Beleidsdoorlichting Energiebeleid
2007 t/m 2012

Amsterdam, september 2014
In opdracht van het ministerie van Economische Zaken

Beleidsdoorlichting Energiebeleid
2007 t/m 2012

Evaluatie van artikel 14 van het ministerie van Economische Zaken:
een doelmatige en duurzame energievoorziening

Bert Hof, Viktória Kocsis, Ward Rougoor, Bert Tieben

SEO Economisch Onderzoek - Roetersstraat 29 - 1018 WB Amsterdam - T (+31) 20 525 1630 - www.seo.nl - secretariaat@seo.nl
ABN-AMRO IBAN: NL14ABNA0411744356 BIC: ABNANL2A - ING: IBAN: NL96INGB0004641100 BIC: INGBNL2A
KvK Amsterdam 41197444 - BTW NL 003023965 B01

“De wetenschap dat het goed is”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk toegepast onderzoek in opdracht van overheid en bedrijfsleven. Ons
onderzoek helpt onze opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen. SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op de nieuwste wetenschappelijke methoden. We hebben geen
winstoogmerk en investeren continu in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via promotietrajecten, het
uitbrengen van wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken en congresbezoek.

SEO-rapport nr. 2014-38
ISBN 978-90-5220-008-8

Copyright © 2014 SEO Amsterdam. Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit rapport te gebruiken in artikelen
en dergelijke, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

Inhoudsopgave
DEEL 1
1

Beleidsdoorlichting EZ energiebeleid ....................................................................... 1
1.1
Vraagstelling ........................................................................................................................... 1
1.2

Opzet van de evaluatie ......................................................................................................... 4

1.3

Beschrijving van het beleid .................................................................................................. 9

1.4

Uitgaven ................................................................................................................................19

1.5

Doeltreffendheid en doelmatigheid per operationeel doel ...........................................23

1.6

Algemene conclusie.............................................................................................................38

1.7

Vervolgonderzoek en lessen voor toekomstige evaluaties ...........................................43

DEEL 2
2

Inleiding...................................................................................................................47

3

Beschrijving van operationeel doel 1 .......................................................................59
3.1
Doelen en meetbaarheid onder OD1 ..............................................................................59

4

5

6

3.2

Overzicht en samenhang van beleidsinstrumenten .......................................................65

3.3

Beschrijving van individuele beleidsinstrumenten, uitgaven en doelen onder
OD1 .......................................................................................................................................68

Beschrijving van operationeel doel 2 .......................................................................93
4.1
Doelen en beleidsinstrumenten onder OD2 ..................................................................93
4.2

Operationalisatie van doelen onder OD2 .......................................................................97

4.3

Beschrijving van beleidsinstrumenten, uitgaven en doelen ....................................... 101

Evaluatie van operationeel doel 1 .......................................................................... 119
5.1
Overzicht: evaluaties Elektriciteitswet, Gaswet, NMa en slimme meters............... 119
5.2

Elektriciteitswet 1998....................................................................................................... 124

5.3

Gaswet ................................................................................................................................ 138

5.4

Europees energie-overleg ................................................................................................ 146

5.5

Overgangswet elektriciteitsproductiesector ................................................................. 148

5.6

Overzicht ........................................................................................................................... 148

Evaluatie van operationeel doel 2 .......................................................................... 153
6.1
Mijnbouwwet..................................................................................................................... 154
6.2

Convenant actieve benutting en Investeringsaftrek marginale velden .................... 159

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

7

6.3

Rijkscoördinatieregeling
(RCR)
en
procedurele
eisen
rijkscoördinatieprojecten ................................................................................................. 161

6.4

Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III ............................................................ 162

6.5

Wet Voorraadvorming Aardolieproducten .................................................................. 164

6.6

Internationale Energievoorzieningszekerheid ............................................................. 166

6.7

Gasrotondestrategie ......................................................................................................... 172

6.8

Overzicht ........................................................................................................................... 178

Beschrijving van operationeel doel 3 ..................................................................... 183
7.1
Doelen en beleidsinstrumenten ..................................................................................... 183
7.2

8

9

10

Uitgaven ............................................................................................................................. 189

Operationeel doel 3: energie-innovatie .................................................................. 191
8.1
Energie Onderzoek Subsidie (EOS) ............................................................................. 191
8.2

Innovatieagenda Energie ................................................................................................. 194

8.3

Topsectorenbeleid Energie ............................................................................................. 201

8.4

Publiek gefinancierd energieonderzoek door ECN en NRG ................................... 203

8.5

Conclusie Energie-innovatie ........................................................................................... 208

Operationeel doel 3: verduurzaming energie......................................................... 211
9.1
Duurzame Energie Nederland (programma’s DEN-A en DEN-B) ....................... 212
9.2

Convenant BLOW ........................................................................................................... 223

9.3

Nationaal Plan van Aanpak Windenergie ..................................................................... 225

9.4

Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie (MEP) ............................................................. 227

9.5

Subsidieregeling Duurzame Energieproductie (SDE)................................................ 230

9.6

SDE+ ................................................................................................................................. 237

9.7

Regeling garanties van oorsprong voor duurzame elektriciteit ................................. 239

9.8

SEI Fotovoltaïsche zonnepanelen (zon-PVs).............................................................. 242

9.9

SEI Risico’s dekken voor aardwarmte/ Garantieregeling geothermie .................... 245

9.10

SEI Duurzame warmte voor bestaande woningen ..................................................... 248

9.11

SEI Investeringen voor verlaging aansluiting van warmtepomphouders ............... 252

9.12

Nationaal Expertisecentrum Warmte (NEW) ............................................................. 253

9.13

Conclusies Verduurzaming energieproductie .............................................................. 257

Operationeel doel 3: energiebesparing .................................................................. 261
10.1 Convenant Benchmark .................................................................................................... 261
10.2

Convenant MEE............................................................................................................... 263

10.3

Convenant MJA3 .............................................................................................................. 266

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

11

12

10.4

Energie investeringsaftrek ............................................................................................... 268

10.5

Green Deal ........................................................................................................................ 271

10.6

Milieu Centraal .................................................................................................................. 274

10.7

Elektrisch Rijden .............................................................................................................. 276

10.8

Conclusies energiebesparing ........................................................................................... 279

Operationeel doel 3: CO2-reductie ........................................................................ 283
11.1 CCS: CATO en CATO-2, ROAD en GHP ................................................................ 283
11.2

Subsidie CO2-reductieplan ............................................................................................. 287

11.3

Joint Implementation ....................................................................................................... 292

11.4

Conclusies CO2-reductie ................................................................................................ 295

Operationeel doel 3: nucleaire veiligheid en stralingsbescherming ...................... 297
12.1 Kernenergiewet ................................................................................................................. 297
12.2

Eenheid Planning en Advies Nucleair .......................................................................... 300

12.3

Stresstesten nucleaire installaties .................................................................................... 301

12.4

Toetsingsmissies IPPAS (IAEA) ................................................................................... 303

12.5

Conclusies Nucleaire veiligheid en Stralingsbescherming ......................................... 304

Literatuur ......................................................................................................................... 307

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

Deel 1

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

1

1

Beleidsdoorlichting EZ energiebeleid

1.1

Vraagstelling

Dit rapport bevat de ex post doorlichting van het EZ-beleidsartikel 14 voor de jaren 2007-2012.
Dit artikel betreft het integrale energiebeleid in brede zin dat als overkoepelende doelstelling heeft:
“het realiseren van een internationaal concurrerende energievoorziening die betrouwbaar, veilig en
duurzaam is.”
Het doel van de ex post doorlichting is om het beleidsleren te faciliteren. In een dynamisch veld
zoals de energie is het beleid nooit ‘af’. Recentelijk stuurde de minister van Economische Zaken
(2014) de wetgevingsagenda STROOM naar de Tweede Kamer. De agenda richt zich op
stroomlijning, optimalisering en modernisering van de wet- en regelgeving rond energie. Een van
de doelstellingen van de agenda is om wet- en regelgeving toekomstbestendig te maken, zodat
eventuele wijzigingen makkelijker en sneller gerealiseerd kunnen worden. Het is mede voor het
vormgeven van dergelijke aanpassingen dat beleidsleren en het uitvoeren van ex post
beleidsevaluaties belangrijk zijn.
Het energiebeleid is een breed terrein en een beleidsdoorlichting op dit niveau heeft voor energie
niet eerder plaatsgevonden. De afbakening van de evaluatie is dan ook van evident belang. Inzet
van de evaluatie is om daarvoor de operationele doelstellingen te gebruiken. Dit zijn de volgende
doelen:
1.
2.
3.

optimale ordening en werking van de energiemarkten in de Noord-West Europese context;
het bevorderen van de voorzieningszekerheid;
het bevorderen van een duurzame en veilige energievoorziening.

De vraagstelling van deze ex post beleidsevaluatie is als volgt.
In welke mate hebben de door het ministerie van EZ in de periode 2007-2012 gepleegde inzet en geleverde
inspanningen in het kader van beleidsartikel 14 bijgedragen aan de drie centrale operationele doelstellingen voor
optimale ordening en werking van energiemarkten, het bevorderen van voorzieningszekerheid en een duurzame en
veilige energievoorziening? Is daarmee in voldoende mate een bijdrage geleverd aan de overkoepelende doelstelling van
het energiebeleid: het bevorderen van een internationaal concurrerende energiehuishouding die betrouwbaar, veilig en
duurzaam is?
Afbakening
Bij de ex post evaluatie moet rekening worden gehouden met verschillende afhankelijkheden. In
de eerste plaats zijn de operationele doelstellingen niet los van elkaar te evalueren. Effecten op het
vlak van het operationele doel voor duurzame energie kunnen bijvoorbeeld gevolgen hebben voor
de werking van de energiemarkten en vice versa. Het ministerie van EZ presenteert de operationele
doelstellingen daarom als een driehoek (Ministerie van Economische Zaken, 2008a). De driehoek
geeft aan dat de doelstelling voor een specifiek operationeel doel pas gerealiseerd is, als daarmee
tevens in voldoende mate wordt bijgedragen aan de realisatie van de overige twee operationele

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

2

HOOFDSTUK 1

doelen. Een optimale ordening en werking van de energiemarkt zijn bijvoorbeeld pas bereikt als de
relevante subdoelen daarvan zijn gerealiseerd én de ordening en werking van de energiemarkt
bijdragen aan het handhaven van het niveau van voorzieningszekerheid en aan de totstandkoming
van een duurzame energiehuishouding. Deze afhankelijkheid tussen de operationele doelstellingen
maakt het noodzakelijk deze beleidsevaluatie ‘gelaagd’ uit te voeren, waarbij zowel wordt gekeken
naar de resultaten van het beleid voor de afzonderlijke operationele doelstellingen als naar de
interactie tussen het beleid en de mate waarin het beleid bijdraagt aan de overkoepelende
doelstelling. Deze ‘gelaagde’ aanpak komt terug in de opzet van dit rapport waarbij de
overkoepelende doelstelling aan bod komt in dit synthesehoofdstuk en de beleidsevaluatie voor de
operationele doelstellingen in de navolgende hoofdstukken. Deel 1 van het rapport bespreekt de
overkoepelende doelstelling en biedt de synthese van de resultaten. Deel 2 van het rapport gaat
gedetailleerd in op de resultaten van de evaluatie voor de individuele instrumenten
De tweede afhankelijkheid in het energiebeleid betreft het samengaan met doelstellingen van ander
beleid zoals het klimaatbeleid en het gegeven dat meerdere ministeries beleid ontwikkelen dat raakt
aan onderwerpen op het vlak van energie. Zo ontwikkelt het ministerie van BZK beleid op het vlak
van de gebouwde omgeving om energiebesparing te bevorderen, het ministerie van I&M voert het
klimaatbeleid uit waarvoor een agenda voor duurzame energie nodig is en het ministerie van
Financiën beheert de staatsdeelnemingen waaronder de landelijke netbeheerders GTS (Gasunie)
en TenneT vallen. Het overkoepelende karakter van het beleidsveld komt mede tot uitdrukking in
het bestaan van de interdepartementale programmadirectie energietransitie in de periode 20062010. Deze beleidsevaluatie richt zich alleen op het beleid waarvoor het ministerie van EZ
verantwoordelijkheid droeg. Dit betekent dat rekenschap moet worden gegeven van de mate
waarin het EZ-beleid afhankelijk was van de bijdrage van de andere ministeries. Doel is niet om
dit beleid van de andere ministeries mede te evalueren, maar om het aandeel van gemeenschappelijk
beleid te isoleren waarvan duidelijk is dat de effecten hiervan toerekenbaar zijn aan de
beleidsinspanningen van het ministerie van EZ.
Formeel kader
De vraagstelling van de ex post beleidsevaluatie is ingekaderd in de formele vraagstelling van de
Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek (RPE). De RPE is gerangschikt in dertien vragen, die zijn
toegelicht in Box 1.1. De ankerpunten van de RPE zijn de vragen of het beleid doeltreffend en
doelmatig is uitgevoerd. De RPE omschrijft de doeltreffendheid van beleid als de mate waarin een
beleidsdoelstelling dankzij de inzet van de beleidsinstrumenten wordt gerealiseerd, de
doelmatigheid betreft de relatie tussen effecten en kosten. Andere belangrijke onderdelen van de
RPE zijn de vraag om het beleid integraal te evalueren en daarbij tevens te kijken naar de
neveneffecten. Ook de hierboven genoemde samenhang in het beleid is onderdeel van de RPE.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

Box 1.1

3

De vragen uit de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek

In de toelichting op de RPE staan de volgende onderzoeksvragen genoemd voor een
beleidsdoorlichting.
1. Welk artikel (onderdeel) wordt behandeld in de beleidsdoorlichting?
2. Indien van toepassing: wanneer worden/zijn de andere artikelonderdelen doorgelicht?
3. Wat was de aanleiding voor het beleid? Is deze aanleiding nog actueel?
4. Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
5. Wat is de aard en samenhang van de ingezette instrumenten?
6. Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of voor
andere partijen?
7. Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de componenten
volume/gebruik en aan prijzen/tarieven?
8. Welke evaluaties (met bronvermelding) zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid
geëvalueerd en om welke redenen?
9. Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd? Inclusief uitleg over de
(on)mogelijkheid om de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid in de toekomst
te evalueren.
10. In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?
11. Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?
12. Hoe doeltreffend is het beleid geweest?
13. Hoe doelmatig is het beleid geweest?
De opdracht tot deze evaluatie omvat niet de vragen 2, 3 en 4. Wat vraag 2 betreft kan worden
opgemerkt dat in deze evaluatie alle artikelonderdelen worden doorgelicht. Hoewel deze
evaluatie geen antwoord geeft op de vragen 3, de (actualiteit van de) aanleiding van het beleid
en 4, de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid, worden de geformuleerde doelen van
beleidsinstrumenten en geformuleerde redenen voor overheidsingrijpen wel gebruikt als
startpunt van de evaluatie.
Vraag 1, het artikel of artikelonderdeel dat wordt behandeld in de beleidsdoorlichting, kan bij
dezen worden beantwoord: begrotingsartikel 14 van EZ (vóór 2012: artikel 4).
Vraag 5 betreft de “aard en samenhang” van de ingezette instrumenten. Deze vraag wordt voor
het beleid dat onder de operationele doelstellingen 1 en 2 van artikel 14 valt in het rapport
beantwoord als onderdeel van de beschrijving van dat beleid in de hoofdstukken 3 en 4 van deel
2. Voor beleid onder de operationele doelstelling 3 vindt beantwoording plaats per
beleidsinstrument in de hoofdstukken 8 tot en met 12 van deel 2. De synthese (deel 1) bespreekt
in paragraaf 1.3 de beschrijving en samenhang van instrumenten.
De opdracht tot deze evaluatie omvat niet onderzoek naar vraag 6, de uitgaven van het beleid en
vraag 7, de onderbouwing van die uitgaven, anders dan dat de uitgaven in kaart zijn gebracht op
basis van jaarverslagen en door EZ aangeleverde gegevens. De uitgaven staan in de
hoofdstukken 3 en 4 van deel 2 van dit rapport als onderdeel van de beschrijving van het beleid
onder de operationele doelstellingen 1 en 2 van artikel 14. Voor artikel 3 zijn de uitgaven

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

4

HOOFDSTUK 1

opgenomen in hoofdstuk 7 en verder uitgesplitst per instrument in de hoofdstukken 8 tot en
met 12. De synthese (deel 1) bevat in paragraaf 1.4 de uitgaven.
Vraag 6 spreekt ook van “kosten op andere terreinen of voor andere partijen”. Dit rapport maakt
onderscheid tussen uitgaven op beleidsartikel 14 van EZ en kosten op andere terreinen en voor
andere partijen. Bij de beoordeling van doelmatigheid spelen zowel de uitgaven op beleidsartikel
14 als andere kosten een rol.
Vraag 8 betreft eerder uitgevoerde evaluaties en de wijze waarop is geëvalueerd. Vraag 10 stelt
de vraag wat het bestaande onderzoeksmateriaal zegt over de doeltreffendheid en doelmatigheid
van het beleid. De beantwoording van deze vragen is onderdeel van de evaluaties van de
beleidsinstrumenten onder de drie operationele doelstellingen van artikel 14. De hoofdstukken
5 en 6 van deel 2 van dit rapport bevatten de evaluaties van de operationele doelstellingen 1
resp. 2. Evaluaties van artikel 3 instrumenten staan in de hoofdstukken 8 tot en met 12. De
synthese (deel 1) bevat in paragraaf 1.5 de concluisies van de evaluatie op dit onderdeel.
Vraag 9 betreft nog niet eerder geëvalueerd beleid en toekomstige evaluatiemogelijkheden. Ook
dit is onderdeel van de evaluaties van de beleidsinstrumenten onder de drie operationele
doelstellingen van artikel 14 in deel 2. De synthese (deel 1) bevat in paragraaf 1.5 de conclusies
van de evaluaties en in paragraaf 1.6 de mogelijkheden voor vervolgonderzoek.
Vragen 11, 12 en 13 betreffen de effecten en neveneffecten van beleid en het oordeel over
doeltreffendheid en doelmatigheid. Ook deze vragen zijn onderdeel van de evaluatie van de drie
operationele doelstellingen van artikel 14 in deel 2. De synthese (deel 1) bevat in paragraaf 1.5
de conclusies van de evaluaties en in paragraaf 1.6 de lessen.
Bron:

1.2

de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek van 31 augustus 2012, zoals gepubliceerd in de Staatscourant
van 11 september 2012.

Opzet van de evaluatie

De vragen van de RPE bepalen mede de opzet van de beleidsevaluatie. De eerste stap is de
identificatie van het beleid voor de drie operationele doelstellingen. Voor dit doel wordt een
beschrijving van het relevante beleid per operationele doelstelling opgesteld. Daarbij wordt tevens
de samenhang in het beleid geanalyseerd. Dit gebeurt op twee dimensies. In de eerste plaats blijkt
de samenhang uit de doelstellingen en subdoelstellingen van de beleidsinstrumenten. Zo is het
mogelijk dat meerdere instrumenten dezelfde doelvariabele hebben. In dat geval is sprake van
overlap in het beleid. Aan de andere kant is het mogelijk dat één instrument geacht wordt meerdere
doelstellingen te bevorderen. Dit kan afbreuk doen aan de doeltreffendheid van dit instrument. In
de tweede plaats zijn op basis van de aard van de instrumenten uitspraken mogelijk over de
samenhang in het beleid. Zo is het beleid voor de operationele doelstellingen rond de werking van
markten en voorzieningszekerheid vooral voorwaardenscheppend van aard en richt het beleid voor
duurzame energie zich meer op actief stimuleren. Voor het bereiken van samenhang moet een
dergelijke beleidsmix ervoor zorgen dat de prikkels voor de gewenste effecten in lijn met elkaar
liggen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

5

Het tweede onderdeel van de beleidsevaluatie betreft de analyse van de uitgaven voor de periode 20072012. Gegevens over de uitgaven zijn nodig voor het bepalen van de doelmatigheid van het beleid.
Bij dit onderdeel gaat het alleen om de uitgaven op de begroting van het ministerie van EZ. Bij het
overzicht wordt onderscheid gemaakt tussen kasuitgaven en verplichtingen.
Het derde onderdeel betreft de analyse van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het beleid.
De RPE omschrijft de doeltreffendheid van beleid als de mate waarin een beleidsdoelstelling dankzij
de inzet van de beleidsinstrumenten wordt gerealiseerd. De doelmatigheid heeft betrekking op de
relatie tussen effecten en kosten, met als vraag of hetzelfde effect met lagere kosten had kunnen
worden bereikt. Zie Box 1.2.
Box 1.2

Doeltreffendheid, kosten en doelmatigheid.

De RPE omschrijft de doeltreffendheid van beleid als “de mate waarin de beleidsdoelstelling
dankzij de inzet van de onderzochte beleidsinstrumenten wordt gerealiseerd” (artikel 1d) en de
doelmatigheid van beleid als “de relatie tussen de effecten van het beleid en de kosten van het
beleid” (artikel 1e). In de toelichting wordt gesteld:
“Doelmatigheid betreft de relatie tussen de effecten van het beleid (op het beleidsdoel
en eventuele neveneffecten) en de kosten van het beleid (beleidsuitgaven en overige
kosten binnen en buiten het departement). Beleid is doelmatig als het gewenste
beleidseffect tegen zo min mogelijk kosten en ongewenste neveneffecten wordt bereikt.
Beleid dat niet doeltreffend is kan niet doelmatig zijn. Andersom is doeltreffend beleid
niet automatisch ook doelmatig.”
Deze toelichting leidt niet tot een eenduidige, praktische toepasbare definitie van doelmatigheid.
De eerste zin suggereert dat het gaat om de relatie tussen enerzijds effecten en neveneffecten van
beleid en anderzijds kosten, terwijl de tweede zin suggereert dat het de relatie tussen enerzijds
“het gewenste beleidseffect” en anderzijds “kosten en ongewenste neveneffecten” betreft. In de toelichting
wordt tevens gesteld:
“Doelmatigheid betreft de relatie tussen de effecten van het beleid (op het beleidsdoel
en overige baten) en de kosten van het beleid (de beleidsuitgaven en overige kosten
binnen en buiten het departement).”
Deze (kleine) herformulering (“eventuele neveneffecten” is nu “overige baten”) suggereert dat
positieve neveneffecten horen bij “de effecten van beleid”, waarbij dan negatieve neveneffecten
bij de kosten van het beleid zouden horen. De RPE geeft geen eenduidige invulling van het
begrip doelmatig en van de rol van neveneffecten.
Wat betreft de uitspraak dat beleid dat niet doeltreffend is, niet doelmatig kan zijn: letterlijk
genomen is dit waar, omdat elk beleid wel met enige kosten gepaard gaat, bijvoorbeeld ten tijde
van de voorbereiding en invoering van dat beleid. Een begrip als doelmatigheid kent evenwel
geen “0/1”-stand. Er is een verschil tussen een beleidsinstrument dat geen doel treft en met
hoge kosten gepaard gaat en een beleidsinstrument dat geen doel treft en nauwelijks iets kost.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

6

HOOFDSTUK 1

Over doelmatigheid stelt de toelichting verder:
“Beleid is doelmatig als het gewenste beleidseffect tegen zo min mogelijk kosten wordt
bereikt. [...] Onderzoek naar de doelmatigheid van beleid vergelijkt de verhouding
tussen de effecten en kosten van verschillende beleidsalternatieven (was hetzelfde effect
met alternatief beleid ook met lagere kosten te bereiken, of bereikt andersoortig beleid
misschien meer met dezelfde middelen).”
En:
“Bij de doelmatigheid moeten de kosten van het beleid worden afgewogen tegen het
effect van het beleid (en de eventuele neveneffecten) en wordt de vraag beantwoord of
met een andere beleidsmix hetzelfde effect tegen minder kosten had kunnen worden
bereikt, of een groter effect tegen dezelfde kosten. Daarbij wordt ook aandacht besteed
aan de uitvoeringskosten van het beleid.”
Ook dit leidt niet tot een eenduidige interpretatie van doelmatigheid: gaat het om “het gewenste
beleidseffect” of om “het effect van het beleid (en de eventuele neveneffecten)”? De kern van
doelmatigheid ligt in ieder geval in de verhouding tussen effecten en kosten, met als
doelmatigheidsvraag of hetzelfde effect met lagere kosten had kunnen worden bereikt.
Doelmatigheid kan worden beoordeeld op het niveau van een specifiek beleidsinstrument of op
het niveau van een operationele doelstelling. Doelmatigheid op het niveau van een specifiek
beleidsinstrument betreft de vraag of het effect op het doel van dat instrument met minder
inspanning (kosten) had kunnen worden bereikt. Doelmatigheid op het niveau van een
operationele doelstelling betreft de vraag of hetzelfde effect op het operationele doel met minder
beleidsinspanning had kunnen worden bereikt.
Voor het beoordelen van doelmatigheid is een referentiepunt nodig. Dit referentiepunt betreft
idealiter de efficiënte kosten om bepaalde doelen of effecten te realiseren. Hiervoor kan worden
gekeken naar kosteninformatie of doelmatigheidsonderzoek van vergelijkbare instrumenten.
Ontbreekt een referentiepunt, dan kan worden onderzocht hoe de kosten zich in de tijd
ontwikkelen in relatie tot de effecten. Als de kosten oplopen, terwijl de effecten gelijk blijven,
dan verslechtert de doelmatigheid. Een derde optie is om op basis van kwalitatieve informatie
een uitspraak te doen over doelmatigheid.
Bron:

o.a. de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek van 31 augustus 2012, zoals gepubliceerd in de
Staatscourant van 11 september 2012

Het is van belang om middel en doel steeds goed uit elkaar te houden. Dit houdt ook in dat er
tussen beleid en doel een ‘tussenstap’ kan zitten, die op instrumentniveau als doel is geformuleerd,
terwijl het feitelijk een middel is om een doel te bereiken. Zie Figuur 1.1. Om duidelijk te maken
waarover de evaluatie uitspraken doet, worden de doelstellingen van de instrumenten zoveel
mogelijk geoperationaliseerd. Dit betekent dat een meetbare variabele wordt gekozen op basis waarvan
het effect van een instrument kan worden beoordeeld. De meetbare variabele kan dus het algemene
doel zijn, een operationeel doel of een subdoel, afhankelijk van de relatie tussen instrument en
(meetbare) doelvariabele.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

7

De doelmatigheid heeft betrekking op de relatie tussen effecten en kosten, met als vraag of hetzelfde
effect met lagere kosten had kunnen worden bereikt (zie Box 1.2). Voor de analyse hiervan is van
belang dat als een instrument niet doeltreffend is, het per definitie ook niet doelmatig is. De
evaluatie geeft aan of de onderbouwing van de conclusie op dit onderdeel hard of zacht is.
Doelmatigheid betreft niet alleen de kosten op de Rijksbegroting, maar tevens (negatieve)
neveneffecten zoals administratieve lasten voor burgers en bedrijven.
Bij de analyse van de doeltreffendheid en doelmatigheid komen de conclusies per operationele
doelstelling aan bod. Tevens kijkt de evaluatie – in deze synthese – naar de samenhang en
beantwoordt waar mogelijk of het beleid als geheel doeltreffend en doelmatig is geweest in de
periode 2007-2012.
Figuur 1.1

Een doel op beleidsinstrumentniveau kan een middel zijn op het niveau van een
operationeel doel

Beleidsinstrumenten
Relatie
tussen
middel en
doel
OD1: optimale
ordening en
werking van
energiemarkten

Concurrerende
positie energievoorziening

OD2:
voorzieningszekerheid

Relatie tussen
beleidsinstrument en
‘doel’

OD3: duurzame
energiehuishouding

Algemene doelstelling: een
doelmatige en duurzame
energiehuishouding

Bron:

SEO Economisch Onderzoek

Onderzoeksmethode
Voor een deel van de instrumenten is evaluatieonderzoek beschikbaar en zal het evaluatieverslag
gebruikmaken van de beschikbare gegevens. Voor een ander deel is de komende jaren een
beleidsevaluatie gepland en kan de doorlichting op hoofdlijnen plaatsvinden. Ten slotte bestaan er
hiaten waarvoor nieuw onderzoek nodig is om de vragen uit de RPE te kunnen beantwoorden. Dit
onderzoek bestaat uit het verzamelen van gegevens en informatie via deskresearch en interviews.
Voor deze evaluatie is geen econometrisch onderzoek verricht op basis van enquêtegegevens.
Bij de conclusies geeft de evaluatie aan of gebruik is gemaakt van hard of zacht
onderzoeksmateriaal. De adviezen van de Expertgroep Effectmeting (Theeuwes et al., 2012) en de

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

8

HOOFDSTUK 1

Handreiking effectevaluaties van de AR (Gorree et al., 2011) fungeren hierbij als leidraad. Zie Box
1.3.
Box 1.3

De Expertgroep Effectmeting, de Handreiking effectevaluaties en ‘hard’ en ‘zacht’
bewijsmateriaal

Durf te meten van de Expertgroep Effectmeting (Theeuwes et al., 2012) is gericht op het meten van
de directe effecten van beleid (‘output’). De centrale vraag is welk deel van de geobserveerde
output is toe te rekenen aan de inzet van een beleidsinstrument. Dit is een eerste stap bij het
evalueren van de ‘outcome’ (wat levert het uiteindelijk op). Voor het meten van effecten geldt het
sociaal experiment als ideaal, met het natuurlijk experiment als goede tweede. Het belangrijkste
probleem om te ondervangen is dat van zelfselectie, waardoor resultaten door beleid kunnen zijn
bepaald of door de kenmerken van bijvoorbeeld aan regelingen deelnemende bedrijven. Zonder
genoemde experimenten is een wetenschappelijk betrouwbare effectmeting lastig.
In de ex-post beleidsdoorlichting is een sociaal experiment per definitie uitgesloten, omdat deze
dient te worden vormgegeven bij de introductie van nieuw beleid. Durf te meten vraagt dan ook
aandacht voor de ontwikkelfase van beleid, waarin de beleidstheorie en het evaluatie-ontwerp een
belangrijke rol spelen. Als methoden bij natuurlijke experimenten noemt het rapport regression
discontinuity, difference-in-difference, instrumentele variabelen, propensity score matching en
ook standaard regressieanalyse. Andere methodes zijn surveys, die volgens het rapport met risico’s
gepaard gaan, maar wel additionele informatie kunnen opleveren en te zien zijn als aanvulling en
check op de meer kwantitatieve methoden.
Een advies in Durf te meten is om instrumenten met vergelijkbare beleidsdoelen gezamenlijk te
evalueren. In de reactie op het rapport geeft de minister van Economische Zaken aan dat juist een
integrale beleidsaanpak moeilijk is te evalueren.
De Handreiking effectevaluaties van de Algemene Rekenkamer (Gorree et al., 2011) stelt, evenals Durf
te meten, dat zonder sociaal of natuurlijk experiment het statistisch aantonen van effectiviteit van
beleid niet mogelijk is. Als alternatieven voor statistisch aantonen noemt de handreiking
casestudies, bevraging (surveys), plausibiliteitsredeneringen, benchmarken en het meten van
doelrealisatie. Kwaliteit van evaluatie wordt uitgedrukt in termen van validiteit, betrouwbaarheid
en causaliteit.
Zowel Durf te meten als de RPE benadrukken het belang van toerekenbaarheid van geobserveerde
output aan de inzet van beleidsinstrumenten: de mate waarin een beleidsdoelstelling dankzij de inzet
van de beleidsinstrumenten wordt gerealiseerd. Met deze toerekenbaarheid in het achterhoofd maakt
deze evaluatie onderscheid in ‘hard’ bewijsmateriaal en ‘zacht’ bewijsmateriaal. De doeltreffendheid
van beleid wordt in beginsel beoordeeld middels de categorieën ‘goed’, ‘redelijk’, ‘matig’ en ‘slecht’.
Dit oordeel kan dus gebaseerd zijn op hard of zacht bewijsmateriaal. De combinatie ‘goed’ (als
oordeel op doeltreffendheid) en ‘hard’ (als oordeel van het bewijsmateriaal) betekent dan
bijvoorbeeld dat onderzoek doeltreffendheid aantoont met hard bewijsmateriaal. De combinatie
‘goed’ (als oordeel op doeltreffendheid) en ‘zacht’ (als oordeel van het bewijsmateriaal) betekent
dat onderzoek doeltreffendheid aannemelijk maakt met zacht bewijsmateriaal. Als er helemaal geen
bewijsmateriaal is, wordt er geconcludeerd dat het bestaande onderzoek zich niet leent voor
uitspraken over doeltreffendheid.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

9

Het meeste onderzoek doet geen uitspraken over doeltreffendheid op basis van hard
bewijsmateriaal, omdat vaak geen natuurlijk of sociaal experiment is uitgevoerd. Dit betekent dat
meestal een uitspraak volgt dat doeltreffendheid wel of niet aannemelijk is op basis van zachter
bewijsmateriaal (zoals enquêtes, het meten van doelrealisatie, casestudies, benchmarking en
plausibiliteitsredeneringen). In sommige gevallen kunnen technieken anders dan een natuurlijk of
sociaal experiment toch als ‘hard’ bewijsmateriaal gelden, bijvoorbeeld als er geen enkele deelnemer
aan een subsidieregeling meedoet.
Een soortgelijke indeling geldt voor de doelmatigheid. De doelmatigheid van beleid wordt in beginsel
beoordeeld middels de categorieën ‘goed’, ‘redelijk’, ‘matig’ en ‘slecht’. Ook dit oordeel kan
gebaseerd zijn op hard of zacht bewijsmateriaal.
Lessen
Een ex post beleidsevaluatie voor het hele EZ-beleidsartikel 14 heeft in deze vorm niet eerder
plaatsgevonden. Daarom formuleert het onderzoek waar van toepassing lessen voor toekomstig
evaluatieonderzoek. Dit kan betrekking hebben op onderdelen van de evaluatie waar thans te
weinig gegevens voor beschikbaar zijn. Dit kan ook van toepassing zijn op al geagendeerde
evaluaties. Ook op het punt van de samenhang tussen de instrumenten is het van belang om de
ervaringen van deze beleidsevaluatie mee te nemen voor toekomstig onderzoek.

