij
recidivecriminaliteit en veelplegers. Ook heeft Justitie een inventarisatie
uitgevoerd naar bewezen effectieve of veelbelovende maatregelen tegen
de aanpak van geweld in het binnen- en buitenland. De handleiding
Evaluatie preventieprojecten stimuleert het evalueren van projecten tegen
geweld.
In de reactie op aanbeveling 3 kom ik terug op de onderlinge samenhang
van interventies.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

3

Om preventieve maatregelen maximaal bij wetenschappelijke kennis te
laten aansluiten zie ik ten eerste een centrale rol voor de gezondheidsbevorderende instituten (GBI’s), actief op het terrein van letselpreventie,
weggelegd. GBI’s zijn uitstekend toegerust om interventies te ontwikkelen.
Voorwaarde is dat lokale partijen een belangrijke rol daarbij spelen, want
het toespitsen van interventies op lokale situaties is een eis. Een tweede
voorwaarde is dat bij het ontwikkelen van interventies gebruik wordt
gemaakt van de meest recente wetenschappelijke inzichten.
Zoals ik al eerder noemde, pleit ik voor maximale evaluatie. In aanvulling
daarop sta ik bij de formule van «academische werkplaatsen» stil. Deze
werkplaatsen vormen een belangrijke ontwikkeling die in gang gezet is
om de samenwerking tussen academische centra en organisaties in het
veld te stimuleren, zodat wetenschap en praktijk optimaal op elkaar
aansluiten. De werkplaatsen zijn succesvol, zo blijkt uit evaluatie. Daarom
bekijk ik de mogelijkheden voor een academische werkplaats letselpreventie waarin partijen als GGD’en, Stichting Consument en Veiligheid,
NISB, TNO en academische centra samenwerken.
Ten derde ga ik er voor zorgen dat lokale partijen/overheden, zoals
GGD’en, gemeenten, provinciën en woningcorporaties, ondersteund
worden in het kiezen en implementeren van interventies. Dit kan bijvoorbeeld door interventies met wetenschappelijk aangetoonde effecten te
onderscheiden van interventies die geen effect hebben, of niet onderzocht
zijn. Het Centrum Gezond Leven (CGL) geeft een belangrijke impuls voor
het eenvoudig toegankelijk maken van resultaten van studies met aangetoonde effecten. Dit gebeurt o.a. door goede preventieve maatregelen te
certificeren. Letselpreventie mag hierin niet ontbreken.
Aanbeveling 2
Stuur aan op preventie door de zorgketen. Stimuleer participatie van o.a. huisartsen en
zorgverzekeraars in letselpreventie en creëer hiervoor de randvoorwaarden (verbetering
van de informatievoorziening van letsels en verbeter de schattingen van de ziektelast van
suïcide en geweld).

Standpunt op aanbeveling 2
Ketenzorg speelt een belangrijke rol in preventie van letsels. Wat betreft
valpreventie onder senioren, wil ik huisartspraktijken, maar ook professionals werkzaam in de thuiszorg, stimuleren om kwetsbare ouderen op
valrisico te beoordelen en de kansen voor preventie volop te benutten. Bij
valpreventie kan dat door bijvoorbeeld een patiënt met een verhoogd
valrisico door te verwijzen naar een valpoli. Via ZonMw financier ik de
evaluatie van een project waarin huisartsen en wijkverpleegkundigen
patiënten met een hoog valrisico en patiënten die al zijn gevallen, naar
een valpoli doorverwijzen.
Ook wil ik met andere betrokken partijen, zoals verzekeraars, uitzoeken
welke bijdrage zij kunnen leveren aan letselpreventie (zie aanbeveling 5).
Het volksgezondheidsbeleid in Nederland is gebaseerd op indicatoren
zoals sterfte, morbiditeit, medische en maatschappelijke kosten, ziektelast,
etc. Dit geldt ook voor beleid ten aanzien van verkeer, arbeid en geweld.
Betrouwbare gegevensverzamelingen en statistieken zijn daarvoor noodzakelijk. Ten aanzien van letsels maken diverse departementen gebruik
van gemeenschappelijke registraties zoals het Letsel Informatie Systeem
(LIS) en Ongevallen en Bewegen in Nederland (OBiN). De continuering
van deze registratiebronnen stel ik garant. Omdat ik belang hecht aan een
verbeterd inzicht in het ontstaan en de gevolgen van ernstige letsels,
beoog ik een betere afstemming tussen LIS en de traumaregistraties. Om
andere spelers in de zorgketen (huisartsen, zorgverzekeraars) actief te
laten bijdragen aan letselpreventie is het nodig dat zij meer inzicht krijgen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

