Nationaal Crisisplan Digitaal

Nationaal Crisisplan Digitaal

Inhoudsopgave
Inhoudsopgave

3

Voorwoord NCTV

5

Hoofdstuk 1: Inleiding

7

Hoofdstuk 2: Incidentscenario’s

11

Hoofdstuk 3: Processtappen en actoren

31

Hoofdstuk 4: Crisiscommunicatie

35

Bijlagen

39

1. Overzicht vitale processen

40

2. Meest relevante wet- en regelgeving

42

3 . Rolbeschrijvingen

46

4. Relevante bronnen en literatuur

56

5. Afkortingen

57

3

Nationaal Crisisplan Digitaal

Toegestane verspreiding TLP: WHITE
(Traffic Light Protocol)
Dit document heeft het label TLP: WHITE. Het NCTV gebruikt het
Traffic Ligth Protocol (TLP) om eenduidig te definiëren wat er met
informatie mag gebeuren. Wanneer informatie is voorzien van
een TLP-aanduiding weet u met wie u deze informatie mag delen.
Dit staat beschreven in de standaard van First (www.first.org/tlp).
Ontvangers mogen de informatie uit deze handreiking delen
binnen en buiten hun organisatie, daarnaast mag informatie
publiek gemaakt worden.
Uw reacties zijn welkom op info@nctv.minjenv.nl.

4

Nationaal Crisisplan Digitaal

Voorwoord
Ons land drijft op digitale systemen. Die technische vooruitgang is mooi,
maar tegelijkertijd ook zorgelijk om te zien. Het maakt onze fysieke wereld
kwetsbaar: een klein digitaal incident kan al grote gevolgen hebben voor
ons maatschappelijke leven. Al is het maar een doorgebrande kabel of onbeveiligde server. Kortom, digitale veiligheid vereist aandacht, alertheid en
aanpak. Een versterkte aanpak, die we blijven bijstellen om onze digitale en
daarmee onze nationale veiligheid te beschermen, zoals we ook beschreven
in de Nationale Veiligheid Strategie 2019.
Dagelijks heeft ons land te maken met digitale dreigingen. Het
Cyber Security Beeld Nederland 2019 concludeert zelfs dat die
dreiging voor de nationale veiligheid permanent is. En hoewel de
NCTV samen met haar partners sterk inzet op het verhogen van
onze digitale weerbaarheid om maatschappelijke ontwrichting te
voorkomen, kan het onverhoopt toch misgaan. Sterker nog,
digitale aanvallen en incidenten volgen elkaar steeds sneller op.
Denk aan de KPN-storing met landelijke impact op 112, de
ransomwareaanval op de Universiteit Maastricht of de Citrixproblematiek die onder andere het Medisch Centrum Leeuwarden
digitaal hermetisch afsloot en ook de Rijksoverheid tot verregaande maatregelen dwong. Hiernaast zijn er nog tal van
scenario’s mogelijk met doorwerking in het fysieke domein die
een adequate crisisaanpak vereisen. Allemaal met een gezamenlijk doel: schade beperken en snel herstel.

Het plan leent zich daardoor ook goed voor oefeningen. Samen
voorbereiden en oefenen is per slot van rekening noodzakelijk
voor een effectieve crisisbeheersing. Mijn advies is dan ook om
met de verschillende bouwstenen een scenario te creëren dat bij
uw organisatie past en daar met elkaar mee aan de slag te gaan.
Als Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid
geef ik graag het goede voorbeeld: ook wij gebruiken dit plan als
basis voor de aanpak van digitale incidenten en oefeningen op
nationaal niveau.

Dit Nationaal Crisisplan Digitaal biedt daar handvatten voor.
Het helpt de vertaalslag te maken van de crisisaanpak op
nationaal niveau naar operationeel uitgewerkte plannen en
draaiboeken voor uw eigen organisatie. Dat gebeurt aan de hand
van zes bouwstenen waarmee u een eigen specifiek crisisscenario
kunt samenstellen. Vervolgens kunt u bekijken welke dynamiek
dat met zich meebrengt voor uw organisatie en er consequenties
aan koppelen.

Dit Nationaal Crisisplan Digitaal is gerealiseerd in nauwe samenwerking met publieke en private partners. Veel dank aan allemaal.
We hebben met elkaar een helder document neergezet waar ik
trots op ben. En een plan dat moet aanzetten tot actie. Want voor
het bewaken van onze digitale veiligheid moeten we allemaal in
beweging komen.

Niet alleen vraag ik u om in beweging te komen, ook wij blijven
meebewegen met de snelle digitale ontwikkelingen die gaande
zijn. We beschouwen dit Nationaal Crisisplan Digitaal dan ook
als een levend document, waarvan we jaarlijks bezien of actualisering nodig is.

Pieter-Jaap Aalbersberg
Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid

5

Nationaal Crisisplan Digitaal

1. Inleiding
De huidige samenleving is grotendeels afhankelijk geworden van digitale
middelen. Het Cyber Security Beeld Nederland 2019 concludeert dat de digitale
dreiging voor de nationale veiligheid permanent is. Vrijwel alle vitale processen
en diensten zijn deels of volledig afhankelijk van netwerk- en informatiesystemen.

Door het bijna geheel verdwijnen van analoge alternatieven en de
afwezigheid van terugvalopties is de afhankelijkheid van gedigitaliseerde processen en systemen zo groot geworden dat aantasting
hiervan zal leiden tot maatschappij-ontwrichtende schade. Vitale
processen zijn in hoge mate afhankelijk van elektriciteitsvoorziening en datacommunicatie. Uitval en verstoring hiervan, of van
belangrijke processen in de samenwerkende keten(s), hebben zeer
snel, binnen enkele uren, impact op een aantal vitale processen.1

Doel
Het Nationaal Crisisplan Digitaal (NCP-Digitaal) is een leidraad om
op hoofdlijnen snel inzicht en overzicht te creëren in de bestaande
afspraken op nationaal niveau over de beheersing van incidenten
in de beveiliging van netwerk- en informatiesystemen met
aanzienlijke maatschappelijke gevolgen. Het plan beschrijft op
hoofdlijnen de crisisaanpak op rijksniveau en de samenwerking en
aansluiting met betrokken publieke en private partners en
netwerken op internationaal en regionaal niveau. Het plan is
daarmee een uitwerking van de generieke aanpak van crises door
het Rijk zoals beschreven in het Instellingsbesluit Ministeriële
Commissie Crisisbeheersing en het Nationaal Handboek
Crisisbesluitvorming.
Het NCP-Digitaal is een kaderstellend en overkoepelend plan
voor de individuele, meer operationeel uitgewerkte plannen en
draaiboeken van de betrokken actoren en organisaties. Het NCPDigitaal vervangt de bestaande plannen van individuele organisaties of afspraken tussen organisaties niet. Deze plannen en draaiboeken moeten waar relevant wel in overeenstemming zijn met
het NCP-Digitaal.

Het plan bevat een stappenplan om in een daadwerkelijke situatie,
bij de voorbereiding daarop of tijdens een oefening de volgende
drie hoofdvragen te beantwoorden:
1. Wat zijn de belangrijkste mogelijke (in)directe gevolgen
en effecten?
2. Welke mitigerende maatregelen zijn nodig om de gevolgen
en effecten te voorkomen of te beheersen?
3. Welke partijen zijn betrokken c.q. nodig voor een
adequate aanpak?
Het voorliggende crisisplan is een herziening van het Nationaal
Crisisplan ICT uit 2012, zoals aan de Tweede Kamer toegezegd in het
kader van de Nederlandse Cyber Security Agenda 2018 en van de
Agenda Risico- en Crisisbeheersing.2

Doelgroepen
Doelgroepen van dit plan zijn de actoren en organisaties binnen of
direct verbonden aan de opgeschaalde nationale crisisstructuur die
een rol hebben bij de beheersing van incidenten in de beveiliging
van netwerk- en informatiesystemen met aanzienlijke maatschappelijke gevolgen. Dat betreft medewerkers, leidinggevenden en
bestuurders van alle actoren en organisaties die binnen de
opgeschaalde nationale crisisorganisatie3 een rol kunnen hebben.
Dit zijn onder andere de betrokken ministeries en specifieke
organisaties in het digitale domein bij de Rijksoverheid zoals het
Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC). Daarnaast is het ook
bedoeld voor andere organisaties om hun eigen voorbereiding en
planvorming daarop af te stemmen en daarmee in overeenstemming
te brengen, zoals veiligheidsregio’s, politie, inlichtingen- en veiligheidsdiensten en private partners.

1

Nationale Veiligheid Strategie 2019 (TK 2018-2019, 30 821, nr. 81).

2

Nationale Cyber Security Agenda 2018 (TK 2017-2018, 26 643, nr. 536) en Agenda risico- en crisisbeheersing (TK 2018-2019, 30 821, nr. 50).

3

De nationale crisisorganisatie kan worden geactiveerd als de nationale veiligheid in het geding is of bij situaties met een grote maatschappelijke impact.
Daarbij valt te denken aan een lokaal of regionaal incident of ongeval met veel slachtoffers, een incident of ongeval in het buitenland met een groot
aantal Nederlandse slachtoffers of grote maatschappelijke impact in Nederland, of evenementen in Nederland met een (inter)nationale uitstraling.
7

Nationaal Crisisplan Digitaal

Afbakening

Kenmerken

Het domein waarop dit crisisplan van toepassing is, wordt in de
Nationale Veiligheid Strategie de digitale ruimte genoemd:
“Het conglomeraat van ICT-middelen en -diensten dat alle
entiteiten die digitaal verbonden kunnen zijn bevat permanente,
tijdelijke en plaatselijke verbindingen en gegevens die zich in dit
domein bevinden (o.a. data, programmacode, informatie), waarbij
geen geografische beperkingen zijn gesteld”.4

Incidenten in de netwerk- en informatiesystemen verschillen in
een aantal opzichten van andere incidenttypes:

Conform de Wet beveiliging netwerken en informatiesystemen
(Wbni) is een incident “elke gebeurtenis met een schadelijk effect
op de beveiliging van netwerk- en informatiesystemen”. Daarbij
gaat het om beschikbaarheid, integriteit, vertrouwelijkheid en
authenticiteit (biva) van netwerk- en informatiesystemen. Dit plan
ziet op de beheersing van incidenten met aanzienlijke maatschappelijke gevolgen. Hieraan kunnen volgens het Cybersecuritybeeld
Nederland (CSBN) de volgende typen incidenten/dreigingen ten
grondslag liggen:5
• Verstoring/sabotage: het opzettelijk aantasten van de beschikbaarheid van informatie, informatiesystemen of –diensten.
• Informatiemanipulatie: aantasting van de integriteit van
informatie door het opzettelijk wijzigen van informatie.
• Informatiediefstal: aantasting van de vertrouwelijkheid van
informatie door het kopiëren of wegnemen van informatie.
• Spionage: aantasting van de vertrouwelijkheid van informatie
door het kopiëren of wegnemen van informatie door statelijke of
staatsgelieerde actoren.
• Systeemmanipulatie: aantasting van informatiesystemen of
–diensten; gericht op de vertrouwelijkheid of integriteit van
informatiesystemen of –diensten. Deze worden daarna ingezet
om andere aanvallen uit te voeren.
• Storing/uitval: aantasting van de integriteit of beschikbaarheid
als gevolg van natuurlijk, technisch of menselijk falen.
• Lek: aantasting van de vertrouwelijkheid als gevolg van natuurlijk, technisch of menselijk falen.
Wanneer een of meer van voorgaande dreigingen/incidenten zich
manifesteren, kan dit impact hebben op de nationale veiligheidsbelangen zoals door het kabinet gedefinieerd in de Nationale
Veiligheid Strategie 2019 (NVS). Deze strategie identificeert
cyberdreigingen als een van de dominante risico’s met een grote
impact en hoge waarschijnlijkheid die de nationale veiligheid in
ernstige tot zeer ernstige mate kunnen aantasten. In dat geval is er
sprake van maatschappelijke ontwrichting.

4

Nationale Veiligheid Strategie 2019.

5

Conform dreigingsmatrix Cyber Security Beeld Nederland 2019
en eerdere edities.

8

• De snelheid waarmee dergelijke incidenten zich manifesteren. Een incident kan van het een op het andere moment
ontstaan (aan/uit) of zich eerst als een veenbrand ontwikkelen
met een reeks aan incidenten, die samen een crisis vormen of
daartoe leiden. De hersteltijd na een verstoring kan zowel
(extreem) kort als (extreem) lang zijn.
• Door hyperconnectiviteit kan een incident gevolgen hebben
voor álle vitale processen. Dit kan leiden tot maatschappelijke
ontwrichting als de verstoring meerdere dagen tot een week
aanhoudt.
• Door het spioneren/manipuleren van vitale en strategische
informatie/data kunnen de vitale belangen van Nederland en
zijn bondgenoten worden aangetast.
• Door complexe ketenafhankelijkheden kan de bron soms
lastig te achterhalen zijn, waardoor respons wordt bemoeilijkt.
Organisaties werken samen in ketens waardoor problemen bij
toeleveranciers kunnen leiden tot maatschappelijke
ontwrichting.
• De crisisorganisaties worden zelf mogelijk ook zwaar geraakt
in hun functioneren. Uitval of een beperkte beschikbaarheid
van de eigen ICT-middelen hebben een direct effect op de
responscapaciteit, zoals interne en externe communicatie
(waaronder telefonie).
• Bij de bronbestrijding is de overheid grotendeels afhankelijk
van het handelen van private partijen. Vrijwel alle ICTinfrastructuur en diensten zijn in handen van private partijen.
• Bronbepaling en attributie zijn moeilijk. Het is complex om te
bepalen waar een incident vandaan komt, wie er achter een
eventuele aanval zit en wat het eventuele doel van de aanval is.
Vaak wordt er zeker door de betrokken diensten vanuit opsporingsperspectief vanuit gegaan dat er van opzet sprake is, totdat
blijkt dat dat niet het geval is.
• Een incident kan ontstaan doordat gebruik gemaakt wordt
van een tot op dat moment onbekende kwetsbaarheid. Dit
betreft zogeheten zero-day exploits.
• Een incident in de netwerk- en informatiesystemen treft
zelden alleen het digitale domein. Veelal zullen er ook
ongewenste effecten optreden in het fysieke domein. Deze
zullen niet altijd direct gekoppeld kunnen worden aan het
incident in de netwerk- en informatiesystemen.
• Netwerken en informatiesystemen houden zich niet aan
landsgrenzen. Het is aannemelijk dat het incident een internationaal karakter heeft, waarbij de oorzaak van de grootschalige verstoring in het buitenland kan liggen, in meerdere landen
tegelijkertijd kan optreden, of waarbij de oorzaak mogelijk
(mede) in Nederland ligt, maar het effect niet.

Nationaal Crisisplan Digitaal

• Incidenten in het digitale domein houden zich eveneens niet
aan geografische grenzen binnen eigen land. In tegenstelling
tot traditionele fysieke incidenten is bij dit type incidenten
lastiger te achterhalen binnen welke veiligheidsregio(‘s) het
incident zich afspeelt en wie aan zet is om het incident op te
lossen.
• Er bestaat mogelijk een tekort aan specifieke deskundigen,
met name binnen het digitale domein die aan bron- en effectbestrijding kunnen doen.
• Het digitale domein kenmerkt zich door het overstijgen van
jurisdicties. Hierdoor zijn handhaving en opsporingsmogelijkheden op nationaal niveau beperkt en is in voorkomend geval
internationale samenwerking vereist.
• Een incident in het digitale domein kan onderdeel zijn van
hybride conflictvoering. Daarbij gaat het om een conflictvoering tussen staten, grotendeels onder het juridisch niveau van
openlijk gewapend conflict, met geïntegreerd gebruik van
middelen en actoren, met als doel bepaalde strategische
doelstellingen te bereiken.
De gevolgen van een grote uitval of verstoring in het digitale
domein kunnen doordringen in alle lagen van de samenleving. Dit
plan richt zich dan ook op een all-hazard aanpak van de maatschappelijke gevolgen en effecten.

