2

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2238
Vragen van het lid Yesilgöz-Zegerius (VVD) en Agnes Mulder (CDA) aan de
Minister van Economische Zaken en Klimaat over de ramingen en
beleidsinformatie aangeleverd door het Planbureau voor de Leefomgeving
(PBL) (ingezonden 22 februari 2019).
Antwoord van Minister Wiebes (Economische Zaken en Klimaat) (ontvangen
9 april 2019)Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2018–2019, nr.
1922
Vraag 1
Wat is de marge van de cijfers uit de Nationale energieverkenning 2017 (NEV
2017) voor het energieverbruik ten opzichte van de gepubliceerde cijfers van
het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)? Waaraan wijdt u dat?
Antwoord
Onderstaande tabel geeft inzicht in het gemiddelde verbruik per jaar tussen
2017–2020 cf. de Nationale Energieverkenning 2017 (NEV 2017) en de cijfers
die het CBS heeft gehanteerd t.b.v. hun persbericht van 16 februari jl.
Inmiddels heeft het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) op 18 maart jl.
een rapport uitgebracht onder de titel «Analyse ontwikkeling energierekening» waarin de cijfers voor 2017 en 2020 zijn geactualiseerd.
NEV 2017
2017
gemiddeld elektriciteitsgebruik
(KWh)
2.768
gemiddeld aardgasverbruik (m3)
1.241

2020
2.488
Bandbreedte (2.262 –
2.714)
1.134
Bandbreedte (1.071 –
1.191)

Actualisering PBL 18-3-2019

CBS, 16-2-2019

2017

2018

2019

3.034

3.034

1.466

1.466

2.832
1.340

2020
2.525
Bandbreedte (2.298 –
2.753)
1.179
Bandbreedte (1.117 –
1.234)

Zoals uit deze tabel blijkt, liggen ook in deze geactualiseerde ramingen de
gemiddelde verbruikscijfers voor huishoudens substantieel onder de door het
CBS gehanteerde verbruikscijfers in het persbericht van 16 februari jl. In het
rapport leggen het PBL en het CBS uit hoe dat komt (Kamerstuk 30 96, nr.
632). Het CBS is uitgegaan van het gas- en elektriciteitsverbruik conform de
berekening van de weegfactoren voor de Consumentenprijsindex. Deze
verbruiken zijn temperatuur gecorrigeerde gemiddelde verbruiken van een

ah-tk-20182019-2238
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

1

reeks van jaren in het verleden en liggen hoger dan de verbruikscijfers voor
2017 waarmee PBL rekent.
Het PBL raamt een dalend verbruik, waarbij wordt meegenomen dat het
gemiddeld energiegebruik tot 2020 afneemt door nieuwbouw, energiebesparing in bestaande woningen en de eigen opwek van stroom door zonnepanelen. Deze dalende trend is ook zichtbaar in de statistieken van de afgelopen
jaren.
Vraag 2
Kwalificeert u een dergelijke marge als redelijk?
Antwoord 2
De marge tussen de NEV 2017 en de geactualiseerde analyse door PBL van
18 maart jl. enerzijds en de door het CBS gepubliceerde verbruik op
16 februari jl. anderzijds is verklaarbaar. Er worden verschillende uitgangspunten gehanteerd, daarmee is de marge die nu optreedt begrijpelijk.
Vraag 3
In hoeverre wijkt de raming van PBL af van het daadwerkelijke gebruik van
een gemiddeld huishouden?
Antwoord 3
Elk huishouden is anders. Er is geen eenduidige definitie voor een gemiddeld
huishouden. Zoals ook uit de analyse van PBL en CBS blijkt, zijn er verschillende manieren om een gemiddelde voor een huishouden te berekenen.
Daarnaast is het feitelijke gebruik weer afhankelijk van vele individuele
omstandigheden zoals de gezinssamenstelling en het type woning. Dit bleek
ook uit de bevindingen van PBL in het rapport «Meten met twee Maten» dat
eind 2018 verscheen. Ik wil de communicatie over de energierekening verder
verbeteren. Daarom verken ik gezamenlijk met PBL, CBS, het NIBUD en
andere partijen de mogelijkheden om het verbruik van huishoudens
eenduidig in beeld te brengen.
Vraag 4
Klopt het dat dit niet de eerste keer is dat er twijfel of onduidelijkheid bestaat
over de aangeleverde beleidsinformatie of ramingen van het PBL?
Antwoord 4
Hoewel er uit berichten in de media blijkt dat er wel eens onduidelijkheid
bestaat over rapportages van het PBL twijfelt het kabinet niet aan de
aangeleverde beleidsinformatie of ramingen van het PBL.
Vraag 5
Klopt het dat het PBL eerder cijfers heeft aan moeten passen met betrekking
tot cijfers over de klimaatschade van vleesconsumptie?1
Antwoord 5
Nee. De cijfers in het wetenschappelijke artikel behoefden geen aanpassing.
Er is een tekstuele verduidelijking aangebracht in het publicatiebericht bij het
onderhavige artikel.
Vraag 6
Klopt het dat het mede door het PBL gehanteerde model er eerder bij het
ramen van de marktontwikkeling voor elektrische auto’s meerdere keren ver
naast zat? Klopt het ook dat de raming voor aantal verwachte stekkerauto’s
voor 2050 al in 2018 bereikt was?2
Antwoord 6
Zoals uit het aanhangsel van de handelingen, nr. 1458, blijkt was bij de
doorrekening van Autobrief II aan de hand van de destijds actuele inzichten
de verwachting dat er in 2018 zo’n 11.000 volledig elektrische auto’s (EV’s)

