NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

De minister van Veiligheid en Justitie
De heer mr l.W. Opstelten
Postbus 20301
2500 EN Den Haag
Den Haag, 31mei2011
Dossiernummer:
1.8
Uw kenmerk:
5690016/11/6
Doorkiesnummer:
Faxnummer:
E-mail:
Betreft: consultatiereactie conceDtwetsvoorstel kostendekkende griffierechten
Mijnheer de minister,
De Nederlandse Orde van Advocaten maakt bij deze graag gebruik van de
mogelijkheid om te reageren op het conceptwetsvoorstel “Wijziging van de Algemene
wet bestuursrecht en de Wet griffierechten burgerlijke zaken in verband met de
invoering van kostendekkende griffierechten”.
1.

Inleiding

Het voorstel is een uitwerking van het regeerakkoord, waarin is afgesproken om de
griffierechten kostendekkend te maken, teneinde een bedrag van € 240 miljoen te
kunnen bezuinigen. Op 9 maart van dit jaar heeft u al met de Tweede Kamer
gesproken over dit plan. De Orde heeft op 2 maart 2011 haar bezwaren kenbaar
gemaakt tegen het principe van de kostendekkendheid en tegen de maatschappelijke
gevolgen die daarvan te verwachten zijn1. Ook andere organisaties, zoals de NVvR,
Rvdr, RvR, Nationale Ombudsman, KNB en KBvG, uitten toen ernstige bedenkingen.
De bedoeling van de voorgenomen plannen is dat de overheid met de griffierechten
ongeveer € 163 miljoen per jaar aan extra inkomsten ontvangt, en de uitgaven voor de
rechtspraak met € 77 miljoen afnemen. Voorliggend conceptwetsvoorstel bevat
concrete uitgangspunten voor de verdeling van de kosten over verschillende zaken en
partijen met concrete bedragen voor de griffierechten in alle gevallen. De memorie van
toelichting bespreekt de redenen voor het voorstel en gaat ook in op een deel van de
eerder geuite bezwaren tegen een forse verhoging van de griffierechten.
Wij vinden het ongelukkig dat dit wetsvoorstel afzonderlijk wordt gepresenteerd, los van
de diverse maatregelen voor de bezuinigingen op de gefinancierde rechtshulp,
waardoor deze niet als een samenhangend geheel kunnen worden beoordeeld. Ook
betreuren wij het dat een kostendekkend stelsel wordt voorgesteld zonder de
initiatieven voor innovaties in de rechtspraak af te wachten. De invoering van
kostendekkende griffierechten zou innovaties ook kunnen ontmoedigen.
Hieronder zullen wij ingaan op de aangevoerde redenen voor dit wetsvoorstel, op het
principe van kostendekkendheid, en op de gevolgen die de concrete uitwerking in het
wetsvoorstel op het eerste gezicht zal geven. Mede omdat de resultaten van de
impactanalyse nog niet bekend zijn, beperken wij onze reactie tot de grote lijnen.
Deze brief is gepubliceerd op onze website www.advocatenorde.nl, inclusief de onderliggende
adviezen van diverse Adviescommissies Wetgeving en diverse specialisatieverenigingen.

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

2.