4

in de letselproblematiek in hun domein. Ik geef daarom aandacht aan de
aansluiting van deze domeinen op de letselregistraties. Zie ook mijn
standpunt ten aanzien van aanbeveling 5.
Eén aspect van de registraties licht ik nader toe, namelijk de berekening
van de ziektelast. De ziektelast (uitgedrukt in «Disability Adjusted Life
Years», DALY’s) vormt een onmisbaar begrip in de beschrijving van de
staat van de volksgezondheid, ook in de beschrijving van letsels. De lichamelijke letsels door suïcidaal gedrag en geweld zijn onvoldoende in kaart
gebracht om de volledige ziektelast te kunnen berekenen. De ziektelast
voor deze letsels is hierdoor onderschat. Voor mijn reactie op de ziektelast
van suïcidaal gedrag verwijs ik naar mijn standpunt op het «Beleidsadvies
verminderen van suïcidaliteit» van het Trimbos-instituut (Tweede Kamer
2007–2008, 22 894, nr. 172). Ook voor geweld zal in overleg met het RIVM
worden bezien of de ziektelast beter kan worden beschreven.
Aanbeveling 3
Stem interventies op elkaar af als er sprake is van gezamenlijke determinanten (zoals
alcohol, risicogedrag) of dezelfde doelgroepen (kinderen, ouderen, allochtonen) of gelijke
settings (scholen). In aansluiting hierop kunnen de verschillende departementen hun
beleid ten aanzien van letselpreventie meer op elkaar afstemmen.

Standpunt op aanbeveling 3
In overeenstemming met de beleidslijn «Samenhangend en integraal
gezondheidsbeleid» (kaderbrief preventie) stuur ik aan op intensieve
samenwerking tussen verschillende departementen. De samenwerking
om alcohol- en drugsgerelateerde problematiek tegen te gaan is een voorbeeld waar interdepartementale samenwerking vorm krijgt. Voor letselpreventie vind ik dit ook een belangrijke ontwikkeling.
Ter versterking van de lopende samenwerking draag ik in 2008 bij aan drie
projecten die preventie van letsels tot doel hebben: in de arbeidssfeer, in
het verkeer en letsels als gevolg van geweld.
In het project over arbeidsongevallen, in samenwerking met Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, is het de bedoeling om praktische interventies
te ontwikkelen waarmee valongevallen worden voorkomen, zowel toepasbaar voor werknemers in de bouw als voor bewoners die zelf onderhoud
aan hun woning plegen. In het samenwerkingsproject met Verkeer en
Waterstaat investeer ik in een aantal lokale projecten, gericht op verbetering van de fietsveiligheid onder scholieren door middel van bijvoorbeeld
(praktijkgerichte) educatie. In samenwerking met Justitie wordt een
persoonsgerichte aanpak (PGA) van geweldplegers ontwikkeld, die moet
leiden tot een afname van geweldsdelicten.
Met deze drie interdepartementale projecten wordt gehoor gegeven aan
het advies om intensiever samen te werken met verschillende departementen, zoveel mogelijk samen met GGD’en. In de kaderbrief preventie
beloof ik integraal gezondheidsbeleid te realiseren door de gerechtvaardigde belangen van andere sectoren en bedrijven als aangrijpingspunt
voor een gezamenlijke agenda te gebruiken. De kern hiervan is dat
gezondheid niet alleen voor de gezondheidszorg van belang is, maar
bijvoorbeeld ook voor scholen en werknemers. Ik heb daarin toegezegd te
bezien waar kansen liggen om andere sectoren voor gezondheid en
preventie te winnen. De uitwerking kan in de vorm van gezamenlijke
projecten, schriftelijke afspraken of een convenant tussen betrokken
partijen. Voor letselpreventie moedig ik dergelijke vormen ook aan. Innovaties in het bedrijfsleven (o.a. het MKB) op het gebied van letselpreventie, bijvoorbeeld productveiligheid of beschermingsmiddelen, zijn
belangrijk. De Voedsel en Waren Autoriteit handhaaft op grond van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