1

https://www.telegraaf.nl/financieel/3000761/planbureau-moet-cijfers-over-klimaatschade-vleessnel-bijstellen?utm_source=whatsapp
2
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2018–2019, nr. 1458 en NEV 2017, p. 47

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

2

zouden worden verkocht. In 2018 zijn in werkelijkheid in Nederland 25.068
EV’s verkocht. De uiteindelijk door uw Kamer aangenomen Wet uitwerking
Autobrief II wijkt echter op enkele punten af van de beleidsvoornemens uit
(de met het Carbontax-model doorgerekende) Autobrief II. In relatie tot de
aantallen EV’s in 2018 is relevant dat de milieukorting op de bijtelling voor
plug-in hybride auto’s (PHEV’s) per 2017 is beëindigd. Dit is in plaats van een
geleidelijke afbouw zoals beoogd in Autobrief II. Hierdoor heeft – onder meer
door het groeiende aanbod van EV’s – een extra verschuiving van PHEV- naar
EV-nieuwverkopen plaatsgevonden in 2018. Hier kon in de modelberekening
in 2015 nog geen rekening mee worden gehouden. Dit verklaart een deel van
de onderschatting van het aantal EV’s in 2018.
De raming voor het aantal verwachte stekkerauto’s voor 2050 waarvoor u
naar de NEV 2017 verwijst is mij onbekend.
Vraag 7
Klopt het dat ook de huidige CO2 prijs heel anders is dan het PBL in de NEV
2017 voorspelde?3 Zo ja, hoe komt dat? Wordt er afdoende rekening
gehouden met prijsontwikkelingen? Zo ja, op welke manier en hoe is dit te
toetsen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 7
De CO2-prijs bevindt zich inderdaad boven de in de NEV 2017 geprojecteerde
CO2-prijs. PBL maakt een prognose van de CO2-prijs op basis van de prijs van
termijncontracten voor emissierechten en maakt hier een inschatting voor
verder gelegen jaren van. Doordat PBL zich deels baseert op de prijs van deze
termijncontracten wordt rekening gehouden met verwachte prijsontwikkelingen. De inschatting van PBL bij de CO2-prijs uit de NEV 2017 wijkt met name
af vanwege aanvullende maatregelen om het overschot aan emissierechten
op de markt aan te pakken waartoe in 2018 op EU-niveau is besloten. In de
NEV 2017 konden deze maatregelen nog niet worden meegewogen. Andere
redenen voor de afwijking zijn de onzekerheid over de economische groei,
brandstofprijzen op de energiemarkten en technologische ontwikkelingen.
Vraag 8
Kunt u een lijst geven met ramingen en voorspellingen van PBL in de
afgelopen jaren waar die raming en voorspelling er ver naast zat?
Antwoord 8
De NEV’s uit de jaren 2014 t/m 2017 geven geen ramingen en voorspellingen
voor de tussenliggende jaren tot 2020. De raming van de CO2-prijs voor het
jaar 2020 varieert van 7 euro in de NEV 2017 tot 9–12 euro in de NEV 2014. Of
die ramingen uitkomen weten we in 2020. De huidige prijs is substantieel
hoger dan de in de NEV’s verwachte waarde voor 2020, maar zoals ik in mijn
antwoord op vraag 7 aangaf komt dat vooral doordat het in de Europese Unie
vastgestelde beleid in 2018 is aangescherpt.
Vraag 9
Deelt u het belang van openbare en toetsbare modellen, zodat peer-review
en/of wetenschappelijke validatie kan plaatsvinden op de kwaliteit van
modellen? Zo ja, hoe wordt er voor gezorgd dat modellen openbaar zijn en er
peer-reviews en/of wetenschappelijke validatie plaats vindt?
Antwoord 9
Ik deel het belang van openbare en toetsbare modellen. PBL werkt via het
eigen werkprogramma voortdurend aan het verbeteren van de kwaliteit en
transparantie van de modellen. Het werkprogramma 2019 van PBL gaat
bijvoorbeeld zowel in op de kwaliteit van modellen in enge zin (het verbeteren van de documentatie over modellen en publiceren over de modellen in
wetenschappelijke artikelen,) als op de wisselwerking met de buitenwereld.
Een goed voorbeeld daarvan is het MIDDEN-model waar samen met
universiteiten en TNO gewerkt wordt aan een model dat een beter inzicht
geeft in de reductieopties binnen de industrie.

