Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

35 534

Voorstel van wet van het lid Podt houdende
toetsing van levenseindebegeleiding van
ouderen op verzoek en tot wijziging van het
Wetboek van Strafrecht, de Wet op de beroepen
in de individuele gezondheidszorg en enkele
andere wetten (Wet toetsing
levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek)

Nr. 6

ADVIES VAN DE AFDELING ADVISERING VAN DE RAAD VAN
STATE EN REACTIE VAN DE INITIATIEFNEMER
Hieronder zijn opgenomen het advies van de Afdeling advisering van de
Raad van State d.d. d.d. 9 december 2020 No.W13.20.0284/III en de reactie
van de initiatiefnemer d.d. 7 november 2023, aangeboden aan de
Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal. Het advies van de
Afdeling advisering van de Raad van State is cursief afgedrukt.
Bij brief van de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal van
17 juli 2020 heeft de Tweede Kamer, bij de Afdeling advisering van de
Raad van State ter overweging aanhangig gemaakt het voorstel van wet
van het lid Pia Dijkstra houdende toetsing van levenseindebegeleiding van
ouderen op verzoek en tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht, de
Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg en enkele andere
wetten (Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek),
met memorie van toelichting.
Het wetsvoorstel regelt dat ouderen die niet ernstig ziek zijn, hulp bij
zelfdoding kunnen krijgen van een levenseindebegeleider. Hiertoe creëert
het wetsvoorstel een nieuwe strafuitsluitingsgrond. Hulp bij zelfdoding
blijft daarmee in beginsel strafbaar, tenzij voldaan wordt aan de in het
wetsvoorstel opgesomde procedurele zorgvuldigheidseisen en degene die
het verzoek doet ten minste 75 jaar oud is. Belangrijk uitgangspunt van
het wetsvoorstel is de vrijheid van eenieder om zijn of haar leven naar
eigen inzicht in te richten. Dat omvat volgens de toelichting ook het recht
om beslissingen te kunnen nemen over de laatste levensfase en daarmee
over het eigen levenseinde.
In het licht van de plicht van de overheid om burgers te beschermen tegen
onvrijwillige, overhaaste of onvoldoende geïnformeerde beslissingen over
het levenseinde (artikel 2 EVRM), is de Afdeling van oordeel dat voor
levensbeëindiging op verzoek zodanige waarborgen in het leven moeten
worden geroepen dat voorkomen wordt dat mensen uit het leven stappen,
terwijl niet zeker is of zij dat werkelijk willen, niet zeker is of hun
doodswens stabiel en coherent is, en niet vaststaat of die wens is

kst-35534-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

1

ingegeven of verband houdt met medische problemen dan wel oplosbare
problematiek van geheel andere aard, zoals financiële problemen.
Tegen deze achtergrond is de Afdeling van oordeel dat de voorgestelde
zorgvuldigheidseisen ontoereikend zijn om vast te stellen dat de
stervenswens uit vrije wil voortkomt, stabiel en coherent is, en de
overhand heeft ten opzichte van andere hulpvragen. Evenmin wordt
voorkomen dat een wens tot beëindiging van het leven wordt ingewilligd
die is ingegeven door medische problemen.
Daarnaast maakt de Afdeling opmerkingen over de doelgroep van het
wetsvoorstel, de kwaliteiten van de levenseindebegeleider en de
verstrekking van de middelen voor levensbeëindiging. Zij is van oordeel
dat het initiatiefvoorstel niet op deze wijze in behandeling dient te worden
genomen, maar nader dient te worden overwogen.
De initiatiefnemer dankt de Afdeling advisering van de Raad van State
(hierna: de Afdeling) voor haar advies waarvan zij met belangstelling
kennis heeft genomen. Gegeven het ingrijpende karakter van beslissingen
aangaande het levenseinde is het van groot belang dat deze keuze
vrijwillig en voldoende geïnformeerd genomen wordt en ouderen
hiervoor de tijd nemen die gegeven hun situatie passend is. De initiatiefnemer deelt de mening dat, gegeven de plicht van overheden om
(kwetsbare) burgers te beschermen voortvloeiend uit artikel 2 van het
Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM), levensbeëindiging van ouderen op
verzoek omkleed moet zijn met waarborgen. Deze waarborgen dienen
dusdanig vorm gegeven te worden dat zij enerzijds leiden tot de reeds
genoemde plicht voortvloeiende uit artikel 2 EVRM, maar anderzijds
tegemoetkomen aan de wens van ouderen die hun leven als voltooid
beschouwen om op een zorgvuldige manier uitdrukking te geven
aangaande hun wens tot meer zelfbeschikking over hun levenseinde. Naar
aanleiding van het advies heeft de initiatiefnemer het wetsvoorstel
gewijzigd en is ook de memorie van toelichting aangepast waarbij
gepoogd is recht te doen aan deze twee facetten van de waarborgen. In
het navolgende gaat de initiatiefnemer nader in op het advies.
1. Leeswijzer
Dit advies is als volgt opgebouwd. Allereerst gaat de Afdeling kort in op
de inhoud van het voorstel (punt 2) en maakt de Afdeling een opmerking
over de terminologie (punt 3). Vervolgens schetst de Afdeling de
achtergrond en context van het wetsvoorstel (punt 4). In dat verband
bespreekt zij het bestaande wettelijke kader ten aanzien van hulp bij
zelfdoding en euthanasie zoals dat heeft vorm gekregen op grond van de
Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (hierna:
WTL of Euthanasiewet)(punt 4a). Dan zet de Afdeling de belangrijkste
uitkomsten uiteen van het recente onderzoek naar de omvang en
omstandigheden van de groep ouderen die een persisterende en actieve
stervenswens heeft, maar niet ernstig ziek is (punt 4b). Daarna schetst de
Afdeling de internationale context van het wetsvoorstel, waarbij zij ingaat
op de relevante rechtspraak van het EHRM en op een recente uitspraak
van het Duitse Bundesverfassungsgericht (punt 4c).
De Afdeling gaat vervolgens over tot een beoordeling van het
wetsvoorstel. In dat verband beschouwt zij eerst de invulling en weging
van enkele aan het wetsvoorstel ten grondslag liggende beginselen, te
weten autonomie en de beschermwaardigheid van het leven. In dit kader
formuleert de Afdeling in het licht van artikel 2 EVRM uitgangspunten
voor de beoordeling van de zorgvuldigheidseisen, zoals opgenomen in
het wetsvoorstel (punt 5). De Afdeling maakt daarna opmerkingen over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

2

voorgestelde zorgvuldigheidseisen (punt 6). Vervolgens komen aan de
orde de doelgroep van het wetsvoorstel (punt 7), de levenseindebegeleider (punt 8) en de verstrekking van de middelen voor levensbeëindiging
(punt 9).
2. Inhoud van het wetsvoorstel
Het wetsvoorstel introduceert een toetsing op levenseindebegeleiding van
ouderen op verzoek en beoogt een aanvulling te vormen op de al
bestaande WTL. Daartoe creëert het wetsvoorstel een nieuwe strafuitsluitingsgrond. Hulp bij zelfdoding blijft daarmee in beginsel strafbaar,1 tenzij
voldaan wordt aan de in het wetsvoorstel opgesomde procedurele
zorgvuldigheidseisen en degene die het verzoek doet ten minste 75 jaar
oud is.2
Het wetsvoorstel creëert de functie van levenseindebegeleider.3 Deze
krijgt als taak te toetsen of een verzoek tot hulp bij zelfdoding voldoet aan
de zorgvuldigheidseisen uit het voorgestelde artikel 2. Deze zorgvuldigheidseisen houden in dat de levenseindebegeleider:
– heeft vastgesteld dat de oudere Nederlander, of ten minste twee jaar
ingezetene van Nederland is;
– aan de oudere heeft gevraagd of hij zijn naasten heeft betrokken bij
zijn verzoek om hulp bij zelfdoding dan wel in overweging heeft
gegeven dit alsnog te doen;
– zo mogelijk en voor zover de oudere daarmee heeft ingestemd overleg
heeft gevoerd met de huisarts van de oudere;
– de overtuiging heeft gekregen dat sprake is van een vrijwillig,
weloverwogen en duurzaam verzoek, waarbij ten minste twee
maanden zijn verstreken tussen opeenvolgende gesprekken met de
oudere;
– met de oudere de overtuiging heeft gekregen dat andere hulp, gericht
op de achtergrond van het verzoek, niet gewenst is;
– heeft vastgesteld dat de oudere wilsbekwaam is en een actuele
verklaring heeft ontvangen die een verzoek inhoudt om hem de
middelen te verschaffen met het oog op zijn voorgenomen zelfdoding;
– de oudere heeft ingelicht over de inhoudelijke en procedurele aspecten
van de hulp bij zelfdoding;
– ten minste één andere, onafhankelijke levenseindebegeleider heeft
geraadpleegd die de oudere heeft gezien en schriftelijk zijn oordeel
heeft gegeven over de naleving van de zorgvuldigheidseisen; en
– zorg draagt voor een professionele uitvoering van de te verlenen hulp
bij zelfdoding.
De levenseindebegeleider stelt in samenspraak met de oudere het tijdstip
van de voorgenomen zelfdoding vast, schrijft het middel tot zelfdoding
voor en reikt op het vastgestelde tijdstip het middel uit aan de oudere.4
Het is de oudere zelf die het middel inneemt, in aanwezigheid van de
levenseindebegeleider.5
Na het overlijden van de oudere doet de levenseindebegeleider
mededeling van het overlijden aan de gemeentelijke lijkschouwer door
middel van het voorgeschreven ingevulde formulier en het daarbij
horende verslag.6 De lijkschouwer stelt de regionale toetsingscommissie
1

Artikel 293 en 294 Wetboek van Strafrecht.
Zie voorgesteld artikel 2 Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek.
3
Voorgesteld artikel 33g t/m 33j Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg.
4
Voorgesteld artikel 3 t/m 5 Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek.
5
Voorgesteld artikel 6 Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek.
6
Voorgesteld artikel 7a Wet op de lijkbezorging.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

3

in kennis.7 Deze commissie zal beoordelen of de stervenshulp volgens de
regels van de Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op
verzoek is uitgevoerd.8
Het wetsvoorstel maakt het mogelijk dat naast artsen ook verpleegkundigen, psychotherapeuten en gezondheidszorgpsychologen de functie van
levenseindebegeleider kunnen vervullen, mits zij de opleiding tot
levenseindebegeleider hebben gevolgd.9 De levenseindebegeleiders
worden toegevoegd als erkende beroepsgroep aan de Wet op de
beroepen in de individuele gezondheidszorg (hierna: Wet BIG). Door
opname in de Wet BIG vallen de levenseindebegeleiders onder het
tuchtrecht van deze wet.10 De levenseindebegeleider krijgt bovendien
wettelijk de bevoegdheid om de middelen voor levensbeëindiging voor te
schrijven en in bezit te hebben. Dit laatste geldt ook voor de oudere aan
wie de middelen door de levenseindebegeleider zijn verschaft, direct
voorafgaande aan de uitvoering van het verzoek om hulp bij zelfdoding.11
Het voorstel bevat tot slot een delegatiebepaling om bij algemene
maatregel van bestuur nadere eisen te stellen aan de toelating en de
inhoud van de opleiding tot levenseindebegeleider en aan de instellingen
die de opleiding gaan aanbieden.12 In de wet is opgenomen dat de
opleiding in ieder geval betrekking heeft op de naleving van de zorgvuldigheidseisen en op de andere wettelijke taken en verplichtingen van de
levenseindebegeleider.13 Uit de toelichting blijkt voorts dat de inhoud van
de opleiding verder zal worden ingevuld door de betrokken beroepsgroepen alsmede instanties die expertise hebben opgebouwd ter zake van
vraagstukken aangaande voltooid leven.14
3. Terminologie
Uit de toelichting blijkt dat het wetsvoorstel zich richt op ouderen die hun
leven als «voltooid» beschouwen en lijden aan een voor hen te lang
geworden leven.15 Hoewel er volgens de initiatiefneemster geen
eenduidige definitie van een «voltooid leven» te geven is, stelt de
toelichting dat vaak sprake is
«van een complex samenspel van factoren die met de ouderdom gepaard
kunnen gaan: het gevoel de persoonlijke waardigheid te verliezen, een
verslechtering van de gezondheid, de toenemende afhankelijkheid van
anderen, de zich herhalende beleving van leegte en neergang in het
bestaan, het ontbreken van een toekomstperspectief en de angst voor wat
nog komt. Ook kunnen mensen geconfronteerd worden met een soms
alomvattende eenzaamheid, veroorzaakt door het definitief wegvallen van
dierbaren of hun sociale netwerk. Deze factoren kunnen tot gevolg hebben
dat elke nieuwe dag wordt ervaren als een kwelling of een ondraaglijke
opgave. De fysieke, sociale of emotionele ontluistering die wordt gevoeld,
kan dermate groot zijn dat mensen een «voltooid leven» ervaren en
daardoor een stervenswens ontwikkelen».16

7

Voorgesteld artikel 10, tweede lid, Wet op de lijkbezorging.
Voorgesteld hoofdstuk 4 Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek.
9
Voorgestelde artikelen 33i en 33j Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg.
10
Zie hiervoor de voorgestelde wijzigingen van artikel 3, eerste lid, en 47, tweede lid, Wet BIG.
11
Voorgesteld artikel 5, tweede lid, Opiumwet.
12
Voorgesteld artikel 33i Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg.
13
Voorgesteld artikel 33i, eerste lid, Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg.
14
Artikelsgewijze toelichting voorgesteld artikel 33i Wet op de beroepen in de individuele
gezondheidszorg.
15
Memorie van toelichting, paragraaf 1.
16
Memorie van toelichting, paragraaf 1.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