Leeswijzer
Hoofdstuk 2 bevat een aantal incidentscenario’s in het digitale
domein. Hoofdstuk 3 bevat per processtap in de crisisbeheersing
een overzicht van de betrokken actoren. Hoofdstuk 4 gaat in op de
crisiscommunicatie.
Bijlagen:
1. Overzicht vitale processen
2. Meest relevante wet- en regelgeving
3. Rolbeschrijvingen
4. Relevante bronnen en literatuur
5. Afkortingen

Crisisplan in relatie tot WRR-rapport
Bij deze herziening zijn voor zover nu mogelijk en wenselijk de
bevindingen en aanbevelingen uit het WRR-rapport “Voorbereiden
op digitale ontwrichting” meegenomen en verwerkt. Een kabinetsbrede reactie op dit rapport wordt gepubliceerd in het eerste
kwartaal van 2020. Hierin staan mogelijk relevante passages die
worden meegenomen bij de voorziene actualisatie van dit plan.

Algemene bepalingen
• Dit is de openbare versie van het NCP-Digitaal. Enkele bijlagen
zijn niet openbaar in verband met de nationale veiligheid.
• Het Directeurenoverleg Crisisbeheersing (DOCB) is ambtelijk
opdrachtgever van het NCP-Digitaal.
• Het NCP-Digitaal is opgesteld door een projectgroep met
vertegenwoordigers van de ministeries van BZ, BZK, DEF, EZK,
FIN, IenW en JenV, politie, veiligheidsregio’s, AIVD en OM en ter
advisering voorgelegd aan de Commissie Vitale Infrastructuur en
het Publiek-Privaat Directeurenoverleg Cyber Security.
• Het NCP-Digitaal is vastgesteld door het Directeurenoverleg
Crisisbeheersing (DOCB), het Directeurenoverleg Cybersecurity
en daaraanvolgend in de Ministeriële Commissie Economie en
Veiligheid van 11 februari 2020 en de ministerraad van 14 februari
2020.
• Het NCP-Digitaal wordt gebruikt als basis voor cybercrisisoefeningen op nationaal niveau, zoals ISIDOOR.

Beheercyclus
• De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid
(NCTV) is eigenaar van en verantwoordelijk voor beheer en
actualisatie van het NCP-Digitaal. De NCTV beziet jaarlijks in
overleg met de betrokken actoren en organisaties of actualisering van het NCP-Digitaal nodig is.

9

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bouwsteen

Bouwsteenwaarde

Oorzaak

Niet-opzettelijk handelen: Het incident (storing, uitval, lek) wordt veroorzaakt door
een technische of menselijke fout, waarbij geen opzet in het spel is.
Opzettelijk handelen: Het incident wordt door opzettelijk handelen veroorzaakt.

Bron

Binnen Nederland: De oorzaak van het incident ligt in Nederland.

Buiten Nederland: De oorzaak van het incident ligt (ook) in het buitenland.
De bron kan in één land liggen, maar ook in meerdere landen waaronder Nederland.

Actor

Niet-statelijke actor: Er is sprake van een incident veroorzaakt door een niet-statelijke actor.

Statelijke actor: Het incident is met opzet veroorzaakt door een statelijke actor of een partij
die nauwe banden heeft met een staat.

Geraakt
domein

Alleen in digitale domein: De effecten van het incident zijn alleen te merken in het digitale domein;
er is geen sprake van effecten in de fysieke buitenwereld.
Maatschappelijk belangrijke voorzieningen (niet-vitaal): De vitale processen zoals gedefinieerd
door de rijksoverheid worden niet geraakt. De effecten zijn wel te merken in bijvoorbeeld openbaar
vervoer (incl. verkeerssignalering), zorg, tankstations, supermarkten, scholen, bedrijven. Burgers,
bedrijven en/of overheden buiten de getroffen organisatie ondervinden significante hinder van het
incident.
Vitale processen: De effecten van het incident zijn (ook) te merken bij de aanbieders van vitale
processen. Een of meer vitale processen zoals gedefinieerd in de vitaliteitsbeoordeling van de
rijksoverheid ondervinden (ernstige) hinder. Een van de vitale processen die geraakt kunnen
worden zijn de ICT-kritische onderdelen van de responscapaciteit van de betrokken actoren en
organisaties in de nationale en regionale crisisorganisaties. Burgers, bedrijven en/of overheden
ondervinden hier significante hinder van.

Geraakt
gebied

Eén (veiligheids)regio: Het incident leidt tot effecten in één (veiligheids)regio in Nederland.

Meerdere (veiligheids)regio’s: De verstoring heeft effecten in meerdere (veiligheids)regio’s.
Deze regio’s kunnen naast elkaar liggen maar ook verspreid zijn door Nederland.
Meerdere landen: Het incident heeft (ook) effecten in het buitenland. Dit kan gaan om een of
meerdere landen, maar ook om een combinatie van effecten in Nederland en andere landen.

Oplossingsperspectief
(technisch)

Technisch oplossingsperspectief aanwezig: Het is (of wordt snel) duidelijk hoe het incident
opgelost kan worden. De benodigde maatregelen hiervoor kunnen genomen worden.

Technisch oplossingsperspectief langdurig onbekend: Het is onduidelijk hoe het incident
opgelost kan worden, waardoor er geen maatregelen met betrekking tot het incident zelf in gang
gezet kunnen worden (alleen effect mitigerende maatregelen).

10

Nationaal Crisisplan Digitaal

2. Incidentscenario’s
Optimale flexibiliteit is het uitgangspunt bij de organisatie, inrichting en werkwijze van de nationale crisisstructuur. Voor alle onderdelen en overleggen
binnen die structuur geldt dat deze naar behoefte worden ingezet en flexibel
ingericht en samengesteld. Er is sprake van maatwerk per situatie en zo nodig
per bijeenkomst.6

Omdat er talloze scenario’s denkbaar zijn als het gaat om incidenten in het digitale domein, zeker in combinatie met een mogelijke
doorwerking naar het fysieke domein, is in dit crisisplan gekozen
voor een aanpak gebaseerd op bouwstenen. Bij de definiëring
van de bouwstenen is geredeneerd vanuit voor de crisisrespons
betekenisvolle verschillen. Het gaat om de volgende bouwstenen:
oorzaak, bron, actor, geraakt domein, geraakt gebied en technisch
oplossingsperspectief. Door de waarde van telkens één bouwsteen
te wijzigen ontstaan acht fictieve scenario’s naast een zogeheten
nul-scenario. Het gaat om de volgende acht scenario’s: opzettelijk
handelen, technisch falen buiten Nederland, statelijke actor,
maatschappelijk belangrijke voorzieningen (niet-vitaal), vitale
processen, regio-overschrijdende effecten, effecten in het
buitenland en technologisch oplossingsperspectief onbekend.

Stappenplan

Aard en verloop van het incident zijn mede bepalend voor de
inrichting van de gewenste respons. Per bouwsteen is op hoofdlijnen geïnventariseerd hoe gevolgen/effecten en de benodigde
maatregelen kunnen doorwerken op de inrichting en werkwijze
van de crisisrespons. Het gaat om een denkexercitie aan de hand
van drie hoofdvragen.

Stap 3: Voeg de antwoorden op de drie hoofdvragen voor
de van belang zijnde scenario's samen.

De beschrijvingen van de afwijkende bouwsteenelementen gaan
er steeds vanuit dat alleen het betreffende element afwijkt van het
nul-scenario. In de praktijk zal veelal een combinatie van verschillende elementen aan de orde zijn. Het is vooral bedoeld als hulpmiddel waarmee de doelgroepen van dit kaderstellende crisisplan
bij hun eigen voorbereiding en in een daadwerkelijke situatie zelf
als volgt aan de slag kunnen.

Situational awareness, monitoring en informatievoorziening
zijn op 24/7-basis reguliere taken van het NCSC en de NCTV (NCC).
Daarnaast is de NCTV stelselverantwoordelijk voor de nationale
crisisbeheersing. Beide organisaties zijn derhalve bij alle scenario’s
betrokken.

6

Stap 1: Bepaal of en in welke mate een bouwsteen geraakt is.
(Er zijn (naar verwachting) altijd meerdere bouwstenen geraakt
en daarmee meerdere scenario's van belang.)
Stap 2: Beantwoord per scenario de volgende drie vragen:
• Wat zijn de belangrijkste mogelijke (in)directe gevolgen
en effecten van het incident?
• Welke mitigerende maatregelen zijn nodig om de
gevolgen en effecten (slachtoffers, schade) te voorkomen
of te beheersen?
• Welke partijen zijn betrokken c.q. nodig voor een
adequate aanpak?

Stap 4: Nadere informatie is opgenomen in hoofdstuk 3 en 4
en in de bijlagen.

Politie, inlichtingen- en veiligheidsdiensten en het Openbaar
Ministerie zijn vanaf het begin betrokken omdat lang onduidelijk
kan zijn of de scenario’s “opzettelijk handelen” en “statelijke actor”
van toepassing zijn. Het ministerie van Buitenlandse Zaken is
vanaf het begin betrokken zolang onduidelijk is of het scenario
“statelijke actor” van toepassing is.

Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming.
11

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bouwsteen

Bouwsteenwaarde

Oorzaak

Niet-opzettelijk
handelen

Opzettelijk handelen

Binnen Nederland

Buiten Nederland

Niet-statelijk

Statelijk

Alleen in ICT-domein

Maatschappelijk belangrijke
voorzieningen (niet-vitaal)

Vitale processen

Eén veiligheidsregio

Meerdere veiligheidsregio’s

Meerdere landen

Technisch oplossingsperspectief aanwezig

Technisch oplossingsperspectief onbekend

Bron

Actor

Geraakt domein

Geraakt gebied

Oplossingperspectief

12

Nationaal Crisisplan Digitaal

Nul-scenario
Op basis van de gedefinieerde bouwstenen en bouwsteenwaarden kan een
nul-scenario worden geschetst. In dit nul-scenario blijven de gevolgen en
te treffen maatregelen beperkt tot het digitale domein en is alleen incidentbestrijding nodig door de direct getroffen partijen. Het nul-scenario leidt
niet tot opschaling van de nationale crisisorganisatie.

Gevolgen, maatregelen en respons
Gevolgen en
effecten

Blijven beperkt tot het digitale domein, i.c.
verstoring bedrijfsprocessen getroffen partijen

Maatregelen

BCM-maatregelen getroffen partijen
Reguliere taak situational awareness, monitoring
en informatiedeling NCSC/NCC/EZK

Betrokken
partijen

Digitale dienstverleners getroffen partijen
Eventueel derde (commerciële) partijen voor
ondersteuning, expertise of kennis
Getroffen partijen
NCSC en NCTV

Scenarioschets
Als gevolg van een technisch probleem, fysieke oorzaak (bijv.
brand of een overstroming) en/of een menselijke fout gaat er iets
mis in de ICT-voorziening(en) van een (of meer) organisatie(s)
- niet zijnde aanbieders van vitale processen - waardoor de
beschikbaarheid, integriteit en/of exclusiviteit van deze
voorziening(en) in het geding komt. De betreffende organisatie(s)
kan/kunnen hier intern last van hebben (in hun bedrijfsprocessen)
maar de fout/het probleem zorgt niet of beperkt voor effecten in

de (fysieke) buitenwereld. Wel kan informatiedeling van belang
zijn om herhaling bij andere organisaties te voorkomen. Als het
incident in de buitenwereld bekend wordt, kan het wel voor
media-aandacht zorgen, bijvoorbeeld als een publieke organisatie is getroffen. In dat geval kan het incident ook politiek-bestuurlijke vraagstukken opleveren. Het probleem kent echter een
oplossing en is van dien aard dat men binnen afzienbare tijd weer
terug kan gaan naar de oorspronkelijke situatie.

13

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bouwsteen

Bouwsteenwaarde

Oorzaak

Niet-opzettelijk
handelen

Opzettelijk handelen

Binnen Nederland

Buiten Nederland

Niet-statelijk

Statelijk

Alleen in ICT-domein

Maatschappelijk belangrijke
voorzieningen (niet-vitaal)

Vitale processen

Eén veiligheidsregio

Meerdere veiligheidsregio’s

Meerdere landen

Technisch oplossingsperspectief aanwezig

Technisch oplossingsperspectief onbekend

Bron

Actor

Geraakt domein

Geraakt gebied

Oplossingperspectief

14

Nationaal Crisisplan Digitaal

Oorzaak

Opzettelijk handelen
Er is sprake van een incident door opzettelijk handelen vanuit Nederland,
waarbij de effecten ook beperkt blijven tot Nederland.

Gevolgen, maatregelen en respons
Gevolgen en
effecten

Mensen en instanties worden gedupeerd
(bijvoorbeeld financieel, chantage, laster,
imagoschade)
Afname vertrouwen aangeboden digitale diensten

In het geval van opzettelijk handelen leidt het Openbaar Ministerie
het onderzoek en geeft de politie daar uitvoering aan.
Het zal doorgaans niet direct duidelijk zijn dat een ICT-incident met
opzet is veroorzaakt. Vanuit opsporingsperspectief wordt altijd
rekening gehouden met het feit dat er sprake kan zijn van opzettelijk handelen, tot het moment dat dit expliciet wordt uitgesloten.

Integriteit informatievoorziening aangetast
Maatschappelijke onrust, verstoring openbare orde
Gevolgen, effecten eventueel groter door
mogelijkheid nieuw incident, herhaling of
onbekendheid aantal betrokkenen
Maatregelen

Opsporing

In de incidentrespons moeten bewuste keuzes gemaakt worden
tussen het belang van opsporing enerzijds, en het belang van
herstel en het beperken van (maatschappelijke) impact anderzijds.
Als het ICT-incident evident niet-opzettelijk is, kan er toch sprake
zijn van strafbare feiten, waardoor opsporingsbevoegdheden
misschien mogelijk blijven.

Analyses om wel/niet opzet vast te stellen,
rekening houden met ‘copycats’
Desnoods (on)gevraagd veiligstellen van data
Betrokken
partijen

Digitale dienstverleners getroffen partijen
Aanbieders getroffen vitale processen
Politie
Openbaar Ministerie
KMar
Forensische/onderzoekende en commerciële
partijen
Ministeries, verantwoordelijk voor getroffen
domeinen of partijen
NCSC en NCTV

15

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bouwsteen

Bouwsteenwaarde

Oorzaak

Niet-opzettelijk
handelen

Opzettelijk handelen

Binnen Nederland

Buiten Nederland

Niet-statelijk

Statelijk

Alleen in ICT-domein

Maatschappelijk belangrijke
voorzieningen (niet-vitaal)

Vitale processen

Eén veiligheidsregio

Meerdere veiligheidsregio’s

Meerdere landen

Technisch oplossingsperspectief aanwezig

Technisch oplossingsperspectief onbekend

Bron

Actor

Geraakt domein

Geraakt gebied

Oplossingperspectief

16

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bron

Technisch falen buiten
Nederland
In dit scenario is er sprake van een incident in Nederland als gevolg
van technisch falen buiten Nederland.

Gevolgen, maatregelen en respons
Gevolgen en
effecten

Mogelijke verstoringen bedrijfsprocessen kunnen
in omvang toenemen doordat bron buiten
Nederland ligt.
Attributie mogelijk lastiger in verband met bron
buiten NL

Maatregelen

Afstemming en samenwerking rondom technische
aspecten waaronder attributie met internationale
netwerken
Brede toolkit diplomatie

Betrokken
partijen

Digitale dienstverleners getroffen partijen
Aanbieders getroffen vitale processen
Ministerie van Buitenlandse Zaken

Dit scenario zal op zichzelf niet direct leiden tot opschaling naar
(delen van) de nationale crisisstructuur, maar creëert dynamiek en
samenhang met partijen buiten Nederland waardoor nauwere
samenwerking met internationale partners misschien nodig is.
Het NCSC coördineert in veel voorkomende gevallen de samenwerking met internationale (cyber)partners. Het NCSC staat ook in
contact met internationale samenwerkingsverbanden die geen
actieve crisisrol hebben, maar wel ter ondersteuning benut worden
voor hun (netwerk)kennis en expertise.
Afhankelijk van de situatie kan het ministerie van Buitenlandse
Zaken een rol op zich nemen voor de diplomatieke afstemming met
het land waar de bron van het incident zich bevindt. Inlichtingendiensten en politie kunnen onderzoek doen, eventueel in samenwerking met hun internationale counterparts om de bron van het
incident te achterhalen.