Drie redenen in wetsvoorstel

De memorie van toelichting noemt drie redenen voor de invoering van kostendekkende
griffierechten:
a. de eigen verantwoordelijkheid van de rechtzoekende
b. bevorderen van een beter functionerend rechtsbestel
c. aanzuiveren van het begrotingstekort.
Wij zullen deze punten hieronder bespreken.
a. Eigen verantwoordeliikheid van de rechtzoekende
De toelichting vermeldt, onder verwijzing naar de Geschilbeslechtingsdelta 2009, dat de
gemiddelde burger slechts eens in zijn leven naar de rechter gaat. Slechts 5% van de
geschillen mondt uit in een procedure. Daarbij zijn het vooral de particulieren met de
hoogste en de laagste inkomens die een geschil aan de rechter voorleggen.
Daaruit wordt in de toelichting de conclusie getrokken dat burgers en bedrijven heel
goed in staat zijn om hun problemen op andere wijze op te lossen. Wij menen dat dit
betekent dat rechtzoekenden hun eigen verantwoordelijkheid kennelijk al heel goed
nemen. Wat is hier dan het probleem dat met kostendekkende griffierechten moet
worden opgelost?
De redenering in de toelichting is in feite dat het niet eerlijk is dat alle belastingbetalers
meebetalen aan de rechtspraak, terwijl maar enkelen daar gebruik van maken. Een
dergelijke redenering geldt echter voor zoveel collectieve voorzieningen. Bovendien
wordt de rechtzoekende in die redenering verantwoordelijk gehouden voor een
procedure, hetgeen impliceert dat een procedure zijn eigen schuld is. Wij vinden dat
een aantoonbaar onjuist uitgangspunt.
Allereerst valt op dat niet als probleem wordt gesignaleerd dat er onterechte of
onnodige procedures worden gevoerd. De ervaring van advocaten is ook dat
rechtzoekenden alleen in hoognodige gevallen naar de rechter gaan. Vaak hebben ze
geen keuze of worden ze tegen hun wil in een procedure betrokken. Soms is een gang
naar de rechter wettelijk verplicht. Denk bijvoorbeeld aan de vele dwingendrechtelijke
bepalingen in het huurrecht. De Orde is zeker een voorstander van alternatieve
geschillenbeslechting. Maar soms leiden die alternatieven niet tot een oplossing. Ook
leveren zij geen executoriale titel op, die bijvoorbeeld nodig is om een vordering te
kunnen incasseren.
Ook kan het de burger toch moeilijk worden aangerekend dat hij gaat procederen als
wetgeving onduidelijk is, open normen of lacunes bevat, of strijdig is met andere
regelgeving. De rechtsuitleg en -ontwikkeling die door dat soort procedures ontstaat, is
voor meer mensen van belang dan alleen de betrokken procespartijen. Dat geldt nog
meer voor procedures in hoger beroep en cassatie. Enerzijds is te billijken dat er een
prijsprikkel wordt ingebouwd om lichtvaardig gebruik van hoger beroep en cassatie te
beperken. Anderzijds bestaat het Nederlandse rechtsbestel niet voor niets uit twee
feitelijke instanties met een laatste instantie ter bevordering van de rechtseenheid. In
hoger beroep kunnen ook gebrekkige uitspraken van de lagere rechter worden
hersteld. Bovendien leveren met name hoger beroep en cassatie uitspraken op met
een breder en maatschappelijk belang. Daar komen we hierna op terug.
De toelichting noemt een aantal oorzaken van de stijging van het aantal gerechtelijke
procedures2. Het valt op dat geen van de genoemde oorzaken binnen de invloedssfeer
en eigen verantwoordelijkheid van burgers ligt. Zo wordt vermeld dat er de afgelopen
2 blz. 2 MvT

