R EGIONALE
TOE TSI NGSCOMMISSIE S
E U THANASIE

JA ARVER SL AG 2015

R EGIONALE
TOE TSI NGSCOMMISSIE S
E U THANASIE

JA ARVER SL AG 2015

INHOUD
VOORWOORD
HOOFDSTUK I ONTWIKKELINGEN IN 2015
Meldingen
Aantal meldingen
Psychiatrische aandoeningen
Dementie
Wilsbekwaamheid
De betekenis van de schriftelijke wilsverklaring
Werkwijze RTE’s, ontwikkelingen
Code of Practice
Harmonisatie
VO’s en NVO’s
Klachtenregeling
Stichting Levenseindekliniek
Overige ontwikkelingen
Werving coördinerend voorzitter
Minderjarigen
Orgaan- en weefseldonatie na euthanasie

7
7
7
9
9
11
11
11
12
12
13
13
14
14
14
15

HOOFDSTUK II LANDELIJK OVERZICHT MELDINGEN
Landelijk overzicht van meldingen 2015
Aantal meldingen euthanasie en hulp bij zelfdoding per regio
Regio 1 Groningen, Friesland, Drenthe en BES
Regio 2 Overijssel, Gelderland, Utrecht en Flevoland
Regio 3 Noord-Holland
Regio 4 Zuid-Holland en Zeeland
Regio 5 Noord-Brabant en Limburg

17
18
19
20
21
22
23

HOOFDSTUK III CASUÏSTIEK
Zorgvuldigheidseisen
Selectie casuïstiek
NVO-meldingen
Casus 2015-15
Casus 2015-35
Vrijwillig en weloverwogen verzoek
Casus 2015-01
Casus 2015-59
Casus 2015-26
Casus 2015-40
Casus 2015-52
Uitzichtloos en ondraaglijk lijden
Casus 2015-82
Casus 2015-84

2

24
25
25
25
27
28
28
31
32
35
36
38
38
39

2015

Voorlichting
Ontbreken redelijke andere oplossing
Raadplegen onafhankelijke consulent
Casus 2015-56
Casus 2015-23
Medisch zorgvuldige uitvoering
Casus 2015-28
Casus 2015-29
Casus 2015-81
Casus 2015-22
Psychiatrische aandoeningen
Casus 2015-21
Casus 2015-46
Dementie
Casus 2015-66
Casus 2015-107

40
40
40
40
41
44
44
45
47
49
50
50
51
53
53
56

HOOFDSTUK IV OVER DE REGIONALE
TOETSINGSCOMMISSIES EUTHANASIE
Wettelijk kader
Rol van de RTE’s
Wettelijke taken, bevoegdheden en werkwijze
Samenstelling en organisatie RTE’s
Harmonisatie
Transparantie en voorlichting

60
60
60
62
62
63

BIJLAGE I
Overzicht van afhandeling door het Openbaar Ministerie en de Inspectie voor de Gezondheidszorg van meldingen, waarover door de RTE’s is geoordeeld dat de arts niet heeft
gehandeld conform de zorgvuldigheidseisen van artikel 2 Wet toetsing levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding

66

BIJLAGE II
Relevante wetsbepalingen
I Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL)

72

II Wetboek van Strafrecht

77

III Wet op de lijkbezorging

78

3

VOORWOORD
Zeer geachte lezer,
Hierbij bieden de vijf regionale toetsingscommissies euthanasie (RTE’s) u hun jaarverslag
2015 aan. Daarin leggen zij verantwoording af over de wijze waarop zij inhoud hebben
gegeven aan hun wettelijke taak: het toetsen van meldingen van levensbeëindiging op verzoek
en hulp bij zelfdoding aan de zorgvuldigheidseisen zoals opgenomen in de Wet toetsing
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL).
De RTE’s toetsen het handelen van de meldend arts aan de wet, de wetsgeschiedenis en de
relevante jurisprudentie; zij houden daarbij ook rekening met hun eigen eerdere oordelen
en met de in Bijlage I van de jaarverslagen opgenomen afhandelingsbeslissingen van het
Openbaar Ministerie en de Inspectie voor de Gezondheidszorg.
Na de beschrijving in Hoofdstuk I van de relevante ontwikkelingen wordt in Hoofdstuk II een
overzicht gegeven van het aantal (5516; een stijging van 4% ten opzichte van 2014) en de aard
van de in 2015 ontvangen meldingen. Hoofdstuk III is gewijd aan de casuïstiek. Daarin wordt
aan de hand van 19 casus een beeld gegeven van de casuïstiek, waarmee de RTE’s te maken
hebben. Alle als casus beschreven oordelen zijn integraal op de website te lezen. Hoofdstuk IV
geeft nadere informatie over het wettelijk kader en de rol en werkwijze van de RTE’s.
Begin 2016 is de geheel vernieuwde website (www.euthanasiecommissie.nl) in gebruik genomen met een verbeterd, toegankelijker zoeksysteem. Daarin zijn circa 80 door de Publicatiecommissie van de RTE’s geselecteerde oordelen uit 2015, die van belang geacht worden voor
de normontwikkeling, integraal opgenomen. Daartoe behoren in ieder geval alle oordelen,
waarin een commissie concludeerde dat de arts niet conform een of meerdere zorgvuldigheidseisen had gehandeld. In 2015 ging het hierbij om vier oordelen, die zoals gebruikelijk
ook als casus in het jaarverslag zijn opgenomen.
Meldingen in meer complexe zaken, zoals bijvoorbeeld het geval kan zijn bij patiënten met
een psychiatrische aandoening of in een gevorderd stadium van dementie, worden vrijwel
altijd eerst voorgelegd aan de leden van alle RTE’s alvorens de tot oordelen bevoegde commissie tot een definitief oordeel komt. Deze soms zeer levendige interne discussie is gericht op
harmonisatie van de oordelen van de verschillende commissies, met inachtneming van het
uitgangspunt dat iedere melding altijd naar de specifieke omstandigheden van het geval moet
worden beoordeeld.
Met de in april 2015 gepresenteerde Code of Practice, het publiceren van een relevante selectie van oordelen op de website en het jaarverslag willen de RTE’s zoveel mogelijk inzicht
geven in de onderwerpen en aspecten die zij relevant achten bij de uitoefening van hun
wettelijke taak. Ook willen zij daarmee duidelijkheid scheppen over de mogelijkheden die
de wet biedt ten behoeve van artsen, consulenten, patiënten en andere geïnteresseerden.
De in 2015 gestarte derde evaluatie van de WTL, waarin het functioneren van de RTE’s een
belangrijk aandachtpunt vormt, is thans in volle gang. De resultaten worden in de loop van
2017 verwacht.
De gemiddelde doorlooptijd voor de behandeling van een melding bedroeg in 2015 39 dagen
(in 2014 was dit nog 47 dagen) en blijft dus binnen de wettelijke termijn van 42 dagen, die
eenmaal met zes weken kan worden verlengd.

4

2015
Aan enkele gebeurtenissen die begin 2016 aanleiding gaven tot veel discussie wil ik niet voorbijgaan.
Zo is begin februari 2016 het rapport van de Adviescommissie voltooid leven verschenen.
De RTE’s hebben met belangstelling kennis genomen van dit rapport. De ministers van VWS
en V&J hebben aangekondigd dat het kabinet vóór de zomer met een beleidsreactie komt.
Met de publicatie van dit rapport is de discussie over euthanasie in de samenleving allerminst
verstomd. Dat bleek niet alleen uit de vele en uiteenlopende reacties op dit rapport, maar ook
uit de reacties op de documentaire over de Levenseindekliniek, die kort daarna op de televisie
werd uitgezonden. Die documentaire, waarin drie complexe door artsen van de Levenseindekliniek behandelde euthanasiegevallen worden belicht, heeft veel stof doen opwaaien.
In dit verband lijkt het goed er op te wijzen dat de RTE’s – anders dan in het korte bestek van
de documentaire tot uitdrukking kon worden gebracht – konden beschikken over de volledige
dossiers van de meldende artsen, geconsulteerde SCEN-artsen en andere specialisten. Op
basis van die informatie hebben zij deze drie meldingen als zorgvuldig beoordeeld. De geanonimiseerde oordelen betreffende deze drie meldingen zijn integraal op de website gepubliceerd.
Ik wil de leden, de algemeen secretaris, de secretarissen en de secretariaatsmedewerkers van
de RTE’s bedanken voor hun grote inzet en betrokkenheid. Een bijzonder woord van dank
is hier op zijn plaats voor mevrouw mr W.J.C. Swildens-Rozendaal, die in verband met het
aflopen van haar maximale zittingstermijn haar werkzaamheden per 31 december 2015 heeft
beëindigd. Zij is gedurende 12 jaren voorzitter geweest van de commissie Noord-Holland en
de afgelopen vijf jaren daarnaast landelijke coördinerend voorzitter van de RTE’s. Zij heeft
zich gedurende al die jaren met grote deskundigheid en met hart en ziel ingezet voor de
RTE’s. Wij zijn haar daarvoor zeer dankbaar.
Na een zorgvuldige, openbare sollicitatieprocedure is per 1 april 2016 door de ministers van
VWS en V&J mr J. Kohnstamm benoemd als nieuwe landelijk coördinerend voorzitter en
tevens als plaatsvervangend voorzitter van de commissie Noord-Holland. Wij zijn blij met
deze benoeming en zien de toekomst van de RTE’s onder zijn voorzitterschap met vertrouwen tegemoet.
De commissies vernemen graag uw eventuele feedback via de algemeen secretaris van de
RTE’s (mailadres: n.visee@toetscie.nl).
mr P.J.M. van Wersch
plaatsvervangend coördinerend voorzitter RTE’s
Den Haag, april 2016

5

6 6

2015

H.I

ONTWIKKELINGEN
IN 2015
MELDINGEN
Aantal meldingen
In 2015 hebben de regionale toetsingscommissies euthanasie (RTE’s) 5516 meldingen van
euthanasie, dat wil zeggen levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding, ontvangen.
Het aantal meldingen dat door de RTE’s in 2015 is ontvangen vertoont daarmee opnieuw een
stijging, 4% ten opzichte van het aantal meldingen in 2014 (5306). Een gedetailleerd overzicht van deze meldingen, zowel landelijk als per regio, is opgenomen in Hoofdstuk II. Cijfers
over euthanasie in relatie tot alle sterfgevallen in Nederland (gemiddeld 140.000 per jaar) zijn
te raadplegen op de website van de KNMG.1
De RTE’s hebben bij alle meldingen van euthanasie getoetst of de uitvoerend arts heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen van artikel 2 van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (hierna: WTL). In 4 gevallen, minder dan 0,1%
van het totaal aantal meldingen, kwamen de RTE’s tot het oordeel dat de arts niet aan alle
zorgvuldigheidseisen had voldaan (drie daarvan betroffen de uitvoering van de levensbeëindiging, één meerdere zorgvuldigheidseisen). Deze oordelen worden in Hoofdstuk III als casus
beschreven. In alle overige gevallen kwamen de RTE’s tot de conclusie dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan. Een aantal van deze oordelen, die betrekking hebben op meer complexe meldingen, wordt eveneens in Hoofdstuk III als casus beschreven. In Hoofdstuk IV, dat
handelt over de RTE’s, worden het wettelijk kader en de rol en werkzaamheden van de RTE’s
nader beschreven.

Psychiatrische aandoeningen
In 56 meldingen van euthanasie vormde een psychiatrische aandoening de grondslag van
het lijden van de patiënt. In 2013 en 2014 waren dit er respectievelijk 42 en 41. Van deze
56 meldingen was in 25 gevallen de meldend arts een psychiater, in 16 gevallen een huisarts,
in 2 gevallen een medisch specialist, in 4 gevallen een specialist ouderengeneeskunde en in
9 gevallen een andere arts. In 33 van de 56 gevallen was sprake van uitvoering door een arts
verbonden aan de Stichting Levenseindekliniek (SLK).
Gezien de aanhoudende belangstelling in de samenleving voor deze casuïstiek is een naar
verhouding groot aantal (zo’n 15) oordelen, geanonimiseerd en voorzien van een korte
samenvatting, op de website van de RTE’s gepubliceerd.2
Bij een toenemend aantal meldingen waarin sprake was van een psychiatrische aandoening
was ook sprake van somatische problemen die mede het lijden bepaalden. Omdat het ondraaglijk lijden in deze gevallen hoofdzakelijk voortkwam uit de psychiatrische aandoening(en)

1
2

KNMG infographic euthanasie te raadplegen op www.KNMG.nl
www.euthanasiecommissie.nl

7

6000

5306

5000

5516

4829
4000

3000

4188
3695

2000

1000

0

2011

2012

2013

2014

TOTAAL AANTAL MELDINGEN
EUTHANASIE EN HULP BIJ ZELFDODING

8

2015

In het Algemeen Overleg van november 2014 heeft de Minister van VWS onder meer de
wens te kennen gegeven dat psychiatrische deskundigheid in de RTE’s wordt verankerd. In
het voorjaar van 2015 hebben de RTE’s in een vacature voor een arts-lid een psychiater als
lid in de RTE’s benoemd.
Op pagina 26 en 27 van de in april 2015 door de RTE’s uitgebrachte Code of Practice wordt
nader ingegaan op de noodzaak een onafhankelijke psychiater te raadplegen ter beoordeling
van de wilsbekwaamheid, de uitzichtloosheid van het lijden en het ontbreken van een redelijke andere oplossing, indien het euthanasieverzoek wordt gedaan door een aan een psychiatrische aandoening lijdende patiënt.
In 2015 is een werkgroep vanuit de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie gestart met het
herschrijven van de richtlijn “Omgaan met het verzoek om hulp bij zelfdoding door patiënten
met een psychiatrische stoornis”.
In hoofdstuk III is casus 2015-21 opgenomen waarin psychiatrische problematiek de grondslag voor het lijden was.

Dementie
In 109 meldingen die in 2015 door de RTE’s zijn ontvangen, werd de grondslag van het lijden
van patiënt gevormd door dementie. In 2013 en 2014 waren dit respectievelijk 97 en 81 meldingen. In verreweg de meeste gevallen ging het om patiënten die zich in de beginfase van een
proces van dementering bevonden, dat wil zeggen de fase waarin zij nog inzicht hadden in
hun ziekte en in de symptomen, zoals verlies van oriëntatie en persoonlijkheid. Zij werden
wilsbekwaam geacht ten aanzien van hun verzoek omdat zij de gevolgen van hun verzoek
(nog) konden overzien. In enkele gevallen betrof het patiënten in een stadium met een verder
gevorderde dementie. Casus 2015-107, opgenomen in hoofdstuk III, is hiervan een voorbeeld. In 28 van deze 109 dementie meldingen was sprake van uitvoering door een arts verbonden aan de SLK. Alle 109 dementie meldingen werden door de RTE’s als ‘zorgvuldig’
beoordeeld.
Naast deze 109 meldingen speelde bij 8 gevallen dementie een rol naast een andere aandoening, bijvoorbeeld kanker of de ziekte van Parkinson. Ook in deze gevallen kwamen de RTE’s
tot het oordeel dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan. Via de website zijn 10 oordelen
te raadplegen van meldingen, waarbij de grondslag van het lijden van patiënt werd gevormd
door dementie. In hoofdstuk III zijn casus 2015-66 en 2015-107 opgenomen waarin dementie de grondslag van het lijden vormde.

Wilsbekwaamheid bij psychiatrische aandoeningen en dementie
Het beoordelen van het euthanasieverzoek van een patiënt waarbij de grondslag van het lijden
wordt gevormd door een psychiatrische aandoening, vraagt grote behoedzaamheid van de
arts. Uitgesloten moet worden dat het oordeelsvermogen van de patiënt is aangetast door de
psychiatrische aandoening. Dan is er immers geen sprake meer van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt. Het vaststellen van diens wilsbekwaamheid vraagt bijzondere
deskundigheid. Door de arts dient daartoe een onafhankelijke psychiater te worden geraadpleegd.
Bij een euthanasieverzoek van een patiënt met dementie vraagt het vaststellen van diens wilsbekwaamheid eveneens extra aandacht. Is het verzoek afkomstig van een patiënt, die in een
verder gevorderd stadium van dementie verkeert, dan dient de arts een ter zake deskundige
arts te raadplegen. Is het proces van dementering zodanig voortgeschreden dat de patiënt niet

9

2015

zijn deze meldingen ook als psychiatrische zaken geregistreerd (zie bijvoorbeeld het, als casus
2015-46 in Hoofdstuk III opgenomen, oordeel 2015-46).

MELDENDE ARTSEN 2015
huisarts
medisch specialist in ziekenhuis
specialist ouderengeneeskunde
arts in opleiding tot specialist
arts met een andere achtergrond
(bijvoorbeeld een basisarts
of een niet praktiserend arts)
waarvan verbonden aan de
Stichting Levenseindekliniek

4730
180
216
45
345

366

AARD VAN DE AANDOENINGEN 2015
kanker
4000
aandoeningen van het zenuwstelsel
311
hart- en vaataandoeningen
233
longaandoeningen
207
stapeling van ouderdomsaandoeningen 183
dementie
109
psychiatrische aandoeningen
56
overige aandoeningen
417

10

De betekenis van de schriftelijke wilsverklaring
Naar aanleiding van de maatschappelijke discussie over de betekenis en waarde van de schriftelijke wilsverklaring bij euthanasie heeft de Minister van VWS medio 2013 de ambtelijke
werkgroep “Schriftelijke wilsverklaring bij euthanasie” ingesteld bestaande uit medewerkers
van VWS, V&J en KNMG.3
De ambtelijke werkgroep kreeg als opdracht om juridische en praktische duidelijkheid te
bieden omtrent de betekenis van de schriftelijke wilsverklaring bij wilsonbekwame patiënten,
zoals wettelijk is verankerd in artikel 2, tweede lid, van de WTL.4 Op verzoek van de ambtelijke werkgroep hebben leden van de RTE’s bijgedragen aan daartoe uitgevoerde analyses en
onderzoek. Het uiteindelijke doel van de werkgroep was het opstellen van twee handreikingen, één voor artsen en andere zorgprofessionals en één publieksversie. De handreikingen zijn
in december 2015 verschenen.

WERKWIJZE RTE’S, ONTWIKKELINGEN
Code of Practice
In het jaarverslag 2014 hebben de RTE’s in Hoofdstuk I uitgebreid aandacht besteed aan de
Code of Practice, waarvan het eerste exemplaar op 23 april 2015 door de coördinerend voorzitter, mr W.J.C. Swildens-Rozendaal, tijdens het KNMG-symposium “De puzzel van de
SCEN-arts” in de Domus Medica te Utrecht, is overhandigd aan prof. dr. R.J. van der Gaag,
voorzitter van de KNMG. De Code of Practice geeft, zoals in het jaarverslag 2014 weergegeven,
een overzicht op hoofdlijnen van de aspecten en overwegingen die de RTE’s relevant achten
met betrekking tot de wettelijke zorgvuldigheidseisen betreffende euthanasie. Het gaat er in
de tekst van de Code niet om elke denkbare situatie te beschrijven. De Code moet worden
gezien als een samenvatting van de overwegingen die de RTE’s de afgelopen jaren in openbaar
gemaakte oordelen en jaarverslagen hebben gepubliceerd. De Code richt zich op die overwegingen en laat de casuïstiek buiten beschouwing.
De Code of Practice is vooral van belang voor uitvoerend artsen en consulenten, maar kan ook
voorzien in de informatiebehoefte van patiënten die een euthanasieverzoek willen doen en
van andere geïnteresseerden. Zij kunnen een beeld krijgen van de voorwaarden waaraan bij
euthanasie moet zijn voldaan en daardoor beter weten wat zij kunnen verwachten. Voor een
ieder is van belang dat zoveel mogelijk helderheid bestaat over de wijze waarop de RTE’s de
wet toepassen.
De Code of Practice is te raadplegen op de website van de RTE’s.5
Inmiddels is er in februari 2016 (ondersteund door de KNMG) een anonieme mini-enquête
onder meldend artsen en SCEN-artsen uitgezet om de ervaringen van artsen met de Code of
Practice te inventariseren. De Code zal op een nog te bepalen tijdstip worden geactualiseerd.

3
4

5

Kamerstukken II 2012/2013, 32 647, nr. 16.
Artikel 2, tweede lid, Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding, luidt als volgt: “Indien de patiënt van zestien jaren
of ouder niet langer in staat is zijn wil te uiten, maar voordat hij in die staat geraakte tot een redelijke waardering van zijn belangen ter
zake in staat werd geacht, en een schriftelijke verklaring, inhoudende een verzoek om levensbeëindiging, heeft afgelegd, dan kan de arts
aan dit verzoek gevolg geven. De zorgvuldigheidseisen, bedoeld in het eerste lid, zijn van overeenkomstige toepassing”.
www.euthanasiecommissie.nl

11

2015

langer wilsbekwaam is en ook niet meer kan communiceren (of uitsluitend door eenvoudige
uitingen of gebaren) dan is het inwilligen van het euthanasieverzoek alleen mogelijk als de
patiënt, toen hij nog wilsbekwaam was, een schriftelijke wilsverklaring heeft opgesteld.
Het moet gaan om een verklaring die op de ontstane situatie van toepassing is (zie voor een
gedetailleerde beschrijving van euthanasie bij patiënten met een psychiatrische aandoening,
respectievelijk met dementie de Code of Practice, 4.3 en 4.4, pag. 26, 27 en 28).

Harmonisatie
Ook in 2015 hebben de RTE’s veel tijd en aandacht besteed aan het harmoniseren van oordelen. Met in achtneming van het uitgangspunt dat iedere melding altijd naar de specifieke
omstandigheden van het individuele geval moet worden beoordeeld, was het streven van de
RTE’s weer steeds gericht op eenheid in oordelen.
Zo hebben de RTE’s, als zij voornemens waren het oordeel uit te spreken dat de arts niet heeft
gehandeld conform één of meer zorgvuldigheidseisen, het voorgenomen oordeel plus het bijbehorende dossier altijd – digitaal – voor advies en commentaar voorgelegd aan alle leden en
plaatsvervangende leden van de RTE’s. Eveneens is van verschillende meldingen die een
gecompliceerde zaak betroffen het concept-oordeel dat de arts wel conform de zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld aan alle leden en plaatsvervangende leden van de RTE’s voorgelegd. In al deze gevallen wilde de commissie die de discussie aanhangig maakte graag de visie
vernemen van de andere commissieleden op haar concept-oordeel en op de overwegingen die
zij daarin had opgenomen.
Deze interne uitwisseling van argumenten en overwegingen blijkt in de praktijk een waardevol instrument te zijn om te komen tot harmonisatie van (be)oordelen. Op deze manier wordt
binnen de RTE’s eenheid van beslissingen in de meer gecompliceerde casus bevorderd. Nadat
de discussie is gesloten, is het aan de tot oordelen bevoegde commissie van drie leden (arts,
ethicus, jurist) om – alles afwegende – tot een eindoordeel te komen. Bij hoge uitzondering
wordt een concept-oordeel naar aanleiding van alle ingebrachte argumenten voorgelegd aan
het voorzittersoverleg voor een zwaarwegend advies; ook dan blijft de beslissing over het
eindoordeel bij de bevoegde commissie.
Ook de afloopberichten van IGZ en het OM en de daarin opgenomen overwegingen (zie
Bijlage I) dragen bij aan de harmonisatie van (be)oordelen.
Naast de hiervoor genoemde interne discussies over individuele casuïstiek, beleggen de RTE’s
ook (thema)bijeenkomsten over actuele onderwerpen om meer in het algemeen te spreken
over de ontwikkelingen in het ‘veld’.
Zo bespraken zij in 2015 tijdens een zogenoemde ‘heidag’, die in het teken stond van verdere
professionalisering, het delen en bevorderen van kennis, samen met externe deskundigen het
toetsen van complexere zaken.
Ook de wenselijkheid om, naast de hierboven genoemde interne discussie, ter verdere harmonisatie te komen tot een reflectiekamer kwam aan de orde en wordt inmiddels verder onderzocht.
Hoewel het voorzittersoverleg de taak heeft het harmoniseren van oordelen – evenals het in
algemene zin functioneren van de RTE’s – te bewaken (artikel 13 WTL), zijn het gezamenlijk
optrekken en de inbreng van alle leden (voorzitters/juristen, artsen en ethici), zowel inhoudelijk als procedureel, essentieel. Bezien wordt op welke wijze de betrokkenheid en verantwoordelijkheid van artsen en ethici beter kan worden verankerd in de organisatiestructuur
van de RTE’s.

VO’s en NVO’s
In 2015 bestond 79% van het aantal ontvangen meldingen uit ‘niet vragen oproepende
meldingen’ (hierna: NVO-meldingen). Deze meldingen werden ter beoordeling digitaal
voorgelegd aan de leden van de commissie.
Meldingen werden als NVO geselecteerd wanneer de secretaris/jurist van de commissie de
inschatting kon maken dat de gegeven informatie volledig was en het zeer waarschijnlijk was
dat de commissie tot de conclusie zou komen dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De als NVO geselecteerde meldingen konden vrijwel altijd op digitale wijze door de commissie worden besproken en beoordeeld en – daarmee zonder vertraging – verder worden
afgehandeld (Zie bijvoorbeeld casus 2015-15 en 2015-22).

12

Klachtenregeling
De RTE’s hebben in 2015 geen klachten van meldend artsen of consulenten ontvangen met
betrekking tot de afhandeling van meldingen.
Zoals in vorige jaarverslagen vermeld hebben de RTE’s besloten een onafhankelijke klachtencommissie in te stellen ter behandeling van door hen ontvangen klachten. Inmiddels is een
klachtenreglement tot stand gebracht, waarin de procedure en de bevoegdheden en samenstelling van de klachtencommissie nader worden geregeld. Dit klachtenreglement is openbaar
gemaakt door plaatsing op de website van de RTE’s.7
De klachtenregeling is bedoeld voor de behandeling van klachten van artsen, waarbij vooral
te denken valt aan meldend artsen en consulenten.
Klachten kunnen alleen betrekking hebben op bejegening. Niet kan worden geklaagd over de
inhoud en de motivering van het oordeel van een commissie.
Jaarlijks ontvangen de RTE’s een aantal verzoeken van burgers die graag een dossier of een
oordeel willen inzien. Op grond van artikel 14 van de WTL zijn de RTE’s verplicht tot
geheimhouding van de gegevens waarover zij de beschikking krijgen. Alleen in bijzondere
(door de wet voorgeschreven) gevallen kan daarvan worden afgeweken.
Al deze verzoeken moeten daarom worden afgewezen.