Openbaar Ministerie
Internationaal netwerk via NCSC en NCC
Andere ministeries, verantwoordelijk voor
getroffen domeinen of partijen
NCSC en NCTV

17

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bouwsteen

Bouwsteenwaarde

Oorzaak

Niet-opzettelijk
handelen

Opzettelijk handelen

Binnen Nederland

Buiten Nederland

Niet-statelijk

Statelijk

Alleen in ICT-domein

Maatschappelijk belangrijke
voorzieningen (niet-vitaal)

Vitale processen

Eén veiligheidsregio

Meerdere veiligheidsregio’s

Meerdere landen

Technisch oplossingsperspectief aanwezig

Technisch oplossingsperspectief onbekend

Bron

Actor

Geraakt domein

Geraakt gebied

Oplossingperspectief

18

Nationaal Crisisplan Digitaal

Actor

Statelijke actor
Bij dit scenario gaat het om een incident waarbij een statelijke actor is betrokken. Deze kan diverse doelen hebben: (economische) spionage, (voorbereiding
op) sabotage, beïnvloeding als deel van een groter of internationaal conflict,
vergelding, enz.

Gevolgen, maatregelen en respons
Gevolgen en
effecten

Verstoring vitale processen
Aantasting integriteit systemen
Diplomatieke/internationale onrust
Maatschappelijke onrust
Politiek onrust / druk
Mogelijk meer risico’s NL burgers in buitenland

Maatregelen

Opsporing en vervolging
Relevante inlichtingenprocessen
Afstemming en samenwerking internationale
netwerken
Diplomatiek responskader incl. mogelijke
tegenreactie

In ernstige gevallen waarbij slachtoffers vallen, ontwrichtende
schade ontstaat of vitale processen van de overheid worden
verstoord, kan er sprake zijn van een gewapende aanval en kan er
een beroep worden gedaan op de Oorlogswet om de noodtoestand
uit te roepen. Ook ontstaat dan het recht op nationale zelfverdediging onder art 51 van het VN Handvest. Verder kan een beroep
worden gedaan op het NAVO-verdrag en EU-verdrag.
Zodra helder is dat een statelijke actor in het spel is, veranderen de
rol en betrokkenheid van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten,
Defensie, Buitenlandse Zaken en Algemene Zaken. Al naar gelang
de aard van de aanval, zullen sommige besluiten parallel aan de
nationale crisisstructuur in andere gremia plaatsvinden (Raad
Veiligheid en Inlichtingen, Raad Defensie en Internationale
Aangelegenheden, Ministeriële Kerngroep Speciale Operaties,
etc.). De kans is aanwezig dat de internationale dimensie ook een
reactie vraagt van internationale organisaties zoals de EU, OVSE,
NAVO of VN.

Uitroepen noodtoestand (in uiterste geval)
Beroep op internationale verdragen (VN, NAVO, EU)
Betrokken
partijen

Digitale dienstverleners getroffen partijen
Aanbieders getroffen vitale processen
Ministeries van AZ, BZ, BZK, DEF, JenV
Politie
AIVD, MIVD
Openbaar Ministerie
Internationaal netwerk via NCSC en NCC
Andere ministeries, verantwoordelijk voor
getroffen domeinen of partijen
NCSC en NCTV

19

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bouwsteen

Bouwsteenwaarde

Oorzaak

Niet-opzettelijk
handelen

Opzettelijk handelen

Binnen Nederland

Buiten Nederland

Niet-statelijk

Statelijk

Alleen in ICT-domein

Maatschappelijk belangrijke
voorzieningen (niet-vitaal)

Vitale processen

Eén veiligheidsregio

Meerdere veiligheidsregio’s

Meerdere landen

Technisch oplossingsperspectief aanwezig

Technisch oplossingsperspectief onbekend

Bron

Actor

Geraakt domein

Geraakt gebied

Oplossingperspectief

20

Nationaal Crisisplan Digitaal

Geraakt domein

Maatschappelijk belangrijke
voorzieningen (niet-vitaal)
7

Bij dit scenario gaat het om een incident waarbij maatschappelijk belangrijke,
maar niet-vitale voorzieningen zijn getroffen, zoals openbaar vervoer (inclusief
verkeerssignalering), zorg, supermarkten, tankstations, scholen, hulpverlening,
bedrijven, gemeenten.

Gevolgen, maatregelen en respons
Gevolgen en
effecten

Verstoring bedrijfsprocessen getroffen bedrijven,
instanties en organisaties
Aantasting integriteit systemen
Verstoring openbare orde en veiligheid
Maatschappelijke onrust
Politieke onrust / maatschappelijke ontwrichting
Economische schade
Reputatieschade en vertrouwensverlies

Maatregelen

BCM getroffen bedrijven, instanties en organisaties.

Wanneer niet-vitale voorzieningen getroffen worden hoeft dit
niet per definitie te betekenen dat nationale of regionale crisisorganisaties betrokken raken. Bedrijven, instellingen en organisaties blijven zelf verantwoordelijk voor de continuïteit van hun
eigen processen.
Daarnaast wordt binnen een landelijk dekkend stelsel van samenwerkingsverbanden, waaronder sectorale CERT’s, op een snelle en
efficiënte wijze informatie over incidenten en dreigingen gedeeld.
Wanneer maatschappelijke onrust/impact en effecten in de
fysieke buitenwereld ontstaan kan dit echter wel leiden tot
opschaling van crisisstructuren.

Ondersteuning via CERT’s Landelijk Dekkend
Stelsel
Verzoek aan NCSC om bijstand (art.16 Wbni)
Maatregelen conform relevante crisisplannen
Betrokken
partijen

Digitale dienstverleners getroffen partijen
Aanbieders getroffen voorzieningen
Digital Trust Center, sectorale CERT’s Landelijk
Dekkend Stelsel
Ministeries, verantwoordelijk voor getroffen
domeinen of partijen
Veiligheidsregio’s, LOCC c.q. LOCC-B
Politie
Openbaar Ministerie
NCSC en NCTV

7

Conform de vitaliteitsbeoordeling, zoals door het rijk in 2017 vastgesteld. Zie overzicht vitale processen.
21

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bouwsteen

Bouwsteenwaarde

Oorzaak

Niet-opzettelijk
handelen

Opzettelijk handelen

Binnen Nederland

Buiten Nederland

Niet-statelijk

Statelijk

Alleen in ICT-domein

Maatschappelijk belangrijke
voorzieningen (niet-vitaal)

Vitale processen

Eén veiligheidsregio

Meerdere veiligheidsregio’s

Meerdere landen

Technisch oplossingsperspectief aanwezig

Technisch oplossingsperspectief onbekend

Bron

Actor

Geraakt domein

Geraakt gebied

Oplossingperspectief

22

Nationaal Crisisplan Digitaal

Geraakt domein

Vitale processen
In dit scenario zijn een of meer vitale processen in Nederland getroffen.

Gevolgen, maatregelen en respons
Gevolgen en
effecten

Verstoring/uitval essentiële ICT-diensten voor
de continuïteit van vitale processen
Mogelijk doorwerking naar niet-vitale voorzieningen
in verband met cascade-effecten

Maatregelen

BCM-maatregelen digitale dienstverleners
getroffen bedrijven en organisaties
Maatregelen conform relevante crisisplannen
(o.a. bijstand NCSC)
Specifieke maatregelen per getroffen vitaal proces

Betrokken
partijen

Digitale dienstverleners getroffen partijen

De vitale processen in Nederland zijn in toenemende mate
afhankelijk van gedigitaliseerde processen, de onderliggende
(informatie)systemen en ketenafhankelijkheden. Deze processen
en systemen vormen het fundament van onze samenleving. Een
dergelijk incident raakt al snel de nationale veiligheidsbelangen
waarbij er sprake kan zijn van cascade effecten die kunnen leiden
tot activering van de nationale crisisstructuur.
Een vitale aanbieder blijft altijd zelf verantwoordelijk voor de eigen
continuïteit en dienstverlening. Het NCSC kan daarbij waar nodig
ondersteunen.
Bijlage 1 bevat een overzicht van de Nederlandse vitale processen,
conform de vitaliteitsbeoordeling zoals door het rijk in 2017 vastgesteld.

Aanbieders getroffen vitale processen
Ministeries verantwoordelijk voor getroffen vitale
processen (beleidsdirecties en DCC’s)
ICT Response Board
Politie
AIVD, MIVD
Openbaar Ministerie
Veiligheidsregio’s, LOCC c.q. LOCC-B
NCSC en NCTV

23

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bouwsteen

Bouwsteenwaarde

Oorzaak

Niet-opzettelijk
handelen

Opzettelijk handelen

Binnen Nederland

Buiten Nederland

Niet-statelijk

Statelijk

Alleen in ICT-domein

Maatschappelijk belangrijke
voorzieningen (niet-vitaal)

Vitale processen

Eén veiligheidsregio

Meerdere veiligheidsregio’s

Meerdere landen

Technisch oplossingsperspectief aanwezig

Technisch oplossingsperspectief onbekend

Bron

Actor

Geraakt domein

Geraakt gebied

Oplossingperspectief

24

Nationaal Crisisplan Digitaal

Geraakt gebied

Regio-overstijgende
effecten
In dit scenario leidt het incident tot gevolgen en effecten in meerdere veiligheidsregio’s en/of andere regionaal ingedeelde sectoren of gebieden.

Gevolgen, maatregelen en respons
Gevolgen en
effecten

Effectgebied groter, waardoor kans op maatschappelijke onrust en/of ontwrichting toeneemt
Complexiteit groter vanwege schaarste beschikbare middelen en verschillen tussen regio’s

Maatregelen

BCM-maatregelen getroffen partijen
Bovenregionale afstemming en informatie-uitwisseling

Indien het incident meer dan één veiligheidsregio in Nederland
beslaat (omdat bron en effecten in verschillende regio’s liggen of
omdat verschillende regio’s geraakt worden), dient samenwerking
gezocht te worden met en door de betrokkenen veiligheidsregio’s
voor de gevolgbestrijding van voornamelijk de fysieke effecten en
mogelijke maatschappelijke onrust.
Het NCC is voor veiligheidsregio’s het 24/7 informatieloket en
contactpunt van het rijk en legt de verbinding met de andere
ministeries en het NCSC, in nauwe samenwerking met het LOCC.

Multidisciplinair landelijk operationeel beeld
Maatregelen in het kader van opsporing en
strafbaarstelling
Betrokken
partijen

Digitale dienstverleners getroffen partijen
Aanbieders getroffen vitale processen
Veiligheidsregio’s, LOCC c.q. LOCC-B
Sectorale CERT’s
Politie
Openbaar Ministerie
Ministeries, verantwoordelijk voor getroffen
domeinen of partijen
NCSC en NCTV

25

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bouwsteen

Bouwsteenwaarde

Oorzaak

Niet-opzettelijk
handelen

Opzettelijk handelen

Binnen Nederland

Buiten Nederland

Niet-statelijk

Statelijk

Alleen in ICT-domein

Maatschappelijk belangrijke
voorzieningen (niet-vitaal)

Vitale processen

Eén veiligheidsregio

Meerdere veiligheidsregio’s

Meerdere landen

Technisch oplossingsperspectief aanwezig

Technisch oplossingsperspectief onbekend

Bron

Actor

Geraakt domein

Geraakt gebied

Oplossingperspectief

26

Nationaal Crisisplan Digitaal

Geraakt gebied

Effecten in het buitenland
In dit scenario gaat het om een incident in Nederland met effecten
in het buitenland.

Gevolgen, maatregelen en respons
Gevolgen en
effecten

Reputatieschade Nederland
Internationale druk op Nederland

Maatregelen

BCM-maatregelen getroffen partijen
Diplomatiek responskader
Afstemming en samenwerking internationale
netwerken o.a. over ondersteuning en bijstand

Betrokken
partijen

Digitale dienstverleners getroffen partijen

In dit scenario wordt de internationale samenwerking geactiveerd
om de bron en oorzaak van het incident te achterhalen en om de
gevolgen zo beperkt mogelijk te houden (zie ook scenario ‘bron
buiten Nederland’). Het verschil zit hem in het feit dat in dit
scenario de bron binnen Nederland kan liggen. Wanneer dat het
geval is maakt het de bronbestrijding iets eenvoudiger, omdat
geen rekening gehouden hoeft te worden met mandaten van
andere landen.
Indien bevestigd wordt dat de bron in Nederland ligt met effecten
merkbaar in meerdere landen zal de (internationale) druk op
Nederland, en met name de Nederlandse overheid toenemen om
tot een oplossing te komen. Dit kan ook leiden tot opschaling van
(delen van) de nationale crisisstructuur.

Aanbieders getroffen vitale processen
Ministeries van AZ, BZ, DEF, JenV en evt. andere
ministeries verantwoordelijk voor getroffen
domeinen of partijen
NCSC en NCC (Nationaal Contactpunt NL)
Internationale netwerken
Openbaar Ministerie
NCSC en NCTV

27

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bouwsteen

Bouwsteenwaarde

Oorzaak

Niet-opzettelijk
handelen

Opzettelijk handelen

Binnen Nederland

Buiten Nederland

Niet-statelijk

Statelijk

Alleen in ICT-domein

Maatschappelijk belangrijke
voorzieningen (niet-vitaal)

Vitale processen

Eén veiligheidsregio

Meerdere veiligheidsregio’s

Meerdere landen

Technisch oplossingsperspectief aanwezig

Technisch oplossingsperspectief onbekend

Bron

Actor

Geraakt domein

Geraakt gebied

Oplossingperspectief

28

Nationaal Crisisplan Digitaal

Oplossingperspectief

Technisch oplossingsperspectief
langdurig onbekend
In dit scenario gaat het om een incident waar bij een technisch oplossingsperspectief langdurig onbekend is en de respons zich vooral op het mitigeren
van effecten richt.

Gevolgen, maatregelen en respons
Gevolgen en
effecten

Maatschappelijke onrust gevoed door ontbreken
(zicht op) oplossing
Onzekerheid

De rol van het NCSC met betrekking tot onderzoek doen naar de
oorzaak kan prominenter worden. Bezien zowel vanuit perspectief
wettelijke taken (Wbni art. 3) als vrijwillige melding en mogelijke
bijstand door NCSC (art. 16). Er wordt zoveel mogelijk conform
reguliere afspraken en crisisbeheersingsstructuren gewerkt.

Verschuiving van respons naar ‘ermee omgaan’
Maatregelen

BCM-maatregelen getroffen partijen
Zoveel mogelijk mitigeren effecten
Stimuleren zelfredzaamheid burgers en bedrijven
Monitoren (sociale) onrust

Betrokken
partijen

ICT-dienstverleners getroffen partijen
Aanbieders getroffen vitale processen
Veiligheidsregio's, LOCC c.q. LOCC-B/N
Ministeries verantwoordelijk voor getroffen
domeinen of partijen
NCSC en NCTV

29

Nationaal Crisisplan Digitaal

3. Processtappen en actoren
Dit hoofdstuk bevat een grafische weergave van de digitale- en generieke
crisisstructuur. Daarnaast is een overzicht opgenomen van de rollen van de
belangrijkste actoren tijdens een incident.