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

jaren een toename aan ontslagzaken was door de financiële crisis en de
daaropvolgende recessie. Denk bijvoorbeeld aan de faillissementen in de bouw- en
transportsector. Het gaat niet aan om de burger verantwoordelijk te maken voor externe
factoren buiten zijn invloedssfeer.
Bovendien vormen de huidige kosten van een procedure, bestaande uit griffierechten
en kosten voor juridische bijstand, al een voldoende prijsprikkel om procedures te
ontmoedigen. Wij vinden het zeer veelzeggend dat in de praktijk “vooral burgers met de
hoogste en de laagste inkomens” geschillen voorleggen aan de rechter3. Dit betekent
ons inziens dat de rechter voor de grote groep daar tussenin kennelijk nu al nauwelijks
toegankelijk is door de hoge kosten. Volgens ons is deze middengroep ook groter dan
de categorie met middeninkomens die dit wetsvoorstel introduceert. Het wetsvoorstel
legt de grens van de middeninkomens voor alleenstaanden net beneden het modale
inkomen. Daarmee omvatten de middeninkomens tezamen met de on- en
minvermogenden 60% van de bevolking. Wij menen dat ook een aanzienlijk deel van
de inkomens daarboven nog tot de middengroepen behoort, voor wie de toegang tot de
rechter op dit moment financieel al moeilijk haalbaar is. Het zou een misvatting zijn om
de volledig resterende 40% van de burgers tot “de hoogste inkomens” te rekenen.
Ook voor zover deze omvangrijke middengroep over een rechtsbijstandverzekering
beschikt, fungeren de griffierechten wel degelijk als prijsprikkel. De verzekeraar zal
immers de hoogte van het griffierecht in overweging nemen bij de behandeling van een
zaak. Het valt in ieder geval op dat bij de rechtsbijstandverzekeraars slechts een klein
percentage van alle geschillen tot een gerechtelijke procedure leidt.
Al met al acht de Orde de eigen verantwoordelijkheid van de rechtzoekende geen
gerechtvaardigde reden om kostendekkende griffierechten te introduceren.
b. Bevorderen van een beter functionerend rechtsbestel
De Orde meent dat de rechtspraak op onderdelen inderdaad efficiënter zou kunnen
worden ingericht. Er is al geruime tijd onvrede over lange doorlooptijden van bepaalde
procedures, die niet meer uit te leggen zijn aan de cliënten. Ook bestaat er behoefte
aan eenvoudiger en efficiëntere procedures, eenvoudiger regelgeving, en meer gebruik
van elektronische middelen. De Orde steunt daarom alle initiatieven om
geschilbeslechting en rechtspraak effectiever te maken. Innovatie heeft tijd nodig. Ook
de toenemende inzet van ICT is een kwestie van tijd. De rechtspraak zal met de
maatschappelijke ontwikkelingen meegaan, al duurt het misschien langer dan gewenst.
De toelichting vermeldt meerdere initiatieven voor innovatie die op stapel staan: van de
kant van de rechtspraak, de wetgever en andere betrokken (overheids)instanties.
Het illustreert dat alle bij de rechtspraak betrokken partijen voorstander van innovatie
zijn, het nut en de noodzaak daarvan inzien en werken aan diverse projecten. Daarom
bevreemdt het dat nu opeens, nadat de griffierechten onlangs al zijn verhoogd,
rechtzoekenden kostendekkende griffierechten moeten betalen om nieuwe werkwijzen
te bevorderen. Wij zien niet op welke wijze hoge griffierechten leiden tot innovatie. De
inkomsten van de rechtspraak nemen door dit voorstel niet toe. Het gaat slechts om
een andere verdeling van de kosten tussen Staat en rechtzoekenden. Bovendien is de
rechtspraak de facto een monopolie, waardoor een prijsmechanisme niet werkt.
Een duidelijk effect van hoge griffierechten ook beschreven in de toelichting is wel
dat de instroom van procedures afneemt. Als er minder zaken binnenkomen, neemt de
druk op de rechtspraak af. Minder druk kan er ook voor zorgen dat de noodzaak tot
—

~ blz. 1 MvT

—

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

innovatie minder wordt gevoeld. Daarom is ook denkbaar dat verhoging van de
griffierechten initiatieven voor effectievere rechtspraak juist ontmoedigt.
De Orde is er derhalve niet van overtuigd dat hogere griffierechten leiden tot een beter
functionerend rechtsbestel, en daarvoor noodzakelijk zijn.
c. Begrotingstekort
In de visie van de Orde blijft het argument van het aanzuiveren van de
overheidsfinanciën als enige reden over om kostendekkende griffierechten in te voeren.
Wij vinden het teleurstellend dat er in feite louter financiële argumenten liggen achter
een ingrijpende operatie als deze. Het Nederlandse rechtsbestel functioneert grosso
modo goed, en deze reguleert het maatschappelijke en handelsverkeer. Dat is een
verworvenheid waar we allen zuinig op moeten zijn.
Wij zijn ons bewust van de buitengewoon omvangrijke bezuinigingsoperatie waar het
kabinet voor staat. Een goed functionerend rechtsbestel heeft echter ook grote waarde
voor de economie en de (belasting)inkomsten van de overheid. Wij wijzen op een
recent rapport van Intrum Justitia, waarin is berekend dat het Nederlandse bedrijfsleven
in 2010 een recordbedrag van € 15 miljard heeft afgeboekt op onbetaalde rekeningen4.
Dit illustreert welke maatschappelijke baten kennelijk nu al blijven liggen en welke
opbrengsten er met een goed werkend rechtssysteem mogelijk zijn.
Zoals gezegd zijn de griffierechten per november 2010 en per januari 2011 al
verhoogd. Wij vinden dat de nu voorgestelde kostendekkende griffierechten een te
grote belemmering voor de toegang tot het recht opwerpen.
Het kabinet heeft enkele maatschappelijke sectoren van bezuinigingen uitgezonderd.
Wij menen dat de rechtspraak een dermate groot maatschappelijk belang
vertegenwoordigt, dat de bekostiging van de rechtspraak eveneens zou moeten worden
ontzien. Wellicht is er hier en daar ruimte in de huidige tarieven voor enige verhoging,
maar de voorgestelde tariefsverhogingen zijn een brug te ver.
3.