Stichting Levenseindekliniek (SLK)
In 2012 hebben de RTE’s de eerste meldingen ontvangen van euthanasie uitgevoerd door een
arts verbonden aan de SLK. Daarmee kregen zij te maken met een nieuw fenomeen. De RTE’s
besloten om de eerste tien van deze meldingen – die overigens op dezelfde wijze als meldingen van andere artsen worden getoetst – gezamenlijk te beoordelen. Na deze eerste tien werd
afgesproken meldingen van artsen van de SLK als VO te behandelen op de commissievergaderingen.
Eind 2015 besloten de RTE’s, nu er geruime tijd ervaring was opgedaan met het beoordelen
van meldingen van aan de SLK verbonden artsen, dat deze voortaan ook als NVO-meldingen
kunnen worden behandeld indien er in de ogen van de ervaren secretaris/jurist die de meldingen indeelt voldaan is aan de selectiecriteria. De commissie kan altijd besluiten een melding
alsnog als VO te behandelen op de commissievergadering.
Overigens worden regelmatig meldingen van SLK artsen door de RTE’s gezamenlijk beoordeeld, omdat SLK artsen vaak bij complexe zaken worden ingeschakeld. Dit blijkt onder
andere uit de relatief grote aantallen meldingen van euthanasie bij psychiatrie en dementie
(zie voor de cijfers psychiatrie en dementie eerder in dit hoofdstuk).
Ook komt het voor dat een arts de patiënt met spoed naar de SLK doorverwijst, zie bijvoorbeeld casus 2015-35 in hoofdstuk III.
6
7

Artikel 9 WTL: de RTE’s brengen hun gemotiveerde oordeel uit binnen zes weken na ontvangst van de melding, deze termijn kan eenmaal
voor zes weken worden verlengd.
www.euthanasiecommissie.nl

13

2015

Een klein aantal als NVO geselecteerde meldingen werd alsnog als ‘vragen oproepende melding’ (hierna VO-meldingen) in de commissievergadering besproken.
De overige 21% van het aantal ontvangen meldingen, die wel – mondeling te bespreken – vragen opriepen, werden door de RTE’s beoordeeld in de maandelijkse commissievergaderingen.
Dankzij de in 2012 ingevoerde werkwijze en de uitbreiding van het aantal commissieleden en
medewerkers van de secretariaten zijn in 2013 en 2014 de in voorafgaande jaren ontstane
achterstanden ingelopen. Inmiddels is de gemiddelde tijd tussen de ontvangst van de melding
en verzending van het oordeel van de RTE’s 39 dagen (in 2014 was de gemiddelde tijd 47
dagen).6

OVERIGE ONTWIKKELINGEN
Werving coördinerend voorzitter
Aangezien de maximale benoemingstermijn van de zittend coördinerend voorzitter van de
RTE’s, mevrouw mr W.J.C. Swildens-Rozendaal, op 1 januari 2016 zou eindigen hebben de
RTE’s medio 2015 een functieprofiel opgesteld voor een nieuwe coördinerend voorzitter
evenals een uitgebreide wervings- en benoemingprocedure, die zij op hun website hebben
gepubliceerd.8 Een selectie- en een draagvlakcommissie maakten onderdeel uit van de wervings- en benoemingsprocedure. In beide commissies hadden leden van de RTE’s uit alle
geledingen zitting.
Na het zorgvuldig uitvoeren van de wervings- en benoemingsprocedure hebben de Ministers
van VWS en Veiligheid en Justitie, op gezamenlijke voordracht van de voorzitters van de
Regionale toetsingscommissies euthanasie (RTE’s), de heer mr J. Kohnstamm per 1 april
2016 benoemd tot coördinerend voorzitter van de RTE’s en tot (plaatsvervangend) voorzitter
van de RTE voor de regio Noord-Holland.
De heer Kohnstamm is een zeer ervaren voorzitter en bestuurder. In de gevolgde procedure
heeft hij er blijk van gegeven scherp zicht te hebben op de onpartijdige positie en rol van de
RTE’s en de coördinerend voorzitter bij de uitvoering van de wettelijke taak binnen de daarvoor gestelde kaders. Daarmee kan hij rekenen op breed draagvlak binnen de commissies. De
leden van de RTE’s hebben er dan ook alle vertrouwen in dat de heer Kohnstamm de rol van
coördinerend voorzitter uitstekend zal vervullen.

Minderjarigen
De WTL is van toepassing op euthanasie bij personen van 12 jaar en ouder; jongere kinderen
vallen daarbuiten. Voor de minderjarigen die wel onder de wet vallen, stelt deze aanvullende
eisen:
- In geval van een minderjarige tussen de 12 en 16 jaar is naast het verzoek van de patiënt ook
de instemming van diens ouder(s) of voogd vereist (art. 2 lid 4 WTL).
- In geval van een minderjarige van 16 of 17 jaar is vereist de ouder(s) of voogd bij de besluitvorming te betrekken; hun instemming is niet noodzakelijk (art. 2 lid 3 WTL).
Meldingen betreffende minderjarigen komen maar weinig voor. In de periode 2002 – 2015
werden door de RTE’s zeven van deze meldingen ontvangen, waarvan twee in 2015. Daarbij
ging het vijf maal om een minderjarige van 17 jaar en bij één melding (in 2005) om een
minderjarige van 12 jaar (zie RTE Jaarverslag 2005, p.15-16).
Een van de in 2015 ontvangen meldingen betrof een minderjarige van 16 jaar (zie casus
2015-59).
In alle gevallen was de familie bij de besluitvorming betrokken en begreep en respecteerde
zij het euthanasieverzoek.
Wil er sprake zijn van een vrijwillig verzoek om euthanasie zoals de wet dat eist, dan moet de
patiënt ter zake wilsbekwaam zijn. Wilsbekwaamheid houdt in dat de patiënt relevante informatie over zijn situatie en prognose kan begrijpen, de eventuele alternatieven kan afwegen en
de gevolgen van zijn beslissing kan overzien. Bestaat hier gerede twijfel over dan ligt het voor
de hand dat de arts specifiek daarover advies van een deskundige vraagt. Dit kan onderdeel
zijn van de vraagstelling aan de consulent, maar de wilsbekwaamheid kan voorafgaand daaraan ook door een ter zake deskundige arts worden beoordeeld.
Euthanasie bij minderjarigen stond ook in 2015 in de politieke belangstelling. Bij een door
de Tweede Kamer in januari 2016 gehouden Rondetafelgesprek waren de RTE’s vertegenwoordigd.

8

www.euthanasiecommissie.nl

14

Met enige regelmaat worden artsen geconfronteerd met patiënten die na euthanasie organen
en/of weefsels willen doneren. De meeste patiënten die door euthanasie overlijden kunnen
vanwege hun aandoening (vaak een maligniteit) geen orgaandonor zijn. In sommige situaties
is dit wel mogelijk, met name bij patiënten met degeneratieve aandoeningen als ALS of MS.
Er vindt geen formele registratie plaats van het aantal gevallen van orgaandonatie na euthanasie. Voor zover bekend zijn er sinds 2012 vijftien gevallen van deze combinatie van procedures geweest, waarvan negen in 2015.
De WTL doet geen uitspraken over wat er na de euthanasie met het lichaam mag gebeuren en
werpt dus geen belemmeringen op voor orgaandonatie na euthanasie. Om te voorkomen dat
het verzoek om euthanasie wordt beïnvloed door de mogelijkheid van orgaandonatie kan het
verzoek om orgaandonatie pas worden beoordeeld als duidelijk is dat aan de zorgvuldigheidscriteria voor euthanasie is voldaan.
Orgaandonatie na euthanasie is een complexe combinatie van procedures omdat het onder
andere nodig is dat de euthanasie in het ziekenhuis uitgevoerd wordt. Dit betekent doorgaans
dat de patiënt voor de euthanasie naar het ziekenhuis moet worden vervoerd. Ook moeten
beide procedures strikt van elkaar gescheiden blijven, terwijl zij – vanwege de snelheid waarmee moet worden gehandeld – wel goed op elkaar moeten worden afgestemd. Dit vereist
goede samenwerking en coördinatie.
Om deze coördinatie te bereiken en de procedure zorgvuldig te laten verlopen heeft een
werkgroep vanuit verschillende universiteiten een handreiking geformuleerd die artsen kan
ondersteunen bij de besluitvorming. Op verzoek van de werkgroep hebben de RTE’s hieraan
een bijdrage geleverd. Deze handreiking beschrijft hoe artsen kunnen handelen die geconfronteerd worden met een patiënt die een verzoek doet om na euthanasie de organen te
doneren. Artsen die te maken krijgen met een donatieverzoek kunnen deze handreiking
opvragen bij de transplantatiecoördinator van het universitaire ziekenhuis in de eigen regio.9

9

Meer informatie: http://www.transplantatiestichting.nl/donor-worden/wie-kan-donor-worden/orgaan-en-weefseldonatie-na-euthanasie

15

2015

Orgaan- en weefseldonatie na euthanasie

16

2015

H.II

LANDELIJK OVERZICHT
VAN MELDINGEN 2015
Overzicht van 1 januari 2015 tot en met 31 december 2015

MELDINGEN De RTE’s ontvingen in dit verslagjaar 5516 meldingen.
EUTHANASIE EN HULP BIJ ZELFDODING In 5277 gevallen was er sprake van euthanasie
(d.w.z. actieve levensbeëindiging op verzoek van patiënt), in 208 gevallen van hulp bij zelfdoding
en in 31 gevallen betrof het een combinatie van beide.

INSTELLINGEN De levensbeëindiging vond in 4409 gevallen thuis plaats, in 191 gevallen in
een ziekenhuis, in 224 gevallen in een verpleeghuis, in 239 gevallen in een verzorgingshuis,
in 354 gevallen in een hospice en in 99 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

BES-EILANDEN De RTE’s ontvingen in dit verslagjaar 1 melding uit de BES-eilanden.
BEVOEGDHEID EN EINDOORDEEL De RTE’s achtten zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. In dit verslagjaar kwamen de RTE’s 4 maal tot het oordeel dat de
arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen had gehandeld.

DUUR BEOORDELING De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding en verzending
van het oordeel van de RTE’s was 39 dagen.

MELDENDE ARTSEN
huisarts
medisch specialist in ziekenhuis
specialist ouderengeneeskunde
arts in opleiding tot specialist
arts met een andere achtergrond
(bijvoorbeeld een basisarts
of een niet praktiserend arts)
waarvan verbonden aan de
Stichting Levenseindekliniek

4730
180
216
45
345

366

AARD VAN DE AANDOENINGEN
kanker
4000
aandoeningen van het zenuwstelsel
311
hart- en vaataandoeningen
233
longaandoeningen
207
stapeling van ouderdomsaandoeningen 183
dementie
109
psychiatrische aandoeningen
56
overige aandoeningen
417

17

TOTAAL AANTAL MELDINGEN EUTHANASIE
EN HULP BIJ ZELFDODING PER REGIO

1250

1000

750

1351

1250

500

1295
1210

1000

750

250

1033
873

373

433

487

508

490

0

2011

2012

2013

2014

2015

500

REGIO 1
GRONINGEN, FRIESLAND, DRENTHE

250

EN BES

0

2011

2012

2013

2014

2015

REGIO 3
NOORD-HOLLAND

1321

1250

1342

1200
1000
1250

1126

1000

750

1140

994
750

804

1064
948

500

840
250

500
0

2011

250

2012

2013

2014

REGIO 2

0

2011

2012

2013

2014

OVERIJSSEL, GELDERLAND,

2015

UTRECHT EN FLEVOLAND

REGIO 4
ZUID-HOLLAND EN ZEELAND

1250

1193
1000

938

1056

818

750

697
500

250

0

2011

2012

2013

2014

2015

REGIO 5
NOORD-BRABANT EN LIMBURG

18

2015

1

2015

REGIO

OVERZICHT VAN MELDINGEN 2015 PER REGIO
GRONINGEN, FRIESLAND, DRENTHE EN BES
Overzicht van 1 januari 2015 tot en met 31 december 2015

MELDINGEN De commissie ontving in dit verslagjaar 490 meldingen.
EUTHANASIE EN HULP BIJ ZELFDODING In 460 gevallen was er sprake van euthanasie,
in 27 gevallen van hulp bij zelfdoding en in 3 gevallen betrof het een combinatie van beide.

MELDENDE ARTSEN
huisarts
medisch specialist in ziekenhuis
specialist ouderengeneeskunde
arts in opleiding tot specialist
arts met een andere achtergrond
(bijvoorbeeld een basisarts
of een niet praktiserend arts)
waarvan verbonden aan de
Stichting Levenseindekliniek

440
11
8
1
30

29

AANDOENINGEN
kanker
361
aandoeningen van het zenuwstelsel
32
hart- en vaataandoeningen
19
longaandoeningen
21
stapeling van ouderdomsaandoeningen 10
dementie
10
psychiatrische aandoeningen
5
overige aandoeningen
32

INSTELLINGEN De levensbeëindiging vond in 407 gevallen thuis plaats, in 12 gevallen in een ziekenhuis, in 9 gevallen in een verpleeghuis, in 25 gevallen in een verzorgingshuis, in 27 gevallen
in een hospice en in 10 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

BES-EILANDEN De commissie ontving in dit verslagjaar 1 melding uit de BES-eilanden.
BEVOEGDHEID EN EINDOORDEEL De commissie achtte zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. De commissie kwam 11 maal bijeen. In dit verslagjaar kwam de
commissie in 3 gevallen tot het oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen
had gehandeld.

DUUR BEOORDELING De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding en verzending van
het oordeel van de commissie was 34 dagen.

19

REGIO

2

OVERIJSSEL, GELDERLAND, UTRECHT EN FLEVOLAND
Overzicht van 1 januari 2015 tot en met 31 december 2015

MELDINGEN De commissie ontving in dit verslagjaar 1342 meldingen.
EUTHANASIE EN HULP BIJ ZELFDODING In 1289 gevallen was er sprake van euthanasie,
in 46 gevallen van hulp bij zelfdoding en in 7 gevallen betrof het een combinatie van beide.

MELDENDE ARTSEN
huisarts
medisch specialist in ziekenhuis
specialist ouderengeneeskunde
arts in opleiding tot specialist
arts met een andere achtergrond
(bijvoorbeeld een basisarts
of een niet praktiserend arts)
waarvan verbonden aan de
Stichting Levenseindekliniek

1173
42
37
6
84

88

AANDOENINGEN
kanker
978
aandoeningen van het zenuwstelsel
88
hart- en vaataandoeningen
69
longaandoeningen
39
stapeling van ouderdomsaandoeningen 46
dementie
25
psychiatrische aandoeningen
14
overige aandoeningen
83

INSTELLINGEN De levensbeëindiging vond in 1087 gevallen thuis plaats, in 47 gevallen in een ziekenhuis, in 42 gevallen in een verpleeghuis, in 61 gevallen in een verzorgingshuis, in 81 gevallen
in een hospice en in 24 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

BEVOEGDHEID EN EINDOORDEEL De commissie achtte zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. De commissie kwam 12 maal bijeen. In dit verslagjaar kwam de
commissie in geen geval tot het oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen
had gehandeld.

DUUR BEOORDELING De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding en verzending van
het oordeel van de commissie was 40 dagen.

20

3

2015

REGIO

NOORD-HOLLAND
Overzicht van 1 januari 2015 tot en met 31 december 2015

MELDINGEN De commissie ontving in dit verslagjaar 1351 meldingen.
EUTHANASIE EN HULP BIJ ZELFDODING In 1259 gevallen was er sprake van euthanasie, in 82
gevallen van hulp bij zelfdoding en in 10 gevallen was er sprake van een combinatie van beide.

MELDENDE ARTSEN
huisarts
medisch specialist in ziekenhuis
specialist ouderengeneeskunde
arts in opleiding tot specialist
arts met een andere achtergrond
(bijvoorbeeld een basisarts
of een niet praktiserend arts)
waarvan verbonden aan de
Stichting Levenseindekliniek

1138
51
61
23
78

66

AANDOENINGEN
kanker
956
aandoeningen van het zenuwstelsel
61
hart- en vaataandoeningen
52
longaandoeningen
42
stapeling van ouderdomsaandoeningen 51
dementie
29
psychiatrische aandoening
11
overige aandoeningen
149

INSTELLINGEN De levensbeëindiging vond in 1052 gevallen thuis plaats, in 55 gevallen in een ziekenhuis, in 72 gevallen in een verpleeghuis, in 66 gevallen in een verzorgingshuis, in 80 gevallen
in een hospice en in 26 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

BEVOEGDHEID EN EINDOORDEEL De commissie achtte zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. De commissie kwam 12 maal bijeen. In dit verslagjaar kwam de
commissie in 1 geval tot het oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen
had gehandeld.

DUUR BEOORDELING De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding en verzending van
het oordeel van de commissie was 44 dagen.

21

REGIO

4

ZUID-HOLLAND EN ZEELAND
Overzicht van 1 januari 2015 tot en met 31 december 2015

MELDINGEN De commissie ontving in dit verslagjaar 1140 meldingen.
EUTHANASIE EN HULP BIJ ZELFDODING In 1100 gevallen was er sprake van euthanasie, in 33
gevallen van hulp bij zelfdoding en in 7 gevallen was er sprake van een combinatie van beide.

MELDENDE ARTSEN
huisarts
medisch specialist in ziekenhuis
specialist ouderengeneeskunde
arts in opleiding tot specialist
arts met een andere achtergrond
(bijvoorbeeld een basisarts
of een niet praktiserend arts)
waarvan verbonden aan de
Stichting Levenseindekliniek

957
37
40
10
96

104

AANDOENINGEN
kanker
839
aandoeningen van het zenuwstelsel
55
hart en vaataandoeningen
42
longaandoeningen
54
stapeling van ouderdomsaandoeningen 44
dementie
19
psychiatrische aandoening
11
overige aandoeningen
76

INSTELLINGEN De levensbeëindiging vond in 915 gevallen thuis plaats, in 38 gevallen in een ziekenhuis, in 47 gevallen in een verpleeghuis, in 35 gevallen in een verzorgingshuis, in 83 gevallen
in een hospice en in 22 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

BEVOEGDHEID EN EINDOORDEEL De commissie achtte zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. De commissie kwam 12 maal bijeen. In dit verslagjaar kwam de
commissie in geen geval tot het oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen
had gehandeld.

DUUR BEOORDELING De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding en verzending van
het oordeel van de commissie was 35 dagen.

22

5

2015

REGIO

NOORD-BRABANT EN LIMBURG
Overzicht van 1 januari 2015 tot en met 31 december 2015

MELDINGEN De commissie ontving in dit verslagjaar 1193 meldingen.
EUTHANASIE EN HULP BIJ ZELFDODING In 1169 gevallen was er sprake van euthanasie, in 20
gevallen van hulp bij zelfdoding en in 4 gevallen was er sprake van een combinatie van beide.

MELDENDE ARTSEN
huisarts
medisch specialist in ziekenhuis
specialist ouderengeneeskunde
arts in opleiding tot specialist
arts met een andere achtergrond
(bijvoorbeeld een basisarts
of een niet praktiserend arts)
waarvan verbonden aan de
Stichting Levenseindekliniek

1022
39
70
5
57

79

AANDOENINGEN
kanker
866
aandoeningen van het zenuwstelsel
75
hart- en vaataandoeningen
51
longaandoeningen
51
stapeling van ouderdomsaandoeningen 32
dementie
26
psychiatrische aandoening
15
overige aandoeningen
77

INSTELLINGEN De levensbeëindiging vond in 948 gevallen thuis plaats, in 39 gevallen in een ziekenhuis, in 54 gevallen in een verpleeghuis, in 52 gevallen in een verzorgingshuis, in 83 gevallen
in een hospice en in 17 gevallen elders (bijvoorbeeld bij familie).

BEVOEGDHEID EN EINDOORDEEL De commissie achtte zich ten aanzien van alle meldingen
bevoegd om te oordelen. De commissie kwam 12 maal bijeen. In dit verslagjaar kwam de
commissie in geen geval tot het oordeel dat de arts niet overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen
had gehandeld.

DUUR BEOORDELING De gemiddelde tijd tussen ontvangst van de melding en verzending van
het oordeel van de commissie was 40 dagen.

23

H.III

CASUÏSTIEK
ZORGVULDIGHEIDSEISEN
Tot en met 2013 werd in Hoofdstuk II van het Jaarverslag een overzicht gegeven van de wijze
waarop de RTE’s de wettelijke zorgvuldigheidseisen voor euthanasie, zoals opgenomen in de
WTL, interpreteren en toepassen en de belangrijkste ontwikkelingen daarbij, geïllustreerd
met casuïstiek. Nu de Code of Practice in april 2015 is gepubliceerd is dit de ‘beleidslijn’ voor
de RTE’s. In dit hoofdstuk zijn daarom naast casuïstiek nog slechts verwijzingen naar de Code
of Practice opgenomen.10
De RTE’s toetsen achteraf het handelen van de meldend arts aan de hand van de in artikel 2
van de WTL vastgelegde zorgvuldigheidseisen.
Deze zorgvuldigheidseisen houden in dat de arts:
a. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek
van de patiënt;
b. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de
patiënt;
c. de patiënt heeft voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevond en over diens vooruitzichten;
d. met de patiënt tot de overtuiging is gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich bevond
geen redelijke andere oplossing was;
e. ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien en
schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in de onderdelen
a. tot en met d.;
f. de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd.
De RTE’s toetsen de zorgvuldigheid van het handelen van de meldende arts. Zij toetsen aan
de wet, de wetsgeschiedenis en de relevante jurisprudentie en houden daarbij ook rekening
met eerdere uitspraken van de commissies en met beslissingen van het OM en de IGZ in de
gevallen waarin een commissie oordeelde dat de arts niet conform de zorgvuldigheidseisen
had gehandeld. Dat houdt in dat moet komen vast te staan dat is voldaan aan de hiervoor
genoemde zorgvuldigheidseisen c. (voorlichting), e. (raadplegen onafhankelijke consulent) en
f. (medisch zorgvuldige uitvoering); de arts moet aannemelijk kunnen maken dat hij, gelet op
de omstandigheden van het geval, in redelijkheid tot de overtuiging kon komen dat was voldaan
aan de zorgvuldigheidseisen genoemd onder a. (vrijwillig en weloverwogen verzoek), b. (uitzichtloos en ondraaglijk lijden) en d. (geen redelijke andere oplossing).
De arts dient hiertoe bij zijn melding aan de lijkschouwer een beredeneerd verslag te voegen
(artikel 7 lid 2 Wet op de lijkbezorging).

10 www.euthanasiecommissie.nl

24

Allereerst is één voorbeeld van zogenoemde NVO-meldingen opgenomen. Onder medisch
zorgvuldige uitvoering is nog een voorbeeld van een NVO-melding opgenomen. De overige
casuïstiek betreft VO-meldingen. In deze casuïstiek komen achtereenvolgens, na een algemene casus waarbij een snelle procedure centraal staat, de verschillende zorgvuldigheidseisen
van de WTL aan bod. Ten slotte is enige casuïstiek die betrekking heeft op euthanasie in geval
van psychiatrische aandoeningen en dementie apart weergegeven, dit mede vanwege de grote
belangstelling die hiervoor in de samenleving bestaat.
De casuïstiek bevat samengevatte oordelen en is toegespitst op de belangrijkste aspecten van
het oordeel en de overwegingen van de commissie.
Daarbij wordt aangegeven ter illustratie van welke van de zorgvuldigheidseisen de casus is
opgenomen, welke aandachtspunten voor de betreffende commissie aan de orde waren en
– uiteraard – tot welk oordeel de commissie is gekomen. De integrale tekst van de als casus
beschreven oordelen is – onder hetzelfde nummer – te vinden op de website van de RTE’s,
publicatiejaar 2015.11

NVO-MELDINGEN
De als NVO geselecteerde meldingen konden in 2015 vrijwel allemaal op digitale wijze door
de commissie worden besproken en beoordeeld. Zoals beschreven in Hoofdstuk I gaat het hier
om 79% van alle meldingen. Om in deze meldingen inzicht te geven is hieronder van één
NVO-melding het oordeel in zijn geheel opgenomen. Een andere NVO-melding, casus 201522, is opgenomen onder medisch zorgvuldige uitvoering. Op de website van de RTE zijn
onder ‘Uitspraken & Uitleg, Niet vragen oproepende meldingen’ meer NVO-meldingen te
raadplegen.

CASUS 2015-15
Zie ook oordeel
2015-15 op de website

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
AANDACHTSPUNTEN: NVO-melding, tijdelijke waarneming
SAMENVATTING: Omdat de huisarts tijdelijk afwezig was, vroeg een ernstig lijdende
patiënte een waarnemer om euthanasie. De waarnemer zette de euthanasieprocedure
in gang en benaderde de SCEN consulent. Bij terugkeer van de huisarts heeft patiënte
haar euthanasieverzoek aan hem gedaan waarna de huisarts de levensbeëindiging heeft
uitgevoerd.
Bij patiënte, een vrouw van 60-70 jaar, werd ongeveer een half jaar voor het overlijden een
naar de longen gemetastaseerd pancreascarcinoom vastgesteld. Genezing was niet meer
mogelijk. De behandeling was uitsluitend nog palliatief van aard.
Het lijden van patiënte bestond uit snel progressieve ernstige kortademigheid ondanks
gebruik van zuurstof. Patiënte kon nog slechts met moeite spreken en moest veelvuldig
hoesten. Zij was uitgeput. Daarnaast leed zij onder de angst voor verdere aftakeling en ontluistering.

11 www.euthanasiecommissie.nl

25

2015

SELECTIE CASUÏSTIEK

Patiënte ervoer haar lijden als ondraaglijk. De arts was ervan overtuigd dat het lijden voor
patiënte ondraaglijk en naar heersend medisch inzicht uitzichtloos was.
Er waren geen voor patiënte aanvaardbare mogelijkheden meer om het lijden te verlichten.
Uit de stukken kan worden afgeleid dat de arts en de specialisten patiënte voldoende hebben voorgelicht over de situatie waarin zij zich bevond en over haar vooruitzichten.
Patiënte had eerder met de arts over euthanasie gesproken.
Acht dagen voor het overlijden heeft patiënte de praktijkgenoot van de arts, die tijdelijk
waarnam voor de arts, om daadwerkelijke uitvoering van de levensbeëindiging verzocht. Bij
terugkeer van de arts, een dag voor het overlijden, heeft patiënte haar verzoek herhaald ten
overstaan van de arts. De volgende dag heeft zij haar verzoek nogmaals herhaald ten overstaan van de arts.
Volgens de arts was er sprake van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.
De praktijkgenoot van de arts raadpleegde namens de arts een onafhankelijke SCEN-arts als
consulent. De consulent bezocht patiënte vier dagen voor de levensbeëindiging nadat zij
door de praktijkgenoot van de arts over patiënte was geïnformeerd en inzage had gekregen
in de relevante medische documentatie.
De consulent gaf in haar verslag een samenvatting van de ziektegeschiedenis en de aard van
het lijden van patiënte.
In haar verslag kwam de consulent mede op basis van het gesprek met patiënte tot de conclusie dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De arts heeft de levensbeëindiging op verzoek uitgevoerd met de middelen, in de hoeveelheid en op de wijze als aanbevolen in de KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en
hulp bij zelfdoding van augustus 2012.
De commissie toetst achteraf het handelen van de arts aan de hand van de zorgvuldigheidseisen vastgelegd in artikel 2 van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding. De commissie overweegt of er naar heersend wetenschappelijk verantwoord
medisch inzicht en naar in de medische ethiek geldende normen aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan.
Gelet op bovenstaande feiten en omstandigheden is de commissie van oordeel dat de arts
tot de overtuiging kon komen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek
van de patiënte en van uitzichtloos en ondraaglijk lijden. De arts heeft de patiënte voldoende voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevond en over haar vooruitzichten. De
arts is met patiënte tot de overtuiging kunnen komen dat er voor de situatie waarin zij zich
bevond geen redelijke andere oplossing was. De arts heeft ten minste één andere, onafhankelijke arts geraadpleegd, die patiënte heeft gezien en schriftelijk haar oordeel heeft gegeven
over de zorgvuldigheidseisen. De arts heeft de levensbeëindiging op verzoek medisch zorgvuldig uitgevoerd.
Het oordeel van de commissie is dat de arts heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen bedoeld in artikel 2 lid 1 van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en
hulp bij zelfdoding.