5

Warenwet en adviseert het bedrijfsleven over de veiligheid van producten.
Ook Stichting Consument en Veiligheid werkt samen met andere organisaties en bedrijven aan het veiliger maken van producten en diensten of
de voorlichting over het veilig omgaan met deze producten, of het veilig
gebruik maken van deze diensten.
Gezien de grote omvang van letsels en de mogelijkheden tot preventie
overweeg ik om van letselpreventie een prioriteit te maken in de volgende
preventienota, die in 2010 zal verschijnen. De ziektelast zal, naast de
verloren levensjaren, in deze afweging een belangrijk criterium zijn.
Aanbeveling 4
Naast de kansen ook kijken naar risico’s van decentraal beleid, zoals verminderd overzicht,
geen regie, minder samenwerking, geen uniformiteit van maatregelen (bijvoorbeeld in het
verkeer), verschillen in kwaliteit van interventies, kwetsbare groepen die buiten de boot
dreigen te vallen.

Standpunt aanbeveling 4
Het beleid dat enkele jaren geleden is ingezet, waarbij preventiebeleid
lokaal en regionaal wordt vormgegeven binnen landelijke kaders, wil ik
continueren. Er zijn voldoende voorbeelden waaruit blijkt dat dit beleid
werkt. Gemeenten, in verkeersveiligheid geldt dat ook voor provincies en
stadsregio’s, hebben bijvoorbeeld een belangrijke regie- en aanjaagrol
vervuld (Gezond zijn, gezond blijven; 2007) en men werkt lokaal en regionaal goed samen.
Verbetering van de afstemming tussen landelijk en lokaal gezondheidsbeleid is bovendien een van de doelen van het programma «Lokaal
Centraal» van VWS, in samenwerking met de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG) en GGD Nederland. Signalen over mogelijke minder
gewenste effecten van deze decentrale aanpak zal ik serieus ter overweging nemen. Tot nu toe, zie ik echter geen aanleiding om af te wijken van
de ingeslagen weg.
Specifieke aanbevelingen
Valpreventie senioren aanbeveling 5
In een nieuwe preventienota dient een verbinding te worden gelegd met het ouderenbeleid, waarin vallen bij ouderen als één van de belangrijkste bedreigingen van het zelfstandig functioneren wordt benoemd. In het lopende debat over financiering van
preventie via de zorgverzekering dient ook aandacht te worden besteed aan valpreventie
bij ouderen.

Standpunt aanbeveling 5 (valpreventie)
In het preventiebeleid vanaf 2011 wil ik valpreventie, in afstemming met
het ouderenbeleid, benadrukken. Concreet ga ik overwegen om letselpreventie in de volgende preventienota als speerpunt op te nemen, zie
hiervoor ook mijn standpunt op aanbeveling 3. Op deze wijze zal
valpreventie in de 4 jarige preventiecyclus worden opgenomen en zullen
gemeenten, meer nog dan nu, aangespoord worden lokaal beleid rondom
valpreventie te voeren. In de lopende verkenning van de grotere rol van
de verzekeraars bij preventie zal ik ook valpreventie bij ouderen agenderen. Een aantal interventies zijn (kosten)effectief in het voorkomen van
vallen bij ouderen, dat maakt het extra interessant. Daarnaast stimuleer ik
een ketenbenadering van valpreventie. Dit gebeurt door ouderen met een
verhoogd risico op vallen te identificeren en door te verwijzen naar
verschillende organisaties die vallen helpen te voorkomen. Daarbij heb ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

6

specifiek huisartsenpraktijken voor ogen. Het registreren van letsels in de
eerste lijn gezondheidszorg (waar huisartspraktijken toe behoren) is
essentieel om groepen met een verhoogd risico te kunnen opsporen.
Valpreventie senioren aanbeveling 6
De kwaliteit van lokale projecten dient een sterkere fundering te krijgen, bijvoorbeeld met
behulp van kwaliteitscriteria waaraan lokale projecten moeten voldoen. Voorbeelden van
kwaliteitscriteria betreffen een goede aansluiting bij de groepen met het hoogste risico,
gebruik van interventies met aangetoonde effectiviteit of gebruik van «best practices»
volgens consensus in het veld. De huidige stimulering van betrokkenheid vanuit het veld,
een multifactoriële aanpak en een goede onderbouwing en beschikbaarheid van projectdocumenten, onder andere via de kennisnetwerkformule, dient gecontinueerd te worden.