4

Dit beeld van de doelgroep wordt nader in kaart gebracht in het onderzoek
dat is uitgevoerd onder leiding van Dr. E. van Wijngaarden. Zij deed in
opdracht van het Ministerie van VWS onderzoek naar de omvang en
omstandigheden van de groep ouderen die een persisterende en actieve
stervenswens heeft, maar niet onder de huidige reikwijdte van de WTL
lijkt te vallen, omdat het lijden geen of onvoldoende medische grondslag
heeft (hierna: het Perspectief-onderzoek).17 Uit het onderzoek blijkt dat bij
het overgrote deel van de ouderen die een doodswens heeft zonder dat zij
ernstig ziek zijn, sprake is van veel fysieke en mentale klachten. Ook
piekeren en financiële zorgen zijn volgens het onderzoek belangrijke
factoren die de doodswens van deze groep ouderen versterken.18
In het licht van deze bevindingen is de Afdeling van oordeel dat de term
«voltooid leven» een te positieve connotatie heeft19 en mogelijk
verwarring wekt over de doelgroep waarop het wetsvoorstel ziet. De
indruk kan ontstaan dat het gaat om een groep mensen die afgerond heeft
wat men wilde doen in het leven en daarom «klaar met leven» is, terwijl
het in wezen een groep mensen betreft die, vaak als gevolg van een
complexe problematiek, lijdt aan het leven.20 De Afdeling kiest er daarom
voor in dit advies de term «lijden aan het leven» te gebruiken in plaats van
«voltooid leven». Zij adviseert om deze terminologie – die in de toelichting
bij het wetsvoorstel voorkomt – consistent daarin te gebruiken.
De initiateefneemster deelt de mening van de Afdeling dat er bij de
doelgroep van het onderhavige wetsvoorstel vaak sprake is van een
complex samenspel van factoren waaruit een doodswens kan voortvloeien. De ervaring van een «voltooid leven» blijkt niet bij uitstek een
ervaring waarvoor een positieve connotatie op z’n plaats zou zijn. Dit blijkt
wel uit de hierboven geciteerde passage van de memorie van toelichting
alsmede uit de definitie: «een kluwen van onvermogen en onwil nog
langer verbinding te maken met het leven. Dit proces van losraken en
vervreemding (van de wereld, anderen en jezelf) levert permanente
innerlijke spanning en verzet op, en versterkt het verlangen om het leven
te beëindigen.»21 De aanname dat «voltooid leven» gepaard gaat met
positieve associaties is wat de initiatiefnemer betreft niet geheel gefundeerd. Tegelijkertijd is een term die «lijden» impliceert niet passend,
aangezien lijden op zichzelf niet noodzakelijk is om een doodswens te
ontwikkelen. Zij deelt daarom ook niet de mening dat de terminologie
«lijden aan het leven» een betere weergave zou geven van de problematiek waarmee de doelgroep van het onderhavige wetsvoorstel
geconfronteerd wordt. Ook de hoofdonderzoeker van het aangehaalde
Perspectief-onderzoek, Dr. E. Van Wijngaarden, stelde dat de terminologie
«lijden aan het leven» geen goed alternatief is daar de doelgroep niet per
se lijdt aan het leven.22 Tegelijkertijd wenst de initiatiefnemer te
benadrukken dat niemand ooit over een ander kan zeggen dat een leven
«voltooid» is. Ook zal het leven voor sommigen niet voelen als «voltooid»,
maar als iets waar geen voortzetting wenselijk in is. Indachtig het
bovenstaande en gecombineerd met het feit dat «voltooid leven»
17

Zie E. van Wijngaarden e.a., Het Perspectief-onderzoek. Perspectieven op de doodswens van
ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mensen en de cijfers (Den Haag: ZonMw 2020).
18
Idem, paragraaf 7.3.
19
Zie ook P. Schnabel e.a., Over hulp bij zelfdoding aan mensen die hun leven voltooid achten,
Den Haag januari 2016, paragraaf 2.2.
20
Zie hierover nader punt 4b van dit advies.
21
Van Wijngaarden, E. (2016) Voltooid leven; over leven en willen sterven, proefschrift Universiteit voor Humanistiek, p.12.
22
«Waarom Els van Wijngaarden, de vrouw die «voltooid leven» uitploos, die term helemaal
verkeerd vindt» Marten van de Wier & Rianne Oosterom, 30 januari 2020, geraadpleegd op
8 februari via https://www.trouw.nl/nieuws/waarom-els-van-wijngaarden-de-vrouw-dievoltooid-leven-uitploos-die-term-helemaal-verkeerd-vindt~b0fa0855/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

5

inmiddels ook in de maatschappelijke discussie een ingeburgerd begrip is,
komt de initiatiefnemer tot de conclusie dat er geen goed alternatief is
voor de term «voltooid leven» (voorzien van aanhalingstekens) en zij deze
term zal handhaven in de memorie van toelichting indachtig het hier
bovenstaande.
4. Achtergrond en context van het wetsvoorstel
a. Het bestaande wettelijk kader t.a.v. hulp bij zelfdoding en euthanasie
Zowel hulp bij zelfdoding als euthanasie is strafbaar.23 In 2002 is met de
komst van de WTL een wettelijke strafuitsluitingsgrond gecreëerd voor
artsen die hun handelen hebben gemeld volgens de wettelijke toetsingsprocedure (formeel vereiste)24 en voldoen aan de zorgvuldigheidseisen
die de WTL stelt (materieel vereiste).25 Die zorgvuldigheidseisen houden
onder meer in dat de arts:
– de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van een vrijwillig en
weloverwogen verzoek van de patiënt;
– de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en
ondraaglijk lijden van de patiënt;
– de patiënt heeft voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevond
en over diens vooruitzichten;
– met de patiënt tot de overtuiging is gekomen dat er voor de situatie
waarin deze zich bevond geen redelijke andere oplossing was.26
De eerste twee zorgvuldigheidseisen zijn de zogenaamde kerncriteria.27
Deze criteria zijn in de praktijk nader ingevuld, onder meer door rechtspraak en de praktijk van de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie
(RTE), die de wettelijke taak hebben te toetsen of de arts in concrete
gevallen aan de zorgvuldigheidseisen heeft voldaan.28 Hierna gaat de
Afdeling in op de interpretatie van de kerncriteria en de twee daarmee
samenhangende criteria voor zover dat noodzakelijk is voor een goed
begrip van de context van het onderhavige wetsvoorstel.29
i. Vrijwillig en weloverwogen verzoek
Een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt is een conditio sine
qua non voor het legaal uitvoeren van euthanasie en hulp bij zelfdoding,
zo blijkt ook uit de artikelen 293 en 294, tweede lid, van het Wetboek van
Strafrecht. Uit de praktijk van de RTE blijkt dat het vereiste van vrijwilligheid een aspect van zowel externe als interne vrijwilligheid behelst: het
verzoek moet zonder onaanvaardbare invloed van derden zijn gedaan
(externe dimensie) en de patiënt dient wilsbekwaam te zijn (interne
dimensie).30

23

Artikel 293, eerste lid, en artikel 294, eerste lid, Wetboek van Strafrecht.
Artikel 7, tweede lid, Wet op de lijkbezorging.
Artikel 293, tweede lid, en artikel 294, tweede lid, tweede volzin, Wetboek van Strafrecht.
26
Artikel 2, eerste lid, Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
27
P. Schnabel e.a., Over hulp bij zelfdoding aan mensen die hun leven voltooid achten, Den Haag
januari 2016, p. 55.
28
Artikel 3, eerste lid, en artikel 8, Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding.
29
Voor een uitgebreidere analyse, zie P. Schnabel e.a., Over hulp bij zelfdoding aan mensen die
hun leven voltooid achten, Den Haag januari 2016, p. 55–65.
30
Kamerstukken II 1998/99, 26 691, nr. 3, p. 8–9; Regionale Toetsingscommissies Euthanasie,
EuthanasieCode 2018. De toetsingspraktijk toegelicht, beschikbaar via «https://
www.euthanasiecommissie.nl/euthanasiecode-2018», p. 20.
24
25

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

6

Uit het Chabot-arrest van de Hoge Raad blijkt dat ook aan de
stervenswens van personen die psychisch lijden een autonome wilsbepaling ten grondslag kan liggen. De beoordeling van een dergelijk verzoek
vraagt echter wel om grote behoedzaamheid van de arts.31 Dat geldt ook
voor een verzoek van personen met dementie. Naarmate het ziekteproces
voortschrijdt, neemt de wilsbekwaamheid van de dementerende af.
Wanneer het proces van dementering zodanig is voortgeschreden dat de
patiënt volledig wilsonbekwaam is, is euthanasie toch mogelijk wanneer
de patiënt, toen hij nog wilsbekwaam was, een schriftelijke wilsverklaring
inhoudende een euthanasieverzoek heeft opgesteld. Dit volgt uit de
onlangs herziene versie van de EuthanasieCode 2018 – voorheen bekend
als de Code of Practice – waarin de RTE een overzicht geven van de wijze
waarop de zorgvuldigheidseisen uit de WTL worden getoetst.32 Met deze
herziening is de EuthanasieCode in overeenstemming gebracht met
arresten van de Hoge Raad van 21 april 2020, betreffende een melding
van euthanasie bij een patiënt met voortgeschreden dementie.33
Het vereiste van een weloverwogen verzoek impliceert dat de patiënt een
zorgvuldige afweging heeft gemaakt op basis van voldoende informatie
en een helder inzicht in zijn ziekte, de gestelde diagnose, de prognoses en
de behandelmogelijkheden.34 Bovendien moet het verzoek, alle omstandigheden en uitingen van de patiënt in aanmerking nemend, consistent
zijn. Dit kan onder meer blijken uit het herhalen van het verzoek door de
patiënt.35
Gerelateerd aan het vereiste van een weloverwogen verzoek is de –
eveneens in de zorgvuldigheidseisen tot uitdrukking komende – opdracht
van de arts om de patiënt volledig voor te lichten over de situatie van de
patiënt.36 Op basis daarvan moet de arts vervolgens samen met de patiënt
tot de overtuiging zijn gekomen dat er voor de patiënt geen redelijk
alternatief meer was om het lijden te verlichten.37
ii. Uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de patiënt
Het vereiste van uitzichtloos en ondraaglijk lijden is verder ingevuld door
de Hoge Raad. In dat verband is met name het Brongersma-arrest uit 2002
van belang. Bij de 86-jarige oud-senator Brongersma was sprake van
diverse aan ouderdom gerelateerde klachten, maar geen ernstige
somatische klachten of een psychiatrische ziekte of stoornis. Hij leed
echter zeer onder zijn lichamelijke aftakeling, de eenzaamheid van zijn
bestaan en de afhankelijkheid van derden, en ervoer een groot gevoel van
zinloosheid. Zijn stervenswens kwam vooral voort uit de angst dat dit
bestaan met voortschrijdende aftakeling nog jaren zou kunnen voortduren
en dat hij bij een te lang uitstel niet meer in staat zou zijn de door hem
gewenste zelfdoding uit te voeren. Zijn huisarts verleende uiteindelijk de
verzochte hulp bij zelfdoding.

31

HR 21 juni 1994, ECLI:NL:HR:1994:AD2122 (Chabot), r.o. 5.2, 6.1 en 6.2.
Regionale Toetsingscommissies Euthanasie, EuthanasieCode 2018. De toetsingspraktijk
toegelicht, versie 2020, beschikbaar via «https://www.euthanasiecommissie.nl/euthanasiecode2018», p. 46–47.
33
Zie HR 21 april 2020, ECLI:NL:HR:2020:712 en HR 21 april 2020, ECLI:NL:HR:2020:713.
34
Kamerstukken II 1998/99, 26 691, nr. 3, p. 9; Regionale Toetsingscommissies Euthanasie,
EuthanasieCode 2018. De toetsingspraktijk toegelicht, versie 2020, beschikbaar via «https://
www.euthanasiecommissie.nl/euthanasiecode-2018», p. 21.
35
Idem.
36
Artikel 2, eerste lid, onder c, Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
37
Artikel 2, eerste lid, onder d, Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
32

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

7

De Hoge Raad bepaalde dat de deskundigheid van een arts zich niet
uitstrekt tot lijden dat «niet of niet in overwegende mate zijn oorzaak vindt
in een medisch classificeerbare somatische of psychische ziekte of
aandoening». Als medicus mag hij zich daarom geen oordeel vormen
over de ondraaglijkheid, de uitzichtloosheid en de onbehandelbaarheid
van zulk lijden. Een arts die dat wel doet en in een dergelijk geval overgaat
tot euthanasie of hulp bij zelfdoding verleent, kan zich dan ook niet met
succes beroepen op noodtoestand, zo oordeelde de Hoge Raad.38
Met deze uitspraak voegde de Hoge Raad het zogenaamde «classificatiecriterium» toe aan de eis van uitzichtloos en ondraaglijk lijden: aan dat
lijden moet in overwegende mate een medisch classificeerbare
somatische of psychische ziekte of aandoening ten grondslag liggen.39
Hiermee sluit de Hoge Raad tevens aan bij de parlementaire geschiedenis
van de WTL, waarin eveneens tot uitdrukking komt dat aan het lijden in de
zin van de wet een medische dimensie moet zitten.40
Overigens is niet vereist dat er een levensbedreigende aandoening
bestaat. Ook een stapeling van ouderdomsaandoeningen kan oorzaak zijn
van ondraaglijk en uitzichtloos lijden in de zin van de WTL. Dit wordt
erkend in het KNMG-standpunt over de rol van de arts bij het zelfgekozen
levenseinde. Volgens de KNMG moet er daarbij wel altijd sprake zijn van
ouderdomsaandoeningen met een medische grondslag, een conditie die
als ziekte of combinatie van ziekten of klachten kan worden aangemerkt.
Dat is immers het deskundigheidsgebied van de arts.41
Onder verwijzing naar dit KNMG-standpunt bevestigt ook de EuthanasieCode dat een stapeling van ouderdomsklachten kan uitmonden in
uitzichtloos en ondraaglijk lijden. De EuthanasieCode vermeldt daarbij ook
aan welke (degeneratieve) ouderdomsaandoeningen kan worden gedacht:
visusstoornissen, gehoorstoornissen, osteoporose, artrose, evenwichtsproblemen en cognitieve achteruitgang. Daarbij wordt wel aangetekend
dat het moet gaan om «de optelsom van een of meer van deze aandoeningen en daarmee samenhangende klachten die een lijden doen
ontstaan dat in samenhang met de ziektegeschiedenis, de biografie, de
persoonlijkheid, het waardepatroon en de draagkracht van de patiënt door
déze patiënt als uitzichtloos en ondraaglijk kan worden ervaren».42

38

HR 24 december 2002 (Brongersma), ECLI:NL:HR:2002:AE8772, r.o. 8.2.
Ook maakte de Hoge Raad met deze uitspraak een einde aan eventuele misverstanden op
basis van het Chabot-arrest uit 1994. Daarin oordeelde de Hoge Raad dat de oorsprong van
het lijden niet afdoet aan de mate waarin dat lijden wordt ervaren. Zie HR 21 juni 1994,
ECLI:NL:HR:1994:AD2122 (Chabot), r.o. 5.2. Hoewel de toen gekozen formulering vrij algemeen
was, doelde de Hoge Raad slechts op uitzichtloos en ondraaglijk lijden als gevolg van een
somatische ofwel een psychiatrische ziekte of stoornis, zo werd duidelijk in het Brongersmaarrest.
40
Zie bijvoorbeeld Kamerstukken I 2000/01, 26691, nr. 137b, p. 32–34.
41
KNMG, De rol van de arts bij het zelfgekozen levenseinde, 2011, beschikbaar via «https://
www.knmg.nl/zelfgekozen-levenseinde», p. 23.
42
Regionale Toetsingscommissies Euthanasie, EuthanasieCode 2018. De toetsingspraktijk
toegelicht, versie 2020, beschikbaar via «https://www.euthanasiecommissie.nl/euthanasiecode2018», p. 23–24. Illustratief is de casus van een 90-jarige vrouw, die al jaren leed aan osteoporose. Als gevolg daarvan was zij al diverse malen gevallen en had ze meerdere fracturen
opgelopen. Na een operatie aan haar heup trad onvoldoende herstel op en was de prognose
slecht. De patiënte kon door de pijn niet meer comfortabel zitten en verloor haar mobiliteit.
Het gebrek aan uitzicht op verbetering, verlies van autonomie, complete afhankelijkheid en de
angst haar helderheid van geest te verliezen, veroorzaakten samen het ondraaglijk lijden en
vormden de medische grond voor de euthanasie. Zie E. van Wijngaarden e.a., Het Perspectiefonderzoek. Perspectieven op de doodswens van ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mensen
en de cijfers (Den Haag: ZonMw 2020), p. 56 (box 5.1).
39

