Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

27 406

Nota «De kenniseconomie in zicht»

Nr. 200

BRIEF VAN DE MINISTER EN STAATSSECRETARIS VAN
ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 april 2013
Aanleiding
In de brief van 20 februari 2013 (Kamerstuk 27 406, nr. 199) is toegezegd
nog vóór de zomer 2013 een reactie te geven op het advies: «Effecten van
de universitaire profilering en topsectorenbeleid op de wetenschap in
Nederland. Een eerste kritische reflectie» (Witte Vlekken) van de KNAW.
Bij brief van 7 maart 2013 met kenmerk 2013D09451 heeft de vaste
commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap aangegeven deze
reactie te willen betrekken bij een algemeen overleg over wetenschapsbeleid. Dit overleg vindt plaats op 18 april a.s.. Omdat het advies ons
beider portefeuilles betreft, ondertekenen wij beiden deze brief.
In het rapport «Witte Vlekken» van de KNAW wordt een eerste antwoord
gegeven op de volgende vragen:
a. Ontstaan er als gevolg van de universitaire profilering witte vlekken
op de kaart van de Nederlandse wetenschap, dat wil zeggen
verdwijnen of verzwakken gebieden waar dit vanuit nationaal of
internationaal perspectief ongewenst is?
b. Wat zijn de effecten van het topsectorenbeleid op de ruimte voor het
ongebonden, fundamentele onderzoek en in het bijzonder op
onderzoek in de geestes- en sociale wetenschappen?
De KNAW concludeert op vraag a. dat het te vroeg is om een analytisch
gefundeerd antwoord te geven, maar dat er vooralsnog geen reden lijkt
om aan te nemen dat er op korte termijn belangrijke witte vlekken in het
onderzoekslandschap zullen ontstaan. Wel zijn ontwikkelingen waar te
nemen die kunnen leiden tot witte vlekken. Het antwoord van de KNAW
op vraag b. luidt dat met name voor onderzoeksterreinen die relevant zijn
voor de topsectoren er te weinig ruimte blijft voor ongebonden fundamenteel onderzoek. De KNAW beveelt aan om de budgettaire ruimte van
het vrij en ongebonden onderzoek bij NWO te herstellen.

kst-27406-200
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 27 406, nr. 200

1

Beleidsreactie
Het advies betreft een eerste analyse. De KNAW zal medio 2014 met een
vervolg op het Witte Vlekken advies komen. Ook wij zullen de ontwikkelingen het komende jaar monitoren. Onderstaande reactie dient daarom te
worden beschouwd als een eerste reactie.
Met de KNAW zijn we van mening dat er een visie moet zijn op verschillende vakgebieden en hun onderdelen voor het landelijke palet van
wetenschapsbeoefening en hoger onderwijs. Op basis van een dergelijke
visie kunnen afspraken worden gemaakt over taakverdeling en concentratie. Op de navolgende universitaire vakgebieden zijn al sectorplannen
ontwikkeld of nog in ontwikkeling: aardwetenschappen, astronomie,
biologie, geesteswetenschappen, natuur- en scheikunde, sport, technologie en wiskunde (zie bijlage).
Het doel van deze sectorplannen is door afstemming en taakverdeling te
komen tot hogere kwaliteit, excellentie, betere aansluiting bij de beroepspraktijk en een sterkere internationale concurrentiepositie. Daarvoor is
noodzakelijk dat universiteiten hun portfolio voor onderwijs en onderzoek
uitruilen en soms afbouwen. Sectorplannen hebben hun meerwaarde
daarbij bewezen. Daarom moet worden gestreefd naar landelijke
afstemming over samenwerking op vakgebieden. Een sectorplanbenadering vergt veel inspanning. Daarom is in de Strategische agenda van
2011 gekozen voor een selectieve benadering waarbij de prioriteit lag bij
het continueren van bestaande initiatieven en lopende sectorplannen. Die
lijn wordt in principe voortgezet. Het advies van de KNAW geeft
aanleiding om te komen tot een sectorplan voor de sociale wetenschappen en een verdere visieontwikkeling ten aanzien van de
geesteswetenschappen.
Met betrekking tot de sociale wetenschappen willen we dat de stand van
zaken van het onderzoek en onderwijs in kaart wordt gebracht en
gewogen met het oog op het maken van instellingsoverschrijdende
afspraken op deelsectoren. Een andere reden om op zo kort mogelijke
termijn met een gezamenlijk sectorplan in de sociale wetenschappen te
komen is het feit dat de coherentie en afstemming op sommige deelgebieden binnen de sociale wetenschappen afwezig lijkt. Dat is ook aan de
orde gesteld door de Commissie Levelt, die het rapport «Stapel»
uitbracht. Ook staat de verwevenheid van onderwijs en onderzoek soms
onder druk. Met de Vereniging van Universiteiten (VSNU) zal overlegd
worden om voor het eind van het jaar te komen met een voorstel voor het
opstellen van (deel)sectorplannen op de gebieden binnen de sociale
wetenschappen. Wij nemen hierbij de aanbevelingen van de commissieDijkgraaf (werkgroep Profilering en Bekostiging) mee.
In de geesteswetenschappen zijn door het regieorgaan Geesteswetenschappen stappen in de goede richting gezet, mede door het budget voor
structuurversterking en het Master Languageplan, dat vanaf 2014 gaat
lopen. Dit zijn eerste stappen. Coherentie in de geesteswetenschappen is
belangrijk; bij de talen vraagt de verbinding tussen onderwijs en
onderzoek aandacht. Met betrekking tot de profilering is van belang dat
voorkomen wordt dat door herordening van het opleidingenaanbod
bepaalde vakgebieden verdwijnen. We vinden het dan ook noodzakelijk
dat er een gezamenlijke visie wordt ontwikkeld op de toekomst van het
talenonderwijs en de unica (opleidingen die in Nederland slechts aan één
universiteit voorkomen) in de geesteswetenschappen in Nederland. Op
basis van een gedeelde visie kunnen afspraken worden gemaakt over
concentratie en taakverdeling en kan worden voorkomen dat deze
(bedreigde) vakgebieden tussen wal en schip raken. Dit sluit tevens aan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 27 406, nr. 200