Principe van kostendekkende griffierechten

3.1 Algemeen
Daarnaast vinden wij het uitgangspunt van kostendekkende griffierechten principieel
onjuist. De Orde beschikt over adviescommissies op 14 rechtsgebieden, die met name
zijn ingesteld voor de advisering over nieuwe wetgeving. Daarnaast hebben veel
advocaten van diverse disciplines zich verenigd in specialisatieverenigingen. Uit
consultering van deze commissies en verenigingen is gebleken dat dit standpunt breed
wordt gedeeld en felle reacties losmaakt. Binnen de balie bestaat er consensus dat het
een van de kerntaken van de overheid is om een goed toegankelijke en kwalitatief
goede rechtspraak in stand te houden. De toegang mag niet door disproportionele
drempels worden bemoeilijkt. De waarborg van toegang tot de rechter is vastgelegd in
artikel 17 en 18 Grondwet en internationale verdragen, zoals artikel 6 EVRM en artikel
47 Handvest van de grondrechten van de Europese Unie. Uw kabinet staat ook voor
een slanke overheid die zich tot haar kerntaken beperkt: rechtspraak is zon kerntaak!
Het uitgangspunt van kostendekkende griffierechten past niet in een democratische
rechtsstaat, waarin alle burgers, bedrijven én de overheid zelf gebruikers zijn van het
rechtsstelsel, en niet slechts de toevallige partijen die met elkaar in een procedure
terecht zijn gekomen.
De European Payment Index 2011 van Intrum Justitia, een jaarlijkse barometer die het
betalingsgedrag van bedrijven in 25 Europese landen in beeld brengt. Bron: www.intrum.nI.

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

Zoals wij hierboven in § 2 a al schreven, is jurisprudentie een belangrijke rechtsbron.
Vaak strekken uitspraken in individuele zaken zich uit tot de belangen van vele anderen
die in een vergelijkbare situatie raken. De in de toelichting geroemde “schaduwwerking
van het recht” zal aanmerkelijk minder goed functioneren als rechtzoekenden weten dat
de andere partij door de hoge griffierechten minder snel naar de rechter zal stappen.
Onopgeloste geschillen leiden tot onwenselijke maatschappelijke gevolgen zoals
slechtere betalingsmoraal, verharding van de verhoudingen, risico van eigenrichting,
toename van ongunstige schikkingen, berusting in onrechtvaardige situaties, uiteindelijk
uitmondend in een afnemend vertrouwen in de rechtsstaat.
Het kabinet is van mening dat de voorgestelde kostendekkendheid op systeemniveau
de toegang tot het recht in voldoende mate eerbiedigt. De toelichting verwijst daarvoor
naar criteria uit rechtspraak van het EHRM en meent dat daaraan is voldaan door de
voorgestelde minder hoge tarieven voor drie groepen inkomens en de “redelijke
verhouding tot het onderliggende financiële zaaksbelang” in meerdere staffels.
Wij zijn door deze summiere redengeving niet overtuigd. Wij vrezen dat veel
rechtzoekenden wel degelijk van een gerechtvaardigde procedure zullen afzien
vanwege de voorgestelde tarieven. De toelichting schat de vraaguitval in handelszaken
tussen de 9 en 20%, en in het bestuursrecht zelfs tot 30%. Wij menen dat een
dergelijke forse vraaguitval zich niet verdraagt met de conclusie dat de overheid met dit
wetsvoorstel de toegang tot het recht nog steeds eerbiedigt.
Daarnaast achten wij het niet zorgvuldig dat dit wetsvoorstel is opgesteld zonder dat de
uitkomsten van de impactanalyse bekend waren. Ook bij het opstellen van deze reactie
waren de definitieve uitkomsten van de impactanalyse nog niet bekend. Dit bevreemdt
des te meer, nu het wetsvoorstel een specifieke stijging van de inkomsten en daling
van de uitgaven beoogt. De uitkomsten van de analyse voor zover die een goede
voorspelling van alle effecten geeft zouden kunnen inhouden dat de beoogde
bezuiniging niet wordt gehaald, of dat juist ver voorbij het doel wordt geschoten. Beide
situaties lijken ons voor het kabinet niet wenselijk. En als de instroom aan zaken meer
zou dalen dan ingecalculeerd is, moeten de griffierechten dan omhoog om
gelijkblijvende inkomsten te houden, of wordt dat gecompenseerd door lagere kosten
voor de rechtspraak? Kern is dat op dit moment niet is te beoordelen of het
belangrijkste doel van het kabinet met dit voorstel wordt bereikt.
—

