Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2013–2014

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

268
Vragen van de leden De Caluwé en Verheijen (beiden VVD) aan de minister
voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking over verdwenen
EU-gelden in Congo (ingezonden 3 oktober 2013).
Antwoord van minister Ploumen (Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking) (ontvangen 18 oktober 2013)
Vraag 1
Bent u bekend met het bericht «€ 1bn of EU aid to Congo wasted, auditors
say»?1
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2 en 3
Deelt u de bevindingen van het rapport van de Europese Rekenkamer?
Deelt u de mening dat het met name schokkend is dat de Europese Commissie corruptie over het hoofd zag, zeker daar de EU er prat op gaat dat er
strenge voorwaarden aan hulp verbonden worden?
Antwoord 2 en 3
In het rapport van de Europese Rekenkamer wordt een aantal ernstige
tekortkomingen geconstateerd2. Hoewel de EU steun aan de DRC is ingebed
in een deugdelijke samenwerkingsstrategie, de EU zich richt op de belangrijkste noden op het gebied van bestuur en een aantal resultaten is behaald, is
de voortgang langzaam, ongelijk en, overall, beperkt, aldus de Rekenkamer.
Minder dan de helft van de programma’s en projecten heeft het merendeel
van de verwachte resultaten gerealiseerd, of gaat dit naar verwachting doen.
Dat de behaalde resultaten duurzaam zullen zijn, is niet waarschijnlijk. De EU
heeft bekende risico’s – de Rekenkamer noemt: gebrek aan politieke wil,
donor-gedreven dynamiek en gebrek aan absorptiecapaciteit – onvoldoende
1
2

ah-tk-20132014-268
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2013

http://euobserver.com/economic/121637
De Europese Rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar het effect van EU-steun op de verbetering van de kwaliteit van het bestuur in de DRC. Het in de media genoemde bedrag van EUR
1,9 mld. betreft de totale EU steun die voor de DRC werd uitgetrokken in de periode 2003–2011
terwijl de steekproef van de Europese Rekenkamer een financiële omvang heeft van EUR
395,42 mln. De Europese Rekenkamer doet uitspraken op basis van deze representatieve steekproef.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