26

2015

CASUS 2015-35
Op p. 10 en p. 32 van
de Code of Practice zijn
opmerkingen ten aanzien van de behandelrelatie opgenomen. Het
gaat de commissies niet
om het aantal gesprekken dat arts en patiënt
voeren, maar om de
intensiteit en diepgang
van de contacten met
patiënt en andere
betrokkenen. Zie voor
de integrale tekst
oordeel 2015-35.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEISEN: niet specifiek/ alle
AANDACHTSPUNT: snel verloop euthanasieprocedure
SAMENVATTING: Bij patiënt was sprake van een gemetastaseerd longcarcinoom. Hij
had een zwervend bestaan geleid en nooit eerder dan een maand voor het overlijden
een huisarts bezocht. Toen het lijden voor patiënt ondraaglijk werd, verzocht hij de
huisarts om euthanasie. De huisarts verwees patiënt vanwege gewetensbezwaren met
spoed naar de SLK. De arts van de SLK bezocht patiënt tweemaal.
De arts kon, ondanks het snelle verloop van de procedure, door zijn uitgebreide
gesprekken met patiënt en de intensieve samenwerking met de huisarts, in redelijkheid
tot de overtuiging komen dat aan de zorgvuldigheidseisen werd voldaan.
Patiënt, een man van 50-60 jaar, had een zwervend bestaan geleid zonder vaste woon- of
verblijfplaats. Ruim een maand voor het overlijden had hij voor het eerst een huisarts
bezocht. Er werd een longcarcinoom met lymfekliermetastasen bij hem vastgesteld. Er bleek
sprake van een massieve tumorgroei in de gehele rechterlong met doorgroei tot onderin de
luchtpijp. Genezing was niet meer mogelijk. De behandeling was uitsluitend nog palliatief
van aard.
Het lijden van patiënt bestond uit hevige progressieve benauwdheid waardoor hij zuurstofafhankelijk was geworden. Hij was extreem vermoeid en uitgeput. Patiënt, voorheen altijd
een autonome man, was bedlegerig en afhankelijk van de zorg van anderen geworden. Hij
leed onder het verlies van waardigheid en de angst om te stikken of geconfronteerd te worden met een bloeding. Patiënt wilde op een waardige manier sterven en verdere aftakeling
niet meer meemaken. Het lijden was voor hem ondraaglijk.
Nadat de diagnose bekend was, sprak patiënt meerdere keren met de huisarts over euthanasie. Omdat de huisarts vanwege gewetensbezwaren de euthanasie niet wenste uit te voeren
heeft patiënt zich op advies van de huisarts met spoed tot de Stichting Levenseindekliniek
(SLK) gewend.
De arts van de SLK heeft, samen met een verpleegkundige van de SLK, twee uitgebreide
gesprekken gevoerd met patiënt. Tijdens het eerste gesprek, ruim een week voor het overlijden, heeft patiënt de arts om daadwerkelijke uitvoering van de levensbeëindiging verzocht.
De arts en de huisarts hebben gedurende het euthanasietraject intensief met elkaar overlegd.
De commissie overwoog dat de arts, ondanks het snelle verloop van de procedure, door zijn
uitgebreide gesprekken met patiënt en de intensieve samenwerking met de huisarts, in
redelijkheid tot de overtuiging kon komen dat aan de zorgvuldigheidseisen werd voldaan.

27

VRIJWILLIG EN WELOVERWOGEN VERZOEK
CASUS 2015-01
Een arts moet voor de
commissie aannemelijk
maken dat hij in redelijkheid tot de overtuiging kon komen dat aan
de zorgvuldigheidseisen
a, b en d (art. 2 lid 1.,
WTL) was voldaan. In
deze casus heeft de arts
dit noch door de toegestuurde (nadere) schriftelijke informatie noch
door haar mondelinge
toelichting voor de
commissie aannemelijk
kunnen maken. Zie de
Code of Practice p. 7;
zie voor de samenhang
uitzichtloosheid van het
lijden, weloverwogenheid van het verzoek en
het ontbreken van een
redelijke andere oplossing de Code of Practice
p. 11 en p. 13 jo. p. 15.
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-01
op de website.

OORDEEL: NIET GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEISEN: vrijwillig en weloverwogen verzoek, uitzichtloos en
ondraaglijk lijden, ontbreken van een redelijke andere oplossing
AANDACHTSPUNTEN: verband tussen ontbreken van redelijke andere oplossing,
uitzichtloos lijden en weloverwogen verzoek; summier verslag/dossier
SAMENVATTING: Patiënte leed aan meerdere aandoeningen en had al zestig jaar
onbegrepen darmklachten.
De consulent meende dat deze klachten te wijten waren aan het ouder worden en mede
in stand werden gehouden door deels ingebeelde ziektes en haar denkbeelden daarover,
haar eenzijdige dieet en haar weigering zich te laten onderzoeken. Hij adviseerde een
geriater te raadplegen. Na aanvankelijke aarzeling kwam de consulent tot de conclusie
dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De commissie is van oordeel dat de aan de Stichting Levenseindekliniek (SLK) verbonden arts, mede gelet op het door de consulent én het in het interne overleg van de SLK
geuite advies om een geriater te raadplegen, lichtvaardig is meegegaan in de weigering
van patiënte om zich te laten onderzoeken.
De arts heeft voor de commissie niet aannemelijk gemaakt dat zij tot de overtuiging
kon komen dat er sprake was van een weloverwogen verzoek en van uitzichtloos lijden
en dat er geen redelijke andere oplossing voorhanden was.
Patiënte, een vrouw ouder dan 90 jaar, kampte sinds haar zesde jaar met visusklachten en
sinds enkele jaren met een verdere toename van de slechtziendheid wegens maculadegeneratie. Daarnaast had patiënte al ruim zestig jaar last van darmklachten waarvoor aanvankelijk
de diagnose coeliakie was gesteld, een diagnose die veel later werd herroepen. Sinds tientallen jaren had patiënte rugklachten. Zij had tweemaal een halskliertuberculose doorgemaakt
en kampte met slikklachten. Gedurende de laatste maanden van het leven van patiënte verslechterde haar situatie verder en verloor zij fors gewicht doordat zij nauwelijks at. Zij was
gestopt met haar jarenlange vitaminesuppletie omdat zij meende dat zij verkeerde vitamines
had gekregen. Haar lijden bestond uit aftakeling en toenemende zwakte. Door de achteruitgang van haar gezichtsvermogen en doordat zij zeer moeizaam liep en frequent viel, kwam
patiënte niet meer buiten. Zij sliep slecht en had pijn in haar rug omdat het korset, dat zij in
verband met ingezakte wervels al jaren droeg, niet meer paste door haar gewichtsverlies.
Wegens de darmproblemen was haar buik opgezet en pijnlijk en wegens de keelklachten
had zij moeite met slikken, een droge mond en pijn in de halsklieren. Patiënte, die ondanks
haar gezondheidsklachten steeds zelfstandig had gefunctioneerd, leed ondraaglijk onder het
verlies van autonomie en mobiliteit. Zij bracht haar dagen door op de bank en leed onder
de uitzichtloosheid van haar situatie. Zij wenste niet in een verpleeghuis te worden opgenomen. Patiënte ervoer haar lijden als ondraaglijk. De arts was ervan overtuigd dat het lijden
voor patiënte ondraaglijk en naar heersend medisch inzicht uitzichtloos was.
Patiënte had eerder met haar huisarts over euthanasie gesproken en deze ook verzocht die
uit te voeren. De huisarts wilde geen euthanasie toepassen omdat patiënte niet terminaal
ziek was en verwees haar door naar de SLK.
Ongeveer anderhalve maand voor de levensbeëindiging, tijdens het eerste gesprek tussen
patiënte en de aan de SLK verbonden arts, heeft patiënte deze om daadwerkelijke uitvoering
van de levensbeëindiging verzocht. Tijdens de drie daarop volgende gesprekken heeft
patiënte haar verzoek steeds herhaald.

28

De geraadpleegde consulent meende dat de klachten van patiënte voor het merendeel functioneel waren en dat zij ten aanzien van haar klachten een sterke fixatie had op ooit
genoemde, naar zijn mening onjuiste, diagnoses (zoals coeliakie). De consulent stelde dat
patiënte verstrikt was geraakt in deels ingebeelde ziektes en opvattingen over deze ziektes.
Zij leek daarin niet te corrigeren. Haar fysieke achteruitgang was echter zeker ook te wijten
aan het ouder worden en de daarmee gepaard gaande fysieke achteruitgang, waarbij haar
eenzijdige dieet met mogelijk vitamine- of mineraalafwijkingen ook een rol kon spelen.
De consulent kon, op grond van de fysieke achteruitgang van patiënte, begrip opbrengen
voor haar wens te sterven. Hij meende echter dat de klachten met betrekking tot haar rug,
buik en hals in feite al jaren bestonden en mede in stand werden gehouden door haar leefstijl en dieet en haar weigering zich daarvoor te laten onderzoeken door specialisten zoals
een maag-, darm-, lever-arts of een geriater.
De consulent meende dat het verzoek vrijwillig was gedaan en dat patiënte wilsbekwaam
was. Of het verzoek weloverwogen was vond hij moeilijker te beoordelen omdat patiënte
weigerde zich te laten onderzoeken en heel specifieke ideeën had over haar kwalen. Zij was
niet geneigd te luisteren naar medisch advies en volgde haar eigen spoor dat al vaak had
geleid tot het afbreken van het contact met eerdere huisartsen en behandelend specialisten.
Om te zien of er een redelijke andere oplossing voorhanden was meende de consulent dat
een deel van de klachten van patiënte nog eens beoordeeld zouden kunnen worden door
een geriater.
Na zijn bezoek aan patiënte uitte de consulent zijn twijfels aan de arts en raadde hij de arts
aan om het verzoek van patiënte nog een keer kritisch te beoordelen en daar mogelijk samen
opnieuw over van gedachten te wisselen.
Ruim twee weken later bezocht de arts patiënte opnieuw en bracht daarvan verslag uit aan
de consulent. Hierin stelde de arts opnieuw vast dat de wens tot levensbeëindiging overduidelijk aanwezig bleef en dat patiënte geen alternatief wenste te aanvaarden. Na nogmaals
door de arts telefonisch te zijn benaderd kwam de consulent, na aanvankelijk enige aarzeling
van zijn zijde, tot de conclusie dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
Op verzoek van de commissie heeft de arts een mondelinge toelichting gegeven.
Daarin geeft zij aan dat zij tijdens het eerste contact dacht dat patiënte binnen twee dagen
zou overlijden. Patiënte verkeerde in een somatisch zeer slechte toestand. Zij had geen
kracht meer en had een bolle buik, waarschijnlijk als gevolg van een darmobstructie. Vanwege haar situatie heeft de arts besloten om het tweede gesprek nog binnen een week in te
plannen. De arts gaf aan dat de toestand van patiënte tijdens het tweede gesprek verbeterd
was. Zij had inmiddels ontlasting gehad waardoor zij wat was hersteld. De arts gaf aan dat
twee gesprekken normaliter niet voldoende zijn om tot de overtuiging te komen dat voldaan
is aan de zorgvuldigheidseisen, maar dat zij in casu tijdens het eerste gesprek al overtuigd
was. Patiënte kon haar verhaal goed vertellen en haar lijden was zichtbaar.
Op de vraag van de commissie wat haar overweging is geweest dat het verzoek van patiënte
aan de zorgvuldigheidseisen voldeed nog voordat de SCEN-arts werd ingeschakeld, antwoordde de arts dat patiënte jarenlang als demonstratiepatiënt had gefungeerd. De betrokken professor had coeliakie gediagnosticeerd en patiënte had hierover een eigen beeld
ontwikkeld. Op zijn advies had zij de rest van haar leven een dieet gevolgd, vrijwel geheel
bestaande uit hangop, biefstuk en rauwkost.
De achteruitgang van patiënte was volgens de arts duidelijk. De arts vond het lijden van
patiënte direct invoelbaar.
De arts gaf aan dat zij, ondanks het feit dat patiënte zich niet wilde laten onderzoeken, niet
twijfelde aan de weloverwogenheid van haar verzoek. Zij lichtte toe dat er veel overleg is
geweest met de SCEN-arts. De SCEN-arts wilde voor de volledigheid dat er toch een poging
werd gedaan om patiënte door een geriater te laten beoordelen.

29

2015

Volgens de arts was er sprake van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.

In een telefonisch gesprek tussen de arts en de SCEN-arts, vertelde zij hem dat het SLK-team
ook een geriatrisch consult had voorgesteld en dat zij dit in een volgend gesprek met
patiënte weer aan de orde zou stellen. Patiënte heeft het consult elke keer consequent
geweigerd.
Desgevraagd geeft de arts aan dat tijdens het vierde gesprek, waarvan geen verslag in het
dossier zit, de uitvoering is besproken. Volgens de arts stonden in elk gevoerd gesprek de
somatische aandoeningen op de voorgrond. De arts geeft aan dat zij zich ervan bewust is dat
de verslaglegging summier is en dat er in de toekomst beter dient te worden beargumenteerd, waardoor inzichtelijk zal worden hoe zij tot de overtuiging heeft kunnen komen dat
aan de zorgvuldigheidseisen is voldaan.
De commissie stelt dat een verzoek weloverwogen is als de patiënt een zorgvuldige afweging
heeft gemaakt op basis van voldoende informatie en een helder ziekte-inzicht.
In het onderhavige geval heeft de arts in haar melding en de daarbij behorende (en later
nagezonden) schriftelijke stukken gesteld dat patiënte een weloverwogen verzoek deed. In
haar mondelinge toelichting heeft zij aangegeven dat zij, ondanks het feit dat patiënte zich
niet wilde laten onderzoeken, niet twijfelde aan de weloverwogenheid van het verzoek. Zij
lichtte toe dat er veel overleg was geweest met de consulent.
De consulent heeft, omdat hij aanvankelijk aarzelingen had, in zijn verslag aangegeven dat de
weloverwogenheid van het verzoek van patiënte moeilijk te beoordelen was, omdat zij zich
weigerde te laten onderzoeken en heel specifieke ideeën had over haar aandoeningen. De
consulent heeft in zijn verslag vraagtekens geplaatst bij het ziekte-inzicht van patiënte.
Mede om die reden heeft hij de arts geadviseerd het verzoek van patiënte opnieuw kritisch
te beoordelen en een geriater in te schakelen. De arts is niet ingegaan op de door de consulent geuite twijfels met betrekking tot de weloverwogenheid en heeft zich neergelegd bij de
weigering van patiënte naar een geriater te gaan.
De consulent heeft na het telefonische gesprek met de arts, zijn eerdere conclusie gewijzigd
en is na ‘aanvankelijke aarzeling’ tot de conclusie gekomen dat voldaan is aan alle zorgvuldigheidseisen. De consulent heeft zijn oordeel dat het verzoek weloverwogen was echter niet
onderbouwd. Noch uit de mondelinge toelichting, noch uit de schriftelijke stukken is duidelijk geworden of de arts om een nadere motivering van de consulent heeft gevraagd. Noch
uit de (nagezonden) stukken behorende bij de melding, noch uit haar mondelinge toelichting heeft de arts voldoende duidelijk kunnen maken waarom zij tot de overtuiging heeft
kunnen komen dat er in het onderhavige geval sprake was van een weloverwogen verzoek.
Zowel door de consulent als in het – interne SLK – overleg was aangedrongen op het raadplegen van een geriater. De commissie meent dat de arts te lichtvaardig is meegegaan in de
weigering van patiënte om zich door een geriater te laten onderzoeken. De arts heeft voor
de commissie niet aannemelijk gemaakt dat zij tot de overtuiging kon komen dat er sprake
was van een weloverwogen verzoek.
Een arts moet met de patiënt tot de overtuiging komen dat er voor de situatie waarin deze
zich bevindt geen redelijke andere oplossing is. Dit betekent niet dat een patiënt geen
behandeling kan weigeren. Het weigeren van een behandeling is een belangrijk onderwerp
van gesprek tussen arts en patiënt. Van de arts verwacht de commissie dat deze in de verslaglegging, ten behoeve van de beoordeling door de commissie, aangeeft waarom voor deze
patiënt eventuele andere oplossingen niet redelijk of niet aanvaardbaar waren. De commissie is van oordeel dat de arts, mede gelet op het door de consulent en het in het SLK-overleg
geuite advies om een geriater te raadplegen, te lichtvaardig is meegegaan in de weigering
van patiënte om zich te laten onderzoeken door een geriater.
De commissie meent dat de arts onvoldoende heeft onderbouwd waarom er volgens haar
in het onderhavige geval geen sprake was van redelijke alternatieven en – dus ook – waarom
er naar haar mening sprake was van uitzichtloos lijden. Verder is niet gebleken dat de arts
bij de consulent heeft geïnformeerd naar de reden van wijziging van zijn standpunt ná zijn

30

CASUS 2015-59
Zie voor minderjarige
patiënten de Code of
Practice p. 25. Zie voor
de integrale tekst
oordeel 2015-59

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: vrijwillig en weloverwogen verzoek
AANDACHTSPUNT: wilsbekwaamheid ten aanzien van het euthanasieverzoek, nu dit
wordt gedaan door een minderjarige in de leeftijd van 16-18 jaar (art. 2, lid 3 WTL)
SAMENVATTING: Patiënte kreeg voor de tweede keer te maken met acute myeloïde
leukemie (AML). De eerste keer werd zij behandeld met een stamceltransplantatie.
Zij wilde deze behandeling niet opnieuw ondergaan.
Patiënte leed ondraaglijk onder pijn, moeheid, misselijkheid en het verlies van de regie
over haar leven. Zij verzocht om euthanasie.
Volgens de commissie is duidelijk geworden dat de patiënte wilsbekwaam was ten
aanzien van haar euthanasieverzoek. Haar ouders waren betrokken geweest bij de
besluitvorming. Daarmee is gehandeld overeenkomstig artikel 2, derde lid van de WTL,
betreffende minderjarige patiënten tussen de 16 en 18 jaar.
Bij patiënte, een vrouw van 16-18 jaar, werd in het voorjaar van 2015 voor de tweede maal
acute myeloïde leukemie (AML) vastgesteld. In 2013 had patiënte al eens AML doorgemaakt en was daarvoor behandeld met stamceltransplantatie. Wegens de zeer kleine kans
op succes en de zeer zware belasting van deze behandeling zag patiënte af van de mogelijkheid opnieuw een stamceltransplantatie te ondergaan. Het lijden van patiënte bestond uit
pijn, moeheid en misselijkheid. Bovenal echter leed patiënte onder het verlies van de regie
over haar leven. Nu duidelijk was dat zij nog slechts enkele weken te leven had, wenste zij
zelf te bepalen op welke manier die tijd zou worden afgesloten.
Twee dagen voor het overlijden heeft patiënte de arts om daadwerkelijke uitvoering van de
levensbeëindiging verzocht.
De commissie overwoog ten aanzien van het verzoek van patiënte het volgende. In artikel 2,
derde lid van de WTL is bepaald dat een arts aan het verzoek om levensbeëindiging of hulp
bij zelfdoding van een minderjarige patiënt – die een leeftijd heeft tussen de 16 en 18 jaar
en tot een redelijke waardering van zijn belangen ter zake in staat kan worden geacht –
gevolg kan geven, nadat de ouder of ouders die het gezag over hem uitoefent of uitoefenen
dan wel zijn voogd bij de besluitvorming zijn betrokken. Naar het oordeel van de commissie
kon de arts in het onderhavige geval gevolg geven aan het verzoek. Uit de door de arts verstrekte informatie is duidelijk geworden dat patiënte wilsbekwaam was ten aanzien van haar
euthanasieverzoek. Haar ouders waren betrokken geweest bij de besluitvorming rond haar
verzoek.

31

2015

telefoongesprek met de arts. Hiermee heeft de arts het voor de commissie onvoldoende aannemelijk gemaakt dat zij tot de overtuiging kon komen dat er sprake was van uitzichtloos
lijden en dat er geen redelijke andere oplossing voorhanden was.
Ten overvloede merkt de commissie op dat het noodzakelijk is dat de commissie vanaf
aanvang over een zo compleet mogelijk dossier beschikt en dat de arts daarin is tekortgeschoten.

CASUS 2015-26
Zie voor verlaagd
bewustzijn ook de
Code of Practice 4.7 en
4.8, p. 29 en verder.
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-26
op de website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEISEN: vrijwillig en weloverwogen verzoek, uitzichtloos en
ondraaglijk lijden, ontbreken van een redelijke andere oplossing, consultatie
AANDACHTSPUNT: verlaagd bewustzijn
SAMENVATTING: Patiënt kreeg te maken met een plotseling optredende, heftige bloeding in de hals op basis van een gemetastaseerd tongcarcinoom. Patiënt gaf, daarnaar
gevraagd, aan dat hij overeenkomstig het blow-out protocol in slaap gebracht wilde
worden, waarna hij niet meer wakker zou worden. Daarop werd patiënt gesedeerd. Na
kennisneming van de kort daarvoor opgestelde euthanasieverklaring van patiënt herinterpreteerde de arts het antwoord van patiënt als een wens tot euthanasie. De commissie acht dit gelet op de toestand waarin de patiënt zich inmiddels bevond niet onbegrijpelijk. De arts kon redelijkerwijs tot de overtuiging komen dat er sprake was van een
vrijwillig en weloverwogen verzoek en dat een redelijke andere oplossing ontbrak.
De consulent trof patiënt tijdens zijn bezoek gesedeerd aan. Hij vormde zich een oordeel op grond van de situatie die hij waarnam, het medisch dossier, de informatie van
de arts en de naasten van patiënt en de schriftelijke wilsverklaring. Daarmee is aan het
consultatievereiste voldaan.
Patiënt, een man van 60-70 jaar, onderging ongeveer twee jaar voor het overlijden een operatie in verband met een carcinoom uitgaande van de tongpunt. Een jaar later ontwikkelden
zich halskliermetastasen aan beide zijden, waarvoor patiënt behandelingen onderging.
Enkele maanden voor het overlijden rees verdenking op een recidief, zowel rechts als links.
De daarop volgende maanden ontwikkelde de metastasering zich progressief. Twee dagen
voor het overlijden ontstond een bloeding in de hals, die is geïnterpreteerd als een ‘warning
bleeding’(een mogelijk fatale bloeding) uit de halsslagader. Patiënt werd in verband hiermee
in het ziekenhuis opgenomen, waar werd besloten patiënt te sederen volgens het protocol
bij een fatale bloeding, het blow-out protocol.
In de dagen voorafgaand aan deze sedatie leed patiënt ondraaglijk onder pijn, niet meer kunnen slikken en slechts moeizaam kunnen praten. Tevens leed patiënt onder de reële angst
dat de beginnende bloeding uit de halswond zou kunnen overgaan in een massale bloeding.
Patiënt had eerder met zijn familie, zijn huisarts en een oncologieverpleegkundige over
euthanasie gesproken en tien dagen voor overlijden een euthanasieverklaring ondertekend.
Na het optreden van de ‘warning bleeding’ is onmiddellijk gestart met sedatie volgens het
blow-out protocol. Nadat de patiënt eenmaal was gesedeerd, werd de arts op de hoogte
gesteld van het bestaan van de euthanasieverklaring.
Volgens de arts was hierbij sprake van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.
De consulent bezocht patiënt een dag voor de levensbeëindiging nadat hij over patiënt was
geïnformeerd en inzage had gekregen in de relevante medische documentatie. Aangezien
patiënt ten tijde van zijn bezoek was gesedeerd, heeft de consulent gesproken met naaste
familieleden van patiënt. Volgens zijn verslag was patiënt bij de ziekenhuisopname aanspreekbaar geweest, ook bij de start van de sedatie volgens het blow-out protocol. Familieleden van patiënt stelden dat de patiënt op dat moment van mening was geweest dat hij
instemde met euthanasie. Hij had de arts en verplegend personeel bedankt en met zijn
echtgenote overlegd over de rouwkaarten. Patiënt had eerder ten overstaan van zijn familie
verklaard niet een dodelijke bloeding uit de halstumor te willen meemaken. Ook had hij aangegeven niet in leven gehouden te willen worden wanneer geen uitzicht op verbetering van
zijn situatie meer mogelijk was. Dit had hij ook in zijn schriftelijke wilsverklaring vastgelegd.

32

De commissie overweegt ten aanzien van het vereiste betreffende een vrijwillig en weloverwogen verzoek als volgt.
Uit de meldingsgegevens en aanvullende schriftelijke en mondelinge informatie is komen
vast te staan dat patiënt in de maanden voorafgaand aan zijn overlijden meerdere malen met
zijn huisarts en zijn familie over euthanasie heeft gesproken en dat hij tien dagen voor zijn
overlijden een schriftelijke wilsverklaring heeft ondertekend. Volgens deze verklaring gaf
patiënt te kennen een zelfgekozen dood te wensen “wanneer ik door ziekte, ongeval of welke
oorzaak ook duurzaam in een lichamelijk en/of geestelijke toestand kom te verkeren, waaruit voor mij geen herstel tot een menswaardig bestaan te verwachten is”. Tijdens zijn laatste
ziekenhuisopname heeft patiënt een oncologieverpleegkundige op de hoogte gebracht van
die euthanasieverklaring, maar heeft daarover niet met de arts gesproken.
Overeenkomstig het blow-out protocol heeft de arts aan patiënt gevraagd “of hij in slaap
gebracht wilde worden, waarna hij niet meer wakker zou worden”. De arts had patiënt en
diens familie daarbij verzekerd dat patiënt niet langer zou hoeven te lijden. Patiënt heeft de
arts zijn toestemming gegeven en hem bedankt. Daarna is de arts begonnen hem te sederen,
in de veronderstelling dat dit was wat de patiënt wilde. Een dag later is de arts door de familie van patiënt ingelicht over het bestaan van een schriftelijke euthanasieverklaring; dit
bestaan werd hem door de oncologieverpleegkundige bevestigd. Op dat moment bevond
patiënt zich in gesedeerde toestand, waardoor het de arts niet meer mogelijk was om bij
patiënt te verifiëren of hij wilde dat uitvoering gegeven zou worden aan zijn eerder opgestelde euthanasieverklaring.
De arts heeft de commissie uitgelegd dat hij na het kennisnemen van de schriftelijke wilsverklaring van patiënt en op basis van de door de familie en verpleegkundige verstrekte
informatie ervan overtuigd was geraakt, dat patiënt uit zijn bewoordingen over het definitief
in slaap brengen opgemaakt had dat er bij hem euthanasie zou worden uitgevoerd.
De commissie tekent allereerst aan dat de arts duidelijker had moeten zijn bij zijn vraag
over het in-slaap-brengen zodat hij zich in direct contact met de patiënt ervan had kunnen
vergewissen of deze bij zijn instemming sedatie dan wel euthanasie voor ogen had gehad.
Tegelijkertijd realiseert de commissie zich ook dat de arts op dat moment niet wist dat er
een schriftelijke wilsverklaring bestond. Bovendien zou een euthanasieprocedure tijd in
beslag nemen en die tijd leek er op dat moment niet te zijn. De arts verwachtte toen dat het
overlijden snel zou volgen.
Toen dat overlijden uitbleef en de sedatie volgens het blow-out protocol leek over te gaan
in palliatieve sedatie, was inmiddels duidelijk geworden dat er een wilsverklaring bestond
waarin de patiënt verklaarde in deze situatie niet te willen blijven leven en euthanasie te
willen. De patiënt was echter toen niet meer in staat zijn schriftelijke verzoek mondeling te
bevestigen. De commissie acht het niet onbegrijpelijk dat de arts er vanuit is gegaan dat de
toestemming van de patiënt voor het starten van de sedatie achteraf bezien op euthanasie
betrekking had. De redenen daarvoor zijn dat de patiënt zich hierover niet meer kon uiten en
de familie liet blijken dat het niet anders kon dan dat de patiënt in deze situatie euthanasie
had gewild.