—

3.2 EuroDees rersjectief
De toelichting bij het wetsvoorstel betoogt dat Nederland door de invoering van
kostendekkende griffierechten in Europa geen buitenbeentje wordt. Daarbij wordt
verwezen naar onder meer gegevens over de bekostiging van de rechtspraak in andere
Europese landen uit het CEPEJ-rapport5. Zoals altijd met vergelijkingen, is het maar net
met wie Nederland zich wil vergelijken. Het kabinet kiest voor een vergelijking met
landen met de hoogste graad van kostendekkendheid. Nederland zou in de nieuwe
situatie uitkomen op een aandeel van 45% griffierechten in het totale budget voor de
rechtspraak (inclusief strafrecht!). Het gemiddelde van Europese landen ligt rond de
26%. Nederland zou met stip naar de vierde plaats stijgen6. Het is echter ook mogelijk
om ons land te vergelijken met vijf landen die géén griffierecht heffen. Zij hanteren het
principe van kosteloze toegang tot de rechter: Frankrijk, Ijsland, Luxemburg, Monaco
~ “European judicial systems. Edition 2010 (data 2008): Efficiency and quality of justice” van de
European Corn mission for the Efficiency of Justice (CEPEJ)
6 Daarnaast is het lastig om te beoordelen of situaties wel vergelijkbaar zijn. Zo blijkt uit
genoemd rapport dat de inkomsten voor de rechtspraak in de landen op plaats 1 en 3 deels
afkomstig zijn van werkzaamheden die in Nederland door het Kadaster en de Kamers van
Koophandel worden verricht (handelsregister).
5

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

en Spanje. In dat licht zouden wij tevreden zijn met de huidige kostendekkendheid van
18,3% in Nederland.
4

Concrete uitwerking van het voorstel

4.1 On- en minvermogenden en middeninkomens
Wij zijn van mening dat de gepresenteerde bedragen over de hele breedte wel degelijk
belemmerend werken. De griffierechten zijn aanzienlijk verhoogd, soms meer dan
verdubbeld of verdriedubbeld. Het klinkt mooi om vervolgens onvermogenden,
minvermogenden en middeninkomens te compenseren door een korting te geven van
75, 50 respectievelijk 25% op het ~normale’ tarief. Per saldo is het voor deze
inkomensgroepen een sigaar uit eigen doos, omdat de tarieven na korting nog steeds
hoger zijn dan de onlangs reeds gestegen griffierechten. Wij achten de tarieven voor de
drie genoemde inkomensgroepen dan ook een belemmering.
On- en minvermogenden komen weliswaar in aanmerking voor gefinancierde
rechtsbijstand, maar met name de minvermogenden betalen daarvoor inmiddels al
forse eigen bijdragen. Voor onvermogenden komt daarbij dat de bijzondere bijstand
voor rechtshulp zal worden afgeschaft.
Ter illustratie: een aanmerkelijk deel van de instroom in het bestuursrecht betreft mensen
met een inkomen op bijstandsniveau. Voor hen lopen de huidige kosten van een procedure
uiteen van feitelijk nihil omdat zij via de bijzondere bijstand vergoeding ontvangen voor
griffierechten en advocaatkosten tot minimaal € 125 griffierecht vermeerderd met € 101
eigen bijdrage voor de rechtsbijstand dat zij zelf moeten betalen, omdat er door de
bezuinigingen ook geen bijzondere bijstand meer zal worden verstrekt, in elk geval niet voor
de eigen bijdrage.
-

- ,

-

Dit is een stijging van €0 naar minimaal€ 125, en waarschijnlijk zelfs €226 (inclusief eigen
bijdrage voor de rechtsbijstand). Bij deze groep zal een grote uitval in zaken optreden. Dat
klemt temeer, omdat een uitkering voor deze groep hun bestaanszekerheid vormt.