Bij ICT-incidenten doen alle CERT’s en CSIRT’s in de betrokken
private bedrijven actief hun werk. Het NCSC en het NCC zijn hierbij
het koppelvlak met de algemene en functionele ketens. Met name
CERT’s en CSIRT’s van de Digitale Service Providers en de ICTleveranciers zijn vanuit hun eigen business continuity management
(BCM) plannen hard aan de slag om ICT-oplossingen te maken en/
of ICT-workarounds. Veel ICT van de overheid en van vitale aanbieders is afhankelijk van de Digitale Service Providers en de
ICT-industrie.
In voorkomend geval kunnen deskundigen op uitnodiging van de
voorzitter de vergaderingen van generieke crisisgremia tot aan de
Ministeriële Commissie Crisisbeheersing bijwonen. Te denken valt
aan deskundigen op een specifiek terrein, vertegenwoordigers van
betrokken andere overheden of vitale sectoren.

Er bestaan veel informele netwerken die relevant zijn tijdens een
ICT-incident. Deze netwerken, waarin private partijen veelal een
rol spelen, kunnen een belangrijke functie vervullen bij verloop
en aanpak van het incident. Bijvoorbeeld voor het verkrijgen van
relevante informatie, maar ook kunnen zij via hun informatiepositie een belangrijke rol spelen bij het oplossen van het incident.
Een of meer betrokken actoren kunnen zelf getroffen worden
door een ICT-incident, waardoor ze hun crisisbeheersingstaken
niet of in mindere mate kunnen uitvoeren. Dit kan leiden tot
multiplier-effecten.

31

32

Interpol, Europol,
Eurojust

Informeel
internationaal netwerk

International Watch
and Warning Network
(IWWN)

EU CSIRT network

DSP’s (digitale
dienstverleners)

CSIRT DSP

Min EZK

Vitale sectoren

Nationaal Cyber Security
Centrum (NCSC)
(International single
point of contact)

ICT Response Board (IRB)

Digitale- en generieke crisisstructuur

Sectorale CERT’s

Rijksdiensten

Departementale
coördinatiecentra
(DCC’s)

Politie

Veiligheidsregio’s
en lokaal gezag

Nationaal Crisis Centrum
(NCC)

Interdepartementaal
Afstemmings Overleg (IAO)

Interdepartementale Commissie
Crisisbeheersing (ICCb)

Ministeriële Commissie
Crisisbeheersing (MCCb)

Landelijk Operationeel
Coördinatiecentrum
(LOCC)

Openbaar Ministerie

Nationaal Kernteam
Crisiscommunicatie (NKC)

Nationaal Crisisplan Digitaal

Nationaal Crisisplan Digitaal

Belangrijkste actoren per processtap
Processtap

Betrokken actor

Processtap

Betrokken actor

Incidentanalyse
(oordeelsvorming,
duiding)

Digitale dienstverleners getroffen partijen

Informatievoorziening

Digitale dienstverleners getroffen partijen
NCSC

NCSC

NCC, LOCC

CSIRT DSP

Internationale netwerken

AIVD

Sectorale CERT's

MIVD
ICT Response Board
ISAC’s

Attributie en
opsporing

Notificatie
slachtoffers

Politie

NCTV

NCSC

Internationale netwerken

Sectorale CERT's

Digitale dienstverleners getroffen partijen

OKTT's

KMAR

Cyberdiplomatie

Ministerie van Buitenlandse Zaken

Evt. offensieve
reactie

Ministerie van Algemene Zaken

AIVD

Ministerie van Buitenlandse Zaken

MIVD

Ministerie van Defensie

Openbaar Ministerie

Ministerie van Justitie en Veiligheid

Ministerie van Buitenlandse Zaken

AIVD

Internationale netwerken

MIVD

Digitale dienstverleners getroffen partijen

Communicatie

CSIRT DSP

Sectorale CERT’s

NCSC

NCSC

Hulpverleningsdiensten

Internationale netwerken

Burgemeester

Digitale dienstverleners getroffen partijen

Voorzitter veiligheidsregio

Getroffen partijen

Vakminister

Veiligheidsregio’s
Besluitvorming

Digitale dienstverleners
Getroffen partijen

Politie

Gevolgbestrijding

Digitale dienstverleners getroffen partijen

Ministerie van Buitenlande Zaken

Politie

Bestrijding
oorzaak

OKTT's

Openbaar Ministerie

Aanbieders vitale processen
Aanbieders getroffen voorzieningen

NCTV/Nationaal Kernteam Crisiscommunicatie
Toezicht en

Burgemeester

handhaving

Voorzitter veiligheidsregio

Vervolging

Sectorale toezichthouders
Openbaar Ministerie

Vakminister

Europol

Ministeriële Commissie Crisisbeheersing

Eurojust

33

Nationaal Crisisplan Digitaal

4. Crisiscommunicatie
Crisiscommunicatie is gericht op het beantwoorden van de maatschappelijke
informatiebehoefte, op schadebeperking en op betekenisgeving. In een tijd
waarin door social media informatie (of die nu waar of niet waar is) binnen enkele
minuten massaal gedeeld kan worden, zijn heldere uitgangspunten
over communicatie van groot belang.

In geval van een (dreiging van een) incident in het digitale domein
met aanzienlijke maatschappelijke gevolgen stemmen alle
relevante partijen hun timing en inhoud van communicatie zoveel
mogelijk met elkaar af. Meer dan ooit is zichtbaarheid en tijdigheid
in de communicatie doorslaggevend.
De grote complexiteit van digitale incidenten en de verwevenheid
van het digitale met het fysieke domein maken het tijdig bepalen
van gevolgen van cyberincidenten lastig. Maatschappelijke
ontwrichting als gevolg van incidenten in het digitale domein
worden vaak gekenmerkt door een razendsnelle verspreiding en
meerdere cascade-effecten. De crisis ontstaat los van geografische
grenzen, is mogelijk langdurig en er bestaat vaak lang onzekerheid
over oorzaak, omvang en impact.
Uitgangspunt is dat we bij maatschappelijke ontwrichting als
gevolg van incidenten in het digitale domein vasthouden aan
bestaande structuren, rollen en werkwijzen, met oog voor het
bijzondere dat een incident in het digitale domein met zich
meebrengt.

35

Nationaal Crisisplan Digitaal

Nationaal
Indien nodig ondersteunt de Eenheid Communicatie van het NCC
het lokaal of regionaal bevoegd gezag en de betrokken departementale directies Communicatie met adviezen, middelen en een
netwerk van ervaringsdeskundigen. De mogelijkheid bestaat om
tussen rijk en veiligheidsregio/gemeente communicatie-liaisons
uit te wisselen. Afstemming tussen nationaal en lokaal/regionaal
niveau vindt dan plaats door middel van de liaison ter plaatse.

Verantwoordelijkheden

Zodra de nationale crisisorganisatie is geactiveerd, coördineert het
NKC (Nationaal Kernteam Crisiscommunicatie) de pers- en
publieksvoorlichting vanuit de rijksoverheid. Het NKC adviseert de
crisisgremia op rijksniveau over de te volgen communicatiestrategie en de communicatieve gevolgen van (voor)genomen besluiten.
Het NKC communiceert over zichtbare maatregelen en geeft
procesinformatie over wat de overheid doet en waarom. Daarnaast
formuleert het communicatiekaders en kernboodschappen, daar
waar het de nationale bevoegdheden betreft en stemt deze af met
de veiligheidsregio/direct betrokken gemeente(n).

In de tabel hieronder staan de reguliere communicatieverantwoordelijkheden zoals die altijd gelden. Ze beschrijven op hoofdlijnen8
wie waarover communiceert. Deze rolverdeling blijft gelden bij de
opschaling van de nationale crisisstructuur. De afspraak om timing
en inhoud van boodschappen af te stemmen geldt in alle gevallen.

Regionaal
De Wet op de veiligheidsregio’s bepaalt dat het bestuur van de
veiligheidsregio de verantwoordelijkheid heeft voor de informatievoorziening aan burgers over rampen en crises en over de maatregelen die de overheid heeft getroffen ter voorkoming en bestrijding
ervan. Binnen gemeenten is de eindverantwoordelijkheid voor de
crisiscommunicatie lokaal belegd bij de burgemeester van een
getroffen gemeente, of de voorzitter van de veiligheidsregio. Dit
laat onverlet de verantwoordelijkheden van een vakminister om
binnen zijn domein specifieke informatie over mogelijke crises te
geven.
De voorzitter van de veiligheidsregio of de burgemeester richt zich
bij de communicatie op zijn/haar eigen regio/gemeente, daarbij
rekening houdend met wat er in de eventuele buurgemeente/regio
gecommuniceerd wordt.
Internationaal
Het NKC stemt tijdens een incident dat de landsgrenzen overschrijdt, de crisiscommunicatie af met andere Europese lidstaten
via het Crisis Communications Network, met vertegenwoordigers
van alle EU-lidstaten en EU-organen, en het Benelux Crisis Centre
Communication.

8
36

Crisiscommunicatie bij incidenten in het digitale domein volgt de
reguliere bevoegdheden en verantwoordelijkheden. Uitgangspunt
is dat we vasthouden aan bestaande structuren, rollen en werkwijzen, met oog voor het bijzondere dat een cyberincident met zich
meebrengt. Iedere betrokken partij communiceert vanuit eigen
verantwoordelijkheid over eigen onderwerpen, maar stemt
centraal in het NKC af over timing en inhoud van de boodschap.

Onderwerp

Organisatie

Feiten lokaal

Hulpverleningsdiensten

Duiding en handelingsperspectieven lokaal

Burgemeester binnen driehoek/
Voorzitter veiligheidsregio (bij
opzettelijk handelen scenario)

Handhaving openbare orde en
veiligheid

Burgemeester/Voorzitter
veiligheidsregio

Veiligheidsmaatregelen lokaal

Burgemeester/Voorzitter
veiligheidsregio (maatregelen over
openbare orde) en OM (maatregelen in het kader van opsporing)

Duiding nationale veiligheid en
veiligheidsmaatregelen algemeen

NCTV

Duiding en maatregelen technisch
operationeel

CSIRT DSP (in ieder geval in eerste
instantie)
NCSC
NCTV – NCC communiceert deze
duiding met de betrokken
veiligheidsregio’s

Opsporingsonderzoek

Openbaar Ministerie

Feiten en duiding, handelingsperspectieven nationaal

Betrokken vakminister

Gevolgen voor eigen organisatie en
medewerkers, directe gevolgen voor
klanten of leveranciers

Publieke en private partijen

Dit overzicht geeft de hoofdlijnen weer. Per situatie zal in overleg met elkaar bepaald worden wie wanneer en hoe communiceert.

Nationaal Crisisplan Digitaal

Algemene uitgangspunten voor de crisiscommunicatie
• Communicatie is in eerste instantie gericht op schadebeperking,
vervolgens op het beantwoorden van de maatschappelijke
informatiebehoefte en betekenisgeving.
• Communicatie is omgevingsbewust, proactief, open, tijdig
en consistent.
• Communiceer over het proces (wat is er al bekend en wat nog
niet, stappen die de overheid zichtbaar maken) en communiceer
wat de burger moet doen/laten of wil weten.
• We communiceren over zichtbare maatregelen en indien
wenselijk/mogelijk ook over onzichtbare maatregelen (daarmee
vertellen we wat we doen en bouwen we aan het vertrouwen in
de overheid).
• Bevestig wat zichtbaar is, vertel wat je wel en wat je niet weet,
ontkracht geruchten of laat weten dat je de geruchten kent en ze
onderzoekt. Geef een handelingsperspectief mee: wat kunnen
burgers doen? Communiceer zonder afstemming niet over
SISOS: slachtoffers, identiteiten, scenario’s, oorzaken en schade.

Aandachtspunten voor crisiscommunicatie bij
een digitaal incident
• Zolang niet zeker is of een incident opzettelijk handelen is,
vermijden we verwijzingen naar mogelijke oorzaken, duur
en omvang;
• Verminder aantal (digitale) middelen dat kan worden ingezet
bij uitval;
• Wanneer vanuit veiligheidsoverwegingen communicatie over
maatregelen niet mogelijk is, melden we dat (‘u ziet wat u ziet,
wij doen uit veiligheidsoverwegingen geen nadere mededeling
over de maatregelen’);
• Communicatie van bestuurders verbindt de samenleving en
appelleert aan de veerkracht van individuele burgers en van
de Nederlandse samenleving als geheel;
• Houd bij de communicatie rekening met het BIV-principe:
betrouwbaarheid (continuïteit), integriteit (manipulatie)
en verantwoordelijkheid (lekken).
• Crisispreparatie: vanwege de complexiteit en onvoorspelbaarheid van incidenten in het digitale domein is het van belang om
vooraf per scenario het netwerk van communicatiepartners in
kaart te brengen en afspraken te maken.
In de communicatienotitie 'Communicatie bij incidenten in het
digitale domein' (NCTV 2020) wordt de communicatiestrategie op
nationaal niveau en de rolverdeling in de communicatie tussen
partners op (inter)nationaal en regionaal niveau beschreven,
rekening houdend met bovenstaande aandachtspunten.

37

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bijlagen

1. Overzicht vitale processen
2. Meest relevante wet- en regelgeving
3 . Rolbeschrijvingen
4. Relevante bronnen en literatuur
5. Afkortingen

39

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bijlage 1

Overzicht vitale processen
Deze bijlage bevat een overzicht van de Nederlandse vitale processen,
conform de vitaliteitsbeoordeling zoals door het rijk in 2017 vastgesteld.
Er is onderscheid gemaakt tussen de categorie A en de categorie B om recht te
doen aan de diversiteit binnen de vitale infrastructuur, om te kunnen prioriteren bij onder andere incidenten en om maatwerk bij weerbaarheidsverhogende
maatregelen mogelijk te maken. De processen hiernaast zijn als vitaal geïdentificeerd in Nederland. Categorie A vitale processen hebben grotere gevolgen bij
uitval dan categorie B vitale processen.

Categorie A

Categorie B

In deze categorie staat de infrastructuur die bij verstoring, aantasting of uitval de ondergrenzen van minstens één van de drie
impactcriteria (economisch, fysiek of sociaal maatschappelijk)
voor categorie A raakt en daarnaast ook voldoet aan het criterium
van cascade gevolgen:

In deze categorie staat de infrastructuur die bij verstoring, aantasting of uitval de ondergrenzen van minstens één van de drie
impactcriteria voor categorie B raakt:

• Economische gevolgen: > ca. 50 miljard euro schade
of ca. 5,0 % daling reëel inkomen
• Fysieke gevolgen: meer dan 10.000 personen dood,
ernstig gewond of chronisch ziek
• Sociaal maatschappelijke gevolgen: meer dan 1 miljoen
personen ondervinden emotionele problemen of ernstig
maatschappelijke overlevingsproblemen
• Cascade gevolgen: uitval heeft als gevolg dat minimaal
twee andere sectoren uitvallen.