33

2015

Volgens de consulent bevond patiënt zich in een situatie zoals hij beschreven had in zijn
wilsverklaring.
De consulent kwam mede op basis van het gesprek met familieleden van patiënt tot de
conclusie dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De commissie heeft aan de huisarts van patiënt verzocht een schriftelijke toelichting te
geven. In zijn brief stelde de huisarts dat hij in de laatste maanden voor het overlijden van
patiënt circa viermaal met hem over euthanasie had gesproken. De laatste maal, drie dagen
voor het overlijden, had patiënt verklaard nog niet over te willen gaan tot het starten van de
procedure voor daadwerkelijke euthanasie.
De commissie heeft verder met de arts en de consulent een gesprek gevoerd, waarin beiden
een nadere toelichting hebben gegeven.

Naar het oordeel van de commissie kon de arts daarom redelijkerwijs tot de overtuiging
komen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënt.
De arts heeft de commissie ervan kunnen overtuigen dat de patiënt bij binnenkomst in het
ziekenhuis, na het optreden van de ‘warning bleeding’, uitzichtloos en ondraaglijk leed en dat
sedatie aangewezen was om de patiënt het ervaren van een dergelijk lijden te besparen. De
commissie acht het in het algemeen inhumaan om bij een patiënt bij wie sprake is van een
medisch geïndiceerd en medicamenteus geïnduceerd coma, de sedatie te beëindigen en de
patiënt weer bij bewustzijn te laten komen om hem te laten bevestigen dat zijn lijden voor
hem ondraaglijk is. Nu het duidelijk was dat de patiënt voor het starten van de sedatie uitzichtloos en ondraaglijk leed en het de arts daarna duidelijk werd dat de patiënt in de situatie waarin hij verkeerde euthanasie had gewild, hoefde hij de patiënt dan ook niet uit de
sedatie te laten ontwaken om het ondraaglijke lijden te laten herbevestigen en kon hij tot de
conclusie komen dat sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden.
De arts heeft aannemelijk gemaakt dat hij na het optreden van de ‘warning bleeding’ gehouden was om direct te handelen volgens het blow-out protocol, wat sedatie met zich meebracht, waarmee de patiënt instemde.
Later kwam de arts mede op basis van de euthanasieverklaring tot de overtuiging dat de nu
langer durende sedatie voor de patiënt geen aanvaardbaar alternatief was en dat deze
bedoeld moest hebben dat zijn leven bij het optreden van de heftige bloeding beëindigd zou
worden. Gelet op het feit dat snel overlijden uitbleef en de arts inmiddels wist dat er een
wilsverklaring bestond, heeft de arts voor de commissie aannemelijk kunnen maken dat er
voor hem geen andere redelijke mogelijkheid was om het lijden van patiënt te verlichten dan
de euthanasieprocedure in gang te zetten.
Ten aanzien van het consultatievereiste merkt de commissie op dat de arts – na uitvoerig
teamoverleg – heeft besloten de euthanasieprocedure in gang te zetten. In verband daarmee
heeft een collega van de arts een onafhankelijke consulent benaderd. De consulent heeft
patiënt bezocht maar heeft niet de mogelijkheid gehad om met patiënt te spreken. Hij heeft
zich echter zo goed mogelijk op de hoogte gesteld van de situatie waarin patiënt zich
bevond door kennis te nemen van het medisch dossier inclusief de schriftelijke euthanasieverklaring en door zich te laten informeren door een collega van de arts en familieleden van
patiënt. Op basis van dit alles heeft de consulent zich een oordeel gevormd en heeft daarover schriftelijk verslag gedaan.
De commissie is van oordeel dat met dit alles aan het wettelijk consultatievereiste is voldaan.

34

2015

CASUS 2015-40
Zie voor specifieke aandachtspunten bij
patiënten met afasie de
Code of Practice p. 29.
Zie voor de integrale
tekst van het oordeel
2015-40 op de website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: vrijwillig en weloverwogen verzoek
AANDACHTSPUNT: gebrekkige communicatie door afasie
SAMENVATTING: Patiënte maakte acht jaar voor haar overlijden een CVA door met een
ernstige expressieve afasie als gevolg. Zij onderging revalidatie zonder effect. Patiënte
leed onder het feit dat zij niet meer met anderen kon communiceren, waardoor zij
noodgedwongen een teruggetrokken leven leidde in een verzorgingshuis.
Zij gaf door non-verbale communicatie haar euthanasiewens aan. Op verzoek van de
arts bezocht patiënte een psychiater, die haar tijdelijk antidepressiva voorschreef.
Bij hercontrole, na drie maanden, achtte hij haar wilsbekwaam ten aanzien van haar
euthanasieverzoek; zo ook de consulent.
De arts kon tot de overtuiging komen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.
Patiënte, een vrouw van 70-80 jaar, werd acht jaar voor het overlijden getroffen door een
cerebro vasculair accident (CVA) met o.a. als gevolg een ernstige expressieve afasie. Revalidatie daarvoor leidde niet tot het gewenste resultaat. Patiënte verbleef in een verzorgingshuis. Patiënte, die altijd gericht was geweest op contacten met anderen, was niet meer in
staat zich goed verbaal te uiten en sloot zich af van de buitenwereld. Zij leed ondraaglijk
onder het niet meer verbaal kunnen communiceren en het gedwongen leiden van een teruggetrokken, door patiënte als frustrerend, leeg en doelloos ervaren leven.
Patiënte had eerder met de revalidatiearts en de huisarts over euthanasie gesproken. Toen
duidelijk werd dat verbetering van haar mogelijkheden om te communiceren niet meer te
verwachten viel ontstond na enige tijd bij patiënte een euthanasiewens. De huisarts wilde
om hem moverende redenen niet op het euthanasieverzoek van patiënte ingaan. Met medewerking van de huisarts meldde patiënte zich ruim een jaar voor het overlijden aan bij de
Stichting Levenseindekliniek. De arts bezocht en sprak patiënte twee keer. Tijdens deze
gesprekken respectievelijk zeven maanden en ruim vier weken voor het overlijden, heeft
patiënte de arts om daadwerkelijke uitvoering van de levensbeëindiging verzocht. Patiënte
kon volgens de arts met ja knikken en nee schudden antwoord geven op gesloten vragen,
maar ook door non-verbale communicatie duidelijk maken wat haar wensen waren. De arts
had gedurende het hele euthanasietraject contact met de huisarts over het euthanasieverzoek van patiënte.
Volgens de arts was er sprake van een vrijwillig en weloverwogen verzoek. Op verzoek van
de arts heeft een psychiater vijf maanden voor het overlijden onderzoek gedaan naar de wilsbekwaamheid van patiënte ten aanzien van haar verzoek. De psychiater oordeelde dat er bij
patiënte mogelijk sprake was van een depressie en schreef voor een proefperiode patiënte
antidepressiva voor. Ruim twee maanden voor het overlijden bezocht de psychiater patiënte
voor de tweede maal voor opnieuw een beoordeling in verband met haar euthanasieverzoek.
Volgens de psychiater waren de licht depressieve kenmerken, zoals aanwezig tijdens het
eerste contact met patiënte, op dat moment minder aanwezig, wellicht door de medicatie.
De psychiater concludeerde dat er geen sprake was van psychiatrische onderliggende problematiek. Patiënte was wilsbekwaam ten aanzien van haar euthanasieverzoek.
Volgens de door de arts geraadpleegde consulent kon patiënte goed duidelijk maken dat
haar beperkingen voor haar ondraaglijk waren door middel van ja/nee antwoorden op vragen, gezichtsuitdrukkingen en door bemiddeling van een goede vriendin die ook aanwezig
was tijdens het gesprek. De consulent kwam mede op basis van het gesprek met patiënte tot
de conclusie dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.

35

CASUS 2015-52
Zie voor aandachtspunten met betrekking
tot de schriftelijke
wilsverklaring ook de
Code of Practice p. 23
en verder. Zie voor de
integrale tekst oordeel
2015-52 op de website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: vrijwillig en weloverwogen verzoek
AANDACHTSPUNTEN: belang van schriftelijke wilsverklaring, uitzichtloosheid en
ondraaglijkheid van het lijden, voorlichting, ontbreken van een redelijke andere oplossing, oordeelsvorming consulent
SAMENVATTING: Patiënte was na een massaal CVA, niet meer tot communiceren in
staat. De patiënte had eerder met de arts over euthanasie gesproken en een wilsverklaring op gesteld. De consulent kwam op basis van de schriftelijke wilsverklaring, het
patiëntendossier, de informatie van de arts en gesprekken met naasten, tot de conclusie
dat patiënte vrijwillig en weloverwogen om euthanasie had gevraagd. De consulent
vond de ondraaglijkheid van het lijden zichtbaar en invoelbaar. Er bestond geen kans op
verbetering van de situatie. Uit de informatie van de arts was aan de consulent duidelijk
geworden dat de arts eerder uitgebreid met patiënte had gesproken over de ontstane
situatie. Daarbij waren zij toen ook samen tot de conclusie gekomen dat er geen redelijke alternatieven meer voorhanden waren.
Bij patiënte, een vrouw van 80-90 jaar, ontstond, twee weken voor de levensbeëindiging, een
zeer uitgebreid herseninfarct. Er was daarna sprake van volledige halfzijdige verlamming en
volledige afasie. Er was een ernstige begripsstoornis ontstaan.
Het laatste jaar was patiënte geleidelijk achteruitgegaan; ten gevolge van multipele CVA’s en
TIA’s was een beginnend vasculair dementieel beeld ontstaan. Er bestonden geen revalidatiemogelijkheden meer omdat het hersengebied daarvoor te zwaar getroffen was. Genezing
was niet mogelijk.
Het lijden van patiënte bestond er uit nergens meer toe in staat te zijn en volledig afhankelijk te zijn van anderen. Zij hing in haar rolstoel door het ontbreken van een goede rompbalans. Zij kon vrijwel niets meer begrijpen en nauwelijks meer communiceren. Haar lijdensdruk bleek uit haar houding. Dit werd ook bevestigd door de behandelend geriater. Zij zou
opgenomen moeten worden in een verpleeghuis waar zij er als een kasplant bij zou liggen.
Patiënte had eerder met de arts over euthanasie gesproken. Zij had in de laatste maanden
voor de levensbeëindiging verschillende malen met klem aan de arts (haar huisarts), haar
geriater en haar familie aangegeven dat zij niet, zoals haar moeder dat had meegemaakt,
volledig wilde dementeren. Zij gaf nadrukkelijk aan dat zij euthanasie zou willen op het
moment dat zij afhankelijk zou worden en in een verpleeghuis opgenomen zou moeten
worden.
Enkele dagen voor het overlijden heeft patiënte, toen zij een helder moment had, haar dochter in het bijzijn van anderen nog duidelijk kunnen maken dat zij daadwerkelijk euthanasie
wenste.
De schriftelijke wilsverklaring waarin duidelijk stond in welke situatie patiënte om euthanasie zou vragen, was enkele maanden voor de levensbeëindiging nog geactualiseerd.
De door de arts geraadpleegde onafhankelijke SCEN-arts bezocht patiënte twee dagen voor
de levensbeëindiging nadat zij door de arts over patiënte was geïnformeerd en inzage had
gekregen in de relevante medische documentatie. Patiënte was tijdens het bezoek van de
consulent somnolent. De consulent sprak met naasten van patiënte die haar verzoek, zoals
omschreven in haar wilsverklaring, bevestigden en nader toelichtten. Uit de houding van
patiënte kon de consulent opmaken dat zij in de toestand verkeerde waarover zij had opgeschreven die nooit te willen meemaken. Er bestond geen redelijk uitzicht op terugkeer naar
een voor patiënte waardige levensstaat.

36

Ten aanzien van de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek overweegt de commissie het volgende:
De arts was ervan overtuigd dat patiënte nu in de situatie verkeerde waarvan zij van tevoren
had aangegeven dat zij die niet wilde meemaken. Hij wilde zijn belofte aan patiënte nakomen
en haar uit haar lijden verlossen. Op grond van de schriftelijke wilsverklaring, de gesprekken
die de arts eerder met patiënte had gevoerd en het enkele dagen voor de levensbeëindiging
geuite concrete verzoek van patiënte was de arts ervan overtuigd dat patiënte een vrijwillig
en weloverwogen verzoek uitte.
Voor de commissie is het, op basis van bovenstaande informatie, aannemelijk geworden dat
de arts overtuigd kon zijn van de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het verzoek.
Uit de verslaglegging bleek dat het herseninfarct van zodanige omvang was dat revalidatie
niet meer tot de mogelijkheden behoorde. Het lijden van patiënte was medisch objectiveerbaar uitzichtloos.
De arts, de consulent en de behandelend geriater waren ervan overtuigd dat patiënte
ondraaglijk leed. Dit bleek uit haar houding en mimiek. Duidelijk was ook dat alle zingeving
in het leven van patiënte was weggevallen. Het lijden van patiënte kwam overeen met hetgeen zij eerder, mondeling en schriftelijk, had omschreven als voor haar ondraaglijk. Op
basis van bovenstaande informatie is het voor de commissie aannemelijk geworden dat de
arts overtuigd kon zijn van de uitzichtloosheid en ondraaglijkheid van het lijden van
patiënte.
Dat de arts op basis van de eerdere gesprekken die hij met patiënte had gevoerd, haar schriftelijke wilsverklaring, haar medische situatie en het overleg met haar kinderen, tot de overtuiging kon komen dat aan het vereiste van voorlichting was voldaan, alsook dat er voor de
situatie waarin patiënte zich bevond een redelijke andere oplossing ontbrak, acht de commissie aannemelijk.
De consulent kon niet meer met patiënte communiceren. Op basis van haar schriftelijke
wilsverklaring, het patiëntendossier, de informatie van de arts en gesprekken met de naasten
van patiënte kwam de consulent tot de conclusie dat patiënte vrijwillig en weloverwogen om
euthanasie had gevraagd. Naar de mening van de consulent was de ondraaglijkheid van het
lijden zichtbaar en invoelbaar en bestond er geen kans op verbetering van de situatie. Uit de
informatie van de arts bleek dat hij van te voren uitgebreid met patiënte had gesproken over
de nu ontstane situatie. Samen waren zij toen tot de conclusie gekomen dat voor een dergelijke situatie geen redelijke alternatieven meer voorhanden waren. De consulent concludeerde dat aan de zorgvuldigheidseisen werd voldaan.

37

2015

De consulent kwam mede op basis van het gesprek met de naasten, behandelaars en het
medisch dossier, waaronder de schriftelijke wilsverklaring, tot de conclusie dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.

UITZICHTLOOS EN ONDRAAGLIJK LIJDEN
CASUS 2015-82
In deze casus is de
toestand van verlaagd
bewustzijn bij patiënt
ontstaan door medicatie en is daarmee in
beginsel omkeerbaar.
Zie voor enkele algemene aspecten onder
ondraaglijk lijden de
Code of Practice p. 13
en voor verlaagd
bewustzijn de Code of
Practice p. 29 en verder.
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-82
op de website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: uitzichtloos en ondraaglijk lijden
AANDACHTSPUNTEN: verlaagd bewustzijn, waarneembare tekenen van lijden
ontbreken
SAMENVATTING: Bij een patiënte met ernstige longklachten is de euthanasieprocedure in werking gezet. Echter, één dag voor het overlijden verslechterde haar toestand
zo sterk dat zij gesedeerd werd. Ondanks deze situatie van verlaagd bewustzijn is de
euthanasie toch uitgevoerd. De commissie is van oordeel dat de uitvoering van de
euthanasie gerechtvaardigd is.
Bij patiënte, een vrouw van 60-70 jaar, werd twintig jaar voor het overlijden longfibrose vastgesteld. Vanaf die periode tot aan het overlijden had patiënte meerdere luchtweginfecties
gehad. Patiënte ging aanvankelijk langzaam achteruit, maar na elke luchtweginfectie trad er
een versnelde verslechtering op. Het lijden was voor patiënte ondraaglijk. Genezing was niet
meer mogelijk. De behandeling was uitsluitend nog palliatief van aard.
Patiënte sprak al eerder met de arts over euthanasie en ongeveer een maand voor het overlijden vroeg zij haar huisarts om daadwerkelijke uitvoering van de levensbeëindiging. De
ingeroepen consulent meende dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
Eén dag voor de geplande euthanasie verslechterde de toestand van patiënte snel en nam de
kortademigheid toe. In overleg werd morfine gegeven om beter te kunnen slapen. Een paar
uur later kreeg zij een Cheyne-Stokes ademhaling, was zij somnolent maar reageerde zij wel
op prikkels en was zij soms onrustig. In overleg met haar naasten werd besloten de reeds
geplande euthanasie door te laten gaan omdat de arts en de familie ervan overtuigd waren
dat patiënte niet in deze situatie wilde verkeren.
De commissie overweegt als volgt: patiënte had eerder een concreet verzoek om euthanasie
geuit en twee dagen voor de uitvoering van de levensbeëindiging was patiënte door een
consulent gezien. Uit de verslaglegging van de arts is gebleken dat patiënte op het moment
van de euthanasie somnolent was als gevolg van toediening van morfine. Er was sprake van
een verlaagd bewustzijn als een onbedoeld neveneffect van toegediende medicatie voor
symptoombestrijding in het kader van palliatie. Mogelijk zou het verlaagde bewustzijn
omkeerbaar zijn wanneer de toegediende medicatie zou worden gestaakt. Patiënte zou dan
weer opnieuw in een toestand van ondraaglijk lijden geraken. Het mogelijke omkeerbare
karakter van de bewustzijnsverlaging is onder die omstandigheden derhalve geen reden
patiënte weer bij bewustzijn te brengen en dit wordt ook als ongewenst beschouwd. Onder
deze omstandigheden acht de commissie de uitvoering van euthanasie gerechtvaardigd, ook
indien waarneembare tekenen van lijden ontbreken (zo ook KNMG Richtlijn Euthanasie bij
een verlaagd bewustzijn, paragraaf 3.3, blz 31).

38

2015

CASUS 2015-84
In de Code of Practice
zijn op p. 13 en p. 14 de
kernpunten van uitzichtloos en ondraaglijk
lijden uitgewerkt.
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-84
op de website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: uitzichtloos en ondraaglijk lijden
AANDACHTSPUNT: medische grondslag van het lijden
SAMENVATTING: Patiënte had al jaren gegeneraliseerde pijn- en vermoeidheidsklachten. Er werd vastgesteld dat ze fibromyalgie en CVS/ME had. Patiënte was bedlegerig en
had veel klachten die haar leven ernstig bemoeilijkten. Zij werd door specialisten gezien
en behandeld, maar dat gaf onvoldoende verlichting van haar lijden.
De commissie is van oordeel dat de arts tot de overtuiging kon komen dat het lijden van
patiënte voor haar ondraaglijk en uitzichtloos was. Zij kwam tot dit oordeel omdat de
volgens de richtlijn aangewezen therapieën geprobeerd waren of niet meer mogelijk
waren gezien de lichamelijke conditie van patiënte.
Patiënte, een vrouw van 40-50 jaar, was vanaf jonge leeftijd bekend met gegeneraliseerde
pijn- en vermoeidheidsklachten. Zeventien jaar voor het overlijden werd bij patiënte fibromyalgie vastgesteld en later werd de diagnose chronisch vermoeidheidssyndroom CVS/ME
gesteld. Het ziektebeloop was progressief; in korte tijd raakte patiënte volledig arbeidsongeschikt en bedlegerig. Verder kon zij moeilijk licht en geluid verdragen, had zij een
overgevoeligheid voor pijnprikkels en een overgevoeligheid voor voedsel en geuren. Sinds
ongeveer anderhalf jaar voor het overlijden had patiënte aanvallen van te hoge spierspanning. Ook had patiënte een urinekatheter. De pijnmedicatie die zij kreeg, gaf onvoldoende
verlichting en gaf bijwerkingen in de zin van maag- en darmklachten.
Patiënte had aanvankelijk de hoop beter te worden en bezocht veel specialisten waaronder
een psychiater. Echter geen van de therapieën sloeg aan en genezing was niet meer mogelijk.
De behandeling was uitsluitend nog palliatief van aard.
Het lijden van patiënte bestond uit hevige pijn, extreme vermoeidheid, incontinentie voor
urine en faeces, bedlegerigheid, toenemende slikstoornissen, verminderde eetlust en volledige afhankelijkheid van de zorg van anderen voor de algemene dagelijkse levensverrichtingen.
De arts, verbonden aan de SLK, had als extra consulent een psychiater geraadpleegd. Die
concludeerde dat er voor patiënte – gelet op haar slechte lichamelijke conditie – geen
behandelingsmogelijkheden meer waren en dat zij wilsbekwaam was ten aanzien van haar
verzoek om euthanasie.
Hoewel het moeilijk was om vast te stellen wat de medische grondslag van het lijden was,
overwoog de commissie dat de arts en de geconsulteerde psychiater zich ten aanzien van de
diagnostiek en de behandelmogelijkheden voor CVS/ME hebben gebaseerd op de professionele richtlijn voor CVS/ME. Naar het oordeel van de commissie kon de arts tot de overtuiging komen dat patiënte ondraaglijk leed als gevolg van de symptomen en complicaties van
haar aandoeningen.
Wat de uitzichtloosheid betreft overweegt de commissie dat er van de volgens de richtlijn
voor CVS geïndiceerde behandelingen de Graded excercise therapy (GET) was beproefd en
cognitieve gedragstherapie voor deze patiënte niet meer geschikt was. De arts kon derhalve
tot de conclusie komen dat het lijden voor patiënte uitzichtloos was.

39

VOORLICHTING
Casuïstiek met betrekking tot deze zorgvuldigheidseis is niet apart opgenomen. Zie bijvoorbeeld casus 2015-01 en 2015-52.

ONTBREKEN VAN EEN REDELIJKE ANDERE OPLOSSING
Het ontbreken van een redelijke andere oplossing, een zorgvuldigheidseis die gezien moet
worden in relatie tot de uitzichtloosheid van het lijden, is nader toegelicht in de Code of
Practice op p. 13 en 15. Casuïstiek met betrekking tot deze zorgvuldigheidseis is niet apart
opgenomen. Zie bijvoorbeeld casus 2015-26, 2015-52 en 2015-01.

RAADPLEGEN ONAFHANKELIJKE CONSULENT
CASUS 2015-56
De RTE’s ontvingen in
dit jaar, evenals in de
voorgaande jaren,
enkele meldingen van
gelijktijdige uitvoering
van het euthanasieverzoek van een (echt)
paar. In al deze gevallen
is de commissie tot het
oordeel gekomen dat
aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-56
op de website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: consultatie
AANDACHTSPUNTEN: gelijktijdige uitvoering euthanasie van een (echt)paar, oordeel
onafhankelijke consulent
SAMENVATTING: Patiënt leed aan een gemetastaseerd longcarcinoom. Hij verzocht
zijn arts om euthanasie, enkele dagen nadat zijn echtgenote haar arts om euthanasie
had gevraagd. Beide artsen raadpleegden dezelfde consulent, die met beide echtgenoten tegelijk sprak. De artsen en de consulent verklaarden hierover vooraf uitvoerig te
hebben overlegd. De commissie is van oordeel dat de consulent, indien er na afweging
voor is gekozen om één consulent te raadplegen voor beide partners, in beginsel met
beide partners apart dient te spreken. In dit geval heeft de commissie echter geen twijfel over het onafhankelijk oordeel van de consulent.
Bij patiënt, een man van 70-80 jaar, werd ruim een jaar voor het overlijden een gemetastaseerd longcarcinoom vastgesteld. Genezing was niet meer mogelijk. Negen dagen voor
het overlijden heeft patiënt de arts om daadwerkelijke uitvoering van de levensbeëindiging
verzocht. De echtgenote van patiënt verzocht enkele dagen daarvoor aan haar arts om daadwerkelijke beëindiging van haar leven.
De arts raadpleegde als consulent een onafhankelijke SCEN-arts. De consulent bezocht
patiënt en zijn echtgenote vijf dagen voor de levensbeëindiging nadat hij door de arts over
patiënt was geïnformeerd en inzage had gekregen in de relevante medische documentatie.
Hij sprak niet met de patiënt onder vier ogen. In zijn verslag kwam de consulent mede op
basis van het gesprek met patiënt tot de conclusie dat aan de zorgvuldigheidseisen was
voldaan.
De uitvoerende artsen en de consulent verklaarden in een nadere schriftelijke toelichting
dat zij in een vooroverleg uitvoerig met elkaar hebben gesproken over deze bijzondere situatie. Het ging in beide gevallen over een patiënt in een terminale fase van wie de levensverwachting hooguit enkele weken was. Beide uitvoerende artsen, die ieder hun eigen traject
met hun patiënt hadden doorlopen, waren er van overtuigd dat patiënten los van elkaar tot
hun verzoek waren gekomen. Er bestond geen enkele twijfel over de ondraaglijkheid van het
lijden en het vrijwillig en weloverwogen verzoek. De consulent had zich tijdens zijn bezoek
steeds naar degene gewend die aan het woord was en hij had voor zijn gevoel twee gesprek-

40

2015

ken gevoerd. De consulent was ervan overtuigd dat hij een onafhankelijk oordeel had
gegeven.
De commissie vindt het van belang dat, in geval van een gelijktijdig euthanasieverzoek van
een (echt)paar, de arts(en) goed afweegt/afwegen of het de voorkeur heeft om één consulent voor beiden in te schakelen of om voor ieder van het (echt)paar een aparte consulent
te raadplegen.
Indien de uitkomst van die afweging is dat aan één consulent wordt gevraagd om beide
verzoeken te beoordelen, dan zal de consulent extra alert moeten zijn of hij in staat is om
in beide gevallen tot een onafhankelijk oordeel te komen.
De commissie is van oordeel dat de consulent dan in beginsel met beide partners apart zal
moeten spreken om vast te stellen of er geen sprake is van druk op de vrijwilligheid van het
verzoek. Er kunnen echter omstandigheden zijn waarin het apart spreken minder voor de
hand ligt.
Op basis van de verslagen van de arts en de consulent en het overige dossier heeft de commissie in (beide gevallen) geen twijfel over het onafhankelijk oordeel van de consulent over
de zorgvuldigheidseisen.