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

8

Aldus wordt, naast het vereiste dat het lijden een overwegend medische
grondslag moet hebben, ook waarde toegekend aan de subjectieve
beleving van het lijden door de patiënt. Dat geldt niet slechts bij een
stapeling van ouderdomsklachten, maar in algemene zin. Volgens de
EuthanasieCode moet het voor de arts invoelbaar en begrijpelijk zijn dat
het lijden voor déze patiënt ondraaglijk is. De arts dient zich daarvoor in
het perspectief van de betreffende patiënt te verplaatsen.43
Het lijden wordt daarnaast als uitzichtloos beschouwd als de ziekte of
aandoening die het lijden veroorzaakt niet te genezen is en het ook niet
mogelijk is de symptomen zodanig te verzachten dat daardoor de
ondraaglijkheid verdwijnt.44 Wanneer er minder ingrijpende manieren zijn
om het ondraaglijk lijden van de patiënt weg te nemen of wezenlijk te
verminderen, behoort daaraan de voorkeur te worden gegeven, zo stelt de
EuthanasieCode. Of er sprake is van redelijke andere oplossingen, dient te
worden beoordeeld in het licht van de diagnose en bijbehorende
prognose.45 Deze beoordeling is echter niet aan de arts alleen: deze dient
met de patiënt gezamenlijk tot de overtuiging te zijn gekomen dat er geen
redelijke andere oplossing is dan euthanasie.46
Sommige euthanasieverzoeken worden echter afgewezen, omdat die
volgens de betrokken artsen niet onder de reikwijdte van de WTL vallen.
Uit onderzoek naar de afgewezen verzoeken bij het Expertisecentrum
Euthanasie47 blijkt dat de meest voorkomende reden voor een afwijzing is
dat er «geen of onvoldoende medische grondslag» is voor het lijden. In
dergelijke gevallen is vaak wel sprake van fysiek of psychisch lijden, maar
bestaat het lijden vooral uit een gevoel van onthechting of eenzaamheid.
Een andere belangrijke reden voor afwijzing van het verzoek is het
ontbreken van een actieve doodswens en het nog bestaan van opties voor
behandeling en/of diagnostiek.48
Het onderhavige wetsvoorstel kent op punten overeenkomsten met de
huidige Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
(hierna: WTL) en in dat licht dankt de initiatiefnemer de Afdeling voor het
verder uitwerken van deze overeenkomsten en de interpretatie van enkele
zorgvuldigheidseisen. Gelijk aan de WTL zal na eventuele aanname van
het onderhavige wetsvoorstel een strafuitsluitingsgrond voor hulp bij
zelfdoding gecreëerd worden voor levenseindebegeleiders die voldoen
aan zowel de formele als materiële vereisten voortvloeiend uit dit
wetsvoorstel. Ook de toetsing achteraf door Regionale Toetsingscommissies komt overeen met de WTL en bij enkele zorgvuldigheidseisen
zoals in de wet geformuleerd is gekeken naar de formulering en
uitwerking hiervan in de WTL en de daar bijhorende EuthanasieCode. De
initiatiefnemer wenst echter wel enkele belangrijke verschillen aan te
wijzen tussen het onderhavige wetsvoorstel en de WTL wat van belang is
bij het trekken van deze paralellen en de aandachtspunten die als gevolg
daarvan worden meegegeven. Dit betreft ten eerste het feit dat reeds in
aanloop naar en dus voor de inwerkingtreding van de WTL een praktijk
van hulp bij zelfdoding en levensbeëindiging op verzoek was ontstaan.
43

Regionale Toetsingscommissies Euthanasie, EuthanasieCode 2018. De toetsingspraktijk
toegelicht, versie 2020, beschikbaar via «https://www.euthanasiecommissie.nl/euthanasiecode2018», p. 24–25.
44
Idem.
45
Idem, p. 26.
46
Idem, p. 27. Zie ook artikel 2, eerste lid, onder d, Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en
hulp bij zelfdoding.
47
Tot 4 september 2019 de Levenseindekliniek geheten.
48
E. van Wijngaarden e.a., Het Perspectief-onderzoek. Perspectieven op de doodswens van
ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mensen en de cijfers (Den Haag: ZonMw 2020), p. 67
(tabel 5.7) en p. 68–69.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

9

In de memorie van toelichting van de WTL wordt stilgestaan bij het feit
dat de zorgvuldigheidseisen werden ontleend aan de jurisprudentie die in
de afgelopen jaren aangaande van levensbeëindiging op verzoek en hulp
bij zelfdoding was gevormd.49 Het samenspel van deze jurisprudentie en
de medische praktijk heeft, zoals vermeld in de memorie van toelichting
van het onderhavige wetsvoorstel, sinds de jaren ’70 stukje bij beetje
geleid tot de ontwikkeling van de (te codificeren) zorgvuldigheidseisen.50
De WTL ziet, voortvloeiend uit het arrest-Brongersma51 en bevestigd in
het arrest-Heringa52, enkel op hulp bij zelfdoding en levensbeëindiging op
verzoek met een medische grondslag. De zorgvuldigheideisen en de wijze
waarop deze toegepast worden, dienen dan ook met deze medische
grondslag in de achtergrond bekeken te worden. Bij het onderhavige
wetsvoorstel is een medische grondslag voor het lijden niet noodzakelijk
en is er bij de doelgroep van dit wetsvoorstel, zoals de Afdeling eerder
terecht opmerkte, een complex samenspel van factoren waarbij de
medische grondslag van een stervenswens slechts een onderdeel kán zijn.
Dit essentiële verschil is ook bepalend bij de reactie op de door de
Afdeling uitgelichte zorgvuldigheidseisen.
Ook voor het onderhavige wetsvoorstel geldt het vrijwillig en weloverwogen verzoek van de oudere als een conditio sine qua non voor het
legaal uitvoeren van hulp bij zelfdoding. Zowel de interne als externe
dimensie van vrijwilligheid zijn hierbij van groot belang en het is de taak
van de levenseindebegeleider om te toetsen of aan deze eis van vrijwilligheid is voldaan om in aanmerking van strafuitsluiting te komen. Ook
aangaande het weloverwogen karakter van het verzoek wordt in grote
mate aangesloten bij de terminologie en de praktische gevolgen hiervan
uit de WTL. De implicaties, zoals door de Afdeling aangegeven, zullen een
meer expliciete plek krijgen in de memorie van toelichting bijvoorbeeld
aangaande de zorgvuldigheid en de consistentie waarbij ook aandacht zal
zijn voor het samenspel tussen de weloverwogenheid van een verzoek en
de overtuiging dat andere hulp niet gewenst is. De Afdeling stelt op basis
van de WTL dat het weloverwogen verzoek een aantal eisen impliceert
aangaande bijvoorbeeld de diagnose en prognose van de ziekte.
Hieromtrent merkt de initiatiefnemer op dat het onderhavige wetsvoorstel
juist de mogelijkheid biedt om op een zorgvuldige wijze hulp bij
zelfdoding aan te bieden aan mensen bij wie een medische grondslag
ontbreekt. Op basis van dit wetsvoorstel is het aan een levenseindebegeleider om, op basis van de gesprekken met de oudere, te achterhalen
waaruit de stervenswens voortkomt en samen met de oudere inzichten en
(behandel)mogelijkheden zorgvuldig af te wegen aangaande de
stervenswens. Daarbij worden alle relevante alternatieven ter adressering
van de stervenswens gezamenlijk overwogen, maar kán een oudere
desondanks volharden in de stervenswens. Vanzelfsprekend kan de
levenseindebegeleider ook constateren dat er in diens professionele
afweging niet aan de zorgvuldigheideisen wordt voldaan. In dat geval
moet de het traject worden stopgezet.
In het onderhavige wetsvoorstel is geen zorgvuldigheidseis opgenomen
aangaande de uitzichtloosheid en ondraaglijkheid van het lijden. Het kan
uiteraard voorkomen dat een oudere die het leven «voltooid» vindt, lijdt
aan somatische klachten. Maar dit is geen vereiste. Het lijden vormt dan
ook niet het vertrekpunt van het onderhavige wetsvoorstel, maar eerder
de zelfbeschikking van de oudere over het eigen levenseinde. In de
49

Kamerstukken II 1998/99, 26 691, nr. 3, p. 7.
Ontleend aan C. Kelk in: Heleen Weyers, Euthanasie: het proces van rechtsverandering
(Amsterdam, 2004).
51
HR 24 december 2002, ECLI:NL:HR:2002:AE8772.
52
HR 16 april 2019, ECLI:NL:HR:2019:598.
50

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

10

memorie van toelichting wordt deze zelfbeschikking beschreven in relatie
tot de plicht van de overheid om het leven te beschermen.
b. Het Perspectief-onderzoek
Zoals hiervoor opgemerkt, is in opdracht van het Ministerie van VWS
onderzoek uitgevoerd naar de omvang en omstandigheden van de groep
ouderen die hun leven als voltooid beschouwt en daarom een persisterende en actieve stervenswens heeft, maar niet onder de huidige
reikwijdte van de WTL lijkt te vallen, omdat het lijden geen of niet
voldoende medische grondslag heeft. Het betreft een representatief
onderzoek naar de doodswens van ouderen vanaf 55 jaar, dat zowel
kwantitatief als kwalitatief van aard is. In januari 2020 zijn de uitkomsten
van het Perspectief-onderzoek gepresenteerd.53
Uit het onderzoek blijkt dat naar schatting 0,18% van de Nederlanders van
55 jaar en ouder (ongeveer 10.000 mensen) een actieve doodswens heeft
die volgens hen het beste omschreven kan worden als een wens tot
levensbeëindiging, zonder dat zij ernstig ziek zijn. Ruim een derde van
deze groep zou graag hulp bij zelfdoding krijgen, terwijl twee-derde de
voorkeur heeft om het leven zelf te beëindigen.54 Binnen deze groep zijn
ongeveer 1700 personen 75 jaar of ouder.
Het onderzoek laat zien dat er een kleine, maar substantiële groep
ouderen is met een doodswens zonder dat zij ernstig ziek zijn. Bij het
overgrote deel daarvan is sprake van veel fysieke en mentale klachten. De
groep is zeer heterogeen. Opvallende kenmerken van deze groep zijn dat
ruim de helft alleenstaand is, vaak woonachtig in een stedelijk gebied, er
sprake is een oververtegenwoordiging van vrouwen en de helft is
afkomstig uit een lagere sociale klasse.55 Daarnaast laat dit onderzoek zien
dat een doodswens ook onder jongere senioren voorkomt (driekwart
onder de 75 jaar) en dus niet is voorbehouden aan mensen die «veelal op
leeftijd» zijn. Een flink deel van de groep (28%) zegt bovendien dat hun
doodswens al het hele leven bestaat; vanuit hun perspectief is de
doodswens niet levensfase-gebonden.56
De doodswens blijkt complex en veranderlijk. Belangrijke factoren die de
doodswens versterken, zijn piekeren, financiële zorgen, ziekten,
eenzaamheid, afhankelijkheid van anderen en het gevoel hebben anderen
tot last te zijn. De doodswens blijkt ook situatie- en contextgebonden.
Daarnaast toont dit onderzoek aan dat de doodswens niet altijd heel
uitgesproken is en soms een hypothetisch karakter heeft. Ook blijkt uit het
kwalitatieve onderzoek het grote belang van het ervaren van betekenisvolle verbinding met anderen. Uit de longitudinale analyse binnen het
Perspectief-onderzoek blijkt bovendien dat een hernieuwde ervaring van
verbinding cruciaal was in de levens van ouderen bij wie de doodswens

53

E. van Wijngaarden e.a., Het Perspectief-onderzoek. Perspectieven op de doodswens van
ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mensen en de cijfers (Den Haag: ZonMw 2020). De
hoofdvraag van het onderzoek luidde: Hoe groot is de groep ouderen (van 55 jaar en ouder)
die een persisterende (al dan niet actieve) doodswens hebben, die buiten de WTL lijkt te vallen
omdat hun lijden geen of niet voldoende medische grondslag heeft? Wat is de aard van deze
doodswens? Wat zijn kenmerken, omstandigheden en ervaringen die een rol spelen bij een
dergelijke doodswens en wat is het verschil met andere groepen waar geen sprake is van een
dergelijke doodswens? Zie paragraaf. 1.2.
54
Idem, paragraaf 12.1.
55
Deze term wordt gehanteerd in het Perspectief-onderzoek. In dit onderzoek is de «sociale
klasse» gebaseerd op de hoogst voltooide opleiding en het beroep van de hoofdkostwinner.
Zie o.a. noot 4 bij tabel 6.1.
56
Idem, paragraaf 12.2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

11

dan verminderde of zelfs verdween.57 Met betrekking tot de behoefte aan
een zelfdodingspil, merkt het Perspectief-onderzoek op dat het belangrijk
is om te benoemen dat het op basis van deze studie onduidelijk blijft of
respondenten het middel ook daadwerkelijk zouden willen innemen, of
dat het hen hoofdzakelijk gaat om het kunnen beschikken over het
middel.58
Volgens het onderzoek is er geen eenduidig antwoord te geven op de
vraag of de in dit rapport beschreven groep ouderen met een doodswens
die niet ernstig ziek zijn binnen of buiten de WTL valt. De achtergrond en
de situatie van de aangetroffen groep is zeer divers. Het is aannemelijk dat
bij beoordeling van individuele gevallen zal blijken dat bij een aantal
mensen naar medisch inzicht sprake is van lijden dat wordt veroorzaakt
door een medische aandoening. Daarnaast is de discussie over de
precieze reikwijdte van de WTL niet afgerond en is de toepassing van de
in de wet geformuleerde zorgvuldigheidscriteria onderwerp van interpretatie. Wat als ziekte wordt gezien en wat niet, blijkt in zekere zin een
arbitraire grens.59
Ook wordt opgemerkt dat het onderzoek duidelijk laat zien dat de term
«voltooid leven» in de context van de doodswens bij ouderen (die niet
ernstig ziek zijn) niet passend is. «Voltooid leven» wordt wel omschreven
als het moment waarop «bepaalde levensfasen (van werken, opvoeden,
zelfontplooiing en vernieuwing) voorbij zijn en de fase van afbouwen ver
is gevorderd en dat van de toekomst geen wezenlijke waardevolle
vernieuwingen worden verwacht».60 Een dergelijke omschrijving blijkt
lang niet altijd van toepassing op de onderzoeksgroep. Uit het grootschalige bevolkingsonderzoek zijn geen empirische aanwijzingen
gevonden dat er een groep gezonde 70-plussers is met een persisterende,
actieve doodswens in afwezigheid van lijden, aldus een van de conclusies.
Ten slotte worden in het rapport ook een aantal aanbevelingen voor beleid
gedaan, die logisch voortvloeien uit de conclusies.61
Het is belangrijk dat er onderzoek is verricht naar de achtergronden en
perspectieven van mensen met een actieve stervenswens. Het Perspectiefonderzoek verschaft daarin meer achtergrond en draagt bij aan het in
beeld brengen van de doelgroep voor onderhavige wetsvoorstel. De
online vragenlijst, ingevuld door 21.294 respondenten in de leeftijdscategorie 55-plus, toont een beeld dat de doodswens ook bij mensen in de
categorie 55–75 voorkomt maar toont ook een significante stijging van de
doodswensen onder de oudere leeftijdsgroepen (75+). Uit een andere
vragenlijst ingevuld door 1.054 huisartsen blijkt dat zij juist de ouderen
(75+) meer vinden voldoen aan de omschrijving: «geen toekomstperspectief zien en verlangen naar de dood zonder ernstige ziekte(n) of
aandoening(en) te hebben.» Ook werd geconcludeerd dat de
stervenswens niet altijd even aanwezig en intens was. De meeste mensen
met een stervenswens keken terug op een goed leven. Maar zij gaan, in
vergelijking met de NEE-groep (mensen zonder een stervenswens), meer
gebukt onder de last van het leven.
Uit het Perspectief-onderzoek blijkt onder andere dat er wel degelijk een
groep ouderen is die «lijdt aan het leven» en die daardoor een
stervenswens hebben ontwikkeld. Het karakter van die stervenswens
verschilt: deze blijkt ook in sommige gevallen veranderlijk, bijvoorbeeld
57

