Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2016–2017

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

879
Vragen van de leden Monasch (PvdA) en Pechtold (D66) aan de
Minister-President, Minister van Algemene Zaken en de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap over het bericht dat de koninklijke familie
heimelijk erfgoed heeft verkocht zonder dit eerst aan Nederlandse musea aan
te bieden (ingezonden 28 oktober 2016).
Antwoord van Minister Bussemaker (Onderwijs, Cultuur en Wetenschap)
mede namens de Minister-President (ontvangen 23 december 2016)Zie ook
Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2016–2017, nr. 465
Vraag 1
Kent u de berichten «Koninklijke familie verkocht heimelijk erfgoed»1 en
«Grens staats- en privébezit Oranjes vaag»2?
Antwoord 1
Ja.
Vraag 2
Wanneer bent u op de hoogte gesteld van de verkoop van de Atlas Munnicks
van Cleeff aan een Nederlandse privéverzamelaar en de verkoop van het
schilderij Boschbrand aan de National Galery Singapore?
Antwoord 2
Op 29 september van dit jaar is het Ministerie van Algemene Zaken (AZ)
geïnformeerd over de verkoop van de Atlas Munnicks van Cleeff uit de
nalatenschap van wijlen Prinses Juliana aan een Nederlandse particuliere
verzamelaar. Over de verkoop van het schilderij Boschbrand uit diezelfde
nalatenschap is het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)
geïnformeerd op 13 november 2013, toen een uitvoervergunning werd
aangevraagd voor het schilderij.
Vraag 3
Wat is uw reactie op het feit dat het vervreemden van de atlas en het
schilderij pas jaren na dato publiekelijk bekend is geworden? Zijn betrokkenen
inderdaad door het hof om geheimhouding verzocht? Wat vindt u van deze

1
2

ah-tk-20162017-879
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2016

NRC Handelsblad, 8 oktober 2016, «Koninklijke familie verkocht heimelijk erfgoed».
NRC Handelsblad, 10 oktober 2016, «Grens staats-en privébezit Oranjes vaag».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

1

gang van zaken? Is het waar dat bij de verkoop van de atlas de verkoper drie
jaar lang radiostilte over deze verkoop heeft bedongen? Wat is hier de
verklaring voor?
Antwoord 3
Zoals tijdens de behandeling van de begroting De Koning op 27 oktober jl.
door de Minister President is aangegeven, betreft het hier de verkoop van
een schilderij uit de nalatenschap van wijlen Prinses Juliana. Het betreft een
privéaangelegenheid. Deze verkoop tussen particulieren is tot stand gekomen
in overeenstemming met de geldende wet- en regelgeving. In de internationale kunsthandel is het niet ongebruikelijk dat aanbieders of kopers van kunst
anoniem wensen te blijven.
Vraag 4
Op welke datum is de aanvraag voor de uitvoervergunning voor het schilderij
gedaan? Op basis waarvan is de uitvoervergunning verleend en besloten dat
het doek niet behouden hoefde te blijven voor Nederland? Door wie is deze
afweging gemaakt en zijn hiervoor ook externe experts geraadpleegd? Op
welke datum is de uitvoervergunning verleend?
Antwoord 4
De aanvraag voor de uitvoervergunning is op 13 november 2013 ingediend
bij de Erfgoedinspectie (EGI). Voor afgifte van de uitvoervergunning onder de
Wet tot behoud van cultuurbezit (Wbc) was de Erfgoedinspectie verantwoordelijk (zij is dat onder de Erfgoedwet gebleven). Zij was de voor afgifte
bevoegde autoriteit op grond van het toenmalige artikel 14b van de Wbc.
Zoals gebruikelijk voor de behandeling van dergelijke verzoeken heeft de EGI
getoetst of het om een cultuurgoed ging dat bescherming genoot in het kader
van de Wbc en de Uitvoeringswet Unescoverdrag 1970 inzake onrechtmatige
invoer, uitvoer of eigendomsoverdracht van cultuurgoederen. Eveneens is
aan de hand van de database van Interpol gecheckt of het mogelijk om
gestolen cultuurgoed ging. De beantwoording van deze vragen behoort tot de
expertise van de EGI. Nadat uit deze toetsingsprocedure geen beletselen
bleken, is de uitvoervergunning door de Minister van OCW verstrekt, op
21 november 2013. Als zich, zoals in dit geval, geen aanwijzingen voordoen
dat het om beschermd of gestolen cultuurgoed gaat, dan is een behandeltermijn van twee weken geen uitzondering.
Vraag 5
Hoeveel werken van de schilder Raden Saleh zijn er nog in Nederland? Is het
waar dat Boschbrand het laatste schilderij was van de 13 schilderijen die
schilder Raden Saleh aan de koninklijke familie heeft geschonken? Waarom
kwam dit laatste doek niet in aanmerking om aangewezen te worden als
beschermd erfgoed?
Antwoord 5
De casus speelt in de tijd van vóór de inwerkingtreding van de Erfgoedwet.
Het regime van de Wbc gold, dat de Minister van OCW de bevoegdheid gaf
werken als beschermd aan te wijzen. Met deze bevoegdheid is de Minister
altijd zeer terughoudend omgegaan. De aanwijzingen zijn beperkt gebleven
tot particulier bezit of bezit van kerkgenootschappen, en slechts voor zover
dat een onmisbare aanvulling vormt op publiek bezit.
Ons is onbekend hoeveel werken van de schilder Raden Saleh zich in
particuliere collecties in Nederland bevinden. Als het om (overigens niet
permanent geëxposeerde) publieke collecties gaat, geldt dat in de collectie
van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) zich twee grote Javaanse
landschappen van Raden Saleh bevinden en een groot familieportret van
Gouverneur-generaal Baud.
Voorts bezit het Rijksmuseum in Amsterdam een aantal werken van de hand
van Raden Saleh (schilderijen en tekeningen), heeft het Museum voor
Wereldculturen werk van Raden Saleh in collectie en beschikken Museum
Bronbeek in Arnhem en het Belasting- en Douanemuseum in Rotterdam over
werk van zijn hand. Boschbrand was het laatste van de werken van Raden
Saleh die in Koninklijk bezit zijn geweest.
Dat het werk Boschbrand zich in Nederland bevond was al bekend onder
vigeur van de Wbc, toen de Raad voor Cultuur – uit eigen beweging of op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