Bovendien worden de on- en minvermogenden getroffen door de bezuinigingen op de
gefinancierde rechtshulp, waarvan de precieze uitwerking ook nog niet volledig bekend
is. Wij vinden het erg ongelukkig dat de diverse maatregelen voor deze bezuinigingen
en dit wetsvoorstel voor kostendekkende griffierechten niet als een samenhangend
pakket worden gepresenteerd en als zodanig kunnen worden beoordeeld. Zo startte de
Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie onlangs de voorhangprocedure voor een
onderdeel van de bezuinigingen op de gefinancierde rechtshulp, te weten het
ontwerpbesluit aanpassing vergoeding en indexering rechtsbijstandverleners. Het stelt
ons teleur dat de Tweede Kamer het ontwerpbesluit op 25 mei jI. voor kennisgeving
heeft aangenomen, en niet heeft besloten om dit besluit later, in samenhang met de
andere maatregelen en met dit wetsvoorstel gezamenlijk te behandelen7.
Voor de middeninkomens geldt eveneens dat zij in dit voorstel per saldo aanzienlijk
meer griffierecht gaan betalen. Bovendien komen zij niet in aanmerking voor
gefinancierde rechtsbijstand, omdat hun inkomen of vermogen net boven de grenzen
van de Wet op de rechtsbijstand ligt. Zij dienen eventuele juridische hulp zelf te betalen.
Bovendien laat compensatie voor de griffierechten voor 60% van de bevolking onverlet
dat 40% het volle pond betaalt. Deze 40% begint vanaf bruto inkomens van € 31.000
per jaar voor alleenstaanden en € 47.000 voor samenwonenden, dus ongeveer vanaf
modaal. Dit laat zien dat slechts een deel van die 40% tot de hoogste inkomens
behoort. Bij de door het wetsvoorstel gedefinieerde middeninkomens en de groep
Zie besluitenlijst procedurevergadering Vaste Commissie voor Veiligheid en Justitie van 25 mei
2011. Kamerstuk 31 753, 37.
6

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

daarboven zitten derhalve veel mensen die in de huidige situatie al weinig procedures
voeren. Hetzelfde geldt voor zelfstandigen en kleine ondernemers (zie ook hierna). De
huidige prijsprikkel werkt al als een belemmering in de toegang tot het recht, die door
invoering van kostendekkende tarieven nog zal worden verergerd.
4.2 Natuurlijke personen en rechtspersonen
Het voorstel bevat verder het voornemen om het onderscheid tussen natuurlijke
personen en rechtspersonen voor de heffing van griffierechten af te schaffen. Dat is
een vereenvoudiging die op het eerste gezicht aanspreekt door de redenering dat er
onder de categorie rechtspersonen ook minder draagkrachtige stichtingen en kleine
bedrijven vallen, en dat natuurlijke personen bij een kostenveroordeling de dupe zijn
van hogere griffierechten voor rechtspersonen.
Het resultaat is echter dat de tarieven voor natuurlijke personen hierdoor aanzienlijk
hoger uitvallen soms meer dan verdubbelen terwijl rechtspersonen ten opzichte van
de huidige tarieven vaak voordeliger uit zijn. Bij een proceskostenveroordeling betaalt
een natuurlijk persoon dan twee maal het nieuwe hoge tarief. Dit treft niet alleen
particulieren, maar ook het MKB in de vorm van eenmanszaken, vof’s en het
toenemend aantal zzp’ers.
-

-,

Voorbeelden: voor een vordering van € 10.000 is het griffierecht voor natuurlijke
personen nu € 258 en voor rechtspersonen € 568. Dit wordt vervangen door één tarief
van € 500. Voor natuurlijke personen is dat bijna een verdubbeling, terwijl het voor
rechtspersonen veelal bedrijven goedkoper wordt. Bij een cassatie over een
vordering van € 150.000 is het griffierecht voor particulieren nu € 1.769 en voor
rechtspersonen € 5.894. Dit wordt vervangen door één tarief van € 3.750. Ook hier een
ruime verdubbeling voor particulieren en een besparing voor rechtspersonen.
—