3

Algemeen Dagblad, 20 februari 2019: «Kamer wantrouwt klimaatrekenaars»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

3

Vraag 10
Welke onzekerheidsmarge hanteert het PBL rond ramingen? Is het mogelijk
dat het PBL te stellige ramingen meegeeft? Maakt het PBL bij haar ramingen
gebruik van «fan charts» en wordt expliciet het betrouwbaarheidsinterval
meegegeven? Zo nee, waarom niet?
Antwoord 10
Het PBL geeft in zijn ramingen voor de uitstoot van broeikasgassen en
relevante energie-indicatoren (bv. aandeel hernieuwbare energie) een
verwachte middenwaarde voor een toekomstig zichtjaar met daarbij een
onzekerheidsbandbreedte. De verwachte middenwaarde moet gezien worden
als een meest plausibele waarde. De middenwaarde is daarbij gebaseerd op
meerdere (plausibele) veronderstellingen. Er moeten bijvoorbeeld veronderstellingen worden gemaakt over de economische groei, de toekomstige
energieprijzen, het areaal aan glastuinbouw en de ontwikkeling in de
elektriciteitsvraag buiten Nederland. Deze veronderstellingen hebben
vervolgens hun eigen onzekerheden die met de bandbreedte tot uitdrukking
worden gebracht.
Fan charts komen in de energieverkenning voor in de figuren van de
gebruikte energie- en CO2-prijzen. In zijn energieverkenningen licht het PBL
de belangrijkste onzekerheden toe waarmee diverse ramingen zijn omgeven.
De gebruikte methodiek voor het bepalen van de onzekerheidsbandbreedtes
is in 2017 ook in een achtergrondrapport nader toegelicht (ECN, 2017).
Vraag 11
Welke bronnen gebruikt het PBL voor haar ramingen en beleidsinformatie op
korte, middellange en lange termijn? Zijn deze bronnen gevalideerd? Hoe
verhoudt dit zich tot de manier waarop ramingen worden gemaakt in voor
ons omliggende landen?
Antwoord 11
Het PBL maakt voor zijn ramingen gebruik van openbaar beschikbare
gegevens uit diverse bronnen. Het PBL is transparant over waar deze
informatie vandaan komt en vermeldt dit in literatuurlijsten bij de publicaties.
Zo wordt in iedere Nationale Energieverkenning en de cahiers van de WLO
een referentielijst opgenomen met gebruikte bronnen. Dit gaat om informatie
uit onder andere peer reviewed wetenschappelijke tijdschriften en gerenommeerde instituten zoals (maar niet uitputtend) het IEA, ENTSO-E, Eurostat,
NEa, CBS en EIB. Medewerkers van PBL maken daarbij tevens gebruik van
informatie en inzichten die ze putten uit hun contacten met universiteiten,
andere nationale en internationale kennisinstituten, en belangrijke partijen uit
het veld. Medewerkers van PBL publiceren zelf ook, veelal samen met auteurs
uit andere landen, over ramingen op internationaal niveau in toonaangevende peer reviewed tijdschriften, waaronder (in 2018) Nature, Nature
Climate Change, Nature Energy, Nature Sustainability en Nature Communications.
Andere EU-landen organiseren hun ramingen op verschillende manieren. In
Duitsland worden klimaat- en energieprojecties gemaakt door het Öko Institut
(een non-profit organisatie) en het Fraunhofer Instituut. In de laatstgenoemde
organisatie werken vele onderzoeksorganisaties samen aan onderzoeken in
opdracht van zowel de industrie als overheden. In Denemarken worden de
projecties gemaakt door het Deense energieagentschap die hun eigen
(geïntegreerde) modellen hebben. Jaarlijks wordt er een Energy Outlook
gemaakt, waarin de meeste aannames, bronnen en gebruikte modellen
worden beschreven. In het VK worden de projecties gemaakt door het Britse
ministerie (Department for Business, Energy & Industrial Strategy). Zij hebben
hun eigen modellen en publiceren resultaten en aannames.
Vraag 12
Zijn er ramingen met een hoge onzekerheidsmarge die hun doorwerking
hebben in de doorrekening van de tafelvoorstellen voor een Klimaatakkoord?
Zo ja, welke? Welke verbruiksraming hanteert het PBL als onderliggende
assumptie bij het doorrekenen van de klimaattafelvoorstellen? Welke
uitgangspunten hanteert het PBL voor de doorrekening van de tafelvoorstelling, bijvoorbeeld over het gebruik van energie?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

4

Antwoord 12
Alle energie-gerelateerde ramingen zijn met name gevoelig voor ontwikkelingen op de energie- en CO2-markt. Bij de doorrekening van het ontwerpKlimaatakkoord hanteert het PBL de NEV 2017 als uitgangspunt. Daarnaast
heeft het PBL-varianten gepresenteerd met actuele energie- en CO2-cijfers.
Vraag 13
Heeft het PBL zelf aangegeven verbeteringen aan te brengen aan de
statistische validiteit en betrouwbaarheid van haar ramingen? Zo ja, welke?
Zo nee, waarom niet?
Antwoord 13
Ja, zie het antwoord bij vraag 9.
Vraag 14
Wilt u deze vragen één voor één beantwoorden?
Antwoord 14
Ja.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, Aanhangsel

5