2

verzoek – adviseerde over de Wbc-aanwijzingen. De Raad voor Cultuur heeft
werken van Raden Saleh onder de Wbc nooit voorgedragen voor plaatsing op
de lijst van beschermde cultuurgoederen.
Vraag 6
Hoe kan het dat het schilderij in 2006 in een depot van het Instituut Collectie
Nederland werd aangetroffen, waar de collectie van de Staat der Nederlanden
wordt beheerd, opgerold en dubbelgevouwen en volgens een expert in een
«deplorabele toestand»? Hoe verklaart u de aanwezigheid van dit werk in het
depot van het Instituut Collectie Nederland? Wanneer is het werk daar
gekomen en wie is er gedurende de opslag verantwoordelijk geweest voor
(de staat van) het werk?
Antwoord 6
Het was in die periode niet ongebruikelijk dat werk uit publieke of privécollecties tijdelijk verbleef in het Rijksdepot te Rijswijk om de eigenaar te helpen bij
een opslagprobleem. De eigenaar heeft het doek, dat inderdaad in slechte
conditie verkeerde, op eigen kosten (nl. uit de nalatenschap) door een
gekwalificeerd atelier laten restaureren.
Vraag 7
Kunt u bevestigen dat de expert die na archiefonderzoek het verloren werk
van Raden Saleh heeft herontdekt, het hof geadviseerd heeft om het doek in
een Nederlands museum onder te brengen? Waarom is dit advies niet
opgevolgd? Waarom is het schilderij niet eerst aan Nederlandse musea, zoals
het Rijksmuseum of het Tropeninstituut, te koop aangeboden?
Antwoord 7
Er is geen sprake van dat de bedoelde expert het werk heeft herontdekt. Het
werk is in 1997 op een zolder van Museum Paleis Het Loo herontdekt door
een conservator van het museum. Hiervan is -zij het onder een verkeerde
titelaanduiding – melding gemaakt in het jaarverslag van het Loo over 1997.
Er bestond geen verplichting het doek eerst aan te bieden aan Nederlandse
museale instellingen.
Vraag 8
Kunt u bevestigen dat de schilder Raden Saleh vijftig jaar lang een staatstoelage ontving betaald door het Ministerie van Koloniën? Is daarmee het
schilderij dat door Raden Saleh is geschonken aan Willem III, in feite betaald
door de toenmalige overheid? Zo ja, kan het schilderij dan wel zonder meer
als privébezit worden bestempeld?
Antwoord 8
Raden Saleh ontving inderdaad een stipendium van het Ministerie van
Koloniën. Uit de beschikbare documentatie blijkt dat het werk beschouwd
werd als behorend tot de privécollectie van de Koning en zijn erfgenamen.
Uit de correspondentie van toen blijkt dat de schilder het werk aan de Koning
schonk uit eerbied en erkentelijkheid. Door de tussenkomst van het Ministerie
van Koloniën bij het afleveren van het werk blijkt dat de staat reeds vanaf dat
moment bekend was met de schenking. Er bestaan geen aanwijzingen dat de
staat ooit een claim heeft gelegd op het werk.
Vraag 9
Hoe wordt momenteel omgegaan met waardevolle goederen in geldelijke of
culturele zin die het staatshoofd uit hoofde van zijn functie ontvangt? Zijn er
precedenten van goederen die het staatshoofd op deze manier heeft
verkregen en vervolgens zijn vervreemd? Welke regels gelden hiervoor?
Antwoord 9
Op dit moment is het gebruik dat waardevolle geschenken ontvangen door
het Staatshoofd uit hoofde van diens functie, worden ondergebracht in de in
2007 opgerichte Stichting Koninklijke Geschenken (zie de website van het
Koninklijk Huis https://www.koninklijkhuis.nl/onderwerpen/financien-koninklijkhuis/inhoud/overige-financiele-onderwerpen/overzicht-stichtingen/stichtingofficiele-geschenken-van-het-huis-oranje-nassau-opgericht-2007). De stichting