1.3

Beschrijving van het beleid

1.3.1 Beleid voor operationeel doel 1 (OD1): optimale ordening en werking
energiemarkten
Om de doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid te kunnen vaststellen is het noodzakelijk om
de doelen van het beleid te weten. Het algemene doel van OD1 is een optimale ordening en werking
van energiemarkten. Hierbij kunnen de volgende subdoelen worden onderscheiden:
1. een goed functionerende elektriciteits- en gasmarkt;
2. geleidelijke vorming van een Europese markt voor elektriciteit en gas;
3. een faciliterende rol van de netten;
4. bescherming van de positie van kleinverbruikers;
5. doeltreffend en doelmatig toezicht op de naleving van de wetten.
Deze indeling in subdoelen is gebaseerd op de beleidsdoorlichting van OD1 uit 2007 1, welke
destijds is afgeleid uit onder andere beleidsbrieven en memories van toelichting van de
Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet. Van deze vijf ‘subdoelen’ is het eerste duidelijk het hoofddoel:
een goed functionerende elektriciteits- en gasmarkt. De overige ‘subdoelen’ zijn te zien als voorwaarden voor
een goed functionerende elektriciteits- en gasmarkt.
Box 1.4 geeft de ‘subdoelen’ weer zoals vermeld in de beleidsdoorlichting van OD1 uit 2007 (blz.
5). Hieruit valt af te leiden dat de totstandkoming van een Europese interne energiemarkt niet alleen als
doel heeft te komen tot een grotere efficiëntie in de energiesector, maar ook tot een verbetering van
1

Minister van EZ (2007), Evaluatie operationele doel Optimale ordening en werking van de energiemarkt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

10

HOOFDSTUK 1

het concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven. Onder faciliterende rol van de netten wordt
een goede en betrouwbare energielevering genoemd, waarbij netbeheerders zorgdragen voor
kwaliteit van het transport en gelijke toegang aan alle netgebruikers, onafhankelijk opereren en een
efficiënte bedrijfsvoering hanteren. De bescherming van kleinverbruikers is tegen monopoloïde
gedrag van de netbeheerder en tegen onwenselijke marktuitkomsten.
Box 1.4

Subdoelen van OD1

“- Een goed functionerende elektriciteits- en gasmarkt.
Het middel om te komen tot optimale ordening en werking van de energiemarkten is in
hoofdzaak het liberaliseren van de energiesector en het introduceren van marktwerking.
Kenmerken van een goed functionerende energiemarkt zijn een daadwerkelijke mededinging,
efficiënte prijsvorming voor een gedifferentieerd productaanbod, voldoende liquiditeit,
voldoende transparantie voor alle marktpartijen en een gelijk speelveld voor alle marktpartijen.
[...]
- Geleidelijke vorming van [een] Europese markt voor elektriciteit en gas.
Doel van het nationale en Europese beleid is de totstandkoming van een Europese interne
energiemarkt om zo te komen tot een grotere efficiëntie in de energiesector en het
concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven te verbeteren.
- Faciliterende rol van de netten.
Het net vormt een natuurlijk monopolie. Spelers op de groothandelsmarkten en
kleinverbruikersmarkt zijn afhankelijk van de werking van het net voor een goede en
betrouwbare energielevering. Hierdoor heeft de netbeheerder een bijzondere positie. De
netbeheerder draagt zorg voor de kwaliteit van het transport. Hij moet gelijke toegang
verschaffen aan alle netgebruikers en onafhankelijk opereren. Ten slotte wordt van de
netbeheerder geëist dat hij een efficiënte bedrijfsvoering heeft.
- Bescherming positie kleinverbruiker.
Energie is voor de consument een eerste levensbehoefte. Mede vanwege deze afhankelijkheid is
het van belang de consument te beschermen. In de vrije energiemarkt bestaat deze bescherming
uit de bescherming tegen monopoloïde gedrag van de netbeheerder. Daarnaast is bescherming
tegen onwenselijke marktuitkomsten nodig. De intensiteit van deze bescherming is afhankelijk
van de werking van de markt.
- Doeltreffend en doelmatig toezicht op de naleving van de wetten.
Om de bovenstaande operationele subdoelen te bereiken heeft de wetgever spelregels opgesteld
en een toezichthouder aangesteld om toe te zien op de naleving van die spelregels”.
Bron:

citaat uit minister van Economische Zaken (2007a), blz. 5

Figuur 1.2 legt de relatie tussen het beleid en de genoemde subdoelen. Het voorwaardenscheppend
beleid is een belangrijk onderdeel voor het beleid onder OD1. Deels is dit beleid nationaal beleid,
voor een ander deel zijn het beleid en de richtlijnen uit Europa leidend. Dit geldt voor de
totstandkoming van de interne markt voor energie, maar ook voor de principes waarop de
tariefregulering van het netbeheer is vormgegeven. Zo moeten de tarieven gebaseerd zijn op de
efficiënte kosten van het netbeheer. Een goed functionerende energiemarkt is uiteindelijk zelf ook
een middel om ervoor te zorgen dat de afstemming tussen vraag en aanbod op de markt goed
verloopt met als resultaat productie tegen efficiënte kosten en bij voldoende concurrentie een
efficiënte prijs voor de eindconsument.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

Figuur 1.2

Kenmerken van een goed functionerende energiemarkt en relatie tot beleid

Overgangswet
elektriciteitproductiesector
Gaswet en
Elektriciteitswet 1998:
regulering m.n. levering:
• ontbundeling
• groothandelsmarkt
• kleinverbruikers
(vergunningen)
• keuzevrijheid afnemers
• transparantie
Europees energieoverleg
Gaswet en
Elektriciteitswet 1998:
regulering netbeheer:
• marktordening:
monopolies
• tariefregulering (en
kosten via tarieven)
• regulering kwaliteit en
voorwaarden
• marktordening:
ontbundeling

Bron:

11

- mededinging
- prijsvorming
- productaanbod liquiditeit
- transparantie
- gelijk speelveld
Europese markt
voor elektriciteit
en gas

Goed
functionerende
elektriciteits- en
gasmarkt

Faciliterende rol
netten: goede en
betrouwbare
energielevering
tegen redelijke
tarieven en
voorwaarden

- efficiënt
producerende
leveranciers
- efficiënte prijs
voor afnemers
- afstemming
vraag en aanbod

Bescherming
positie
kleinverbruikers
Doeltreffend en
doelmatig toezicht
op naleving wetten

SEO Economisch Onderzoek

Tabel 1.1

Instrumenten onder OD1

Instrument

Periode (2007-2012)

Elektriciteitswet 1998 + Gaswet
waaronder:

hele periode

Onafhankelijk netbeheer

2008-

Kleinverbruikers, incl. slimme meters

2009-

Groothandelsmarkt

hele periode

Toezicht door NMa

hele periode

Besluit aanleg energie-infrastructuur

hele periode

Europees energie-overleg

hele periode

Overgangswet elektriciteitsproductiesector

t/m 2010 (verplichtingen), 2011 (uitgaven)

Bron:

SEO Economisch Onderzoek

Enkele veranderingen in de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet in de periode 2007-2012,
veranderingen dus in de regulering van het netbeheer en de energiemarkten, betreffen
onafhankelijk netbeheer, kleinverbruikers en de groothandelsmarkt voor gas. Met betrekking tot
onafhankelijk netbeheer gaat het om de scheiding tussen netbeheer en productie/levering/handel
en het voorkómen van het afsluiten van afnemers. Bij kleinverbruikers betreft het onder meer (op
afstand afleesbare) meetinrichtingen en het aanbieden van modelcontracten. Op de
groothandelsmarkt voor gas gaat het om maatregelen ter verbetering van de werking van de
binnenlandse groothandelsmarkt voor gas: het integreren van de markten voor verschillende

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

12

HOOFDSTUK 1

gaskwaliteiten, een eenvoudiger systeem voor het in balans houden van het gasnet, het beter
benutten van de capaciteit van de gastransportleidingen en het bewerkstelligen van meer
grensoverschrijdende transportcapaciteit en een nationale, in plaats van regionale, benadering voor
gasleveringscontracten.

1.3.2 Beleid voor operationeel doel 2 (OD2): voorzieningszekerheid
Operationeel doel 2 (OD2) betreft voorzieningszekerheid. De belangrijkste elementen van OD2 zijn:
• een doelmatige winning van onze bodemschatten (Mijnbouwwet),
• het creëren van energie-infrastructuur van nationaal belang door middel van de
Rijkscoördinatieregeling,
• een internationale concurrerende positie van de energievoorziening,
• de gasrotondestrategie.
Van deze elementen zijn de Mijnbouwwet, de Rijkscoördinatieregeling en de gasrotondestrategie te
zien als middelen (beleidsinstrumenten). Het creëren van een gasrotonde is dan een (tussen-)doel.
Het ‘ultieme’ doel is (het stimuleren van) voorzieningszekerheid. Een ander doel is (het streven naar)
een internationale concurrerende positie van de energievoorziening. Dit beïnvloedt niet alleen
voorzieningszekerheid, maar kan ook effect hebben op de economische groei.
Ook de beleidsinstrumenten Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III, Internationale
energievoorzieningszekerheid en Voorraadvorming aardolieproducten zijn onderdeel van OD2. 2 Verder kan
binnen de Mijnbouwwet onderscheid worden gemaakt naar vergunningverlening, deelname van de
Staat in winning en exploratie, het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM), advies en onderzoek
(Mijnraad, Technische commissie bodembeweging, TNO) en het Waarborgfonds
Mijnbouwschade. 3
Een ander (tussen-)doel betreft gasopslag. 4 Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische
Zaken, 2008a) stelt dat de fluctuerende gasvraag vanwege wisselende seizoenen een flexibele
gasproductie vereist, welke tot dan toe werd bewerkstelligd door flexibele gasproductie uit het
Groningenveld en vanaf 1995 ondersteund werd door drie opslagfaciliteiten (blz. 47). Vanwege de
verwachting dat vanaf circa 2020 geen flexibele gasproductie uit het Groningenveld meer mogelijk
zal zijn, zullen marktpartijen moeten investeren in nieuwe gasopslag “om ook in de toekomst de
voorzieningszekerheid te kunnen waarborgen”. Voor grootschalige seizoensgasopslag hebben
marktpartijen een gasveld nodig. De wetswijziging (Mijnbouwwet: gebiedsverkleining) dat
vergunningen voor gebruik van de Nederlandse ondergrond actief moeten worden benut heeft
onder andere als doel gasopslag te realiseren en het zoeken naar en winnen van gas te bevorderen.
Daarnaast heeft de Rijkscoördinatieregeling onder andere als doel snelle, zorgvuldige

2
3
4

Regels ten aanzien van veiligheid van transportinfrastructuur zijn onderdeel van de Elektriciteitswet en de Gaswet
(OD1).
Ook bij de gasrotondestrategie kan onderscheid worden gemaakt naar verschillende ‘activiteiten’, welke deels
dubbelen met andere beleidsinstrumenten. Opname daarvan in een figuur zou deze onoverzichtelijk maken.
Gasopslag wordt tot en met 2008 in de jaarverslagen van EZ geschaard onder OD1 (als onderdeel van
activiteiten in het kader van de Gasmarkt), vanaf 2009 onder OD2 (als onderdeel van de gasrotonde).
Gasopslag beïnvloedt beide doelstellingen (optimale ordening van energiemarkten en bevordering van de
voorzieningszekerheid). We sluiten aan bij de latere jaarverslagen en behandelen gasopslag hier onder OD2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

13

vergunningsprocedures mogelijk te maken teneinde gasopslag te bevorderen (ministerie van
Economische Zaken, Landbouw & Innovatie, 2011a).
Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a, blz. 42) kondigt een convenant
aan met de olie- en gasproducerende ondernemingen met afspraken over het verhogen van het
activiteitenniveau binnen bestaande vergunningsgebieden, welke 31 augustus 2010 is afgesloten.
De Regeling investeringsaftrek marginale gasvoorkomens Nederlands continentaal plat geldt voor
investeringen in bedrijfsmiddelen voor de opsporing en winning van marginale en vermoede
voorkomens van aardgas. Doel is eveneens het stimuleren van het actief gebruikmaken van
vergunningen voor opsporing, winning en opslag.
Figuur 1.3

Beleidsinstrumenten en doelen van OD2

Mijnbouwwet:

- vergunningverlening
- winning en
exploratie
- SodM
- advies en
onderzoek
- Waarborgfonds
Mijnbouwschade
- gebiedsverkleining

Doelmatige
winning
bodemschatten
Creëren energieinfrastructuur
van nationaal
belang,
waaronder
gasopslag

Convenant +
investeringsaftrek
Rijkscoördinatieregeling
SEV III
Gasrotonde
Gasrotondestrategie
Bron:

Internationale
concurrerende
positie energievoorziening

Internationale
energievoorzieningszekerheid

Voorzieningszekerheid

Voorraadvorming
aardolieproducten
Economische
groei

SEO Economisch Onderzoek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

14

HOOFDSTUK 1

Tabel 1.2

Beleidsinstrumenten onder OD2

Instrument

Periode (2007-2012)

Mijnbouwwet
waaronder:

hele periode

Vergunningverlening

hele periode

Deelname Staat in winning en exploratie

hele periode

Staatstoezicht op de Mijnen

hele periode

Mijnraad, Technische commissie bodembeweging, TNO

hele periode

Waarborgfonds Mijnbouwschade

hele periode

Gebiedsverkleining

vanaf 2010

Convenant actieve benutting

vanaf 2010

Investeringsaftrek marginale velden

vanaf 2010

Rijkscoördinatieregeling
rijkscoördinatieprojecten

en

wijzigingen

procedurele

eisen

Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III (SEV III)

vanaf 2009

Wet Voorraadvorming Aardolieproducten
Internationale
Energievoorzieningszekerheid
multilateraal, CIEP en WEC)

vanaf 2009

hele periode
(bilateraal,

Gasrotondestrategie
waaronder:

Europees,

hele periode 5
hele periode

Overlegplatform Gasrotonde

vanaf 2010

Gasdiplomatie: GECF

vanaf 2009

Internationaal ondernemen

vanaf 2009

Versterken kennisinfrastructuur

vanaf 2009

Monitoring voortgang gasrotondestrategie

vanaf 2009

Bron:

SEO Economisch Onderzoek

De belangrijkste wijzigingen in het beleid in de te evalueren periode 2007-2012 betreffen de
mogelijkheid tot gebiedsverkleining in de Mijnbouwwet, de investeringsaftrek marginale velden en
het convenant actieve benutting (alle gericht op benutting van velden), de gewijzigde
Rijkscoördinatieregeling (gericht op het versnellen van procedures) en SEV III (ruimtelijke
reservering voor elektriciteitsprojecten).

1.3.3 Beleid voor operationeel doel 3 (OD3): duurzame en veilige
energievoorziening
De derde operationele doelstelling van artikel 14 is het bevorderen van een duurzame en veilige
energievoorziening. Onder deze doelstelling valt de ambitie een transitie naar een duurzame en
betrouwbare energievoorziening door te maken. Als onderdeel van dit beleid wordt ingezet op het
ontwikkelen van innovatieve energietechnologieën, energiebesparing en energie-efficiëntie en het
reduceren van CO2-uitstoot. Ook de veilige toepassing van kernenergie en het
stralingsbeschermingsbeleid zijn onderdeel van OD3.

5

Zie beschrijving in paragraaf 4.3 voor uitzonderingen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

15

Er wordt binnen OD3 onderscheid gemaakt naar vijf subdoelstellingen:
• energie-innovatie,
• energiebesparing,
• verduurzaming energieproductie,
• CO2 reductie,
• Nucleaire veiligheid en stralingsbescherming
Waar mogelijk is per subdoelstelling aangegeven wat de in de energierapporten opgenomen
overkoepelende beleidsdoelstelling was (zie Figuur 1.4). Per subdoelstelling is uiteengezet wat het
belangrijkste beleid was en welke instrumenten zijn ingezet. Veel instrumenten dragen bij aan meer
dan één subdoelstelling. Deze instrumenten zijn genoemd onder het subdoel waar zij (naar
verwachting) het meest aan bijdragen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK
Convenant Benchmark
Convenant MJA (MJA3 v/a 07/2008)
Voorlichting: Milieu Centraal

Industrie

Transport
Consumenten

Learning-by-research (R&D)
Learning-by-doing

Gebouwde omgeving, industrie

SEI Risico’s dekken voor aardwarmte

Nationaal Actieplan HE

Energie uit hernieuwbare bronnen (Richtlijn 2009/28/EG)
Warmte op stoom
Nationaal PvA Windenergie (wind op land)

Elektrisch Rijden

Green Deals

Topsectorbeleid Energie

2011

SEI Zon-PV

2012

Kernenergiewet
EPAn
Stralingsbescherming
Stresstest Borssele
IAEA

EPAn*
Stralingsbescherming*

-20% CO2-reductie in 2020 t.o.v. 1990

Kernenergiewet*

Joint Implementation
CCS (incl. CATO-programmas, demo-projecten / ROAD)
Subsidie CO2-reductieplan

-30% CO2-reductie in 2020 t.o.v. 1990

SEI Duurzame warmte voor bestaande woningen
SEI Investeringen voor verlaging e-aansluiting van wp-houders
Nationaal Expertisecentrum Warmte (NEW)

Convenant BLOW (wind op land)
MEP (t/m 08/2006)
SDE (incl. wind op zee, wind op land, kleinschalige co-vergistingsinstallaties)
SDE+
Garanties van oorsprong voor duurzame elektriciteit
Investeringssubsidie Wind op land

DEN-B

2010

14% duurzame energie in energieverbruik in 2020

Elektrisch Rijden*

Convenant MEE

Doelstelling
IAEA*
Beleid
Financieel instrument
Zacht instrument
Regulerend instrument
Bron: Schoon en Zuinig, Energierapporten 2005, 2008, 2011 en documenten op instrumentniveau (besluiten, regelingen, RVO.nl)
Instrumenten onder learning-by-research en learning-by-doing horen bij innovatiebeleid
* Tussen 2007 en 2010: VROM-instrumenten

Overkoepelend beleid

Nuclaire veiligheid en stralingsbescherming

CO2-reductie

Gebouwde omgeving

Subsidie investeringen

Warmtebeleid
Learning-by-doing
Subsidie exploitatie

Algemeen

Overkoepelend beleid

10% duurzame energie in energieverbruik in 2020
9% duurzame elektriciteit in elektriciteitsverbruik in 2010

EIA

2% energiebesparing p.j. v/a 2007 (Schoon en Zuinig)

SEI EOS (incl. NEO, ES, EOS Demo)
DEN-A
SEI Demonstratieprojecten (bv. UKR, UKP)
Onderzoeksprogramma's ECN + NRG

Learning-by-doing
Algemeen

Verduurzaming energieproductie

Energiebesparing

2009

Maatschappelijke Innovatieagenda Energie

2008

Figuur 1.4

Learning-by-research (R&D)

Overkoepelend beleid

Doelstelling op middellange termijn
Energie-innovatie

2007
Doelstelling op lange termijn
Duurzame energiehuishouding & CO2-arme samenleving in 2050

16
HOOFDSTUK 1

Overzicht van OD3 beleidsinstrumenten in de periode 2007-2012.

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

17

In Figuur 1.5 staan de vier belangrijkste subdoelstellingen van OD3 in het midden weergegeven. 6
Met pijlen wordt weergegeven hoe inspanningen gericht op één doelvariabele doorwerken op
andere doelvariabelen. Investeringen in energie-innovatie binnen bijvoorbeeld EOS, IAE of
Topsectoren leiden op termijn tot innovaties die een meer duurzame energieproductie of
efficiëntere omgang met energie mogelijk maken. Zo sorteren beleidsinstrumenten gericht op
innovatie ook resultaat op het gebied van duurzame energieproductie en energiebesparing. CO2reductie staat helemaal bovenaan in de figuur en wordt gerealiseerd middels een combinatie van
verduurzaming van energieproductie en energiebesparing. Figuur 11.4 in deel 2 van dit rapport laat
bijvoorbeeld zien welke besparing- en verduurzamingopties beschikbaar zijn om de doelstelling
van 80 procent minder CO2-uitstoot in 2050 te realiseren.
De individuele beleidsinstrumenten waarmee beoogd wordt innovatie, verduurzaming, besparing
en CO2-reductie te realiseren staan links en rechts in de figuur. Te zien is dat er niet alleen
samenhang bestaat tussen de verschillende doelvariabelen maar óók tussen de instrumenten
onderling. EIA heeft bijvoorbeeld een doelstelling gericht op zowel energiebesparing als op
verduurzaming van energieproductie. In beide gevallen wordt de mogelijkheid geboden
investeringen in bedrijfsmiddelen fiscaal af te trekken. Voor energiebesparing geldt een duidelijke
samenhang met de convenanten MEE en MJA3 die bedrijven erop alert maken energie-efficiënt te
produceren. EIA fungeert vervolgens als het instrument dat investeren in energiebesparing meer
rendabel maakt. Op het vlak van verduurzaming kent EIA juist een samenhang met
exploitatiesubsidies MEP, SDE en SDE+. Wederom kan de gedane investering fiscaal worden
afgetrokken. SDE+ voorziet vervolgens in een subsidie op de productie van energie. Wel wordt
bij het bepalen van de hoogte van de exploitatiesubsidie rekening gehouden met de eerder
toegekende EIA. Vergelijkbare samenhang bestaat ook tussen verschillende innovatieinstrumenten. ECN werkt binnen de Topsector Energie actief samen met universiteiten en
bedrijfsleven en heeft ook middelen ontvangen vanuit EOS en IAE. Voor CO2 reductie bestaat
een duidelijk verband tussen Joint Implementation (JI) en andere instrumenten gericht op CO2reductie of energiebesparing. Met JI kunnen emissierechten worden aangekocht in het buitenland
op het moment dat de binnenlandse CO2-reductie onvoldoende is om te voldoen aan de
internationale doelstelling. De CO2-reductie wordt dan effectief behaald in een ander land met
Nederlandse financiering.

6

Kernenergie en stralingsbescherming ligt verder af van deze vier doelstellingen en maakt pas sinds 2011
deel uit van artikel 14.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

18

Figuur 1.5

HOOFDSTUK 1

Samenhang van OD3 doelstellingen en beleidsinstrumenten

Normaal: geëvalueerd; vet gedrukt: hiaat; onderstreept: evaluatie gepland

1.3.4 De rol van samenhang binnen en tussen operationele doelen
Samenhang tussen beleidsinstrumenten speelt in deze evaluatie op verschillende manieren een rol.
Binnen een operationeel doel (OD) kunnen er meerdere instrumenten zijn die eenzelfde doel
(bijvoorbeeld energiebesparing) beogen. Voor de evaluatie ligt het voor de hand deze instrumenten
te groeperen. Als instrumenten daadwerkelijk aangrijpen op dezelfde doelvariabele (EIA en MJA) is
het zelfs noodzakelijk de instrumenten in samenhang te bezien. De reden is dat ontwikkelingen in
de doelvariabele worden beïnvloed door al deze beleidsinstrumenten. Idealiter wordt er vastgesteld
wat de bijdragen zijn geweest van elk van deze beleidsinstrumenten (doeltreffendheid). Dit geeft
ook aangrijpingspunten voor doelmatigheid. Als het doel ook met minder (inzet van)
beleidsinstrumenten had gekund, is de beleidsinzet (de beleidsmix) niet doelmatig geweest.
In beginsel kunnen beleidsinstrumenten elkaar ook ‘in de weg’ zitten. Dit is het geval als
beleidsinstrument A een positieve invloed uitoefent op doelvariabele X, maar een negatieve op
doelvariabele Y. Als er tevens een beleidsinstrument B is dat doelvariabele Y probeert te
beïnvloeden, zal met de invloed van beleidsinstrument A rekening dienen te worden gehouden.
Uiteraard dient dan ook de vraag te worden gesteld waarom er gelijktijdig beleid A en B wordt
gevoerd: is dat wel doeltreffend? Een voorbeeld is EU ETS. Een gevolg van de huidige lage CO2prijs is dat investeringen in bijvoorbeeld CCS dusdanig onrendabel zijn dat het moeilijk is de
financiering rond te krijgen. In dit geval kan het dus doeltreffend zijn om extra beleid te voeren
gericht op hetzelfde doel.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

19

Wat geldt voor beleidsinstrumenten binnen een OD, geldt ook voor de relaties tussen de
operationele doelen. Beleidsinstrumenten gericht op doelen van het ene OD kunnen een neutrale
relatie hebben met de doelen van een ander OD (geen beïnvloeding), een positieve of een negatieve.
Deze relatie kan direct zijn (directe beïnvloeding van meerdere doelvariabelen over verschillende
OD’s), maar zal vaker indirect zijn: het stimulering van marktwerking (OD1) door regulering van
netbeheerders beïnvloedt – uiteindelijk – de voorzieningszekerheid (OD2).
In het vervolg van deze synthese gaan we nader in op deze vormen van samenhang.

1.4

Uitgaven

Uitgaven onder operationeel doel 1 (OD1) zoals vermeld in de jaarverslagen van EZ hangen alleen
samen met de Overgangswet elektriciteitsproductiesector. In de jaarverslagen wordt dit ook wel afgekort
tot Oeps en/of omschreven als stadsverwarming. De rechten op subsidies hebben betrekking op de
jaren 2001 tot en met 2010. In 2011 heeft de afrekening/slotbetaling van de subsidies
plaatsgevonden.
De uitgaven ten behoeve van een (kleinschalige) uitrol van slimme meters (dit zijn actuele en op
afstand afleesbare meters) staan in de jaarverslagen vermeld onder OD2. Dit rapport bespreekt het
beleid gericht op slimme meters als onderdeel van OD1, omdat deze meters niet in de eerste plaats
de voorzieningszekerheid betreffen, maar eerder onderdeel van het streven de marktwerking te
verbeteren. Het beleid is als zodanig een uitvloeisel van de Gaswet en de Elektriciteitswet. De
uitgaven vermelden we onder OD1. Zie Tabel 1.3.
Tabel 1.3

Uitgaven onder OD1 (in mln euro’s in prijzen van het betreffende jaar)

Overgangswet elektriciteitsproductiesector
Slimme meters
Bron:

2007

2008

2009

2010

2011

2012

17,686

5,945

33,1

8,8

4,5

0

0

0

0

0,4

2009-2012: jaarverslag 2012; 2008: jaarverslag 2011, omgerekend naar mln euro's; 2007: jaarverslag
2010, omgerekend naar mln euro's. Inclusief slimme meters.

In de jaarverslagen 2007-2012 van EZ staan onder operationeel doel 2 (OD2) uitgaven vermeld
onder:
• doorsluis COVA-heffing (gelijk aan ontvangsten COVA),
• leningen COVA (garantieverplichting) (betreft verhoging garantieplafond, welke de maximale
hoogte van het geheel aan leningen bepaalt) (betreft géén uitgaven),
• onderzoek en ontwikkeling bodembeheer,
• bijdragen aan diverse instituten,
• voorzieningszekerheid BES,
• slimme meters7, en
• beheer Mijnschadestichtingen.

7

Zie – dus – onder OD1.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

20

HOOFDSTUK 1

Uit de jaarverslagen 2012, 2011 en 2010 volgen de bedragen zoals vermeld in Tabel 1.4. 8, 9
Tabel 1.4

Uitgaven onder OD2 (in mln. euro’s in prijzen van het betreffende jaar)
2007

2008

2009

2010

2011

2012

84,864 83,334 93,5

88,6

89,3

86,4

93,44

324

Oliecrisisbeleid, waaronder:
- Doorsluis COVA-heffing
- Leningen COVA (garantieverplichting)
Onderzoek en ontwikkeling bodembeheer

2,562

3,783

3,7

2,4

4

2,9

Bijdragen aan diverse instituten

0,17

0,148

0,1

0,1

0,4

0,5

0

0

0

1,3

91,1

93,7

91,1

Voorzieningszekerheid BES
Beheer Mijnschadestichtingen

0,004

Totale programma-uitgaven 14.2

86,795 97,3

Bron:

0,006

2009-2012: jaarverslag 2012; 2008: jaarverslag 2011, omgerekend naar mln euro's; 2007: jaarverslag
2010, omgerekend naar mln euro's; m.u.v. leningen COVA, jaarverslag 2010, omgerekend naar mln
euro's; beheer Mijnschadestichtingen: jaarverslag 2011, omgerekend naar mln euro's. Exclusief slimme
meters.

Wat betreft Onderzoek en ontwikkeling bodembeheer, dit betreft:
• de Mijnraad (zie Mijnbouwwet);
• de Technische commissie bodembeweging (Tcbb) (zie Mijnbouwwet);
• een jaarlijkse adviesopdracht mijnbouw aan TNO (het grootste deel van de genoemde
bedragen).
Wat betreft Bijdragen aan diverse instituten, dit betreft (bron: EZ):
• Clingendael International Energy Programme (CIEP); (gerubriceerd onder Internationale
Voorzieningszekerheid);
• International Energy Forum (IEF; zie Internationale Voorzieningszekerheid);
• World Energy Council (WEC; t/m 2008); (gerubriceerd onder Internationale
Voorzieningszekerheid);
• het Energy Charter (zie Internationale Voorzieningszekerheid);
• het Gas Exporting Countries Forum (zie Gasrotonde);
• het International Energy Agency (zie Internationale Voorzieningszekerheid).
Beheer Mijnschadestichtingen betreft volgens de begroting 1996 van EZ bedragen “ter financiering van
oude verplichtingen in verband met de bij EZ in beheer zijnde gelden van de drie mijnschadestichtingen”. De desbetreffende stichtingen waren tijdens de mijnsluitingen opgericht om in het
geval van faillissement of indien de ondernemingen in gebreke zouden blijven, de eventuele
mijnschade te vergoeden (bron: EZ). De stichtingen waren voor 30 jaar opgericht en zijn in de
loop van 2004-2005 opgeheven (bron: EZ). Het beheer van de mijnschadestichtingen is in deze
beleidsdoorlichting daarom niet geëvalueerd.
8

9

Het jaarverslag 2010 van EZ merkt onder Algemene uitgaven ten aanzien van Onderzoek en Ontwikkeling Energie
op dat een aantal grotere opdrachten is verstrekt rond de gasrotonde. Deze uitgaven staan niet vermeld in
Tabel 1.4.
De belastingderving in de betreffende periode als gevolg van de Investeringsaftrek marginale velden is op het
moment van schrijven nog niet bekend.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

21

De subsidies voorzieningszekerheid BES staan vermeld in het Jaarverslag 2012 van EZ, met uitgaven in
2012. Deze uitgaven hangen samen met tariefstijgingen voor elektriciteit op Bonaire (minister van
Economische Zaken, 2012b 10). Vanwege het specifieke vraagstuk 11 en het late moment in de
onderzoeksperiode (2007-2012) worden deze subsidies niet in de huidige evaluatie behandeld.
Tabel 1.5 geeft voor alle OD3-instrumenten weer welke uitgaven zijn gedaan. Dit zijn uitgaven als
het verstrekken van subsidie of het uitzetten van opdrachten aan derden. Ook is aangegeven welke
verplichtingen (toekomstige uitgaven) zijn aangegaan. Dit speelt met name bij projecten met een
lange looptijd zoals bijvoorbeeld SDE of CATO. Als laatste zijn uitvoeringskosten (mensenkracht
en directe uitvoeringskosten) gegeven voor zover deze direct toegerekend zijn aan het instrument.
In de meeste gevallen gaat het om uitvoeringskosten gemaakt door RVO.nl bij het beheer van de
instrumenten. Algemene uitvoeringskosten van RVO zijn niet in de tabel opgenomen.