-

Wij menen dat het nadeel van het huidige onderscheid tussen natuurlijke personen en
rechtspersonen kan worden ondervangen door te bepalen dat bij een
proceskostenveroordeling een natuurlijke persoon wordt veroordeeld in het griffierecht
van de wederpartij tot het voor hemzelf geldende tarief8. Dit heeft het voordeel dat voor
rechtspersonen hogere tarieven kunnen gelden, en de tarieven voor natuurlijke
personen beperkt kunnen blijven. De eenmanszaken en steeds grotere groep zzp’ers
zouden daar eveneens van profiteren. Voor rechtspersonen geldt bovendien dat zij een
belastingvoordeel hebben ten opzichte van particulieren. Daarnaast bevat het
wetsvoorstel voor rechtspersonen de mogelijkheid om op grond van hun financiële
draagkracht in aanmerking te komen voor een verlaagd tarief. Die bepaling zou zodanig
kunnen worden aangepast dat kleine bedrijven of andere rechtspersonen met minder
draagkracht een verlaagd rechtspersonentarief betalen.
Wij realiseren ons dat meer differentiatie ook kan leiden tot hogere uitvoeringslasten.
Maar als dit voorstel leidt tot een betere toegang tot het recht voor particulieren en
kleine ondernemingen, en een evenrediger verdeling van de lasten daarvan, dan is dat
heel wat waard.
4.3 Kantonzaken en proceskostenveroordeling
Hierboven kwamen al kort de nadelige effecten van proceskostenveroordelingen ter
sprake. Los daarvan geldt in het algemeen dat de compensatie voor de lagere
inkomensgroepen niet doorwerkt in de proceskostenveroordeling die een particulier
riskeert. Dan wordt het door de wederpartij betaalde griffierecht volledig in rekening
gebracht. Dit geldt eveneens in kantonzaken, waar gedaagden of belanghebbenden net
als nu geen griffierecht hoeven te betalen. Het gros van alle kantonzaken betreft
8 Dit voorstel kan dan voor gedaagden en belanghebbenden in kantonzaken een voorziening

bevatten zodat zij een tarief voor natuurlijke personen als eiser betalen.
7

NED~PLANDSE OPD~ VAN ADV0CAT~N

incassozaken van bedrijven tegen particulieren. Uiteraard is het gunstig dat gedaagden
geen griffierecht hoeven te betalen, maar door de proceskostenveroordeling dragen zij
wel het volledige griffierecht van de eisende partij, ook als zij verstek laten gaan. Wij
maken ons zorgen over de gevolgen die dit heeft voor de schuldenproblematiek van
veel burgers. Ook is de vraag of de griffierechten bij deze particulieren inbaar blijken te
zijn, of dat de incassoprocedures voor bedrijven per saldo slechts duurder worden.
4.4 Kruissubsidiëring
Het wetsvoorstel kiest voor invoering van kostendekkendheid op systeem niveau en niet
per soort zaak. Hiermee wil het kabinet voorkomen dat de griffierechten in onder meer
het bestuursrecht en familierecht tot onaanvaardbare hoogten zouden stijgen. Dat
wordt mogelijk gemaakt door in ander soort zaken en aan andere rechtzoekenden
een meer dan kostendekkend griffierecht op te leggen. Wij vinden deze
kruissubsidiëring principieel onjuist. Als wordt geopteerd voor kostendekkende
griffierechten, dan mag de gevraagde bijdrage ook maximaal de kostprijs dekken. Als
bepaalde procedures niet kostendekkend kunnen zijn om de rechter toegankelijk te
houden, dan is het volstrekt onzuiver om die kosten af te wentelen op andere
rechtzoekenden. Die kosten horen dan ten laste van de algemene middelen te komen.
—

—

4.5 Griffierechten in het bestuursrecht
Wij kunnen ons vinden in de wijziging om ook bestuursorganen als verweerders in
bestuurszaken griffierecht te laten betalen. Het is goed dat ook de overheid een
prijsprikkel krijgt om waar mogelijk geschillen te voorkomen dan wel zonder
tussenkomst van de rechter te beslechten. Bovendien laten de resultaten van het
project “een pro-actieve overheid” zien dat het aantal beroepen tegen de overheid
aanzienlijk kan worden teruggedrongen door onder meer met de burger in gesprek te
gaan. Hier is bij andere overheden en uitvoeringsorganisaties nog grote vooruitgang te
boeken.
Ronduit belemmerend achten wij de voorgestelde griffierechten in het bestuursrecht
voor de justitiabele die tegen de overheid wil opkomen, aangezien die een verdubbeling
of verdriedubbeling ten opzichte van de huidige tarieven inhouden. Het is een slechte
zaak als de overheid rechtsbescherming tegen haar eigen optreden bemoeilijkt.
Overheidsoptreden hoort toetsbaar te zijn bij de onafhankelijke rechter. Bovendien
dreigt het gevaar dat de kwaliteit en de zorgvuldigheid van de bestuurlijke
besluitvorming afneemt als besluiten veel minder vaak worden getoetst door de rechter.
Wij menen dat er bij het bestuursrecht inderdaad veel uitval van procedures zal
optreden. Een bedrag van € 500 is fors om de bouwvergunning van de buren aan te
vechten, zeker als daar ook een voorlopige voorziening tegen hetzelfde griffierecht
voor nodig is. De bedragen in hoger beroep lijken ons voor grote groepen zelfs
prohibitief. Wij delen niet de relativering uit de toelichting dat de totale kosten voor
burger of onderneming beperkt kunnen zijn, omdat er in het bestuursrecht geen
verplichte procesvertegenwoordiging geldt. Helaas is de regelgeving in het
bestuursrecht over het algemeen dermate complex, dat rechtsbijstand vaak
onontkoombaar is. Dat geldt al helemaal voor procedures in hoger beroep.
4.6 Staffels voor financieel belang, hoger beroep en cassatie
Het element van staffels naar gelang het financieel belang van een zaak is een lang
bestaand en geaccepteerd kenmerk van ons griffierechtenstelsel. De nieuwe tarieven
pakken echter met name voor particulieren zeer nadelig uit, mede door het
introduceren van één tarief voor zowel natuurlijke personen als rechtspersonen. In het
algemeen zullen met name bedrijven en organisaties procederen over hoge bedragen.
Maar ook bij particulieren kunnen forse financiële belangen in het geding zijn, zoals bij
letselschadezaken. Een tarief van € 7.500 voor een schadeclaim van boven de miljoen
8