Standpunt aanbeveling 6 (valpreventie)
Stichting Consument en Veiligheid speelt, door mij hiervoor gesubsidieerd, een belangrijke rol in het ontwikkelen van interventies op het gebied
van valpreventie en bij het ondersteunen van lokale partijen in het kiezen
en uitvoeren van interventies. Een goed voorbeeld is: «Bewegen valt
goed», een gezamenlijk project van het Nederlands Instituut voor Sport en
Bewegen (NISB) en Consument en Veiligheid. TNO toonde de effectiviteit
van dit project aan. Het heeft ten doel ouderen te stimuleren om meer te
bewegen en tegelijkertijd te voorkomen dat ze vallen. Consument en
Veiligheid is samen met het EMGO Instituut/VUmc en ZonMw initiatiefnemer van het Kennisnetwerk Valpreventie. Dit netwerk zorgt voor uitwisseling van kennis tussen wetenschap en praktijk en speelt daarom een
belangrijke rol in valpreventie. Voor letselpreventie, dus ook voor
valpreventie, geldt dat lokale organisatoren van projecten bij het kiezen
van interventies (die ze gaan implementeren) ondersteuning moeten
krijgen. Om dit realiseren zijn een aantal ontwikkelingen door mij in gang
gezet (zie standpunt algemene aanbeveling 1).
In de intra- en extramurale ouderenzorg staat valpreventie hoog op de
agenda. Samen met de zorgsector zijn de afgelopen jaren grote stappen
gezet om dit onderwerp te agenderen. Dat heeft er o.a. toe geleid dat
valpreventie in de set kwaliteitsindicatoren voor verpleging, verzorging en
thuiszorg (Kwaliteitskader verpleging en verzorging) is opgenomen. In het
plan «Veilige zorg, ieders zorg» dat de Staatssecretaris van VWS op
22 november 2007 in ontvangst nam, zijn afspraken met het veld over de
preventie van vallen vastgelegd. Dit plan richt zich op zowel intra- als
extramuraal wonende ouderen.
Om het verspreiden van goede voorbeelden te bevorderen is het kwaliteitsprogramma Zorg voor Beter gestart. In dit programma is valpreventie één
van de thema’s. De doorbraakmethodiek in dit verbetertraject zorgt ervoor
dat veldpartijen snel en adequaat betrokken worden bij valpreventie.
Instellingen voor intra- en extramurale ouderenzorg en gehandicaptenzorg nemen aan dit programma deel.
Valpreventie senioren aanbeveling 7
Ten behoeve van de planmatige ontwikkeling van valpreventie moet het onderzoek naar
gedrags- en omgevingsdeterminanten van vallen bij ouderen en naar de effectiviteit en
doelmatigheid van specifieke componenten uit valpreventieprogramma’s worden
versterkt. Ook het onderzoek naar de beste voorlichtingsmethoden en implementatiestrategieën voor specifieke groepen ouderen verdient intensivering. De benoeming van een
nationale regisseur (organisatie of commissie) voor valpreventie en -onderzoek wordt
aanbevolen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