1

in ogenschouw genomen bij het ontwerp van programma’s, waardoor
doelstellingen vaak te ambitieus zijn. Van conditionaliteit gaat slechts een
zwakke prikkel uit en de beleidsdialoog tussen de EU en de autoriteiten van
de DRC is niet ten volle benut, noch is deze afdoende afgestemd met
lidstaten op alle terreinen. De Rekenkamer concludeert dan ook dat de EU, als
belangrijke ontwikkelingspartner van de DRC, de effectiviteit van haar hulp
significant moet opschroeven. Dat kan de EU doen door realistischer te
programmeren aan de ene kant en meer te eisen van de Congolese autoriteiten aan de andere kant – waarbij de inzet van conditionaliteit niet moet
worden geschuwd. In het rapport staat niet dat de EU «corruptie over het
hoofd zou hebben gezien».
Nederland onderkent de moeilijke omstandigheden in de DRC. Ook in een
moeilijke omgeving dienen mensen hier en daar erop toe te zien dat de
effectiviteit van steun en de rechtmatigheid van uitgaven voorop staan. Het
kabinet is het eens met de aanbevelingen die de Rekenkamer doet om de
effectiviteit van steun te vergroten en zal er, nu de programmering van het
Elfde Europees Ontwikkelingsfonds (EOF11) van start gaat, bij Commissaris
Piebalgs op aandringen dat de EU gevolg geeft aan deze aanbevelingen. Het
kabinet ziet deze als ondersteuning van zijn beleid, zoals uiteengezet in de
kabinetsvisie op Europees ontwikkelingsbeleid en in de kabinetsreactie op de
recente evaluatie van de Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) van het Europees ontwikkelingsbeleid3. Zeker waar het gaat om
vragen over en toepassen van conditionaliteit – óók, of beter gezegd, juist, in
moeilijke omstandigheden – treffen de uitspraken van de Europese Rekenkamer doel: de EU moet de voorwaarden die zij hanteert geloofwaardiger
inzetten en beter afdwingen en haar beleidsdialoog met de Congolese
autoriteiten tot een politieke dialoog opwaarderen: dat is in het belang van de
bevolking van de DRC en in het belang van de eigen geloofwaardigheid.
Vraag 4
Wat is uw mening over de reactie van Eurocommissaris Piebalgs, die
aangeeft dat sommige projecten zich nog in een pril stadium bevinden en dat
de resultaten moeten worden beoordeeld, rekening houdend met de
bijzondere omstandigheden en serieuze obstakels in het land? Deelt u de
mening dat dit soort moeilijke omstandigheden onderdeel moeten uitmaken
van een voorafgaande inschatting van een project en haar doelstellingen?
Antwoord 4
Dat de omstandigheden in de DRC buitengewoon weerbarstig zijn en dat er
sprake is van serieuze obstakels voor ontwikkeling en voor ontwikkelingssamenwerking is evident: de DRC is één van de meest fragiele staten ter
wereld. Toen ik er begin 2013 zelf was, werd mij dat ook weer duidelijk4.
Vanzelfsprekend moeten deze moeilijke omstandigheden worden meegewogen in een risicoanalyse die zijn weerslag heeft op het ontwerp van programma’s en projecten, zodat de normen die de EU hanteert voor effectiviteit van
uitgaven in deze programma’s voldoende geborgd zijn.
Tegelijkertijd is het kabinet het in zijn algemeenheid met Commissaris
Piebalgs eens dat moeilijke omstandigheden niet op voorhand de verlening
van steun moeten uitsluiten: er zijn immers ook risico’s verbonden aan niets
doen, die mogelijk tot hogere kosten – en nog meer menselijk leed – leiden.
In fragiele staten – waar we weten dat de meest basale structuren soms
ontbreken – moet die afweging nadrukkelijk worden gemaakt. Nederland
heeft ingestemd met de Europese steun aan de DRC omdat het kabinet de
Congolese bevolking niet aan haar lot wenst over te laten – en ook vanuit de
overweging dat de EU als één van de belangrijkste partners daar een groter
verschil kan maken dan afzonderlijke lidstaten.
Daarnaast zijn de ontwikkelingen in de DRC de afgelopen jaren minder
positief dan na de vredesakkoorden van 2007 werd verwacht. De politieke wil
om tot hervormingen te komen is laag gebleken, waardoor programma’s
werden vertraagd. Nederland is voorstander van meer politieke druk op de
DRC om overeengekomen doelen te bereiken. Het aantreden van Speciale
Gezant van de Secretaris Generaal van de VN Robinson – met wie ik en

3
4

Kamerstuk 21501-04 nr. 149 en Kamerstuk 21501-04 nr. 156
Kamerstuk 29 237 nr. 147