NEDERLANDSE ORDE VAN ADVOCATEN

werpt een behoorlijke drempel op. De claim mag hoog zijn, maar het betrokken
slachtoffer beschikt (nog) niet over het geclaimde bedrag.
In hoger beroep en cassatie lopen de griffierechten zelfs op tot € 18.750. Voor veel
burgers die niet in aanmerking komen voor compensatie, komen deze tarieven in de
buurt van een half jaarsalaris. Als een particulier tevens in de proceskosten wordt
veroordeeld, kunnen zijn kosten alleen al aan griffierechten oplopen tot een jaarsalaris!
Daar komt bij dat voor minder vermogende partijen bij een proceskostenveroordeling
het te betalen griffierecht niet wordt gecompenseerd. Het voorbeeld komt overeen met
situatie die aan de orde was in de Poolse zaak, waarin het EHRM oordeelde dat een
griffierecht ter hoogte van een gemiddeld jaarsalaris niet redelijk is9. Dat is duidelijk een
uiterste geval.
Daaronder liggen vele gevallen waarin naar ons oordeel de toegang tot de rechter
eveneens op onaanvaardbare wijze wordt beperkt. Dat zou een zeer schadelijke
ontwikkeling zijn. Niet alleen voor de rechtsbescherming in dit land, maar ook omdat
procedures in hoger beroep en cassatie vaak een bredere betekenis hebben dan voor
de concrete procespartijen. Zij zijn vaak van belang voor de rechtsontwikkeling en
geven de nodige richtsnoeren voor de wetsuitleg in de praktijk.
Conclusie
Uit het voorgaande moge duidelijk zijn dat wij grote bezwaren hebben tegen het
voorliggende conceptwetsvoorstel. De overheid zou de rechtspraak niet horen te
benaderen als een privaat gefinancierde Bijenkorf voor gerechtelijke diensten10. De rule
of law houdt in dat alle burgers, maar ook de overheid binnen het staatsbestel
gebonden zijn aan de wet, die wordt gehandhaafd door gerechtelijke procedures en de
tenuitvoerlegging van vonnissen. Daarvoor is het essentieel dat de rechter voor alle
justitiabelen bereikbaar blijft. Wij menen dat die bereikbaarheid, die toegang tot het
recht, met dit voorstel in het gedrang komt. Hoewel wij het waarderen dat de toelichting
een deel van bezwaren bespreekt die in het voortraject zijn geuit, zijn wij verre van
overtuigd van de aanvaardbaarheid van dit wetsvoorstel.
Met vriendelijke groet,
namens de Algemene Raad,

J.D. Loorbach
algemeen deken

L.J. van der Veen
portefeuillehouder toegang tot het recht

C.c. de Vaste Commissie voor Veiligheid en Justitie van de Tweede Kamer
Bezoekach es
Neuhuyskade 94
2596 XM

Den Haag

Tel. 070 - 335 35 35
Fax 070 - 335 35 31

P OSIC Cl rus

Zie blz. 10 MvT
10 Uit de column van de algemeen deken, Advocatenblad, 29 april 2011

Postbus 30851
500 GW Den Haag

www. advocaten orde. ni