Idem, hoofdstuk 11.
Idem, paragraaf 12.1.5.
Idem, paragraaf 2.2.
60
Idem, paragraaf 12.2.
61
Idem, paragraaf 12.3.
58
59

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

12

ook in de leeftijdsgroep van 55-plussers. Wat de initiatiefnemer betreft is
dit één van de doelgroepen waar onderhavige wetsvoorstel betrekking op
heeft.
Ook andere ouderen zullen vanuit andere afwegingen in meer of mindere
mate interesse tonen in deze regeling. Te denken valt aan ouderen die hun
leven voltooid achten en die weliswaar kampen met een stapeling aan
ouderdomsklachten, maar onvoldoende om volgens de zorgvuldigheidseisen in de WTL te voldoen aan «ondraaglijk uitzichtloos leiden»
Ondanks dat dit lijden niet invoelbaar kan worden gemaakt voor de
betrokken arts, zoals gevraagd wordt in de WTL, kán het «lijden» (of in
ieder geval de negatieve gevolgen ván de klachten) dusdanig
verstrekkend zijn dat dit meespeelt in iemands afweging om het leven als
voltooid te beschouwen. In dit kader wijst de initiatiefnemer ook op de
rechterlijke uitspraak van de Rechtbank Den Haag in een zaak die is
aangespannen door de Coöperatie Laatste Wil.62 In het oog springt, dat de
rechtbank constateert dat niet voor iedereen die vrijwillig en weloverwogen het eigen leven wil beëindigen, binnen de kaders van de WTL, hulp
bij zelfdoding beschikbaar is. De vraag of eenieder die vrijwillig en
weloverwogen tot het besluit komt het eigen leven te beëindigen, ook
zonder dat sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden, hulp bij
zelfdoding moet kunnen krijgen of die hulp moet kunnen geven – en zo ja
onder welke voorwaarden dat dan zou moeten – moet, zo stelt de
rechtbank door de wetgever worden beantwoord.
Daarnaast is er een te verwachten doelgroep waarbij «lijden» in algemene
zin een ondergeschikte rol speelt. Bijvoorbeeld ouderen die vrezen voor
(verdere) lichamelijke of psychische aftakeling. Ouderen die geen
doorslaggevende medische klachten hebben noch kampen met duidelijke
depressieve of eenzame gevoelens. En desondanks de wens hebben om
het leven te beëindigen. Deze wens kan voortkomen uit een complex
samenspel van factoren. Wat de indiener betreft is het aan de wetgever
om iemand te faciliteren in het doorgronden van deze wens: welke
factoren spelen een rol, hoe weloverwogen, vrijwillig en duurzaam is die
wens? Als dat duidelijk is en iemand blijft bij zijn/haar wens om het leven
te beëindigen is het, wat de initiatiefnemer betreft, barmhartig om
daaraan te voldoen.
c. Internationale context
In de jurisprudentie van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens
(hierna: EHRM) over hulp bij zelfdoding spelen twee grondrechten de
hoofdrol: het recht op leven (artikel 2 EVRM)63 en het recht op eerbiediging van het privéleven (artikel 8 EVRM).64 Uit de rechtspraak kan
worden afgeleid dat uit het recht op leven in artikel 2 EVRM geen
positieve verplichting van de Staat kan worden afgeleid om hulp bij
levensbeëindiging toe te staan. Daarmee wordt de verdragsstaten echter
niet het recht ontzegd om hulp bij zelfdoding onder voorwaarden te
legaliseren. Uit de rechtspraak van het EHRM volgt dat beperkingen om
bewust een einde te maken aan het leven onder omstandigheden binnen
de reikwijdte van het recht op eerbiediging van het privéleven kunnen
vallen.65 In dat verband wordt door het EHRM grote waarde toegekend
aan de persoonlijke autonomie (zelfbeschikking).

62

Rechtbank Den Haag 14 december 2022, ECLI:NL:RBDHA:2022:13394
Blijkens artikel 15 EVRM is het recht op leven een zogenoemd non-derogatoir recht.
64
Zie EHRM 14 mei 2013, Gross t. Zwitserland, nr. 67810/10; EHRM 20 januari 2011, Haas t.
Zwitserland, nr. 31322/07; EHRM 29 april 2002, Pretty t. Verenigd Koninkrijk, nr. 2346/03.
65
EHRM 29 april 2002, Pretty t. het Verenigd Koninkrijk, nr. 2346/02, par. 67; EHRM 20 januari
2011, Haas t. Zwitserland, nr. 31322/07, par. 51; EHRM 14 mei 2013, Gross t. Zwitserland,
67810/10, paragraaf 59.
63

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

13

Het EHRM laat de nationale autoriteiten de keuze om hulp bij zelfdoding al
dan niet te legaliseren. Regelgeving die hulp bij zelfdoding verbiedt of aan
stringente voorwaarden onderwerpt, acht het Hof in beginsel gerechtvaardigd omdat deze een gewichtig en legitiem doel dienen, namelijk het
beschermen van eenieder tegen overhaaste beslissingen en misbruik en
in het bijzonder personen die hiertoe geen geïnformeerde keuze kunnen
maken. Staten die hulp bij zelfdoding legaliseren dienen hierover zelf
richtlijnen op te stellen, waarbij het Hof zich niet uitlaat over de inhoud
van dergelijke richtlijnen. Wel blijkt uit de rechtspraak dat richtlijnen in het
kader van hulp bij zelfdoding voldoende voorzienbaar en duidelijk
toepasbaar moeten zijn.66 Dit betekent mogelijk ook dat waarborgen bij
voorkeur in door de overheid goedgekeurde richtlijnen moeten zijn
vastgelegd en niet enkel in niet-bindende richtlijnen van medisch-ethische
of beroepsorganisaties.67
De bescherming van zwakke en kwetsbare personen tegen levensbeneming is daarbij tevens een belangrijk uitgangspunt.68 Op grond van
artikel 2 EVRM hebben staten immers ook de verplichting om procedures
op te stellen die garanderen dat de beslissing een einde aan het leven te
maken voortkomt uit de vrije wil van de persoon in kwestie.69 De
rechtspraak laat zien dat het Hof grote waarde hecht aan waarborgen in
dit verband, zoals waarborgen om vast te stellen of een persoon daadwerkelijk in staat is een bewuste en geïnformeerde keuze te maken over de
beëindiging van zijn leven en of de beslissing uit vrije wil en niet onder
druk wordt genomen.70
Op basis van de rechtspraak van het Hof kan worden geconcludeerd dat
een wetsvoorstel als het onderhavige niet per definitie onverenigbaar is
met de uit het EVRM voortvloeiende rechten en plichten.71 Volgens
sommigen kan uit de rechtspraak worden afgeleid dat het Hof zich
geleidelijk beweegt in de richting van acceptatie van een recht onder
artikel 8 EVRM om het leven op een zelfbepaald moment en op eigen
voorwaarden te beëindigen.72 Dat betekent echter niet dat uit artikel 8
EVRM een verplichting voor de overheid voortvloeit om een gekozen
levensbeëindiging ook te faciliteren.73 Wel vloeit uit het recht op leven
zoals vervat in artikel 2 EVRM de verplichting voor de overheid voort om
zwakke en kwetsbare personen te beschermen en misbruik van een
regeling als voorgesteld te voorkomen. Dat vereist gedegen waarborgen.
66

Zie in het bijzonder EHRM 14 mei 2013, Gross t. Zwitserland, nr. 67810/10.
EHRM 14 mei 2013, Gross t. Zwitserland, nr. 67810/10, paragraaf 65.
Zie in dat verband ook EHRM 28 maart 2017, Fernandes de Oliveira t. Portugal, nr. 78103/14,
JGZ 2018/1, m.nt. J.J. de Jong. Hierin oordeelde het EHRM dat in het licht van het recht op
leven in artikel 2 EVRM door de autoriteiten onvoldoende was gedaan om een suïcidepoging
van een kwetsbaar persoon, in dit geval een psychiatrisch patiënt, te voorkomen. Zie ook de
conclusie van PG Silvis in de zaak over euthanasietoepassing op een patiënte met vergevorderde dementie (HR 21 april 2020, ECLI:NL:HR:2020:712), 17 december 2019,
ECLI:NL:PHR:2019:1338, paragraaf 4.13.
69
EHRM 20 januari 2011, Haas t. Zwitserland, nr. 31322/07, paragraaf 54.
70
Zie bijvoorbeeld het voorschrift dat het uitschrijven van een doktersrecept enkel plaatsvindt na
een psychiatrische beoordeling: EHRM 20 januari 2011, Haas t. Zwitserland, nr. 31322/07.
71
Zie ook de noot van Gerards en Janssen bij EHRM 29 april 2002, Pretty t. het Verenigd
Koninkrijk, nr. 2346/02, EHRC 2002/47 en G.A. den Hartogh, «Het Europese Hof over hulp bij
suïcide», Ars Aequi, 52 (2003), p. 96.
72
S. Brown, «Gross v. Switzerland and Right to Die Jurisprudence in the European Court of
Human Rights», Chi.-Kent J. Int’l & Comp. Law, vol. 14, no. 2 (2014), p. 1.
73
Zie in het bijzonder EHRM 20 januari 2011, Haas t. Zwitserland, nr. 31322/07. Andere internationale en Europese mensenrechteninstrumenten, zoals het EU-Handvest en het IVBPR,
bevatten weliswaar normen die relevant zijn in de context van hulp bij zelfdoding (zie
bijvoorbeeld artikel 2, artikel 3 en artikel 7 EU-Handvest, en artikel 6 IVBPR), maar lijken op dit
vlak vooralsnog geen aanvullende inzichten te bieden. Zie ook het General Comment nr. 36
over het recht op leven van het toezichthoudend Mensenrechtencomité van het IVBPR, UN
doc. CCPR/C/GC/36, 30 oktober 2018.
67
68

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

14

Dit wordt ook onderkend in een recente uitspraak van het Duitse Bundesverfassungsgericht (hierna: BVerfG),74 waarin het BVerfG grote waarde
toekent aan de persoonlijke autonomie en het daaruit voortvloeiende
recht om zelf te bepalen hoe en wanneer men, eventueel met hulp van
derden, een einde aan het leven wenst te maken.75 De keuze hoe en
wanneer het leven voortijdig te beëindigen is volgens het BVerfG een
volledig autonome beslissing. De strafbaarstelling van hulp bij zelfdoding
in het Duitse wetboek van strafrecht is daarmee niet verenigbaar, zo
oordeelt het BVerfG. Dat neemt echter niet weg dat wel procedurele
voorwaarden mogen worden gesteld aan hulp bij zelfdoding om zwakke
en kwetsbare personen te beschermen, bijvoorbeeld in het kader van de
vaststelling of de beslissing van het individu om zijn leven te willen
beëindigen oprecht en definitief is. Ook betekent het recht op een
zelfbepaald levenseinde niet dat de wetgever geen maatregelen mag
nemen om zelfdoding te voorkomen, zoals het uitbreiden van palliatieve
zorg en het bestrijden van gevaren voortkomend uit negatieve levensomstandigheden.
De initiatiefnemer deelt de conclusie van de Afdeling dat er op basis van
het EVRM en uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de
Mens (hierna: EHRM) geen positieve verplichting van de Staat kan worden
afgeleid om hulp bij zelfdoding toe te staan. Maar ondanks dat er het
EVRM geen zogeheten «right to die» bevat, is artikel 8 van het EVRM wel
van belang in deze casus, zoals de Afdeling ook aangeeft. Artikel 8 van het
EVRM omvat het recht op eerbiediging van ieders privéleven, familieleven
en gezinsleven. In de memorie van toelichting wordt nader ingegaan op
de mensenrechtelijke aspecten en in het bijzonder twee uitspraken van het
EHRM die na het advies van de Raad van State zijn gedaan.
5. Autonomie en de beschermwaardigheid van het leven
Het voorliggende wetsvoorstel is gebaseerd op een afweging van onder
meer de beginselen van de beschermwaardigheid van het leven,
barmhartigheid, zelfbeschikking en autonomie, zo stelt de toelichting.76
Als principieel uitgangspunt van het wetsvoorstel wordt genoemd de
vrijheid van eenieder om zijn of haar leven naar eigen inzicht in te richten.
Voor de initiatiefneemster omvat dat ook het recht om beslissingen te
kunnen nemen over de laatste levensfase en daarmee over het eigen
levenseinde.77
Deze zelfbeschikking of autonomie is volgens de initiatiefneemster in het
geding waar het ouderen betreft die te maken hebben met «voltooid
leven»-problematiek, aangezien zij onder de huidige wetgeving niet op
legale wijze middelen kunnen verkrijgen die leiden tot een zachte dood, en
anderen niet kunnen vragen hen hierbij te helpen. De initiatiefneemster
acht het onwenselijk dat ouderen de regie over het laatste hoofdstuk van
hun leven verliezen en er soms toe worden gedwongen om de laatste

74

Bundesverfassungsgericht 26 februari 2020, ECLI:DE:BVerfG:2020:rs20200226.2bvr234715, in
het bijzonder paragraaf 302–305.
In deze uitspraak van het BVerfG speelde een algemeen persoonlijkheidsrecht een centrale rol.
Dit algemeen persoonlijkheidsrecht werd door het BVerfG uit twee andere grondrechten
afgeleid, namelijk het recht op onaantastbaarheid van de menselijke waardigheid (artikel 1,
eerste lid, Grundgesetz) en het recht op vrije ontplooiing van de persoonlijkheid (artikel 2,
eerste lid, Grundgesetz). Het algemeen persoonlijkheidsrecht geeft uitdrukking aan de
persoonlijke autonomie en beschermt een breed scala aan aspecten van het persoonlijke
leven. Zie ook R. Nehmelman, Het algemeen persoonlijkheidsrecht. Een rechtsvergelijkende
studie naar het algemeen persoonlijkheidsrecht in Duitsland en Nederland (proefschrift UU),
Deventer: Kluwer, 2002.
76
Memorie van toelichting, hoofdstuk 3.
77
Idem, paragraaf 3.3.
75