CASUS 2015-23
Met betrekking tot de
onafhankelijke consultatie zijn in de Code of
Practice, nadere opmerkingen en kernpunten
over de onafhankelijke
consultent opgenomen,
zie p. 16 en verder. De
Code of Practice is uitgebracht nadat deze
melding door de commissie is behandeld.
Voorts is het vereiste
van een beredeneerd
verslag als bedoeld in
artikel 7 tweede lid van
de Wet op de lijkbezorging juncto artikel 8,
eerste en tweede lid
WTL en de artikelen
293, tweede lid en 294,
tweede lid Wetboek van
Strafrecht hier relevant.
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-23
op de website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: consultatie
AANDACHTSPUNTEN: verslaglegging arts (verslag moet voldoende informatie bevatten en goed leesbaar zijn), onafhankelijke consultatie
SAMENVATTING: De consulent was tot twintig maanden vóór de consultatie behandelaar van patiënte geweest. Na overleg met een collega SCEN-arts en ampele overweging
was de consulent tot de conclusie gekomen dat dit zijn onafhankelijkheid niet in de
weg stond. De consulent was zich bewust van het dilemma en heeft kunnen menen dat
zijn onafhankelijkheid in casu niet in het geding was, althans niet zozeer dat hij niet tot
consultatie kon overgaan. Het was echter beter geweest als een ander dan deze consulent de consultatie had verricht. Ook de schijn van afhankelijkheid moet worden voorkomen.
De arts in deze casus raadpleegde als consulent een onafhankelijke SCEN-arts. De consulent
bezocht patiënte, bij wie eerder een gemetastaseerd mammacarcinoom was vastgesteld, zes
dagen voor de levensbeëindiging.
Bij beoordeling van de melding achtte de commissie zich (aanvankelijk) zeer summier geïnformeerd door de arts. Verder was het de commissie opgevallen dat de consulent patiënte
had behandeld tot aan zijn pensionering, ruim anderhalf jaar voorafgaand aan het overlijden
van patiënte. De commissie verzocht de arts zijn verslag leesbaar aan te leveren en uitvoeriger te motiveren. De arts heeft daarop de vragen van zijn verslag digitaal beantwoord en
tevens enkele specialistenbrieven ter nadere onderbouwing bijgevoegd.
De commissie vroeg aan de arts en de consulent waarom zij van mening waren dat de consulent tot het geven van een onafhankelijk oordeel in staat was.
Voor wat betreft de consultatie lichtte zowel de arts als de consulent toe dat de consulent in
het verleden een behandelrelatie met patiënte had gehad. Sindsdien waren twintig maanden
verstreken. De consulent had nadien geen enkel contact meer gehad met patiënte.
De consulent lichtte toe dat hij, op het moment dat hem verzocht werd als consulent op te

41

treden in verband met een euthanasieverzoek van patiënte, zich had afgevraagd of hij voldoende onafhankelijk zou zijn. Hij had deze vraag ook voorgelegd aan een collega SCEN-arts.
Beiden kwamen tot de slotsom dat er – gelet op de intussen verstreken tijd – niet meer kon
worden gesproken van een relatie van hem als behandelend arts en patiënte en dat er
daarom geen bezwaar bestond tegen het doen van de gevraagde consultatie.
De commissie voerde met de arts en daarna met de consulent een gesprek.
De arts lichtte in het gesprek toe dat hij contact had gezocht met de organisatie die SCENartsen toewijst. Deze organisatie beschikt over een lijst van dienstdoende consulenten. De
SCEN-consulent die beschikbaar was had vervolgens telefonisch contact opgenomen met
de arts. Toen de consulent begreep van welke patiënte hij het euthanasieverzoek had te
beoordelen, had de consulent de arts laten weten dat hij de verzochte consultatie mogelijk
niet kon uitvoeren omdat hij patiënte kende. De consulent wilde eerst overleg voeren met
een of meer ervaren SCEN-consulenten.
De arts had daar begrip voor en zou het geen punt vinden wanneer de consultatie aan een
ander zou worden overgedragen.
In een vervolgtelefoongesprek had de consulent de arts laten weten dat hij inmiddels contact had gehad met enkele collega’s en dat hem daarin duidelijk was geworden dat hij de
consultatie wel kon doen omdat het contact met patiënte al zo lang geleden was.
De arts was op deze mededeling afgegaan en had geen behoefte gehad een en ander te controleren of na te zoeken. Hij was ook niet uitgegaan van een mogelijk bestaande belangenverstrengeling.
Nadat de consulent met patiënte had gesproken, had de arts van patiënte gehoord dat zij de
consulent had herkend als een van haar behandelaars. De arts zag geen aanleiding om daarover naderhand nog met de SCEN-consulent in gesprek te gaan.
De consulent lichtte in het gesprek toe dat hem via de SCEN-dienst de vraag bereikte om ten
behoeve van de arts een consultatie te verrichten. In het telefonisch contact met de arts
hoorde de consulent voor het eerst de naam van patiënte. Deze naam was hem bekend. Hij
had patiënte namelijk tien jaar in behandeling gehad tot aan het moment van zijn pensionering. In het eerste telefoongesprek met de arts heeft de consulent laten weten dat deze eerdere contacten met patiënte voor hem aanleiding waren om allereerst een meer ervaren
consulent te raadplegen over de vraag of hij in dit geval de consultatie kon uitvoeren. Naderhand heeft hij de arts laten weten dat hij tot de consultatie bereid was en heeft hij naar de
noodzakelijke informatie gevraagd met betrekking tot de motivatie aangaande de euthanasie
evenals naar afschriften van het huisartsjournaal en de recente specialistenbrief met betrekking tot de achtergronden van de euthanasievraag.
De consulent lichtte desgevraagd toe dat hij patiënte in de genoemde tien jaar gemiddeld
genomen eens in de twee tot drie maanden zag. In de perioden dat patiënte behandeld werd
met chemotherapie zag hij haar regelmatiger, namelijk eenmaal per drie weken.
Gedurende deze tien jaren was de behandeling er op gericht geweest de situatie van
patiënte zo stabiel mogelijk te houden. Dit lukte wonderwel op basis van medicatie.
In deze jaren hadden de arts en patiënte nooit over de mogelijkheid van euthanasie gesproken.
De consulent was zich ervan bewust geweest dat hij zijn oordeel moest vormen onafhankelijk van het feit dat zij een patiënte van hem geweest was. Hij had het gesprek zo zakelijk
mogelijk gevoerd aan de hand van de vragen van de checklist.
De consulent verklaarde desgevraagd dat er geen probleem zou zijn ontstaan wanneer hij
geweigerd had de consultatie te verrichten. Hij had namelijk met nog drie andere collega’s
dienst gehad. Het was mogelijk geweest om dit specifieke verzoek aan een collega over te
dragen.

42

De commissie hecht er aan op te merken dat het de voorkeur had verdiend dat een ander
dan deze consulent de consultatie had verricht. Ook de schijn van afhankelijkheid moet
immers worden voorkomen. Het had op de weg van de arts gelegen om de consultatie door
een andere consulent te laten verrichten, zeker nu dit tot de mogelijkheden had behoord.
Nu de commissie ervan overtuigd is geraakt dat de consulent zich voldoende onafhankelijk
heeft opgesteld ten opzichte van patiënte kan tóch worden geoordeeld dat de arts ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die patiënte heeft gezien en schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen.

43

2015

Voor wat betreft het consultatievereiste overweegt de commissie als volgt.
In onderhavige melding staat vast dat de consulent patiënte gedurende tien jaar, tot aan zijn
pensionering, heeft behandeld. Vanaf de pensionering van de consulent tot aan het moment
van consultatie van patiënte zijn twintig maanden verstreken. Gedurende die twintig maanden heeft de consulent nooit meer contact gehad met patiënte noch over haar horen spreken.
Verder staat vast dat de consulent zich bewust is geweest van een mogelijk probleem ten
aanzien van zijn onafhankelijkheid. In dat verband heeft hij collega SCEN-artsen om advies
gevraagd. Op basis van de aldus verkregen nadere informatie meende de consulent niet van
consultatie te hoeven afzien. Ten tijde van de consultatie heeft hij het gesprek zo zakelijk
mogelijk gevoerd aan de hand van de checklist.
De commissie overweegt dat de consulent gelet op de feitelijke omstandigheden van dit
geval zoals die hierboven zijn vastgesteld, heeft kunnen menen dat zijn onafhankelijkheid
niet in het geding was, althans niet zodanig dat hij niet tot consultatie kon overgaan.

MEDISCH ZORGVULDIGE UITVOERING
CASUS 2015-28
Bij het toetsen of de uitvoering van een levensbeëindiging op verzoek
of hulp bij zelfdoding
medisch zorgvuldig
heeft plaatsgevonden
hanteren de RTE’s voor
de middelen, de dosering en de toedieningswijze in beginsel als
leidraad de door de
KNMG en KNMP gezamenlijk uitgebrachte
Richtlijn Uitvoering
euthanasie en hulp bij
zelfdoding.12 De richtlijn geeft artsen (en
apothekers) advies
over een ‘in de praktijk
goed toepasbare en
effectieve uitvoering
van euthanasie en hulp
bij zelfdoding’. Zie voor
de medisch zorgvuldige
uitvoering de Code of
Practice p. 20 en verder.
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-28.

OORDEEL: NIET GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: medisch zorgvuldige uitvoering
AANDACHTSPUNTEN: KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding, adequate comacheck
SAMENVATTING: Bij de uitvoering van euthanasie diende de arts, in afwijking van de
KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding, augustus 2012,
niet 1000 mg propofol, maar 400 mg propofol voor de coma-inductie toe.
Nu de arts geen adequate comacheck heeft gedaan, is niet uit te sluiten dat patiënt in
een onvoldoende diep coma verkeerde en dat hij mogelijk de gevolgen van de spierverslapper heeft kunnen ervaren. Gelet hierop, heeft de arts de levensbeëindiging op
verzoek niet op een medisch zorgvuldige wijze uitgevoerd.
De arts heeft de levensbeëindiging op verzoek bij patiënt, bekend met een uitgebreid gemetastaseerd blindedarmcarcinoom, uitgevoerd door intraveneuze toediening van in totaal
400 mg propofol gevolgd door 100 mg rocuronium waarna patiënt overleed.
De arts heeft in een nadere schriftelijke toelichting aangegeven dat er na toediening van 200
mg propofol bij patiënt een coma optrad. Na nogmaals 200 mg propofol waren er geen
ademgeruizen en harttonen meer te horen. De arts vond verdere toediening van de in spuiten klaarliggende resterende propofol niet meer nodig. Na een ademstilstand van enige
minuten diende de arts 100 mg rocuronium toe.
De commissie heeft de arts uitgenodigd voor een mondelinge toelichting. Zij vroeg hem
waarom hij bij de uitvoering van de euthanasie, in afwijking van de in de KNMG/KNMP
Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding, augustus 2012 voorgeschreven 1000
mg propofol, maar 400 mg propofol in totaal had toegediend. De arts antwoordde dat hij na
luisteren geen harttonen meer hoorde; er was geen voelbare pols meer en er was bij patiënt
een ademstilstand opgetreden. Patiënt was toen volgens de arts nog niet overleden omdat er
nog pulsaties in de hals zichtbaar waren. Op de vraag wat de arts nog meer had gedaan om
de diepte van het coma bij patiënt te controleren, antwoordde hij dat patiënt niet meer aanspreekbaar was en ook niet meer reageerde op een door de arts toegediende voorzichtige
pijnprikkel aan de hand. De arts verklaarde dat hij niet het coma middels beschermende
reflexen zoals de wimper en/of corneareflex of een reactie op een pijnprikkel bijvoorbeeld
door druk op het nagelbed of kneep in de monnikskapspier had gecontroleerd. De arts vertelde dat hij bij een patiënt die niet meer ademt en waarbij de harttonen niet meer hoorbaar
of voelbaar zijn geen verdere comacheck doet. De pijnprikkel aan de hand had de arts pro
forma uitgevoerd. Op grond van al deze bevindingen had de arts aangenomen dat patiënt in
een diep coma was.
Vervolgens ging de arts over op de toediening van de rocuronium. De 150 mg rocuronium
had de arts verdeeld over twee spuiten. Na toediening van één spuit met 100 mg rocuronium waren de pulsaties in de hals verdwenen. Omdat de arts al eerder had vastgesteld dat
bij patiënt de pols niet meer voelbaar en de hartslag niet hoorbaar was, stelde de arts hierop
de dood van patiënt vast en diende hij de rest van de rocuronium (50 mg) niet meer toe.

12 Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding, KNMP en KNMG, augustus 2012.

44

CASUS 2015-29
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-29
op de website.

OORDEEL: NIET GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: medisch zorgvuldige uitvoering
AANDACHTSPUNTEN: KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding, adequate comacheck
SAMENVATTING: Bij de uitvoering van euthanasie diende de arts voor de coma-inductie, in afwijking van de KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding, augustus 2012, niet 1000 mg propofol toe, maar stopte hij na toediening van
200 mg propofol omdat hij meende dat patiënte in een coma was. Nu de arts geen adequate comacheck had gedaan, was niet uit te sluiten dat patiënte in een onvoldoende
diep coma verkeerde en dat zij mogelijk de gevolgen van de spierverslapper had kunnen
ervaren. Gelet hierop heeft de arts de levensbeëindiging op verzoek niet op een
medisch zorgvuldige wijze uitgevoerd.
De arts heeft de levensbeëindiging op verzoek bij patiënte, bij wie eerder acute myeloïde
leukemie was vastgesteld, uitgevoerd door intraveneuze toediening van 200 mg propofol en
100 mg rocuronium, waarna patiënte overleed.
De arts heeft in een nadere schriftelijke toelichting geschreven dat hij geen testen heeft
gedaan om de diepte van het coma te testen. Hij vond dat, in het bijzijn van de echtgenoot
en de vier kinderen, onkies en ethisch onjuist. Meer dan 200 mg propofol geven aan iemand
die duidelijk in een diep coma is, vond hij niet nodig en ethisch onjuist. Ook wilde hij de
kwetsbare intraveneuze toegangsweg niet belasten met nog meer prikkelende vloeistof.
De commissie heeft de arts uitgenodigd voor een gesprek. De commissie vroeg hem
waarom hij bij de uitvoering van de euthanasie, in afwijking van de in de KNMG/KNMP
Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding, augustus 2012 voorgeschreven 1000
mg propofol, maar 200 mg propofol had toegediend. De arts antwoordde dat hij de overtuiging had dat patiënte na de toediening van de 200 mg propofol al in zeer diep coma was en

45

2015

De commissie overweegt wat betreft de uitvoering van de levensbeëindiging het volgende.
Op grond van het onderliggend dossier en het gesprek met de arts is het de commissie
gebleken dat de arts in totaal 400 mg propofol heeft toegediend in plaats van 1000 mg propofol zoals geadviseerd in de KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding, augustus 2012. Hiermee heeft de arts een te lage dosering coma-inducerend middel toegediend. De commissie wijst er op dat het gebruik van de in de richtlijn geadviseerd
coma-inducerend middel, alsmede de juiste dosering hiervan van groot belang is om er voor
te zorgen dat de patiënte de gevolgen van de spierverslapper, te weten een verstikkingsdood, niet kan ervaren. Daarnaast schrijft de richtlijn voor dat voordat de spierrelaxans wordt
toegediend het medicamenteus geïnduceerd coma vastgesteld moet worden.
De commissie is, op grond van de eigen verklaring van de arts in samenhang met de schriftelijke informatie zoals neergelegd in het dossier en zijn nadere brief, van oordeel dat de arts –
zeker nu hij minder dan de aanbevolen dosis propofol heeft gegeven en vóór de toediening
van de rocuronium geen adequate comacheck heeft gedaan (afwezigheid van beschermende
reflexen zoals de corneareflex of wimperreflex of een reactie op een pijnprikkel bijvoorbeeld
door druk op het nagelbed of kneep in de monnikskapspier; de commissie acht een voorzichtige pijnprikkel in de hand hier onvoldoende) – de levensbeëindiging op verzoek niet
medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd. Het feit dat de arts te weinig rocuronium heeft toegediend, speelt in dit oordeel geen rol.

verdere toediening van de propofol daarom niet nodig was. De arts vertelde dat hij met de
toediening van propofol zo lang doorgaat als hij denkt dat nodig is. Tijdens het proces van de
uitvoering bekijkt de arts naar eigen zeggen van stap tot stap of verdere toediening nodig is;
als hij vindt dat het doel bereikt is, stopt hij met toedienen. Desgevraagd antwoordde de arts
dat hij een te grote hoeveelheid injecteren onethisch vindt. Bovendien speelde volgens de
arts bij deze patiënte ook mee dat de toegang tot het bloedvat erg kwetsbaar was, waardoor
hij naar zijn mening met het verder spuiten van de propofol de kans liep om de toediening
van de rocuronium in gevaar te brengen. Volgens de arts was patiënte in een diep coma
omdat zij diep in slaap was en zij een beperkte ademhaling en een zwakke pols had. Patiënte
was absoluut niet meer aanspreekbaar. Desgevraagd antwoordde de arts dat hij geen
beschermende reflexen zoals de wimper- en/of corneareflex of een forse pijnprikkel zoals
druk op het nagelbed of een kneep in de monnikkapsspier heeft uitgevoerd, maar een voorzichtige pijnprikkel aan de hand van patiënte had gegeven waarop zij niet meer reageerde.
De arts verklaarde dat hij dit in zijn reactie op eerdere schriftelijke vragen van de commissie
niet had vermeld, maar dat hij de pijnprikkel aan de hand wel heeft gegeven. Verder had hij
geen testen uitgevoerd. Als reden gaf hij op dat hij dan moest gaan staan en om het bed
heen lopen en dat voor de familie vervelend vond.
De commissie overweegt wat betreft de uitvoering van de levensbeëindiging het volgende.
Op grond van het onderliggend dossier en het gesprek met de arts is het de commissie
gebleken dat de arts 200 mg propofol heeft toegediend in plaats van 1000 mg propofol,
zoals geadviseerd in de KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding, augustus 2012. Hiermee heeft de arts een te lage dosering coma-inducerend middel toegediend. De commissie wijst er op dat het gebruik van de in de richtlijn geadviseerd
coma-inducerend middel, alsmede de juiste dosering hiervan van groot belang is om er voor
te zorgen dat de patiënte de gevolgen van de spierverslapper (verstikkingsdood) niet kan
ervaren. Daarom schrijft de richtlijn voor dat voordat de spierrelaxans wordt toegediend het
medicamenteus geïnduceerd coma vastgesteld moet worden. Na toediening van de 200 mg
propofol heeft de arts, blijkens de schriftelijke reactie op eerdere vragen van de commissie,
geconstateerd dat patiënte in een diep coma was, zij had een spaarzame wat rochelende
ademhaling. Verder had de arts geen testen gedaan om de diepte van het coma te controleren. Nu de arts alleen in de mondelinge toelichting heeft verklaard een voorzichtige pijnprikkel in de hand te hebben gegeven, terwijl hij in de schriftelijke reactie op eerdere vragen van
de commissie dit niet noemde, komen deze twee verklaringen niet overeen. De commissie is
van oordeel dat, ook al zou de arts een voorzichtige pijnprikkel aan de hand van patiënte
hebben gegeven, hij daarmee géén adequate comacheck heeft uitgevoerd, omdat vaststaat
dat door de arts niet is gecontroleerd of beschermende reflexen zoals bijvoorbeeld de wimperreflex afwezig waren of dat patiënte nog reageerde op een pijnprikkel aan bijvoorbeeld
een kneep in het nagelbed of monnikskapspier. De commissie concludeert dan ook dat de
arts géén adequate comacheck heeft uitgevoerd. Het belang van een correct uitgevoerde
controle van de diepte van het coma klemt hier des te meer nu de arts minder dan de aanbevolen dosis propofol heeft gegeven. Volgens de commissie is het niet uit te sluiten dat
patiënte niet in een voldoende diep coma verkeerde en dat zij mogelijk de gevolgen van de
spierverslapper, te weten een verstikkingsdood, heeft kunnen ervaren. De commissie is op
grond van het voorgaande en in onderlinge samenhang beschouwd van oordeel dat de arts
de levensbeëindiging op verzoek niet medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd. De door de arts
gegeven verklaring dat de propofol niet volledig is toegediend vanwege een slechte toegang
tot het bloedvat neemt het vorige niet weg. Het feit dat de arts te weinig rocuronium heeft
toegediend, speelt in dit oordeel geen rol.

46

Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-81
op de website.

OORDEEL: NIET GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: medisch zorgvuldige uitvoering
AANDACHTSPUNTEN: KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij zelfdoding, adequate comacheck, noodset
SAMENVATTING: Bij de uitvoering van euthanasie diende de arts patiënt intraveneus
2000 mg thiopental en 150 mg rocuronium toe. Omdat patiënt 27 minuten daarna
nog niet was overleden, diende de arts nogmaals rocuronium toe. Vooraf had hij geobserveerd dat patiënt een volle pols had en doorademde, maar niet meer aanspreekbaar
was en niet meer reageerde op een toegediende pijnprikkel.
Gelet op het feit dat de arts in casu de diepte van het coma niet had gecheckt conform
het daarover bepaalde in de KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp bij
zelfdoding, 2012 en in deze omstandigheden een tweede dosis rocuronium heeft toegediend zonder eerst een tweede dosis coma-inducerend middel toe te dienen, en de
patiënt bovendien alleen heeft gelaten om een noodset euthanatica te halen, heeft de
arts de levensbeëindiging niet op een medisch zorgvuldige wijze uitgevoerd.
De arts heeft de levensbeëindiging op verzoek bij patiënt, bij wie enkele weken voor het
overlijden de ziekte van Kahler was vastgesteld, uitgevoerd door intraveneuze toediening
van 2000 mg thiopental en twee keer 150 mg rocuronium, waarna patiënt overleed.
De commissie heeft de arts uitgenodigd voor een mondelinge toelichting.
De arts vertelde dat na het toedienen van de 2000 mg thiopental patiënt binnen een
seconde wegzakte en nergens meer op reageerde; hartslag en ademhaling gingen rustig
door. Aansluitend diende de arts 150 mg rocuroniumbromide toe. Op de vraag waarom
patiënt niet overleed na de inspuiting van de 2000 mg thiopental en 150 mg rocuroniumbromide antwoordde de arts dat het bij de vele malen dat hij euthanasie uitvoerde zijn ervaring is dat met deze middelen het bijna altijd zo is dat patiënten al bij het inspuiten van thiopental na enkele seconden een ademstilstand en een hartstilstand hebben. De arts dient dan
de rocuroniumbromide alleen nog toe om de procedure volledig uit te voeren, maar nodig is
het vaak niet. Bij deze patiënt liep dat anders. De arts had naast patiënt gezeten en voortdurend zijn pols gevoeld. Toen patiënt na zevenentwintig minuten nog een rustige volle pols
had en nog ademde, heeft de arts op zijn praktijk (gelegen op 2 minuten van de woning van
patiënt) de reserve rocuroniumbromide opgehaald die daar klaar stond. De arts diende de
rocuroniumbromide bij patiënt toe nadat hij er zich eerst van had vergewist dat patiënt niet
meer aanspreekbaar was en niet meer reageerde op aanraking en de pijnprikkel die de arts
op het nagelbed had toegediend.
Op de vraag of de arts voorafgaand aan de tweede keer 150 mg rocuroniumbromide eerst
nog 2000 mg thiopental had toegediend of dat had overwogen, antwoordde de arts dat hij
dat niet had gedaan en ook niet had overwogen – thiopental mengen neemt even tijd –, maar
dat hij dat in de toekomst zeker wel zal doen.
Na toediening van de tweede dosis rocuroniumbromide ademde patiënt volgens de arts
door en was er nog een rustige, volle pols voelbaar. Zeventien minuten na de toediening van
de tweede keer 150 mg rocuronium stelde de arts vast dat bij patiënt een ademstilstand en
een hartstilstand waren opgetreden en dat patiënt was overleden.
Op de vraag of de arts de rocuroniumbromide mogelijk subcutaan had gespoten, antwoordde de arts dat hij geen aanwijzingen had om te denken dat dit het geval is geweest.
De commissie overweegt wat betreft de uitvoering van de levensbeëindiging het volgende.
In de onderhavige zaak is door de arts tweemaal een spierrelaxans toegediend. De eerste
maal kort na de intraveneuze toediening van een coma-inducerend middel en de tweede

47

2015

CASUS 2015-81

maal nadat de patiënt 27 minuten na de eerste toediening van het spierrelaxans nog niet
bleek te zijn overleden.
De toetsingscommissies hanteren de KNMG/KNMP Richtlijn Uitvoering euthanasie en hulp
bij zelfdoding, augustus 2012 (verder te noemen de richtlijn) als leidraad. Deze richtlijn
gaat bij levensbeëindiging op verzoek uit van intraveneuze toediening van een coma-inducerend middel gevolgd door intraveneuze toediening van een spierrelaxans. Gegarandeerd
moet zijn dat een patiënt in diep coma is op het moment van toediening van het spierrelaxans, zodat deze de gevolgen van het spierrelaxans, te weten een verstikkingsdood, niet
kan ervaren. Voor de toediening van het spierrelaxans dient de arts de diepte van het coma
te controleren. In Bijlage IV van de richtlijn (blz. 38), Advies voor het bepalen van bewustzijnsgraad, wordt aangegeven dat een patiënt in een medicamenteus geïnduceerd coma verkeert als de patiënt voldoet aan alle in het advies omschreven kenmerken, te weten: *reageert niet op aanspreken; *ernstige depressie van circulatie, blijkend uit een trage of zwakke
pols; *ernstige depressie van ventilatie, blijkend uit een trage, oppervlakkige ademhaling;
*beschermende reflexen zijn afwezig.
Naar het oordeel van de commissie had de arts de richtlijn en met name het advies met
betrekking tot de vaststelling van de diepte van een medicamenteus geïnduceerd coma
dienen te volgen, dit temeer omdat:
1. Patiënt niet overleed na de toediening van de gebruikelijke euthanatica in de gebruikelijke
doses (27 minuten na de eerste toediening bleek patiënt nog niet te zijn overleden). Er was
dus iets aan de hand. De arts had naar het oordeel van de commissie onder meer twijfel
moeten hebben of alle middelen, waaronder het coma inducerend middel, wel volledig en
intraveneus waren toegediend;
2. Er was lange tijd (meer dan een half uur) verstreken tussen toediening van de coma inductor
en de toediening van de tweede dosis spierrelaxans. De arts kon daarom niet alleen door het
toepassen van een pijnprikkel en het aanspreken van de patiënt, waar de patiënt niet op reageerde, er van uitgaan dat de coma-inductor nog voldoende effect had, zeker niet gezien in
relatie met het hiervoor onder 1. gestelde.
In de melding en in het gesprek heeft de arts expliciet beschreven respectievelijk bevestigd
dat twee discriminerende kenmerken van het bestaan van een medicamenteus geïnduceerd
coma, zoals beschreven in de hiervoor beschreven bijlage IV van de richtlijn, niet aanwezig
waren. Er was nog een volle pols en de patiënt ademde rustig door. Hij heeft deze omstandigheden, gelet op het hiervoor onder 1. en 2. vermelde ten onrechte niet betrokken bij de
bepaling of er al dan niet sprake was van een voldoende diep coma.
De commissie is van oordeel dat, zeker gelet op de hiervoor geschetste bijzondere omstandigheden – gezien in onderling verband en samenhang –, een afwijken van de richtlijn niet
aanvaard kan worden. Het toedienen van een tweede dosis coma-inducerend middel zou in
dit geval de aangewezen weg zijn geweest. De arts had dit naar het oordeel van de commissie moeten begrijpen en had daar naar moeten handelen.
De arts had geen reserveset euthanatica bij zich en heeft de patiënt verlaten om die set op te
halen. De arts geeft aan dat zijn praktijk op 2 minuten van de woning van de patiënt was
gelegen, wat naar het oordeel van de commissie inclusief bijkomende handelingen zoals parkeren, het pakken van de reserveset en het terugrijden, in ieder geval betekent dat hij de
patiënt 10 minuten of meer heeft verlaten. De commissie acht deze gang van zaken onaanvaardbaar.
Op grond van het voorgaande is de commissie tot het oordeel gekomen dat de arts de
levensbeëindiging op verzoek niet medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd.