7

Standpunt aanbeveling 7 (valpreventie)
Zoals ik eerder onder aanbeveling 1 noemde zal ik in het Programma
Preventie van ZonMw letselpreventie als prioriteit laten opnemen en
daarbij voorlopig voorrang geven aan het evalueren (onderzoeken van
doelmatigheid) van bestaande interventies boven het ontwikkelen van
nieuwe interventies. Dat geldt ook voor valpreventie onder senioren. De
programmakaders Preventie en Langdurige zorg en Zorg voor Kwetsbare
Groepen bieden kansen voor genoemd onderzoek. Daarnaast biedt het
Programma Ouderzorg, dat in opdracht van VWS is ontwikkeld en 4 april
jl. is gestart, een prima kader voor effectmeting van valpreventie. Met dit
nieuwe programma wordt kennisontwikkeling en -verspreiding in de
geriatrie en de ouderenzorg gestimuleerd.
Ik wil nagaan hoe valrisico’s onder zelfstandig wonende ouderen sneller
ontdekt kunnen worden om daar vervolgens adequaat op te reageren in
de zorgketen. Daartoe wil ik onderzoeken hoe huisartsen, praktijkondersteuners en anderen het ondersteuningsaanbod aan ouderen beter
kunnen afstemmen. Ik wil daarmee bereiken dat optimale zorg geleverd
wordt aan mensen die daar het meeste mee zijn gebaat: ouderen met een
hoog valrisico.
Het Kennisnetwerk Valpreventie kan, in de huidige vorm en omvang,
mogelijk een landelijk coördinerende rol binnen valpreventie vervullen als
het hiervoor voldoende draagvlak weet te verwerven.
Valpreventie senioren aanbeveling 8
Uitbreiding van de screening, in valklinieken en situaties in de eerste en/of nulde lijn
(bijvoorbeeld huisarts, consultatiebureau ouderen), van ouderen met een verhoogd
valrisico verdient stimulering.

Standpunt aanbeveling 8 (valpreventie)
Een eventuele uitbreiden van screening, in valklinieken en situaties in de
eerste en/of nulde lijn (bijvoorbeeld huisarts), van ouderen met een
verhoogd valrisico zal ik pas overwegen als er voldoende aanwijzingen
zijn voor de effectiviteit.
(Brom-)fietsongevallen aanbeveling 9
De rijksoverheid dient maatregelen en projecten in de regio’s op meer dan incidentele
basis te monitoren en te evalueren. Bij de totstandkoming van de op uniformiteit gerichte
beleidsmaatregelen zal meer gebruik moeten worden gemaakt van de kennis van decentrale overheden ter bevordering van optimale afstemming op specifieke omstandigheden.

Standpunt aanbeveling 9 ((Brom-)fietsongevallen)
Het evalueren van maatregelen en monitoren is belangrijk, zowel voor
nationale als regionale maatregelen. Daarom zijn door mijn ambtsgenoot
van V&W, in de Nota Mobiliteit, afspraken gemaakt met de decentrale
overheden over het behalen van verkeersveiligheiddoelstellingen voor
2010 en 2020. Deze doelstellingen worden jaarlijks gemonitord.
Zoals in algemene aanbeveling 1 genoemd is meer informatie nodig over
effecten van maatregelen. Dat geldt ook specifiek voor maatregelen op het
gebied van verkeersveiligheid. Daar komt de komende jaren meer
aandacht voor, zoals in het Strategisch Plan Verkeersveiligheid ook is
aangegeven. Dat is niet louter een zaak van de rijksoverheid, maar een
gezamenlijke verantwoordelijkheid van centrale en decentrale overheden.
In het verkeersveiligheidsbeleid hebben decentrale overheden een eigen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

8

taak, rol en verantwoordelijkheid voor de regionale en lokale invulling van
dit beleid.
Monitoren op zowel regionaal als nationaal niveau is verplicht. Dat staat
in de Planwet verkeer en vervoer. De minister van V&W heeft een faciliterende rol door o.a. gelden via de Brede Doel Uitkering (BDU) beschikbaar
te stellen, mee te werken aan de totstandkoming van richtlijnen voor
infrastructurele en gedragsgerichte maatregelen vanuit het kennisplatform voor infrastructuur, verkeer, vervoer en openbare ruimte (CROW),
samen te werken bij verkeersveiligheidcampagnes en geld beschikbaar te
stellen voor kennisverspreiding via het Kennisplatform Verkeer en
Vervoer.
Uniformiteit binnen verkeersveiligheid wordt niet centraal voorgeschreven. Regionale en lokale partijen moeten immers maatwerk kunnen
leveren. Het uitgangspunt in het verkeersveiligheidbeleid is: «decentraal
wat kan, centraal wat moet». Er bestaan richtlijnen voor uniformiteit in de
infrastructuur. Die richtlijnen zijn opgesteld door het CROW en daarbij
wordt gebruik gemaakt van kennis van deskundigen vanuit de decentrale
overheden.
(Brom-)fietsongevallen aanbeveling 10
Voortzetting van de Duurzaam Veilig aanpak bevordert de verkeersveiligheid, maar ze kan
voor fietsers nog sterker uitpakken wanneer voor hen een nog functioneler stelsel van
fietspaden (betere ontsluitingsverbindingen tussen gebieden, gescheiden fietspaden)
wordt gecreëerd. Ter voorkoming van meerzijdige ongevallen bij fietsers dient de aanleg
van gescheiden verkeersstromen krachtig gestimuleerd te worden.