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

3

mag dat wat is ingebracht, niet vervreemden. Bij ontbinding van de Stichting
worden de aan de Stichting toebehorende zaken overgedragen aan de Staat.
Vraag 10
Op basis van welke gegevens heeft het Koninklijk Huisarchief, dat onderzoek
heeft gedaan naar de eigendomsstatus van het schilderij, bepaald dat er
sprake is van privébezit? Zijn er externe experts ingeschakeld voor deze
vaststelling? Zo ja, wie? Zo nee, welke expertise berust hierover bij het
Koninklijk Huisarchief?
Antwoord 10
Dat hier sprake is van privébezit is vastgesteld aan de hand van onderzoek in
een groot aantal authentieke bronnen berustende bij het Koninklijk Huisarchief en het Nationaal Archief. Bij het Koninklijk Huisarchief is gekwalificeerde
expertise en ervaring voor een dergelijk onderzoek aanwezig.
Vraag 11
Mocht blijken dat het eigendom toch geen privébezit van leden van de
koninklijke familie was, welke gevolgen kan dat hebben voor de geldigheid
van de verkoop? Zijn hieraan nog termijnen gebonden?
Antwoord 11
Gezien het bovenstaande is er geen aanleiding in te gaan op de veronderstelling die ten grondslag ligt aan deze vraag.
Vraag 12
Is het waar dat de Atlas Munnicks van Cleeff op diverse plekken wordt
toegeschreven als behorend tot de Stichting Historische Verzamelingen van
het Huis Oranje-Nassau? Welke bronnen zijn dit? Waarom is de atlas
uiteindelijk niet ondergebracht bij deze stichting, die als doel «het verkrijgen
en beheren» van verzamelingen heeft?
Antwoord 12
Indien en in zoverre deze atlas door derden is toegeschreven als behorend tot
de collectie van de Stichting Historische Verzamelingen van het Huis
Oranje-Nassau, moet dit berusten op een misverstand. De atlas is op geen
enkel moment eigendom van de Stichting Historische Verzamelingen van het
Huis Oranje-Nassau geweest. De atlas was sinds de aankoop in 1870 door
Prins Hendrik privéeigendom en als zodanig was het alleen aan de particuliere eigenaar om over de bestemming ervan te beslissen.
Vraag 13
Waarom is de atlas, met 1200 zeventiende- en achttiende-eeuwse tekeningen
van de stad en provincie Utrecht, niet eerst aan Nederlandse musea te koop
aangeboden?
Antwoord 13
Er is destijds een verkenning uitgevoerd naar de mogelijkheid om via verkoop
de atlas bij een publieke instelling in Utrecht onder te brengen, maar dit heeft
niet geleid tot een transactie. De Atlas is vervolgens aan een vooraanstaande
Nederlandse particuliere collectie verkocht onder het beding dat het werk, dat
uit vele tekeningen bestaat, in Nederland bijeen blijft.
Vraag 14
Bent u van mening dat het wenselijk is dat, voordat een werk, gehouden door
leden van de Koninklijke familie wordt verkocht, eerst door onafhankelijke
deskundigen onderzocht wordt wie de eigenaar is? En bent u van mening dat,
wanneer er sprake blijkt te zijn van nationaal erfgoed, eerst bezien moet
worden of Nederlandse musea interesse hebben, alvorens er tot vervreemding aan een particulier of buitenlands museum wordt overgaan, zodat het
werk niet voor het Nederlandse publiek verloren gaat?
Antwoord 14
Voor de leden van de Koninklijke familie, particulieren, zijn geen bijzondere
regels nodig als het gaat om verkoop van cultuurgoederen. Om een
cultuurgoed van leden van de Koninklijke familie daadwerkelijk voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

4

Nederland te behouden, geldt thans, net als voor andere particulieren, het
regime van de artikelen 3 en 4 van Erfgoedwet: aanwijzen als beschermd en
bedenkingen aanvoeren tegen uitvoer uit Nederland. Indien er geen
marktpartij is die het cultuurgoed voor Nederland behoudt, kan de Staat
besluiten tot aankoop over te gaan. Voor publiekrechtelijke rechtspersonen
geldt – indien sprake is van een voornemen tot vervreemding buiten het
publieke Nederlands domein – het regime van paragraaf 4.2 van de Erfgoedwet; dat schrijft voor dat als het gaat om een belangrijk cultuurgoed advies
gevraagd wordt aan een commissie van onafhankelijke deskundigen.
Vraag 15
Bent u van mening dat de verkopen in lijn zijn met de doelstelling van de
Erfgoedwet, het beheer en behoud van cultureel erfgoed voor toekomstige
generaties? Welke lessen trekt u uit dit voorval?
Antwoord 15
Ja. Zie verder de antwoorden op de vragen 7 en 14.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, Aanhangsel

5