40

• Economische gevolgen: > ca. 5 miljard euro schade of ca. 1,0 %
daling reëel inkomen
• Fysieke gevolgen: meer dan 1.000 personen dood, ernstig
gewond of chronisch ziek
• Sociaal maatschappelijke gevolgen: meer dan 100.000 personen
ondervinden emotionele problemen of ernstig maatschappelijke overlevingsproblemen

Nationaal Crisisplan Digitaal

Vitale processen

*

Categorie

Sector

Ministerie

Energie

EZK

ICT/Telecom

EZK

Landelijk transport en distributie elektriciteit

A

Regionale distributie elektriciteit

B

Gasproductie, landelijk transport en distributie gas

A

Regionale distributie gas

B

Olievoorziening

A

Internet en datadiensten

B

Internettoegang en dataverkeer

B

Spraakdienst en SMS*1

B

Plaats- en tijdsbepaling middels GNSS

B

Drinkwatervoorziening

A

Drinkwater

IenW

Keren en beheren waterkwantiteit

A

Water

IenW

Vlucht- en vliegtuigafhandeling

B

Transport

IenW

Scheepvaartafwikkeling

B

Grootschalige productie/verwerking en/of opslag (petro)
chemische stoffen

B

Chemie

IenW

Opslag, productie en verwerking nucleair materiaal

A

Nucleair

IenW

Toonbankbetalingsverkeer

B

Financieel

FIN

Massaal giraal betalingsverkeer

B

Hoogwaardig betalingsverkeer tussen banken

B

Effectenverkeer

B

Communicatie met en tussen hulpdiensten middels 112
en C2000

B

OOV

JenV

Inzet politie

B

Basisregistraties personen en organisaties

B

Digitale overheidsprocessen

BZK

Interconnectiviteit (transactie-infrastructuur voor
informatie uit basisregistraties)

B

Elektronisch berichtenverkeer en informatie-verschaffing
aan burgers

B

Identificatie en authenticatie van burgers
en bedrijven

B

Inzet defensie

B

Defensie

DEF

IenW

Voor alle ICT/Telecomprocessen geldt dat deze zowel via vaste als mobiele aansluitingen en infrastructuur worden verzorgd,
met uitzondering van SMS, hier geldt alleen dat deze via mobiele aansluitingen en infrastructuur worden verzorgd.
41

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bijlage 2

Meest relevante weten regelgeving
Deze bijlage bevat een beknopt overzicht van de meest relevante weten regelgeving om de veiligheid van netwerken en informatiesystemen
te waarborgen.
Wet beveiliging netwerk- en informatiesystemen
De Wet beveiliging netwerk- en informatiesystemen (Wbni)9 streeft
ernaar digitale weerbaarheid van vitale aanbieders, de rijksoverheid en digitale dienstverleners te vergroten. De Wbni regelt een
meldplicht van incidenten en een zorgplicht voor het treffen van de
juiste beveiligingsmaatregelen en is erop gericht de gevolgen van
cyberincidenten te beperken en maatschappelijke ontwrichting te
voorkomen. In de Wbni is nader bepaald wanneer er sprake is van
een meldplichtig incident en welke drempelwaardes daartoe zijn
gespecificeerd.
Alle vitale aanbieders hebben op grond van de Wbni recht op
informatie, adviezen en bijstand van het Nationaal Cyber Security
Centrum (NCSC) waarmee zij de continuïteit van de door hen
geleverde diensten kunnen borgen. Het NCSC vervult daarmee de
CSIRT functie voor vitale aanbieders.
Naast het recht op bijstand hebben de meeste vitale partijen ook
plichten onder de Wbni. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen
twee soorten aanbieders ‘aanbieders van een essentiële dienst’
(AED’s) en ‘andere aangewezen vitale aanbieders’ (AAVA’s):
1. AED’s hebben de plicht om incidenten met aanzienlijke gevolgen
voor continuïteit van de dienstverlening te melden bij de
sectorale toezichthouder. AED’s hebben de (zorg)plicht om
passende technische en organisatorische maatregelen te nemen
om de risico’s voor de beveiliging van hun netwerk- en informatiesystemen te beheersen. Ook hebben deze partijen de plicht
om passende maatregelen te treffen om incidenten te
9

voorkomen die de beveiliging aantasten van de voor de verlening
van de dienst gebruikte netwerk- en informatiesystemen.
Daarnaast hebben ze de plicht de gevolgen van dergelijke
incidenten zo veel mogelijk te beperken. De verschillende
sectorale toezichthouders zien er op toe dat AED’s zo veel
mogelijk aan deze zorgplicht proberen te voldoen. Deze zorgplicht is nader uitgewerkt in het Besluit beveiliging netwerken informatiesystemen (Bbni)10.
2. AAVA’s zijn vitale aanbieders die niet zijn opgenomen in de
Europese Netwerk en Informatie Beveiliging (NIB) richtlijn maar
die wij in Nederland wel vitaal achten of vitale aanbieders die al
Europese wetgeving hebben die een zorgplicht voorschrijft van
vergelijkbaar of hoger niveau. Deze partijen hebben de plicht om
incidenten met directe gevolgen voor de continuïteit van hun
dienst te melden bij het NCSC.
Een belangrijke rol is daarnaast middels de Wbni toebedeeld aan
de sectorale toezichthouders. Zij houden toezicht op de invulling
van de zorgplicht, waarvan onderdeel is dat de vitale aanbieders
maatregelen nemen om incidenten te voorkomen en om de
continuïteit van een essentiële dienst zo snel mogelijk te herstellen. Als organisaties onvoldoende maatregelen nemen, waardoor
er mogelijk een gevaar voor de nationale veiligheid bestaat, kan
een toezichthouder ingrijpen door middel van bestuursdwang
of boetes.

De Wbni implementeert de netwerk- en informatieveiligheid richtlijn van de Europese Unie.

10 Samen met de Wbni is ook het Besluit beveiliging netwerk- en informatiesystemen (Bbni) in werking getreden. In het Bbni worden vitale aanbieders
aangewezen, die daarmee vallen onder de verplichtingen van de Wbni.
42

Nationaal Crisisplan Digitaal

Autoriteit en toezichthouder per AED-sector
AED-sector

Bevoegde autoriteit

Toezichthouder
dienst

Energie

Minister van
Economische Zaken
en Klimaat

Agentschap Telecom

Digitale infrastructuur

Minister van
Economische Zaken
en Klimaat

Agentschap Telecom

Bankwezen

De Nederlandsche
Bank N.V.

De Nederlandsche
Bank N.V.

Infrastructuur voor
de financiële markt

De Nederlandsche
Bank N.V.

De Nederlandsche
Bank N.V.

Vervoer

Minister van
Infrastructuur en
Waterstaat

Inspectie Leefomgeving en Transport

Levering en
distributie van
drinkwater

Minister van
Infrastructuur en
Waterstaat

Inspectie Leefomgeving en Transport

Gezondheidszorg

Minister voor
Medische zorg en
Sport

Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

Telecommunicatiewet
De belangrijkste wettelijke bepalingen ten aanzien van telecommunicatie die een rol spelen bij de crisisbeheersing zijn opgenomen in
hoofdstuk 11a en in hoofdstuk 14 van de Telecommunicatiewet.

Risico- en crisisbeheersingsmaatregelen (hoofdstuk 11a)
In algemene zin hebben aanbieders van openbare elektronische
communicatienetwerken en openbare elektronische communicatiediensten de plicht passende technische en organisatorische
maatregelen te nemen om de risico’s voor de veiligheid en de
integriteit van hun netwerken en diensten te beheersen. Daarnaast
moeten zij alle noodzakelijke maatregelen nemen om de beschikbaarheid van de openbare telefoondiensten over de openbare
elektronische communicatienetwerken zo volledig mogelijk te
waarborgen in geval van een technische storing of uitval van het
elektriciteitsnetwerk.
Verder zijn aanbieders van openbare elektronische communicatienetwerken en openbare elektronische communicatiediensten
verplicht de minister onverwijld in kennis te stellen van een
inbreuk op de veiligheid, of een verlies van integriteit, waardoor de
continuïteit van openbare elektronische communicatienetwerken
en openbare elektronische communicatiediensten in belangrijke
mate werd onderbroken

Buitengewone omstandigheden (Hoofdstuk 14)
Als er buitengewone omstandigheden zijn afgekondigd, heeft de
minister van EZK uitgebreide bevoegdheden om aanwijzingen aan
iedere aanbieder van openbare elektronische communicatienetwerken en openbare elektronische communicatiediensten op te
leggen. De aanwijzingen die in buitengewone omstandigheden
gegeven kunnen worden liggen op het vlak van:
• de instandhouding en exploitatie van openbare telecommunicatienetwerken en -diensten, hieronder vallen bijvoorbeeld
prioritering of juist beperking van communicatie; het eventueel
uitschakelen van diensten of een gewijzigde vorm van levering
(bijvoorbeeld tijdelijk gratis bellen of het toelaten van anderen
dan de eigen abonnees, maar denk ook aan het prioriteren of
limiteren van bepaalde vormen van communicatie);
• de instandhouding en exploitatie dan wel beperking of beëindiging van het gebruik van radiozendapparaten (bijv. in- of
uitschakelen van zenders of straalverbindingen);
• De bereikbaarheid van het alarmnummer 112 zo goed mogelijk
waarborgen via de verplichting om een voorziening te installeren ter voorkoming van congestie in de bereikbaarheid van 112.
Ten behoeve van de voorbereiding op buitengewone omstandigheden kan de minister van EZK aanbieders van openbare elektronische communicatienetwerken en openbare elektronische
communicatiediensten aanwijzen die verplicht zijn voorbereidingen te treffen om aanwijzingen tijdens buitengewone omstandigheden te kunnen uitvoeren. Deze voorbereidingen liggen op het
vlak van:
• deelname aan oefeningen en/of overleggen. Het NCO-T is
een overleg dat hieronder valt;
• implementeren van continuïteitsplanning en crisismanagement;
• rapportage over de voorbereidingen.
Tijdens een crisis of incident, waarbij geen buitengewone omstandigheden zijn afgekondigd, kan de minister van EZK in overleg
treden met de vitale spelers uit het proces, dat wil zeggen, via het
NCO-T. De als lid daarvan aangewezen bedrijven kunnen verzocht
worden mee te werken aan eventuele responsacties.

Aanwijzingsbevoegdheid (Hoofdstuk 18)
In hoofdstuk 18 staan aanvullende bepalingen voor de
Telecommunicatiewet, inclusief bepalingen met betrekking tot de
aanwijzingsbevoegdheid van de minister van EZK om inlichtingen
te vorderen (18.7) en ook aanwijzingen met betrekking tot de
instandhouding en exploitatie van communicatienetwerken en het
verzorgen en gebruiken van hun openbare elektronische communicatiediensten, wanneer dit noodzakelijk is ter beëindiging van
strafbaar gedrag jegens een persoon (in overeenstemming met de
minister van JenV) of wanneer dit noodzakelijk is in het belang van
de veiligheid van de staat (in overeenstemming met de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) (18.9).

43

Nationaal Crisisplan Digitaal

Wet computercriminaliteit

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing

Met de Wet computercriminaliteit, in werking getreden op 1 maart
1993, is het Wetboek van Strafvordering aangevuld met bevoegdheden op het gebied van onderzoek van geautomatiseerde werken
en zijn specifieke strafbepalingen, zoals computervredebreuk
toegevoegd aan het Wetboek van Strafrecht. Voorbeelden van
computercriminaliteit zijn:
• Computervredebreuk: ongeoorloofd toegang verschaffen tot
een computersysteem;
• Het kopiëren van vertrouwelijke gegevens;
• Ongeoorloofd computerdata verwijderen of aanpassen;
• Ongeoorloofd computersystemen uitschakelen of
onbruikbaar maken;
• Het versturen van virussen;
• Fraude: met behulp van computers en valsheid in geschrifte
met betrekking tot computerdata, bijvoorbeeld door berichten
te onderscheppen en te veranderen zoals met een man-in-themiddle-attack;
• Het valselijk beschuldigen of bedreigen via een sociaal netwerk
of e-mail.

Naast de hiervoor opgenomen wet- en regelgeving bieden de
Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing en de bijbehorende
bevoegdhedenschema’s een nader inzicht van relevante wetgeving
inclusief bevoegdheden en crisispartners. De netwerkkaarten zijn
bedoeld als handvat, oriëntatiepunt en naslagwerk tijdens de
respons. De schema’s bieden een breed overzicht van crisisbevoegdheden en -verplichtingen.11

Coordinated vulnerability disclosure beleid
Naast wet en regelgeving kennen steeds meer private partijen een
eigen coordinated vulnerability disclosure beleid waarmee zij onderzoekers en hackers aanmoedigen om kwetsbaarheden op een
verantwoorde wijze te melden.

Deze wetgeving is inmiddels enige keren aangescherpt, het meest
recent door middel van de Wet Computercriminaliteit III, die op 1
maart 2019 in werking is getreden. Deze wet geeft Justitie en politie
nieuwe bevoegdheden om computercriminaliteit beter te
bestrijden. Zo is onder andere een bevoegdheid gecreëerd om
heimelijk en op afstand (‘online’) computers binnen te gaan voor
de opsporing van ernstige delicten, zoals kinderpornografie,
drugshandel of liquidaties. Verder wordt onder meer heling van
computergegevens als zelfstandig delict strafbaar. Daarmee kan
iemand worden aangepakt die over gegevens van anderen beschikt,
ook als niet bewezen kan worden dat hij zelf die gegevens heeft
overgenomen.

11
44

https://www.ifv.nl/kennisplein/Paginas/bestuurlijke-netwerkkaarten-crisisbeheersing.aspx

Nationaal Crisisplan Digitaal

45

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bijlage 3

Rolbeschrijvingen

A. Cybernetwerk
Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC)
Het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) is het centrale
informatieknooppunt en expertisecentrum voor cybersecurity in
Nederland en nationaal contactpunt voor digitale dreigingen en
incidenten. Het NCSC verricht als het Computer Security Incident
Response Team (CSIRT) voor de Rijksoverheid en vitale aanbieders,
waaronder aanbieders van essentiële diensten, de operationele
coördinatie bij een grote uitval of verstoring. Het NCSC is onderdeel van het ministerie van JenV en verricht zijn activiteiten binnen
de in de Wbni genoemde taken ook namens de minister. Wettelijke
kerntaken zijn in het bijzonder:
Met het oog op het voorkomen en beperken van maatschappelijke
ontwrichting door cyberdreigingen en –incidenten en het
versterken van de digitale weerbaarheid in de samenleving:
• Het bijstaan van Rijksoverheid en vitale aanbieders bij het treffen
van maatregelen om de continuïteit van hun diensten te
waarborgen of te herstellen;
• Het informeren en adviseren van deze aanbieders en anderen in
en buiten Nederland over dreigingen en incidenten met
betrekking tot informatiesystemen van de Rijksoverheid en
vitale aanbieders;
• Het verrichten van analyses en technisch onderzoek ten behoeve
van de hierboven genoemde taken naar aanleiding van (aanwijzingen voor) dreigingen en incidenten bij de Rijksoverheid en
vitale aanbieders;
• Centraal contactpunt voor buitenlandse CSIRT’s;
• De CSIRT-taken voor AED’s zoals genoemd in de NIB-richtlijn.

46

Het NCSC heeft verder tot taak, ter voorkoming van nadelige
maatschappelijke gevolgen in en buiten Nederland, om bepaalde,
in de Wbni genoemde, organisaties te informeren over dreigingen
en incidenten betreffende andere informatiesystemen dan die van
Rijk en vitaal, voor zover die informatie is verkregen bij de
uitoefening van bovenstaande taken. Ook kan het NCSC bijvoorbeeld publiek in algemene zin adviseren, op het gebied van digitale
dreigingen en incidenten.
Het NCSC heeft daarnaast in geval van een opschaling van de
nationale crisisstructuur tot taak een gemeenschappelijk beeld en
duiding van de ICT-verstoring te geven op basis van de informatie
die zij ontvangt van haar partners. Het NCSC coördineert het
pubiek-privaat Nationaal Respons Netwerk (NRN). Dit netwerk is
opgericht om de gezamenlijke respons op cybersecurity-incidenten te versterken. Verder is het NCSC nationaal contactpunt voor
het EU CSIRT netwerk en het IWWN.