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

15

levensfase in een voor hen onaanvaardbare ontluistering te ondergaan, in
weerwil van de opgebouwde eigen identiteit.78 Daarom beoogt het
wetsvoorstel de juridische mogelijkheden voor hulp bij zelfdoding in het
geval van «voltooid leven» te verruimen.
Zelfbeschikking en autonomie zijn volgens de initiatiefneemster echter
geen absolute beginselen en hulp bij zelfdoding is evenmin een opeisbaar
recht waaraan anderen verplicht zijn tegemoet te komen.79 Omdat voor
waardig sterven in de context van dit wetsvoorstel een beroep op anderen
en de samenleving in brede zin wordt gedaan, ziet de initiatiefneemster
autonomie als een sociaal of relationeel gegeven: «Niet alleen de ideeën
en inzichten die iemand heeft over een goede kwaliteit van leven of een
waardig levenseinde komen tot stand in dialoog met iemands sociale
omgeving, ook de uitvoering vindt altijd plaats in verbondenheid met
anderen. In nagenoeg ieders levensverhaal spelen familie, geliefden,
collega’s en anderen een belangrijke, zo niet essentiële rol».80
Wat betreft het spanningsveld tussen zelfbeschikking en de bescherming
van het leven merkt de initiatiefneemster op dat dit niet te sterk moet
worden aangezet. Beide beginselen geven immers uitdrukking aan het
alomvattende idee van menselijke waardigheid, zo stelt de toelichting.81
Met het toenmalige kabinet deelt initiatiefneemster de opvatting dat er
situaties zijn waarin «de rationale van de beschermwaardigheid van het
leven» onder druk komt te staan, namelijk wanneer mensen geen
levensperspectief meer hebben en als gevolg daarvan een persistente,
actieve stervenswens hebben ontwikkeld.82 Wanneer een dergelijke
stervenswens uit vrije wilsvorming is ontstaan, duurzaam en weloverwogen is, zou volgens de initiatiefneemster de bescherming van het leven
ook moeten kunnen wijken voor de wens om het leven waardig af te
sluiten.83
De Afdeling merkt op dat deze invulling en weging van beginselen uitgaat
van de beschermwaardigheid van het individuele leven. Het gaat om de
waarde die de betrokken oudere zelf daaraan toekent. De wetgever heeft
evenwel een bredere afweging te maken. Vanuit de verantwoordelijkheid
van de overheid gaat het daarin vooral om de bescherming van het leven
van zwakke en kwetsbare personen bij hulp bij zelfdoding. Zoals hiervoor
uiteengezet, heeft de overheid op grond van artikel 2 EVRM de
verplichting hen te beschermen tegen overhaaste of onvoldoende
geïnformeerde beslissingen over de beëindiging van het leven en tegen
misbruik. Het EHRM hecht in dat verband grote waarde aan zodanige
waarborgen dat de persoon in kwestie een bewuste en geïnformeerde
keuze kan maken over de beëindiging van zijn leven en deze beslissing uit
vrije wil voortkomt. Dergelijke waarborgen stellen noodzakelijke grenzen
aan de autonomie van het individu.
In het licht van de plicht van de overheid om burgers te beschermen tegen
onvrijwillige, overhaaste of onvoldoende geïnformeerde beslissingen over
het levenseinde, is de Afdeling van oordeel dat voor levensbeëindiging op
verzoek zodanige waarborgen in het leven moeten worden geroepen dat
voorkomen wordt dat mensen uit het leven stappen, terwijl niet zeker is of
zij dat werkelijk willen, niet zeker is of hun doodswens stabiel en coherent
is, en niet vaststaat of die wens is ingegeven of verband houdt met
78

Idem.
Idem.
80
Idem.
81
Idem.
82
Kamerstukken II 2016/17, 32 647, nr. 55.
83
Memorie van toelichting, paragraaf 3.1.
79

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

16

medische problemen dan wel oplosbare problematiek van geheel andere
aard, zoals financiële problemen. De vraag rijst of de voorgestelde
zorgvuldigheidseisen mede gelet op de beschermingsplicht van de
overheid op grond van artikel 2 EVRM, toereikend zijn.
Zoals uit de bovenstaande paragrafen blijkt, deelt de initiatiefnemer de
mening dat hulp bij zelfdoding aan oudere gepaard dient te gaan met
waarborgen ter bescherming van kwetsbare mensen. Waarborgen zoals
vrijwilligheid en weloverwogenheid zijn niet enkel ter bescherming van
kwetsbare mensen maar gelden ook als voorwaarde voor persoonlijke
autonomie. De bescherming van kwetsbare mensen en persoonlijke
autonomie zijn van belang bij het opstellen van zorgvuldigheidseisen.
Deze zorgvuldigheidseisen dienen op een dusdanige wijze vastgesteld te
worden dat zij het uitvoeren van de wens van ouderen die hun leven als
«voltooid» beschouwen niet onmogelijk maken. Zo kunnen zij op een
zorgvuldige manier uitdrukking geven aangaande hun wens tot meer
zelfbeschikking over hun levenseinde.
In het licht van het bovenstaande deelt de initiatiefnemer in grote lijnen
het oordeel van de Afdeling aangaande de waarborgen voor het toestaan
van hulp bij zelfdoding aan ouderen. Vanzelfsprekend dient er alleen hulp
bij zelfdoding gegeven te worden indien een oudere dat zelf wil en dient
deze beslissing niet impulsief genomen te worden en vrij van elke vorm
van dwang. Het is derhalve belangrijk dat de levenseindebegeleider in de
gesprekken vast kan stellen dat de stervenswens weloverwogen,
duurzaam en vrijwillig is. Derhalve is er gekozen voor een minimale
periode van zes maanden waarin de oudere en de levenseindebegeleider
drie gesprekken hebben gevoerd. De initiatiefnemer is het evenwel niet
volledig eens met de Afdeling wanneer zij stelt dat vast dient te staan dat
de stervenswens geen verband heeft met medische problematiek. Zoals
uit de memorie van toelichting alsmede uit deze reactie blijkt is er bij
«voltooid leven» sprake van een complex samenspel van factoren. Hierbij
wordt expliciet stilgestaan bij de «verslechtering van de gezondheid».84
Een stervenswens kán dus wel degelijk verband houden met medische
problemen of de andere problematiek waaraan de Afdeling refereert.
Echter, is er zoals gezegd sprake van een complex samenspel aan factoren
die bijdragen aan de stervenswens en hecht de initiatiefnemer grote
waarde aan de stelling van de Afdeling uit paragraaf 6 dat de
stervenswens de overhand dient te hebben ten opzichte van mogelijk
andere hulpvragen.
In het onderhavige en aangepaste wetsvoorstel informeert de arts de
levenseinder over relevante medische zaken. Daarbij kan het ook
voorkomen dat arts voordat de informatie wordt verstrekt spreekt met de
oudere, om zo zelf tot een goed beeld te komen. Behandelperspectieven
horen ook bij de inlichtingenplicht. De levenseindebegeleider beziet ook of
de oudere mogelijk (ook) onder de WTL kan vallen.
Overigens blijft het bij een verzoek tot «voltooid leven» van groot belang
dat de oudere en levenseindebegeleider samen bezien welke andere hulp,
gericht op de achtergrond van het verzoek om hulp bij zelfdoding, er is en
of deze hulp gewenst is. Indien er sprake is van een verslechtering van de
gezondheid, zal dit ter sprake komen bij de gesprekken tussen de oudere
en de levenseindebegeleider en dient gekeken te worden naar welke
hulpmogelijkheden er zijn met betrekking tot deze verslechtering. Maar de
waarborg dat de stervenswens geen verband mag houden met medische
problemen of het vooruitzicht daarop, acht de initiatiefnemer onredelijk,
gegeven het complexe samenspel van factoren alsmede de (wettelijke)
84

Memorie van toelichting, hoofdstuk 1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

17

ruimte die ondanks waarborgen dient te bestaan om uitvoering te geven
aan de wens van oudere om niet de laatste levensfase in een voor hen
onaanvaardbare ontluistering te ondergaan, in weerwil van de
opgebouwde eigen identiteit.
6. Zorgvuldigheidseisen
Uit de toelichting blijkt dat de initiatiefneemster zoveel mogelijk heeft
aangesloten bij de zorgvuldigheidseisen zoals deze zijn geformuleerd in
de WTL en nader zijn ingevuld in de euthanasiepraktijk.85 Deze wet en de
daaruit voortvloeiende euthanasiepraktijk, waarin procedurele en
materiële waarborgen een belangrijke rol spelen bij de uitvoering van
euthanasie en hulp bij zelfdoding, gelden als zorgvuldig.
Wat betreft de doelgroep van dit wetsvoorstel, namelijk de groep ouderen
die een actieve doodswens heeft zonder dat zij ernstig ziek zijn, blijkt uit
het Perspectief-onderzoek dat de problematiek die hier speelt complex is.
De actieve doodswens bij deze groep is bovendien veranderlijk en
ambivalent.
De Afdeling merkt in het licht van het voorgaande en van de uitgangspunten, zoals door de Afdeling geformuleerd op grond van de plicht van
de overheid om burgers te beschermen tegen onvrijwillige, overhaaste of
onvoldoende geïnformeerde beslissingen en tegen misbruik, het volgende
op over de zorgvuldigheidseisen.
a. Vrijwillig, weloverwogen en duurzaam verzoek
Eén van de kerncriteria in het onderhavige wetsvoorstel behelst dat de
levenseindebegeleider de overtuiging moet hebben gekregen dat sprake
is van een vrijwillig, weloverwogen en duurzaam verzoek, waarbij ten
minste twee maanden zijn verstreken tussen twee opeenvolgende
gesprekken met de oudere. Volgens de toelichting impliceert dit dat het
verzoek zonder druk van buitenaf86 tot stand is gekomen, dat de
stervenswens gedurende een zekere periode aanwezig is en deze tevens
goed doordacht dient te zijn.87 Het wetsvoorstel geeft hieraan meer
concreet invulling door te eisen dat tussen twee opeenvolgende indringende gesprekken ten minste twee maanden verstreken moet zijn.88
Uit het Perspectief-onderzoek blijkt dat de doodswens van ouderen die
hun leven als «voltooid» beschouwen veranderlijk is en sterk situatie- en
contextgebonden. De wens speelt niet continu en weegt niet altijd even
zwaar. Uit het longitudinale onderzoek blijkt tevens dat een hernieuwde
ervaring van verbinding cruciaal is in de levens van ouderen bij wie de
doodswens verminderde, of zelfs verdween.89
In het licht hiervan dient naar het oordeel van de Afdeling zekerheid te
worden verkregen dat de stervenswens stabiel en coherent is, en de
overhand heeft ten opzichte van andere hulpvragen. Als zeker is dat aan
deze eisen voor de stervenswens is voldaan, dan mag als aannemelijk
85

Idem, hoofdstuk 6.
Het betreft hier dus louter externe vrijwilligheid. Het vereiste van interne vrijwilligheid komt
tot uitdrukking in het voorgestelde artikel 2, onderdeel f, Wet toetsing levenseindebegeleiding
van ouderen op verzoek, waarin o.a. wordt vereist dat de oudere wilsbekwaam is.
87
Memorie van toelichting, artikelsgewijze toelichting, artikel 2, onderdeel c.
88
Voorgesteld artikel 2, eerste lid, onder d, Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op
verzoek.
89
E. van Wijngaarden e.a., Het Perspectief-onderzoek. Perspectieven op de doodswens van
ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mensen en de cijfers (Den Haag: ZonMw 2020), hoofdstuk
11.
86

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

18

worden verondersteld dat, in vergelijking met de WTL, de oudere ook
uitzichtloos en ondraaglijk lijdt aan het leven.
Met de Afdeling deelt de initiatiefnemer de mening dat het vrijwillige,
duurzame en weloverwogen karakter van het verzoek een belangrijk
criterium van het onderhavige wetsvoorstel is. Hierbij dient wel
opgemerkt te worden dat bijvoorbeeld aangaande de weloverwogenheid
van een verzoek, ook de zorgvuldigheidseis betreffende de wenselijkheid
van andere hulp gericht op de achtergrond van het verzoek van groot
belang is. In de memorie van toelichting wordt stilgestaan bij het door de
Afdeling aangehaalde punt aangaande het Perspectief-onderzoek. Uit de
diepte-interviews van dit onderzoek blijkt dat voor sommigen, door hen
het gevoel te geven dat zij wel degelijk een maatschappelijke functie
hebben, de stervenswens tijdelijk (of permanent) weggaat. Derhalve zijn
de gesprekken die levenseindebegeleider met de oudere voert van belang
om te kijken welke factoren bijdragen aan de stervenswens van de oudere
en op welke wijze deze factoren mogelijk beïnvloed kunnen worden. De
gesprekken tussen de oudere en de levenseindebegeleider hebben dan
ook als doel om samen tot de overtuiging te komen dat er inderdaad
sprake is van een stabiele en coherente stervenswens. Het is ook mogelijk
dat een deel van de ouderen gedurende het traject afziet van de wens tot
sterven. Wanneer in deze gesprekken gekeken wordt naar de factoren die
bijdragen aan de stervenswens, is ook het tweede punt dat de Afdeling
hier aandraagt van belang. Immers, er dient gekeken te worden in
hoeverre de eventuele stervenswens de overhand heeft ten opzichte van
andere hulpvragen. Dit gegeven is in de ogen van de initiatiefnemer ook
van belang voor individuele factoren welke deel uitmaken van het
complexe samenspel dat ertoe leidt dat men een stervenswens heeft
ontwikkeld. Uiteraard dient in de gesprekken tussen de oudere en de
levenseindebegeleider stil gestaan te worden bij eventuele hulpmogelijkheden die bestaan voor deze factoren. Maar ook als er behandelmogelijkheden bestaan voor bepaalde factoren, hoeft dit niks af te doen aan de
weloverwogenheid van het verzoek van de oudere. Het verlichten van een
van de factoren, zoals een verslechterende gezondheid, kan nog steeds
gepaard gaan met een stervenswens welke de overhand heeft. Er dient
dus ook te worden naar de relatieve bijdrage van de diverse factoren.
Daarbij moet ook gekeken worden naar de zogenoemde, «externe»
niet-medische factoren, waar wél een oplossing voor geboden kan
worden, zoals bijvoorbeeld financiële problemen.
Termijn van twee maanden
De termijn van twee maanden dient om het duurzame en weloverwogen
karakter van de stervenswens te kunnen vaststellen.90 Voor zover ervoor
wordt gekozen om een termijn te stellen ten behoeve van het vaststellen
van het duurzame en weloverwogen karakter van het verzoek, dient deze
termijn naar het oordeel van de Afdeling, mede in het licht van de
uitkomsten van het Perspectief-onderzoek, een zodanige duur te hebben
dat na afloop daarvan gesteld kan worden dat de wens tot sterven stabiel
en coherent is, en de overhand heeft ten opzichte van andere hulpvragen.
Daarover zou zekerheid moeten worden verkregen. In het licht hiervan is
de Afdeling van oordeel dat een interval van twee maanden tussen twee
opeenvolgende gesprekken in ieder geval niet voldoet.
De termijn tussen de gesprekken, zoals de Afdeling stelt, moet gezien
worden als extra zorgvuldigheid in het licht van de eis dat het verzoek een
duurzaam en tevens weloverwogen karakter dient te hebben. De
initiatiefnemer deelt de overtuiging van de afdeling dat het oorspronkelijk
90

Memorie van toelichting, artikelsgewijze toelichting, artikel 2, onderdeel d.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