10
11

Zie ook kamerstuk 29023 nr. 136.
Zie o.a. Van Bergenhenegouwen en Van Beuningen (2012) en Van Buiren en van Halderen (2013).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Energie-innovatie
Energie-innovatie
Energie-innovatie
Energie-innovatie
Energie-innovatie

Energie-innovatie

Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming

Verduurzaming
Verduurzaming

Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Energiebesparing

Energiebesparing

Energiebesparing
Energiebesparing
Energiebesparing
Energiebesparing

Energiebesparing
CO2-reductie

CO2-reductie
CO2-reductie
Kernenergie
Kernenergie

Kernenergie
Kernenergie

Topsectorenbeleid Energie

Nationaal Actieplan Hernieuwbare Energiebronnen
DEN-B: Duurzame Energie in Nederland
Convenanten energiebeleid (BLOW)
Nationaal Plan van Aanpak Windenergie
Garanties van oorsprong DE
MEP: Milieukwalitet Elektriciteitsproductie

OVMEP
SDE: Subsidieregeling Duurzame Energieproductie

SDE Investeringssubsidie Wind op land (NOP)
SDE Tender Wind op Zee
SDE+
SEI Fotovoltaische zonnepanelen (2012-2013)
SEI Duurzame warmte voor bestaande woningen
SEI Investeringen voor verlaging e-aansluiting
Nationaal Expertisecentrum Warmte (NEW)
SEI Risico’s dekken voor aardwarmte
EIA: Energie-investeringsaftrek

Green Deal

Convenant Benchmark
Convenant MEE
MJA3: Meerjarenafspraken
Elektrisch rijden

Voorlichting: Milieu Centraal
CCS: CATO en CATO 2, ROAD en GHP

CO2-reductieplan
Joint Implementation
EPAn: Eenheid Planning en Advies Nucleair
Kernenergiewet en stralingsbeschermingsbeleid

IAEA missies
Stresstest kerncentrale

Subdoel

EOS (NEO, LT, KTO en Demo)
DEN-A: Duurzame Energie in Nederland
Publiek gefinancierd energieonderzoek (ECN)
Publiek gefinancierd energieonderzoek (NRG)
Innovatieagenda Energie

Instrument

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK
Kernenergie
Kernenergie

LBD
CO2-reductie
Kernenergie
Kernenergie

Consumenten
R&D

Industrie
Industrie
Industrie
Transport

Algemeen

LBD
LBD
LBD
LBD
Gebouwde omg.
Gebouwde omg.
Gebouwde omg./ind.
Aardwarmte
Algemeen

LBD
LBD

Algemeen
R&D
LBD
Beleid
LBD
LBD

0

6
0

0,8
10

-

-

0,5
102

n.b
n.b
n.b
-

-

2008
46
45
9
54

-

-

182

2012
0,4
35
9
80

0,8
2

-

-

13
68

17
3

0,8
8

-

-

26
0,0
95

21
23

4
0,6
12

-

-

23
120

19
54

-

-

6

2

10

26
3
21
5
75

17
71

n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
650 647 640 603

-

Uitgaven (mln €)
2009 2010 2011
37
30
0,2
45
43
39
9
9
9
55 110
58

-

-

-

-

-

-

0,2
1,4
30
0,0
13
15
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
3
4
6
4
3
5

4
5

0,8
-

-

-

138

-

n.b
n.b
n.b
-

-

2007
43
42
9
-

Openstaande (rest)verplichtingen (mln €)
Uitvoeringskosten (duizend €)
Bron en opmerkingen
2007 2008 2009 2010 2011 2012
2007
2008
2009
2010
2011
2012
n.b
5.881
5.796
5.456
4.373
1.314 RVO
n.b.
150
139
- RVO
- ECN jaarverslagen 2007-2012
- NRG jaarverslagen 2007-2012
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
Betreft totale uitgaven volgens
jaarverslagen EZ. EZ Uitvoeringskosten
onbekend. Tenders RVO niet opgenomen
om dubbeltelling te voorkomen.
3.433 Betreft uitvoeringskosten vanuit
Agentschap. EZ uitgaven op basis van
Topsector Energie (2013)
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
Uitgevoerd als onderdeel van DEN-B
4.053
4.358
6.196
6.427
5.803
3.636 RVO
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
Uitgevoerd als onderdeel van DEN-B
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
Uitgevoerd als onderdeel van DEN-B
- Geen EZ-uitgaven
7.118 5.087 3.693 2.914 n.b.
- RVO. De verplichting voor de MEP in 2009
bestaat uit de overgenomen
restverplichting EnerQ van 7576,95.
501 338 290 240 174 153 n.b.
- RVO
420 1.746 3.235 4.540 4.339
3.796
8.561
8.102
6.847
5.439 RVO. uitvoeringskosten betreffen
MEP/SDE/SDE+
162
- RVO
5.385 5.385 5.385 5.385
- RVO
1.366 3.172
- RVO
1.255 RVO
n.b
780
1.671
1.363
1.119
155 RVO
63
36
- RVO
- RVO, v/a 2009: uitgaven deel van DEN-B
10
15
7
21
72
76
107
231 RVO
3.700
4.311
4.647
4.984
4.875
4.735 RVO en Ecorys (2013b). Bij uitgaven gaat
het om fiscale derving.
4.999
1.715 Betreft uitgaven vanuit Agentschap, EZ
uitgaven? -> EZ levert dit
n.b
665
- RVO
1.400
3.700
5.600
5.800
2.900 KPMG (2013)
n.b
16.671 15.592 18.144 21.053
9.495 RVO
1.077
1.629 Betreft uitvoeringskosten RVO en
uitgaven EZ. Fiscale derving onbekend.
- EZ
5 168
- Totale EZ-uitgaven, inclusief ROAD. RVO
uitvoeringskosten niet vermeld om
dubbeling te voorkomen.
n.b.
461
252
157
77
- RVO
n.b.
941
740
675
569
501 RVO
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
Onbekend
45
478 EZ-uitgaven stralingsbescherming (voor
2011, VROM)
- Afgerond nul
- Afgerond nul

Tabel 1.5
2007 en 2012

Beleid

R&D
R&D
R&D
R&D
Beleid

Categorie

22
HOOFDSTUK 1

Uitgaven, verplichtingen en uitvoeringskosten van OD3 instrumenten in de periode

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

1.5

23

Doeltreffendheid en doelmatigheid per
operationeel doel

1.5.1 Resultaten operationeel doel 1 (OD1)
Het beleid onder OD1 bestaat uit verschillende onderdelen van de Elektriciteitswet en de Gaswet
aangevuld met specifieke beleidsinstrumenten zoals het Europese energieoverleg. De
beleidsinstrumenten in de linkerkant van Figuur 1.2 zijn doeltreffend als ze – via de voorwaarden voor
goed functionerende energiemarkten – zorgen voor efficiënt producerende leveranciers, een
efficiënte prijs voor afnemers en afstemming van vraag en aanbod. Als beleidsinstrumenten
doeltreffend zijn, zijn ze doelmatig als aan de volgende voorwaarden is voldaan:
• de beleidsinstrumenten kunnen niet met lagere kosten of met minder negatieve neveneffecten
ingezet worden zonder aan effectiviteit in te boeten, en
• er zijn geen alternatieve beleidsinstrumenten die tegen lagere kosten of met minder negatieve
neveneffecten dezelfde effectiviteit bewerkstelligen.
De kosten zijn in het geval van de instrumenten onder OD1 vooral uitvoeringskosten. Negatieve
neveneffecten zijn bijvoorbeeld administratieve lasten voor burgers en bedrijven. Merk op dat er
in zekere mate een afruil kan bestaan tussen effectiviteit en efficiëntie. Als beleidsinstrument X iets
minder effectief is dan beleidsinstrument Y, maar met veel minder kosten of administratieve lasten
of andere negatieve neveneffecten gepaard gaat, zou het gemis aan effectiviteit moeten worden
afgewogen tegen de vermeden kosten, lasten of negatieve neveneffecten.
De bevindingen betreffende doeltreffendheid van beleidsinstrumenten onder OD1 zijn samengevat in
Tabel 1.6.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

24

HOOFDSTUK 1

Tabel 1.6

Samenvatting doeltreffendheid beleidsinstrumenten OD1 2007-2012

Instrument onder OD1

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Elektriciteitswet 1998 en Gaswet
waaronder:

Zacht

Redelijk

Onafhankelijk netbeheer

Nog niet volledig doorgevoerd, uitspraak Hoge Raad

Kleinverbruikers

Concurrentie en transparantie zijn aandachtspunten,
beperkt switchgedrag

Slimme meters

Geen uitspraak: te vroeg

Groothandelsmarkt elektriciteit

Concurrentie en transparantie zijn aandachtspunten

Groothandelsmarkt gas

Doelen concurrentie niet volledig gehaald

Toezicht door NMa

Onduidelijkheid taken NMa en rolverdeling NMa-EZ

Besluit aanleg energieinfrastructuur

Zacht

Slecht

Gasplatform

Zacht

Geen uitspraak mogelijk

Energieplatform

Zacht

Goed

VTE-raad

Zacht

Uitspraak niet zinvol

Europees energie-overleg
waaronder:

Overgangswet
elektriciteitsproductiesector

Geen uitspraak mogelijk

In de evaluatie is nagegaan welke evaluaties er hebben plaatsgevonden, welke onderzoeksmethoden
daarbij zijn gebruikt en in hoeverre de conclusies zijn gebaseerd op methoden waarbij
geobserveerde output of de mate waarin een beleidsdoelstelling wordt gerealiseerd kan worden
toegerekend aan de inzet van beleidsinstrumenten. Dit leidt tot een oordeel over de aard van het
bewijsmateriaal (hard of zacht) gekoppeld aan een oordeel over doeltreffendheid (goed, redelijk,
matig of slecht).
De vraag bij de Elektriciteitswet 1998 is of de marktordening en regulering van het netbeheer
(betreffende het nationale, regionale en grensoverschrijdende transport van elektriciteit) en van de
productie, handel en levering van elektriciteit gedurende de periode 2007-2012 zoals weergegeven
in de Elektriciteitswet doeltreffend was. Dit betreft eisen aan de bedrijfsopzet (ontbundeling),
regulering van tarieven van het netbeheer, regulering van kwaliteit en voorwaarden van het
netbeheer, regels met betrekking tot de groothandelsmarkt en de kleinverbruikersmarkt (waaronder
keuzevrijheid van afnemers en de introductie van slimme meters), bevordering van de transparantie
en het toezicht door NMa (en EZ).
Het behandelde onderzoek en de behandelde cijfers maken het aannemelijk dat er sprake is van
doeltreffendheid van het op basis van de Elektriciteitswet gevoerde beleid in de periode 2007-2012.
Dit is aannemelijk op basis van zacht bewijsmateriaal. NMa (2012) concludeert dat de systematiek
van de Elektriciteitswet in de praktijk goed functioneert en dat de doelstellingen ervan grotendeels
worden bereikt. Dit betreft het effect van tariefregulering, van de regulering van kwaliteit en
voorwaarden (‘codes’) en van beleid gericht op consumentenbescherming. Wat tariefregulering
betreft wordt dit bevestigd door Berndsen et al. (2012), die baten van tariefregulering berekenen
en concluderen dat de betrouwbaarheid op peil is gebleven, netbeheerders hebben geïnvesteerd in

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

25

kwaliteit en dat Nederland een laag storingsniveau heeft. Het oordeel over de NMa zelf is in 2010
(Van Mil et al., 2010) eveneens ‘doeltreffend’, hoewel met verbetermogelijkheden.
Wel is het zo dat in deze periode nog niet alle gestelde doelen voor honderd procent worden
gehaald. Dit betreft met name concurrentie op zowel de kleinverbruikers- als groothandelsmarkt
en het nog niet voltooid zijn van de beoogde integratie van de Noordwest-Europese markt.
Daarnaast geldt transparantie als aandachtspunt. Ook geeft de NMa (2012) aan dat er
onduidelijkheid is over rollen en verantwoordelijkheden (tussen NMA en EZ) en dat deze in de
Elektriciteitswet zouden kunnen worden verduidelijkt.
Bij de Gaswet speelt dezelfde vraag of de marktordening en regulering van het netbeheer
(betreffende het nationale, regionale en grensoverschrijdende transport van gas) en van de
productie, handel en levering van gas gedurende de periode 2007-2012 zoals weergegeven in de
Gaswet doeltreffend was. Dit betreft wederom eisen aan de bedrijfsopzet (ontbundeling),
regulering van tarieven van het netbeheer, regulering van kwaliteit en voorwaarden van het
netbeheer, regels met betrekking tot de groothandelsmarkt en de kleinverbruikersmarkt (waaronder
keuzevrijheid van afnemers en de introductie van slimme meters), bevordering van de transparantie
en het toezicht door NMa (en EZ).
Het behandelde onderzoek en de behandelde cijfers maken het net als bij de Elektriciteitswet
aannemelijk dat er sprake is van doeltreffendheid van het op basis van de Gaswet gevoerde beleid
in de periode 2007-2012. Dit is aannemelijk op basis van zacht bewijsmateriaal. NMa (2012)
concludeert dat de systematiek van de Gaswet in de praktijk goed functioneert en dat de
doelstellingen ervan grotendeels worden bereikt. Dit betreft het effect van tariefregulering, van de
regulering van kwaliteit en voorwaarden (‘codes’) en van beleid gericht op
consumentenbescherming. Het oordeel over de NMa zelf is, zoals gesteld, eveneens ‘doeltreffend’,
hoewel met verbetermogelijkheden (Van Mil et al., 2010).
Wat voor de elektriciteitsmarkt geldt, geldt deels ook voor de gasmarkt: in deze periode worden
niet alle gestelde doelen voor honderd procent gehaald, met name voor wat betreft concurrentie
op zowel de groothandelsmarkt als de kleinverbruikersmarkt en (deels hiermee samenhangend) de
transparantie op de consumentenmarkt als aandachtspunt.. De onduidelijkheid in het toezicht over
rollen en verantwoordelijkheden (van NMA en EZ) en dat deze in de Gaswet zouden kunnen
worden verduidelijkt, geldt ook hier.
Wat het Europese energie-overleg betreft zijn er van het Gasplatform en het Energieplatform geen
‘harde’ evaluaties verschenen. Vanwege de aard van deze instrumenten (samenwerkingsverbanden)
is het ook niet mogelijk om vast te stellen in welke mate behaalde resultaten precies zijn toe te
wijzen aan het Gasplatform of het Energieplatform. De evaluatie van het Energieplatform
(ministerie van Buitenlandse Zaken, 2012a) geeft een indruk van een doeltreffend
samenwerkingsverband.
De bevindingen betreffende doelmatigheid van beleidsinstrumenten onder OD1 zijn samengevat in
Tabel 1.7. Over doelmatigheid zijn minder uitspraken mogelijk, omdat de meeste instrumenten niet
tot kosten op de overheidsbegroting leiden en niet zomaar is vast te stellen of een andere inzet van
beleid met minder kosten of negatieve neveneffecten gepaard zou zijn gegaan.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

26

HOOFDSTUK 1

Tabel 1.7

Samenvatting doelmatigheid beleidsinstrumenten OD1 2007-2012

Instrument onder OD1

Bewijsmateriaal

Doelmatigheid

Elektriciteitswet 1998 en Gaswet
waaronder:

Zacht

Redelijk

Zacht

Matig

Besluit aanleg energieinfrastructuur
Europees energie-overleg

Geen uitspraak

Overgangswet elektriciteitsproductiesector

Geen uitspraak mogelijk

Doelmatigheid betreft de vraag in hoeverre het gewenste beleidseffect tegen zo min mogelijk
kosten en ongewenste neveneffecten wordt bereikt. Dat er ruimte is voor verbetering van de
doelmatigheid blijkt uit de door NMa (2012) beschreven langdurige juridische procedures en het
advies tot vereenvoudiging daarvan. Daarmee samenhangend wordt de ruimte voor vermindering
van de regeldruk beschreven in het consultatiedocument STROOM (ministerie van Economische
Zaken, 2014) 12, als onderdeel van de in paragraaf 1.1 genoemde wetgevingsagenda STROOM,
gericht op stroomlijning, optimalisering en modernisering van de wet- en regelgeving rond energie.
Daarmee kan worden gesteld dat aannemelijk is dat het beleid op basis van de Elektriciteitswet
1998 en de Gaswet in de periode 2007-2012 niet volledig doelmatig was.

Overkoepelende conclusie OD1
Figuur 1.2 zou op het eerste gezicht de indruk kunnen geven van een veelheid aan relaties tussen
beleidsinstrumenten en doelen onder OD1, wat misschien de suggestie wekt dat het gevoerde
beleid moeilijk doelmatig kan zijn en dat doeltreffendheid moeilijk is te bereiken. Er is evenwel
geen sprake van een dubbeling van instrumenten of van instrumenten die elkaar ‘in de weg’ zitten.
De kern van OD1 wordt gevormd door de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998, waarbij een
onderscheid kan worden gemaakt tussen regulering van het netbeheer en regulering van de levering
van elektriciteit en gas. Hierbinnen is sprake van duidelijk te onderscheiden elementen, gerelateerd
aan marktordening, regulering van tarieven, kwaliteit en voorwaarden, de groothandelsmarkten en
kleinverbruikers.
Feit is dat het reguleren van monopolies, zoals dat bij het beheer van het gasnet en het
elektriciteitsnet het geval is, bepaald geen sinecure is. Aan de ene kant dienen investeringen te
worden gewaarborgd (de reden dat er überhaupt sprake is van een monopolie), aan de andere kant
dient de tucht van de markt te worden nagebootst middels voorwaarden aan de bedrijfsvoering,
tariefregulering en regulering van kwaliteit en voorwaarden.
De werking van de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998 in de periode 2007-2012 is hierboven als
“redelijk doeltreffend” en “redelijk doelmatig” beoordeeld. De reden dat in deze periode geen
sprake is geweest van een “100 procent” doeltreffendheid hangt samen met de hierboven gemaakte
kanttekeningen met betrekking tot concurrentie en transparantie en in het toezicht met
onduidelijkheid over rollen en taken van NMa en EZ. De reden dat in deze periode geen sprake is
geweest van een “100 procent” doelmatigheid hangt samen met de hierboven gemaakte
opmerkingen met betrekking tot regeldruk en juridische procedures. De evaluatie van het

12

Zie: www.internetconsultatie.nl/stroom.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

27

Energieplatform geeft een indruk van een doeltreffend samenwerkingsverband; van het
Gasplatform is geen soortgelijke evaluatie verschenen.

1.5.2 Resultaten operationeel doel 2 (OD2)
Het beleid gericht op voorzieningszekerheid (OD2) bestaat uit wettelijke regelingen en overige
instrumenten zoals de gastrotondestrategie (zie Figuur 1.3). Deze instrumenten zijn doeltreffend als
ze – via een doelmatige winning van bodemschatten, energie-infrastructuur, energievoorziening,
voorraadvorming aardolieproducten en internationale voorzieningszekerheid – de
voorzieningszekerheid, leveringszekerheid (en de economische groei) positief beïnvloeden. Als
beleidsinstrumenten doeltreffend zijn, zijn ze doelmatig als aan de volgende voorwaarden is voldaan:
• de beleidsinstrumenten kunnen niet met lagere kosten of met minder negatieve neveneffecten
worden ingezet zonder aan effectiviteit in te boeten, en
• er zijn geen alternatieve beleidsinstrumenten die tegen lagere kosten of met minder negatieve
neveneffecten dezelfde effectiviteit bewerkstelligen.
De kosten zijn net als bij OD1 vooral uitvoeringskosten, behoudens belastingderving bij de
investeringsaftrek, de kosten van het aanhouden van olievoorraden en de investeringen die
specifiek zijn gedaan ten behoeve van de gasrotondestrategie. Negatieve neveneffecten zijn
bijvoorbeeld administratieve lasten voor burgers en bedrijven.
Tabel 1.8 vat de resultaten met betrekking tot de doeltreffendheid van de beleidsinstrumenten onder
OD2 in de periode 2007-2012 samen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

28

HOOFDSTUK 1

Tabel 1.8

Doeltreffendheid van beleidsinstrumenten onder OD2 in de periode 2007-2012

Instrument onder OD2

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Mijnbouwwet
waaronder:

Laatste integrale
evaluatie over
betrof 2003-2007

Geen integrale uitspraak mogelijk

Vergunningverlening

Zacht

Goed

Deelname Staat in winning en
exploratie

Zacht

Goed

Mijnraad, Technische commissie
bodembeweging

Zacht

Goed

Staatstoezicht op de Mijnen

Zacht

Goed

TNO

Hard

Goed

Waarborgfonds Mijnbouwschade

Geen uitspraak mogelijk

Gebiedsverkleining

Geen separate uitspraak mogelijk

Convenant actieve benutting

Hard

Slecht (in korte periode)

Investeringsaftrek marginale velden

Geen uitspraak (o.a. winning nog niet bekend)

Rijkscoördinatieregeling

Geen uitspraak mogelijk

Structuurschema
Elektriciteitsvoorziening III

Hard

Goed

Wet Voorraadvorming
Aardolieproducten

Hard

Goed

Internationale
Energievoorzieningszekerheid

Zacht

Goed

Zacht

Redelijk

Gasrotondestrategie
Bevorderen investeringen
gastransport, gasopslag, LNG
Marktwerking/integratie, benutting
gasbronnen, internationaal
ondernemen, kennisinfrastructuur

Geen uitspraken mogelijk

Overlegplatform Gasrotonde

Geen uitspraak mogelijk

Gasdiplomatie: GECF

Zacht

Redelijk

Monitoring voortgang
gasrotondestrategie

Zacht

Goed

De laatste keer dat de Mijnbouwwet integraal is beoordeeld was in 2007, over de periode 2003-2007.
De evaluatie was gericht op de voorwaarden die door de Mijnbouwwet worden gecreëerd om
doelen te behalen (met name de doelmatige winning van bodemschatten), waarbij de Mijnbouwwet
als effectief en efficiënt is beoordeeld, met elementen die zouden kunnen worden verbeterd. De
enige echte evaluatie die daarna is uitgevoerd, is de recente van Oostdijk et al. (2014) met betrekking

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

29

tot TNO-AGE, waarin TNO-AGE als doeltreffend wordt getypeerd en waarbij doelmatigheid niet
in het geding zou zijn, maar ook geen sprake is van indicaties van toenames van doelmatigheid.
Hiermee is een integrale, ‘harde’ uitspraak over de doeltreffendheid en doelmatigheid van de
Mijnbouwwet over 2007-2012 onmogelijk. De wet kan ten opzichte van de evaluatie in 2007
ongeveer even doeltreffend en doelmatig zijn gebleven, of juist meer of minder doeltreffend of
doelmatig zijn geworden, en dat kan onderdelen van de wet betreffen die hetzelfde zijn gebleven
of juist onderdelen die zijn veranderd.
Gas- en oliewinning in deze periode en de inkomsten voor de overheid uit gaswinning geven geen
aanleiding om te denken dat er sprake is van ondoelmatige winning van bodemschatten. Wat betreft
verantwoorde winning merken we hier slechts op dat de maximale kracht van aardbevingen door
gaswinning in eerder uitgevoerd onderzoek mogelijk is onderschat, wat aangeeft dat de
doeltreffendheid van beleid afhangt van de beschikbaarheid van kennis.
Vanwege het afgesloten convenant (zie hierna) lijkt het onderdeel gebiedsverkleining in de
Mijnbouwwet voor offshore gebieden op het eerste gezicht overbodig. Deelnemers aan het
convenant zijn immers gevrijwaard van gebiedsverkleining. Er valt echter niet uit te sluiten dat
meedoen aan het convenant minder vrijwillig is dan het lijkt, juist vanwege de bestaande
mogelijkheid om, wanneer men niet aan het convenant meedoet, men wél met gebiedsverkleining
zou kunnen worden geconfronteerd.
De Investeringsaftrek marginale velden moet zich nog bewijzen. Er wordt weliswaar een significante
gaswinning verwacht door de investeringen die in aanmerking zijn gekomen voor de
investeringsaftrek, maar de daadwerkelijke winning is nog niet bekend en een (harde) uitspraak
over doeltreffendheid vereist ook (meer) inzicht in de additionaliteit van de investeringen. De
regeling middels het Convenant actieve benutting dat derden activiteitenplannen kunnen indienen voor
inactief beoordeelde delen van vergunninggebieden loopt (nog) geen storm. Daarmee is het in (het
laatste deel van) de periode 2007-2012 niet doeltreffend geweest. Hierbij kan worden aangetekend
dat dit ná 2012 zou kunnen veranderen.
Zonder specifiek onderzoek is de mate van doeltreffendheid van de gewijzigde Rijkscoördinatieregeling
(en overige gerelateerde procedurewijzigingen) niet vast te stellen, en daarmee ook niet de mate
van doelmatigheid.
Gebaseerd op een recente evaluatie door Van Mil et al. (2013) zien wij geen aanleiding om het
Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III (SEV III) in de periode tot en met 2012 als anders dan
doeltreffend en doelmatig te beoordelen. Volgens deze evaluatie wordt de doelstelling van het SEV
III - het waarborgen van voldoende ruimte voor grootschalige productie en transport van
elektriciteit - op hoofdlijnen gehaald.
De Wet Voorraadvorming Aardolieproducten wordt naar verwachting in 2017 geëvalueerd. Dit betreft
niet de wet zoals die in 2007-2012 gold: dat was de Wet Voorraadvorming Aardolieproducten 2001,
terwijl sinds april 2013 de Wet Voorraadvorming Aardolieproducten 2012 geldt. In die wet is de
voorraadverplichting voor handelaren beneden de 100.000 ton afgeschaft, omdat “een groot deel

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

30

HOOFDSTUK 1

van deze niet-producenten extra kosten moet maken om aan de voorraadplicht te kunnen voldoen”
(Memorie van toelichting op de Wet voorraadvorming aardolieproducten 2012, 22-08-2011; EZ).
Op basis van de evaluatie uit 2007 en het voldoen aan internationale verplichtingen zien wij geen
aanleiding om over de periode 2007-2012 de wet anders dan doeltreffend te kenschetsen, met de
kanttekening dat de IEA (2014) ruimte ziet voor verbetering in de kwaliteit en rapportage van
(handelsgerelateerde) data.
‘Harde’ uitspraken over de effectiviteit (en doelmatigheid) van de Nederlandse inzet via bilaterale
relaties, Europees beleid en multilaterale fora behoren niet tot de mogelijkheden. Het beeld dat op basis
van onder andere een evaluatie van het ministerie van Buitenlandse Zaken (2012b) ontstaat, is dat
de inzet van Nederland bewust en gericht plaatsvindt en dat Nederland vooral op multilateraal vlak
een relatief grote rol vervult. Dit suggereert eerder een doelmatige en doeltreffende inzet dan een
ondoelmatige of ineffectieve inzet, wat onverlet laat dat resultaten zich niet zomaar laten sturen in
een complex en grotendeels politiek krachtenveld.
De gasrotondestrategie bestaat uit verschillende onderdelen. Ten aanzien van de onderdelen
bevorderen van marktwerking en de integratie van de Noordwest-Europese gasmarkt, benutten
van de eigen gasbronnen, bevorderen van internationaal ondernemen en versterken van
kennisinfrastructuur kunnen we geen uitspraken doen over hoe doeltreffend specifiek de
gasrotondestrategie hierin is geweest. Deze onderdelen zijn ook zonder gasrotondestrategie
namelijk onderdeel van het energiebeleid, waardoor het de vraag is in hoeverre er anders of
intensiever beleid is gevoerd met de gasrotonde als strategie ten opzichte van een hypothetische
situatie zonder zo’n strategie. Uitspraken over doelmatigheid zijn dan ook niet mogelijk. Ten
aanzien van het Gas Exporting Countries Forum lijken er weinig resultaten te zijn geboekt en te kunnen
worden geboekt, maar geeft de waarnemersstatus wel informatie over de gasmarkt en contacten
met de belangrijkste gasproducerende landen. Een uitspraak over de doeltreffendheid (en
doelmatigheid) van het overlegplatform gasrotonde is zonder specifiek onderzoek niet mogelijk. De
monitoring van de gasrotondestrategie lijkt doeltreffendheid ter hand te zijn genomen, al zou een
meer compleet beeld ontstaan als duidelijker zou zijn wat precies de beleidsinzet is geweest, welke
investeringen dat heeft uitgelokt en – maar dat gaat verder dan monitoren – welke effecten dat
heeft gehad.
Wat het bevorderen van investeringen in gastransportcapaciteit (pijpleidingen), gasopslagcapaciteit en faciliteiten voor
vloeibaar aardgas (LNG) betreft, zijn duidelijk vorderingen gemaakt met het creëren van voorwaarden
voor de gewenste ‘gasrotonde’. De handel in gas, de transportcapaciteit en de gasopslagcapaciteit
zijn toegenomen en de eerste LNG-importterminal in Nederland is in gebruikgenomen. In die zin
lijkt het beleid doeltreffend te zijn geweest. Gezien de onduidelijke rolverdeling tussen de minister
van EZ en de NMa in (het begin van) deze periode kan het beleid evenwel moeilijk als doelmatig
worden gekenmerkt: de rechter moest er aan te pas komen om de tariefregulerende rol bij de NMa
neer te leggen.
Tabel 1.9 vat de resultaten met betrekking tot de doelmatigheid van de beleidsinstrumenten onder
OD2 in de periode 2007-2012 samen. Net als bij OD1 zijn uitspraken over de doelmatigheid
minder goed mogelijk.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

Tabel 1.9

31

Doelmatigheid van beleidsinstrumenten onder OD2 in de periode 2007-2012

Instrument onder OD2

Bewijsmateriaal

Doelmatigheid

Mijnbouwwet
waaronder:

Laatste integrale
evaluatie over
betrof 2003-2007

Geen integrale uitspraak mogelijk

Vergunningverlening

Geen separate uitspraak

Deelname Staat in winning en
exploratie

Geen separate uitspraak

Mijnraad, Technische commissie
bodembeweging

Geen separate uitspraak

Staatstoezicht op de Mijnen

Geen separate uitspraak

TNO

Hard

Goed

Waarborgfonds Mijnbouwschade

Geen uitspraak mogelijk

Gebiedsverkleining

Geen separate uitspraak mogelijk

Convenant actieve benutting

Zacht

Matig (in korte periode)

Investeringsaftrek marginale velden

Geen uitspraak

Rijkscoördinatieregeling

Geen uitspraak mogelijk

Structuurschema
Elektriciteitsvoorziening III

Zacht

Goed

Wet Voorraadvorming
Aardolieproducten

Zacht

Goed

Internationale
Energievoorzieningszekerheid

Geen uitspraak

Gasrotondestrategie
Bevorderen investeringen
gastransport, gasopslag, LNG

Zacht

Matig (EZ versus NMa)

Marktwerking/integratie, benutting
gasbronnen, internationaal
ondernemen, kennisinfrastructuur

Geen uitspraken mogelijk

Overlegplatform Gasrotonde

Geen uitspraak mogelijk

Gasdiplomatie: GECF

Geen uitspraak

Monitoring voortgang
gasrotondestrategie

Geen uitspraak

Overkoepelende conclusie OD2
De relatie tussen de beleidsinstrumenten onder OD2, zoals weergegeven in Figuur 1.3, is als volgt.
De instrumenten onder de Mijnbouwwet strekken voornamelijk ter doelmatige winning van
bodemschatten. Het Convenant actieve benutting en de Investeringsaftrek marginale velden

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

32

HOOFDSTUK 1

hebben eveneens als doel om deze doelmatige winning te bevorderen. De (gewijzigde)
Rijkscoördinatieregeling en SEV III zijn gericht op energie-infrastructuur: de
Rijkscoördinatieregeling via verkorting van procedures, SEV III middels ruimtelijke reserveringen
voor grootschalige productie en transport van elektriciteit. De invloedssfeer van deze instrumenten
– Mijnbouwwet, convenant, investeringsaftrek, Rijkscoördinatieregeling en SEV III – is vooral
‘fysiek’ en ‘nationaal’. Fysiek omdat het winning van bodemschatten of infrastructuur betreft,
nationaal omdat die winning en die infrastructuur (grotendeels) betrekking hebben op wat er
binnen de Nederlandse landsgrenzen gebeurt. De Nederlandse inzet via bilaterale relaties,
Europees beleid en multilaterale fora heeft daarentegen juist een internationale werking en betreft
vooral de toegang tot energiebronnen en handels- en investeringsmogelijkheden.
De instrumenten vullen elkaar aan en zitten elkaar niet ‘in de weg’. Of er sprake is van een
ondoelmatigheid vanwege meerdere instrumenten ter activering van marginale velden
(gebiedsverkleining, convenant, investeringsaftrek), zal de toekomst (en toekomstige evaluaties)
moeten uitwijzen. Bij de Gasrotondestrategie wordt een oordeel bemoeilijkt, omdat het niet altijd
duidelijk is welke investeringen er zonder deze ‘strategie’ ook wel hadden plaatsgevonden.
Wat doelen betreft is er sprake van voorzienings- en leveringszekerheid als centrale doelen, maar
economische groei moet ook niet worden vergeten. Een gasrotonde of een hoogspanningsnet dient
niet alleen voor de leverings- en voorzieningszekerheid, maar ondersteunt ook economische
activiteiten gericht op handel en export. Dat maakt het strikt ‘afrekenen’ van beleid op
voorzienings- en leveringszekerheid tot een te beperkte exercitie.
Hierboven is geconstateerd dat een integrale uitspraak over doeltreffendheid en doelmatigheid van
de Mijnbouwwet over de periode 2007-2012 niet mogelijk is. De wél geëvalueerde onderdelen
wijzen op doeltreffendheid en er zijn geen aanwijzingen voor een ondoelmatige bodemwinning in
deze periode. Het oordeel over SEV III, de Wet Voorraadvorming Aardolieproducten en het beleid
ten aanzien van Internationale Voorzieningszekerheid is eveneens dat er sprake is van
doeltreffendheid. Het Convenant actieve benutting is in de korte periode dat het bestaat niet
doeltreffend geweest. Ná 2012 zou dit kunnen veranderen. Hoe dan ook zal het in samenhang
moeten worden bezien met gebiedsverkleining in de Mijnbouwwet en met de Investeringsaftrek
marginale velden. Het oordeel over de doeltreffendheid van de stimulering van investeringen
middels de Gasrotonde is redelijk: er zijn vorderingen gemaakt om aan de voorwaarden van een
gasrotonde te voldoen, maar de toekomst moet nog uitwijzen in hoeverre deze strategie
daadwerkelijk succesvol blijkt. De beschreven onduidelijke rolverdeling tussen EZ en NMa doet
afbreuk aan de doelmatigheid van het toezicht.

1.5.3 Resultaten operationeel doel 3 (OD3)
Het beleid gericht op de doelstellingen van OD3 valt uiteen in verschillende onderdelen: energieinnovatie, energiebesparing, verduurzaming van de energieproductie, CO2-reductie en de
nuclearire veiligheid en stralingsbescherming. De resultaten van de evaluatie voor OD3 worden
hier per onderdeel beschreven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

33

Energie-innovatie
In de onderstaande Tabel 1.10 is samengevat welke mate van doeltreffendheid en doelmatigheid is
vastgesteld met betrekking tot energie-innovatie.
Tabel 1.10

Energie-innovatie

Instrument

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

EOS

Hard

Goed

Redelijk

DEN-A

Hard

Redelijk

Matig

IAE

Zacht

?