2

op de vragen van uw Kamer inzake de beëindiging van Hebreeuwse en
Joodse studies (brief 27 februari 2013, kenmerk 482797). In het antwoord
op die vragen is aangegeven dat naast de herordening van het opleidingenaanbod op instellingsniveau, waarbij de doelmatigheid centraal staat,
tevens sectoraal afspraken dienen te worden gemaakt vanuit landelijk of
regionaal perspectief. We zullen het Regieorgaan Geesteswetenschappen
en de decanen verenigd in het Disciplineoverleg Letteren-Geschiedenis
verzoeken om samen in overleg met de VSNU voor het eind van het jaar
te komen met een voorstel voor bovengenoemde visieontwikkeling
binnen de geesteswetenschappen voor de unica en talen.
Wat betreft de gevolgen van het topsectorenbeleid het volgende. Het
rapport van de KNAW is geschreven in een periode dat de invulling van
de in het regeerakkoord genoemde intensivering van € 100 miljoen voor
fundamenteel onderzoek, noch de oploop daarin bekend was. Inmiddels
heeft het kabinet hierover besloten en is die duidelijkheid er wel. Samen
met minister Kamp van Economische Zaken hebben wij ons sterk gemaakt
voor extra investeringen in het fundamentele onderzoek. In de brief van
11 februari 2013 aan de Tweede Kamer (TK, 27 406, nr 198) betreffende de
uitwerking van het regeerakkoord voor versterking van de kenniseconomie laat het kabinet weten via NWO € 100 miljoen extra in fundamenteel onderzoek te willen investeren. Deze middelen zorgen dat het
structurele budget van NWO grosso modo op peil blijft, de ruimte voor
vrij en ongebonden onderzoek is geborgd, ook binnen de gebieden van de
topsectoren en daarnaast de afgesproken € 275 miljoen bijdrage van
NWO aan de topsectoren kan worden geleverd. Verder is het kabinet
voornemens eenmalig € 50 miljoen van de jaarlijkse extra middelen voor
de Topconsortia voor Kennis en Innovatie in te zetten voor publiek-private
samenwerking op het terrein van fundamenteel onderzoek via NWO.
In de brief van 11 februari is een traject aangekondigd om te komen tot
«spelregels» met betrekking tot de inzet van NWO-middelen ad € 275
miljoen, gekoppeld aan de innovatiecontracten. Medio mei 2013 zal
daarover naar verwachting duidelijkheid ontstaan. In een later stadium
zult u over de uitkomsten daarvan worden geïnformeerd.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
M. Bussemaker
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 27 406, nr. 200

3

Tabel met bestaande en in ontwikkeling zijnde sectorplannen.
Aardwetenschappen

wo

Astronomie

wo

Biologie

wo

Geesteswetenschappen

wo

Natuur- en scheikunde

wo

Sectorplan Sport

ho/wo

Technologie, 3 TU’s

wo

Wiskunde

wo

Op basis van het rapport aardwetenschappen van de
KNAW uit 2011 is een ad-hoc commissie ingesteld
die momenteel werkt aan een sectorplan.
In 2011 is het Strategic plan for Astronomy in the
Netherlands 2011 – 2020 uitgebracht. De onderzoeksschool NOVA fungeert hier als spil.
Het sectorplan Nieuwe Biologie is in 2011 gereedgekomen. Een implementatiecommissie zal nog
worden ingesteld.
Sinds 2008 heeft het daarvoor door OCW opgerichte
regieorgaan geesteswetenschappen structureel
middelen ter beschikking gekregen van OCW voor
structuurversterking in de geesteswetenschappen.
In 2007 sectorplan opgesteld. Implementatie is in
volle gang onder regie van Cie Implementatie
sectorplan natuur en Scheikunde.
In juni 2011 stuurgroep ingesteld voor uitvoering
(Vliegenthart). Momenteel werkt deze stuurgroep aan
een sectorplan.
Het sectorplan Technologie 2011–2015 zet de lijnen
uit voor de technische wetenschappen in NL.
Masterplan toekomst wiskunde. Sector is zelf gestart
met uitvoering (met behulp van NWO), In 2012 is een
update van het plan verschenen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 27 406, nr. 200

4