19

voorgestelde interval hier onvoldoende aan voldoet. Op dit punt past de
initiatiefnemer het voorstel aan. In het wetsvoorstel staat opgenomen dat
er tenminste zes maanden tussen het aanvragen en uitvoeren zijn
verstreken met minstens drie opeenvolgende gesprekken. Het is goed te
benadrukken dat ondanks dat termen als «eisen» en «toetsing» worden
gebruikt, de initiatiefnemer eraan hecht dat een stervenswens geen
examen mag zijn. De oudere en de levenseindebegeleider doorlopen
gezamenlijk het proces, waarbij bovenstaande geldt als minimum ter
zorgvuldigheidswaarborg. Indien de levenseindebegeleider en oudere in
overleg besluiten dat een langere termijn of meer gesprekken behulpzaam
zouden zijn, dan staat dat hen vrij. Immers, de termijn dient van een
dusdanige lengte te zijn dat de oudere en de levenseindebegeleider
samen tot de overtuiging komen dat de stervenswens stabiel is, coherent
is en de overhand heeft ten opzichte van andere hulpvragen. Dit sluit ook
aan bij een van de uitkomsten van het Perspectief-onderzoek, waarbij
duidelijk werd dat ouderen vaak de wens hebben met iemand te kunnen
praten over hun stervenswens, maar dat dit in hun directe omgeving vaak
lastig is. Juist het serieus nemen van de oudere in haar of zijn wens kan
ondersteunend zijn.
De EuthanasieCode 2018 (herziene versie 2022) geeft ook enige informatie
aangaande stabiliteit en twijfel welke mogelijk kan spelen bij de oudere.91
Zo wordt gesteld dat aarzeling of twijfel «goed te begrijpen» met
betrekking tot een zo aangrijpende aangelegenheid als euthanasie. Dit
hoeft dan ook geen contra-indicatie te zijn, mits het verzoek, de specifieke
kenmerken en uitingen van de patiënt meenemend, consistent is. Een
dergelijke consistentie blijkt uit de herhaling van een verzoek of andere
uitingen. Eenzelfde redenering gaat op voor hulp bij zelfdoding op basis
van het onderhavige wetsvoorstel. Onder andere de uitingen van de
oudere en de herhaling van een verzoek tot hulp bij zelfdoding zijn voor
de levenseindebegeleider van belang om de overtuiging te krijgen dat
sprake is van een duurzaam verzoek. De inhoud van de gesprekken met de
oudere en de uitingen die een oudere hierin doet zijn wat dat betreft van
groter belang dan de minimale termijn tussen twee gesprekken.
Bij het bepalen van een minimumtermijn tussen de minimaal drie
gesprekken dient naast de overtuiging dat de stervenswens vrijwillig,
weloverwogen en consistent is en de overhand heeft ten opzichte van
andere hulpvragen, ook rekening gehouden te worden met de persoonlijke autonomie in een specifieke context. Zoals ook blijkt uit het longitudinale onderdeel van het Perspectief onderzoek beëindigen mensen het
leven ook tussen de interviewmomenten in. Het doel van het onderhavige
wetsvoorstel is om tegemoet te komen aan oudere die een stervenswens
hebben en als gevolg daarvan hulp bij zelfdoding wensen. Op een
zorgvuldige wijze en met professionele hulp. Een minimale termijn kan
dus ook als te lang ervaren worden (te denken valt bijvoorbeeld aan
gevallen van progressieve ziekten zoals dementie), hetgeen tot gevolg kan
hebben dat mensen geen gebruik willen maken van de in het onderhavige
initiatiefwetsvoorstel voorgestelde zorgvuldige procedure. Alles
afwegend, heeft de initiatiefnemer begrip voor de opmerkingen
aangaande de duur van de minimale termijn door de Afdeling en heeft zij
zoals reeds vermeld het wetsvoorstel op dit punt aangepast.

91

Regionale Toetsingscommissies Euthanasie, EuthanasieCode 2018. De toetsingspraktijk
toegelicht aangepast naar aanleiding van de arresten van de Hoge Raad van 21 april 2020,
beschikbaar via «https://www.euthanasiecommissie.nl/euthanasiecode-2018/uitspraken/
brochures/brochures/euthanasiecode/2018/euthanasiecode-2018-herziene-versie-2020», p. 21.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

20

Toets weloverwogen verzoek
De Afdeling merkt op dat ten aanzien van het vereiste weloverwogen
karakter van het verzoek in het kader van de WTL wordt gesteld dat de
patiënt volledig inzicht moet hebben in zijn ziekte, de gestelde diagnoses,
de prognose en de behandelmogelijkheden.92 Bij «lijden aan het leven» is
in het algemeen sprake van complexe problematiek die niet primair van
medische aard is, maar waarbij klachten met een medische grondslag
evenmin uitgesloten zijn.93 Naar analogie van de WTL zou de oudere voor
een weloverwogen verzoek dan ook volledig inzicht dienen te hebben in
de oorzaken van het lijden en de (on)mogelijkheid van het verminderen of
wegnemen daarvan. Voor zover het lijden tevens voortvloeit uit medische
klachten, zou de oudere daarnaast op de hoogte moeten zijn van de
beschikbare (medische) behandelmogelijkheden.
Uit de toelichting bij het voorliggende wetsvoorstel blijkt niet of de
initiatiefneemster op dit punt een uitleg analoog aan de WTL heeft
beoogd. De Afdeling adviseert alsnog te voorzien in een uitleg zoals
hiervoor aangeduid.
Aangaande de weloverwogenheid van een verzoek, merkt de initiatiefnemer op dat dit een punt is uit de WTL waar de praktijk handvatten geeft
voor hoe dit begrip gezien dient te worden. Daar het onderhavige
wetsvoorstel in de praktijk een mogelijkheid dient te bieden voor oudere
met een stervenswens, wordt dan ook zo veel mogelijk gekeken naar de
praktijk binnen de WTL. Derhalve acht de initiatiefnemer het van belang te
kijken naar hoe de WTL in de praktijk de weloverwogenheid van een
verzoek behandeld en op welke manier de RTE dit begrip toetsen,
waarvoor gekeken dient te worden naar de EuthanasieCode 2018
(herziene versie 2022).94 Hierin staat vermeld dat een weloverwogen
verzoek betekent «dat de patiënt een zorgvuldige afweging heeft gemaakt
op basis van voldoende informatie en een helder ziekte-inzicht». Voor het
onderhavige wetsvoorstel wordt aangaande het weloverwogen verzoek zo
veel als mogelijk aangesloten bij deze lezing. Dat betekent dat een oudere
voldoende informatie dient te hebben gekregen over haar of zijn
specifieke situatie en dat inzicht in de stervenswens, zowel voor de oudere
als de levenseindebegeleider van groot belang is. Hiertoe dienen de
uitvoerige gesprekken tussen de oudere en de levenseindebegeleider. De
stervenswens en het complexe samenspel aan factoren dat maakt dat
deze stervenswens bestaat dienen in kaart gebracht te worden. Een helder
inzicht in welke factoren bijdragen aan en welke mogelijkheden er zijn om
dezer factoren te adresseren, dat wil zeggen verminderen, zijn hierbij van
belang. De initiatiefnemer merkt op dat deze uitleg licht afwijkt van de
door de Afdeling aangedragen uitleg, in dat volledig inzicht een garantie
lijkt te impliceren welke in de praktijk onuitvoerbaar lijkt. In die zin
refereert de initiatiefnemer graag aan de eerder door de Afdeling
gemaakte opmerking dat de stervenswens de overhand dient te hebben
ten opzichte van mogelijk andere hulpvragen. Een weloverwogen verzoek
betekent dus dat op basis van voldoende informatie en zicht over het
complexe samenspel aan factoren welke bijdragen aan de stervenswens
92

Zie de memorie van toelichting bij de WTL, Kamerstukken II 1998/99, 26 691, nr. 3, p. 9. Zie ook
Regionale Toetsingscommissies Euthanasie, EuthanasieCode 2018. De toetsingspraktijk
toegelicht, beschikbaar via «https://www.euthanasiecommissie.nl/euthanasiecode-2018», p. 21.
93
Zie E. van Wijngaarden e.a., Het Perspectief-onderzoek. Perspectieven op de doodswens van
ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mensen en de cijfers (Den Haag: ZonMw 2020), paragraaf
12.2.
94
Regionale Toetsingscommissies Euthanasie, EuthanasieCode 2018. De toetsingspraktijk
toegelicht aangepast naar aanleiding van de arresten van de Hoge Raad van 21 april 2020,
beschikbaar via «Euthanasiecode 2022 | Regionale Toetsingscommissies Euthanasie
(euthanasiecommissie.nl)».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

21

of deze doen verminderen, een oudere toch bepaalt dat bepaalde factoren
ertoe leiden dat deze de overhand hebben ten opzichte van hulpvragen en
derhalve leiden tot een stervenswens.
b. Wenselijkheid andere hulp gericht op achtergrond van het verzoek
Mede in het licht van het voorgaande wijst de Afdeling tevens op de
samenhang met de zorgvuldigheidseis dat de levenseindebegeleider met
de oudere tot de overtuiging moet zijn gekomen dat andere hulp gericht
op de achtergrond van het verzoek niet gewenst is.95 Uit de toelichting
blijkt dat de levenseindebegeleider, in overleg met de oudere, dient te
onderzoeken of mogelijk nog een nieuw perspectief kan worden geboden.
Het is immers mogelijk dat de oudere het leven zoals hij of zij dat nu leeft
als ondraaglijk ervaart, maar het leven weer de moeite waard vindt als
bepaalde hulp of zingeving wordt geboden, zo stelt de toelichting. De
levenseindebegeleider zal daarom onderzoeken welke factoren bijdragen
aan de stervenswens, en nagaan in hoeverre deze factoren nog beïnvloed
kunnen worden.96
Er zou weer «uitzicht» op het leven kunnen zijn. Als er nog reële andere
hulp mogelijk is, rijst de vraag of de doodswens weloverwogen, stabiel en
coherent is, en tevens de overhand heeft ten opzichte van andere
hulpvragen. In dit licht adviseert de Afdeling in de toelichting nader op de
samenhang tussen deze en de hierboven besproken zorgvuldigheidseisen
in te gaan.
Gelet op het voorgaande, acht de Afdeling de voorgestelde formulering
van de zorgvuldigheidseis uit het voorgestelde artikel 2, eerste lid, onder
e, te vrijblijvend in het licht van de plicht die op de overheid rust om het
leven van zwakke en kwetsbare personen te beschermen en tegen de
achtergrond van de uitkomsten van het Perspectief-onderzoek. De
Afdeling adviseert in het wetsvoorstel zelf op te nemen dat andere hulp,
gericht op de achtergrond van het verzoek, in kaart is gebracht door de
levenseindebegeleider en de levenseindebegeleider en de oudere hebben
geconcludeerd dat geen redelijke andere oplossing voorhanden is.
De initiatiefnemer deelt de mening dat er een grote mate van samenhang
is tussen de zorgvuldigheidseis over de wenselijkheid van andere hulp
gericht op de achtergrond van het verzoek enerzijds en de zorgvuldigheidseis aangaande een vrijwillig, weloverwogen en duurzaam verzoek
anderzijds. Immers, mocht er hulp gericht op de achtergrond van het
verzoek gewenst zijn, heeft zeker gevolgen voor het weloverwogen
karakter van het verzoek. Zoals reeds gesteld, betekent het weloverwogen
karakter dat de oudere voldoende informatie en inzicht dient te hebben
over het complexe samenspel van factoren dat bijdraagt aan de
stervenswens. Hierbij is ook van belang om bij de diverse factoren stil te
staan op mogelijke hulpvormen welke hiervoor beschikbaar zijn en in
welke mate deze door de oudere gewenst zijn. Het hierboven geschetste
samenspel zal naar aanleiding van deze opmerking door de Afdeling
uitvoeriger beschreven worden in de memorie van toelichting.
De Afdeling staat in deze paragraaf ook stil bij het eventuele «uitzicht» dat
er wederom op leven kan komen en plaatst dit in het licht van de
weloverwogenheid. Hierbij merkt de initiatiefnemer op dat de uitzichtloos
en ondraaglijk lijden, zoals opgenomen in de zorgvuldigheidseisen van de
WTL, geen zorgvuldigheidseis is van het onderhavige wetsvoorstel. Wel is
95

Zie voorgesteld artikel 2, eerste lid, onder e, Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen
op verzoek.
96
Memorie van toelichting, paragraaf 4.4.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

22

er in het bovenstaande ingegaan op de wenselijkheid van andere hulp. Dit
is, wat de initiatiefnemer betreft, een onderdeel van de weloverwogenheid
van een stervenswens. Derhalve is het ook goed mogelijk dat er voor een
van de factoren, die onderdeel uitmaakt van het complex aan factoren
welke de bijdragen aan de stervenswens, reële hulpmogelijkheden
bestaan maar de oudere in overleg met de levenseindebegeleider en na
voldoende informatie en inzicht te hebben ontvangen hierover, besluit dat
dergelijke hulp niet gewenst is. Ook niet-medische factoren, zoals
financiële problemen, dienen ter sprake te komen en zijn relevant voor de
levenseindebegeleider om te bezien of er een duurzame, vrijwillige en
weloverwogen wens is en of andere hulp nog mogelijk en gewenst is.
De Afdeling geeft de initiatiefnemer mee om, indachtig de plicht van de
overheid om kwetsbare personen te beschermen, de zorgvuldigheidseis
aan te passen. Zo dient expliciet opgenomen te worden dat andere hulp in
kaart is gebracht en dat is geconcludeerd dat er geen redelijke andere
oplossing voorhanden is. Initiatiefnemer heeft besloten dit niet te
expliciteren in de wettekst, omdat zij van mening is dat het in kaart
brengen van alternatieve hulp al voortkomt uit artikel 2, onderdeel e.
Immers moet worden vastgesteld dat andere hulp, gericht op de
achtergrond van het verzoek, niet gewenst is. Daaruit volgt dat die hulp in
kaart moet worden gebracht. Uit de eis dat het verzoek vrijwillig,
duurzaam en weloverwogen moet zijn, volgt wat initiatiefnemer betreft
ook dat de alternatieven niet als gewenst worden gezien op basis van die
criteria. Deze zorgvuldigheidseisen moeten in samenhang worden bezien.
Het enkel voorhanden zijn van andere hulp is zo bezien dus geen
contra-indicatie van een weloverwogen verzoek maar kan daar juist aan
bijdragen.
c. Rol van de arts
Het Perspectief-onderzoek laat zien dat een breed spectrum aan oorzaken
ten grondslag kan liggen aan de stervenswens. Zoals eerder opgemerkt,
kunnen daarbij ook medische factoren een (versterkende) rol spelen.97 De
Afdeling is van oordeel dat dit gegeven pleit voor de verplichte betrokkenheid van een arts in het proces.98 Zij acht deze betrokkenheid op een
drietal punten van toegevoegde waarde.
De keuze om in het oorspronkelijke wetsvoorstel artsen geen verplichte
rol te geven is een bewuste geweest. Die is gemaakt door de toenmalige
initiatiefnemer op basis van de overwegingen uit zowel de reactie van de
KNMG op het wetsvoorstel en de «Kabinetsreactie en visie Voltooid
Leven» als die van individuele artsen betrokken.99 Echter, zowel het advies
van de Afdeling als gesprekken die de initiatiefnemer heeft gevoerd met
medisch ethici, juristen en artsen zelf hebben geleid tot een nieuw inzicht.
Op basis van deze gesprekken hebben artsen in het huidige onderhavige
voorstel wel degelijk een noodzakelijke rol, voor een groot deel tegemoetkomend aan de punten die de Afdeling heeft aangedragen. De initiatiefnemer hecht er wel aan te onderstrepen dat de rol van de arts (niet zijnde
een arts die ook de rol van levenseindebegeleider heeft) zich beperkt tot
97