48

2015

CASUS 2015-22
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-22
op de website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEIS: medisch zorgvuldige uitvoering
AANDACHTSPUNTEN: noodset, NVO-melding
SAMENVATTING: Bij de uitvoering van euthanasie dient de arts patiënte intraveneus
2000 mg thiopental en daarna 150 mg rocuronium toe. Omdat de patiënte niet overlijdt, dient de arts na circa 20 minuten de inhoud van de reserveset toe, waarna patiënte
overlijdt. De arts heeft de levensbeëindiging medisch zorgvuldig uitgevoerd.
Patiënte, een vrouw ouder dan 95 jaar, was jarenlang bekend met angina pectoris, osteoporose en wervelinzakkingen Er was sprake van een progressief ziektebeeld. Tevens was zij
bekend met een progressieve astma en recidiverende pneumonieën. De toestand van
patiënte verslechterde in de laatste maanden voor het overlijden. Genezing was niet mogelijk. De behandeling was uitsluitend nog palliatief van aard. Patiënte ervoer haar lijden als
ondraaglijk.
Patiënte had eerder met de arts over euthanasie gesproken.
Zes dagen voor het overlijden heeft patiënte de arts om daadwerkelijke uitvoering van de
levensbeëindiging verzocht.
De arts heeft de levensbeëindiging op verzoek uitgevoerd door de intraveneuze toediening
van 2000 mg thiopental en 150 mg rocuronium. Toen patiënte na ongeveer 20 minuten
niet was overleden, waarschijnlijk omdat het infuus niet intraveneus maar subcutaan liep,
diende de arts via een andere intraveneuze toegangsweg de reserveset met daarin 2000 mg
thiopental en daarna 150 mg rocuronium toe, waarna patiënte overleed.
De arts heeft de levensbeëindiging op verzoek medisch zorgvuldig uitgevoerd.

49

PSYCHIATRISCHE AANDOENINGEN
CASUS 2015-21
Zie voor de aandachtspunten bij patiënten
met een psychiatrische
aandoening de Code of
Practice p. 26 en verder.
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2015-21
op de website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEISEN: vrijwillig en weloverwogen verzoek, uitzichtloos en
ondraaglijk lijden, ontbreken van een redelijke andere oplossing
AANDACHTSPUNT: psychiatrische aandoening
SAMENVATTING: Een vrouw met ernstige psychische problemen bij wie geen behandeling voldoende aansloeg, vroeg om euthanasie. Omdat haar behandelend psychiater
niet kon ingaan op haar euthanasieverzoek, meldde zij zich bij de Stichting Levenseindekliniek (SLK). Na overleg met haar behandelend psychiaters en het raadplegen
van twee onafhankelijke psychiaters kwam de SLK-arts tot de overtuiging dat aan de
zorgvuldigheidseisen was voldaan.
Patiënte, een vrouw van 40-50 jaar, was al jaren bekend met een sterke verdenking op een
persoonlijkheidsstoornis met ontwijkende en borderline kenmerken die leidde tot een
chronische depressie en een posttraumatische stressstoornis (PTSS) met dissociatieve toestandsbeelden waarbij ernstige automutilatie optrad. In haar jeugd was zij ernstig getraumatiseerd.
Patiënte onderging uitgebreide behandelingen zoals medicamenteuze behandelingen,
ambulante psychotherapie, cognitieve gedragstherapie, groepstherapie en behandeling
gericht op traumabehandeling. Patiënte probeerde alle voorgestelde behandelingen. Deze
hadden echter geen blijvend positief effect op haar klachten.
Genezing was niet meer mogelijk. De behandeling was uitsluitend nog palliatief van aard.
Het lijden van patiënte bestond uit de herbelevingen en de dissociaties met forse automutilatie als gevolg. Patiënte was de hele dag in haar hoofd bezig met haar gedachten, zij kon die
gedachtestroom niet stil zetten. Patiënte was moe en eenzaam, zag geen enkel lichtpuntje
meer en kon de gedachte dat zij haar hele leven depressief zou zijn met dissociaties die
leiden tot forse automutilatie, niet verdragen. Zij leed onder de uitzichtloosheid van haar
situatie.
Patiënte ervoer haar lijden als ondraaglijk.
Vier maanden voor het overlijden spraken patiënte en de arts, verbonden aan de SLK, voor
het eerst over euthanasie. Patiënte heeft de arts daarbij direct om daadwerkelijke uitvoering
van de levensbeëindiging verzocht. Sindsdien hebben arts en patiënte nog vijf gesprekken
gevoerd. Ook sprak de arts met haar behandelend specialisten.
Op verzoek van de arts hebben twee onafhankelijke psychiaters een second opinion uitgevoerd vanwege het euthanasieverzoek van patiënte.
Beide psychiaters kwamen tot de conclusie dat patiënte wilsbekwaam was en dat er sprake
was van een vrijwillig en herhaald geuit verzoek van patiënte. Patiënte overtuigde hen ervan
dat er sprake was van ondraaglijk lijden. Zij concludeerden dat er geen reëel perspectief op
verbetering van de kwaliteit van leven was binnen de huidige stand van de wetenschap.
De consulent was van oordeel dat aan de zorgvuldigheidseisen werd voldaan.
De commissie overweegt dat er in het geval er sprake is van een psychiatrische stoornis met
grote behoedzaamheid moet worden omgegaan met een verzoek om euthanasie.
Naar het oordeel van de commissie heeft de arts dat in de onderhavige casus ook gedaan.
De arts heeft in overleg met de behandelend psychiaters van patiënte een traject doorlopen,
van ongeveer vier maanden waarin zes gesprekken met patiënte hebben plaatsgevonden, en
waarin nauwkeurig is bekeken of er nog behandelingsmogelijkheden voor patiënte waren.

50

CASUS 2015-46
Zie Code of Practice,
4.3, pag.26 en verder.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEISEN: vrijwillig en weloverwogen verzoek, uitzichtloos en
ondraaglijk lijden, ontbreken van redelijke andere oplossing
AANDACHTSPUNTEN: wilsbekwaamheid, behandelmogelijkheden
SAMENVATTING: Het lijden van patiënte kwam voort uit een combinatie van psychiatrische en somatische aandoeningen. Patiënte ervoer haar lijden als ondraaglijk. De arts,
zelf psychiater, raadpleegde een onafhankelijke psychiater die vaststelde dat patiënte
wilsbekwaam was en reële behandelopties niet voorhanden waren.
Er was sprake van een vrijwillig en weloverwogen verzoek; het lijden was uitzichtloos.
Het lijden van patiënte, een vrouw van 70-80 jaar, bestond uit aangezichtspijn, pijnklachten
ten gevolge van osteoporose, wervelinzakkingen, slecht genezen fracturen en ernstig chronisch lymfoedeem aan de onderbenen.
Daarnaast kampte zij al tientallen jaren met een ernstige, chronische obsessief-compulsieve
stoornis, zich uitend in smetvrees, waarvoor zij – zonder resultaat – medicamenteuze en
psychotherapeutische behandeling had ondergaan. Patiënte leed onder haar afnemende
zelfredzaamheid en de toename van hulpbehoevendheid die dit met zich meebracht. Als
gevolg van haar smetvrees kon patiënte geen lichamelijk contact of inmenging van derden in
haar directe leefomgeving verdragen, hoewel de noodzaak daarvan toenam. Als anderen haar
aanraakten, moest patiënte die plek herhaaldelijk poetsen. Patiënte raakte hierdoor uitgeput. Zij kwam door de toegenomen dwanghandelingen niet meer toe aan activiteiten waar
zij plezier aan had. Patiënte ervoer haar lijden als ondraaglijk en ondernam enkele suïcidepogingen.
De arts was ervan overtuigd dat het lijden voor patiënte ondraaglijk en naar heersend
medisch inzicht uitzichtloos was. Genezing was niet meer mogelijk. Er waren geen voor
patiënte aanvaardbare mogelijkheden meer om het lijden te verlichten.
De arts, verbonden aan de SLK, raadpleegde vierenhalve week voor het overlijden een
onafhankelijke psychiater. De arts vroeg de psychiater een oordeel te geven over de wilsbekwaamheid van patiënte ten aanzien van haar euthanasiewens en over de vraag of het verzoek van patiënte weloverwogen en vrijwillig was. Daarnaast werd de psychiater gevraagd
een psychiatrische diagnose te stellen en een uitspraak te doen over bestaande behandelopties en het te verwachten resultaat daarvan.
De psychiater oordeelde dat patiënte wilsbekwaam was ten aanzien van haar euthanasiewens en dat er geen sprake was van een ernstige depressie. Als diagnose werd genoemd een
chronische obsessief-compulsieve dwangstoornis die volledig in het leven van patiënte verankerd was, met daarnaast persoonlijkheidsproblematiek met sterk vermijdende elementen
en ook verhoogde krenkbaarheid. Protocollaire behandeling van de obsessief-compulsieve
dwangstoornis zou volgens de psychiater niet aansluiten en niet uitvoerbaar zijn.
Patiënte had eerder met haar huisarts over euthanasie gesproken. De huisarts kon echter om
principiële redenen niet ingaan op het verzoek van patiënte en verwees haar door naar de SLK.

51

2015

Daarbij heeft de arts aan twee onafhankelijke psychiaters een second opinion gevraagd en
heeft de arts een onafhankelijke consulent geraadpleegd. De arts is mede naar aanleiding
van hun bevindingen tot de overtuiging gekomen dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan, met name ook dat er sprake was van een wilsbekwame patiënte, van een uitzichtloos
lijden en van het ontbreken van reële behandelmogelijkheden.

De commissie overwoog dat in geval van levensbeëindiging op verzoek vanwege uitzichtloos
en ondraaglijk lijden, waaraan een psychiatrische aandoening (mede) ten grondslag ligt,
grote behoedzaamheid is vereist. In dit geval heeft de arts, zelf psychiater, een andere psychiater verzocht zijn oordeel te geven over de wilsbekwaamheid en de psychiatrische diagnose en prognose. De arts heeft ook een onafhankelijke SCEN-arts geraadpleegd. Die arts
concludeerde dat patiënte wilsbekwaam was ten aanzien van haar euthanasiewens en dat
het lijden uitzichtloos en ondraaglijk was.
De commissie is van oordeel dat de arts bij de beoordeling van het euthanasieverzoek van
patiënte de vereiste zorgvuldigheid heeft betracht en tot de overtuiging kon komen dat er
sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek van de patiënte en van uitzichtloos
en ondraaglijk lijden. De arts kon met patiënte tot de overtuiging komen dat er voor de situatie waarin zij zich bevond geen redelijke andere oplossing was.

52

2015

DEMENTIE
CASUS 2015-66
Zie voor de aandachtspunten bij patiënten
met dementie de Code
of Practice p. 27 en
verder. In de Code of
Practice zijn de aandachtspunten voor de
ondraaglijkheid van het
lijden op p. 14 beschreven en de aandachtspunten voor de wilsbekwaamheid op p. 12.
Zie voor de integrale
tekst, met name ook de
zakelijk weergegeven
gesprekken die de commissie voerde met de
arts en de consulent,
oordeel 2015-66 op
de website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEISEN: vrijwilligheid en weloverwogen verzoek, uitzichtloos en
ondraaglijk lijden
AANDACHTSPUNTEN: dementie, mondeling verzoek, wilsbekwaamheid
SAMENVATTING: Een man met Alzheimer leed onder cognitieve stoornissen met ernstig gestoorde taalfuncties, concentratieverlies en vergeetachtigheid. Hij vond zijn leven
zinloos en wenste euthanasie. Geraadpleegde artsen en deskundigen beoordeelden zijn
wilsbekwaamheid verschillend. Consulent lichtte mondeling toe dat zij patiënt niet
wilsbekwaam vond tijdens haar bezoeken, maar concludeerde mede op basis van videofragmenten, verslaglegging van gesprekken tussen arts en patiënt en de schriftelijke
wilsverklaring, dat het verzoek van patiënt vrijwillig en weloverwogen was. Arts lichtte
mondeling toe waarom hij patiënt wilsbekwaam vond en consistent in zijn stervenswens. Arts kon tot de overtuiging kon komen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.
Bij patiënt, een man van 80-90 jaar, werd negen jaar voor het overlijden dementie, de ziekte
van Alzheimer, vastgesteld. In de loop der jaren kreeg patiënt steeds meer hinder van cognitieve stoornissen, met name taalstoornissen. Volgens de klinisch psychiater, die patiënt ruim
anderhalve maand voor zijn overlijden onderzocht, begreep patiënt het merendeel van het
gesprokene wel, maar kon hij zijn gedachten moeilijk onder woorden brengen. Patiënt ging
al twee jaar naar de dagbehandeling en werd onder meer begeleid door een psycholoog.
Genezing was niet mogelijk. De behandeling was uitsluitend palliatief van aard.
Het lijden van patiënt bestond uit de uitzichtloosheid van zijn situatie, de wetenschap dat
zijn ziekte alleen maar erger zou worden en het vooruitzicht dat hij op een gegeven moment
geen grip meer op zijn leven kon houden.
Hij leed onder cognitieve stoornissen met ernstig gestoorde taalfuncties, concentratieverlies
en vergeetachtigheid. Patiënt kon niet meer genieten en vond zijn leven niet meer de moeite
waard. Hij was niet meer in staat televisie te kijken en te lezen, omdat hij ten gevolge van zijn
vergeetachtigheid niet meer de draad van het stuk of het verhaal kon vasthouden en hij
ervoer zijn leven als zinloos. Hij kon zich niet meer zelf aankleden zonder aanwijzingen van
zijn vrouw.
Patiënt ervoer zijn lijden als ondraaglijk.
Patiënt heeft veertien maanden voor het overlijden voor het eerst met de vorige huisarts
over euthanasie gesproken. Elf maanden voor het overlijden nam de arts de behandeling van
patiënt over voor wat betreft de begeleidende gesprekken over de dementie. Een half jaar
voor het overlijden heeft patiënt de arts voor het eerst om daadwerkelijke uitvoering van de
levensbeëindiging verzocht. Dit verzoek heeft hij daarna nog in vele gesprekken met de arts
herhaald.
De arts heeft een arts verbonden aan de Stichting Levenseindekliniek (SLK) advies gevraagd.
De SLK-arts heeft patiënt, ruim een maand voor het overlijden, twee keer bezocht en oordeelde dat de euthanasiewens van patiënt authentiek leek. Hij adviseerde dat de arts en de
psycholoog de euthanasiewens verder zouden exploreren en hij adviseerde om een psychiater te raadplegen om de wilsbekwaamheid ten aanzien van het euthanasieverzoek te laten
beoordelen.

53

Volgens de door de arts ruim drie maanden voor het overlijden geraadpleegde specialist
ouderengeneeskunde en de behandelend psycholoog van patiënt was er sprake van een
consequente euthanasiewens en was patiënt wilsbekwaam in zijn wens.
De arts raadpleegde als consulent een onafhankelijke SCEN-arts. De consulent bezocht
patiënt twee keer: de eerste keer ruim drie weken voor de levensbeëindiging en de tweede
keer ruim tweeëneenhalve week voor de levensbeëindiging. Bij het eerste bezoek was
patiënt niet helder en wist hij niet wat de consulent kwam doen. Toen de consulent vertelde
dat zij kwam omdat patiënt aangegeven had dat hij graag dood wilde, haalde hij zijn schouders op.
Bij het tweede bezoek antwoordde patiënt op de vraag of het klopte dat hij dood wilde “Ja,
dat klopt” en op de vraag of het leven zo niet leuk is “Zo is het leven helemaal niet leuk”
“Omdat je je niet op kunt werken naar een beetje een goede toestand”. Patiënt gaf aan dat
hij het zelf niet meer goed onder woorden kon brengen.
Patiënt had vijftien maanden voor het overlijden een wilsverklaring opgesteld waarin hij specifiek de toestand van dementie beschreef waarin hij euthanasie wilde, namelijk ontluistering (incontinent of agressief), zijn naasten niet meer kunnen herkennen en geen grip meer
hebben op zijn denken en handelen. Volgens de consulent waren de aangegeven situaties
inmiddels realiteit geworden.
Zijn naasten waren van mening dat hij ten tijde van het opstellen van deze verklaring wilsbekwaam was en dat was in overeenstemming met de conclusie van de specialist ouderengeneeskunde die hem drie maanden geleden nog in staat achtte tot het nemen van een
beslissing. De gevolmachtigde naasten waren van mening dat patiënt de situatie waarin hij
zich bevond niet gewild zou hebben.
De consulent bekeek de videofragmenten die zijn naasten opgenomen hadden op vier verschillende dagen. Daarop zat patiënt met zijn hoofd in zijn hand en op de vraag van zijn
echtgenote hoe het ging antwoordde hij dat het slecht ging en dat hij dood wilde.
Volgens de consulent was patiënt consistent in het aangeven van zijn doodswens. Op grond
van de twee gesprekken die zij met patiënt gevoerd had, kwam de consulent tot de conclusie
dat patiënt inmiddels wilsonbekwaam was, maar dat zijn schriftelijke wilsverklaring in de
plaats kwam van een mondeling verzoek.
Volgens de consulent was sprake van uitzichtloos en voor patiënt ondraaglijk lijden. Patiënt
gaf woorden aan gevoelens van onbehagen, ergens had hij in de gaten dat hij zijn grip op de
dingen kwijt raakte en daar verbond hij zijn doodswens aan. Zijn doodswens leek voort te
komen uit zijn lijden.
In haar verslag kwam de consulent mede op basis van het gesprek met de gevolmachtigde
naasten van patiënt en de verslaglegging van de gesprekken van de arts met patiënt over
euthanasie tot de conclusie dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De arts en de consulent hebben mondeling een nadere toelichting gegeven.
De commissie overweegt ten aanzien van de vrijwilligheid en weloverwogenheid van het
verzoek dat patiënt ruim een jaar voor het overlijden bij zijn vorige huisarts een wilsverklaring heeft ingeleverd. Nu deze huisarts op dat moment in het patiëntenjournaal heeft vermeld dat patiënt niet leek te begrijpen wat deze wilsverklaring inhield, kan niet worden vastgesteld dat patiënt op het moment dat hij de wilsverklaring opstelde wilsbekwaam was.
De commissie is van oordeel dat, nu er gerede twijfels bestaan of de patiënt ten tijde van het
overhandigen van de schriftelijke wilsverklaring wilsbekwaam was ten aanzien van zijn
euthanasieverzoek, deze schriftelijke verklaring niet kan gelden als de schriftelijke verklaring
als bedoeld in artikel 2 lid 2 van de Wet Toetsing Levensbeëindiging op verzoek en Hulp bij
Zelfdoding. De commissie zal dan ook aan deze schriftelijke verklaring geen gewicht toekennen.
De arts heeft elf maanden voor het overlijden de gesprekken van de vorige huisarts met
patiënt en zijn echtgenote voortgezet. De arts constateerde dat het beeld dat patiënt liet

54

Op grond van het vorenstaande is de commissie van oordeel dat de arts tot de overtuiging
kon komen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.
Ten aanzien van de ondraaglijkheid van het lijden overweegt de commissie dat zowel de arts
als de consulent, zowel in de stukken als tijdens de mondelinge toelichting, aangaf overtuigd
te zijn van het ondraaglijk lijden van patiënt. Dat lijden bestond voornamelijk uit het voortdurend vergeten waar hij mee bezig was, het zich niet meer kunnen uitdrukken en de daaruit
voortvloeiende leegheid en doelloosheid van het bestaan en de door patiënt ervaren uitzichtloosheid van zijn situatie. De patiënt verwoordde dat dagelijks meerdere keren naar zijn
omgeving. De arts merkte tijdens het gesprek met de commissie op, dat hij naar zijn gevoel
patiënt in de steek zou hebben gelaten als hij geweigerd zou hebben gehoor te geven aan de
wens van de patiënt om te sterven. Op grond hiervan overweegt de commissie dat de arts
tot de overtuiging heeft kunnen komen dat bij patiënt sprake was van ondraaglijk lijden.

55

2015

zien wisselend over de dag was. Heldere momenten en momenten van verwarring wisselden
elkaar af. De arts plande de gesprekken met patiënt op een vast tijdstip op de dag, het
moment waarop patiënt normaal gesproken het meest helder was. De diverse geraadpleegde artsen en deskundigen verschilden van mening over de wilsbekwaamheid. Ongeveer vijf maanden voor het overlijden vond de geraadpleegde specialist ouderengeneeskunde patiënt in staat tot het nemen van een beslissing, ook ten aanzien van het euthanasieverzoek van patiënt. De klinisch geriater, oordeelde zeven weken voor het overlijden van
patiënt, dat patiënt niet meer wilsbekwaam was ten aanzien van zijn euthanasieverzoek. De
psycholoog van de dagbehandeling die patiënt al jaren kende, vond patiënt wilsbekwaam en
consequent ten aanzien van zijn euthanasieverzoek. De arts verbonden aan de SLK vond, na
twee bezoeken aan patiënt, dat mede gezien de zorgvuldige verslaglegging van de gesprekken die de arts met de patiënt gevoerd had, dat aan alle zorgvuldigheidseisen voor het kunnen uitvoeren van euthanasie was voldaan. De consulent vond patiënt op de twee data dat
zij de patiënt sprak niet wilsbekwaam ten aanzien van zijn euthanasieverzoek, maar zij concludeerde mede op basis van de videofragmenten die zij gezien had, de verslaglegging van
de gesprekken die tussen arts en patiënt waren gevoerd en de schriftelijke wilsverklaring van
ruim een jaar voor het overlijden, dat het verzoek van patiënt vrijwillig en weloverwogen was.
De arts gaf expliciet in zijn mondelinge toelichting aan dat hij patiënt naar zijn eigen beoordeling wilsbekwaam vond en consistent in zijn verlangen om te willen sterven.
Daarbij heeft de arts de wilsbekwaamheid getoetst door op verschillende manieren de
patiënt te bevragen en ook door de wijze van uitvoering met de patiënt te bespreken (bijv.
door middel van een drankje) en ook de consequentie van de euthanasie voor de echtgenote
onderwerp van gesprek gemaakt. De patiënt reageerde dan adequaat.
De arts zag zijn bevindingen bevestigd in de door de echtgenote van patiënt opgenomen
video fragmenten, die hij samen met zijn praktijkondersteuner bekeken had. Hij heeft het
(mondelinge) verzoek van patiënt om euthanasie meerdere keren vastgelegd in het patiëntenjournaal.

CASUS 2015-107
Zie voor vrijwillig en
weloverwogen verzoek
p. 11, patiënten met
dementie p. 27, de rol
van de schriftelijke wilsverklaring p. 23 van de
Code of Practice. Voor
informatie over de
(onlangs uitgebrachte)
Handreiking schriftelijk
euthanasieverzoek
zie H 1, overige ontwikkelingen. Zie voor de
integrale tekst oordeel
2015-107 op de
website.

OORDEEL: GEHANDELD OVEREENKOMSTIG DE ZORGVULDIGHEIDSEISEN
ZORGVULDIGHEIDSEISEN: vrijwillig en weloverwogen verzoek, uitzichtloos en
ondraaglijk lijden, ontbreken van een redelijke andere oplossing
AANDACHTSPUNTEN: gevorderde dementie, rol schriftelijke wilsverklaring
SAMENVATTING: Een vrouw met Alzheimer leed ondraaglijk onder cognitieve
achteruitgang, fatische, praktische en executieve stoornissen en onder toenemende
afhankelijkheid. Toen verpleeghuisopname noodzakelijk leek te worden, wenste zij
euthanasie. Er was een geactualiseerde schriftelijke wilsverklaring. De arts verbonden
aan de Stichting Levenseindekliniek (SLK) volgde patiënte lange periode en raadpleegde een geriater en twee SCEN-artsen. Voor de tweede SCEN-arts, tevens specialist ouderengeneeskunde, was het duidelijk dat sprake was van een actuele euthanasiewens. De arts kon tot de overtuiging komen dat er sprake was van een vrijwillig en
weloverwogen verzoek, van ondraaglijk lijden en van het ontbreken van een redelijk
alternatief.
Bij patiënte, een vrouw van 70-80 jaar, werd ongeveer drie jaar voor het overlijden dementie (de ziekte van Alzheimer) vastgesteld. Patiënte weigerde dagopvang, het inschakelen
van een casemanager dementie en controles door de geriater.
Het lijden van patiënte bestond uit cognitieve achteruitgang, uit fatische, praktische en
executieve stoornissen, uit het verlies van grip op haar denken en doen en uit toenemende
afhankelijkheid van de zorg van haar echtgenoot. Een van haar ouders was dement geworden en in een verpleeghuis terechtgekomen, waar deze veelal zat te huilen. Patiënte had
altijd aangegeven dat zij dit mensonterend en mensonwaardig vond en dat zij zelf nooit in
een dergelijke situatie van zorgafhankelijkheid en verdriet terecht wilde komen en nooit in
een verpleeghuis opgenomen wilde worden. Omdat haar echtgenoot de zorg niet goed
meer aankon was een verpleeghuisopname geïndiceerd en aanstaande. Zij leed ondraaglijk
onder de uitzichtloosheid van haar situatie, onder angst en onzekerheid en onder de angst
en weerzin om een ziektebeloop als dat van haar ouder te moeten meemaken en in het verpleeghuis te worden opgenomen.
Patiënte had eerder met haar eigen huisarts over euthanasie gesproken. Omdat de huisarts
niet op haar wens kon ingaan heeft patiënte zich aangemeld bij de SLK. Ruim twee en een
half jaar was de aan de SLK verbonden arts betrokken bij de euthanasiewens van patiënte.
Zij bezocht patiënte meerdere keren en onderhield e-mailcontact met de echtgenoot van
patiënte.
De arts raadpleegde een geriater, die patiënte ruim een maand voor het overlijden onderzocht om de wilsbekwaamheid ten aanzien van haar euthanasiewens te beoordelen. De
geriater stelde vast dat er sprake was van een ernstig gevorderd dementiesyndroom en dat
er geen aanwijzingen waren voor een onderliggende stemmingsstoornis. Zij kon echter
over de wilsbekwaamheid van patiënte wat betreft haar euthanasiewens geen uitspraak
doen omdat patiënte op geen enkel moment spontaan een doodswens uitte.
Drie en een halve week voor het overlijden heeft patiënte de arts verzocht om op korte termijn tot de daadwerkelijke uitvoering van de levensbeëindiging over te gaan. Haar echtgenoot kon de verzorging niet meer aan en patiënte zou daarom in een verpleeghuis moeten
worden opgenomen. Zij gaf aan dat zij dit niet wilde en dan dood wilde.
Volgens de arts was patiënte wilsbekwaam en was er sprake van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.