?

Topsector Energie

Zacht

Nog geen uitspraak mogelijk Nog geen uitspraak mogelijk

ECN / NRG

Hard/zacht

Goed

Redelijk

In de te evalueren periode was EOS het voornaamste instrument om energieonderzoek financieel
te stimuleren. EOS volgde DEN-A op dat tot 2005 bestond uit een generieke tenderregeling.
Energieonderzoekssubsidies waren beschikbaar voor verschillende fasen van energieonderzoek
(lange termijn, korte termijn, demonstratie). Visser et al. (2012) stellen in de evaluatie van EOS dat
het instrument doeltreffend is geweest in het bevorderen van de toepassing van nieuwe
energietechnologieën en het ontwikkelen van nieuwe kennis. Beperkte monitoring van individuele
projecten maakt het echter moeilijk uitspraken te doen over de doelmatigheid van het instrument.
Vanaf 2008 werd binnen de innovatieagenda energie (IAE) ingezet op zeven innovatiethema’s.
Nadat in 2010 een deel van het energiebeleid werd ondergebracht in de Topsector Energie is de
voortgang van IAE projecten niet langer centraal gemonitord. Als gevolg hiervan is het niet
mogelijk geweest binnen het tijdsbestek van dit onderzoek een volledige evaluatie uit te voren van
IAE. Geadviseerd wordt om dit programma alsnog te onderwerpen aan een opzichzelfstaande
evaluatie. De Topsector Energie wordt in 2015 geëvalueerd, hetzelfde geldt voor het onderzoek
van ECN.
Verduurzaming energieproductie
In de Energierapporten 2005 en 2008 zijn de doelstellingen voor duurzame elektriciteits- en
energieproductie geformuleerd. In 2010 moet negen procent van de elektriciteitsproductie
duurzaam zijn. Voor duurzame energie gelden de Europese doelstellingen voor 2020 waarbij
Nederland een verplichting heeft in dat jaar een aandeel van 14 procent hernieuwbare energie in
het energetisch eindverbruik te realiseren.
Zoals Tabel 1.11 weergeeft is de doelstelling met betrekking tot elektriciteitsproductie in 2010
gehaald. Het aandeel hernieuwbare energie in het energieverbruik blijft echter steken op 4,5
procent. Dit werpt de vraag op of in de jaren 2007-2012 voldoende stappen zijn gezet om het 2020doel te realiseren. Deze vraag kan niet exact worden beantwoord, omdat tussendoelstellingen voor
de te evalueren periode ontbreken.
Tabel 1.11

Elektriciteit uit hernieuwbare bronnen bereikte 9,5% in 2009

Aandeel…

2007

2008

2009

2010

2011

2012

hernieuwbare elektriciteitsproductie

7,2%

8,8%

9,5%

9,5%

10,9%

12,2%

hernieuwbare energieverbruik

3,1%

3,4%

4,1%

3,8%

4,3%

4,5%

Bron:

CBS Statline

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

34

HOOFDSTUK 1

In de onderstaande Tabel 1.12 is samengevat welke mate van doeltreffendheid en doelmatigheid is
vastgesteld met betrekking tot de verduurzaming van energieproductie.
Tabel 1.12

Verduurzaming energieproductie

Instrument

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

DEN-B

Zacht

Goed

?

BLOW

Zacht

Goed

?

Nationaal PvA Windenergie

Zacht

Matig

?

MEP

Hard

Goed

Slecht

SDE

Hard

Matig

Matig

SDE+

Zacht

Nog geen uitspraak
Nog geen uitspraak
mogelijk; naar verwachting mogelijk; waarschijnlijk
hoger dan bij SDE
hoger dan bij SDE

Garantie v. oorsprong

Zacht

Goed

Goed

SEI Zon PV’s

Zacht

Redelijk

Matig

SEI Garantieregeling geothermie Zacht

Goed

?

SEI Duurzame warmte

Hard

Slecht

Slecht

SEI E-aansluiting

Zacht

Slecht

Slecht

NEW

Zacht

Goed

?

De doelstelling van negen procent duurzame elektriciteitsproductie, geformuleerd in het
Energierapport 2005, is in 2010 gehaald. De MEP-regeling speelde hierin een belangrijke rol. De
MEP-regeling is volledig geëvalueerd. Ondanks dat de doelstelling van 9 procent binnenlandse
elektriciteitsproductie voor 2010 is bereikt, concludeert de Algemene Rekenkamer (2007) dat de
MEP-regeling niet op een doelmatige manier is uitgevoerd. De AR noemt hier drie redenen voor:
1. de meest rendabele technologieën hebben niet de meeste subsidie gekregen,
2. subsidies hebben overwinst gecreëerd voor biomassa- en windenergieprojecten en
3. er waren diverse projecten die ook zonder de verstrekte subsidies gerealiseerd hadden kunnen
worden (free-riders). Dit als gevolg van het feit dat de overheid kiest welke technieken
gestimuleerd moet worden (‘picking the winner’).
Ondanks de inzet van SDE was het aandeel duurzame energie in het totale energieverbruik in 2012
4,5 procent. Op basis van verschillende studies concludeert dit rapport dat SDE matig doeltreffend
is geweest. SDE had een dubbele doelstelling. De subsidie beoogde zowel het aandeel duurzame
energie te verhogen als de innovatie te stimuleren. Daarnaast geldt ook voor SDE dat niet de meest
rendabele technologieën de meeste subsidie hebben gekregen en zijn projecten aanwijsbaar die ook
zonder de subsidie gerealiseerd hadden kunnen worden. Dit betekent dat SDE matig doelmatig is
geweest. Met een meer marktgeoriënteerd methodiek kan een hoger aandeel duurzame energie
worden bereikt met hetzelfde budget. Om die reden heeft de overheid het model van gefaseerde
opening met een budgetplafond gekozen en toegepast op SDE+. SDE+ is vanwege de toepassing
van een gefaseerde opening een meer doeltreffend en doelmatig instrument geworden dan de
MEP-regeling en SDE. Over SDE+ is in dit rapport geen oordeel geveld (SDE+ wordt in 2016
geëvalueerd).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

35

Ondanks het lage aandeel duurzame energie is DEN-B als zacht instrument doeltreffend geweest
in het wegnemen van niet-financiële barrières.
Warmtebeleid is redelijk doeltreffend geweest dankzij de subsidies voor duurzame warmteinstallaties in bestaande woningen en de garantieregeling geothermie. Het zachte instrument NEW
heeft in goed bijgedragen aan de investeringsbeslissingen van onder meer gemeenten en
projectontwikkelaars. Het warmtebeleid is echter niet doelmatig geweest in de periode 2007-2012.
Samenvattend is naar het oordeel van dit rapport het verduurzamingsbeleid matig doeltreffend en
niet doelmatig geweest in de periode 2007-2012.
Exogene factoren
Bij de evaluatie van het beleid gericht op verduurzaming van de energieproductie is op een
kwalitatieve manier rekening gehouden met exogene factoren die van invloed zijn geweest op de
effectiviteit van het beleid. De meest recente empirische literatuur over duurzame
energieproductietechnologieën concludeert dat deze technieken duurder zijn dan traditionele
technieken, ook vanwege de te lage CO2-prijs (zie Fischer et al. 2013). Zolang de CO2-prijs laag
blijft, kan de inzet van groene technologieën alleen op een niet-efficiënte manier gestimuleerd
worden middels exploitatie- en investeringssubsidies. Vanuit een langetermijnperspectief betekent
deze aanpak dat te dure technologieën gestimuleerd worden.
De positie van Nederland op het gebied van duurzame energie staat niet los van internationale
ontwikkelingen. Nederland kent vergeleken met andere Europese landen een beperkt aandeel
duurzame energie. Beleid in andere landen heeft ook effect op de Nederlandse energiemarkt en
daarmee op de concurrentiepositie van duurzame energie in Nederland. Deze ontwikkelingen
betreffen het nationale energiebeleid, vooral in de buurlanden, en de subsidies op hernieuwbare
energie.
Vooral als gevolg van de economische crisis ervaren innovatieve bedrijven en energieproducenten
een hoger risico op hun investeringen. Het rendement op investeringen is meer onzeker geworden
waardoor private R&D-investeringen zijn afgenomen en energieproducenten een kleinere vraag
naar energie en zelfs overcapaciteit hebben ervaren. Dit remt ook de investeringsbereidheid van
partijen in het veld van de duurzame energieproductie.
Energiebesparing
Tabel 1.13 geeft een overzicht van de resultaten van de uitgevoerde en beschouwde evaluaties van
energiebesparingsinstrumenten. Op convenant Benchmark na, dat door invoering van EU ETS
buitenspel kwam te staan, worden alle instrumenten doeltreffend bevonden. Green Deals wordt in
2015 uitgebreid geëvalueerd. Hetzelfde geldt voor Elektrisch Rijden met het verschil dat bij deze
laatste reeds voldaan is aan de gestelde doelstelling voor 2015. Om vast te stellen of het stimuleren
van elektrisch rijden ook op een doelmatige manier is gedaan zal in de evaluatie de nadruk moeten
liggen op het totale pakket aan stimulerende instrumenten dat is ingezet en in hoeverre deze een
nuttige aanvulling vormden op elkaar. De convenanten MEE en MJA zijn redelijk doeltreffend en
doelmatig bevonden. In de evaluaties door respectievelijk KPMG en Ecorys werd vastgesteld dat
de koppeling tussen geleverde prestaties door bedrijven en de tegenprestatie van de overheid
ontbreekt of onvoldoende direct is. Hierdoor ontbreekt een zogenoemde stok achter de deur en is
sprake van enige vrijblijvendheid met als gevolg sterk wisselende besparingsinspanningen. De

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

36

HOOFDSTUK 1

doelmatigheid van EIA zou verder verhoogd kunnen worden door een hoger bodembedrag voor
investeringen in te stellen. Zo wordt het aantal aanvragen beperkt terwijl naar verwachting het
totaal gemelde investeringsbedrag slechts beperkt wordt beïnvloed. Deze aanbeveling is inmiddels
verwerkt in het belastingplan 2014.
Tabel 1.13

Evaluatie van energiebesparingsinstrumenten

Instrument

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

EIA

Hard

Goed

Redelijk

Benchmark

Hard

Slecht

Slecht

MEE

Hard

Redelijk

Redelijk

MJA

Hard

Redelijk

Redelijk

Green Deals

Zacht

Nog geen uitspraak mogelijk Nog geen uitspraak mogelijk

Milieu Centraal

Hard

Goed

Goed

Elektrisch rijden

Zacht

Goed

Nog geen uitspraak mogelijk

CO2 reductie
Tabel 1.14 geeft een overzicht van de resultaten van de uitgevoerde en beschouwde evaluaties van
CO2-reductieinstrumenten. Met het CO2-reductieplan wordt in 2011 ruim vier Mton reductie van
CO2 of CO2-equivalent gerealiseerd. Hiermee is voldaan aan de gestelde doelstelling. Wel blijft de
kosteneffectiviteit achter bij de beoogde € 9 per vermeden ton CO2. Joint Implementation fungeert
als achtervang in het CO2-reductiebeleid. Met JI kunnen emissierechten worden aangekocht in het
buitenland op het moment dat de binnenlandse CO2- reductie onvoldoende is om te voldoen aan
de internationale doelstelling. In totaal is zo’n 17 Mton aan emissierechten aangekocht tegen een
prijs van gemiddeld €5,53 per ton. Het laatste instrument dat is geëvalueerd is het CCS-beleid. Het
afvangen en opslaan van CO2 is een middel om de uitstoot van CO2 in de atmosfeer te voorkomen.
Het onderzoek- en demonstratieprogramma CATO staat hierin voor Nederland centraal. De
evaluatie heeft zich daarom voornamelijk toegespitst op dit onderdeel van het CCS-beleid. Door
een gebrek aan lokaal draagvlak zijn de geplande demonstratieprojecten voor CO2-opslag op land
niet van de grond gekomen. Het beleid is daarmee niet doeltreffend geweest in het realiseren van
deze projecten. De onderzoeksinspanningen binnen CATO en CATO2 hebben wel tot duidelijk
aanwijsbare resultaten geleid.
Tabel 1.14

Evaluatie van CO2-reductie instrumenten

Instrument

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

CO2 reductieplan

Hard

Redelijk

Redelijk

Joint Implementation

Hard/Zacht

Goed

Goed

CSS (CATO)

Hard/Zacht

Redelijk

Redelijk

Nucleaire veiligheid en stralingsbescherming
Tabel 1.15 geeft tot slot een overzicht van de resultaten van de uitgevoerde en beschouwde
evaluaties van instrumenten gericht op nucleaire veiligheid en stralingsbescherming. De
Kernenergiewet en de bijhorende besluiten en regelingen vormen de belangrijkste instrumenten
bedoeld om de veiligheid van mens en milieu tegen de gevaren verbonden aan kernenergie en
ioniserende straling te waarborgen. Het stelsel van partijen en verplichtingen zoals dat door de

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

37

wetgever is ontworpen, is op papier sluitend. Tegelijkertijd moet echter opgemerkt worden dat de
Kernenergiewet dusdanig complex en ondoorzichtig is dat er moeilijk mee te werken is. De
complexiteit vermindert met andere woorden de doelmatigheid van de wet. De Kernenergiewet is
pas vanaf 2011 onderdeel van artikel 14, voor die tijd lag deze verantwoordelijkheid bij het
ministerie van VROM.
Tabel 1.15

Nucleaire veiligheid en stralingsbescherming

Instrument

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

Kernenergiewet

Zacht

Goed

Matig

EPAN

Zacht

Goed

?

Stresstesten Nucleaire
installaties

Hard

Goed

?

Toetsingsmissie IAEA

Hard

Goed

?

Naar aanleiding van het ongeval met de kerncentrale bij Fukushima zijn in de evaluatieperiode
tevens stresstesten uitgevoerd van de Nederlandse nucleaire installaties en is het functioneren van
de Eenheid planning en advies nucleair (EPAN) onderworpen aan een procesmatige evaluatie.
Daarnaast werd in 2012 een serie van vier inspectiemissies door het IAEA afgerond. In geen van
de evaluaties zijn ingrijpende tekortkomingen vastgesteld. Omdat het budgettaire beslag van deze
inspanningen niet te achterhalen is kunnen over de doelmatigheid ervan geen uitspraken worden
gedaan.

Overkoepelende conclusie OD3
De subdoelstellingen onder OD3 zijn niet volledig gerealiseerd. Op het gebied van energiebesparing
gold vanuit Schoon en Zuinig (Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2007) de ambitie om op
termijn 2 procent per jaar te besparen. Al in 2010 was duidelijk dat het pakket aan maatregelen dat
vanuit Schoon en Zuinig is genomen onvoldoende is om deze termijnambitie te behalen. In het
Energierapport 2011 (Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie, 2011c) wordt
de ambitie ‘indicatief’ en ‘niet bindend’ genoemd en later wordt in het regeerakkoord gesteld dat
energiebesparing vooral gezien wordt als onderdeel van andere doelstellingen met betrekking tot
klimaat en milieu. Het besparingsniveau tussen 2007 en 2010 lag rond de 1 procent per jaar. De
totale mix van instrumenten is te beperkt geweest om te voldoen aan de Schoon en Zuinig ambitie
van 2 procent per jaar. Op basis van het functioneren van de belangrijkste besparingsinstrumenten
blijkt het besparingsbeleid als geheel redelijk doeltreffend en doelmatig te zijn geweest.
De voornaamste doelstelling met betrekking tot CO2-reductie betrof in de periode 2007-2012 het
behalen van de Kyoto-doelstelling. Gemiddeld over de periode 2008-2012 moet een reductie van
6 procent zijn gerealiseerd ten opzichte van 1990. Mede door de aankoop van emissierechten in
het buitenland (JI en CDM) is volgens voorlopige schattingen voldaan aan deze doelstelling. Het
CO2-reductiebeleid is daarmee doeltreffend geweest.
Met betrekking tot verduurzaming is de doelstelling van 9 procent duurzame elektriciteit in 2010
gehaald. De MEP-regeling speelde hierin een belangrijke rol. De realisatie van deze doelstelling was
goed doeltreffend. Maar er bestaat nog veel onzekerheid over het doel om in 2020 14 procent
duurzaam energieverbruik te realiseren. In 2012 was 4,5 procent van het energieverbruik duurzaam.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

38

HOOFDSTUK 1

Ondanks de inzet van SDE betekent dit dat het verduurzamingbeleid matig doeltreffend en niet
doelmatig is geweest voor de periode 2007-2012. De activiteiten die uiteen zijn gezet in het
Energieakkoord 2013 moeten zorg dragen voor het tijdig behalen van dit Europese doel. Zonder
deze extra inspanning was de 14 procent doelstelling naar alle waarschijnlijkheid niet gehaald. Naar
aanleiding hiervan is de methodiek achter de exploitatiesubsidie veranderd. SDE+ is daardoor
waarschijnlijk een doeltreffender en doelmatiger instrument. Over SDE+ is in dit rapport geen
oordeel geveld, omdat het in 2016 wordt geëvalueerd. Op lange termijn moet het beleid gericht op
duurzame energie de kostendaling van duurzame energieproductietechnieken stimuleren middels
een combinatie van exploitatie- en R&D-subsidies.
Het energie-innovatiebeleid kent geen goed meetbare doelstelling en is om die reden niet gemakkelijk
te beoordelen. Bij het evalueren van de Innovatieagenda Energie maar ook bij EOS is naar voren
gekomen dat goede monitoring onontbeerlijk is om de effectiviteit van innovatieprogramma’s in
te schatten. Het is daarom bijvoorbeeld voor een belangrijk innovatie-instrument als de IAE niet
mogelijk geweest om de mate van doeltreffendheid en doelmatigheid te bepalen. Met inachtneming
van deze omissie is het innovatiebeleid met als belangrijkste instrumenten DEN-A, EOS en
energieonderzoek door ECN als geheel redelijk doeltreffend en doelmatig geweest. Over het
Topsectorenbeleid is geen oordeel geveld, omdat de evaluatie van dit onderdeel op een later tijdstip
is gepland.
Voor OD3 als de som van bovenbeschreven delen geldt dat in de periode 2007-2012 stappen zijn
gezet naar een duurzame energiehuishouding en CO2-arme samenleving op de lange termijn. Aan de
realisatie van deze doelstelling is redelijk doeltreffend en doelmatig invulling gegeven.

1.6

Algemene conclusie

Op basis van de conclusies voor de operationele doelstellingen trekt dit hoofdstuk een algemene
conclusie over de wijze waarop het beleid voor het beleidsartikel 14 van het ministerie van
Economische Zaken is gevoerd.
De vraagstelling van deze ex post beleidsevaluatie was:
• In welke mate hebben de door het ministerie van Economische Zaken in de periode 2007-2012
gepleegde inzet en geleverde inspanningen in het kader van beleidsartikel 14 bijgedragen aan de
drie centrale operationele doelstellingen voor optimale ordening en werking van
energiemarkten, het bevorderen van voorzieningszekerheid en een duurzame en veilige
energievoorziening?
• Is daarmee in voldoende mate een bijdrage geleverd aan de overkoepelende doelstelling van het
energiebeleid: het bevorderen van een internationaal concurrerende energiehuishouding die
betrouwbaar, veilig en duurzaam is?

De drie centrale operationele doelstellingen
De kern van de eerste operationele doelstelling (OD1: optimale ordening en werking van energiemarkten)
wordt gevormd door de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998, waarbij een onderscheid kan worden
gemaakt tussen regulering van het netbeheer en regulering van de levering van elektriciteit en gas.
Hierbinnen kunnen de elementen marktordening, regulering van tarieven, kwaliteit en

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

39

voorwaarden, de groothandelsmarkten en kleinverbruikers worden onderscheiden. Het beheer van
het gasnet en het elektriciteitsnet vereist het reguleren van monopolies, waarbij aan de ene kant
investeringen dienen te worden gewaarborgd en aan de andere kant de tucht van de markt dient te
worden nagebootst middels voorwaarden aan de bedrijfsvoering, tariefregulering en regulering van
kwaliteit en voorwaarden.
De werking van de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998 in de periode 2007-2012 wordt op basis
van bestaand onderzoek en cijfers als redelijk doeltreffend en redelijk doelmatig beoordeeld. De
systematiek van deze wetten functioneert goed in de praktijk en de doelstellingen ervan worden
grotendeels bereikt. De reden dat in deze periode geen sprake is geweest van een volledige
doeltreffendheid is omdat niet alle gestelde doelen voor honderd procent worden gehaald, met
name wat betreft de concurrentie op zowel de kleinverbruikers- als de groothandelsmarkt en het
nog niet voltooid zijn van de beoogde integratie van de Noordwest-Europese markt. Daarnaast
geldt transparantie als aandachtspunt en is er in het toezicht onduidelijkheid over rollen en taken
van NMa en EZ. De reden dat in deze periode geen sprake is geweest van een volledige doelmatigheid
hangt samen met verbetermogelijkheden in termen van juridische procedures en regeldruk. De
evaluatie van het Energieplatform geeft een indruk van een doeltreffend samenwerkingsverband.
Van het Gasplatform is geen soortgelijke evaluatie verschenen.
Voor OD1 is het antwoord daarom dat de door het ministerie van EZ in de periode 2007-2012
gepleegde inzet en geleverde inspanningen in redelijke mate hebben bijgedragen aan de
operationele doelstelling voor optimale ordening en werking van energiemarkten.
De beleidsinstrumenten onder de tweede operationele doelstelling (OD2: het bevorderen van
voorzieningszekerheid) vullen elkaar aan. Voorzieningszekerheid en leveringszekerheid zijn hier de
belangrijkste doelen. Daarnaast is ook economische groei een doel. Een gasrotonde of een
hoogspanningsnet dient niet alleen voor de leverings- en voorzieningszekerheid, maar ondersteunt
ook economische activiteiten gericht op handel en export.
Een integrale uitspraak over doeltreffendheid en doelmatigheid van de Mijnbouwwet over de periode
2007-2012 is vanwege een gebrek aan evaluaties niet mogelijk. De wél geëvalueerde onderdelen
wijzen op doeltreffendheid en er zijn geen aanwijzingen voor een ondoelmatige bodemwinning in
deze periode. Het Convenant actieve benutting is in de korte periode dat het bestaat niet doeltreffend
geweest en dient in samenhang te worden bezien met gebiedsverkleining in de Mijnbouwwet en
met de Investeringsaftrek marginale velden. Alle hebben immers als doel om een doelmatige winning
van bodemschatten te bevorderen via activering van marginale velden (voorzieningszekerheid), wat
het risico geeft op een ondoelmatigheid in het beleid vanwege het feit dat meerdere instrumenten
gericht zijn op realisatie van hetzelfde doel.
De (gewijzigde) Rijkscoördinatieregeling (RCR) en het Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III (SEV
III) zijn gericht op energie-infrastructuur (leveringszekerheid en voorzieningszekerheid): de
Rijkscoördinatieregeling via verkorting van procedures, SEV III middels ruimtelijke reserveringen
voor grootschalige productie en transport van elektriciteit. SEV III wordt als doeltreffend
beoordeeld, zonder specifiek onderzoek is de mate van doeltreffendheid van de gewijzigde RCR
evenwel niet vast te stellen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

40

HOOFDSTUK 1

De op voorzieningszekerheid gerichte Wet Voorraadvorming Aardolieproducten en het beleid ten
aanzien van Internationale Voorzieningszekerheid worden als doeltreffend beoordeeld.
De beoordeling van de stimulering van investeringen om een gasrotonde te bereiken
(leveringszekerheid en voorzieningszekerheid) – de Gastrotondestrategie – wordt bij voorbaat
bemoeilijkt, omdat het niet altijd duidelijk is welke investeringen er zonder deze ‘strategie’ ook wel
hadden plaatsgevonden. Het oordeel hierover is redelijk: er zijn vorderingen gemaakt om aan de
voorwaarden van een gasrotonde te voldoen, maar de toekomst moet uitwijzen in hoeverre deze
strategie daadwerkelijk succesvol blijkt. Een onduidelijke rolverdeling tussen EZ en NMa doet
afbreuk aan de doelmatigheid van het toezicht.
Voor OD2 is het antwoord daarom dat de door het ministerie van EZ in de periode 2007-2012
gepleegde inzet en geleverde inspanningen over het algemeen in redelijke mate hebben
bijgedragen aan de operationele doelstelling voor bevordering van de voorzieningszekerheid.
De derde operationele doelstelling (OD3: een duurzame en veilige energievoorziening) kan worden
opgedeeld naar de vijf subdoelstellingen energie-innovatie, energiebesparing, verduurzaming van
de energieproductie, CO2-reductie, en nucleaire veiligheid en stralingsbescherming.
De subdoelstellingen zijn in 2007-2012 niet volledig gerealiseerd. Op het gebied van energiebesparing
gold vanuit ‘Schoon en Zuinig’ de ambitie om - op termijn - twee procent per jaar te besparen. De
werkelijke besparing lag tussen 2007 en 2010 rond de een procent per jaar. Voor 2011 en 2012 zijn
nog geen cijfers beschikbaar. De ambitie om op termijn twee procent per jaar te besparen is strikt
genomen geen harde doelstelling geweest voor de periode 2007-2012. Op basis van het
functioneren van de belangrijkste individuele beleidsinstrumenten wordt het
energiebesparingsbeleid als redelijk doeltreffend en redelijk doelmatig beoordeeld.
De voornaamste doelstelling met betrekking tot CO2-reductie betrof in de periode 2007-2012 het
halen van de Kyoto-doelstelling, te weten een reductie van zes procent CO2-uitstoot ten opzichte
van 1990. Mede door de aankoop van emissierechten in het buitenland (Joint Implementation en
Clean Development Mechanism) is volgens voorlopige schattingen voldaan aan deze doelstelling.
Het CO2-reductiebeleid is daarmee doeltreffend geweest.
Met betrekking tot verduurzaming is de doelstelling van negen procent duurzame
elektriciteitsproductie in 2010 gehaald. De MEP-regeling speelde hierin een belangrijke rol. Met
SDE is beperkte voortgang geboekt (van 3,1 procent in 2007 naar 4,5 procent in 2012). DEN-B
heeft als zacht instrument de subsidies effectief ondersteund en is doeltreffend geweest in het
wegnemen van de niet-financiële barrières. Het was in 2012 onzeker of het tot dan toe gevoerde
beleid voldoende was om in 2020 het doel van 14 procent duurzaam energieverbruik te realiseren.
Dit rapport concludeert mede daarom dat het verduurzamingsbeleid matig doeltreffend en niet
doelmatig is geweest in de periode 2007-2012. Over SDE+ is geen oordeel geveld, omdat dit
instrument in de planning staat voor een afzonderlijke evaluatie in 2016.
Het energie-innovatiebeleid kent geen goed meetbare doelstelling en is om die reden niet gemakkelijk
te beoordelen. Vanwege het ontbreken van goede monitoring is het evalueren van de
Innovatieagenda Energie niet mogelijk geweest. Met inachtneming van deze omissie is het

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

41

innovatiebeleid met als belangrijkste instrumenten DEN-A, EOS en energieonderzoek door ECN
als geheel redelijk doeltreffend en doelmatig geweest. Over het Topsectorenbeleid is geen oordeel
geveld, omdat dit onderdeel apart wordt geëvalueerd.
Voor OD3 is het antwoord daarom dat de door het ministerie van EZ in de periode 2007-2012
gepleegde inzet en geleverde inspanningen in redelijke mate hebben bijgedragen aan de
operationele doelstelling voor een duurzame en veilige energievoorziening.

De overkoepelende doelstelling
De drie operationele doelstellingen van het EZ-energiebeleid dragen bij aan de overkoepelende
doelstelling van het beleid: het bevorderen van een internationaal concurrerende energiehuishouding
die betrouwbaar, veilig en duurzaam is. Een mindere prestatie voor één van de operationele
doelstellingen betekent automatisch dat het beleid als geheel niet in staat is de overkoepelende
doelstelling te realiseren.
Hierbij is de mate van interactie en de mate van overlap tussen de beleidsvelden van belang. Dit
begint met de vraag in hoeverre er een afhankelijkheid bestaat van het beleid gericht op de
verschillende operationele doelstellingen van beleidsartikel 14. Tussen OD1 en OD2 is deze relatie
het duidelijkst. Zonder goed functionerende elektriciteits- en gasmarkt (OD1) kunnen doelen
onder OD2 (voorzieningszekerheid, leveringszekerheid, economische groei) niet worden gehaald.
Ook is er een overlap tussen OD1 en OD2 voor wat betreft het doel van leveringszekerheid en de
rol van de energie-infrastructuur. Zo is de faciliterende rol van de netten voor de marktwerking in
de energiemarkt (OD1) afhankelijk van de bevordering van de nationale infrastructuur als
onderdeel van OD2.
De relatie tussen OD1 en OD2 enerzijds en OD3 anderzijds is minder direct. Er zou kunnen
worden gesteld dat goed werkende energiemarkten (OD1) en een doelmatige bodemwinning
(OD2) leiden tot meer energieconsumptie, wat op zich – in absolute zin – niet bevorderlijk is voor
CO2-reductie of energiebesparing. Het punt is dat zolang het beleid onder OD1 en OD2
voorwaardenscheppend is – gericht op goed werkende markten, doelmatigheid en infrastructuur –, het
beleid onder OD3 dient te zorgen voor het behalen van de doelen in termen van bijvoorbeeld CO2reductie en energiebesparing. Om de gedachte om te keren: het behalen van de doelen van CO2reductie en energiebesparing door slecht werkende markten en ondoelmatige bodemwinning is met
zekerheid niet de meest effectieve en efficiënte weg. Dit zou bovendien geen stimulans zijn voor
verduurzaming en innovatie (OD3).
De doelen van CO2-reductie, energiebesparing en energie-innovatie onder OD3 hebben geen of
een positieve invloed op de doelen van OD1 en OD2. Energiebesparing bevordert de
voorzieningszekerheid via een verminderde importafhankelijkheid. Ook energie-innovatie kan de
voorzieningszekerheid bevorderen. Wel kan er een relatie zijn tussen subsidies gericht op
verduurzaming van de energieproductie enerzijds en marktwerking anderzijds. Bij een sterk
groeiend aandeel duurzame energie zal de merit order van de productie en dus de prijsvorming
worden beïnvloed. Op dit moment is dit effect voelbaar als gevolg van omvangrijke subsidies voor
duurzame energie in Duitsland. Mede als gevolg hiervan stijgt het energieaanbod in ons land op
gunstige dagen voor duurzame energie (veel zon, veel wind). Dit betekent onder meer dat andere

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

42

HOOFDSTUK 1

energieproducenten die basislast (base load) leveren meer concurrentie ondervinden. In Nederland
zijn dat vooral de gasgestookte centrales. Dit verschijnsel speelde echter in de periode 2007-2012
maar beperkt een rol.
Omgekeerd bestaat er afhankelijkheid van het beleid gericht op duurzame energie van OD1. Zo
moet een markt met een groot aandeel duurzame energie beschikken over voldoende flexibel in te
zetten productiecapaciteit. Dit speelt vooral een rol in de elektriciteitsmarkt waar de productie uit
duurzame bronnen zoals zonne-energie en windenergie afhankelijk is van de
weersomstandigheden. Bij ongunstige omstandigheden moet de productie snel kunnen
bijschakelen om de balans in het net te handhaven. Het is de vraag of de marktcondities voldoende
zijn afgestemd op de inpassing van een groot aandeel duurzame energie. Ook hier betreft het een
afhankelijkheid die in de toekomst zal gaan spelen. In de periode 2007-2012 was het aandeel
duurzame elektriciteit niet zo groot dat er een tekort is ontstaan aan flexibel in te zetten
productiecapaciteit. Integendeel, de Nederlandse elektriciteitsmarkt kent nog steeds een relatief
groot productieaandeel van gasgestookte centrales en WKK-installaties die de gevraagde
flexibiliteit kunnen leveren. Dit aandeel neemt op dit moment door de marktomstandigheden af
en kan in de toekomst mogelijk voor problemen zorgen. De discussie over aanpassing van de
marktstructuur door invoering van een capaciteitsmarkt richt zich op dit probleem.
Al met al vormt het beleid onder OD1 en OD2 geen blokkade voor het beleid onder OD3. Dit
zou wel het geval zijn als de winning van fossiele energiebronnen bijvoorbeeld met subsidies
gepaard zou gaan. Het energiebeleid kent een duidelijke scheiding tussen enerzijds
voorwaardenscheppende instrumenten onder OD1 en OD2 in de vorm van wet- en regelgeving
waarmee de spelregels van de energiemarkt worden bepaald en anderzijds het beleid onder OD3
dat specifiek is gericht op verduurzaming, CO2-reductie, energiebesparing en innovatie.
Bovenstaande leidt tot de conclusie dat het algemene beeld is dat de door het ministerie van EZ in
de periode 2007-2012 gepleegde inzet en geleverde inspanningen in het kader van beleidsartikel
14 in redelijke mate hebben bijgedragen aan de operationele doelstelling voor optimale ordening
en werking van energiemarkten, bevordering van de voorzieningszekerheid en een duurzame en
veilige energievoorziening. Daarmee is in voldoende mate een bijdrage geleverd aan de
overkoepelende doelstelling van het energiebeleid: het bevorderen van een internationaal
concurrerende energiehuishouding die betrouwbaar, veilig en duurzaam is.
Bij dit algemene beeld dient te worden opgemerkt dat het beleid onderdelen kent die in grote mate
doeltreffend zijn geweest, zoals het meeste beleid voor voorzieningszekerheid (OD2, zie Tabel 1.8)
en de CO2-doelstelling onder OD3, maar ook onderdelen die in mindere mate doeltreffend zijn
geweest, zoals onderdelen van het beleid gericht op marktwerking (OD1, zie Tabel 1.6) en het
duurzame energiebeleid onder OD3. Een andere kanttekening bij de algemene conclusie dat het
beleid redelijk doeltreffend is geweest, is dat de RPE een integrale beoordeling vraagt van het
beleid. Voor een deel is dat gelukt. Sommige onderdelen van het energiebeleid zijn echter niet
geëvalueerd, omdat de benodigde gegevens niet beschikbaar waren.
Op het punt van de doelmatigheid is de algemene conclusie dat het energiebeleid redelijk aan deze eis
voldoet. Bij dit oordeel weegt mee dat een belangrijk deel van het budgettaire beslag bij de
instrumenten onder OD3 ligt. Voor dit onderdeel blijkt de doelmatigheid op verschillende punten

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING EZ ENERGIEBELEID

43

slecht of matig te zijn. Dit is onder meer het geval bij de subdoelstelling duurzame energie.
Daarnaast is er een aantal witte vlekken bij de beoordeling van de doelmatigheid als gevolg van het
niet beschikbaar zijn van gegevens of het ontbreken van een duidelijk referentiepunt om de
doelmatigheid te beoordelen.