Nationaal Crisisplan Digitaal

Digital Trust Center (DTC) en CSIRT DSP
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat draagt bij aan
het verhogen van de cybersecurity bij het (MKB) bedrijfsleven door
de inzet van het Digital Trust Center (DTC) en het CSIRT DSP.
Daarnaast dienen digitale dienstverleners op grond van de Wbni
sinds 1 januari 2019 incidenten (incident = iedere gebeurtenis met
een schadelijk effect op de beveiliging van netwerk- en informatiesystemen) niet alleen te melden bij het Agentschap Telecom maar
ook bij het CSIRT DSP. Hierbij gaat het om incidenten met aanzienlijke gevolgen.
Dit doen het DTC en het CSIRT DSP door:
• Bewustwording cyber security (DTC)
• Monitoring (CSIRT DSP)
• Proactieve ondersteuning bij preventie (DTC en CSIRT-DSP)
• Actieve en reactieve ondersteuning als het misgaat (CSIRT-DSP)
Het DTC en het CSIRT DSP liggen voor wat betreft hun functies
dicht bij elkaar. Belangrijke verschillen liggen in hun doelgroepen
en doelgroep-benadering en de inkadering van hun taken, als
volgt:
• DTC richt zich op het niet-vitale bedrijfsleven en daarmee dus op
een enorm brede doelgroep. Het CSIRT DSP richt zich heel
specifiek op een deelverzameling, namelijk de digital service
providers (DSP’s);
• Het DTC benadert haar doelgroep via brede communicatiekanalen en draagt daarop de generieke boodschap uit met betrekking
tot verhogen van de weerbaarheid/ cyber security. Het CSIRT DSP
draagt specifiekere boodschappen uit sterk gericht op ICT en
concrete oplossingen voor cybersecurity;
• Het DTC heeft als taak algemene voorlichting. Het CSIRT DSP
heeft de wettelijke taak van aannemen, registreren en reageren
van/op incidentmeldingen bij haar specifieke doelgroep.
Het CSIRT DSP zorgt voor de sector van DSP’s voor:
• Het kunnen aannemen en registeren van meldingen over
incidenten bij DSP’s;
• Het daarop reageren bij voorkeur door middel van directe hulp
en het verspreiden van dreigingsinformatie aan DSP’s en ten
minste het bevestigen van de gedane incidentmelding.
• 24/7 ondersteuning vanuit een beveiligde fysieke werkplek en
met behulp van robuuste beveiligde systemen en infrastructuur.
Zowel DTC als CSIRT DSP werken nauw samen met het NCSC.

12

Landelijk Dekkend Stelsel van cybersecurity
samenwerkingsverbanden
Om snel dreigingen te kunnen herkennen is het uitwisselen van
kennis, informatie en expertise van belang. In de Nederlandse
Cyber Security Agenda (NCSA) is daarom de ambitie geformuleerd
om te komen tot een landelijk dekkend stelsel van cybersecurity
samenwerkingsverbanden zodat er breder, efficiënter en effectiever informatie wordt gedeeld tussen publieke en private partijen.
In Nederland wordt al door een groot aantal organisaties, samenwerkingsverbanden en informatieknooppunten informatie
uitgewisseld. In het stelsel wordt door het NCSC informatie
uitgewisseld met de op dit moment verschillende aangewezen
CERT/CSIRT organisaties:
• De Informatiebeveiligingsdienst (IBD): De IBD is de sectorale
CERT / CSIRT voor alle Nederlandse gemeenten en onderdeel van
de Vereniging Nederlandse Gemeenten.
• SURFcert: SURFcert is het incident response team voor bij SURF
aangesloten instellingen. In SURF werken onderwijs- en
onderzoeksinstellingen samen aan ICT-voorzieningen en
-innovatie om de kansen van digitalisering ten volle te benutten.
• CERT Waterschapsmanagement (CERT-WM): Het CERT-WM is de
CERT voor de Waterschappen en een samenwerking tussen RWS
en de Waterschappen.
• Zorg-CERT (Z-CERT): Z-CERT is ontstaan vanuit de zorg zelf
(geïnitieerd vanuit de academische ziekenhuizen, als stichting),
dat wordt ondersteund vanuit het ministerie van VWS (en de
Directie Informatiebeleid) om uit te bouwen in diensten en
aangesloten instellingen uit de zorg. Vrijwel alle ziekenhuizen
zijn aangesloten en een toenemend aantal andere instellingen.12
In sommige gevallen kan het NCSC informatie uitwisselen met niet
aangewezen CERT/CSIRT organisaties. De aanwijzing tot een CERT/
CSIRT maakt vooral dat tot personen herleidbare gegevens kunnen
worden gedeeld (bijvoorbeeld IP-adressen) en onder extra voorwaarden vertrouwelijke, tot een aanbieder herleidbare informatie.
Bij een ernstige crisis kan onder voorwaarden zelfs vertrouwelijke
informatie gedeeld worden met niet-aangewezen CERT’s (en andere
organisaties), als dat noodzakelijk is om ernstige maatschappelijke
gevolgen te voorkomen of te beperken.
Naast computercrisisteams, kan het NCSC ook informatie delen
met organisaties die objectief kenbaar tot taak hebben om andere
organisaties of het publiek te informeren op het gebied van cybersecurity. Door aanwijzing in het kader van de Wbni kan met deze
organisaties, zogenaamde OKTT’s, onder voorwaarden, informatie
over dreigingen, incidenten en kwetsbaarheden, inclusief persoonsgegevens, worden gedeeld.

Per 24 januari 2020 zijn IBD, SURFCert, CERT-WM en Z-CERT bij ministeriële regeling aangewezen als computercrisisteams als bedoeld in de Wbni.
47

Nationaal Crisisplan Digitaal

ICT Response Board

Cyber Security Raad

De ICT Response Board (IRB) adviseert de nationale crisisstructuur
over mogelijke ICT-gerelateerde maatregelen voor de instandhouding van vitale processen. De IRB fungeert als schakelpunt tussen
het technische en het bestuurlijke niveau. Aanbieders van vitale
processen worden bijeen geroepen, wisselen informatie uit en
maken met elkaar een analyse. Deelnemers zijn sectoren (bijvoorbeeld telecom/ICT, energie en financiële instellingen) of betrokken
vitale overheidsdiensten. De samenstelling is flexibel. Experts
worden naar behoefte uitgenodigd om uitleg te geven over het
specifieke probleem dat zich voordoet. De IRB wordt gefaciliteerd
door het NCSC en het ministerie van EZK. EZK levert de voorzitter,
het NCSC de informatiecoördinator en de secretaris.

De Cyber Security Raad (CSR) is een nationaal en onafhankelijk
adviesorgaan van het kabinet en bedrijfsleven (via het kabinet) en
is samengesteld uit hooggeplaatste vertegenwoordigers van
publieke en private organisaties en de wetenschap. De CSR zet zich
op strategisch niveau in om de cybersecurity in Nederland te
verhogen. De CSR stelt zich o.a. de volgende taken:
1. gevraagd en ongevraagd verstrekken van advies aan de regering
en private partijen;
2. adviseren over de implementatie van de nationale cybersecurity
strategie;
3. het leveren van een bijdrage aan de Nationale Cyber Security
Research Agenda;
4. adviseren van de crisisorganisatie in Nederland tijdens grootschalige cyberincidenten.

Information Sharing and Analysis Centres
Op structurele basis wordt er via een stelsel van Information
Sharing and Analysis Centres (ISACs) overleg gevoerd. Een
Information Sharing and Analysis Centre (ISAC) is een middel om
met organisaties in dezelfde sector samen te werken om de digitale
weerbaarheid van deze organisaties te vergroten. Een ISAC is een
sectoraal overleg over cybersecurity. In een ISAC wordt een
vertrouwde omgeving gecreëerd met organisaties uit dezelfde
sector om gevoelige en vertrouwelijke informatie over incidenten,
dreigingen, kwetsbaarheden, maatregelen en leerpunten op het
gebied van cybersecurity te delen. Er is geen ‘standaardvorm’ van
een ISAC. Een samenwerking in een ISAC kan formeel of informeel
zijn; gestructureerd of flexibel; met fysieke vergaderingen,
teleconferenties, via een digitaal platform of een mix van deze
drie. De sectoren kiezen zelf de best passende vorm en zijn zelf
eigenaar van de ISAC. Het NCSC en de ISAC’s staan in nauw contact
met elkaar.

48

Nationaal Crisisplan Digitaal

B. Generieke crisisgremia
De Ministeriële Commissie Crisisbeheersing (MCCb) is verantwoordelijk voor de coördinatie en besluitvorming op politiekbestuurlijk niveau over de treffen maatregelen waaronder de
toepassing van bevoegdheden. De uitvoering van de maatregelen
inclusief de toepassing van bevoegdheden geschiedt in overeenstemming met de in het MCCb genomen besluiten. De besluiten
van de MCCb vormen het kader voor de uitvoering daarvan door
publieke en private partners.
De Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing (ICCb)
is een coördinerend en besluitvormend orgaan op hoog-ambtelijk
niveau (directeur, DG), onder voorzitterschap van de NCTV. De door
de ICCb genomen besluiten worden zo nodig ter goedkeuring
voorgelegd aan de MCCb. MCCb en ICCb worden ondersteund
en geadviseerd door een Inter-departementaal Afstemmingsoverleg (IAO).
Het Nationaal Crisiscentrum (NCC) is het interdepartementaal
coördinatiecentrum en knooppunt van en voor de bestuurlijke
informatievoorziening en de crisiscommunicatie. Het NCC is de
ondersteunende c.q. uitvoerende staf en het facilitair bedrijf
ten dienste van de (voorbereiding van de) interdepartementale
crisisbesluitvorming, zowel op ambtelijk als op politiek-bestuurlijk
niveau.

Het Landelijk Operationeel Coördinatie Centrum (LOCC) voert
informatiemanagement voor operationele vraagstukken uit, voert
regie over bijstand en (schaarse, nationale) capaciteiten. Verder
levert het LOCC operationeel advies ten behoeve van bestuurlijke
besluitvorming op bovenregionaal en nationaal niveau. Het LOCC
faciliteert tevens het LOCC-Bovenregionaal en/of het LOCCNationaal (resp. LOCC-B of LOCC-N). Dit is een adviesgremium op
strategisch niveau, specifiek bedoeld om bestuurlijk draagvlak
voor genomen (of te nemen) bestuurlijke besluiten over de
operationele crisisbeheersing te creëren en om de voortgang te
volgen opdat bijstelling van advies mogelijk is. Het LOCC B/N
wordt geactiveerd op verzoek van (één of meerdere) voorzitters
Veiligheidsregio’s (LOCC-B), of op verzoek van de NCTV (LOCC-N).
Het Nationaal Kernteam Crisiscommunicatie (NKC) adviseert
ICCb en MCCb over de te volgen communicatiestrategie en de
communicatieve gevolgen van (voor)genomen besluiten. Het NKC
ontwikkelt en coördineert de communicatie van het rijk en de
rijksoverheid en stemt deze waar nodig af met de betrokken andere
publieke en private partners.

• De rolverdeling tussen het lokale/regionale en nationale niveau
ligt bij incidenten met een digitale component in lijn met de
reguliere verantwoordelijkheden en structuren;
• Uitgangspunt is om zoveel mogelijk aan te sluiten en gebruik
te maken van de reguliere structuren, indien nodig aangevuld
met specifieke kennis of expertise op het gebied van cyber en
het digitale domein in relatie tot crisisbeheersing;
• Basis zijn op nationaal niveau de afspraken en structuren van
het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming (NHC, 2016).
Het NCC blijft te allen tijde het 24/7 Informatieknooppunt en
contactpunt van het rijk en staat tijdens incidenten met een
digitale component met impact op lokale gezagen of veiligheidsregio’s in rechtstreekse verbinding met het NCSC en LOCC,
bijvoorbeeld ten aanzien van onderwerpen als informatievoorziening en crisiscommunicatie.

49

Nationaal Crisisplan Digitaal

C. Ministeries en organisaties
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties
Departementale Chief Information Officers (CIO’s) en de CIO Rijk
De CIO-Rijk heeft binnen het Rijk een belangrijke rol op het gebied
van informatiebeveiliging. De CIO-Rijk stelt kaders en richtlijnen
voor het niveau van digitale beveiliging via de Baseline Informatiebeveiliging Overheid (BIO). Daarnaast kan de CIO-Rijk vragen om
beveiligingsadviezen op te volgen door middel van het ‘comply or
explain’ principe. De CIO Rijk is voorzitter van het CIO Beraad,
waaraan de CIO’s van de ministeries en enkele grote uitvoeringsorganisaties deel nemen.

een CERT Watermanagement en de gemeenten hebben sinds 2013
een eigen CERT, de Informatiebeveiligingsdienst (IBD).

Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
De AIVD verricht onderzoek naar digitale aanvallen die een
potentiële bedreiging vormen voor de nationale veiligheid.
Hierdoor kan de AIVD dergelijke aanvallen detecteren en mitigeren, slachtoffers informeren en bewustwordingspresentaties
geven aan mogelijke doelwitten. Daarnaast verstrekt de AIVD
informatiebeveiligingsadviezen op maat aan de Rijksoverheid en
andere belanghebbenden, zoals vitale bedrijven. Het doel van deze
adviezen is de weerstand tegen digitale aanvallen te verhogen en
(digitale) schade te beperken of te voorkomen. Door de toegang tot
geheime informatie geeft de AIVD uniek en gedegen beveiligingsadvies en stelt anderen in staat te handelen.

Bij een (dreigend) ICT-incident is/zijn de departementale crisisorganisatie(s) aanspreekpunt voor de NCTV. Daar waar een (dreigend)
ICT-incident meerdere departementen raakt is en inhoudelijke
coördinatie nodig is, dan is de CIO Rijk hiervoor het aanspreekpunt, als voorzitter van het CIO Beraad. De CIO Rijk kan, gehoord
hebbende het CIO-beraad, escaleren naar de ambtelijke/politieke
top van BZK. De CIO Rijk kan bij een departement-overstijgend
incident deelnemen aan een interdepartementaal crisisteam.

Nauwe samenwerking met de MIVD is cruciaal bij het uitvoeren van
deze taken. Daarnaast werkt de AIVD intensief samen met andere
nationale en internationale partners. Zo delen de AIVD, MIVD en
het NCSC binnen het Nationaal Detectie Netwerk (NDN) relevante
dreigingsinformatie waardoor deze organisaties binnen hun eigen
verantwoordelijkheden maatregelen kunnen treffen.

Departementale BVA’s en RijksBVA
De RijksBVA is belast met het bewaken van het integrale karakter
en de consistentie van de rijksbrede kaders voor beveiliging en het
toezicht op de werking van de integrale beveiliging van de
Rijksdienst. De BVA is de departementale adviseur en toezichthouder op de implementatie van de kaders voor integrale beveiliging.
Departementaal werken de CIO en BVA hiertoe samen, ieder vanuit
zijn specifieke rol en verantwoordelijkheid. Op departementaal
niveau wordt de BVA geïnformeerd door de CIO bij ernstige
incidenten en –crises in het digitale domein. De CIO Rijk informeert de RijksBVA over ernstige dreigingen, -incidenten en -crises.
De RijksBVA kan namens zijn secretaris-generaal, na instemming
van de departementale secretaris-generaal, in het geval van een
(mogelijke) ernstige inbreuk op de beveiliging van departement
overstijgende systemen of diensten – of een risico daarop – aanwijzingen geven aan iedere ambtenaar om eventuele gevolgen van een
inbreuk op de beveiliging te beperken.

Als gevolg van een exponentiële toename in de digitale dreiging
vanuit statelijke actoren neemt de politieke wil om onverantwoordelijk gedrag in cyberspace aan de kaak te stellen toe. De minister
van BZ is verantwoordelijk voor de diplomatie en politieke respons
op cyberaanvallen en coördineert voor Nederland de diplomatieke
en politieke respons in like-minded-, EU-, OVSE- en NAVO-verband.

Directie Informatiesamenleving en Overheid (I&O)
Taak van deze directie is het concretiseren van de visie op de rol van
de overheid in de informatiesamenleving. I&O neemt de regie op
de interbestuurlijke uitwerking en uitvoering hiervan daar waar
dat de publieke belangen en de maatschappelijke orde in de
digitale samenleving dient en zo nodig versterkt.

Ministerie van Defensie

Verschillende Computer Emergency Response Teams (CERT’s)
vallen onder verantwoordelijkheid van BZK. Provincies hebben de
CERT-functie op dit moment individueel geregeld en verkennen de
mogelijkheid van aansluiting bij een overheidsbrede CERT. De
waterschappen hebben sinds april 2017 samen met Rijkswaterstaat
50

Ministerie van Buitenlandse Zaken

Daarnaast heeft het ministerie van Buitenlandse Zaken en de
ambassades in bijzonder een belangrijke monitoring- en signaleringsfunctie ter bevordering van het situationeel bewustzijn.
In voorkomende gevallen is de Directie Veiligheidsbeleid het eerste
aanspreekpunt bij internationale incidenten in het digitale
domein. Als de nationale crisisstructuur in werking is getreden,
is de crisiscoördinator van Buitenlandse Zaken het eerste
aanspreekpunt.