56

De tweede consulent, een specialist ouderengeneeskunde, bezocht patiënte elf dagen voor
de levensbeëindiging nadat zij door de arts over patiënte was geïnformeerd en inzage had
gekregen in de relevante medische documentatie. Volgens deze consulent gaf patiënte aan
dat ze alles voortdurend kwijt was en dat zij steeds meer hulp nodig had; zij ervoer dat als
ernstig. Toen de consulent en patiënte vervolgens over de toekomst spraken, vertelde de
consulent dat bij dementie – dat woord kende patiënte – het naar verwachting alleen maar
erger werd: het is een uitzichtloze hersenziekte. Op dat moment zei patiënte uit zichzelf:
“maar het is genoeg geweest” en: “ik wil niet meer”. Op de vraag van de consulent wat er
genoeg was geweest zei ze: “alles; alles gaat niet meer, steeds weer iets erbij”. Op de vraag
wat zij bedoelde met dat ze niet meer wilde, zei ze: “ik wil dood”. Toen de consulent herhaalde of zij nú dood wilde, zei ze: “Ja, ik wil dood”. Zij zei deze dingen op een krachtige en
overtuigde manier, uit zichzelf zonder bijdrage van haar echtgenoot. Het was duidelijk dat
zij ernstig leed en dat het “dood willen” aan de orde was voor haar.
De consulent was ervan overtuigd dat het verzoek uit patiënte zelf kwam, mede gezien de
overtuiging en het eigen initiatief waarmee patiënte in het gesprek aan haar doodswens
refereerde. Volgens de consulent was het verzoek weloverwogen gezien de eerder gedocumenteerde gesprekken en de langdurige begeleiding die ze gezocht en gekregen had van
de arts.
De tweede consulent kwam mede op basis van het gesprek met patiënte tot de conclusie
dat aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan.
De arts voerde hulp bij zelfdoding uit. Patiënte nam zelf de haar door de arts overhandigde
beker met de barbituraatdrank aan en dronk deze op, ook al vond ze de drank zichtbaar niet
lekker.
De commissie overweegt over de weloverwogenheid en de vrijwilligheid van het verzoek het
volgende. In het dossier bevindt zich een wilsverklaring van patiënte met een bijzondere
clausule “dementie”, ondertekend in augustus 2009 en daarna nog diverse malen bekrachtigd.
Vervolgens heeft patiënte in januari 2013, acht maanden nadat de ziekte van Alzheimer bij
haar was vastgesteld, een schriftelijke wilsverklaring opgesteld, waarin zij heeft opgenomen
dat met name het proces van dementie van een van haar ouders haar erg heeft aangegrepen, nooit uit haar gedachten is geweest en zeer van invloed is geweest op haar meningsvorming over oud worden en oud zijn. Vanaf die tijd heeft zij aangegeven en ook op schrift
gesteld dat zij niet op zo’n manier haar leven wilde eindigen. Haar waardigheid verliezen,
contact met haar dierbaren verliezen, afhankelijk zijn, opgeborgen worden: dat te moeten
ondergaan was voor haar ondraaglijk lijden. Zij wilde zo lang mogelijk in haar woning blijven wonen, waar haar echtgenoot als mantelzorger zou optreden. Als dat door verslechterde omstandigheden, mentaal en/of fysiek, niet meer zou kunnen dan was dat voor haar
het moment voor haar vrijwillig en zelfgekozen waardig levenseinde.

57

2015

De arts raadpleegde als consulenten twee onafhankelijke SCEN-artsen. De eerste consulent bezocht patiënte drie weken voor de levensbeëindiging.
Volgens de eerste consulent had patiënte de symptomen van een vergevorderd stadium
van dementie. Haar verzoek tot levensbeëindiging in geval van een noodzakelijke opname
in een verpleeghuis bleek consistent en kon door haar worden beargumenteerd. Patiënte
bleek evenwel even consistent in haar opvatting dat zij op dat moment niet een verzoek tot
levensbeëindiging wilde doen. De eerste consulent kwam mede op basis van het gesprek
met patiënte tot de conclusie dat niet aan de zorgvuldigheidseisen was voldaan, omdat zij
geen actuele wens tot levensbeëindiging had. Hij adviseerde de arts een meer ter zake deskundige SCEN-arts te raadplegen en benaderde een collega uit zijn intervisiegroep, een
specialist ouderengeneeskunde, die bereid was op korte termijn een nieuwe consultatie te
doen. De arts volgde dit advies op.

Patiënte heeft zich in januari 2013 tot de SLK gewend, waarna de arts haar voor het eerst
heeft bezocht. Deze heeft met patiënte afgesproken dat het moment van euthanasie zou
worden bewaakt door haar echtgenoot, met wie de arts via de e-mail contact zou onderhouden. In de loop van tweeëneenhalf jaar heeft de arts patiënte meerdere malen bezocht
en via de e-mail contact onderhouden met haar en haar echtgenoot. Ruim zeven weken
voor het overlijden gaf de echtgenoot van patiënte aan dat de zorg, gezien haar verslechterende toestand, hem te zwaar aan het worden was.
Op dat moment is de arts het euthanasieverzoek en de actuele wilsbekwaamheid van
patiënte ten aanzien van haar verzoek gaan exploreren. Zij heeft een geriater geraadpleegd.
Deze kon geen uitspraak doen over de wilsbekwaamheid van patiënte ten aanzien van haar
euthanasiewens, omdat patiënte op dat moment geen euthanasiewens uitte.
Drie en een halve week voor het overlijden heeft patiënte de arts verzocht om op korte termijn tot de daadwerkelijke uitvoering van de levensbeëindiging over te gaan. Haar echtgenoot kon de verzorging niet meer aan en patiënte zou daarom in een verpleeghuis moeten
worden opgenomen. Zij gaf aan dat zij dit niet wilde en dan dood wilde. Volgens de arts
was patiënte wilsbekwaam en was er sprake van een vrijwillig en weloverwogen verzoek.
De arts heeft dit gesprek opgenomen op haar iPad en uitgeschreven.
De arts heeft daarop een SCEN-arts geraadpleegd, die oordeelde dat haar verzoek tot
levensbeëindiging in het geval van een noodzakelijke opname in een verpleeghuis consistent was en door patiënte beargumenteerd kon worden. Patiënte bleek evenwel even consistent in haar opvatting dat zij op dat moment niet een verzoek tot levensbeëindiging
wilde doen.
Hij adviseerde de arts om een meer ter zake deskundige arts te raadplegen. Deze vervolgens geconsulteerde arts, specialist ouderengeneeskunde, tevens SCEN-arts, heeft
patiënte elf dagen voor het overlijden bezocht. Tegenover deze arts gaf patiënte uit zichzelf
duidelijk aan dat het genoeg was geweest en dat zij dood wilde. De consulent was ervan
overtuigd dat het verzoek uit patiënte zelf kwam, mede gezien de overtuiging en het eigen
initiatief waarmee patiënte in het gesprek aan haar doodswens refereerde. Volgens deze
consulent was het verzoek weloverwogen gezien de eerder gedocumenteerde gesprekken
en de langdurige begeleiding die ze gezocht en gekregen had van de arts.
De commissie is, op grond van het vorenstaande, van oordeel dat de arts redelijkerwijs tot
het oordeel is kunnen komen dat er sprake was van een weloverwogen en vrijwillig verzoek.
Weliswaar zijn er in de loop van de tijd momenten geweest waarop patiënte geen duidelijke doodswens uitte, maar in de gesprekken die de arts en de tweede consulent – specialist ouderengeneeskunde – met patiënte hebben gehad, blijkt dat patiënte duidelijk uiting
heeft gegeven van haar doodswens: zij heeft duidelijk aangegeven dat zij dood wilde nu het
moment gekomen was dat haar echtgenoot de zorg niet meer aankon en zij, gezien haar
volledige zorgafhankelijkheid, niet meer in haar woning kon blijven wonen.
Ten aanzien van de ondraaglijkheid van het lijden overwoog de commissie het volgende.
In haar schriftelijke wilsverklaring heeft patiënte duidelijk aangegeven onder welke omstandigheden zij haar lijden als ondraaglijk zou ervaren en levensbeëindiging zou wensen.
Ook heeft patiënte in de vele gesprekken die zij en haar echtgenoot met de arts over haar
euthanasiewens hebben gevoerd, uitvoerig aangegeven wat ondraaglijkheid van het lijden
voor haar inhield.
Op het moment dat patiënte om uitvoering van de euthanasie vroeg was er sprake van een
daadwerkelijk actueel lijden, namelijk van het verlies van grip op haar denken en doen, van
angsten en onzekerheid en volledige afhankelijkheid. Patiënte was op dat moment in de
situatie terechtgekomen die zij eerder in haar schriftelijke wilsverklaring en in de vele
gesprekken met de arts als ondraaglijk lijden had omschreven.
De commissie is daarom van oordeel dat de arts redelijkerwijs tot de overtuiging kon
komen dat patiënte ten tijde van de uitvoering van de euthanasie ondraaglijk leed.

58

59

2015

De commissie heeft zich voorts afgevraagd of er nog redelijke andere oplossingen waren:
immers door het inroepen van thuiszorg zou haar echtgenoot ontlast kunnen worden en
een opname in een verpleeghuis kunnen worden uitgesteld.
Patiënte heeft echter zelf in haar schriftelijke wilsverklaring uitdrukkelijk aangegeven dat
haar echtgenoot als mantelzorger zou optreden en dat als dit niet meer zou kunnen voor
haar het moment was gekomen voor een vrijwillig en zelfgekozen levenseinde. Zowel voor
patiënte als voor haar echtgenoot was het inroepen van hulp van anderen geen redelijk alternatief: zij hebben de aangeboden hulp/zorg ook steeds buiten de deur gehouden.
De uitvoering van de euthanasie op het moment dat haar echtgenoot de zorg niet meer aankon lag dan ook in de lijn van haar eerder opgestelde schriftelijke wilsverklaring. De arts is
met patiënte tot de overtuiging kunnen komen dat er voor de situatie waarin zij zich bevond
geen redelijke andere oplossing was.

H.IV

OVER DE REGIONALE
TOETSINGSCOMMISSIES
EUTHANASIE (RTE’S)
WETTELIJK KADER
In Nederland en op de BES-eilanden Bonaire, Saba en St. Eustatius zijn levensbeëindiging op
verzoek en hulp bij zelfdoding in beginsel strafbaar (artikelen 293 en 294 van het Wetboek
van Strafrecht (WvSr)).
Van een strafbaar feit is geen sprake indien de levensbeëindiging op verzoek of de hulp bij
zelfdoding plaatsvindt door een arts, die heeft voldaan aan de in de wet vastgelegde zorgvuldigheidseisen én zijn handelen heeft gemeld aan de gemeentelijke lijkschouwer. In de hiervoor
genoemde wetsartikelen is deze uitzondering als bijzondere strafuitsluitingsgrond opgenomen
(artikelen 293, tweede lid en 294, tweede lid WvSr).
De zorgvuldigheidseisen zijn vastgelegd in artikel 2, eerste lid van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding (WTL), terwijl de meldingsplicht is uitgewerkt
in artikel 7, tweede lid van de Wet op de lijkbezorging.
Bij de melding aan de lijkschouwer voegt de arts een beredeneerd verslag waarin hij motiveert
waarom hij naar zijn mening aan de zorgvuldigheidseisen heeft voldaan. Voor het opstellen
van een dergelijk verslag is een model beschikbaar op de website van de RTE’s 13 dat – bij voorkeur digitaal – door de arts wordt ingevuld.
De lijkschouwer schouwt het stoffelijk overschot (uitwendig) en gaat na hoe en met welke
middelen het leven van de patiënt is beëindigd. Hij controleert of het verslag van de arts volledig is ingevuld. De lijkschouwer meldt de euthanasie, dat wil zeggen de levensbeëindiging op
verzoek of hulp bij zelfdoding, aan een van de regionale toetsingscommissies euthanasie
(RTE’s) en doet deze melding vergezeld gaan van het verslag van de arts, het oordeel over de
zorgvuldigheidseisen van de geconsulteerde (SCEN)arts en – indien aanwezig – een schriftelijke wilsverklaring van de overledene. Ook legt hij aan de commissie de overige door de arts
verstrekte relevante stukken over, zoals patiëntenjournaal en specialistenbrieven.

ROL VAN DE RTE’S
Wettelijke taken, bevoegdheden en werkwijze
In de WTL is bepaald dat de RTE’s beoordelen of de arts heeft gehandeld overeenkomstig de
zorgvuldigheidseisen van artikel 2 van de WTL.
De arts zal aan de commissie duidelijk moeten maken dat is voldaan aan de in artikel 2, eerste
lid genoemde zorgvuldigheidseisen c. (voorlichting), e. (raadplegen onafhankelijke consulent)
en f. (medisch zorgvuldige uitvoering); én de arts moet aannemelijk kunnen maken dat hij,
gelet op de omstandigheden van het geval, in redelijkheid tot de overtuiging kon komen dat

13 www.euthanasiecommissie.nl

60

De beoordeling van het handelen van de arts vindt plaats aan de hand van het verslag van de
arts en alle andere bij de melding gevoegde stukken.
Meteen na ontvangst van de melding en eerste lezing van de bij de melding ontvangen stukken maakt een ervaren secretaris / jurist van de commissie een inschatting of de melding bij
de commissie vragen zal oproepen of niet. Bij niet vragen oproepende meldingen (NVO’s) is
de inschatting dat de zorgvuldigheidseisen van de wet in acht zijn genomen én de verstrekte
informatie voldoende volledig is.
De NVO’s worden ter gezamenlijke beoordeling digitaal aan de leden van de commissie
(jurist, arts en ethicus) voorgelegd en in beginsel door de betreffende commissie digitaal
beoordeeld. Zo kunnen ze zo snel mogelijk worden afgehandeld. Als één van de commissieleden van mening is dat de melding wél vragen oproept, wordt de melding doorverwezen
voor behandeling op de maandelijkse commissievergadering, waar ook de andere vragen
oproepende meldingen (VO’s) worden behandeld.
Meldingen van euthanasie die bij de eerste selectie of tijdens het verdere toetsingsproces vragen oproepen ten aanzien van een of meer zorgvuldigheidseisen worden als VO aangemerkt.
VO’s kunnen ook meldingen betreffen waarvan de RTE’s hebben afgesproken dat die nadere
discussie behoeven, zoals bijvoorbeeld meldingen van euthanasie bij patiënten die lijden op
grond van dementie, psychiatrische aandoeningen of stapeling van ouderdomsaandoeningen.
Wanneer de commissie naar aanleiding van een melding vragen heeft of nadere informatie of
toelichting nodig heeft, wordt de arts en/of de geconsulteerde arts daarover benaderd. Dit kan
zowel telefonisch als schriftelijk. Is de aldus verkregen informatie niet voldoende om tot een
goede beoordeling van het handelen van de arts te komen, dan kunnen arts en/of consulent
worden uitgenodigd voor het geven van een mondelinge toelichting en het beantwoorden van
vragen van de commissie (artikel 8 van de WTL jo. artikel 5, lid 2 onder c, van het Besluit d.d.
06-03-2002 (Stb. 2002, nr.141) en Richtlijnen betreffende de werkwijze RTE’s, d.d. 21-112006).
Van deze mondelinge toelichting wordt een verslag gemaakt. Voordat dit verslag wordt vastgesteld wordt het concept ervan aan de arts voorgelegd met de vraag of de inhoud van de door
de arts gegeven toelichting correct is weergegeven. Daarna neemt de commissie een definitief
oordeel.
In alle gevallen waarin de commissie op basis van de verstrekte stukken voornemens is tot het
oordeel te komen dat de arts niet conform één of meer zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld
wordt de arts voor een gesprek met de commissie uitgenodigd.
De RTE’s geven over de meldingen die zij toetsen een schriftelijk oordeel.
De arts ontvangt het oordeel van de commissie in beginsel binnen de wettelijke termijn van
zes weken. Deze termijn kan één keer met zes weken worden verlengd. Deze termijnen kunnen soms langer zijn in het geval een commissie nadere schriftelijke en/of mondelinge toelichting of informatie van de meldend arts of de consulent nodig heeft. Ook brengt nader
intern overleg in het kader van de hierna te bespreken harmonisatie soms onvermijdelijk
enige verlenging van genoemde termijnen met zich mee. In de ontvangstbevestiging van de
melding, waarin is opgenomen dat deze in beginsel binnen de wettelijke termijn van (twee
maal) zes weken zal worden behandeld, wordt de meldend arts op die mogelijkheid geattendeerd.

61

2015

was voldaan aan de zorgvuldigheidseisen genoemd onder a. (vrijwillig en weloverwogen verzoek), b. (uitzichtloos en ondraaglijk lijden) en d. (geen redelijke andere oplossing). (De wijze
van toetsen van deze laatste drie zorgvuldigheidseisen wordt door juristen ‘marginale toetsing’ genoemd.)

Komt de commissie tot het oordeel dat de arts aan alle zorgvuldigheidseisen heeft voldaan dan
eindigt daarmee de fase van toetsing en beoordeling. De zaak is hiermee de facto afgedaan.
Een oordeel van de commissie dat de arts niet conform één of meer zorgvuldigheidseisen
heeft gehandeld wordt niet alleen aan de arts gestuurd, maar ook met bijbehorend dossier naar
het College van procureurs-generaal en de Inspectie voor de Gezondheidszorg (artikel 9,
tweede lid WTL). Het College bepaalt – al dan niet na een gesprek met de arts – of tot strafvervolging wordt overgegaan. De Inspectie beslist – al dan niet na een gesprek met de arts – of
tot het aanhangig maken van een tuchtzaak wordt overgegaan of andere maatregelen worden
getroffen.
De zogenoemde afloopberichten van het Openbaar Ministerie (het College van procureursgeneraal) en de Inspectie voor de Gezondheidszorg en de daarin opgenomen overwegingen
worden opgenomen in het jaarverslag.
De coördinerend voorzitter, plaatsvervangend coördinerend voorzitter en algemeen secretaris
van de RTE’s voeren jaarlijks overleg met het College en de Inspectie.

Samenstelling en organisatie RTE’s
Er zijn vijf regionale toetsingscommissies. De plaats van overlijden van de patiënt bepaalt
welke commissie bevoegd is.
Elke commissie bestaat uit drie leden: een jurist (voorzitter), een arts en een ethicus. Uitgangspunt is dat een commissie voor iedere discipline twee plaatsvervangers heeft. Aldus
fungeren per regio in totaal negen commissieleden. Dezen kunnen allen, en dat gebeurt ook
regelmatig, als plaatsvervangend lid optreden in andere regio’s, zowel bij de digitale beoordeling van meldingen als bij de behandeling en beoordeling van meldingen in de maandelijkse
commissievergadering. Iedere commissie wordt bijgestaan door een secretaris die jurist is.
Deze heeft met betrekking tot de toetsing een voorbereidende rol en een raadgevende stem in
de maandelijkse commissievergadering.
De secretariaten ondersteunen de RTE’s in hun werkzaamheden. De secretariaten zijn gehuisvest in Groningen, Arnhem en Den Haag, alwaar ook de vergaderingen van de RTE’s plaatshebben. De secretariaten van de RTE’s zijn ondergebracht in de directie Eenheid Secretariaten
Tuchtcolleges en Toetsingscommissies (ESTT). Deze directie omvat tevens de secretariaten
van de Tuchtcolleges in de Gezondheidszorg. Genoemde secretariaten zijn apart georganiseerd. De onafhankelijkheid van de beoordeling door de RTE’s blijft daardoor gewaarborgd.

Harmonisatie
Indien een commissie voornemens is het oordeel uit te spreken dat de arts niet heeft gehandeld conform één of meer zorgvuldigheidseisen, legt zij het voorgenomen oordeel plus het
bijbehorende dossier – digitaal – voor advies en commentaar voor aan alle leden en plaatsvervangende leden van de RTE’s. Meestal wordt ook van meldingen die een gecompliceerde
casus betreffen het concept-oordeel dat de arts wel conform de zorgvuldigheidseisen heeft
gehandeld aan alle leden en plaatsvervangende leden van de RTE’s voorgelegd. Bij hoge
uitzondering wordt een concept-oordeel naar aanleiding van alle ingebrachte argumenten
voorgelegd aan het voorzittersoverleg voor een zwaarwegend advies. De beslissing over het
eindoordeel blijft bij de oorspronkelijk bevoegde commissie.
Jaarlijks wordt over een complex en actueel onderwerp voor alle leden en secretarissen een
themabijeenkomst georganiseerd, waarbij vaak ook externe deskundigen worden uitgenodigd.
Ten minste vier maal per jaar vindt het voorzittersoverleg plaats. Bij dit voorzittersoverleg
zijn ook steeds de algemeen secretaris en secretarissen van RTE’s aanwezig. Ten minste een
maal per jaar komen de arts-leden bijeen; ook de ethici van de commissies vergaderen een
maal per jaar in eigen kring. Op deze wijze wordt inhoud gegeven aan het streven naar harmonisatie en eenheid bij het toetsen en de besluitvorming.

62

Om artsen en andere betrokkenen een goed en actueel beeld te kunnen bieden van de oordelen van de RTE’s en om hun interpretatie van de zorgvuldigheidseisen beter toegankelijk en
kenbaar te maken, hebben de RTE’s in april 2015 een Code of Practice uitgebracht die, evenals
hun jaarverslagen, ook digitaal is te raadplegen.
De in 2013 ingestelde Publicatiecommissie van de RTE’s heeft tot taak om die oordelen die
van belang zijn voor de normontwikkeling op een inzichtelijke manier te publiceren op de
website van de RTE’s. Daartoe behoren in ieder geval alle oordelen dat de arts niet conform
één of meer zorgvuldigheidseisen heeft gehandeld. Deze worden bij voorrang gepubliceerd op
de website van de RTE’s.14
Ook geven de RTE’s inhoud aan hun voorlichtende taak15 door het houden van voordrachten
voor GGD’s, huisartsenverenigingen, buitenlandse delegaties etc. Daarbij besteden de commissieleden en secretarissen, ook veelal aan de hand van praktijksituaties, aandacht aan de
wettelijke zorgvuldigheidseisen en de geldende toetsingsprocedure.
De RTE’s verlenen ook hun medewerking aan de opleiding tot consulent, die wordt verzorgd
door de organisatie Steun en Consultatie bij Euthanasie in Nederland (SCEN) van de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (KNMG). Ook bezoeken
commissieleden desgevraagd intervisiebijeenkomsten van SCEN-artsen in hun regio. Daarbij
komt ook het belang van goede verslaglegging door de SCEN-arts aan de orde. Ten behoeve
van het opstellen van het consultatieverslag is de Leidraad Verslag van de SCEN-arts uitgebracht.16
Bevindingen van de RTE’s omtrent consultatieverslagen worden in beginsel rechtstreeks
door hen teruggekoppeld naar de consulent die het betreft en soms in algemene termen en
dus anoniem aan de SCEN-organisatie.

14 www.euthanasiecommissie.nl
15 Zie artikel 4 lid 2 Besluit van 6 maart 2002, houdende vaststelling van regels met betrekking tot de commissies, bedoeld in artikel 19 van
de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding.
16 Leidraad Verslag van een SCEN-arts, www.KNMG.nl/diensten/SCEN/richtlijn-en-downloads.htm

63

2015

Transparantie en voorlichting

64

OVERZICHT AFHANDELING
DOOR OM EN IGZ

65

2015

BIJLAGE 1

Overzicht van afhandeling door het Openbaar Ministerie en de Inspectie voor
de Gezondheidszorg van meldingen, waarover door de RTE’s is geoordeeld dat
de arts niet heeft gehandeld conform de zorgvuldigheidseisen van artikel 2 Wet
toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. In dit overzicht
zijn alleen meldingen opgenomen waarover al een bericht van afhandeling van
zowel het Openbaar Ministerie als de Inspectie voor de Gezondheidszorg is
ontvangen.
De RTE’s ontvingen in dit verslagjaar twee berichten van afhandeling van het Openbaar Ministerie
en de Inspectie voor de Gezondheidszorg in meldingen waarover door de RTE’s was geoordeeld
dat de arts niet had gehandeld conform de zorgvuldigheidseisen van artikel 2 Wet toetsing
levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Hieronder zijn deze berichten van afhandeling opgenomen. De RTE’s hebben met interesse kennis genomen van de inhoud van deze
berichten van afhandeling.

JAARVERSLAG 2014
Overzicht van afhandeling van oordelen door het Openbaar Ministerie en de Inspectie
voor de Gezondheidszorg waarvan bij het ter perse gaan van het Jaarverslag 2014 nog
geen afloopbericht was ontvangen.

CASUS 2014-01
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2014-01
op de website.

SAMENVATTING: Patiënte, een vrouw van 80-90 jaar, had circa 30 jaar last van depressies. Zij werd hiervoor behandeld met ECT-therapie en antidepressiva. Toen deze niet
meer hielpen, zag patiënte van verdere behandeling af. De huisarts van patiënte wilde
niet ingaan op haar euthanasieverzoek. De patiënte nam contact op met de Stichting
Levenseinde Kliniek. De arts van de SLK, eveneens huisarts, heeft binnen een kort tijdsbestek en relatief kort voor het overlijden twee gesprekken gevoerd met patiënte, in
aanwezigheid van haar kinderen. Hij raadpleegde als onafhankelijk consulent een huisarts/tevens SCEN-arts.
De commissie stelt vast dat de arts niet met de behoedzaamheid te werk is gegaan die
bij het verzoek om hulp bij zelfdoding van een psychiatrisch patiënt verwacht mag worden. De arts had in dit geval meer tijd moeten nemen voor gesprekken met patiënte,
ook buiten aanwezigheid van haar kinderen. Nu het de arts zowel als de consulent aan
psychiatrische deskundigheid ontbreekt had de arts nog een extra deskundige moeten
raadplegen.

College van procureurs-generaal:
De vraag die het College moet beantwoorden is of de arts heeft voldaan aan de zorgvuldigheidseisen van de Wtl en zo nee, of een schending van die normen zo ernstig is dat een strafrechtelijk
relevant verwijt kan worden gemaakt.
In deze casus oordeelde het College dat de arts niet zorgvuldig heeft gehandeld waar het de consultatie betreft. Waar het de consultatie door een psychiater betreft, is sprake van een bestendige
jurisprudentie van de regionale toetsingscommissies euthanasie – vastgelegd in openbare jaarverslagen en daarmee kenbaar voor iedereen – die inhoudt dat in een geval als dit (een casus met
psychiatrische problematiek waarbij zowel de arts als de SCEN-arts geen specifieke deskundigheid hebben op het gebied van psychiatrische aandoeningen) een tweede deskundige, bij voorkeur een psychiater, moet worden geraadpleegd. Dit heeft de arts in de onderhavige casus niet
gedaan. Ruim voor de uitvoering van deze hulp bij zelfdoding is dit standpunt ook onderschreven
door de KNMG (KNMG-standpunt: De rol van de arts bij het zelfgekozen levenseinde). De

66

Gelet hierop is er ook naar het oordeel van het College een gebrek in de consultatie in deze zaak
aan te wijzen; de arts had een tweede deskundige moeten raadplegen, ongeacht het feit dat de
SCEN-arts niet heeft gewezen op de noodzaak van een extra consult. Het College heeft beoordeeld welke consequentie dit verzuim heeft in strafrechtelijke zin. Daarvoor is van belang om te
bezien of mede door dit gebrek de uitzichtloosheid (objectiveerbaar) en ondraaglijkheid van het
lijden niet valt vast te stellen (zie paragraaf 5.4 van de Aanwijzing). Het College meent dat de uitzichtloosheid en ondraaglijkheid van dit lijden achteraf wel is vast te stellen. Gezien de beoordeling door de arts, de SCEN-arts en de klinisch geriater bevat het dossier alles bijeengenomen voldoende om te oordelen dat de arts redelijkerwijs tot de overtuiging kon komen dat aan de zorgvuldigheidseisen van het vrijwillig en weloverwogen verzoek en uitzichtloosheid van het lijden is
voldaan. Daarmee is voldaan aan de kerneisen van de Wtl. Hoewel het College met de regionale
toetsingscommissie euthanasie van oordeel is dat het gesprek met van de arts met de klinisch
geriater en haar observaties (gedaan in het kader van de behandeling van de patiënte) maar ten
dele als een onafhankelijke consultatie kan worden beschouwd, kent het College aan dit het oordeel van de klinisch geriater daarin wel een zeker gewicht toe. Uit haar mededelingen kan namelijk worden opgemaakt dat patiënte wilsbekwaam was en bewust afzag van behandeling. Ook al
kan niet worden gezegd dat deze klinisch geriater samen met de patiënte tot de overtuiging is
gekomen dat die behandeling geen redelijk andere oplossing was, achtte de geriater het verzoek
van de patiënte wel reëel. Dit duidt erop dat het lijden van patiënte uitzichtloos was in de ogen
van de klinisch geriater. Voor de patiënte was het door de psychiater voorgeschreven middel geen
redelijke andere oplossing meer.
Gelet hierop is er geen aanleiding voor vervolging en heeft het College besloten tot een onvoorwaardelijke sepot.