1.7

Vervolgonderzoek en lessen voor toekomstige
evaluaties

Vervolgonderzoek
De witte vlekken in het evaluatieonderzoek geven aanleiding tot suggesties voor toekomstige
evaluaties.
Suggesties voor vervolgonderzoek met betrekking tot OD1 zijn als volgt. De aanstaande algehele
herziening die moet leiden tot één integrale Elektriciteits- en Gaswet kan vanuit wetenschappelijke
evaluatie-optiek als een soort ‘natuurlijk experiment’ worden opgevat. Een ‘voor-/na’-analyse kan
inzichtelijk maken wat de consequenties van deze herziening zijn. Wat het switchgedrag bij
kleinverbruikers betreft kan het evalueren van een grootschalige uitrol van slimme meters duidelijk maken
in hoeverre dit leidt tot veranderingen in het gedrag van kleinverbruikers (besparingen,
overstappen, ...). Dit kan door de situatie ‘voor en na’ te vergelijken bij kleinverbruikers die een
slimme meter hebben gekregen en/of door kleinverbruikers met een slimme meter te vergelijken
met kleinverbruikers zonder. Voor de ‘splitsingswet’ is in eerste instantie het oordeel van de Hoge
Raad relevant. Als volledige splitsing bij alle netbeheerders volgt, kan een voor-/na-analyse meer
licht werpen op de effecten van splitsing. Een soortgelijke evaluatie als de IOB (2012) uitvoerde
van het Energieplatform zou kunnen worden uitgevoerd van het Gasplatform.
Wat mogelijk vervolgonderzoek met betrekking tot OD2 betreft, kan worden overwogen in de komende
jaren een integrale evaluatie van de Mijnbouwwet uit te voeren, de meest recente evaluatie stamt
namelijk uit 2007. Ook kan worden onderzocht wat de investeringen ten bate van de gasrotonde
uiteindelijk voor Nederland opleveren.
Wat betreft vervolgonderzoek onder OD3 is de belangrijkste aanbeveling om de Innovatieagenda
Energie te onderwerpen aan een evaluatie. Gezien de omvang van deze agenda ligt het voor de
hand om lessen te trekken met betrekking tot de uitgevoerde thematische onderzoek- en
innovatieprogramma’s.

Toekomstige evaluaties
Toekomstige evaluaties op beleidsterreinen zoals de energie kunnen rekening houden met de
volgende lessen van deze ex post evaluatie van EZ-beleidsartikel 14. Deze lessen hebben niet alleen
betrekking op de evaluatiemethodiek maar ook op de beleidsvoorbereiding. De kwaliteit van ex
post evaluatieonderzoek wordt in veel gevallen bepaald door de keuzes die ex ante worden gemaakt
ten aanzien van de formulering van doelstellingen en het verzamelen van gegevens.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

44

HOOFDSTUK 1

In de eerste plaats spelen de doelstellingen een centrale rol in de evaluatiemethodiek, omdat ze het
ijkpunt vormen voor het beoordelen van de prestaties van het beleid. De doelstellingen van het
beleid zijn echter lang niet altijd geschikt om als een dergelijk ijkpunt te fungeren. Doelstellingen
zijn soms niet geformuleerd op een termijn die aansluit bij tussentijdse evaluatie. Geboekte
voortgang met betrekking tot een ambitie voor 2030 is bijvoorbeeld alleen toetsbaar op de kortere
termijn indien de doelstellingen SMART zijn gesteld. Ervan uitgaande dat een beleidsinstrument
iedere vijf jaar dient te worden geëvalueerd, zal al tijdens het formuleren van het beleid en de
bijhorende doelstellingen dienen te worden nagedacht over concrete en realistische, liefst meetbare,
doelstellingen voor de komende vijf jaar.
In de tweede plaats kent een tussentijdse evaluatie met een cyclus van vijf jaar ook beperkingen. Deze
ex post evaluatie beoordeelt het energiebeleid in de periode 2007-2012. Maar het gevoerde beleid
in deze periode zal ook gevolgen hebben voor de jaren na 2012. De ex ante beoordeling van deze
effecten is niet bij deze evaluatie betrokken, maar kan bij sommige onderwerpen wel een rol spelen.
Dit geldt vooral voor het duurzaam energiebeleid. De effectiviteit en efficiëntie van het duurzaam
energiebeleid worden bepaald door de kostendaling van de duurzame energietechnologieën die op
dit moment nog niet marktrijp zijn. R&D-subsidies zijn volgens de beleidsliteratuur het meest
effectieve instrument om dit doel te bereiken (Fisher et al., 2013, Zachman et al., 2014). Voor
technologieën die voldoende dicht bij de markt staan is het van belang dat de toepassing wordt
gestimuleerd via investerings- en exploitatiessubsidies. Dit bevordert dat mogelijke schaaleffecten
optimaal worden benut.
Met het oog op de langetermijneffecten is het dus de vraag of het beleid de juiste mix van
instrumenten inzet. Deze vraag kan voor een relatief korte periode van vijf jaar moeilijk
beantwoord worden. Beoordeling van de beleidsmix is voor kapitaalintensieve sectoren zoals de
energie echter wel relevant. Een te sterke stimulans van bepaalde technologieën is achteraf moeilijk
te corrigeren vanwege de padafhankelijkheid: de markt kan de gemaakte keuzes niet of alleen tegen
hoge kosten wijzigen. Een efficiënte aanpak van de route naar realisatie van de 2020-doelstellingen
kan in dat geval vanuit langetermijnperspectief een te dure oplossing blijken. Dergelijke analyses
kunnen in het kader van een evaluatiecyclus met een periode van vijf jaar niet gemaakt worden.
Een oplossing zou kunnen zijn dat ook bij ex post evaluaties een doorkijkje wordt gemaakt naar
de te verwachten langetermijneffecten van het beleid.
In de derde plaats is een succesvolle ex post evaluatie sterk afhankelijk van de beschikbaarheid van
gegevens over de beleidsinzet en de effecten van het beleid. Deze gegevens zijn alleen beschikbaar
als tijdens (en ook al voor) de uitvoering van het beleid een inspanning wordt geleverd om de
voortgang te monitoren en relevante gegevens te verzamelen. Feitelijk dient er op dat moment al
rekening te worden gehouden met de vereisten van toekomstige evaluaties. Anders kunnen de
adviezen in Durf te meten niet worden toegepast. De ervaring leert dat de nadruk van het beleid zich
in de loop van de van tijd verplaatst, mede onder invloed van het politieke krachtenveld. Ook gaan
verantwoordelijke personen en dossierhouders op een gegeven moment een andere functie
bekleden. Het is daardoor achteraf vaak lastig de benodigde informatie en gegevens te verzamelen.
De Innovatieagenda Energie is hier een voorbeeld van. Een succesvolle ex post evaluatie begint met
het ex ante inzicht bij beleidsmakers dat gegevensverzameling en periodieke monitoring een
noodzakelijk onderdeel vormen van de beleidscyclus.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

45

Deel 2

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

2

47

Inleiding

Terugkijken en vooruitzien zijn in het overheidsbeleid onlosmakelijk met elkaar verbonden. De
verantwoording van de inzet van publieke middelen vraagt periodiek een kritische blik op de
doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid. Daarnaast is het van belang om de ervaring met
specifieke beleidsinstrumenten optimaal te gebruiken om beleid vorm te geven en eventueel aan te
passen. Dit beleidsleren begint door ex ante een evaluatieontwerp op te stellen, waarin wordt
aangegeven hoe de effecten van het instrument in de toekomst kunnen worden geëvalueerd, zoals
de Expertgroep Effectmeting stelt. Dit moet waarborgen dat er ex post een empirische
beleidsevaluatie mogelijk is met voldoende beschikbaarheid van data.
Met deze les in het achterhoofd start het ministerie van Economische Zaken de ex post
beleidsdoorlichting van EZ-beleidsartikel 14. Dit artikel bestrijkt het volledige energiebeleid, dat
als overkoepelende doelstelling heeft: “het realiseren van een internationaal concurrerende
energievoorziening die betrouwbaar, veilig en duurzaam is.”
Het energiebeleid is een breed terrein en een beleidsdoorlichting op dit niveau heeft voor energie
niet eerder plaatsgevonden. De afbakening van de evaluatie is dan ook van evident belang. Inzet
van de evaluatie is om daarvoor de operationele doelstellingen (OD’s) te gebruiken. Dit zijn de
volgende doelen:
1. optimale ordening en werking van de energiemarkten in de Noord-West Europese context;
2. het bevorderen van de voorzieningszekerheid;
3. het bevorderen van een duurzame en veilige energievoorziening.
Dit zijn de publieke belangen die sinds de Derde Energienota uit 1995 een centrale plaats hebben
in het energiebeleid. 13 In die energienota is bijvoorbeeld de eerste concrete doelstelling voor
duurzame energie gesteld voor het richtjaar 2020. Het Energierapport 2008 (Ministerie van
Economische Zaken, 2008a) geeft de drie operationele doelstellingen grafisch weer als een
stapeling van driehoeken. De constructie maakt duidelijk dat het energiebeleid opereert in het
spanningsveld tussen de drie doelstellingen. Het rapport stelt dat pas sprake is van een duurzame
energiehuishouding als de drie publieke belangen “structureel in evenwicht met elkaar zijn”. Het
rapport geeft tevens aan dat het nog decennia kan duren voor dit doel bereikt is.
Gegeven het langetermijnkarakter van de operationele doelstellingen is het van belang om
periodiek te evalueren of het beleid doelmatig en doeltreffend bijdraagt aan realisatie van de
doelstellingen. Dit is het doel van de ex post beleidsdoorlichting. De doorlichting richt zich op de
periode 2007-2012. De start van deze periode valt samen het klimaatprogramma Schoon en Zuinig
(ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2007) dat tot zeker 2010 het belangrijkste baken was voor
het klimaat- en energiebeleid. Dit is ook de periode waarin het beleid lastiger is te evalueren. In de
studie voor de Tweede Kamer stellen CE Delft en VU- IVM dat na 2005 evaluaties
fragmentarischer worden: “de aandacht voor systematische beleidsevaluatie lijkt te zijn verslapt” 14.
13
14

Zie: Tweede Kamer 1995-1996, 24 525, nrs. 102, p. 13.
Zie: Tweede Kamer, 2012-2013, 33 193, nr. 3 “Parlementair onderzoek Kosten en effecten klimaat- en
energiebeleid”.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

48

HOOFDSTUK 2

Dit rapport doet verslag van de ex post doorlichting van het energiebeleid van het ministerie van
Economische Zaken aan de hand van de 13 vragen uit de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek
(RPE) (zie Box 2.1). De beleidsinstrumenten worden daarin gerangschikt per operationeel doel,
waarbij rekening wordt gehouden met wisselwerking met beleidsterreinen die vallen onder de
verantwoordelijkheid van andere ministeries, zoals Buitenlandse Zaken en Infrastructuur en Milieu.
Voor een deel van de instrumenten is evaluatieonderzoek beschikbaar en zal het evaluatieverslag
optimaal gebruik moeten maken van de beschikbare gegevens. Voor een ander deel is de komende
jaren een beleidsevaluatie gepland en kan de doorlichting op hoofdlijnen plaatsvinden. Ten slotte
bestaan er hiaten waarvoor nieuw onderzoek nodig is om de vragen uit de RPE te kunnen
beantwoorden.
Box 2.1

De vragen uit de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek

In de toelichting op de RPE staan de volgende onderzoeksvragen genoemd voor een
beleidsdoorlichting.
1. Welk artikel (onderdeel) wordt behandeld in de beleidsdoorlichting?
2. Indien van toepassing: wanneer worden/zijn de andere artikelonderdelen doorgelicht?
3. Wat was de aanleiding voor het beleid? Is deze aanleiding nog actueel?
4. Wat is de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid?
5. Wat is de aard en samenhang van de ingezette instrumenten?
6. Met welke uitgaven gaat het beleid gepaard, inclusief kosten op andere terreinen of voor
andere partijen?
7. Wat is de onderbouwing van de uitgaven? Hoe zijn deze te relateren aan de componenten
volume/gebruik en aan prijzen/tarieven?
8. Welke evaluaties (met bronvermelding) zijn uitgevoerd, op welke manier is het beleid
geëvalueerd en om welke redenen?
9. Welke beleidsonderdelen zijn (nog) niet geëvalueerd? Inclusief uitleg over de
(on)mogelijkheid om de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid in de toekomst
te evalueren.
10. In hoeverre maakt het beschikbare onderzoeksmateriaal uitspraken over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleidsterrein mogelijk?
11. Welke effecten heeft het beleid gehad? Zijn er positieve en/of negatieve neveneffecten?
12. Hoe doeltreffend is het beleid geweest?
13. Hoe doelmatig is het beleid geweest?
De opdracht tot deze evaluatie omvat niet de vragen 2, 3 en 4. Wat vraag 2 betreft kan
worden opgemerkt dat in deze evaluatie alle artikelonderdelen worden doorgelicht. Hoewel
deze evaluatie geen antwoord geeft op de vragen 3, de (actualiteit van de) aanleiding van het
beleid en 4, de verantwoordelijkheid van de rijksoverheid, worden de geformuleerde doelen
van beleidsinstrumenten en geformuleerde redenen voor overheidsingrijpen wel gebruikt
als startpunt van de evaluatie.
Vraag 1, het artikel of artikelonderdeel dat wordt behandeld in de beleidsdoorlichting, kan
bij dezen worden beantwoord: begrotingsartikel 14 van EZ (vóór 2012: artikel 4).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INLEIDING

49

Vraag 5 betreft de “aard en samenhang” van de ingezette instrumenten. Deze vraag wordt
voor het beleid dat onder de operationele doelstellingen 1 en 2 van artikel 14 valt in het
rapport beantwoord als onderdeel van de beschrijving van dat beleid in de hoofdstukken 3
en 4 van deel 2. Voor beleid onder de operationele doelstelling 3 vindt beantwoording plaats
per beleidsinstrument in de hoofdstukken 8 tot en met 12 van deel 2. De synthese (deel 1)
gaat in paragraaf 1.3 op de beschrijving en samenhang van instrumenten.
De opdracht tot deze evaluatie omvat niet onderzoek naar vraag 6, de uitgaven van het beleid
en vraag 7, de onderbouwing van die uitgaven, anders dan dat de uitgaven in kaart zijn
gebracht op basis van jaarverslagen en door EZ aangeleverde gegevens. De uitgaven staan
in de hoofdstukken 3 en 4 van deel 2 van dit rapport als onderdeel van de beschrijving van
het beleid onder de operationele doelstellingen 1 en 2 van artikel 14. Voor artikel 3 zijn de
uitgaven opgenomen in hoofdstuk 7 en verder uitgesplitst per instrument in de
hoofdstukken 8 tot en met 12. De synthese (deel 1) bevat in paragraaf 1.4 de uitgaven.
Vraag 6 spreekt ook van “kosten op andere terreinen of voor andere partijen”. Dit rapport
maakt onderscheid tussen uitgaven op beleidsartikel 14 van EZ en kosten op andere
terreinen en voor andere partijen. Bij de beoordeling van doelmatigheid spelen zowel de
uitgaven op beleidsartikel 14 als andere kosten een rol.
Vraag 8 betreft eerder uitgevoerde evaluaties en de wijze waarop is geëvalueerd. Vraag 10
stelt de vraag wat het bestaande onderzoeksmateriaal zegt over de doeltreffendheid en
doelmatigheid van het beleid. De beantwoording van deze vragen is onderdeel van de
evaluaties van de beleidsinstrumenten onder de drie operationele doelstellingen van artikel
14. De hoofdstukken 5 en 6 van deel 2 van dit rapport bevatten de evaluaties van de
operationele doelstellingen 1 resp. 2. Evaluaties van artikel 3 instrumenten staat in de
hoofdstukken 8 tot en met 12. De synthese (deel 1) bevat in paragraaf 1.5 de evaluaties.
Vraag 9 betreft nog niet eerder geëvalueerd beleid en toekomstige evaluatiemogelijkheden.
Ook dit is onderdeel van de evaluaties van de beleidsinstrumenten onder de drie
operationele doelstellingen van artikel 14 in deel 2. De synthese (deel 1) bevat in paragraaf
1.5 de evaluaties en in paragraaf 1.6 mogelijkheden voor vervolgonderzoek.
Vragen 11, 12 en 13 betreffen de effecten en neveneffecten van beleid en het oordeel over
doeltreffendheid en doelmatigheid. Ook deze vragen zijn onderdeel van de evaluatie van de
drie operationele doelstellingen van artikel 14 in deel 2. De synthese (deel 1) bevat in
paragraaf 1.5 de evaluaties en in paragraaf 1.6 de lessen.
Bron:

o.a. de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek van 31 augustus 2012, zoals gepubliceerd in de
Staatscourant van 11 september 2012.

Door de nadruk op de doeltreffendheid is een beleidsdoorlichting op te vatten als een evaluatie op
het niveau van doelstellingen: de mate waarin een beleidsdoelstelling door het gevoerde beleid
wordt gehaald. Maar doordat ook de effecten (inclusief neveneffecten) van beleid onderdeel zijn
van een beleidsdoorlichting, is deze breder dan een evaluatie van een beleidsdoelstelling alleen. De
RPE omschrijft de doeltreffendheid van beleid als de mate waarin een beleidsdoelstelling dankzij

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

50

HOOFDSTUK 2

de inzet van de beleidsinstrumenten wordt gerealiseerd. De doelmatigheidsvraag is of hetzelfde
effect met lagere kosten had kunnen worden bereikt. Zie Box 2.2.
Box 2.2 Doelmatigheid, doeltreffendheid, kosten en neveneffecten.

De RPE omschrijft de doeltreffendheid van beleid als “de mate waarin de beleidsdoelstelling
dankzij de inzet van de onderzochte beleidsinstrumenten wordt gerealiseerd” (artikel 1d) en de
doelmatigheid van beleid als “de relatie tussen de effecten van het beleid en de kosten van het
beleid” (artikel 1e). In de toelichting wordt gesteld:
“Doelmatigheid betreft de relatie tussen de effecten van het beleid (op het beleidsdoel
en eventuele neveneffecten) en de kosten van het beleid (beleidsuitgaven en overige
kosten binnen en buiten het departement). Beleid is doelmatig als het gewenste
beleidseffect tegen zo min mogelijk kosten en ongewenste neveneffecten wordt bereikt.
Beleid dat niet doeltreffend is kan niet doelmatig zijn. Andersom is doeltreffend beleid
niet automatisch ook doelmatig.”
Deze toelichting leidt niet tot een eenduidige, praktische toepasbare definitie van doelmatigheid.
De eerste zin suggereert dat het gaat om de relatie tussen enerzijds effecten en neveneffecten van
beleid en anderzijds kosten, terwijl de tweede zin suggereert dat het de relatie tussen enerzijds
“het gewenste beleidseffect” en anderzijds “kosten en ongewenste neveneffecten” betreft. In de toelichting
wordt tevens gesteld:
“Doelmatigheid betreft de relatie tussen de effecten van het beleid (op het beleidsdoel
en overige baten) en de kosten van het beleid (de beleidsuitgaven en overige kosten
binnen en buiten het departement).”
Deze (kleine) herformulering (“eventuele neveneffecten” is nu “overige baten”) suggereert dat
positieve neveneffecten horen bij “de effecten van beleid”, waarbij dan negatieve neveneffecten
bij de kosten van het beleid zouden horen. De RPE geeft geen eenduidige invulling van het
begrip doelmatig en van de rol van neveneffecten.
Wat betreft de uitspraak dat beleid dat niet doeltreffend is, niet doelmatig kan zijn: letterlijk
genomen is dit waar, omdat elk beleid wel met enige kosten gepaard gaat, bijvoorbeeld ten tijde
van de voorbereiding en invoering van dat beleid. Een begrip als doelmatigheid kent evenwel
geen “0/1”-stand. Er is een verschil tussen een beleidsinstrument dat geen doel treft en met
hoge kosten gepaard gaat en een beleidsinstrument dat geen doel treft en nauwelijks iets kost.
De toelichting op de RPE stelt dat de centrale vraag in het onderzoek is “in hoeverre het beleid
bijdraagt aan het met dat beleid beoogde doel, dan wel in hoeverre er (gewenste of ongewenste)
neveneffecten optreden.” Bij een beleidsdoorlichting “is het beoogde doel van het beleid de
algemene doelstelling van het betreffende beleidsartikel”. Dit houdt in dat volgens deze
interpretatie neveneffecten alleen effecten zijn op andere grootheden dan die samenhangen met de
algemene doelstelling van een beleidsartikel. Tevens wordt gesteld: “De algemene doelstelling
van een beleidsartikel is, naar zijn aard, vaak in algemene termen geformuleerd. De bijdrage van
individuele instrumenten aan het behalen van de algemene doelstelling is hierdoor soms lastig
te meten. Toch moet deze bijdrage zo goed mogelijk in kaart worden gebracht. Daarbij kan het

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INLEIDING

51

helpen om ook te inventariseren of er andere, meer concrete doelstellingen voor het beleid zijn
geformuleerd.” Zó bezien heeft kan het begrip neveneffecten op meerdere niveaus worden
geïnterpreteerd, met name op het niveau van concretere doelstellingen van specifieke
beleidsinstrumenten en op het niveau van de doelstellingen van een beleidsartikel.
Over doelmatigheid stelt de toelichting verder:
“Beleid is doelmatig als het gewenste beleidseffect tegen zo min mogelijk kosten wordt
bereikt. [...] Onderzoek naar de doelmatigheid van beleid vergelijkt de verhouding
tussen de effecten en kosten van verschillende beleidsalternatieven (was hetzelfde effect
met alternatief beleid ook met lagere kosten te bereiken, of bereikt andersoortig beleid
misschien meer met dezelfde middelen).”
En:
“Bij de doelmatigheid moeten de kosten van het beleid worden afgewogen tegen het
effect van het beleid (en de eventuele neveneffecten) en wordt de vraag beantwoord of
met een andere beleidsmix hetzelfde effect tegen minder kosten had kunnen worden
bereikt, of een groter effect tegen dezelfde kosten. Daarbij wordt ook aandacht besteed
aan de uitvoeringskosten van het beleid.”
Ook dit leidt niet tot een eenduidige interpretatie van doelmatigheid: gaat het om “het gewenste
beleidseffect” of om “het effect van het beleid (en de eventuele neveneffecten)”? De kern van
doelmatigheid ligt in ieder geval in de verhouding tussen effecten en kosten, met als
doelmatigheidsvraag of hetzelfde effect met lagere kosten had kunnen worden bereikt.
In dit evaluatieverslag gebruiken we de term neveneffecten zowel op het niveau van specifieke
beleidsinstrumenten als op het niveau van een operationele doelstelling. Een neveneffect op het
niveau van een specifiek beleidsinstrument is een effect op een (doel-)variabele die niet
samenhangt met een doel van het specifieke beleidsinstrument. Dit kan een doelvariabele zijn
die wel binnen hetzelfde operationele doel voorkomt. Een neveneffect op het niveau van een
operationele doelstelling is een effect op een (doel-)variabele die niet voorkomt binnen hetzelfde
operationele doel.
Op dezelfde wijze kan doelmatigheid worden beoordeeld op het niveau van een specifiek
beleidsinstrument of op het niveau van een operationele doelstelling. Doelmatigheid op het
niveau van een specifiek beleidsinstrument betreft de vraag of het effect op het doel van dat
instrument met minder inspanning (kosten) had kunnen worden bereikt. Doelmatigheid op het
niveau van een operationele doelstelling betreft de vraag of hetzelfde effect op het operationele
doel met minder beleidsinspanning had kunnen worden bereikt.
Doelmatigheid en neveneffecten zijn met elkaar verknoopt. Op het niveau van een specifiek
beleidsinstrument kunnen negatieve neveneffecten plaatsvinden in de vorm van bijvoorbeeld
administratieve lasten. De beoordeling van de doelmatigheid van een specifiek beleidsinstrument
vindt daarom plaats door zowel naar de kosten als naar de negatieve neveneffecten te kijken die
direct samenhangen met de uitvoering van het beleidsinstrument. Als een specifiek
beleidsinstrument negatieve neveneffecten kent in de vorm van negatieve beïnvloeding van
andere doelvariabelen is het de vraag of de beleidsmix doelmatig is vormgegeven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

52

HOOFDSTUK 2

Voor het beoordelen van doelmatigheid is een referentiepunt nodig. Dit referentiepunt betreft
idealiter de efficiënte kosten om bepaalde doelen of effecten te realiseren. Hiervoor kan worden
gekeken naar kosteninformatie of doelmatigheidsonderzoek van vergelijkbare instrumenten.
Ontbreekt een referentiepunt, dan kan worden onderzocht hoe de kosten zich in de tijd
ontwikkelen in relatie tot de effecten. Als de kosten oplopen, terwijl de effecten gelijk blijven,
dan verslechtert de doelmatigheid. Een derde optie is om op basis van kwalitatieve informatie
een uitspraak te doen over doelmatigheid.
Bron:

o.a. de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek van 31 augustus 2012, zoals gepubliceerd in de
Staatscourant van 11 september 2012.

Of nu het beleid (de effecten daarvan) of de doelstelling als uitgangspunt worden genomen, er is
altijd een meetbare variabele nodig. Dit betekent dat de algemene doelstelling van een begrotingsartikel
(“Een doelmatige en duurzame energiehuishouding” 15) dient te worden ‘vertaald’ in meetbare
variabelen. Een eerste stap daarbij is de onderverdeling in de drie operationele doelen: optimale
ordening en werking van energiemarkten, voorzieningszekerheid en een duurzame
energiehuishouding 16. Dit op zich is nog geen daadwerkelijke operationalisatie van doelen,
waarvoor verdere stappen nodig zijn. De verschillende beleidsinstrumenten die onder de
operationele doelen vallen kunnen hierbij houvast bieden, voor zover daarbij concretere doelen
zijn geformuleerd.
Figuur 2.1 geeft een vereenvoudigde weergave van de relatie tussen beleid en doelen. De
beleidsinstrumenten zijn de middelen om de doelen (de drie operationele doelen, die gezamenlijk
de algemene doelstelling uitmaken) te bereiken.

15
16

In 2012: “Een internationaal concurrerende energievoorziening, die betrouwbaar, veilig en duurzaam is”.
In 2012: “Een duurzame en veilige energievoorziening”.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INLEIDING

53

Figuur 2.1

Relatie tussen beleidsinstrumenten, operationele doelen en de algemene doelstelling

Andere
invloeden

OD1: optimale
ordening en
werking van
energiemarkten

Beleidsinstrumenten

OD2:
voorzieningszekerheid

Andere
effecten

OD3: duurzame
energiehuishouding

Algemene doelstelling: een
doelmatige en duurzame
energiehuishouding

Bron:

SEO.

Een operationalisatie betreft het verder uitwerken van de operationele doelen in meetbare
subdoelen of anderszins in meetbare variabelen. Wel is het zaak om middel en doel steeds goed uit
elkaar te houden. Tussen beleid en doel kan een ‘tussenstap’ kan zitten, die op instrumentniveau
als doel is geformuleerd, terwijl het in Figuur 2.1 een middel is om een (operationeel of verder
geoperationaliseerd) doel te bereiken. Zie Figuur 2.2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

54

HOOFDSTUK 2

Figuur 2.2

Een doel op beleidsinstrumentniveau kan een middel zijn op het niveau van een
operationeel doel

Beleidsinstrumenten
Relatie
tussen
middel en
doel
OD1: optimale
ordening en
werking van
energiemarkten

Concurrerende
positie energievoorziening

OD2:
voorzieningszekerheid

Relatie tussen
beleidsinstrument en
‘doel’

OD3: duurzame
energiehuishouding

Algemene doelstelling: een
doelmatige en duurzame
energiehuishouding

Bron:

SEO.