Standpunt aanbeveling 10 ((Brom-)fietsongevallen)
In Nederland is veel gedaan aan goede infrastructurele voorzieningen
voor fietsers. Er zijn vele kilometers vrijliggende fietspaden en fietsstroken, vooral in beheer bij regionale en lokale wegbeheerders. De
wegbeheerders gaan ook de komende jaren door met verbetering van de
voorzieningen voor fietsers. Met het oog op de veiligheid van fietsers
staat in het Strategisch Plan Verkeersveiligheid opgenomen dat het structureel onderhouden van fietspaden belangrijk is. Voor de inrichting kan
gebruik worden gemaakt van de desbetreffende regels op dat gebied,
zoals CROW-richtlijnen.
Duurzaam Veilig en infrastructurele maatregelen zijn belangrijke onderdelen van een systeem om verkeersveiligheid te verbeteren. In het Strategisch Plan Verkeersveiligheid 2008–2020, dat de minister van Verkeer en
Waterstaat op 10 juli 2008 naar de Tweede Kamer heeft gestuurd, onderscheidt hij in dit kader drie pijlers: samenwerking, integrale aanpak en
duurzaam veilig. Samenhang is een belangrijk aspect. Hierin staat het
veiliger maken van oversteekgebieden voor fietsers als speciaal aandachtsgebied opgenomen. Naast aandacht voor meerzijdige fietsongevallen is er
ook zorg voor éénzijdige ongevallen, zoals in aanbeveling 12 naar voren
komt.
(Brom-)fietsongevallen aanbeveling 11
Het is belangrijk dat automobilisten de kwetsbare verkeersdeelnemers beter herkennen en
erkennen en zich bewuster worden dat niet gemotoriseerde voertuigen dezelfde rechten
hebben als gemotoriseerde bestuurders, dat fietsers onvoorspelbaar gedrag kunnen
vertonen en niet altijd voorrangsconflicten oplossen. Effectieve voorlichting op dit terrein
dient te worden ontwikkeld en geïmplementeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

9

Standpunt aanbeveling 11 ((Brom-)fietsongevallen)
Iedere bestuurder van een motorvoertuig heeft de verantwoordelijkheid
om rekening te houden met de veiligheidspositie van andere weggebruikers. Van iedere verkeersdeelnemer mag worden verwacht dat deze zich
bewust is van de eigen verantwoordelijkheid. In de opleiding, in de weten
regelgeving, handhaving en ook bij (landelijke) publiekscampagnes wordt
hier aandacht aan besteed. Een voorbeeld is de campagne Rij met je hart.
Van alle verkeersdeelnemers is 80% zich bewust van de eigen verantwoordelijkheid en wil zich aan de verkeersregels houden. Desondanks komen
er onveilige situaties en ongevallen voor. In het Strategische Plan Verkeersveiligheid (2008–2020) staan twee doelen centraal: de kwetsbare verkeersdeelnemer zoveel mogelijk beschermen en de veroorzaker van onveiligheid hard aanpakken. Met ingang van 1 april 2008 is het vernieuwde
rijexamen van kracht. Voor de verkeersveiligheid is belangrijk dat in het
vernieuwde rijexamen expliciete aandacht uitgaat naar gevaarherkenning
in het verkeer.
(Brom-)fietsongevallen aanbeveling 12
Er zal meer wetenschappelijke kennis en inzicht over de veiligheid van fietsers en bromfietsers moeten worden ontwikkeld, met als aandachtspunt de achterliggende oorzaken
van éénzijdige ongevallen (ongevallen waarbij geen andere weggebruikers betrokken
zijn). Een systematisch onderzoeksprogramma ten aanzien van de verkeersveiligheid van
fietsers en bromfietsers wordt aanbevolen.