Op verzoek van de civiele autoriteiten kan het Ministerie van
Defensie in het kader van zijn derde hoofdtaak ondersteuning
leveren bij rampenbestrijding en crisisbeheersing alsmede bij
rechtshandhaving in Nederland of in internationaal verband.
In de Catalogus Nationale Operaties zijn verschillende Defensie
capaciteiten en hun beschikbaarheid voor inzet in het civiele
domein opgenomen. Deze capaciteiten zijn in voorkomend geval
ook beschikbaar voor de beheersing van incidenten in het digitale
domein.

Nationaal Crisisplan Digitaal

De Hoofddirectie Bedrijfsvoering (HDBV) vervult binnen Defensie
de rol van CIO (Chief Information Officer) en is daarmee de
vertegenwoordiger in het (reguliere) interdepartementale ICT
overleg tussen CIO’s. Gelet op haar taken op het gebied van
bedrijfsvoering is de HDBV (eind)verantwoordelijk voor de
beschikbaarheid, integriteit en vertrouwelijkheid (BIV) van de
Defensie ICT systemen.
In het geval van opschaling van de nationale crisisstructuur neemt
de Bestuursstaf (Directie Operaties) deel aan het Informatieteam,
IAO en ICCb ter voorbereiding op het MCCb. Bij een specifiek
incident in het digitale domein kan hierdoor een combinatie van
DOPS / HDBV (al dan niet gesteund door materie deskundige
specialisten zoals het DCC en/of DCSC) betrokken zijn bij de
opschaling van de nationale crisisstructuur (mandaat in fysieke
operaties versus CIO rol).
Het Defensie Cyber Security Centre (DCSC) heeft tot taak het
onderkennen, analyseren en gecoördineerd mitigeren dan wel
opheffen van cyberdreigingen tegen en/of verstoringen van
Defensie IT middelen. Daarnaast richt het DCSC zich op samenwerkingsverbanden met andere departementen in het kader van het in
rijks breed verband mitigeren van cyberdreigingen. DCSC voert
deze taken zowel proactief als reactief uit, enerzijds door middel
van informatie-uitwisseling alsmede het bijhouden van technologische ontwikkelingen, anderzijds door het (op aanvraag van
civiele autoriteiten) uitvoeren van reviews op architectuur/
ontwerpen/infrastructuur en het uitvoeren van testen teneinde
een hoger beveiligingsniveau tegen digitale dreigingen en
aanvallen te realiseren.
Het Defensie Cybercommando (DCC) is verantwoordelijk voor de
ontwikkeling en inzet van militaire offensieve cyber capaciteit. Het
DCC beschikt hiertoe over teams van cyberadviseurs/-operators .
Door deels generieke cyberkennis kan het DCC bij cyberincidenten
eventueel gevraagd worden uitvoering te geven aan militaire
bijstand aan civiele autoriteiten . Het DCC heeft voor zijn reguliere
taken contacten en samenwerkingsverbanden (interdepartementaal) met partners en actoren binnen en buiten Defensie in het
kader van informatievoorziening rondom cyberincidenten en
personele uitwisselingen voor kennisopbouw. Daarnaast beschikt
het DCC over een groot aantal cyberreservisten die in het dagelijks
leven werkzaam zijn bij andere publieke of private organisaties
maar eventueel kunnen worden opgeroepen als de nood hoog is.
Het DCSC werkt nauw samen met andere organisaties zoals het
NCSC, de NATO Computer Incident Response Capability (NCIRC)
en CERT-organisaties van over de gehele wereld. Met het NCSC zijn
afspraken gemaakt over wederzijdse ondersteuning en bijstand
in het cyberdomein in het belang van een gezamenlijk beeld van
digitale dreigingen en de optimale coördinatie van operationele
activiteiten. Bij incidenten verlenen zij elkaar (personele) assistentie en technische middelen (reguliere samenwerking).

Koninklijke Marechaussee
Bij het optreden van een (cyber) incident/verstoring in een van de
toegewezen taakgebieden voert de Marechaussee het onderzoek
naar eventueel strafbare feiten onder gezag van het Openbaar
Ministerie uit. Hiertoe beschikt de Marechaussee over cybermiddelen om in eigen onderzoek te kunnen voorzien dan wel werkt
samen met de politie. In voorkomend geval kan de Marechaussee
(op aanvraag via DJZ) bijstand verzoeken aan Defensie.

Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
De MIVD verricht onderzoek naar actoren die een potentiële
bedreiging vormen voor de nationale veiligheid, in het bijzonder
gericht op Defensie belangen. Hierdoor kan de MIVD aanvallen van
deze actoren detecteren en mitigeren, (potentiële) slachtoffers
informeren en bewustwordingspresentaties geven aan mogelijke
doelwitten. Een bijzondere relatie heeft de MIVD in dit kader met
de Defensie Industrie. Daarnaast kan de MIVD door zijn inlichtingenpositie bijdragen aan attributie van digitale aanvallen.
Daarbovenop voert de MIVD in opdracht van de BA de Algemene
Beveiligingseisen voor Defensie Opdrachten (ABDO) uit door
hierover te adviseren en toe te zien op de handhaving en toezicht
van dit kader.

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) heeft als
stelselverantwoordelijke voor de telecomsector een verantwoordelijkheid voor de instandhouding van de nationale ICTinfrastructuur. Tijdens een incident in het digitale domein is het
primair aan de partijen in de sector zelf om maatregelen te treffen
die de crisis helpen oplossen; de staatssecretaris draagt géén
operationele verantwoordelijkheid. Alleen onder buitengewone
omstandigheden kan de minister/staatssecretaris op grond van
artikel 14 van de Telecomwet aanwijzingen geven aan de aanbieders
van elektronische communicatiediensten en –netwerken.
De Telecommunicatiewet geeft de mogelijkheid aanbieders van
openbare telecommunicatiediensten en/of -infrastructuur aan te
wijzen die voorbereidingen moeten treffen om de telecommunicatie in stand te houden tijdens buitengewone omstandigheden.
Eén van de voorbereidingen is het deelnemen aan het door de
overheid ingesteld overleg, het Nationaal Continuïteitsoverleg
Telecom (NCO-T). Het doel van het NCO-T is dat de overheid samen
met de aanbieders:
• preventieve maatregelen opstelt om ernstige verstoring of
uitval van openbare communicatienetwerken en -diensten
te voorkomen;
• maatregelen te treffen om een eventuele verstoring of uitval
zo snel mogelijk en met zo weinig mogelijk schade aan vitale
belangen te verhelpen.
In het NCO-T worden afspraken gemaakt over de verplichtingen
die voor deze aanbieders volgen uit de Telecommunicatiewet, met
name uit artikel 14.6. Dit zijn verplichtingen op het gebied van
51

Nationaal Crisisplan Digitaal

continuïteitsplanning en crisismanagement. Daarbij wordt zo veel
als mogelijk en wenselijk aangesloten bij de maatregelen die de
bedrijven zelf vanuit de strategie met betrekking tot hun
bedrijfscontinuïteit reeds getroffen hebben.
De minister van EZK is in Nederland ook beleidsverantwoordelijk
voor het onderdeel vertrouwensdiensten van de eIDAS-verordening. Vertrouwensdiensten zijn diensten waarmee de integere
uitwisseling van gegevens via internet kan worden geborgd.
Voorbeelden zijn elektronische handtekeningen, -zegels, -tijdstempels, diensten voor aangetekende elektronische bezorging
en certificaten voor de authenticatie van websites.
Door gebruik van vertrouwensdiensten weet de ontvanger van
informatie wie deze aanbiedt of verzonden heeft en wanneer dit is
gebeurd. Vertrouwensdiensten worden aangeboden door commerciële partijen maar ook gebruikt binnen de overheid zelf. Zij
behoren tot de vitale infrastructuur Telecom.
Bij een crisis met vertrouwensdiensten kunnen burgers, bedrijven
en de overheid niet meer vertrouwen op integere informatie-uitwisseling. Dit verlies van vertrouwen kan leiden tot stagnatie van
elektronische communicatie en daarmee tot aanzienlijke maatschappelijke en economische schade.

Agentschap Telecom
Het Agentschap Telecom houdt zich bezig met het verruimen,
verdelen en optimaliseren van het elektronische communicatiedomein. Het accent ligt daarbij op het frequentiespectrum, maar
verder ziet het Agentschap, naast de Autoriteit Consument en
Markt, ook op de naleving van vele bepalingen in de
Telecommunicatiewet, zoals de verplichtingen die rusten op
aanbieders van openbare telefoniediensten om continue toegang
te bieden tot het alarmnummer 112. Ook is het Agentschap de
organisatie waar de storingsmelding in het kader van de
Telecomwet dient plaats te vinden.
Taken van het Agentschap Telecom tijdens crises omvatten onder
meer:
• proactief toezicht houden en adviseren op locatie. Dit is ten
behoeve van de continuïteit van de netwerken en diensten en
ter ondersteuning van de crisisbeheersing;
• het beoordelen van de directe en lange termijn effecten;
• het beoordelen van andere processen in relatie tot het
Elektronisch Communicatie Domein, zoals bijvoorbeeld:
- het adviseren ten behoeve van de continuïteit van de
netwerken;
- het beëindigen van (bijvoorbeeld illegale) radioverbindingen;
- het in beslag nemen en/ of uitschakelen van (zend)apparatuur;
- vorderen van apparatuur en informatie;
- toepassen van bestuursdwang;
- voorbereiden maatregelen toewijzen frequenties tijdens
bijzondere omstandigheden.
52

Ministerie van Justitie en Veiligheid
De Minister van Justitie en Veiligheid is coördinerend minister voor
crisisbeheersing en voor cybersecurity. De NCTV is stelselverantwoordelijk voor de nationale crisisbeheersing en voert het beheer
van de hierboven genoemde nationale crisisgremia. De NCTV is
daarnaast opdrachtgever van het NCSC dat als uitvoeringsorganisatie onder de verantwoordelijkheid van de minister van Justitie en
Veiligheid valt. Verder is de minister verantwoordelijk voor de
vitale communicatiediensten 112, C2000 en NL-Alert.

Openbaar Ministerie
Het OM is bij een (dreigend) incident in het digitale domein
verantwoordelijk voor de strafrechtelijke handhaving van de
rechtsorde. Dit betekent dat het OM:
• Het gezag voert over het opsporingsonderzoek naar de toedracht
van de calamiteit of crisis, het veiligstellen van (digitaal) bewijs
of betrokken is bij het uitwisselen van relevante informatie
(bijvoorbeeld van/naar private partijen, of de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten);
• Zich inzet om het plegen van strafbare feiten te voorkomen of
doen stoppen door middel van het strafrecht en/of door het laten
treffen van maatregelen in het kader van bewaken en beveiligen
(persoonsbeveiliging);
• De rechtsorde handhaaft door diverse interventiemethoden
zoals preventie, notificatie, verstoring, attributie/opsporing,
laten aanhouden en vervolgen van burgers of rechtspersonen die
zich schuldig maken aan het overtreden van wet- en regelgeving.

Politie
De politie is verantwoordelijk voor handhaving van de rechtsorde
(dit omvat tevens de opsporing) en hulp aan hen die dat behoeven.
Indien noodzakelijk kan de politie haar (crisis) organisatie
opschalen bij incidenten met grote impact volgens het (N)
SGBO-model: (Nationale) Staf Grootschalig Bijzonder Optreden. De
taken worden verdeeld over diverse hoofdprocessen, te weten
handhaving mobiliteit, ordehandhaving, opsporing (en expertise
op dat terrein), interventie, handhaven netwerken, bewaking en
beveiliging. Op het niveau van de veiligheidsregio fungeert een
SGBO als actiecentrum van de politie en richt zij zich op crisisbeheersing, gevolgbestrijding en het wegnemen van de bron van het
incident. Voor het uitvoeren van de landelijke taken van de
Landelijke Eenheid, waaronder de landelijk informatievoorziening
en -inschatting, het contact en de coördinatie met partners als
NCSC en Europol kan een SGBO Landelijke Eenheid gestart worden.
Tevens is het mogelijk om een nationaal SGBO (NSGBO) op te
starten, met als taak richting te geven of te sturen op de politieoperaties. Deze wordt via de reguliere bestuurlijke lijnen aangehaakt
aan de nationale en regionale crisisstructuur. Het niveau van
opschaling hangt af van de impact van de ontwrichting op de
samenleving, zowel qua ernst als regionale spreiding.

Nationaal Crisisplan Digitaal

Het gezag over politie-inzet is in beginsel territoriaal georiënteerd
(burgemeester, bij crisis opschalend via GRIP model). Voor de
opsporing met betrekking tot een strafbaar feit vallen de politie en
ook de Koninklijke Marechaussée onder het bevoegd gezag van het
Openbaar Ministerie (OM). Bijzondere opsporingsbevoegdheden
kunnen ingezet worden om eventuele verdachten van (tot crisis
leidende) cybercrime te traceren, strafbare feiten te stoppen en te
voorkomen (waar mogelijk) en criminele infrastructuren te
ontmantelen. Dit kan leiden tot het verhinderen/verstoren van de
criminele activiteiten en/of het aanhouden van verdachten in
binnen- of buitenland. Op die manier kan de dreiging en verstoring
mogelijk worden weggenomen en controle over de situatie
verkregen worden. Aanvankelijk zal onzekerheid bestaan over het
type dader (crimineel of statelijke actor). Afhankelijk van o.a.
mogelijkheden en context wordt de meest passende aanpak (één of
meer interventiemethoden) gekozen: preventie, notificatie,
verstoring en opsporing (en vervolging). Indien sprake is van
neveneffecten en gevolgen in het fysieke domein (zoals maatschappelijke onrust, rellen en plunderingen) heeft de politie ook daar
een (handhavende) taak. Naast de cybercrimeteams in de eenheden en het Team High Tech Crime (THTC) wordt ook een beroep
gedaan op andere teams (zoals de basisteams, het real-time
intelligence team en de ME).
Op het internationale vlak kan de politie schakelen via INTERPOL,
Europol en diverse 24/7 netwerken. Sommige van deze kanalen
kunnen vervallen indien de crisis (met zekerheid) militair van
karakter is of door een statelijke actor wordt veroorzaakt. Er kan
dan in beginsel niet opgespoord worden via bijvoorbeeld
INTERPOL. Ook is de politie vertegenwoordigd in bijna alle
Information Sharing and Analysis Centres (ISAC’s).

Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
In 2019 heeft IenW een actuele Cyberstrategie vastgesteld. Deze
strategie schetst de ambities van IenW (bestuurskern, agentschappen en ZBO’s) op het gebied van cybersecurity en geeft richting aan
de aanpak van IenW. IenW is beleidsverantwoordelijk voor een
groot aantal sectoren waarvan er op dit moment zeven zijn
geclassificeerd als nationaal-vitaal (waaronder drinkwater en
mainports). De strategie is gericht op het inzichtelijk krijgen en
beheersen van cyberrisico’s bij de ICT van IenW zelf en bij de ICT
van de IenW sectoren (vitaal en niet-vitaal), én op de organisatie en
governance van cybersecurity bij IenW.
Bij de uitvoeringsorganisatie RWS is voor de drie netwerken
hoofdwatersysteem, hoofdwegen én hoofdvaarwegen een Security
Centre operationeel. Het Security Centre heeft een breed takenpakket: van adviezen aan projecten om de juiste beveiligingseisen te
implementeren, tot het inrichten van de besturing van informatiebeveiliging bij RWS. Dit gebeurt zowel voor de Industriële
Automatisering als voor de kantooromgeving. Ook organiseert het
Security Centre toezicht op de implementatie van beveiligingseisen, wordt dagelijks het netwerkverkeer gemonitord en wordt
geacteerd wanneer belangrijke afwijkingen worden gesignaleerd.
Het Security Centre werkt dagelijks samen met andere overheidsorganisaties, zoals het Nationaal Cybersecurity Centrum (NCSC),
Joint- SOC (J-SOC, samenwerking van de Belastingdienst, SSC-ICT
en SOC RWS), de AIVD en waterschappen.