Dit rapport maakt onderscheid naar de inzet van beleidsinstrumenten, de algemene doelstelling, de
operationele doelstellingen, meetbare variabelen als onderdeel van operationele doelstellingen en
meetbare variabelen die tussen de beleidsinstrumenten en de operationele doelen inliggen (het
voorbeeld in Figuur 2.2).
De evaluatie kent de volgende stappen:
1. identificatie van het te evalueren beleid,
2. vaststellen van de uitgaven van dat beleid,
3. operationalisatie van de beleidsdoelstellingen,
4. interpretatie van eerder onderzoek en het doen van nieuw onderzoek naar de effecten,
doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid,
5. conclusies in de vorm van effecten, doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid en in de
vorm van (on)mogelijkheden van evaluatie.
Deze stappen worden doorlopen voor de drie genoemde operationele doelstellingen van het
energiebeleid.
De adviezen van de Expertgroep Effectmeting, de Handreiking effectevaluaties van de AR en beoordeling van
doeltreffendheid en doelmatigheid

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INLEIDING

55

De nadruk in dit onderzoek ligt op de vragen 8 tot en met 13 uit de RPE 17. Dit betreft enerzijds
een overzicht en interpretatie van al uitgevoerde evaluaties, anderzijds nieuw onderzoek als nog
geen evaluaties zijn uitgevoerd. De adviezen van de Expertgroep Effectmeting (Theeuwes et al.,
2012) en de Handreiking effectevaluaties van de Algemene Rekenkamer (Gorree et al., 2011) spelen
hierbij op twee manieren een rol. Ze geven handvatten voor de interpretatie van al uitgevoerde
evaluaties én voor de opzet van nieuw onderzoek en de interpretatie van de resultaten daarvan. Zie
Box 2.3.
Box 2.3

De Expertgroep Effectmeting, de Handreiking effectevaluaties en ‘hard’ en ‘zacht’
bewijsmateriaal

Durf te meten van de Expertgroep Effectmeting (Theeuwes et al., 2012) is gericht op het meten
van de directe effecten van beleid (‘output’). De centrale vraag is welk deel van de
geobserveerde output is toe te rekenen aan de inzet van een beleidsinstrument. Dit is een
eerste stap bij het evalueren van de ‘outcome’ (wat levert het uiteindelijk op). Voor het meten
van effecten geldt het sociaal experiment als ideaal, met het natuurlijk experiment als goede
tweede. Het belangrijkste probleem om te ondervangen is dat van zelfselectie, waardoor
resultaten door beleid kunnen zijn bepaald of door de kenmerken van bijvoorbeeld aan
regelingen deelnemende bedrijven. Zonder genoemde experimenten is een wetenschappelijk
betrouwbare effectmeting lastig.
In de ex post beleidsdoorlichting is een sociaal experiment per definitie uitgesloten, omdat
deze dient te worden vormgegeven bij de introductie van nieuw beleid. Durf te meten vraagt
dan ook aandacht voor de ontwikkelfase van beleid, waarin de beleidstheorie en het evaluatieontwerp een belangrijke rol spelen. Als methoden bij natuurlijke experimenten noemt het
rapport regression discontinuity, difference-in-difference, instrumentele variabelen,
propensity score matching en ook standaard regressieanalyse. Andere methodes zijn surveys,
die volgens het rapport met risico’s gepaard gaan, maar wel additionele informatie kunnen
opleveren en te zien zijn als aanvulling en check op de meer kwantitatieve methoden.
Een advies in Durf te meten is om instrumenten met vergelijkbare beleidsdoelen gezamenlijk te
evalueren. In de reactie op het rapport geeft de minister van Economische Zaken aan dat
juist een integrale beleidsaanpak moeilijk is te evalueren.
De Handreiking effectevaluaties van de Algemene Rekenkamer (Gorree et al., 2011) stelt, evenals
Durf te meten, dat zonder sociaal of natuurlijk experiment het statistisch aantonen van
effectiviteit van beleid niet mogelijk is. Als alternatieven voor statistisch aantonen noemt de
handreiking casestudies, bevraging (surveys), plausibiliteitsredeneringen, benchmarken en het
meten van doelrealisatie. Kwaliteit van evaluatie wordt uitgedrukt in termen van validiteit,
betrouwbaarheid en causaliteit.
De RPE omschrijft de doeltreffendheid van beleid als de mate waarin een beleidsdoelstelling
dankzij de inzet van de beleidsinstrumenten wordt gerealiseerd (de doelmatigheid betreft de relatie
tussen effecten en kosten.) Dit sluit in beginsel aan bij de meting van directe effecten (output) uit

17

D.w.z. de Regeling Periodiek Evaluatieonderzoek van 31 augustus 2012, zoals gepubliceerd in de
Staatscourant van 11 september 2012.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

56

HOOFDSTUK 2

Durf te meten, tenzij de beleidsdoelstelling op het niveau van uiteindelijke (economische) effecten is
geformuleerd.
Zowel Durf te meten als de RPE benadrukken het belang van toerekenbaarheid van geobserveerde
output aan de inzet van beleidsinstrumenten: de mate waarin een beleidsdoelstelling dankzij de inzet
van de beleidsinstrumenten wordt gerealiseerd. Met deze toerekenbaarheid in het achterhoofd maakt
deze evaluatie onderscheid in ‘hard’ bewijsmateriaal en ‘zacht’ bewijsmateriaal. De doeltreffendheid
van beleid wordt in beginsel beoordeeld middels de categorieën ‘goed’, ‘redelijk’, ‘matig’ en ‘slecht’.
Dit oordeel kan dus gebaseerd zijn op hard of zacht bewijsmateriaal. De combinatie ‘goed’ (als
oordeel op doeltreffendheid) en ‘hard’ (als oordeel van het bewijsmateriaal) betekent dan
bijvoorbeeld dat onderzoek doeltreffendheid aantoont met hard bewijsmateriaal. De combinatie
‘goed’ (als oordeel op doeltreffendheid) en ‘zacht’ (als oordeel van het bewijsmateriaal) betekent
dat onderzoek doeltreffendheid aannemelijk maakt met zacht bewijsmateriaal. Als er helemaal geen
bewijsmateriaal is, wordt er geconcludeerd dat het bestaande onderzoek zich niet leent voor
uitspraken over doeltreffendheid.
Het meeste onderzoek doet geen uitspraken over doeltreffendheid op basis van hard
bewijsmateriaal, omdat vaak geen natuurlijk of sociaal experiment is uitgevoerd (zie Box 2.3). Dit
betekent dat meestal een uitspraak volgt dat doeltreffendheid wel of niet aannemelijk is op basis van
zachter bewijsmateriaal (zoals enquêtes, het meten van doelrealisatie, casestudies, benchmarking en
plausibiliteitsredeneringen). In sommige gevallen kunnen technieken anders dan een natuurlijk of
sociaal experiment toch als ‘hard’ bewijsmateriaal gelden, bijvoorbeeld als er geen enkele deelnemer
aan een subsidieregeling meedoet.
Een soortgelijke indeling geldt voor de doelmatigheid. De doelmatigheid van beleid wordt in beginsel
beoordeeld middels de categorieën ‘goed’, ‘redelijk’, ‘matig’ en ‘slecht’. Ook dit oordeel kan
gebaseerd zijn op hard of zacht bewijsmateriaal.
Leeswijzer
Het verslag bestaat uit twee delen: de synthese (deel 1) en het hoofdrapport met de evaluatie van
de instrumenten per OD (deel 2). Dit deel 2 bevat de beschrijving en evaluatie van operationeel
doel 1 en 2 (OD1 en OD2) in de: hoofdstukken 3 tot en met 6. De beschrijving en evaluatie van
operationeel doel 3 (OD3) is opgenomen in de hoofdstukken 7 tot en met 12.
De synthese (deel 1) vat de conclusies van de evaluatie samen en gaat specifiek in op de
overkoepelende conclusies. Voor deze ‘rode draad’ worden de conclusies over de doeltreffendheid
en de doelmatigheid in samenhang gepresenteerd. Hoofdstukken 3 en 4 bevatten de beschrijvingen
van de beleidsinstrumenten onder operationeel doel 1 respectievelijk 2. Deze beschrijvingen maken
duidelijk welke instrumenten kunnen worden onderscheiden, wat de doelen van de instrumenten
zijn, hoe instrumenten met elkaar samenhangen en wat de jaarlijkse uitgaven zijn 18. Tevens wordt
een voorschot gegeven op de evaluatiemogelijkheden, door aan te geven hoe de doelen van de
instrumenten kunnen worden gemeten, d.w.z. ‘geoperationaliseerd’.
18

Onder uitgaven verstaan we in deze evaluatie de uitgaven op het betreffende begrotingsartikel. Kosten die
buiten de Rijksoverheid vallen als gevolg van het gevoerde beleid zijn effecten van dat beleid en worden in
deze evaluatie onder (neven-)effecten geschaard. Deze worden meegenomen in de evaluatie van
doelmatigheid, die de vraag betreft (zie RPE) in hoeverre het gewenste beleidseffect tegen zo min mogelijk
kosten en ongewenste neveneffecten wordt bereikt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

INLEIDING

57

Hoofdstukken 5 en 6 bevatten de evaluaties van de beleidsinstrumenten onder operationeel doel 1
resp. 2. De evaluatie betreft zowel de effectiviteit (de mate waarin het geformuleerde doel van het
instrument wordt gehaald en de mate waarin het instrument daardoor bijdraagt aan het operationele
doel) als de efficiëntie (met welke kosten gaat het instrument gepaard). De evaluatie is gebaseerd
op bestaande studies naar de effectiviteit en efficiëntie van de beleidsinstrumenten, aangevuld met
actuele cijfers en vergelijkbare evaluaties voor zover instrumenten niet worden behandeld in
actuele, bestaande studies.
Hoofdstuk 7 leidt de beschrijvingen en evaluaties van operationeel doel 3 in. Deze zijn thematisch
gegroepeerd in de hoofdstukken 8 tot en met 12. Deze opbouw verschilt van die van de
operationele doelen 1 en 2 vanwege de lange lijst instrumenten die onderdeel zijn van dit OD.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

3

59

Beschrijving van operationeel doel 1

Begrotingsartikel 14 van EZ luidt: een doelmatige en duurzame energievoorziening. Vóór 2012 betrof dit
artikel 4. De algemene doelstelling van het begrotingsartikel is in 2012 geformuleerd als: een
internationaal concurrerende energievoorziening, die betrouwbaar, veilig en duurzaam is. Vóór 2012 was dit
geformuleerd als: een doelmatige en duurzame energiehuishouding.
Operationeel doel 1 (OD1) betreft een optimale ordening en werking van energiemarkten. De kern van
OD1 wordt gevormd door de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet.
Paragraaf 3.1 gaat in op de doelen van OD1 en hoe deze kunnen worden geoperationaliseerd
(meetbaar gemaakt). Paragraaf 3.2 geeft het overzicht van beleidsinstrumenten onder OD1 en de
samenhang tussen deze beleidsinstrumenten en de doelen. Paragraaf 3.3 beschrijft elk beleidsinstrument,
de jaarlijkse uitgaven en het doel.

3.1

Doelen en meetbaarheid onder OD1

3.1.1 Doelen onder OD1
Om de doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid te kunnen vaststellen is het noodzakelijk om
de doelen van het beleid te weten. Het algemene doel van OD1 is een optimale ordening en werking
van energiemarkten. Hierbij kunnen de volgende subdoelen worden onderscheiden:
1. een goed functionerende elektriciteits- en gasmarkt;
2. geleidelijke vorming van een Europese markt voor elektriciteit en gas;
3. een faciliterende rol van de netten;
4. bescherming van de positie van kleinverbruikers;
5. doeltreffend en doelmatig toezicht op de naleving van de wetten.
Deze indeling in subdoelen is gebaseerd op de beleidsdoorlichting van OD1 uit 2007 19, welke
destijds is afgeleid uit onder andere beleidsbrieven en memories van toelichting van de
Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet. Van deze vijf ‘subdoelen’ is het eerste duidelijk het hoofddoel:
een goed functionerende elektriciteits- en gasmarkt. De overige ‘subdoelen’ zijn te zien als voorwaarden voor
een goed functionerende elektriciteits- en gasmarkt. Dezelfde beleidsevaluatie van OD1 uit 2007
(blz. 5) noemt onder een goed functionerende energiemarkt: daadwerkelijke mededinging,
efficiënte prijsvorming voor een gedifferentieerd productaanbod, voldoende liquiditeit, voldoende
transparantie voor alle marktpartijen en een gelijk speelveld voor alle marktpartijen. Ook deze zijn
te zien als voorwaarden voor een goed functionerende energiemarkt (met betrekking tot vraag en
aanbod van energie). Onder een faciliterende rol van de netten wordt in diezelfde
beleidsdoorlichting een goede en betrouwbare energielevering verstaan. Zie Figuur 3.1.

19

Evaluatie operationele doel Optimale ordening en werking van de energiemarkt, z.j., z.a.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

60

HOOFDSTUK 3

Figuur 3.1

Hoofddoel van OD1 en voorwaarden daarvoor
- mededinging
- prijsvorming
- productaanbod
- liquiditeit
- transparantie
- gelijk speelveld
Europese markt
voor elektriciteit
en gas
Faciliterende rol
netten: goede en
betrouwbare
energielevering

Goed
functionerende
elektriciteits- en
gasmarkt

Bescherming
positie
kleinverbruikers
Doeltreffend en
doelmatig
toezicht op
naleving wetten
Bron:

gebaseerd op minister van Economische Zaken (2007a), blz. 5.

Het Jaarverslag EZ 2011 stelt met betrekking tot OD1 (een soortgelijke passage staat in het
Jaarverslag EZ 2012):
“Om ervoor te zorgen dat leveranciers efficiënt produceren, afnemers een efficiënte prijs
betalen en vraag en aanbod zo goed mogelijk op elkaar af worden gestemd, creëert de
overheid de randvoorwaarden voor een concurrerende energiemarkt. Daarnaast zorgt de
rijksoverheid voor een doeltreffend reguleringskader voor het netbeheer om zo te
bereiken dat de netten de markt tegen redelijke tarieven en voorwaarden faciliteren”.
(Jaarverslag en slotwet ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie 2011,
blz. 64)
Hiermee wordt concreter wat de kenmerken zijn van een goed werkende energiemarkt en van
faciliterende netten en hoe het overheidsbeleid hierop van invloed kan zijn. Zie Figuur 3.2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

Figuur 3.2

61

Kenmerken van een goed functionerende energiemarkt en relatie tot beleid
- mededinging
- prijsvorming
- productaanbod
- liquiditeit
- transparantie
- gelijk speelveld

Beleid:
randvoorwaarden
concurrerende
energiemarkt
Beleid:
doeltreffend
reguleringskader
netbeheer

Bron:

Europese markt
voor elektriciteit
en gas
Faciliterende rol
netten: goede en
betrouwbare
energielevering
tegen redelijke
tarieven en
voorwaarden
Bescherming
positie
kleinverbruikers
Doeltreffend en
doelmatig
toezicht op
naleving wetten

Goed
functionerende
elektriciteits- en
gasmarkt

- efficiënt
producerende
leveranciers
- efficiënte prijs
voor afnemers
- afstemming
vraag en aanbod

zie Figuur 3.1, aangevuld met Jaarverslag EZ 2011/2012.

Box 3.1 geeft de ‘subdoelen’ weer zoals vermeld in de beleidsdoorlichting van OD1 uit 2007 (blz.
5). Hieruit valt af te leiden dat de totstandkoming van een Europese interne energiemarkt niet alleen als
doel heeft te komen tot een grotere efficiëntie in de energiesector, maar ook een verbetering van het
concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven. Onder faciliterende rol van de netten wordt een
goede en betrouwbare energielevering genoemd, waarbij netbeheerders zorg dragen voor kwaliteit
van het transport en gelijke toegang aan alle netgebruikers, onafhankelijk opereren en een efficiënte
bedrijfsvoering hanteren. De bescherming van kleinverbruikers is tegen monopoloïde gedrag van de
netbeheerder en tegen onwenselijke marktuitkomsten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

62

HOOFDSTUK 3

Box 3.1

Subdoelen van OD1

“- Een goed functionerende elektriciteits- en gasmarkt.
Het middel om te komen tot optimale ordening en werking van de energiemarkten is in
hoofdzaak het liberaliseren van de energiesector en het introduceren van marktwerking.
Kenmerken van een goed functionerende energiemarkt zijn een daadwerkelijke mededinging,
efficiënte prijsvorming voor een gedifferentieerd productaanbod, voldoende liquiditeit,
voldoende transparantie voor alle marktpartijen en een gelijk speelveld voor alle marktpartijen.
[...]
- Geleidelijke vorming van [een] Europese markt voor elektriciteit en gas.
Doel van het nationale en Europese beleid is de totstandkoming van een Europese interne
energiemarkt om zo te komen tot een grotere efficiëntie in de energiesector en het
concurrentievermogen van het Europese bedrijfsleven te verbeteren.
- Faciliterende rol van de netten.
Het net vormt een natuurlijk monopolie. Spelers op de groothandelsmarkten en
kleinverbruikersmarkt zijn afhankelijk van de werking van het net voor een goede en
betrouwbare energielevering. Hierdoor heeft de netbeheerder een bijzondere positie. De
netbeheerder draagt zorg voor de kwaliteit van het transport. Hij moet gelijke toegang
verschaffen aan alle netgebruikers en onafhankelijk opereren. Ten slotte wordt van de
netbeheerder geëist dat hij een efficiënte bedrijfsvoering heeft.
- Bescherming positie kleinverbruiker.
Energie is voor de consument een eerste levensbehoefte. Mede vanwege deze afhankelijkheid is
het van belang de consument te beschermen. In de vrije energiemarkt bestaat deze bescherming
uit de bescherming tegen monopoloïde gedrag van de netbeheerder. Daarnaast is bescherming
tegen onwenselijke marktuitkomsten nodig. De intensiteit van deze bescherming is afhankelijk
van de werking van de markt.
- Doeltreffend en doelmatig toezicht op de naleving van de wetten.
Om de bovenstaande operationele subdoelen te bereiken heeft de wetgever spelregels opgesteld
en een toezichthouder aangesteld om toe te zien op de naleving van die spelregels”.
Bron:

citaat uit minister van Economische Zaken (2007a), blz. 5.

Figuur 3.2 geeft verschillende aanknopingspunten voor het operationaliseren (meetbaar maken)
van doelen:
• aansluiten bij de doelen zoals die bij de introductie van specifiek beleid zijn geformuleerd. Deze
doelen zouden ofwel moeten overeenkomen met voorwaarden voor of kenmerken van een
goed functionerende energiemarkt, ofwel een tussenstap vormen om die voorwaarden of
kenmerken te (kunnen) halen. Paragraaf 3.3 behandelt de doelen van de specifieke
beleidsinstrumenten,
• aansluiten bij de doelen op het niveau van de voorwaarden voor een goed functionerende
energiemarkt:
• voorwaarden met betrekking tot mededinging, prijsvorming, productaanbod, liquiditeit,
transparantie en een gelijk speelveld op de markt voor energie,
• een Europese markt voor elektriciteit en gas,
• goede en betrouwbare energielevering door netbeheerders, tegen redelijke tarieven en
voorwaarden,
• bescherming van de positie van kleinverbruikers,
• doeltreffend en doelmatig toezicht op de naleving van wetten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

•

63

meten van doelen op het niveau van marktuitkomsten, zoals efficiënt producerende
leveranciers, een efficiënte prijs voor afnemers en afstemming van vraag en aanbod.

Bij de evaluatie is de te beantwoorden vraag in hoeverre de inzet van beleidsinstrumenten is te
koppelen aan ontwikkelingen in de voorwaarden voor goed functionerende energiemarkten en aan
ontwikkelingen in de marktuitkomsten.

3.1.2 Operationalisatie van doelen onder OD1
Deze subparagraaf werkt uit hoe de doelen onder OD1 concreet zouden kunnen worden
geoperationaliseerd (meetbaar gemaakt).
Marktuitkomsten en marktkenmerken: prijsvorming en aanbod
Dit betreft doelen in termen van prijzen, productaanbod, efficiënte productie en levering en de
afstemming van vraag en aanbod. Kernvragen zijn of er kostenefficiënt wordt geproduceerd en
geleverd, of de leveringsprijzen in lijn zijn met de inkoopkosten en of de geleverde hoeveelheid en
de productkenmerken aansluiten bij de vraag uit de markt. Meetbare variabelen die hierbij
aansluiten zijn:
• kostenefficiëntie en leveringsprijzen:
• groothandelsprijzen en leveringsprijzen van gas en elektriciteit,
• maatstaven van energetische efficiëntie en economische efficiëntie bij de productie,
• maatstaven van economische efficiëntie bij de levering,
• de relatie tussen de leveringsprijzen en de inkoopkosten,
• de mate van overcapaciteit bij de productie 20.
• aansluiting aanbod op vraag:
• het aantal handelsplaatsen,
• beschikbare contractvormen en risico-instrumenten,
• het aantal klachten van afnemers en de wijze van klachtenafhandeling.
De monitoringsrapporten van de energiemarkten door ACM bevatten gegevens met betrekking tot
handelsplaatsen, (groothandels- en leverings)prijzen, termijncontracten en productvariatie,
tevredenheid bij kleinverbruikers et cetera. ACM beoordeelt tevens de leveringsprijzen. De
jaarverslagen van EZ geven kengetallen met betrekking tot klachten (via de Stichting
Geschillencommissie). De IEA publiceert internationale gegevens over energie, waaronder de
Projected Costs of Generating Electricity.
Groothandelsmarkten en liquiditeit
De (mogelijkheden tot) handel in elektriciteit en gas kan (kunnen) worden gemeten door het aantal
marktplaatsen (zowel spot als forward), de verhandelde volumes, het aantal transacties en de spreiding
tussen bied- en laatkoersen. De monitoringsrapporten van de groothandelsmarkten door ACM
bevatten handelsvolumes, liquiditeitsindicatoren, informatie over handelsplaatsen, biedlaatspreidingen et cetera.

20

Evaluatie operationele doel Optimale ordening en werking van de energiemarkt (2007), blz. 12.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

64

HOOFDSTUK 3

Transparantie
De mate van transparantie betreft de vraag of de beschikbare informatie aansluit bij de door
marktpartijen verlangde informatie. Dit betreft zowel productie als levering en zowel afnemers,
producenten, handelaars als leveranciers. Meting zou zich kunnen richten op de beschikbare (al
dan niet real time) informatie over productiecapaciteit, balancering, vraag en aanbod, prijzen en
voorwaarden.
De monitoringsrapporten van de kleinverbruikersmarkten door ACM gaan in op de
informatiebehoefte van de consument, de mate van transparantie, de kwaliteit van de geboden
informatie, misleidende werving et cetera. Ook doet ACM onderzoek naar de kwaliteit van
vergelijkingssites voor elektriciteit en gas. De monitoringsrapporten van de groothandelsmarkten
door ACM gaan onder andere in op knelpunten in de informatievoorziening.
Mededinging en een gelijk speelveld
Dit betreft met name productie, handel en levering en in minder mate het netbeheer. Meetbare
variabelen betreffende mededinging zijn het aantal producenten en leveranciers, de
concentratiegraad en het switchgedrag van afnemers (alle uitkomsten) en de aanwezigheid, het type
en de hoogte van toetredingsdrempels zoals vergunningsprocedures en benodigde investeringen
(oorzaken van concentratie). Een gelijk speelveld heeft betrekking op non-discriminatoire regels en
de afwezigheid van oneigenlijke concurrentievoordelen.
De monitoringsrapporten van de kleinverbruikersmarkten door ACM bevatten gegevens over
marktconcentratie (tevens weergegeven in de jaarverslagen van EZ), toetredingsdrempels,
overstapgedrag et cetera. De monitoringsrapporten van de groothandelsmarkten door ACM
bevatten eveneens gegevens over marktconcentratie (tevens weergegeven in de jaarverslagen van
EZ) en toetredingsdrempels.
Positie kleinverbruikers
Of de positie van kleinverbruikers afdoende wordt beschermd kan worden gemeten door te kijken
naar de mate waarin misleidende en oneerlijke verkoopmethoden voorkomen en voorwaarden en
tarieven onredelijk zijn (zie hierboven onder kostenefficiëntie en leveringsprijzen). De
monitoringsrapporten van de kleinverbruikersmarkten door ACM bevatten soms gegevens over
verkooppraktijken. Ook zou kunnen worden gekeken naar het aantal afnemers dat wordt
afgesloten van gas en/of elektriciteit. Hierover zijn ons evenwel geen regelmatig verschijnende
gegevens bekend. Verder kan de positie van de kleinverbruiker worden gemeten bij transparantie
(inzicht in prijzen en voorwaarden, inzicht in verbruik, kwaliteit van vergelijkingssites),
mededinging (switchgedrag) en de aansluiting van het aanbod op de vraag (contracten, klachten).
Faciliterende rol netten
Dit betreft de betrouwbaarheid en kwaliteit van het transport, gelijke toegang aan alle
netgebruikers, onafhankelijkheid van netbeheerders en efficiënte bedrijfsvoering van
netbeheerders 21.

21

Een hieraan gerelateerd aspect is de mate waarin netten een uitbreiding van productiecapaciteit toestaan.
Vanwege de doelstelling van “een energie-infrastructuur van nationaal belang” bij OD2 wordt dit aspect
onder OD2 behandeld.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

65

Indicatoren van de betrouwbaarheid en kwaliteit zijn het aantal storingsminuten (geen levering), de
spanningskwaliteit en de systeembalans (de inzet van noodvermogen) bij elektriciteit. Bij gas gaat
het met name om storingsminuten. ACM publiceert factsheets over de kwaliteit van regionale
netbeheerders gas en elektriciteit, waarbij kwaliteit bestaat uit betrouwbaarheid, veiligheid,
productkwaliteit en de kwaliteit van dienstverlening. Jaarlijks verschijnen rapportages van
Netbeheer Nederland over de betrouwbaarheid van elektriciteitsnetten en storingen in
gasdistributienetten.
Of er sprake is van gelijke toegang aan alle netgebruikers en onafhankelijke netbeheerders kan worden
afgelezen aan het aantal klachten hierover door afnemers. Klachten en tevredenheid van
kleinverbruikers zijn al behandeld onder aansluiting aanbod op vraag en positie van de
kleinverbruiker. Soortgelijke rapportages over grootverbruikers zijn ons niet bekend.
De efficiëntie van de bedrijfsvoering van de netbeheerders kan worden afgelezen door de ontwikkeling
van de x-factor (efficiëntiekortingen) zoals vastgesteld door ACM.
Vorming van een Europese markt voor elektriciteit en gas
Het betreft hier de vorming van een Noordwest-Europese markt. Of daar sprake van is kan worden
afgelezen via de voorwaarden voor zo’n markt en de kenmerken van zo’n markt. Voorwaarden zijn
bijvoorbeeld een vergelijkbare mate van marktwerking en vergelijkbare wetgeving en subsidie- en
belastingregimes tussen landen en (voldoende) grensoverschrijdende transportcapaciteit.
Kenmerken zijn (de mate van) prijsconvergentie en import en export bij prijsverschillen.
De monitoringsrapporten van de groothandelsmarkten door ACM gaan voor gas in op de
grensoverschrijdende capaciteit, de benutting van export- en importcapaciteit en een vergelijking
met gasprijzen elders (en daarnaast op kwaliteitsconversiecapaciteit en opslagcapaciteit) en voor
elektriciteit op interconnectiecapaciteit, de benutting van export- en importcapaciteit en eveneens
een vergelijking met elektriciteitsprijzen elders.
Toezicht op naleving
Doeltreffendheid en doelmatigheid van het toezicht kunnen worden gemeten op het niveau van de
inzet van instrumenten door ACM en EZ en op het niveau van de bedrijfsvoering van ACM. Bij de inzet
van instrumenten gaat het om de effecten van die inzet op prijs, kwaliteit enzovoorts, wat in feite
de culminatie is van het marktordeningsbeleid. Gegeven dat marktordeningsbeleid kan er worden
gemeten wat de impact is van juridische procedures en nacalculaties, wat de doorlooptijden zijn in
de jaarlijkse cyclus van besluiten (inclusief wanneer een besluit definitief is) en hoe vaak ACM
optreedt om consumenten te beschermen. Meetbare indicatoren van de bedrijfsvoering betreffen
bijvoorbeeld de kwaliteit van bedrijfsprocessen en de klanttevredenheid. ACM wordt vijfjaarlijks
geëvalueerd en ACM evalueert zelf de werking van de Elektriciteitswet en de Gaswet.

3.2

Overzicht en samenhang van beleidsinstrumenten

De kern van OD1 wordt gevormd door de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet. Deze wetten
beslaan zowel de “randvoorwaarden voor een concurrerende energiemarkt” als een “doeltreffend
reguleringskader voor het netbeheer” (zie Figuur 3.2). De wetten kunnen uiteraard niet als één
instrument worden gezien. We hanteren per wet de volgende indeling:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

66

HOOFDSTUK 3

netbeheer (transport): nationaal, regionaal, internationaal (grensoverschrijdend):
• marktordening: aantal beheerders (monopolies),
• regulering van tarieven en van kosten (via tarieven),
• regulering van kwaliteit en voorwaarden,
• marktordening: eisen aan de bedrijfsopzet (ontbundeling).
• energiemarkt: productie, handel en levering:
• marktordening: eisen aan de bedrijfsopzet (ontbundeling),
• groothandelsmarkt,
• kleinverbruikersmarkt (vergunningen),
• keuzevrijheid van afnemers,
• transparantie.
•

Enkele veranderingen in de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet in de periode 2007-2012,
veranderingen dus in de regulering van het netbeheer en de energiemarkten, worden apart
uitgelicht: onafhankelijk netbeheer, kleinverbruikers en de groothandelsmarkt voor gas 22. De rol
van de NMa (tegenwoordig ACM) als toezichthouder wordt ook apart uitgelicht. Hierbij kan worden
opgemerkt dat de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet aangeven wat de bevoegdheden zijn van
met name de NMa en de minister van EZ, bevoegdheden die in de betreffende periode aan enige
verandering onderhevig zijn. Het Besluit aanleg energie-infrastructuur werkt de aanleg van de energieinfrastructuur door anderen dan de netbeheerders van het desbetreffende gebied verder uit.
De overige instrumenten onder OD1 zijn het Europese energie-overleg (het Pentalaterale Gasplatform,
het Pentalaterale Energieplatform en de Vervoer-, Telecom- en Energie-raad) en de Overgangswet
elektriciteitsproductiesector. Met betrekking tot het Europese energie-overleg kan worden opgemerkt
dat wat internationaal overleg betreft onder OD2 het stimuleren van voorzieningszekerheid via
bilaterale relaties, Europees beleid en multilaterale organisaties valt.
Het Project Gasopslag mist in deze opsomming. Tot en met 2008 werd dit in de jaarverslagen van
EZ geschaard onder OD1 (als onderdeel van activiteiten in het kader van de Gasmarkt), vanaf
2009 onder OD2 (als onderdeel van de gasrotonde). Gasopslag beïnvloedt beide doelstellingen
(optimale ordening van energiemarkten en bevordering van de voorzieningszekerheid).We sluiten
aan bij de latere jaarverslagen en behandelen gasopslag onder OD2.
Figuur 3.3 vat de verschillende instrumenten onder OD1 en de relatie met doelen samen.

22

Vanwege het late moment van invoering van voorrang voor duurzaam en congestiemanagement (besluit is
september 2012 genomen) betrekken wij dit niet in deze beleidsdoorlichting.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

Figuur 3.3

Instrumenten onder OD1 en relatie tot doelen

Overgangswet
elektriciteitproductiesector
Gaswet en
Elektriciteitswet 1998:
regulering m.n. levering:
• ontbundeling
• groothandelsmarkt
• kleinverbruikers
(vergunningen)
• keuzevrijheid afnemers
• transparantie
Europees energieoverleg
Gaswet en
Elektriciteitswet 1998:
regulering netbeheer:
• marktordening:
monopolies
• tariefregulering (en
kosten via tarieven)
• regulering kwaliteit en
voorwaarden
• marktordening:
ontbundeling
Bron:

67

- mededinging
- prijsvorming
- productaanbod liquiditeit
- transparantie
- gelijk speelveld
Europese markt
voor elektriciteit
en gas

Goed
functionerende
elektriciteits- en
gasmarkt

Faciliterende rol
netten: goede en
betrouwbare
energielevering
tegen redelijke
tarieven en
voorwaarden

- efficiënt
producerende
leveranciers
- efficiënte prijs
voor afnemers
- afstemming
vraag en aanbod

Bescherming
positie
kleinverbruikers
Doeltreffend en
doelmatig toezicht
op naleving wetten

SEO.

Tabel 3.1

Instrumenten onder OD1

Instrument

Periode (2007-2012)

Elektriciteitswet 1998 + Gaswet
waarvan:

hele periode

Onafhankelijk netbeheer

2008-

Kleinverbruikers

2009-

Groothandelsmarkt

hele periode

Toezicht door NMa

hele periode

Besluit aanleg energie-infrastructuur

hele periode

Europees energie-overleg

hele periode

Overgangswet elektriciteitsproductiesector

t/m 2010 (verplichtingen), 2011 (uitgaven)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

68

HOOFDSTUK 3

3.3

Beschrijving van individuele beleidsinstrumenten,
uitgaven en doelen onder OD1

3.3.1 Uitgaven
Uitgaven onder OD1 zoals vermeld in de jaarverslagen van EZ hangen alleen samen met de
Overgangswet elektriciteitsproductiesector (zie subparagraaf 3.3.9). In de jaarverslagen wordt dit ook wel
afgekort tot Oeps en/of omschreven als stadsverwarming. De rechten op subsidies hebben betrekking
op de jaren 2001 tot en met 2010. In 2011 heeft de afrekening/slotbetaling van de subsidies
plaatsgevonden (bron: EZ).
De uitgaven ten behoeve van een (kleinschalige) uitrol van slimme meters (d.i. actuele en op afstand
afleesbare meters) staan in de jaarverslagen vermeld onder OD2, maar passen onzes inziens beter
bij OD1, omdat deze meters niet in de eerste plaats voorzieningszekerheid betreffen, maar eerder
marktwerking en een uitvloeisel zijn van de Gaswet en de Elektriciteitswet. Zie kleinverbruikers in
subparagraaf 3.3.5. De uitgaven vermelden we onder OD1. Zie Tabel 3.2.
Tabel 3.2

Uitgaven onder OD1 (in mln euro’s in prijzen van het betreffende jaar)

Overgangswet elektriciteitsproductiesector
Slimme meters
Bron:

2007

2008

2009

2010

2011

2012

17,686

5,945

33,1

8,8

4,5

0

0

0

0

0,4

2009-2012: jaarverslag 2012; 2008: jaarverslag 2011, omgerekend naar mln euro's; 2007: jaarverslag
2010, omgerekend naar mln euro's. Inclusief slimme meters.