Zie E. van Wijngaarden e.a., Het Perspectief-onderzoek. Perspectieven op de doodswens van
ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mensen en de cijfers (Den Haag: ZonMw 2020), paragraaf
7.3,
98
De Afdeling heeft met respect kennis genomen van de terughoudendheid van de KNMG in dit
verband (zie hierover ook de memorie van toelichting, paragraaf 2.5). Niettemin acht zij de
verplichte betrokkenheid van een arts, mede gelet op de mogelijk medische aard van de
problematiek die bij deze ouderen speelt en de beschermingsplicht van de overheid, wenselijk.
99
Zie «Vragen bij Wet Toetsing Levenseindebegeleiding van Ouderen op Verzoek», KNMG,
30 januari 2017 en Overwegingen artsenfederatie KNMG bij «Kabinetsreactie en visie Voltooid
Leven», KNMG, 29 maart 2017.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

23

wat we kunnen noemen het «voortraject» van het «voltooid leven»-traject.
Het voorstel is nu zo gewijzigd dat de arts inlichtingen verschaft aan de
levenseindebegeleider (en de oudere) die relevant zijn voor de beoordeling van het verzoek. Hierbij ligt de focus op aspecten met een
medische component, zoals de beoordeling van de overlap met de WTL
en het in kaart brengen van de medische situatie van de oudere. Dit lijkt
een passende rol, waarbij betrokkenheid van de arts slechts gevraagd
wordt in het voorstadium van de procedure en het slechts gaat om het
verschaffen van inlichtingen. Het is aan de levenseindebegeleider om, in
samenspraak met de oudere, keuzes te maken en daarin zullen te allen
tijde de zorgvuldigheidseisen leidend zijn. De thans voorgestelde rol van
de arts lijkt in overeenstemming met een belangrijke opmerking van de
KNMG: «Het onderscheid tussen «gezond» en «ziek» kan ook alleen
gemaakt worden op basis van een exploratie naar de aard van de
klachten, die naar de mening van de KNMG alleen door een arts uitgevoerd kan worden.»
In de memorie van toelichting wordt deze keuze verder toegelicht en
wordt ingegaan op juridische aspecten die hierbij van belang zijn.
i. Identificeren van mogelijke medische achtergrond van het verzoek
De opleiding tot levenseindebegeleider is niet alleen toegankelijk voor
artsen, maar ook voor verpleegkundigen, gezondheidszorgpsychologen
en psychotherapeuten.
De vraag rijst of de levenseindebegeleider, niet zijnde een arts, in staat zal
zijn om te identificeren welke factoren bijdragen aan de stervenswens van
de oudere en in hoeverre deze factoren nog beïnvloed kunnen worden,
voor zover dat medische factoren betreft. De Afdeling acht de verplichte
betrokkenheid van een arts in dit opzicht nodig, zodat alle medische
behandelopties goed in kaart kunnen worden gebracht en de wenselijkheid daarvan met de oudere kan worden besproken.
De initiatiefnemer deelt de overtuiging met de Afdeling dat voor het in
kaart brengen van eventuele medische factoren binnen een stervenswens
én het bespreken van behandelopties daarvan een taak is die beter belegd
is bij een arts dan bij een levenseindebegeleider. Daarom heeft de arts in
het gewijzigde voorstel een grotere rol. De arts krijgt de plicht om
inlichtingen te verschaffen aan de levenseindebegeleider. Hieronder valt
ook het in kaart brengen van mogelijke medische trajecten. De arts heeft
echter geen toetsende rol, maar verschaft slechts informatie. Het is aan de
levenseindebegeleider om die informatie te betrekken bij het verzoek en te
bezien of in een concreet geval voldaan wordt aan de zorgvuldigheidseisen. In de memorie van toelichting wordt deze keuze verder
toegelicht.
ii. Waarborgen voor zorgvuldige uitvoering
Daarnaast acht de Afdeling de betrokkenheid van een arts wenselijk met
het oog op een zorgvuldige uitvoering van de zelfdoding. Hoewel de
oudere de levensbeëindigende middelen zelf zal innemen, valt niet uit te
sluiten dat onder omstandigheden het innemen van deze middelen dan
wel het stervensproces niet verloopt zoals beoogd en er (medische)
complicaties optreden. De Afdeling acht het van groot belang dat de
oudere in dat geval de juiste medische hulp kan ontvangen en acht om die
reden een rol voor de arts ook bij de uitvoering aangewezen.
Op dit punt deelt de initiatiefnemer het standpunt van de Afdeling niet
volledig. Het staat buiten kijf dat er moet worden toegezien op een
zorgvuldige uitvoering van de zelfdoding. Om dit proces zorgvuldig te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

24

laten verlopen, wordt een opleiding gevolgd tot levenseindebegeleider.
Daarin wordt stilgestaan bij het volgen van de juiste procedures
aangaande onder andere het ophalen van het gebruikte middel bij de
apotheek, het verstrekken van het middel aan de oudere en constateren
van het overlijden en contacteren van de lijkschouwer.
De Afdeling schrijft verder nog dat een arts betrokken moet zijn bij de
uitvoering in het geval er complicaties optreden waardoor het stervensproces niet verloopt zoals beoogd. De lang staande praktijk van hulp bij
zelfdoding in Zwitserland via orale toediening, laat zien dat er eigenlijk
geen complicaties optreden bij adequate dosering en juiste instructies. In
zeldzame gevallen laat de dood langer op zich wachten dan verwacht. In
de memorie van toelichting wordt deze keuze nader toegelicht.
iii. Samenloop met WTL voorkomen
Tot slot acht de Afdeling de betrokkenheid van een arts nodig om het
verzoek tot hulp bij zelfdoding in voorkomende gevallen alsnog in het licht
van de WTL te beoordelen. In dit verband wijst zij ook meer in algemene
zin op de overlap tussen de WTL en het voorliggende wetsvoorstel.
Voor een inwilligbaar verzoek tot euthanasie of hulp bij zelfdoding op
grond van de WTL is vereist dat sprake is van «uitzichtloos en ondraaglijk
lijden», waaraan in overwegende mate een medisch classificeerbare
somatische of psychische ziekte of aandoening ten grondslag ligt. Het
voorliggende wetsvoorstel maakt het mogelijk dat ook andere oorzaken
dan ondraaglijk en uitzichtloos medisch lijden kunnen leiden tot een
inwilligbaar verzoek tot hulp bij zelfdoding.
De toelichting onderkent dat er samenloop tussen de twee wetten en de
procedures op grond daarvan zal zijn, maar volgens de initiatiefneemster
ligt het voor de hand dat wanneer sprake is van ondraaglijk en uitzichtloos
lijden met een overwegend medische grondslag, gebruik gemaakt zal
worden van de WTL.100 De groep van 75 jaar en ouder kan echter ook een
beroep doen op het voorliggende wetsvoorstel. De inhoudelijke en
procedurele drempel voor hulp bij zelfdoding in dit wetsvoorstel is minder
hoog, aangezien de ondraaglijkheid en uitzichtloosheid van het lijden en
de overwegend medische grondslag daarvan niet beoordeeld hoeven te
worden.101 Het voorliggende wetsvoorstel bevat bovendien geen
(procedurele) waarborgen om dit te garanderen en bovengenoemde
samenloop te voorkomen.
De Afdeling acht het behoud van de zorgvuldige en transparante praktijk
die op grond van de WTL is ontstaan van wezenlijk belang102 en adviseert
daarom alsnog in de nodige waarborgen te voorzien door de arts een
verplichte rol te geven in het onderhavige wetsvoorstel.
Terecht wijst de Afdeling op het bestaan van twee wettelijke mogelijkheden voor hulp bij zelfdoding indien het onderhavige wetsvoorstel wordt
aangenomen. Een deel van de ouderen vanaf 75 jaar zou inderdaad een
beroep kunnen doen op de WTL én op dit wetsvoorstel. In tegenstelling
100

Memorie van toelichting, hoofdstuk 6.
Zie in dit verband ook de commissie-Schabel, die het bestaan van twee verschillende routes
niet wenselijk acht en stelt dat een dergelijk scenario aanleiding kan geven tot de vraag of de
WTL dan niet in zijn geheel zou moeten worden herzien of afgeschaft: P. Schnabel e.a., Over
hulp bij zelfdoding aan mensen die hun leven voltooid achten, Den Haag januari 2016, p. 167.
102
Een dergelijke lichtere toetsing wordt ook opgemerkt door artsenfederatie KNMG, die als
gevolg daarvan uitholling van de huidige euthanasiepraktijk vreest. Zie R.A.C.L. Héman e.a.,
Overwegingen artsenfederatie KNMG bij «Kabinetsreactie en visie Voltooid Leven», 29 maart
2017, p. 19–22.
101

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

25

tot de Afdeling, acht de initiatiefnemer dit niet ongewenst en deelt zij de
mening niet dat de procedurele drempel voor dit wetsvoorstel minder
hoog is dan bij de WTL. Het staat vast dat de inhoudelijke en procedurele
drempel in dit wetsvoorstel anders zijn – ondraaglijk lijden hoeft immers
niet invoelbaar gemaakt te worden – maar, zoals reeds betoogd in de
memorie van toelichting, is geen sprake van een lichtere procedure. Er is
sprake van een ander type traject (want niet medisch van aard) en de
zorgvuldigheidseisen houden daarmee sterk verband. Zeker bezien er met
de wijziging drie gesprekken dienen plaats te vinden over een periode van
minstens zes maanden, kan zelfs worden gezegd dat het voorgestelde
traject procedureel zwaarder is. Wanneer een oudere aan beide wetten
voldoet, is het aan die oudere zelf om te kiezen waar de voorkeur ligt. In
de memorie van toelichting wordt de gemaakte keuze nader toegelicht.
7. Doelgroep van het wetsvoorstel
Het wetsvoorstel hanteert een leeftijdsgrens van 75 jaar en ouder.103
Volgens de initiatiefneemster is de kans groot dat ouderen die deze
leeftijd hebben bereikt, gedurende hun leven voor lastige beslissingen,
onverwachte mogelijkheden en drastische wendingen hebben gestaan. De
initiatiefneemster acht dit anders bij pubers, adolescenten, dertigers,
«mid-lifers» en zelfs bij de jongere pensionado’s. Zij hebben nog een
relatief lang levensperspectief, waarin problematische omstandigheden
nog een wending ten goede kunnen nemen. De kans daarop wordt met
het klimmen der jaren echter kleiner. De initiatiefneemster verwacht dat
ouderen die deze leeftijd hebben bereikt in het algemeen, door de
ervaring van het lange leven dat achter hen ligt, beter in staat zijn om te
bepalen of het leven voor hen nog levenswaardig is. Bovendien gaat de
initiatiefneemster ervan uit dat de factoren die beïnvloeden dat mensen
hun leven als «voltooid» kunnen gaan zien, vanaf 75 jaar een grotere rol
gaan spelen.104
Het Perspectief-onderzoek laat zien dat een persisterende en actieve wens
tot levensbeëindiging zich niet alleen voordoet bij ouderen vanaf 75 jaar,
maar juist in grote meerderheid in de leeftijdscategorie van 55 tot 75 jaar.
Twee-derde van die groep 55 tot 75-jarigen wil bovendien zonder hulp van
een ander, op een zelfgekozen moment een einde aan het leven maken. Zij
willen daartoe zelf beschikken over passende middelen. De KNMG merkt
op dat er vanuit medisch en psychologisch oogpunt geen redenen zijn om
de stervenswens van 75-plussers anders te behandelen dan die van
jongeren.105
In het kwantitatieve Perspectief-onderzoek had slechts een beperkt deel
van de groep ouderen van 75 jaar en ouder (naar schatting circa 1700
personen) een persisterende en actieve wens tot levensbeëindiging.106
Niet valt uit te sluiten dat een deel van deze groep (tevens) een beroep
zou kunnen doen op de WTL, bijvoorbeeld vanwege een stapeling van
ouderdomsklachten.107 Dit is echter niet nader kwalitatief onderzocht in
het Perspectief-onderzoek. Daarnaast moet worden opgemerkt dat de
discussie over de precieze reikwijdte van de WTL nog gaande is en de
toepassing van de in de wet geformuleerde zorgvuldigheidscriteria
onderwerp is van interpretatie. Wat als ziekte wordt gezien en wat niet,

103

Zie voorgesteld artikel 1, Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek.
Memorie van toelichting, paragraaf 4.2.
105
Zie R.A.C.L. Héman e.a., Overwegingen artsenfederatie KNMG bij «Kabinetsreactie en visie
Voltooid Leven», 29 maart 2017, p. 20–21.
106
E. van Wijngaarden e.a., Het Perspectief-onderzoek. Perspectieven op de doodswens van
ouderen die niet ernstig ziek zijn: de mensen en de cijfers (Den Haag: ZonMw 2020), p. 6.
107
Idem, paragraaf 2.2.
104

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

26

blijkt bovendien in zekere zin een arbitraire grens, zo wordt ook in het
Perspectief-onderzoek geconcludeerd.108
De Afdeling begrijpt dat een aan ouderdom gerelateerde leeftijdsgrens
wordt gesteld aan de mogelijkheid om een beroep te doen op levenseindebegeleiding. In zekere zin fungeert de leeftijdsgrens als zorgvuldigheidseis. De Afdeling merkt het bovenstaande dan ook niet op in het licht
van een pleidooi voor een andere leeftijdsgrens, maar adviseert wel om
een nadere empirische motivering te geven voor de gekozen leeftijdsgrens.
Tegen deze achtergrond adviseert de Afdeling in de toelichting nader in te
gaan op de doelgroep van het wetsvoorstel.
Terecht wordt opgemerkt dat de «aan ouderdom gerelateerde leeftijdsgrens» fungeert als een soort van zorgvuldigheidseis. In het voorstel van
wet welke op 18 december 2016 in consultatie ging werd in het gehele
wetsvoorstel gesproken over «de verzoeker» en bevatte de eerste
zorgvuldigheidseis de toets of de verzoeker «de leeftijd van vijfenzeventig
jaar heeft bereikt». In het onderhavige wetsvoorstel is ervoor gekozen om
overal te spreken over «de oudere» waarbij de leeftijd van 75 jaar of ouder
is opgenomen als definitie aangezien deze term ook beter past bij het
karakter van het wetsvoorstel.
8. De levenseindebegeleider
a. Opleiding tot levenseindebegeleider
De levenseindebegeleider dient een opleiding daartoe te hebben afgerond
alvorens deze wordt ingeschreven in het register voor levenseindebegeleiders. Tot de opleiding voor levenseindebegeleider worden alleen
artsen, verpleegkundigen, gezondheidszorgpsychologen en psychotherapeuten toegelaten.109
Volgens de initiatiefneemster zal de opleiding tot levenseindebegeleider
betrekking hebben op de naleving van de zorgvuldigheideisen en op
andere wettelijke taken en verplichtingen van de levenseindebegeleider.
Bij algemene maatregel van bestuur zullen nadere eisen worden gesteld
aan de opleiding tot levenseindebegeleider en aan de instelling die deze
opleiding aanbiedt.110 De precieze inhoud van de opleiding (het curriculum) zal vastgesteld worden door de relevante beroepsgroepen. Bij de
opzet van het curriculum kan er rekening mee worden gehouden dat de
deelnemers reeds vanuit hun initiële opleiding en beroepservaring bekend
kunnen zijn met verschillende onderdelen van het curriculum.111
De Afdeling merkt op dat daarmee thans echter nog onduidelijkheid
bestaat over de totstandkoming, inrichting en vormgeving van de
opleiding, en daarmee over de kwaliteit van de levenseindebegeleiders.
De toelichting onderkent wel dat het curriculum er voor de verschillende
beroepsgroepen die kunnen worden toegelaten tot de opleiding
verschillend uit kan komen te zien.112 Dit zal echter verschillende gevolgen
hebben voor de duur en inrichting, alsmede voor de bekostiging van de
opleiding van de deelnemers. De toelichting geeft bovendien nog geen
uitsluitsel over de partijen die betrokken zullen moeten worden bij de
108