Ministerie van Financiën

Voor de Wbni heeft de minister van IenW de Inspectie
Leefomgeving en Transport als toezichthouder aangewezen op de
naleving van de wet bij de Aanbieders van Essentiële Diensten. Het
piketnummer van het Departementaal Coördinatiecentrum
Crisisbeheersing IenW (DCC-IenW) doet dienst als 24/7 Wbnimeldpunt voor de ILT.

Tripartiet crisismanagement operationeel (TCO)
Indien er informatie is over (dreigende) operationele verstoringen
in het betalings- en effectenverkeer bij de Financiële
Kerninfrastructuur, bijvoorbeeld als gevolg van een cyberaanval,
wordt het TCO operationeel. Het TCO dient als besluitvormend
orgaan en heeft als taken:
• maatregelen te nemen in geval van een dreigende,
instelling-overschrijdende verstoring van het betalingsen effectenverkeer;
• te communiceren met stakeholders.

Voor IenW betreft het de volgende AED’s:
• Voor vervoer over water: de Divisie Havenmeester van het
Havenbedrijf Rotterdam N.V.
• Voor vervoer door de lucht: Royal Schiphol Group N.V.,
Luchtverkeersleiding Nederland, Maastricht Upper Area Control
Centre (MUAC), Aircraft Fuel Supply B.V., Koninklijke
Marechaussee en elke luchtvaartmaatschappij met minimaal
25% van het totaal aantal vliegbewegingen op Schiphol in een
kalenderjaar. Nu is dat Air France-KLM.
• Voor drinkwater: de drinkwaterbedrijven.

Deelnemers aan het TCO zijn het Ministerie van Financiën, de
Autoriteit Financiële Markten (AFM) en De Nederlandsche Bank
(DNB). Deze partijen hebben alle drie een rol ten aanzien van het
functioneren van het betalings- en effectverkeer. De Minister van
Financiën is in dit kader politiek verantwoordelijk voor het
financiële stelsel. De AFM is gedragstoezichthouder en houdt
toezicht op het effectenverkeer. DNB is prudentieel toezichthouder
en centrale bank, en bevordert onder meer de goede werking van
het betalingsverkeer. DNB is de voorzitter van het TCO.
53

Nationaal Crisisplan Digitaal

Veiligheidsregio’s
Wanneer een incident in het digitale domein gevolgen heeft voor
de openbare orde en veiligheid hebben de veiligheidsregio als taak
te zorgen voor continuïteit van de samenleving en inwoners een
goede hulpverlening te bieden. Daarbij gaat het om bevolkingszorg, brandweerzorg, geneeskundige zorg, leiding en coördinatie,
informatiemanagement en crisisbeheersing in de zin van de Wet
veiligheidsregio’s (Wvr).
Conform het Besluit Veiligheidsregio’s en de daarop gebaseerde
Basisvereisten Crisismanagement moet de crisisorganisatie van de
veiligheidsregio 72 uur continu zelfstandig kunnen functioneren.
Veiligheidsregio’s maken samen met hun partners een globale
inventarisatie van de mogelijke (fysieke) cascade-effecten van een
digitaal incident in hun regio. Inzicht in het incident en de
mogelijke risico’s en cascade-effecten is essentieel voor de
realisatie van de gehele veiligheidsketen: risicobeheersing,
incident- en rampenbestrijding en crisisbeheersing, risico- en
crisiscommunicatie richting burgers en deelnemende organisaties, en normalisering van de samenleving na een incident.
Door de kenmerken van digitale verstoringen zijn deze complex en
moeilijk vooraf in kaart te brengen, daarom investeren veiligheidsregio's samen met hun partners in universele instrumenten zoals
een goede informatiepositie, duiding, bewustwording en
scenario-denken bij digitale verstoringen. Daarnaast bevorderen
veiligheidsregio's dat risicovolle objecten en partners in haar
regio zelf zorg dragen voor een goede digitale weerbaarheid en
herstelvermogen.
Het NCC is voor de veiligheidsregio’s nationaal contactpunt
voor het rijk.
De focus van de veiligheidsregio ligt bij de gevolgbestrijding van
maatschappelijke ontwrichting en op het beschermen en voorlichten van burgers en deelnemende organisaties en instellingen.
Coördinatie is nodig om tot een gedeeld situatiebeeld en prioritering te komen.

D. Internationale partners en
samenwerkingsverbanden
Bij internationale partners en samenwerkingsverbanden wordt
een onderscheid gemaakt tussen operationele samenwerking
en tactisch-strategische samenwerking.

Operationele samenwerking
Europese Unie
In de Europese Netwerk en informatiebeveiligingsrichtlijn (NIB) uit
2016, die voor zover het Nederland betreft is geïmplementeerd in de
Wet beveiliging netwerk- en informatiesystemen, is de instelling
van een Europees netwerk van nationale CSIRTs en CERT-EU (het
CSIRT-netwerk) vastgelegd. Binnen dit CSIRT-netwerk kunnen de
CSIRTs snel en effectief operationele informatie met elkaar uitwisselen. Het CSIRT-netwerk wordt actief ondersteund door het
European Network and Information Security Agency (ENISA).
ENISA richt zich op de Europese Commissie en de lidstaten rond het
onderwerp netwerk- en informatiebeveiliging, en ondersteunt
deze partijen daarin. Doelstelling van ENISA is het vergroten van de
veiligheid en weerbaarheid van communicatie- en informatiesystemen. ENISA organiseert een tweejaarlijkse oefencyclus onder de
naam Cyber Europe. In deze oefening wordt de opzet van een
zogeheten Standard Operating Procedure (SOP) getest. Dit is een
hulpmiddel voor de CERT’s in Europa om op een veilige en
effectieve wijze informatie uit te wisselen bij een internationale
crisis in het digitale domein.
Voor de Europese instellingen fungeert CERT-EU als responsorganisatie voor incidenten in het digitale domein. Met de invoering van
de zogeheten NIB-richtlijn in Europa in de komende jaren zal de
verdere uitbouw van de samenwerking van de lidstaten vooral
gestalte krijgen via het netwerk van Cyber Security and Incident
Response Teams.
Op Europees niveau is een blauwdruk13 gepubliceerd die lidstaten
helpt bij het omgaan met digitale incidenten. Deze blauwdruk is
van toepassing bij incidenten die dusdanige ontwrichting veroorzaken dat lidstaten deze zelf niet kunnen afhandelen of als het
incident gevolgen heeft voor meerdere lidstaten of EU instellingen.
Daarbij kan sprake zijn van dusdanig grootschalige of significante
impact, of technische of politieke relevantie, dat tijdige coördinatie en respons op Europees politiek niveau nodig is.

13
54

Blueprint for Coordinated response to large-scale cross-border cybersecurity incidents and crises, 13 September 2017 (L239/36).

Nationaal Crisisplan Digitaal

Ook Europol (EC3) krijgt via het responsprotocol meer een
operationele taak bij grootschalige, grensoverschrijdende
incidenten en crises. Hierin richten zij zich op hun opsporingstaak
en werken zij op het gebied van informatiedeling met name samen
met politiediensten en ENISA.
Wanneer de aanpak van een grensoverschrijdende crisis een
strafrechtelijke component heeft, is ook voorzien in een rol voor
Eurojust (het agentschap voor samenwerking tussen justitiële
autoriteiten). Het betrekken van Eurojust geschiedt op initiatief
van Europol (EC3). Voor specifieke cyber-expertise binnen het
justitiële domein kan Eurojust een beroep doen op het Europees
Justitieel Cybercrime Netwerk (EJCN).

International Watch and Warning Network
Het International Watch and Warning Network (IWWN) is een
(informeel) wereldwijd netwerk van overheidsvertegenwoordigers
uit vijftien landen (waaronder Nederland) rond operationele
samenwerking en crisisbeheersing op het gebied van cybersecurity. Het IWWN onderhoudt de banden tussen de functionele
‘points-of-contact’ met een nationale verantwoordelijkheid, heeft
voor grote dreigingen en crises Standard Operational Procedures
(SOP) ontwikkeld, organiseert oefeningen, bevordert samenwerking en stimuleert informatiedeling.

European Government CERTs group
De European Government CERT group (EGC) is een hoog vertrouwd,
informeel verband van overheids-CERT’s in Europa. De deelnemers
werken samen op basis van wederzijds vertrouwen en begrip.
Gezamenlijk wordt gewerkt aan maatregelen, informatiedeling in
relatie tot incidenten, kennisontwikkeling en gezamenlijke
standpunten. EGC is een operationele groep met een technische
focus, gericht op incidentrespons en informatiedeling.

Tactisch-strategische samenwerking
Like-minded
Like-minded en Europese lidstaten coördineren in toenemende
mate de publieke reactie op cyberoperaties. Dit kan het
Nederlandse belang dienen. Dit moet dan zorgvuldig worden
ingebed in de bredere buitenlandpolitieke agenda en de drijfveren
van de staat waartegen wordt opgetreden en de like-minded
waarmee wordt opgetrokken. Nederland heeft belang bij een brede
coalitie. Daartoe dient ruimte te bestaan voor flexibiliteit c.q.
verschillende vormen van deelname.

Europese Unie
Kwaadwillige cyberactiviteiten kunnen aanleiding geven tot een
gezamenlijke EU-respons. Om tot een effectieve EU-respons te
komen kan ten volle gebruik worden gemaakt van maatregelen in
het kader van het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid, waaronder beperkende maatregelen (sancties).
Internationale Europese samenwerking vindt ook plaats onder
Permanent Structured Cooperation (PESCO). Zo is er voor cyber een
project dat ziet op snelle reactieteams. Dit door Litouwen geleide
project beoogt de responscapaciteit van deelnemende lidstaten
te bundelen en in te zetten ter ondersteuning van EU-lidstaten
ten tijde van cyber crises. Nederland is deelnemer aan dit project.
Op deze manier draagt het project bij aan betere samenwerking op
het gebied van cybersecurity tussen de lidstaten en daarmee aan
een digitaal veiliger Europa.

Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
(OVSE)
In OVSE-verband zijn zestien vertrouwenwekkende maatregelen
overeen gekomen met als doel om de risico's van conflict te
verminderen die kunnen ontstaan door het gebruik van ICT.
De maatregelen variëren van het vrijwillig uitwisselen van
informatie tot het aangaan van formele consultaties met andere
deelnemende staten.

Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
Het NAVO-bondgenootschap moet in staat zijn om zich te weren
tegen het volledige brede spectrum aan vijandige cyberoperaties.
Dit betreft niet alleen cyberoperaties die beschouwd kunnen
worden als een gewapende aanval, maar ook operaties die
onderdeel zijn van een hybride campagne in het lagere gedeelte
van het geweldsspectrum. Het bondgenootschap werkt aan een
breed keuzemenu bestaande uit diplomatieke en politieke
responsopties van verschillende intensiteit. Hier dient ook een
zekere afschrikwekkende werking vanuit te gaan.

55

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bijlage 4

Relevante bronnen
en literatuur
Agenda Risico- en Crisisbeheersing 2018-2021, TK-brief
12 november 2018.
AIV en CAVV, Digitale oorlogvoering (advies) en kabinetsreactie,
2012.
Algemene Rekenkamer, Digitale dijkverzwaring: cyber security en
vitale waterwerken, 2019 en reactie minister Infrastructuur
en Waterstaat, 25 februari 2019.
Cyber Security Beeld Nederland, 2019.
Cyberstorm III, Evaluatie interdepartementale ICT-crisisoefening,
17 februari 2011.
Defensie Cyber Strategie 2018
M. van Eeten, Blussen met nullen en enen (Van Slingerlandtlezing
31 oktober 2019).
Geïntegreerde risicoanalyse in het kader van de Nationale
Veiligheid Strategie 2019.
Handboek ICT Response Board.
Inspectie JenV, Evaluatie rijkscrisisorganisatie tijdens
de DigiNotar-crisis, juli 2012.
Instellingsbesluit NCO-T, 2007.
Instellingsbesluit Ministeriële Commissie Crisisbeheersing 2016.
IFV, Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing en
bijbehorende bevoegdhedenschema’s, 2019.
IFV, Crisiscommunicatietips voor incidenten met een
cybercomponent (digitale verstoring), april 2019.
IFV, Crisiscommunicatietips voor uitval van vitale
voorzieningen, december 2018.
IFV, Verbinden van werelden? Een analyse van de aanpak
van zeven bovenregionale crisistypen, Arnhem 2019.

56

Landelijk convenant voor samenwerkingsafspraken tussen
Veiligheidsregio’s, Politie en Telecom.
H. Modderkolk, Het is oorlog, maar niemand die het ziet, 2019.
Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming 2016.
Nationale Risicobeoordeling, Bevindingenrapportage 2010,
30 november 2010.
Nationaal Veiligheidsprofiel 2016.
Nederlandse Cyber Security Agenda (NCSA) 2018.
Cyber Security Beeld Nederland, 2019.
Nationale Veiligheid Strategie 2019.
Recommentation EU on coordinated response to largescale cyber
security incidents and crises, 13 September 2017 (L239/36).
Resultaten self-assessment intersectorale afhankelijkheden
eindrapportage, 6 maart 2019.
Veiligheidsberaad, Bestuurlijk routeboek digitale ontwrichting,
september 2019.
WRR, Voorbereiden op digitale ontwrichting, 2019.

Nationaal Crisisplan Digitaal

Bijlage 5

Afkortingen

AED
Aanbieder van Essentiële Diensten
AIVD
Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
BZK
Ministerie van Binnenlandse Zaken en
		Koninkrijksrelaties
CERT
Computer Emergency Response Team
CIO-BERAAD Overleg departementale Chief Information Officers
CSIRT
Cyber Security and Incident Response Team
DCC
Defensie Cyber Commando / Departementaal
		Coördinatiecentrum
DDoS
Distributed Denial of Service
DOCB
Directeurenoverleg Crisisbeheersing
EGC
European Government CERTs group
EZK
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
ENISA
European Network & Information Security Agency
FIRST
Forum of Incident Response and Security Teams
ICCb
Interdepartementale Commissie Crisisbeheersing
ICT
Informatie- en communicatietechnologie
IAO
Interdepartementaal Afstemmingsoverleg
IRB
ICT Response Board
ISAC
Information Sharing & Analysis Center
IWWN
International Watch and Warning Network
JenV
Ministerie van Justitie en Veiligheid
LDS
Landelijk Dekkend Stelsel
LOCC
Landelijk Operationeel Coördinatiecentrum
MCCb
Ministeriële Commissie Crisisbeheersing

NAVO
Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
NCC
Nationaal Crisiscentrum
NCO-T
Nationaal Continuïteitsoverleg Telecommunicatie
NCSA
Nederlandse Cybersecurity Agenda
NCSC
Nationaal Cyber Security Centrum
NCSS
Nationale Cyber Security Strategie
NCTV
Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding
		 en Veiligheid
NCV
Noodcommunicatievoorziening
NHC
Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming
NKC
Nationaal Kernteam Communicatie
NRN
Nationaal Respons Netwerk
NVS
Nationale Veiligheid Strategie
OKTT
Organisatie die objectief kenbaar tot taak heeft
andere organisaties of het publiek te informeren.
OM
Openbaar Ministerie
SOP
Standard Operating Procedure
SSO
Shared Service Organisatie
TCO
Tripartiet Crisismanagement Operationeel
THTC
Team High Tech Crime van de Politie
VNG
Vereniging Nederlandse Gemeenten
VR
Veiligheidsregio

57

Nationaal Crisisplan Digitaal

58

Nationaal Crisisplan Digitaal

59

Uitgave
Nationaal Coördinator
Terrorismebestrijding
en Veiligheid (NCTV)
Postbus 20301, 2500 EH Den Haag
Turfmarkt 147, 2511 DP Den Haag
070 751 5050
Meer informatie
www.nctv.nl
info@nctv.minjenv.nl
@nctv_nl
Februari 2020