Standpunt aanbeveling 12 ((Brom-)fietsongevallen)
De categorie enkelvoudige fietsongevallen vormt een specifiek aandachtsgebied in de strategie voor verkeersveiligheid. Veelal zijn van enkelvoudige ongevallen nauwelijks gegevens beschikbaar en is er dus weinig
bekend over de oorzaken. Op verzoek van het ministerie van Verkeer en
Waterstaat is een onderzoek gestart om meer gegevens te verkrijgen over
de aantallen en achtergronden van deze enkelvoudige fietsongevallen.
Verdere benutting van de eerder aangehaalde letselregistraties (standpunt
aanbeveling 2) is hiertoe beschikbaar.
De minister van V&W onderschrijft de noodzaak om verkeersveiligheid
wetenschappelijk te onderbouwen. De Stichting Wetenschappelijk Onderzoek Verkeersveiligheid (SWOV) ontvangt om die reden subsidie.
(Brom-)fietsongevallen aanbeveling 13
Het stimuleringsbeleid van de overheid gericht op toename van het gebruik van de fiets
verdient voortzetting, waarbij verbetering van de verkeersveiligheid van deze groep
parallel krachtig ter hand moet worden genomen.

Standpunt aanbeveling 13 ((Brom-)fietsongevallen)
Aangezien de fietser een kwetsbare verkeersdeelnemer is, is het inderdaad van groot belang dat parallel aan het stimuleren van fietsgebruik ook
de veiligheid van de fietsers in het verkeer toeneemt.
In het Strategisch Plan Verkeersveiligheid, dat in samenspraak met veel
partijen tot stand kwam, is het verbeteren van de verkeersveiligheid voor
fietsers één van de belangrijkste speerpunten. Ook de ouderen, die nogal
eens als fietser en soms als berijder van een scootmobiel betrokken zijn
bij verkeersongevallen, zijn in dat plan een aandachtsgroep. Zoals bij de
opmerkingen over aanbeveling 9 al is gemeld, is dit een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid van vele partijen, zoals het rijk, de decentrale
overheden, maatschappelijke organisaties en de private sector (bedrijfsleven, werkgevers en verzekeraars).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

10

Suïcidepreventie
Het Themarapport bevat drie aanbevelingen op het terrein van suïcidepreventie. Kortgeleden heb ik een standpunt verwoord op het Beleidsadvies «Verminderen van suïcidaliteit» dat door het Trimbos-instituut is
uitgebracht. De aanbevelingen uit het Themarapport zijn in lijn met de
aanbevelingen uit het Beleidsadvies. Daarom verwijs ik voor de standpunten op de volgende aanbevelingen naar mijn standpunt op het
Beleidsadvies (Tweede Kamer, 2007–2008, 22 894, nr. 172).
Suïcidepreventie aanbeveling 14
Ten aanzien van wetenschappelijk onderzoek is een systematische programmering
gewenst om versnippering van interventies en onderzoeken tegen te gaan. Hiertoe kan
een nationale regisseur dienst doen. Taken zoals het inhoudelijk informeren van professionals over ontwikkelingen binnen de GGZ en het onderzoeken van de toegankelijkheid van
de zorg zijn essentieel. Het Trimbos-instituut kan als landelijk kennisinstituut voor de GGZ
en verslavingszorg hier een belangrijke rol in spelen. Daarnaast is het van belang dat
opleidingen voor uiteenlopende beroepen meer tijd en aandacht besteden aan de identificatie en behandeling van het suïciderisico. Psychiaters, psychologen, huisartsen en
andere hulpverleners moeten op dit gebied beter geschoold worden.
Suïcidepreventie aanbeveling 15
Het is van belang dat een multidisciplinaire richtlijn voor suïcidepreventie wordt gemaakt.
De richtlijn voor de opvang van patiënten in algemene ziekenhuizen moet worden geactualiseerd om de zorg en aansluitende nazorg te kunnen verbeteren. Het naleven van richtlijnen in de zorg en de continuïteit van zorg op het terrein van suïcidepreventie dient
verbeterd te worden. De primaire verantwoordelijkheid hiertoe ligt bij hulpverleners. Het
inzetten van zogenaamde doorbraakprojecten bij het implementeren van richtlijnen wordt
hier aanbevolen. De overheid dient dit proces te faciliteren. Op punten, waar doelmatigheid en effectiviteit van interventies is aangetoond, verdient het beleid intensivering.
Suïcidepreventie aanbeveling 16
De beleidsinhoud van suïcidepreventie moet meer toegespitst worden op belangrijke
doelgroepen die nog niet worden bereikt, zoals allochtone Nederlanders (vooral jonge
Surinaamse mannen), werklozen, alleenstaanden, jongeren in onstabiele levenssituaties
en nabestaanden van mensen die zijn overleden als gevolg van suïcide. Het Beleidsadvies
dat door het Trimbos-instituut is uitgegeven dient als basis voor de inhoud van het
preventiebeleid op suïcide dat in 2010 in nationaal beleid moet zijn opgenomen.