Inspectie voor de Gezondheidszorg:
De Inspectie heeft met de arts een gesprek gevoerd waaraan ook de adviseur-psychiater van de
IGZ deelnam. De arts heeft een nadere toelichting gegeven op de wijze waarop het voor- en
beoordelingstraject van de uitgevoerde euthanasie heeft plaatsgevonden.
Het was voor de arts evident dat patiënte wilsbekwaam was. Het was voor hem duidelijk dat er
geen behandelmogelijkheden voor de jarenlange depressiviteit meer waren. Ook de SCEN-arts
was die mening toegedaan evenals het (intern) multidisciplinaire overleg van de Levenseindekliniek. Begin 2013 is de patiënte gezien door een klinisch geriater. De arts heeft telefonisch contact met deze geriater gehad. Gezien de consultaties was er voor hem geen aanleiding om nog
een deskundige te raadplegen.
Bij een volgende vergelijkbare casus zal de arts zeker een onafhankelijke psychiater raadplegen.
Gezien de reflectie van de arts gaat de Inspectie ervan uit dat de arts in mogelijke toekomstige
situaties de beoordeling toetst aan het oordeel van een onafhankelijke psychiater en de levensbeëindiging zodoende op alle facetten zorgvuldig zal uitvoeren. De Inspectie stelt daarom vast
dat, met het oog op het belang van verantwoorde zorg, zich geen omstandigheden voordoen voor
verder onderzoek of nadere maatregelen.
Inmiddels heeft ook de Levenseindekliniek naar aanleiding van deze zaak de procedure bij psychiatrische casus aangescherpt. De Levenseindekliniek heeft aangegeven dat naast het al bestaande
poliklinische gesprek dat een patiënt heeft met een psychiater (van de Levenseindekliniek), een
psychiater is toegevoegd aan het (intern) multidisciplinaire overleg en er standaard een onafhankelijke psychiater geraadpleegd wordt voor een second opinion.
In het verlengde van deze casus is de inspectie van mening dat er meer duidelijkheid gewenst is
over de daadwerkelijke invulling van het raadplegen van twee ‘onafhankelijke’ psychiaters, zoals
de richtlijn ter zake van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie aangeeft. Zij zal ter bestemde
plaatse dit punt agenderen.

67

2015

KNMG spreekt van vereiste terughoudendheid in dit soort gevallen en het raadzaam zijn van
meerdere (zo nodig multidisciplinaire) consultaties. In 2014, na deze levensbeëindiging, is dit
door de KNMG verder uitgewerkt in een fact sheet.

CASUS 2014-02
Zie voor de integrale
tekst oordeel 2014-02
op de website.

SAMENVATTING: Patiënte, een vrouw van 80-90 jaar, werd na een tweede CVA met
cognitieve stoornissen en een gemengde afasie in een verpleeghuis opgenomen. In
wilsverklaringen van twintig jaar daarvoor (na haar eerste CVA nog mondeling tegenover haar huisarts bevestigd) verzocht zij om euthanasie bij blijvende opname in een
verpleeghuis. Nadat haar kinderen contact hadden gezocht met de Stichting Levenseindekliniek (SLK), heeft de arts patiënte twee keer bezocht en met de kinderen gesproken. Patiënte was niet meer in staat haar wil te uiten. De arts heeft de euthanasie uitgevoerd op basis van de schriftelijke wilsverklaringen. De arts heeft bij zijn bezoeken geen
tekenen van lijden waargenomen. De ondraaglijkheid van het lijden was volgens de arts
gelegen in het feit dat patiënte in een verpleeghuis was opgenomen, hetgeen zij blijkens
de schriftelijke verklaringen echt niet wilde. De commissie is van oordeel dat alles bijeengenomen sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek als omschreven in
art. 2 lid 2 van de wet. Het enkele feit van blijvende opname in een verpleeghuis was
echter onvoldoende om de ondraaglijkheid van het lijden aan te nemen; de arts had ook
geen andere omstandigheid aangevoerd om zijn overtuiging, dat patiënte ondraaglijk
leed, te onderbouwen. De arts had zich in deze zeer complexe situatie meer tijd en
inspanning moeten getroosten om de ondraaglijkheid van het lijden van patiënte te
onderbouwen.

Inspectie voor de Gezondheidszorg:
De Inspectie heeft met de arts een gesprek gevoerd waaraan ook de verpleegkundige deelnam
die samen met de arts het behandelend team voor de levensbeëindiging vormde, alsook de zorgmanager/arts van de Levenseindekliniek.
De arts heeft een nadere toelichting gegeven op de wijze waarop het voor- en beoordelingstraject
van de uitgevoerde euthanasie heeft plaatsgevonden.
De arts was reeds bij het eerste bezoek aan patiënte overtuigd van haar lijden. Hij baseerde dit op
hoe ze er bij zat, haar gedrag en verhalen uit haar omgeving. De arts kon haar niet vragen of zij
geestelijk leed. Hij kon het zich wel indenken. Of ze lichamelijk leed was niet vast te stellen door
de pijnmedicatie die ze kreeg.
De SCEN-arts heeft nadat zij de patiënte heeft bezocht, aan de arts medegedeeld dat de patiënte
haar duidelijk had laten zien dat zij ondraaglijk leed. Deze observatie van de SCEN-arts was voor
hem een bevestiging van zijn indruk en oordeel.
Patiënte is uitgebreid besproken in het multidisciplinair overleg van de Levenseindekliniek. Het
accent lag hierbij met name op de problematiek van de wils(on)bekwaamheid. De ondraaglijkheid van het lijden stond niet ter discussie, omdat dit in deze casus voor alle deelnemers aan het
overleg geheel duidelijk was. De arts realiseert zich dat door de specifieke aandacht voor de wilsbekwaamheid, het lijden van patiënte onvoldoende is beschreven. Er waren voldoende elementen
om het ondraaglijk lijden te onderbouwen, maar deze zijn niet nader benoemd.
De arts heeft aangegeven dat hij heeft geleerd dat hij uitvoeriger moet rapporteren en daarbij
ook informatie uit waarnemingen, uit observaties van gedrag, uit overleg met behandelaren en
andere relevante punten, zoals persoonlijke ‘gevoelsaspecten’, nauwkeurig moet meenemen.
Gezien de reflectie van de arts op deze casus heeft de inspectie er vertrouwen in dat de arts in
een mogelijke toekomstige situatie zijn beoordeling van alle zorgvuldigheidscriteria degelijk
onderbouwd presenteert aan de regionale toetsingscommissie euthanasie en wel zodanig dat
hieruit duidelijk blijkt op welke wijze hij aan de zorgvuldigheidseisen heeft voldaan.
De Inspectie stelt vast dat zich geen omstandigheden voordoen voor verder onderzoek of nadere
maatregelen.

68

Het College heeft de zaak als volgt beoordeeld.
De arts heeft in de melding en in de mondelinge toelichting bij de regionale toetsingscommissie
euthanasie verzuimd de ondraaglijkheid van het lijden te onderbouwen. In het gesprek met de
IGZ heeft hij dit onderkend. Er waren ook voor de arts voldoende elementen om de ondraaglijkheid van het lijden te onderbouwen. De bevindingen van de SCEN-arts bevestigen dat. Hoewel
sprake is van een motiveringsgebrek in het modelverslag en tijdens het horen door de commissie,
is in dit geval materieel gezien geen sprake van de schending van de zorgvuldigheidseis van de
ondraaglijkheid van het lijden, zo bleek tijdens het gesprek met de IGZ. Een strafrechtelijk relevant verwijt valt de arts niet te maken. Vervolging is niet aan de orde. Het College heeft besloten
tot een onvoorwaardelijk sepot.

69

2015

College van procureurs-generaal:

70

BIJLAGE 2
RELEVANTE
WETSBEPALINGEN

Staatsblad 2001, nr. 194
Wet van 12 april 2001, houdende toetsing van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij
zelfdoding en wijziging van het Wetboek van Strafrecht en van de Wet op de lijkbezorging.1

WET TOETSING LEVENSBEËINDIGING OP VERZOEK
EN HULP BIJ ZELFDODING (WTL)
HOOFDSTUK I. BEGRIPSOMSCHRIJVINGEN
Artikel 1
In deze wet wordt verstaan onder:
a. Onze Ministers: de Ministers van Justitie en van Volksgezondheid, Welzijn en Sport;
b. hulp bij zelfdoding: het opzettelijk een ander bij zelfdoding behulpzaam zijn of hem de middelen
daartoe verschaffen als bedoeld in artikel 294, tweede lid, tweede volzin, Wetboek van Strafrecht;
c. de arts: de arts die volgens de melding levensbeëindiging op verzoek heeft toegepast of hulp bij
zelfdoding heeft verleend;
d. de consulent: de arts die is geraadpleegd over het voornemen van een arts om levensbeëindiging
op verzoek toe te passen of hulp bij zelfdoding te verlenen;
e. de hulpverleners: hulpverleners als bedoeld in artikel 446, eerste lid, van boek 7 van het Burgerlijk Wetboek;
f. de commissie: een regionale toetsingscommissie als bedoeld in artikel 3;
g. regionaal inspecteur: regionaal inspecteur van de Inspectie voor de Gezondheidszorg van het
Staatstoezicht op de Volksgezondheid;

HOOFDSTUK II. ZORGVULDIGHEIDSEISEN
Artikel 2
1. De zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 293, tweede lid, Wetboek van Strafrecht, houden in
dat de arts:
a. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van een vrijwillig en weloverwogen verzoek
van de patiënt,
b. de overtuiging heeft gekregen dat er sprake was van uitzichtloos en ondraaglijk lijden van de
patiënt,
c. de patiënt heeft voorgelicht over de situatie waarin deze zich bevond en over diens vooruitzichten,
d. met de patiënt tot de overtuiging is gekomen dat er voor de situatie waarin deze zich bevond
geen redelijke andere oplossing was,
e. ten minste één andere, onafhankelijke arts heeft geraadpleegd, die de patiënt heeft gezien en
schriftelijk zijn oordeel heeft gegeven over de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in de onderdelen
a tot en met d, en
f. de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding medisch zorgvuldig heeft uitgevoerd.

1

Zie voor de behandeling in de Staten-Generaal: Kamerstukken II 1998/1999, 1999/2000, 2000/2001, 26 691.
Handelingen II 2000/2001, blz. 2001-2072; 2107-2139; 2202-2223; 2233-2260; 2372-2375.
Kamerstukken I 2000/2001, 26 691 (137, 137a, 137b, 137c (herdr.); 137d, 137e, 137f, 137g, 137h).
Handelingen I 2000/2001, zie vergadering d.d. 10 april 2001.

72

HOOFDSTUK III. REGIONALE TOETSINGSCOMMISSIES
VOOR LEVENSBEEINDIGING OP VERZOEK EN HULP BIJ
ZELFDODING
Paragraaf 1. Instelling, samenstelling en benoeming
Artikel 3
1. Er zijn regionale commissies voor de toetsing van meldingen van gevallen van levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding als bedoeld in artikel 293, tweede lid, onderscheidelijk 294,
tweede lid, tweede volzin, van het Wetboek van Strafrecht.
2. Een commissie bestaat uit een oneven aantal leden, waaronder in elk geval één rechtsgeleerd lid,
tevens voorzitter, één arts en één deskundige inzake ethische of zingevingsvraagstukken. Van
een commissie maken mede deel uit plaatsvervangende leden van elk van de in de eerste volzin
genoemde categorieën.

Artikel 4
1. De voorzitter en de leden, alsmede de plaatsvervangende leden worden door Onze Ministers
benoemd voor de tijd van zes2 jaar. Herbenoeming kan eenmaal plaatsvinden voor de tijd van
zes jaar.
2. Een commissie heeft een secretaris en één of meer plaatsvervangend secretarissen, allen rechtsgeleerden, die door Onze Ministers worden benoemd. De secretaris heeft in de vergaderingen
van de commissie een raadgevende stem.
3. De secretaris is voor zijn werkzaamheden voor de commissie uitsluitend verantwoording
schuldig aan de commissie.

Paragraaf 2. Ontslag
Artikel 5
De voorzitter en de leden, alsmede de plaatsvervangende leden kunnen te allen tijde op hun
eigen verzoek worden ontslagen door Onze Ministers.

2

Op grond van een akkoord in 2007 van de RTE’s met de ministers van VWS en V&J wordt vanaf 1 januari 2008 de benoemingstermijn
van vier jaar aangehouden. Herbenoeming kan éénmaal plaatsvinden voor de termijn van vier jaar.

73

2015

2. Indien de patiënt van zestien jaren of ouder niet langer in staat is zijn wil te uiten, maar voordat
hij in die staat geraakte tot een redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat werd
geacht, en een schriftelijke verklaring, inhoudende een verzoek om levensbeëindiging, heeft
afgelegd, dan kan de arts aan dit verzoek gevolg geven. De zorgvuldigheidseisen, bedoeld in het
eerste lid, zijn van overeenkomstige toepassing.
3. Indien de minderjarige patiënt een leeftijd heeft tussen de zestien en achttien jaren en tot een
redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat kan worden geacht, kan de arts aan een
verzoek van de patiënt om levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding gevolg geven, nadat de ouder
of de ouders die het gezag over hem uitoefent of uitoefenen dan wel zijn voogd bij de besluitvorming zijn betrokken.
4. Indien de minderjarige patiënt een leeftijd heeft tussen de twaalf en zestien jaren en tot een
redelijke waardering van zijn belangen terzake in staat kan worden geacht, kan de arts, indien
een ouder of de ouders die het gezag over hem uitoefent of uitoefenen dan wel zijn voogd zich
met de levensbeëindiging of hulp bij zelfdoding kan of kunnen verenigen, aan het verzoek van
de patiënt gevolg geven. Het tweede lid is van overeenkomstige toepassing.

Artikel 6
De voorzitter en de leden, alsmede de plaatsvervangende leden kunnen door Onze Ministers
worden ontslagen wegens ongeschiktheid of onbekwaamheid of op andere zwaarwegende
gronden.

Paragraaf 3. Bezoldiging
Artikel 7
De voorzitter en de leden alsmede de plaatsvervangende leden ontvangen vacatiegeld alsmede
een vergoeding voor de reis- en verblijfkosten volgens de bestaande rijksregelen, voor zover niet
uit anderen hoofde een vergoeding voor deze kosten wordt verleend uit ’s Rijks kas.

Paragraaf 4. Taken en bevoegdheden
Artikel 8
1. De commissie beoordeelt op basis van het verslag bedoeld in artikel 7, tweede lid, van de Wet
op de lijkbezorging, of de arts die levensbeëindiging op verzoek heeft toegepast of hulp bij
zelfdoding heeft verleend, heeft gehandeld overeenkomstig de zorgvuldigheidseisen, bedoeld
in artikel 2.
2. De commissie kan de arts verzoeken zijn verslag schriftelijk of mondeling aan te vullen, indien
dit voor een goede beoordeling van het handelen van de arts noodzakelijk is.
3. De commissie kan bij de gemeentelijke lijkschouwer, de consulent of de betrokken hulpverleners
inlichtingen inwinnen, indien dit voor een goede beoordeling van het handelen van de arts noodzakelijk is.

Artikel 9
1. De commissie brengt haar gemotiveerde oordeel binnen zes weken na ontvangst van het verslag
als bedoeld in artikel 8, eerste lid, schriftelijk ter kennis van de arts.
2. De commissie brengt haar oordeel ter kennis van het College van procureurs-generaal en de
regionaal inspecteur voor de gezondheidszorg:
a. indien de arts naar het oordeel van de commissie niet heeft gehandeld overeenkomstig de
zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 2; of
b. indien de situatie zich voordoet als bedoeld in artikel 12, laatste volzin van de Wet op de lijkbezorging.
De commissie stelt de arts hiervan in kennis.
3. De in het eerste lid genoemde termijn kan eenmaal voor ten hoogste zes weken worden verlengd.
De commissie stelt de arts hiervan in kennis.
4. De commissie is bevoegd het door haar gegeven oordeel mondeling tegenover de arts nader toe
te lichten. Deze mondelinge toelichting kan plaatsvinden op verzoek van de commissie of op verzoek van de arts.

Artikel 10
De commissie is verplicht aan de officier van justitie desgevraagd alle inlichtingen te verstrekken,
welke hij nodig heeft:
1e. ten behoeve van de beoordeling van het handelen van de arts in het geval als bedoeld in artikel 9,
tweede lid; of
2e. ten behoeve van een opsporingsonderzoek.
Van het verstrekken van inlichtingen aan de officier van justitie doet de commissie mededeling
aan de arts.

74

2015

Paragraaf 6. Werkwijze
Artikel 11
De commissie draagt zorg voor registratie van de ter beoordeling gemelde gevallen van levensbeëindiging op verzoek of hulp bij zelfdoding. Bij ministeriële regeling van Onze Ministers
kunnen daaromtrent nadere regels worden gesteld.

Artikel 12
1. Een oordeel wordt vastgesteld bij gewone meerderheid van stemmen.
2. Een oordeel kan slechts door de commissie worden vastgesteld indien alle leden van de commissie aan de stemming hebben deelgenomen.

Artikel 13
De voorzitters van de regionale toetsingscommissies voeren ten minste twee maal per jaar
overleg met elkaar over werkwijze en functioneren van de commissies. Bij het overleg worden uitgenodigd een vertegenwoordiger van het College van procureurs-generaal en een vertegenwoordiger van de Inspectie voor de Gezondheidszorg van het Staatstoezicht op de Volksgezondheid.

Paragraaf 7. Geheimhouding en Verschoning
Artikel 14
De leden en plaatsvervangend leden van de commissie zijn verplicht tot geheimhouding van de
gegevens waarover zij bij de taakuitvoering de beschikking krijgen, behoudens voor zover enig
wettelijk voorschrift hen tot mededeling verplicht of uit hun taak de noodzaak tot mededeling
voortvloeit.

Artikel 15
Een lid van de commissie, dat voor de behandeling van een zaak zitting heeft in de commissie,
verschoont zich en kan worden gewraakt indien er feiten of omstandigheden bestaan waardoor
de onpartijdigheid van zijn oordeel schade zou kunnen lijden.

Artikel 16
Een lid, een plaatsvervangend lid en de secretaris van de commissie onthouden zich van het
geven van een oordeel over het voornemen van een arts om levensbeëindiging op verzoek toe
te passen of hulp bij zelfdoding te verlenen.

Paragraaf 8. Rapportage
Artikel 17
1. De commissies brengen jaarlijks vóór 1 april aan Onze Ministers een gezamenlijk verslag
van werkzaamheden uit over het afgelopen kalenderjaar. Onze Ministers stellen hiervoor bij
ministeriële regeling een model vast.
2. Het in het eerste lid bedoelde verslag van werkzaamheden vermeldt in ieder geval:
a. het aantal gemelde gevallen van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding waarover
de commissie een oordeel heeft uitgebracht;
b. de aard van deze gevallen;
c. de oordelen en de daarbij gemaakte afwegingen.

Artikel 18
Onze Ministers brengen jaarlijks ter gelegenheid van het indienen van de begroting aan de
Staten-Generaal verslag uit met betrekking tot het functioneren van de commissies naar aanleiding van het in het artikel 17, eerste lid, bedoelde verslag van werkzaamheden.

75

Artikel 19
1. Op voordracht van Onze Ministers worden bij algemene maatregel van bestuur met betrekking
tot de commissies regels gesteld betreffende
a. hun aantal en relatieve bevoegdheid;
b. hun vestigingsplaats.
2. Bij of krachtens algemene maatregel van bestuur kunnen Onze Ministers met betrekking tot de
commissies nadere regels stellen betreffende
a. hun omvang en samenstelling;
b. hun werkwijze en verslaglegging.

HOOFDSTUK III A. BONAIRE, SINT EUSTATIUS EN SABA
Artikel 19a
Deze wet is mede van toepassing in de openbare lichamen Bonaire, Sint Eustatius en Saba met
inachtneming van het in dit hoofdstuk bepaalde.

Artikel 19b
1. Voor de toepassing van:
– artikel 1, onderdeel b, wordt in plaats van «artikel 294, tweede lid, tweede volzin, Wetboek van
Strafrecht» gelezen: artikel 307, tweede lid, tweede volzin, van het Wetboek van Strafrecht
BES .
– artikel 1, onderdeel f, wordt in plaats van «een regionale toetsingscommissie als bedoeld in
artikel 3» gelezen: een commissie als bedoeld in artikel 19c.
– artikel 2, eerste lid, aanhef, wordt in plaats van «artikel 293, tweede lid, tweede volzin, Wetboek van Strafrecht» gelezen: artikel 306, tweede lid, tweede volzin van het Wetboek van
Strafrecht BES .
– artikel 8, eerste lid, wordt in plaats van «artikel 7, tweede lid, van de Wet op de lijkbezorging»
gelezen: artikel 1, derde lid, van de Wet verklaringen van overlijden BES .
– artikel 8, derde lid, vervalt: of de betrokken hulpverleners.
– artikel 9, tweede lid, aanhef, wordt in plaats van «het College van procureurs-generaal»
gelezen: de procureur-generaal.
2. Artikel 1, onder e, is niet van toepassing.

Artikel 19c
In afwijking van artikel 3, eerste lid, is er een door Onze Ministers aan te wijzen commissie, die
bevoegd is de meldingen van gevallen van levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding
als bedoeld in artikel 306, tweede lid, onderscheidenlijk 307, tweede lid, tweede volzin, van het
Wetboek van Strafrecht BES te toetsen.

Artikel 19d
Bij het overleg, bedoeld in artikel 13, is de voorzitter van de commissie, bedoeld in artikel 19c,
betrokken. Tevens zijn betrokken de procureur-generaal of een door hem aan te wijzen vertegenwoordiger en een vertegenwoordiger van de Inspectie voor de Volksgezondheid.

76

2015

WETBOEK VAN STRAFRECHT
Artikel 293
1. Hij die opzettelijk het leven van een ander op diens uitdrukkelijk en ernstig verlangen beëindigt,
wordt gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaren of geldboete van de vijfde
categorie.
2. Het in het eerste lid bedoelde feit is niet strafbaar, indien het is begaan door een arts die daarbij
voldoet aan de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 2 van de Wet toetsing levensbeëindiging
op verzoek en hulp bij zelfdoding en hiervan mededeling doet aan de gemeentelijke lijkschouwer
overeenkomstig artikel 7, tweede lid, van de Wet op de lijkbezorging.

Artikel 294
1. Hij die opzettelijk een ander tot zelfdoding aanzet, wordt, indien de zelfdoding volgt, gestraft met
een gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of geldboete van de vierde categorie.
2. Hij die opzettelijk een ander bij zelfdoding behulpzaam is of hem de middelen daartoe verschaft,
wordt, indien de zelfdoding volgt, gestraft met een gevangenisstraf van ten hoogste drie jaren of
geldboete van de vierde categorie. Artikel 293, tweede lid, is van overeenkomstige toepassing.

77

WET OP DE LIJKBEZORGING
Artikel 7
1. Hij die de schouwing heeft verricht geeft een verklaring van overlijden af, indien hij ervan overtuigd is dat de dood is ingetreden ten gevolge van een natuurlijke oorzaak.
2. Indien het overlijden het gevolg was van de toepassing van levensbeëindiging op verzoek of hulp
bij zelfdoding als bedoeld in artikel 293, tweede, onderscheidenlijk artikel 294, tweede lid,
tweede volzin, van het Wetboek van Strafrecht, geeft de behandelende arts geen verklaring van
overlijden af en doet hij van de oorzaak van dit overlijden onverwijld door invulling van een formulier mededeling aan de gemeentelijke lijkschouwer of een der gemeentelijke lijkschouwers.
Bij de mededeling voegt de arts een beredeneerd verslag inzake de inachtneming van de zorgvuldigheidseisen, bedoeld in artikel 2 van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp
bij zelfdoding.
3. Indien de behandelende arts in andere gevallen dan die bedoeld in het tweede lid meent niet tot
afgifte van een verklaring van overlijden te kunnen overgaan, doet hij hiervan onverwijld door
invulling van een formulier mededeling aan de gemeentelijke lijkschouwer of een der gemeentelijke lijkschouwers.

Artikel 9
1. De vorm en de inrichting van de modellen van de verklaring van overlijden, af te geven door de
behandelende arts en door de gemeentelijke lijkschouwer, worden geregeld bij algemene maatregel van bestuur.
2. De vorm en de inrichting van de modellen van de mededeling en het verslag, bedoeld in artikel 7,
tweede lid, van de mededeling bedoeld in artikel 7, derde lid en van de formulieren bedoeld in
artikel 10, eerste en tweede lid, worden geregeld bij algemene maatregel van bestuur op voordracht van Onze Minister van Justitie en Onze Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Artikel 10
1. Indien de gemeentelijke lijkschouwer meent niet tot afgifte van een verklaring van overlijden te
kunnen overgaan, brengt hij door invulling van een formulier onverwijld verslag uit aan de officier
van justitie en waarschuwt hij onverwijld de ambtenaar van de burgerlijke stand.
2. Onverminderd het eerste lid brengt de gemeentelijke lijkschouwer, indien sprake is van een
mededeling als bedoeld in artikel 7, tweede lid, door invulling van een formulier onverwijld
verslag uit aan de regionale toetsingscommissie bedoeld in artikel 3 van de Wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding. Hij zendt het beredeneerd verslag als bedoeld in
artikel 7, tweede lid, mee.

Artikel 81
Met hechtenis van ten hoogste een maand of geldboete van de tweede categorie wordt gestraft:
1°. overtreding van het bepaalde bij of krachtens de artikelen (…) 7, eerste en tweede lid (…)

78

COLOFON
Uitgave:
Regionale toetsingscommissies euthanasie
www.euthanasiecommissie.nl
Ontwerp:
Inge Croes-Kwee (Manifesta), Rotterdam
Druk:
Xerox/OBT, Den Haag
april 2016

79