3.3.2 Elektriciteitswet 1998
Inleiding en doel
Op basis van de Elektriciteitswet 1998 zijn vanaf 1998 de volgende veranderingen doorgevoerd
met betrekking tot de marktordening en regulering van de elektriciteitsmarkt (NMa/DTe, 2006):
1. centrale sturing van het aanbod is vervangen door een groothandelsmarkt, zonder gereguleerde
groothandelstarieven en waarbij partijen zelf aanbod en vraag balanceren;
2. ontbundeling tussen netbeheer (transport, balanshandhaving en marktfacilitatie) en productie,
handel en levering, zowel landelijk als regionaal, waarbij tariefregulering gebaseerd is op
maatstafconcurrentie bij de netbeheerders;
3. keuzevrijheid voor afnemers;
4. NMa/DTe als toezichthouder met als taken werkzaamheden ter uitvoering van de wet alsmede
toezicht op de naleving ervan.
De wet noemt in de aanhef de uitvoering van richtlijn nr. 96/92/EG van het Europees Parlement
en de Raad van de Europese Unie van 19 december 1996 betreffende gemeenschappelijke regels
voor de interne markt voor elektriciteit (PbEG 1997, L 27) als aanleiding. De wet strekt ter
verruiming van “de mogelijkheden voor opwekking, levering en in- en uitvoer van elektriciteit en
voor het gebruik van leidinggebonden elektriciteitswerken [...] met inachtneming van het belang
van het betrouwbaar, duurzaam, doelmatig en milieuhygiënisch verantwoord functioneren van de

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

69

elektriciteitsvoorziening” . De wet heeft zodoende betrekking op de productie, het transport en de
levering van elektriciteit.
De wet zoals die gold op 1 januari 2007 telde 55 pagina’s; op 31 december 2012, 66 pagina’s. In
deze periode is de wet op tweeëntwintig momenten gewijzigd. Op 1 januari 2007 zijn vijfendertig
andere regelingen op de wet gebaseerd; op 31 december 2012, zesenvijftig.
De wet op 1 januari 2007
Op 1 januari 2007 zag de wet er als volgt uit. Hoofdstuk 1 regelt onder meer dat de minister van
EZ ten minste eenmaal in de vier jaar een energierapport vaststelt en systematisch inlichtingen en
gegevens met betrekking tot leverings- en voorzieningszekerheid verzamelt, analyseert en bewerkt.
Hoofdstuk 2 belast de ‘mededingsautoriteit’ met de taken ter uitvoering van de wet en het toezicht
op de naleving ervan. Artikel 5 lid 2 stelt dat “[...] de mededingingsautoriteit [...] rekening [houdt]
met het belang van de bevordering van een elektriciteitsmarkt en een gasmarkt die nietdiscriminatoir en transparant zijn en die gekenmerkt worden door daadwerkelijke mededinging en
een doeltreffende marktwerking”. Tevens bestaat de mogelijkheid dat de minister van EZ een
aanbesteding van productiecapaciteit start om de leverings- en voorzieningszekerheid te
waarborgen indien onvoldoende productie-installaties worden gebouwd.
Hoofdstuk 3, transport van elektriciteit, vormt het hart van de wet. De acht paragrafen regelen de
aanwijzing van netbeheerders, de taken en verplichtingen van netbeheerders, aanleg, herstel,
uitbreiding en vernieuwing van netten, aansluiting op netten en transport van elektriciteit,
tariefstructuren en voorwaarden, tarieven en boekhouding van netbeheerders, de in- en uitvoer van
elektriciteit en de behandeling van geschillen. Het netbeheer (paragraaf 1) omvat het landelijk
hoogspanningsnet inclusief het landsoverschrijdende net en de andere netten. Met uitzondering
van het landelijk hoogspanningsnet hebben netbeheerders hun netten in eigendom (per 1 januari
2008). Producenten, leveranciers en handelaren kunnen geen netbeheerders zijn en ook de leden
van het bestuur en de meerderheid van de leden van de raad van commissarissen “hebben direct
noch indirect binding met een rechtspersoon die de productie, aankoop of levering van gas of
elektriciteit verricht of met een aandeelhouder van die rechtspersoon”.
Artikel 16 (paragraaf 2) regelt de taken van netbeheerders, welke onder meer omvatten de veiligheid en
betrouwbaarheid van de netten, aanleg, herstel, vernieuwing en uitbreiding, reservecapaciteit voor
transport, het doen van aansluitingen en het plaatsen van meters, het uitvoeren van transport van
elektriciteit en koppelingen met andere netten realiseren. De beheerder van het landelijke
hoogspanningsnet treft technische voorzieningen en voert systeemdiensten uit om het transport
van elektriciteit over alle netten op een veilige en doelmatige wijze te waarborgen, transporteert
elektriciteit voor de in- en uitvoer, treft voorzieningen in verband met de leveringszekerheid,
bevordert de milieukwaliteit van de elektriciteitsvoorziening en het doelmatig gebruik van warmte.
De meeste van deze taken zijn voorbehouden aan de netbeheerders. “Producenten, leveranciers,
handelaren, aandeelhouders en met de netbeheerder verbonden groepsmaatschappijen [...]
onthouden zich van iedere bemoeiing met de uitvoering van de taken die [...] aan een netbeheerder
zijn opgedragen”. Artikel 17 regelt de uitzonderingen op de regel dat netbeheerders geen goederen
of diensten mogen leveren waarmee zij in concurrentie treden. Artikel 19a betreft de registratie van
kwaliteitsindicatoren van het transport van elektriciteit.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

70

HOOFDSTUK 3

Paragraaf 3 betreft onder meer kwaliteit, kwaliteitsbeheersing en capaciteit. “Een netbeheerder
beschikt over een doeltreffend systeem voor de beheersing van de kwaliteit van zijn transportdienst
en over voldoende capaciteit voor het transport van elektriciteit om te voorzien in de totale
behoefte” (artikel 21). Paragraaf 4 regelt de verplichting tot aansluiting op het net en het transporteren
van elektriciteit. De mededingingsautoriteit kan capaciteit op het landsoverschrijdende net bij
voorrang aanwijzen (artikel 26).
Paragrafen 5 en 6 regelen grotendeels de tarieven. “[D]e gezamenlijke netbeheerders [zenden] aan
de raad van bestuur van de mededingingsautoriteit een voorstel met betrekking tot de door hen
jegens afnemers te hanteren tariefstructuren dat de elementen en wijze van berekening beschrijft van
het tarief waarvoor afnemers zullen worden aangesloten op een net, van het tarief waarvoor
transport van elektriciteit, met inbegrip van de invoer, uitvoer en doorvoer van elektriciteit, ten
behoeve van afnemers zal worden uitgevoerd, het tarief waarvoor de systeemdiensten worden
verricht en de energiebalans wordt gehandhaafd en het tarief voor meting van elektriciteit bij
afnemers [...]” (artikel 27). Het voorstel voor de voorwaarden dient onder meer te bevatten
kwaliteitscriteria, waarborging van leveringszekerheid en handhaving van de energiebalans
(beheerder landelijk hoogspanningsnet) en het realiseren van koppelingen en het verrichten van
reparaties. Artikel 31 stelt voorwaarden aan de benutting van de opbrengst van veilingen van
capaciteit op het landsoverschrijdende net (opheffen van beperkingen in de transportcapaciteit van
dat net of andere door de mededingsautoriteit te bepalen doelen).
Het is de mededingsautoriteit (destijds NMa, nu ACM) die de tariefstructuren, voorwaarden en tarieven
vaststelt, met inachtneming van het belang van “het betrouwbaar, duurzaam, doelmatig en
milieuhygiënisch verantwoord functioneren van de elektriciteitsvoorziening, de bevordering van de
ontwikkeling van het handelsverkeer op de elektriciteitsmarkt, de bevordering van het doelmatig
handelen van afnemers, een goede kwaliteit van de dienstverlening van netbeheerders en een
objectieve, transparante en niet discriminatoire handhaving van de energiebalans op een wijze die
de kosten weerspiegelt”. De mededingsautoriteit stelt daarbij kortingen ter bevordering van een
doelmatige bedrijfsvoering, een kwaliteitsterm (met uitzondering van het landelijk net) en
rekenvolumes vast. De doelmatigheidskorting heeft als doel bovengebruikelijke rendementen tegen
te gaan en doelmatigheid te bevorderen, terwijl de kwaliteitsterm dient ter stimulering van de
kwaliteit van de transportdiensten. Artikel 41b bevat de formule ter vaststelling van de (nominale)
groei in de totale inkomsten (rekenvolumes maal tarieven). Netbeheerders kunnen voorstellen voor
tariefverhogingen doen ter dekking van de kosten van uitbreidingen van de netten. Tarieven
kunnen worden aangepast onder andere als die op basis van onjuiste of onvolledige gegevens
blijken te zijn vastgesteld of als feitelijke gegevens afwijken van geschatte gegevens. Het verschil
tussen geschatte en gerealiseerde inkomsten voor de beheerder van het landelijk net wordt verwerkt
in de eerstvolgende vaststelling van tarieven.
Hoofdstuk 5 ten aanzien van duurzame elektriciteitsvoorziening stelt dat “[p]roducenten en
leveranciers tot taak hebben, mede gelet op het belang van de bescherming van het milieu, [...] te
bevorderen dat elektriciteit door henzelf en door afnemers op een doelmatige en milieuhygiënisch
verantwoorde wijze wordt geproduceerd of gebruikt”. Tevens regelt dit hoofdstuk dat de beheerder
van het landelijk hoogspanningsnet de taak kan hebben subsidies te verstrekken ten behoeve van de
stimulering van de milieukwaliteit van de elektriciteitsproductie en ter bevordering van een
doelmatig gebruik van warmte. Dit betreft producenten van duurzame of klimaatneutrale

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

71

elektriciteit en van opwekking door warmtekrachtkoppeling. De bedragen die hiervoor beschikbaar
zijn worden per ministeriële regeling vastgesteld. De subsidies en kosten van uitvoering worden
geheel of gedeeltelijk bekostigd middels een tarief voor milieukwaliteit van de
elektriciteitsvoorziening, in rekening te brengen bij alle afnemers. Paragraaf 3 regelt de uitgifte en
inname van garanties van oorsprong, die aangeven dat elektriciteit op duurzame wijze is opgewekt
(vanaf 28 september 2007 inclusief hoogrenderende warmtekrachtkoppeling). Paragraaf 4, die op
1 januari 2007 nog niet in werking was, verplicht leveranciers een nader te bepalen deel van
elektriciteit duurzaam op te wekken. Leveranciers die hieraan niet voldoen betalen een toeslag op
de tarieven voor transport van elektriciteit (feitelijk een boete, of belasting), af te dragen aan de
Rijksoverheid.
Hoofdstukken 6 en 8 regelen onder meer de volgende zaken. De minister van EZ stuurt elke vier
jaar een verslag over de doeltreffendheid en effecten van de wet in de praktijk aan de Kamers (artikel 80), in
ieder geval met betrekking tot voorzienings- en leveringszekerheid, marktordening en
marktwerking, toezicht en naleving. De mededingingsautoriteit is belast met de uitvoering van de
evaluatie. Provincies en gemeenten mogen opwekking, transport en levering van elektriciteit niet aan
regels binden (artikel 83). Artikel 86e regelt dat de minister van EZ een beurs tot stand laat
brengen/in stand laat houden. Artikel 93e stelt dat de aandelen van de beheerder van het landelijk
net direct of indirect bij de staat berusten. Artikel 95l regelt dat leveranciers aan eindafnemers, en
producenten en handelaren aan leveranciers, een keuze geven van energiebronnen onder vermelding van
de milieugevolgen (uitstoot van koolstofdioxide en radioactief afval) hiervan, en bij de rekening het
aandeel van elke energiebron en de milieugevolgen daarvan vermelden. Artikel 95m regelt de
consumentenbescherming: zo zijn oneerlijke en misleidende verkoopmethoden verboden.
De wet per 13 december 2012
De meest opvallende verschillen van de wet d.d. 31 december 2012 in vergelijking met 1 januari
2007 zijn de volgende. Hoofdstuk 1 voegt aan het verslag aangaande leverings- en voorzieningszekerheid
toe dat dit in nauwe samenwerking met de beheerder van het landelijk net wordt opgesteld, waarbij
wordt ingegaan op de algehele toereikendheid van het stroomvoorzieningsysteem en de geraamde
vraag naar elektriciteit en waarbij aandacht wordt besteed aan operationele netwerkveiligheid, het
geraamde evenwicht tussen aanbod en vraag in de komende vijf jaar, de vooruitzichten inzake de
elektriciteitsvoorziening voor de periode tussen vijf en vijftien jaar na de datum van verslaglegging
en de voornemens voor de komende vijf of meer kalenderjaren op het gebied van investeringen
ter voorziening in landgrensoverschrijdende netten.
De wet verwijst expliciet naar richtlijn nr. 2009/72/EG (was: 2003/54/EG) betreffende
gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor elektriciteit en samenwerking met het
buitenland en het streven naar een integratie van nationale markten komt op verschillende plekken
terug. De ‘mededingingsautoriteit’ volgt de mate waarin aan de doelstellingen van artikel 36 van

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

72

HOOFDSTUK 3

genoemde richtlijn 23 is voldaan en daarnaast de samenhang tussen voorgenomen investeringen, het
niveau van transparantie, het niveau en de doeltreffendheid van openstelling van de markt en de
mededinging op groot- en kleinverbruikersniveau, de investeringen in productiecapaciteit en de
technische samenwerking tussen de beheerder van het landelijk hoogspanningsnet en buitenlandse
instellingen. De beheerder van het landelijk hoogspanningsnet heeft nu ook tot taak (artikel 16) samen te
werken met buitenlandse instellingen die zijn belast met het beheer van een transmissiesysteem
teneinde een concurrerende interne markt voor elektriciteit tot stand te brengen, te beschikken
over één of meer geïntegreerde systemen in geografische gebieden waaraan twee of meer lidstaten
meewerken voor de toewijzing van capaciteit en voor de controle op de beveiliging van het net en
het innen van congestielasten en betalingen in het kader van het vergoedingsmechanisme. Een
beslissing tot het aanleggen van een landsgrensoverschrijdend net door de beheerder van het
landelijke hoogspanningsnet dient te worden genomen in samenwerking met de netbeheerders in
andere landen waarmee een landgrensoverschrijdend net tot stand wordt gebracht en andere
relevante netbeheerders (artikel 16, lid 11).
De coördinatie van de aanleg of uitbreiding van productie-installaties is een nieuwe paragraaf in
Hoofdstuk 2A, met verwijzing naar paragraaf 3.6.3 van de Wet ruimtelijke ordening, d.i. de
Rijkscoördinatieregeling. Op grond hiervan kan worden afgeweken van bestemmingsplannen en
beheersverordeningen. Ook uitbreidingen van het landelijke hoogspanningsnet vallen onder de
Rijkscoördinatieregeling. Provinciale staten (artikel 9e) zijn bevoegd gronden aan te wijzen en
inpassingsplannen vast te stellen voor de aanleg of uitbreiding van productie-installaties voor de
opwekking van duurzame elektriciteit met behulp van windenergie (met een capaciteit van ten
minste 5 maar niet meer dan 100 MW), waarbij de gemeenteraad voor de duur van tien jaren na de
vaststelling van het inpassingsplan niet bevoegd is voor die gronden een bestemmingsplan vast te
stellen.
Hoofdstuk 3 kent een andere definitie van het landelijk hoogspanningsnet: netten op een
spanningsniveau van minimaal 110 kV (was: 220 kV) en landsoverschrijdende netten met
wisselstroom (was: 500 V of hoger). Bij de aanwijzing van netbeheerders is nu ook sprake van de
interconnectorbeheerder. De netbeheerder van het landelijk hoogspanningsnet beschikt nu over de
eigendom van dit net. Dat netbeheerders geen deel mogen uitmaken van een groep die tevens
elektriciteit produceert, levert of handelt is uitgebreid met het niet mogen houden van aandelen
(door een netbeheerder van zo’n groep, en door zo’n groep of rechtspersoon van een
netbeheerder).
Het takenpakket van specifiek de beheerder van het landelijk hoogspanningsnet is veranderd
(artikel 16, lid 2). Het aanhouden van voldoende productiereservecapaciteit is toegevoegd, evenals taken
die voortvloeien uit verordening (EG) nr. 714/2009 (voorwaarden voor toegang tot het net voor
grensoverschrijdende handel in elektriciteit). Het bevorderen van milieukwaliteit en doelmatig
23

Te weten: “De nationale regulerende instanties moeten in staat zijn de tarieven of de methoden voor de
berekening van de tarieven vast te stellen of goed te keuren op basis van een voorstel van de
transmissiesysteembeheerder(s), of van de distributiesysteembeheerder(s), dan wel op basis van een
voorstel dat is overeengekomen tussen deze systeembeheerder(s) en de gebruikers van het net. Bij de
uitvoering van deze taken moeten de nationale regulerende instanties ervoor zorgen dat de transmissie- en
distributietarieven niet-discriminerend zijn en een weerspiegeling van de kosten vormen, en rekening
houden met de op lange termijn, marginale vermeden netkosten van gedistribueerde productie en
vraagzijdebeheersmaatregelen”.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

73

gebruik van warmte is vervallen, evenals (ex-artikel 16b, vervallen per 1-1-2012) de taak tarieven
voor milieukwaliteit te innen.
Paragraaf 3 van hoofdstuk 3 kent de volgende wijzigingen. De kosten van investeringen in het
kader van Rijksinpassingsplannen (artikel 3.28 van de Wet ruimtelijke ordening) worden door de
‘mededingingsautoriteit’ in de tarieven verrekend (artikel 20d). Artikel 20e betreft bijzondere
investeringen in de aanleg of uitbreiding door netbeheerders. De mededingingsautoriteit besluit of deze
noodzakelijk zijn als het niet het landelijk net betreft, anders de minister van EZ, gelet op “het
belang van een duurzame, betrouwbare en efficiënte energievoorziening”. Ook de kosten van deze
investeringen worden door de mededingingsautoriteit in de tarieven verrekend. Netbeheerders
dienen om het jaar onder andere aan te geven (aan de mededingingsautoriteit) welke
capaciteitsknelpunten in de netten bestaan en welke maatregelen worden genomen om deze op te
heffen en welke investeringen worden gedaan voor de vervanging en uitbreiding van beheerde netten.
De beheerder van het landelijk hoogspanningsnet geeft aan welke prestaties op het gebied van
leveringskwaliteit en operationele netwerkveiligheid worden nagestreefd.
Paragraaf 4 kent de volgende wijzigingen. Als transport van duurzame elektriciteit wordt geweigerd,
dient de netbeheerder dit door te geven aan de mededingingsautoriteit en daarbij aan te geven welke
maatregelen worden genomen om toekomstige weigeringen te voorkomen. Paragraaf 4a voegt
meetinrichtingen en meetgegevens toe. Een netbeheerder mag meetgegevens van een afnemer niet op
afstand uitlezen indien de afnemer daarom verzoekt. Netbeheerders hebben tot taak ervoor zorg
te dragen dat een afnemer binnen een redelijke termijn een (op afstand uitleesbare) meetinrichting
ter beschikking wordt gesteld, wanneer de afnemer hierom vraagt, een bestaande meetinrichting
wordt vervangen, een nieuwe aansluiting wordt gemaakt in een nieuw gebouw of een gebouw
ingrijpend wordt gerenoveerd (artikel 26ad). Voor deze meetinrichting betaalt de afnemer een
vergoeding.
In paragraaf 5 (tariefstructuur en voorwaarden) is opgenomen dat minimale voorschriften en
verplichtingen inzake operationele netwerkveiligheid (waarvan deel uitmaakt de vaststelling van het
niveau van voorzienbare omstandigheden waarin de operationele netwerkveiligheid gehandhaafd
moet blijven) tot de voorwaarden behoren van de netbeheerder van het landelijk
hoogspanningsnet, dat in de voorwaarden wordt vastgelegd dat netten met een spanningsniveau
van 110 kV of hoger zodanig zijn ontworpen en in werking zijn dat het transport van elektriciteit,
ook indien zich een enkelvoudige storing voordoet, verzekerd is en dat een onderbreking van het
transport van elektriciteit altijd beperkt blijft tot ten hoogste zes uren en 100 MW. Verordening (EG)
714/2009 en richtlijn 2009/72/EG dienen door de mededingingsautoriteit in acht te worden
genomen bij vaststelling van de tariefstructuren en voorwaarden. In paragraaf 6 wordt bij de
tarieven benadrukt dat de doelmatige kosten van investeringen in de tarieven worden verwerkt (artikel
41b). De mededingingsautoriteit kan tarieven corrigeren, indien deze zijn vastgesteld op basis van
gegevens omtrent kosten voor bepaalde diensten, terwijl netbeheerders die diensten niet hebben
geleverd of voor die diensten geen of minder kosten hebben gemaakt (artikel 41c lid 2d). Ook kan
de mededingingsautoriteit de totale inkomsten vaststellen op het efficiënte kostenniveau inclusief een
rendement dat in het economisch verkeer gebruikelijk is, indien de totale inkomsten aan het begin
van een periode hiermee niet in overeenstemming zijn (artikel 41c lid 4).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

74

HOOFDSTUK 3

Paragraaf 7 betreffende in- en uitvoer is (per 20-7-2012) komen te vervallen 24. Ook paragrafen 2
en 2.1 van hoofdstuk 5 betreffende subsidiëring van milieukwaliteit van elektriciteitsproductie en
een doelmatig gebruik van warmte door de beheerder van het landelijk hoogspanningsnet zijn (per
1-1-2009) komen te vervallen (op 1 januari 2009 overgedragen aan de minister van EZ en
uitgevoerd door SenterNovem) 25.
Paragraaf 11 van hoofdstuk 6 betreffende meldingsplicht is toegevoegd en regelt dat wijzigingen met
betrekking tot zeggenschap in een productie-installatie met een nominaal elektrisch vermogen van
meer dan 250 MW gemeld worden aan de minister van EZ en dat deze op grond van overwegingen
van openbare veiligheid, voorzieningszekerheid of leveringszekerheid deze wijziging kan verbieden
of er voorschriften aan verbinden. Artikel 86g stelt dat iedere producent en verbruiker van
elektriciteit daadwerkelijke keuzevrijheid heeft van leverancier. Toegevoegd is dat leveranciers
verplicht zijn om aan afnemers, naast eventuele andere vrije contractvormen, levering volgens een
modelcontract aan te bieden.

3.3.3 Gaswet
Inleiding en doel
Op basis van de Gaswet zijn vanaf 1998 de volgende veranderingen doorgevoerd met betrekking
tot de marktordening en regulering van de elektriciteitsmarkt (NMa/DTe, 2006):
1. centrale sturing van het aanbod is vervangen door een groothandelsmarkt, zonder gereguleerde
groothandelstarieven en waarbij partijen zelf aanbod en vraag balanceren; productie uit het
Groningenveld blijft exclusief door NAM aan Gasunie verkocht worden,
2. ontbundeling tussen netbeheer (transport, balanshandhaving en marktfacilitatie) en productie,
handel en levering, zowel landelijk als regionaal, waarbij tariefregulering gebaseerd is op
maatstafconcurrentie bij de netbeheerders,
3. keuzevrijheid voor afnemers,
4. NMa/DTe als toezichthouder met als taken werkzaamheden ter uitvoering van de wet alsmede
toezicht op de naleving ervan.
De wet noemt in de aanhef de “uitvoering van richtlijn nr. 98/30/EG van het Europees Parlement
en de Raad van de Europese Unie 22 juni 1998 betreffende gemeenschappelijke regels voor de
interne markt voor aardgas (PbEG 1998, L 204), de mogelijkheden voor levering en in- en uitvoer
van gas en voor het gebruik van infrastructuur voor gastransport te verruimen en daarvoor met
inachtneming van het belang van het betrouwbaar, duurzaam, milieuhygiënisch verantwoord en
doelmatig functioneren van de gasvoorziening een regeling tot stand te brengen met betrekking tot
het transport en de levering van gas”.
De wet zoals die gold op 1 januari 2007 telde 45 pagina’s; op 31 december 2012, 59 pagina’s. In
deze periode is de wet op achttien momenten gewijzigd. Op 31 december zijn negenendertig andere
regelingen op de wet gebaseerd.

24
25

Zie: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2012-334.html.
Zie: http://www.eerstekamer.nl/wetsvoorstel/31378_beeindiging_taak.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

75

De wet op 1 januari 2007
Op 1 januari 2007 zag de wet er als volgt uit. Paragraaf 1.2 regelt de aanwijzing van netbeheerders en
interconnectorbeheerders. Een netbeheerder mag geen deel uitmaken van een groep waartoe ook een
rechtspersoon of vennootschap behoort die in Nederland gas produceert of levert of daarin handelt
(artikel 2c, per 1 juli 2008). Een rechtspersoon die de productie, de aankoop of de levering van gas
verricht kan geen netbeheerder zijn (artikel 3). “Een ieder die de productie, de aankoop of de
levering van gas verricht, alsmede aandeelhouders in de netbeheerder en met de netbeheerder
verbonden groepsmaatschappijen [...] onthouden zich van iedere bemoeiing met de uitvoering van
de taken die een netbeheerder heeft [...]. Dit vormt evenwel geen beletsel voor passende
coördinatiemaatregelen [...]” (artikel 7). Een netbeheerder, met uitzondering van de netbeheerder
van het landelijk gastransportnet, beschikt over de economische eigendom van het door hem beheerde
gastransportnet (artikel 3b, per 1 januari 2008).
“Een netbeheerder beschikt over een doeltreffend systeem voor de beheersing van de kwaliteit van
zijn transportdienst, waaronder in elk geval te verstaan de betrouwbaarheid en de veiligheid van die
transportdienst, en over voldoende capaciteit voor het transport van gas om te voorzien in de totale
behoefte” (artikel 8, lid 1). Netbeheerders geven om het jaar bij de mededingingsautoriteit aan welk
kwaliteitsniveau wordt nagestreefd, dat er een doeltreffend kwaliteitsbeheersingssysteem voor de
transportdienst is en dat over voldoende capaciteit wordt beschikt om te voorzien in de totale
behoefte aan het transport van gas (artikel 8, lid 2). “Indien het niveau van de kwaliteit van het
transport van gas reden tot zorg geeft, kunnen bij of krachtens algemene maatregel van bestuur
regels worden gesteld omtrent de kwaliteit waaraan het transport van een netbeheerder, waaronder
in elk geval te verstaan de betrouwbaarheid en de veiligheid van het transport, ten minste voldoet”
(artikel 8a).
Paragraaf 1.3 regelt de beheerstaken op het gebied van gastransport, gasopslag en LNG (vloeibaar
aardgas). De volgende taken worden omschreven. Artikel 10 stelt dat een netbeheerder, een
gasopslagbedrijf of een LNG-bedrijf tot taak heeft zijn gastransportnet, gasopslaginstallatie of
LNG-installatie “op economische voorwaarden in werking te hebben, te onderhouden en te ontwikkelen
op een wijze die de veiligheid, doelmatigheid en betrouwbaarheid van dat gastransportnet of die installatie
en van het transport van gas waarborgt en het milieu ontziet”. Een netbeheerder heeft, in aanvulling
hierop, tevens tot taak o.a. koppelingen met andere gastransportnetten te realiseren en reparaties
uit te voeren. Artikel 10a regelt daarbovenop de taken van de beheerder van het landelijk
gastransportnet: o.a. voorzieningen treffen in verband met de leveringszekerheid; het in evenwicht
houden van het beheerde gastransportnet; gebruikers van het beheerde gastransportnet aan te
bieden het gas dat zij hem aanbieden voor transport door bijmenging van gassen of op andere wijze
in een overeengekomen kwaliteit en samenstelling te brengen, tenzij dit redelijkerwijs niet van hem
kan worden gevergd; het aanbieden van flexibiliteitsdiensten aan een ieder die daarom verzoekt
(vanwege de economische machtspositie op de markt voor flexibiliteitsdiensten van destijds
Gasunie Trade & Supply); het bevorderen van een planmatig beheer van voorkomens van gas; en
voorzieningen treffen gericht op de beschikbaarheid van voldoende transportcapaciteit met het
oog op voldoende transportzekerheid.
Artikel 10a, lid 3 stelt dat Gasunie Trade & Supply verplicht is de netbeheerder van het landelijk
gastransportnet een aanbod met redelijke tarieven en voorwaarden te doen “tot levering aan de
door de netbeheerder van het landelijk gastransportnet ter uitvoering van zijn wettelijke taken

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

76

HOOFDSTUK 3

benodigde hoeveelheden gas in de door hem gevraagde hoeveelheden en op de door hem gewenste
tijdstippen”.
Paragraaf 1.4 regelt overige verplichtingen voor netbeheerders. Artikelen 10b en 10c regelen de
uitzonderingen op de regel dat netbeheerders geen goederen of diensten mogen leveren waarmee
zij in concurrentie treden. Artikel 10c stelt daarbij dat als de netbeheerder van het landelijk
gastransportnet onderdeel uitmaakt van een groep, het deze groep niet is toegestaan om
handelingen of activiteiten te verrichten die strijdig kunnen zijn met het belang van het beheer van
het landelijk gastransportnet. Artikel 10d stelt dat als een met de netbeheerder in een groep
verbonden groepsmaatschappij activiteiten verricht die de netbeheerder niet zelf mag verrichten,
de netbeheerder of een rechtspersoon waarin de netbeheerder een deelneming heeft een dergelijke
groepsmaatschappij niet mag bevoordelen boven anderen waarmee een dergelijke
groepsmaatschappij in concurrentie treedt, of anderszins voordelen toekennen die verder gaan dan
in het normaal handelsverkeer gebruikelijk is.
Hoofdstuk 2 betreft het transport en de opslag van gas. Paragraaf 2.2 behandelt tarieven en
voorwaarden voor transport. Artikelen 12-12c regelen dat bij ministeriële regeling regels worden gesteld
met betrekking tot de tariefstructuren en voorwaarden en dat netbeheerders aan de mededingingsautoriteit
een voorstel sturen met betrekking tot de te hanteren tariefstructuren dat de elementen en wijze van
berekening beschrijft van het tarief voor transport van gas (inclusief invoer, uitvoer en doorvoer)
en ondersteunende diensten ten behoeve van netgebruikers, van het tarief voor het gebruik van
een of meer installaties van het verwante bedrijf, van het tarief waarvoor de netbeheerder van het
landelijk gastransportnet uitvoering zal geven aan zijn omschreven wettelijke taken en het tarief
voor meting van gas bij afnemers. Een soortgelijk iets geldt voor de voorwaarden, waaronder de
kwaliteitscriteria waaraan netbeheerders moeten voldoen, de wijze waarop de netbeheerder van het
landelijk gastransportnet uitvoering geeft aan de hem opgedragen taken en de regeling van
samenwerking tussen de netbeheerders alsmede het waarborgen van het netbeheer van alle netten
en het transport van gas in buitengewone omstandigheden. De voorwaarden bevatten in ieder geval
regels over de eisen “waaraan het technisch ontwerp en de exploitatie van leidingen en installaties
ten minste moeten voldoen voor aansluiting van die leidingen en installaties op het gastransportnet
van een netbeheerder en de installaties van een verwant bedrijf dat diensten levert die noodzakelijk
zijn voor uitvoering van het transport van gas”, de toedeling van transportcapaciteit (inclusief
invoer, uitvoer en doorvoer) en de door een netbeheerder aan te houden reservecapaciteit
beschikbaar voor transport van gas. Tot slot dienen er regels gesteld te worden omtrent
compensatie bij ernstige storingen.
De mededingingsautoriteit stelt vervolgens de tariefstructuren en voorwaarden vast, met inachtneming van
(artikel 12f) o.a. het belang van het betrouwbaar, duurzaam, doelmatig en milieuhygiënisch
verantwoord functioneren van de gasvoorziening; het belang van de ontwikkeling van het
handelsverkeer op de gasmarkt; het belang van de bevordering van het doelmatig handelen van
netgebruikers; het belang van een goede kwaliteit van dienstverlening van netbeheerders en het
belang van het op een objectieve, transparante en niet-discriminatoire wijze in evenwicht houden
van het landelijk gastransportnet en op een wijze die de kosten weerspiegelt. De voorwaarden
dienen de interoperabiliteit van de netten te garanderen en objectief, evenredig en nietdiscriminatoir te zijn. De voorwaarden gelden vervolgens als minimumeisen (artikel 12i).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

77

Artikel 13 regelt dat bij ministeriële regeling regels worden gesteld met betrekking tot de
berekeningsmethodiek van de tarieven en voorwaarden voor toegang tot LNG-installaties. Een LNGbedrijf stelt jaarlijks de berekeningsmethodiek van de tarieven en de voorwaarden vast die het wil
hanteren. Deze wordt ter goedkeuring aan de mededingingsautoriteit gezonden, welke zijn goedkeuring
onthoudt indien deze niet in overeenstemming is met de bij ministeriële regeling vastgestelde eisen.
Paragraaf 2.3 betreft het verrichten van transport van gas. Artikelen 14-15 regelen onder meer dat
netbeheerders verplicht zijn om “met gebruikmaking van het door hem beheerde gastransportnet en
van een of meer installaties van het verwante bedrijf” transport van gas en de dat transport
ondersteunende diensten te verrichten. LNG-bedrijven zijn verplicht “met behulp van de door hem
beheerde LNG-installatie en van één of meer installaties van het verwante bedrijf” LNGactiviteiten en de die activiteiten ondersteunende diensten uit te voeren. Artikel 15 regelt de
uitzonderingen hierop (bijvoorbeeld geen capaciteit beschikbaar).
Paragraaf 2.4 betreft de opslag van gas. Dit betreft gasopslagbedrijven die een economische machtspositie hebben.
Bij ministeriële regeling kunnen regels worden gesteld met betrekking tot tarieven en voorwaarden,
regels die rekening houden met het belang van het bevorderen van het handelsverkeer en het
bevorderen van het doelmatig handelen van gasopslagbedrijven en gebruikers van installaties. De
mededingingsautoriteit kan een gasopslagbedrijf bindende aanwijzingen geven met betrekking tot de
indicatieve tarieven en voorwaarden (artikel 18a). Gasopslagbedrijven maken jaarlijks een “indicatie
bekend van de tarieven en de voorwaarden die het bedrijf in het volgende kalenderjaar voornemens
is te hanteren voor het verrichten van gasopslag en die opslag ondersteunende diensten”, welke
aan de mededingingsautoriteit wordt gezonden. Gasopslagbedrijven zijn verplicht om te
onderhandelen over het verrichten van gasopslag “met behulp van zijn opslaginstallatie en van één
of meer installaties van het verwante bedrijf, voor zover het gebruik van die installaties noodzakelijk
is voor de opslag of die opslag ondersteunende diensten”. Artikel 18d regelt de uitzonderingen
hierop (geen capaciteit). Geschillen worden beslecht door de mededingingsautoriteit, die
voorwaarden en tarieven kan vaststellen (artikel 18e).
Paragraaf 2.4a regelt de ontheffingen voor “grote, nieuwe landsgrensoverschrijdende
gastransportnetten, LNG-installaties en opslaginstallaties”, onder de voorwaarden dat de aanleg
van het net of de installatie de mededinging versterkt bij de levering van gas en de
leveringszekerheid, het risico van de investering nodig voor de aanleg van het net of de installatie
is zo groot dat de aanleg niet zal plaatsvinden als geen ontheffing wordt verleend, de eigendom van
het net of de installatie berust bij een ander dan de beheerder van het net of de installatie waarop
het nieuwe net of de nieuwe installatie zal worden aangesloten, de gebruikers van het net of de
installatie een tarief in rekening wordt gebracht en de ontheffing “de mededinging niet belemmert
op of de doelmatige werking van de interne gasmarkt of de doelmatige werking van het net of de
installatie waarop het nieuwe net of de nieuwe installatie wordt aangesloten”. Hetzelfde geldt voor
aanmerkelijke uitbreidingen van de capaciteit van bestaande netten of installaties en op wijzigingen
van de bestaande netten of installaties die de ontwikkeling van nieuwe bronnen van gasvoorziening
bevorderen (artikel 18h).
Hoofdstuk 4 stelt dat een gasbedrijf verplicht is een afzonderlijke boekhouding te voeren voor (a) het
transport van gas met behulp van de hogedrukleidingen en -installaties van het door hem beheerde
gastransportnet; (b) het transport van gas met behulp van een door hem beheerd gastransportnet,