6. Financieel
Alle genoemde voornemens vallen binnen de bestaande begrotingen van
de betrokken departementen.
7. Tot besluit
De voornemens in deze beleidsbrief beslaan de periode 2008–2012. Na
afloop hiervan laat ik een beleidsevaluatie uitvoeren om te beoordelen
welke plannen zijn uitgevoerd, wat de effectiviteit was, welke plannen niet
tot uitvoer zijn gebracht en wat de redenen hiervoor waren.
Samengevat
Naar aanleiding van de aanbevelingen in het rapport Let op Letsels zal ik:
1. Aansturen op het evalueren van preventieve maatregelen, in overleg
met ZonMw en Stichting Consument en Veiligheid om meer zicht te
krijgen op wat werkt en wat niet.
2. In overleg met o.a. Consument en Veiligheid en andere relevante
partijen de mogelijkheden van een academische werkplaats Letsel-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

11

preventie verkennen om wetenschap en praktijk beter op elkaar te
laten aansluiten.
3. Lokale partijen en overheden via het Centrum Gezond Leven ondersteunen bij het kiezen en implementeren van effectieve interventies.
4. Ketenzorg versterken ten behoeve van valpreventie via ZonMw, om
de daarin gelegen kansen voor preventie beter te benutten.
5. Gegevensverzameling door middel van LIS en OBiN continueren, als
basis voor het preventiebeleid.
6. Betrokken partijen vragen om LIS en de traumaregistraties beter op
elkaar af te stemmen, om hiermee meer inzicht te krijgen op het
ontstaan en de gevolgen van ernstige letsels.
7. In overleg met het RIVM treden over verbeterde berekeningen van
DALY’s voor geweld en suïcide omdat de ziektelast hiervan onderschat wordt.
8. Samenwerken ten aanzien van letselpreventie met andere departementen.
9. Overwegen om letselpreventie in de volgende preventienota te prioriteren, omdat het om een groot en soms onderschat volksgezondheidprobleem gaat met evenwel veel vermijdbare ziektelast en andere
schade.
10. Valpreventie agenderen in de lopende verkenning van de preventieve
rol van verzekeraars om hun mogelijke rol daarbij optimaal te
benutten.
11. De mogelijkheid laten onderzoeken om letsel door vallen te registreren in de eerstelijnszorg, om meer inzicht te krijgen in de risicofactoren.
12. De uitvoering van deze voornemens over vier jaar evalueren.
Ik zal echter niet het preventiebeleid heroverwegen naar aanleiding van
deze aanbevelingen waar het gaat over landelijke kaders of richtlijnen
voor lokale en regionale invulling.
Ook zal ik niet de screening van het valrisico van ouderen stimuleren, bij
gebrek aan aanwijzingen voor de effectiviteit van deze screening.
Ik vertrouw erop dat ik u hiermee voldoende heb geïnformeerd.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
A. Klink

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 22 894, nr. 211

12