Idem.
Voorgesteld artikel 33i, tweede lid, Wet BIG.
Voorgesteld artikel 33i, eerste lid, Wet BIG.
111
Memorie van toelichting, paragraaf 4.3.
112
Idem.
109
110

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

27

totstandkoming van de inhoud van de opleiding. Weliswaar doet
initiatiefneemster een aantal suggesties, zoals de diverse beroepsgroepen, het Expertisecentrum Euthanasie en de Universiteit voor
Humanistiek, maar uit de toelichting blijkt niet of deze partijen daartoe
bereid zijn en dat uitvoerbaar achten. Dat is van belang, omdat bijvoorbeeld de KNMG zich terughoudend opstelt waar het gaat om de betrokkenheid van artsen bij levenseindebegeleiding.113
Daarbij komt dat uit de toelichting niet blijkt wanneer de opleiding
ingericht zou kunnen zijn en de eerste levenseindebegeleiders kunnen zijn
afgestudeerd. Van inwerkingtreding van het wetsvoorstel kan echter pas
sprake zijn als de eerste lichting levenseindebegeleiders is afgestudeerd.
Mede in het licht van de complexiteit van de problematiek die speelt bij
personen die «lijden aan het leven» en de plicht die op de overheid rust
op grond van artikel 2 EVRM om het leven van zwakke en kwetsbare
personen te beschermen, hecht de Afdeling veel waarde aan de kwaliteit
van de levenseindebegeleiders. De Afdeling adviseert daarom in de
toelichting duidelijkheid te bieden over de eisen die worden gesteld aan
de opleiding tot levenseindebegeleider.
Voor de zorgvuldige uitvoering van hulp bij zelfdoding op basis van het
onderhavige wetsvoorstel vervult de levenseindebegeleider een belangrijke rol. De gesprekken tussen de oudere en de levenseindebegeleider
dienen ertoe om het complexe samenspel van factoren welke maken dat
een oudere haar of zijn leven als «voltooid» ziet en het daaruit voorkomende verzoek tot hulp bij zelfdoding te onderzoeken en bespreken.
Aangaande de levenseindebegeleider en de opleiding daartoe worden een
aantal opmerkingen gemaakt door de Afdeling. In de memorie van
toelichting wordt nader op de opleiding ingegaan.
b. Reikwijdte van de Wet BIG
De initiatiefneemster heeft ervoor gekozen om voor de uitvoering van het
wetsvoorstel in belangrijke mate aan te sluiten bij de Wet op de beroepen
in de individuele gezondheidszorg (Wet BIG). Voorgesteld wordt dat de
levenseindebegeleider een beroepsbeoefenaar wordt in de zin van de Wet
BIG.114 De levenseindebegeleider wordt ingeschreven in een beroepsregister, dient een aangewezen opleiding te hebben gevolgd en komt onder
het medisch tuchtrecht te vallen.115
De Afdeling wijst erop dat de Wet BIG thans van toepassing is als er
sprake is van individuele gezondheidszorg. Dat wil zeggen dat er sprake
moet zijn van zorg die rechtstreeks betrekking heeft op een persoon en
ertoe strekt diens gezondheid te bevorderen of te bewaken, het onderzoeken en het geven van raad daaronder begrepen, waaronder geneeskunst.116 Daarnaast is een aantal handelingen ten aanzien van de
overledene onder de Wet BIG gebracht.117 Levenseindebegeleiding valt
niet zonder meer binnen deze reikwijdte van de Wet BIG. De Afdeling
adviseert hierop in de toelichting nader in te gaan en zo nodig het voorstel
aan te passen.

113

Idem, paragraaf 2.5.
Voorgesteld artikel 15 Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek.
115
Voorgesteld artikel 3, eerste lid, artikel 33g, onderdeel a, en artikel 47, tweede lid, Wet BIG.
116
Artikel 1, vijfde opsommingsteken, Wet BIG. Zie voor de definitie van geneeskunst: artikel 1,
vierde opsommingsteken, Wet BIG.
117
Artikel 4, vierde opsommingsteken, onderdeel f, Wet BIG.
114

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

28

Terecht constateert de Afdeling dat de levenseindebegeleider geen
individuele gezondheidszorg levert, conform de huidige definitie van de
Wet BIG. De keuze om het beroeps van levenseindebegeleider, de
opleiding daartoe en de deskundigheid op te nemen in de Wet BIG is er
een die bewust is gemaakt. Dit hangt samen met de rechten en plichten
welke voortkomen uit de Wet BIG maar ook het doel van de Wet BIG.
Zoals in het recentelijk uitgebrachte advies van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving staat, kent de Wet BIG een tweetal doelen en
een daarvan afgeleid doel, te weten het bewaken en bevorderen van de
kwaliteit van beroepsbeoefening, het beschermen tegen ondeskundig en
onzorgvuldig handelen door beroepsbeoefenaars en het afgeleide doel
van inzichtelijkheid voor derden.118 Alle drie deze doelen zijn ook van
groot belang bij de uitvoering van levenseindebegeleiding conform het
onderhavige wetsvoorstel en hetgeen belangrijk is voor de keuze voor de
Wet BIG. Gegeven de ingrijpende aard van de werkzaamheden van de
levenseindebegeleider wordt grote waarde gehecht aan de registratie en
daarmee samenhangende kenbaarheid van de begeleider. Onder
kenbaarheid verstaat de initiatiefnemer het belang van een centrale,
eenvoudig te raadplegen en betrouwbare registratie van de beroepsgroep. Ouderen en hun naasten moeten namelijk makkelijk kunnen zien of
iemand die zegt levenseindebegeleider te zijn dit ook daadwerkelijk is,
gelijk aan het kunnen bekijken van de BIG-registratie van bijvoorbeeld een
fysiotherapeut. Echter wordt opname in de Wet BIG van de levenseindebegeleider niet enkel nagestreefd met het oog op het (afgeleide) doel van
inzichtelijkheid, maar met name vanuit de doelen van de bewaking van
professionele hulpverlening door de levenseindebegeleider en de
bescherming tegen onzorgvuldig handelen van de levenseindebegeleider.
Met de opname in de Wet BIG worden immers aan de opleiding tot
levenseindebegeleider eisen gesteld (zie punt 8.a), zodat de hulpverlening
van het juiste niveau is. Mocht dit niet van het juiste niveau zijn, wordt
met de opname in de Wet BIG ook geregeld dat tuchtrechtelijke maatregelen getroffen kunnen worden. Zodoende wordt de oudere beschermd
tegen onzorgvuldig handelen.
Daar de initiatiefnemer grote waarde hecht aan de kenbaarheid, zorgvuldigheid en deskundigheid van de levenseindebegeleider en deze drie
punten goed bewaakt zijn met een opname in de Wet BIG, is hiervoor
gekozen. Te meer nu alle vier de beroepen welke toegang krijgen tot de
opleiding tot levenseindebegeleider, reeds beroepen zijn die onder de Wet
BIG vallen en derhalve al grotendeels bekend zijn met de rechten, plichten
en doelen van deze wet. In die zin is de opname van de levenseindebegeleider in de Wet BIG een logisch voortvloeisel kijkend naar de rechten,
plichten en doelen. Het ingrijpend alternatief is om voor de levenseindebegeleider een geheel nieuwe wet op te richten welke doelen dan geheel
overeen zouden komen met de Wet BIG. De keuze voor opname is de Wet
BIG is dus niet alleen een logische maar in zekere zin ook deels een
pragmatische. Tot slot merkt de initiatiefnemer op dat bepaalde artikelen
in de Wet BIG thans beperkt zijn tot het gebied van individuele gezondheidszorg waar levenseindebegeleiding, conform het onderhavige
wetsvoorstel, niet onder valt. Dit geldt bijvoorbeeld voor artikel 88
aangaande het beroepsgeheim. Daar dergelijke bepalingen ook van
toepassing dienen te zijn op de levenseindebegeleider zal het voorstel van
wet en de memorie van toelichting aangepast worden, zodat dit ook het
geval is.

118

Bijlage nr. 905574 bij Kamerstukken II 2019/20, 29 282, nr. 382.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

29

c. Toetsing handelen levenseindebegeleider
De procedure voor toetsing van het handelen van de levenseindebegeleider is eveneens vormgegeven naar analogie van de toetsing van het
handelen van de arts in geval van euthanasie of hulp bij zelfdoding op
grond van de WTL. Dit betekent dat een regionale toetsingscommissie zal
beoordelen of de stervenshulp volgens de regels van de Wet toetsing
levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek is uitgevoerd.119 Als deze
tot het oordeel komt dat er sprake is van onzorgvuldig handelen wordt
daarvan, naar analogie van de WTL, melding gedaan aan het Openbaar
Ministerie en de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ). Vervolgens
kan het OM tot strafvervolging overgaan, of de IGJ kan een tuchtklacht
indienen bij het medisch tuchtcollege.120
De Afdeling wijst in dit verband op een recente uitspraak van de Hoge
Raad, waarin de Hoge Raad ingaat op het onderscheid tussen situaties
waarin toetsing aan het tuchtrecht, dan wel strafvervolging de meest
aangewezen reactie is op een mogelijk geval van onzorgvuldig medisch
handelen in het kader van de WTL.121 Daarbij overwoog de Hoge Raad dat
«de omstandigheid dat ieder medisch handelen van een arts, dus ook zijn
handelingen in het kader van levensbeëindiging op verzoek, aan het
medisch tuchtrecht is onderworpen, meebrengt dat strafvervolging niet
steeds de meest aangewezen reactie is op een mogelijk geval van
onzorgvuldig medisch handelen in het kader van een levensbeëindiging
op verzoek van de patiënt door een arts».122
Nu initiatiefneemster zoveel mogelijk heeft willen aansluiten bij de
toetsing in de WTL, roept het arrest van de Hoge Raad de vraag op wat dit
betekent voor de toetsing van het handelen van de levenseindebegeleider,
en meer in het bijzonder wanneer volgens initiatiefneemster strafrechtelijke vervolging dan wel tuchtrechtelijke vervolging het meest aangewezen
is.
De Afdeling adviseert hierop in de toelichting nader in te gaan.
De regeling aangaande de toetsing van het handelen van levenseindebegeleiders komt inderdaad in belangrijke mate overeen met die van de
toetsingscommissies welke zijn opgericht als gevolg van de WTL. In de
eerste plaats is het dan ook aan de toetsingscommissies om het handelen
van de levenseindebegeleider te beoordelen, waarbij samenstelling voor
deze toetsing wel anders is dan voor de toetsing van het handelen van
een art op grond van de WTL. Enkel in het geval dat niet aan alle
zorgvuldigheidseisen is voldaan, maakt deze toetsingscommissie hiervan
melding in een gemotiveerd oordeel. Wanneer dit het geval is, zal dit
oordeel ter kennis worden gebracht aan de inspecteur voor de van de
Inspectie gezondheidszorg en jeugd en het College voor procureursgeneraal van het openbaar ministerie. De memorie van toelichting is op
dit punt aangevuld.

119

Voorgesteld hoofdstuk 4 Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen op verzoek.
Voorgesteld artikel 9, derde lid, onder a, jo artikel 65, eerste lid, onder d, Wet BIG.
121
HR 21 april 2020, ECLI:NL:HR:2020:712.
122
Idem, r.o. 4.11.3.
120

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

30

9. Verstrekking van de middelen voor levensbeëindiging
Het wetsvoorstel regelt dat de levenseindebegeleider de middelen voor
levensbeëindiging niet eerder aan de oudere verstrekt dan op het
vastgestelde tijdstip.123 Het voorstel regelt evenwel niet op welk moment
de apotheker de middelen verstrekt aan de levenseindebegeleider. Dit
maakt het mogelijk dat de levenseindebegeleider de middelen al enige tijd
in bezit heeft voordat deze op het vastgestelde tijdstip aan de oudere
worden verstrekt, waarmee de risico’s op onjuist gebruik of misbruik
worden vergroot.
De Afdeling adviseert daarom om tevens een wettelijke termijn te stellen
voor de periode dat de levenseindebegeleider deze middelen in bezit mag
hebben.
De initiatiefnemer dankt de Afdeling voor haar terechte punt aangaande
het bezit van de middelen voor levensbeëindiging. Net als de Afdeling is
zij van mening dat de risico’s op misbruik zo klein mogelijk gehouden
dienen te worden. De levenseindebegeleider schrijft een recept voor de
benodigde middelen uit en verkrijgt deze bij een apotheek. Op het
afgesproken tijdstip overhandigt de levenseindebegeleider deze middelen
aan de oudere. De levenseindebegeleider heeft de middelen zo kort
mogelijk in het bezit. De duur daarvan zal worden vastgelegd in
veldnormen, maar het uitgangspunt blijft dat de middelen niet langer dan
nodig in het bezit zijn van de levenseindebegeleider. Dat volgt ook artikel
5, lid 1, onderdeel b van het wetsvoorstel. Het expliciet maken van
bijvoorbeeld een maximumtermijn van een zeker aantal uren dat de
middelen in bezit van de levenseindebegeleider mogen zijn achten de
initiatiefnemers niet verstandig. Ook in de WTL is een dergelijke bepaling
niet te vinden en ook daar wordt dit in de praktijk ook aan het veld
overgelaten. Wel benadrukken initiatiefnemers dat het van belang is dat
hiervoor normen worden vastgelegd. Dat geldt zowel voor hoe lang
voorafgaand aan het tijdstip van zelfdoding de middelen worden
opgehaald als voor het terugbrengen van eventuele restanten.
De Afdeling advisering van de Raad van State heeft een aantal bezwaren
bij het initiatiefvoorstel en adviseert het voorstel niet in behandeling te
nemen, tenzij het is aangepast.
De initiatiefnemer dankt de Raad van State voor haar opmerkingen en
voorstellen tot verbetering van het onderhavige wetsvoorstel. Velen
hiervan heeft de initiatiefnemer verwerkt in een aangepaste memorie van
toelichting of in het aangepaste voorstel van wet. Een enkele voorgestelde
wijziging is niet door de initiatiefnemer overgenomen waarbij in de ogen
van de initiatiefnemer dragend is gemotiveerd waarom een dergelijke
wijziging geen verbetering zou zijn van het wetsvoorstel. Immers, de
waarborgen van het onderhavige wetsvoorstel dienen dusdanig gekozen
te worden dat zij enerzijds de kwetsbare oudere beschermt, anderzijds
voldoende ruimte laat voor het individu om na een zorgvuldig doorlopen
proces dit «voltooide leven» te verlaten.
De Vice-President van de Raad van State,
Th.C. de Graaf
De initiatiefnemer,
Podt

123

Voorgesteld artikel 5, eerste lid, onder a, Wet toetsing levenseindebegeleiding van ouderen
op verzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 35 534, nr. 6

31