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

2

marge van de AVVN onlangs persoonlijk sprak over de situatie in het Grote
Merengebied – biedt hiertoe een nieuwe gelegenheid.
Vraag 5
Kunt u inschatten welk percentage van de EU-hulpgelden afkomstig was uit
de jaarlijkse Nederlandse bijdrage hieraan?
Antwoord 5
Het rapport van de Europese Rekenkamer heeft betrekking op steun die
grotendeels vanuit het Europees Ontwikkelingsfonds (EOF) wordt gefinancierd. Sommige projecten komen daarnaast uit Categorie IV van de
EU-begroting (zoals activiteiten gefinancierd vanuit het Mensenrechteninstrument). Tussen 2003 en 2011 heeft DRC ongeveer 1,9 miljard euro ontvangen
uit deze fondsen. De Nederlandse bijdrage aan het EOF en aan de
EU-begroting bedroeg in de periode 2008–2013 respectievelijk 4,85 procent en
circa 5 procent.
Vraag 6
Hoe beoordeelt u de uitspraken van de Voorzitter van de Europese Raad, Van
Rompuy, over rapporten afkomstig van de Europese Rekenkamer?
Antwoord 6
Wat betreft de uitspraken van Van Rompuy wil het kabinet juist het belang
van de werkzaamheden van de Europese Rekenkamer als onafhankelijke
waakhond over de rechtmatige en doelmatige besteding van
EU-begrotingsmiddelen en het EOF onderstrepen. De EU zou zich meer
rekenschap mogen geven van het feit dat negatieve evaluaties het draagvlak
voor Europese ontwikkelingssamenwerking ondermijnen.
Vraag 7
Hoe gaat u ervoor waken dat dezelfde fouten als in Congo niet ook worden
gemaakt in andere fragiele staten, waarvoor de EU een ambitieuze, speciale
aanpak voor wederopbouw heeft opgezet waar lidstaten een gecoördineerde
bijdrage aan leveren, bijvoorbeeld voor Mali, waar Nederland flink aan
bijdraagt?
Antwoord 7
Nederland dringt aan op een conflict sensitieve benadering door de EU, die
begint met een risicoanalyse, zodat de doelstellingen, programma-opzet en
verantwoordingseisen inclusief financiële controles hierop kunnen worden
afgestemd. De EU volgt deze benadering steeds meer.
Tijdens de internationale bijeenkomst over de effectiviteit van hulp in Busan
in 2011 is een nieuwe aanpak (New Deal) overeengekomen voor hulpverlening aan fragiele staten, waar de noden hoog zijn en de omstandigheden
moeilijk. Donoren, ontwikkelingspartners en internationale organisaties
zoeken met de New Deal een uitweg uit fragiliteit die gebaseerd is op de
systemen en structuren van het land, die duidelijk capaciteitsopbouw vergen
– maar waar tegelijkertijd verscherpt risicobeheer wordt gevoerd – door
donoren gezamenlijk waar dat kan. Nederland en de EU hebben zich aan deze
New Deal gecommitteerd en onderschrijven hiermee de noodzaak van
interventies in landen en gebieden waar omstandigheden moeilijk zijn. Oog
houden voor en het beheren en beheersen van risico’s maakt onlosmakelijk
deel uit van deze aanpak.
In het specifieke geval van Mali heeft Nederland bij Commissaris Piebalgs
geïnsisteerd op het benoemen van heldere politieke indicatoren bij het
verlenen van steun in de vorm van een State Building Contract. De Nederlandse inzet heeft tot een aantal aanpassingen van deze aard geleid. Het
kabinet ziet nauw toe op de verdere uitvoering ervan. Ook ter plaatse spant
de Nederlandse vertegenwoordiging zich in de effectiviteit van steun te
vergroten, onder andere door het belang van gezamenlijke programmering
tussen EU en lidstaten te benadrukken.
Vraag 8
Deelt u de mening dat het feit dat het ontbreken van resultaten bij Europese
ontwikkelingshulp, ondanks het uitgeven van grote sommen geld, aanleiding
geeft tot een grondige heroverweging van de wijze waarop dit geld besteed

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

3

wordt en een debat over op welk niveau ontwikkelingshulp het beste plaats
kan vinden?
Antwoord 8
De bevindingen van de Europese Rekenkamer wijzen zeker op grote
dilemma’s in de hulpverlening aan fragiele staten die aanleiding geven tot
een debat. Dat debat voert het kabinet met Commissaris Piebalgs en in de
Raad. De EU moet bij de programmering van EOF11-fondsen – samen met
lidstaten – nadrukkelijk bezien hoe steun op een meer realistische en
doelmatige leest kan worden geschoeid en hoe de risico’s van steun aan
overheden in fragiele staten kunnen worden verminderd – de aanbevelingen
van de Europese Rekenkamer indachtig. Dat het bestuur en de rechtsstaat in
dit soort landen moeten worden versterkt, leidt echter geen twijfel: het zijn
basisvoorwaarden om aan fragiliteit te ontkomen. Overigens zet het kabinet
bij de programmering van fondsen onder EOF11 sterk in op verbeterde
resultaatmeting conform de aanbevelingen van de recente evaluatie van de
Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB) van het
Europees ontwikkelingsbeleid5.

5

Kamerstuk 21501-04 nr. 149 en Kamerstuk 21501-04 nr. 156

Tweede Kamer, vergaderjaar 2013–2014, Aanhangsel

4