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

78

HOOFDSTUK 3

voor zover niet vallend onder (a); (c) de opslag van gas; en (d) LNG-activiteiten. Voor andere, al
dan niet met gas verband houdende, activiteiten dient eveneens een afzonderlijke boekhouding
gevoerd te worden (artikel 32).
Artikelen 35a en 35b regelen onder meer dat een netbeheerder een registratie bijhoudt van
kwaliteitsindicatoren betreffende het transport van gas en een overzicht maakt van gerealiseerde
investeringen in het gastransportnet en deze jaarlijks zendt aan de mededingingsautoriteit .
Paragraaf 5.1, artikel 39 regelt dat bij algemene maatregel van bestuur met betrekking tot daarbij
aan te wijzen gebieden regels kunnen worden gesteld over de wijze waarop, gelet op het belang van
een betrouwbaar, duurzaam en doelmatig functionerende energiehuishouding, een afweging wordt
gemaakt met betrekking tot de aanleg van een gastransportnet en de aanleg van leidingen voor het
transport van elektriciteit of warmte. Daarbij kan worden bepaald dat een gastransportnet slechts
wordt aangelegd als resultaat van een openbare procedure.
Artikel 40 stelt dat een gasbedrijf dat gas levert aan eindafnemers tot taak heeft, mede gelet op het
belang van bescherming van het milieu, te bevorderen dat gas door hemzelf en door afnemers op
een doelmatige en milieuhygiënisch verantwoorde wijze wordt gebruikt. Bij het opstellen van de
tariefstructuren en de voorwaarden neemt de netbeheerder het belang van een duurzame, doelmatige en
milieuhygiënische energievoorziening in acht.
In paragraaf 5.3 stelt artikel 44 dat als de mededingingsautoriteit van oordeel is dat de tarieven die
houders van een vergunning om gas te leveren berekenen onredelijk zijn, omdat daarin de effecten
van een doelmatige bedrijfsvoering, die mede inhoudt de inkoop van gas, in onvoldoende mate leiden
tot kostenverlaging, deze een tarief kan vaststellen dat leveranciers ten hoogste mogen berekenen
voor de levering van gas. Artikel 47 geeft de voorwaarden waaronder de minister van EZ
vergunningen kan intrekken.
Artikel 52 stelt dat het energierapport mede richting dient te geven aan “van rijkswege te nemen
beslissingen [...], voor zover daarbij het belang van het betrouwbaar, duurzaam en doelmatig
functioneren van de gasvoorziening in beschouwing moet of kan worden genomen”. Het
energierapport dient tevens een prognose te bevatten betreffende het nationaal en internationaal
gasreservebeleid voor een periode van 50 jaar. Artikel 52a regelt dat de minister van EZ
systematisch inlichtingen en gegevens verzamelt, analyseert en bewerkt met betrekking tot de
leverings- en voorzieningszekerheid, in het bijzonder met betrekking tot het evenwicht van vraag en
aanbod op de nationale markt, het niveau van de verwachte toekomstige vraag en de beschikbare
voorraden, de extra capaciteit aan geplande of in aanbouw zijnde infrastructuur, de kwaliteit en de
staat van onderhoud van de netten, en de maatregelen in geval van piekbelasting of het in gebreke
blijven van een of meerdere leveranciers.
Artikel 52b verbiedt oneerlijke en misleidende verkoopmethoden bij de levering en het transport
van gas teneinde consumenten te beschermen. Leveranciers dienen afnemers ten minste een
overeenkomst voor de levering van gas voor een onbepaalde duur aan te bieden en afnemers dienen
elke overeenkomst tot levering van gas te kunnen beëindigen met inachtneming van een termijn
van dertig dagen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

79

Paragraaf 5.4 regelt het “planmatig beheer van gasvoorkomens”. Artikel 54 lid 1 geeft (toen nog)
Gasunie Trade & Supply “in het belang van het planmatig beheer van voorkomens van gas, ter
verzekering op lange termijn van een behoedzaam en rationeel gebruik van deze natuurlijke
hulpbron”, de taken zorg te dragen voor:
• de afname van gas “dat wordt gewonnen in het gebied dat is aangewezen in de [...]
winningsvergunning, op een wijze die ook mogelijk maakt het winnen van gas in andere
gebieden binnen Nederland [...] in het planmatig beheer te betrekken”;
• de afname van gas dat wordt gewonnen in het gebied waarop de winningsvergunning betrekking
heeft, onder redelijke voorwaarden en tegen betaling van een op marktconforme grondslag
bepaalde vergoeding, op verzoek van houders van een andere Nederlandse
winningsvergunning;
• het jaarlijks aan de minister van EZ overleggen van een overzicht waarin ten aanzien van de
eerstvolgende twintig jaar ramingen zijn opgenomen met betrekking tot de uitoefening van de
taken.
Artikel 55 regelt dat de minister van EZ tenminste eenmaal in de vijf jaar vaststelt van welke
hoeveelheid gas, dat wordt gewonnen uit het Groningenveld, destijds Gasunie Trade & Supply uit
mag gaan. Hierbij wordt aangegeven welke hoeveelheid de komende tien jaar ten hoogste
gemiddeld per jaar mag worden gewonnen.
Artikel 54a geeft de netbeheerder van het landelijk gastransportnet “in het belang van het planmatig
beheer van voorkomens van gas, ter verzekering op lange termijn van een behoedzaam en rationeel
gebruik van deze natuurlijke hulpbron” tot taak ten behoeve van de inname van gas punten in het
gastransportnet te ontwikkelen waar gas wordt ingevoerd en jaarlijks aan de minister van EZ een
overzicht te overleggen met ramingen daarvan voor twintig jaar. De beheerder van het landelijk
gastransportnet kan voorwaarden stellen aan de wijze waarop het gas van de houders van
Nederlandse winningsvergunningen wordt ingenomen (artikel 54b).
Artikel 62 (paragraaf 5.7) regelt dat Provinciale Staten en de gemeenteraad niet bevoegd zijn het
transporteren en het leveren van gas in het belang van de energievoorziening aan regels te binden.
Paragraaf 5.10 stelt dat de minister van EZ om de vier jaar aan de Staten-Generaal een verslag
zendt over de doeltreffendheid en de effecten van de wet in de praktijk. Dit bevat in ieder geval een evaluatie
van de doeltreffendheid en de effecten van de wet met betrekking tot de voorzienings- en
leveringszekerheid van gas en de marktordening en de marktwerking. De mededingingsautoriteit is
belast met de uitvoering van de evaluatie.
Artikel 66b (paragraaf 5.11) regelt dat de minister van EZ één of meer rechtspersonen aanwijst die
tot taak hebben een beurs tot stand te brengen en in stand te houden.
In hoofdstuk 7 (overgangs- en slotbepalingen) worden tarieven voor transport geregeld. De
mededingingsautoriteit stelt “met inachtneming van het belang dat door middel van marktwerking
ten behoeve van afnemers de doelmatigheid van de bedrijfsvoering en de meest doelmatige
kwaliteit van het transport worden bevorderd” de methode tot vaststelling van de korting ter
bevordering van de doelmatige bedrijfsvoering, van de kwaliteitsterm en van het rekenvolume van elke
tariefdrager van elke dienst waarvoor een tarief wordt vastgesteld, vast. De korting ter bevordering
van de doelmatige bedrijfsvoering heeft als doel dat er geen rendement wordt behaald dat hoger is

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

80

HOOFDSTUK 3

dan in het economisch verkeer gebruikelijk en dat de doelmatigheid wordt bevorderd. De
kwaliteitsterm heeft ten doel netbeheerders te stimuleren om de kwaliteit van hun transportdienst
te optimaliseren. De rekenvolumina zijn gebaseerd op daadwerkelijk gefactureerde volumina in
eerdere jaren, of worden door de mededingingsautoriteit geschat indien deze betrekking hebben
op nieuwe tarieven. De mededingingsautoriteit stelt korting, kwaliteitsterm en rekenvolume voor
een periode van ten minste drie en ten hoogste vijf jaar vast. Artikel 81b bevat de formule ter
vaststelling van de (nominale) groei in de totale inkomsten (rekenvolumes maal tarieven).
Netbeheerders kunnen voorstellen voor tariefverhogingen doen ter dekking van de kosten van
uitzonderlijke en aanmerkelijke investeringen ter uitbreiding van netten. De mededingingsautoriteit
stelt de tarieven jaarlijks vast (artikel 81c).Tarieven kunnen worden aangepast onder andere als die
op basis van onjuiste of onvolledige gegevens blijken te zijn vastgesteld of als feitelijke gegevens
afwijken van geschatte gegevens.
Artikel 82 regelt dat de beheerder van het landelijk gastransportnet jaarlijks aan de
mededingingsautoriteit een voorstel zendt voor de tarieven. De mededingingsautoriteit stelt
vervolgens de tarieven vast en stelt na overleg met de netbeheerders en met representatieve
organisaties van netgebruikers op de gasmarkt een doelmatigheidskorting vast voor een periode van
ten minste drie en ten hoogste vijf jaren. De doelmatigheidskorting heeft tot doel om een
doelmatige bedrijfsvoering te bevorderen.
Artikel 85 stelt o.a. dat iedere wijziging met betrekking tot de eigendom van een gastransportnet of
van de aandelen in een netbeheerder de instemming behoeft van de minister van EZ.
De wet per 13 december 2012
De meest opvallende verschillen van de wet d.d. 31 december 2012 met die van 1 januari 2007 zijn
de volgende. In hoofdstuk 1, onder Uitvoering en toezicht, wordt de samenwerking van de
mededingingsautoriteit met het Agentschap en instellingen in andere lidstaten van EU benadrukt
(artikel 1a lid 4). De mededingingsautoriteit beslist over de goedkeuring van
congestiebeheersprocedures voor landsgrensoverschrijdende netten zoals gehanteerd door de
beheerder van het landelijk gastransportnet (artikel 1a lid 6). De mededingingsautoriteit volgt de
mate waarin aan de doelstellingen van artikel 40 van richtlijn nr. 2009/73/EG van het Europees
Parlement en de Raad (betreffende gemeenschappelijke regels voor de interne markt voor aardgas)
is voldaan en daarnaast o.a. de samenhang tussen voorgenomen investeringen in het landelijk
gastransportnet en netontwikkelingsplannen, het niveau van transparantie, het niveau en de
doeltreffendheid van openstelling van de markt en de mededinging op groot- en
kleinverbruikersniveau. Samenwerking, een concurrerende EU-interne markt voor gas en een
geïntegreerde Europese gasinfrastructuur zijn ook toegevoegd aan artikel 10a in paragraaf 1.3
betreffende de taken van de beheerder van het landelijk gastransportnet.
Paragraaf 1.2 m.b.t. aanwijzing van netbeheerders stelt onder meer dat de eigenaar van een gesloten
distributiesysteem het gesloten distributiesysteem beheert en dat de mededingingsautoriteit op
verzoek van een aangeslotene op een gesloten distributiesysteem de methode voor de berekening
van de tarieven goedkeurt (artikel 2a).
Artikel 2c geeft een uitbreiding op lid 1 dat netbeheerders geen deel mogen uitmaken van een groep
waartoe ook een rechtspersoon of vennootschap behoort die in Nederland gas produceert of levert of

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

81

daarin handelt. Rechtspersonen en vennootschappen die deel uitmaken van een groep waartoe ook
een rechtspersoon of vennootschap behoort die in Nederland gas produceert of levert of daarin
handelt mogen geen aandelen houden in een netbeheerder (of in een rechtspersoon die deel uitmaakt
van een groep waartoe ook een netbeheerder behoort) en nemen niet deel in een vennootschap die
deel uitmaakt van een groep waartoe ook een netbeheerder behoort. Een netbeheerder en daarmee
verbonden groepsmaatschappijen mogen geen aandelen houden in een “rechtspersoon die in
Nederland gas produceert of levert of daarin handelt of in een rechtspersoon die deel uitmaakt van
een groep waartoe ook een rechtspersoon behoort die in Nederland gas produceert of levert of
daarin handelt”, mogen niet deelnemen in een vennootschap die in Nederland gas produceert of
levert of daarin handelt of in een vennootschap die deel uitmaakt van een groep waartoe ook een
rechtspersoon of vennootschap behoort die in Nederland gas produceert of levert of daarin
handelt. Daarnaast mag de beheerder van het landelijk gastransportnet o.a. geen deel uitmaken van
een groep waartoe ook een rechtspersoon of vennootschap behoort die elektriciteit produceert of
levert of daarin handelt en mag deze netbeheerder geen directe of indirecte zeggenschap uitoefenen
over een producent, een leverancier, een producent van elektriciteit of een leverancier van
elektriciteit.
De beheerder van het landelijk gastransportnet beschikt over de eigendom van het landelijk
gastransportnet (artikel 3b lid 4). Netbeheerders dienen nu ook jaarlijks aan te geven welke
veiligheidsindicatoren worden toegepast, welke capaciteitsknelpunten bestaan en welke
maatregelen inclusief investeringen worden genomen om deze op te heffen, welke investeringen
worden genomen voor de vervanging en uitbreiding van netten en binnen welke termijnen en welke
investeringen ter uitbreiding van het gastransportnet noodzakelijk zijn om te voorzien in de totale
behoefte aan het transport van gas.
Artikel 9b stelt dat een gasopslagbedrijf onafhankelijk is wat betreft de rechtsvorm, organisatie en
besluitvorming van andere, niet met gastransport of gasopslag samenhangende activiteiten indien
een gasopslagbedrijf tevens producent of leverancier is en indien toegang tot de gasopslaginstallatie
noodzakelijk is voor een efficiënte toegang tot het systeem voor de levering aan netgebruikers.
In paragraaf 1.3 (beheerstaken) zijn aan netbeheerders taken toegevoegd m.b.t. meetinrichtingen,
aansluitingen en aansluitpunten (artikel 10). In paragraaf 1.4 (overige verplichtingen netbeheerders) is
een uitzondering toegevoegd op het niet mogen leveren van goederen en diensten waarmee
netbeheerders in concurrentie treden namelijk betreffende aanleg, beheer en onderhoud van
aansluitingen met een doorlaatwaarde groter dan 40 m3(n) per uur (artikel 10b en 10c).
Hoofdstuk 2 (transport) kent de volgende wijzigingen. In de voorwaarden van netbeheerders kunnen
regels worden gesteld omtrent “de toedeling van de transportcapaciteit, de bepaling van de omvang
van de capaciteit voor het transport van gas over een landsgrensoverschrijdend gastransportnet,
het toewijzen van de beschikbare capaciteit daarop en de wijze van toewijzen van capaciteit op een
landsgrensoverschrijdend gastransportnet die een netgebruiker niet gebruikt, welke wijze kan
inhouden het veilen of het op een andere marktconforme methode toewijzen van die capaciteit”
(artikel 12b, lid 2). Er dienen regels te worden gesteld met betrekking tot de wijze waarop de
beheerder van het landelijk gastransportnet een ernstige verstoring van het evenwicht van het door
hem beheerde gastransportnet voorkomt of herstelt (lid 4).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

82

HOOFDSTUK 3

Paragraaf 2.2a m.b.t. meetinrichtingen en – gegevens is toegevoegd. Een netbeheerder mag meetgegevens
van een afnemer niet op afstand uitlezen indien de afnemer daarom verzoekt. Netbeheerders
hebben tot taak ervoor zorg te dragen dat een afnemer binnen een redelijke termijn een (op afstand
uitleesbare) meetinrichting ter beschikking wordt gesteld, wanneer de afnemer hierom vraagt, een
bestaande meetinrichting wordt vervangen, een nieuwe aansluiting wordt gemaakt in een nieuw
gebouw of een gebouw ingrijpend wordt gerenoveerd (artikel 13d). Voor deze meetinrichting
betaalt de afnemer een vergoeding. Een afnemer mag een op afstand uitleesbare meetinrichting
weigeren.
Artikel 17b (paragraaf 2.3) stelt dat degene die gas op het gastransportnet invoedt tot een virtueel punt
op het gastransportnet verantwoordelijk is voor het opstellen van een programma, waarin is opgenomen
hoeveel gas waar op het gastransportnet wordt ingevoed en ten aanzien van hoeveel gas netto op het virtuele
punt op het gastransportnet de programmaverantwoordelijkheid overgaat en op wie. Evenzo is
degene die gas aan het gastransportnet onttrekt vanaf een virtueel punt op het gastransportnet
verantwoordelijk voor het opstellen van een programma, waarin is opgenomen ten aanzien van
hoeveel gas netto op het virtuele punt op het gastransportnet de programmaverantwoordelijkheid
overgaat en van wie en hoeveel gas waar aan het gastransportnet wordt onttrokken. Voor de
onttrekking
van
gas
door
een
afnemer
draagt
een
vergunninghouder
programmaverantwoordelijkheid.
Deze
kan
worden
overgedragen.
Een
programmaverantwoordelijke stuurt zijn programma naar de netbeheerder van het landelijk
gastransportnet. Deze kan, “in het belang van de doelmatige uitvoering van zijn wettelijke taken
instructies geven over een ingediend programma”.
In paragraaf 2.4a (ontheffingen voor nieuwe gasinfrastructuur en grensoverschrijdende
infrastructuur) is voor grote, nieuwe landsgrensoverschrijdende gastransportnetten, LNGinstallaties en opslaginstallaties o.a. toegevoegd dat ontheffingen de bepaling dienen te bevatten dat
“ongebruikte capaciteit op de markt moet worden aangeboden en dat gebruikers van de
infrastructuur het recht krijgen door hen ingekochte capaciteit te verhandelen op de secundaire
markt” (artikel 18h lid 7).
Paragraaf 5.1a m.b.t. de coördinatie van aanleg of uitbreiding van gasinfrastructuur is nieuw, met verwijzing
naar paragraaf 3.6.3 van de Wet ruimtelijke ordening, d.i. de Rijkscoördinatieregeling. Dit betreft
uitbreidingen van het landelijk gastransportnet (leidingen met een druk van ten minste 40 bar en
een diameter van ten minste 45,7 centimeter), aanleg of uitbreiding van een
landsgrensoverschrijdend gastransportnet en aanleg of uitbreiding van een LNG-installatie met een
capaciteit van ten minste 4 miljard m3. Gasbedrijven dienen voornemens hiertoe te melden aan de
minister van EZ.
Paragraaf 5.1b m.b.t. de doorwerking van aanleg van nieuwe infrastructuur in de tarieven is eveneens nieuw.
Artikel 39e stelt dat de mededingingsautoriteit de kosten van een investering waarvoor op grond van
artikel 3.28 van de Wet ruimtelijke ordening een inpassingsplan is vastgesteld verrekent in de tarieven.
Artikel 39f regelt dat netbeheerders voornemens tot een bijzondere investering in de aanleg of
uitbreiding van het net melden aan mededingingsautoriteit dan wel de minister van EZ (namelijk
indien het de netbeheerder van het landelijk gastransportnet betreft). De mededingingsautoriteit of
de minister van EZ besluit of een investering noodzakelijk is, waarbij de minister let op het belang

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

83

van een “duurzame, betrouwbare en efficiënte energievoorziening”. De mededingingsautoriteit
verrekent de kosten van een investering waarvan de noodzaak is vastgesteld in de tarieven.
Paragraaf 5.3 kent o.a. enkele toevoegingen. Artikel 44 lid 8 stelt dat bij ministeriële regeling niet
alleen regels worden gesteld over het beëindigen van de levering van gas aan een afnemer, maar
ook over preventieve maatregelen om afsluiting te voorkomen. “Deze regels houden in ieder geval in
dat een afnemer niet wordt afgesloten in de periode van 1 oktober tot 1 april van enig jaar [...]”.
Artikel 52a voegt aan de door de minister van EZ te verzamelen gegevens toe het concurrentie-effect
van maatregelen die zijn genomen in het kader van de voorzieningszekerheid, de
opslagcapaciteiten, langlopende gasleveringscontracten, de liquiditeit van de gasmarkt en de
regelgevingskaders die moeten voorzien in adequate stimulerende maatregelen voor nieuwe
investeringen in exploratie en productie, opslag, LNG en transport van gas.
Toegevoegd in paragraaf 5.3a is dat leveranciers verplicht zijn om aan afnemers, naast eventuele
andere vrije contractvormen, levering volgens een modelcontract aan te bieden, vast te stellen door
de mededingingsautoriteit (artikel 52ca).
In paragraaf 5.4 is Gasunie Trade & Supply als planmatig beheerder van voorkomens van gas
vervangen door een door de minister van EZ aan te wijzen rechtspersoon. Artikel 54a voegt toe
dat indien de beheerder van het landelijk gastransportnet moet investeren in de aanleg of uitbreiding van het net dit
wordt gemeld aan de minister van EZ. De minister besluit of een investering noodzakelijk is, gelet op het
belang van “het planmatig beheer van voorkomens van gas, ter verzekering op lange termijn van
een behoedzaam en rationeel gebruik van deze natuurlijke hulpbron”. De mededingingsautoriteit
verrekent de kosten van een investering waarvan de noodzaak is vastgesteld in de tarieven. De beheerder van het
landelijk gastransportnet overlegt jaarlijks aan de minister van EZ een overzicht met ramingen ten
aanzien van de eerstvolgende twintig jaar.
Paragraaf 5.11 regelt o.a. de overname van programmaverantwoordelijkheid bij de verkoop en
aankoop van gas (artikel 66d). Artikel 66e (paragraaf 5.12) stelt dat iedere wijziging met betrekking
tot zeggenschap in een LNG-installatie of een LNG-bedrijf moet worden gemeld aan de minister van
EZ. Artikel 66f (paragraaf 5.13) stelt dat iedere producent en verbruiker van gas daadwerkelijke
keuzevrijheid van leverancier van gas heeft.
Aan artikel 81 (hoofdstuk 7) is aan de methode ter vaststelling van korting, kwaliteitsterm en
rekenvolumes de termijn van drie tot en met vijf jaar toegevoegd (artikel 81). Aan artikel 81b zijn
toegevoegd bij het voorstel voor tarieven de gemaakte kosten voor investeringen voor zover deze doelmatig
zijn en de kosten voor verwerving van een bestaand net waarvoor nog niet eerder een netbeheerder was
aangewezen, voor zover deze kosten doelmatig zijn. De mededingingsautoriteit stelt een beleidsregel
vast betreffende de beoordeling van doelmatigheid. De mededingingsautoriteit kan tarieven
corrigeren, indien deze zijn vastgesteld op basis van gegevens omtrent kosten voor bepaalde
diensten, terwijl netbeheerders die diensten niet hebben geleverd of voor die diensten geen of
minder kosten hebben gemaakt (artikel 81c lid 2d). Ook kan de mededingingsautoriteit de totale
inkomsten vaststellen op het efficiënte kostenniveau inclusief een rendement dat in het economisch
verkeer gebruikelijk is, indien de totale inkomsten aan het begin van een periode hiermee niet in
overeenstemming zijn (artikel 81c lid 4). Herberekeningen van tarieven worden verdisconteerd in
de eerstvolgende tarieven. De doelmatige kosten van investeringen zijn toegevoegd aan het voorstel voor

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

84

HOOFDSTUK 3

tarieven van de landelijke netbeheerder (artikel 82 lid 3). De mededingingsautoriteit stelt omtrent
doelmatigheid wederom een beleidsregel op. De mededingingsautoriteit houdt bij het vaststellen
van de methode van regulering van tarieven rekening met de opbrengsten uit een veiling of een
andere marktconforme methode (artikel 82 lid 11).
Artikel 85 regelt dat de eigendom van een gastransportnet en de aandelen van een netbeheerder direct of indirect
berusten bij de staat, provincies, gemeenten of andere openbare lichamen, behalve voor de netbeheerder van
het landelijk gastransportnet (artikel 85a).

3.3.4 Elektriciteits- en Gaswet: onafhankelijk netbeheer
Dit betreft de Wet van 23 november 2006 tot wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en van de Gaswet in
verband met nadere regels omtrent een onafhankelijk netbeheer en het Besluit van 9 februari 2008, met betrekking
tot de inwerkingtreding van enkele bepalingen van de wet van 23 november 2006 tot wijziging van de
Elektriciteitswet 1998 en van de Gaswet in verband met nadere regels omtrent een onafhankelijk netbeheer. De
Elektriciteits- en Gaswet zijn hierboven besproken. De wijzingen betreffen onder meer de
scheiding tussen netbeheer en productie/levering/handel, maar ook het voorkómen van het
afsluiten van afnemers.
Het Jaarverslag 2007 van EZ noemt als resultaten van dat jaar het besluit tot inwerkingtreding van
het groepsverbod uit de Wet onafhankelijk netbeheer (inclusief overdracht per 1 januari 2008 van het
beheer van de 110 en 150 KV hoogspanningsnetten aan TenneT) en het afsluitbeleid consumenten:
afspraken zodat mensen die hun energierekening niet betalen niet direct in de kou of zonder stroom
komen te zitten.
Het Jaarverslag 2008 van EZ (blz. 30) noemt als doel van Wet onafhankelijk netbeheer de borging van
financieel gezonde en onafhankelijke netbeheerders:
De wet eist dat de netbeheerders per 1 januari 2011 zijn afgesplitst van de productie-,
handels- en leveringsbedrijven. Kruissubsidiëring binnen de holding van netbeheer naar
productie is daardoor niet meer mogelijk. Hierdoor wordt de concurrentie eerlijker. De Wet
onafhankelijk netbeheer stelt bovendien een aantal aanvullende eisen om te borgen dat de
netbeheerders sterker worden. In het splitsingsplan dient elke groep, waartoe een netbeheerder
behoort, aan te geven hoe zij van plan is te splitsen en hoe wordt voldaan aan deze eisen.
[...] Met splitsing krijgen de levering- en productiedelen de ruimte om zich internationaal
te ontplooien op de Noordwest-Europese energiemarkt [...]”
Verderop (blz. 73) wordt gesteld:
De geïntegreerde energiebedrijven zijn verplicht te splitsen in een netwerkbedrijf en een
leverings- en productiebedrijf. Daarmee wordt de betrouwbaarheid van de netten gegarandeerd en
de concurrentie bevorderd.
Het Jaarverslag 2009 van EZ voegt hier aan toe:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

85

[...] Daarmee blijft de overheid 100% eigenaar van de netwerken. Zo zijn de Nederlandse
netten veilig gesteld en wordt voorkomen dat commerciële energieactiviteiten ten koste
gaan van de Nederlandse netwerken.

3.3.5 Elektriciteits- en Gaswet: kleinverbruikers
Dit betreft de Wet van 26 februari 2011 tot wijziging van de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet ter verbetering
van de werking van de elektriciteits- en gasmarkt en het Besluit van 8 augustus 2011, houdende vaststelling van
het tijdstip van inwerkingtreding van enkele onderdelen van de wet van 26 februari 2011 tot wijziging van de
Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet ter verbetering van de werking van de elektriciteits- en gasmarkt [...] en
houdende de toepassing van artikel 37 van de Wet implementatie EG-richtlijnen energie-efficiëntie. De
Elektriciteits- en Gaswet zijn hierboven besproken. De wijzingen betreffen onder meer (op afstand
afleesbare) meetinrichtingen en het aanbieden van modelcontracten.
De aanhef van de Wet van 26 februari 2011 noemt elektriciteits- en gasbesparing en een verbetering van
de werking van de elektriciteits- en gasmarkt voor met name kleinverbruikers als doelen. De Nota van
Toelichting op het besluit van 8 augustus 2011 stelt:
Door te starten met de uitrol van op afstand uitleesbare meetinrichtingen kunnen de eerste
stappen worden gezet naar de op grond van Europese regelgeving verplichte dekkingsgraad van 80%
in 2020. Tevens geeft de periode tot 1 januari 2012 de energiebedrijven de gelegenheid om
zich voor te bereiden op de uitrol van op afstand uitleesbare meetinrichtingen. Voorts
treden enkele onderdelen van de wet marktmodel in werking die zien op de wettelijke taak
van netbeheerders bij het ter beschikking stellen en beheren van meetinrichtingen voor
gas. Door de wettelijke taak voor netbeheerders van gas te introduceren wordt het
mogelijk om vanaf 1 januari 2012 het tarief te reguleren op grond van de Regeling
meettarieven. Bij elektriciteit is er reeds een gereguleerd tarief op basis van de Regeling
meettarieven.
Het “verplichte leveranciersmodel” bij kleinverbruikers van elektriciteit en gas trad per 1 april 2013
in werking en valt daarmee buiten het kader van deze evaluatie. De Nota van Toelichting stelt:
Tot de inwerkingtreding van het verplichte leveranciersmodel is het ook van belang dat er
zo veel mogelijk een gelijk speelveld is. In dat licht is artikel V van de wet marktmodel van
belang. Artikel V van de wet marktmodel bepaalt dat elke organisatie, anders dan de
netbeheerder, die de facturering en inning van de aan de netbeheerder verschuldigde
bedragen verzorgt richting de afnemer (zijnde in ieder geval Shared Service Centra en
leveranciers), een gelijke vergoeding ontvangt van deze netbeheerder.
Het Jaarverslag 2008 van EZ noemt als doelen:
[...] Dit wetvoorstel zorgt voor een uniform leveranciersmodel en de invoering van slimme
meters. Door actuele online beschikbare meterstanden wordt een impuls gegeven aan energiebesparing, de
eindafrekening betrouwbaarder, gaan verhuizingen en switches soepeler en kan de netbeheerder de
voorzieningszekerheid beter waarborgen. Ook toepassingen als de teruglevering van duurzaam
opgewekte elektriciteit worden door de slimme meter ondersteund. Het leveranciersmodel

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

86

HOOFDSTUK 3

houdt in dat facturering en klachtafhandeling voor kleinverbruikers altijd loopt via de
feitelijke leverancier van gas en elektriciteit. De klant heeft dus nog slechts te maken met één
aanspreekpunt. Hierdoor kan die leverancier ook beter inspelen op de wensen van zijn klanten. Problemen
kunnen door de leverancier sneller worden opgelost omdat hij minder afhankelijk is van andere
partijen. Daarnaast is het capaciteitstarief (de grootte van de aansluiting bepaalt de hoogte
van het transporttarief) ingevoerd. Deze veranderingen verbeteren de werking van de
consumentenmarkt voor energie en verlagen de overstapdrempels voor consumenten nog verder.
Het Jaarverslag 2009 van EZ stelt:
Per 1 januari 2009 is het capaciteitstarief ingevoerd als één van de maatregelen om de
werking van de gas- en elektriciteitsmarkt structureel te verbeteren. Deze maatregel is
ingevoerd, omdat met name de capaciteit van de geïnstalleerde aansluiting de kosten
bepaalt voor het netwerkbedrijf. Daarnaast wordt de administratie eenvoudiger en het
dataverkeer en bijbehorende onderlinge afhankelijkheid tussen de netbeheerder en de
leverancier vermindert, waardoor er minder kans is op fouten.

3.3.6 Elektriciteits- en Gaswet: groothandelsmarkt voor gas
Het Jaarverslag 2007 van EZ noemt dat maatregelen ter verbetering van de werking van de
binnenlandse groothandelsmarkt voor gas geëffectueerd worden via wijzigingen van de Gaswet:
het integreren van de markten voor verschillende gaskwaliteiten, een eenvoudiger systeem voor het
in balans houden van het gasnet, het beter benutten van de capaciteit van de gastransportleidingen
en het bewerkstelligen van meer grensoverschrijdende transportcapaciteit en een nationale, in
plaats van regionale, benadering voor gasleveringscontracten. De Gaswet is hierboven besproken.
Het bevorderen van de werking van de groothandelsmarkt voor gas is een doel, geen instrument.
Het Jaarverslag 2007 van EZ noemt als instrumenten meer gasgerelateerde investeringen, een
betere integratie in de Noordwest-Europese gasmarkt (vergunningeninstrument inzetten om tot
meer investeringen te komen), het stimuleren van een Europese geïntegreerde markt, het opzetten
van een pentalateraal forum voor aardgas (zie verderop) en het stimuleren van handel op
handelsplaatsen als TTF en daarmee verbonden beurzen (APX, Endex).

3.3.7 Elektriciteits- en Gaswet: toezicht op en het monitoren van de
energiemarkten door de NMa
Toezicht en monitoring zijn onderdeel van de Gaswet en Elektriciteitswet 1998, hierboven
besproken. Dit toezicht kan (net als bij de beleidsdoorlichting van OD1 uit 2006) als een
‘instrument’ worden gezien dat ten doel heeft een optimale ordening en werking van
energiemarkten te bevorderen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

87

3.3.8 Europees energie-overleg in het kader van de Europese markt
In de jaarverslagen wordt dit beleidsinstrument (participatie in) Europese en Noordwest-Europese
fora (jaarverslag 2008, 2012) en participatie in internationale fora (jaarverslag 2007) genoemd. Dit
betreft: 26
• Pentalaterale Gasplatform,
• Pentalaterale Energieplatform,
• Vervoer Telecom en Energie-raad (VTE-raad).
Pentalaterale Gasplatform
Volgens het jaarverslag 2012 van EZ (blz. 62) wordt binnen het Pentalaterale Gasplatform (waarin
België, Duitsland, Frankrijk, Luxemburg en Nederland; penta = vijf) “door overheden,
toezichthouders en de beheerders van het landelijk gastransportnet (TSO’s) samengewerkt om de
regionale marktkoppeling en voorzieningszekerheid te bevorderen”. Het is opgericht in 2006 (bron:
EZ). Het Energierapport 2011 (Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie,
2011c, blz. 53) stelt dat deze samenwerking “is gericht op het verminderen van contractuele en
fysieke congestie, het harmoniseren van de regulering met buurlanden en het maken van afspraken
over investeringen in infrastructuur die ten bate komen van de gehele regio of meerdere landen”.
Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a) stelt dat op initiatief van
Nederland in het Gasplatform wordt gewerkt aan een “open Noordwest-Europese gasmarkt”, met
als hoofddoel het wegnemen van belemmeringen voor grensoverschrijdende gashandel. Daarnaast
“worden afspraken gemaakt over leveringszekerheid”.
Pentalaterale Energieplatform
Ook wel Pentalateral Energy Forum. Opgericht in 2005. Volgens het memorandum of
understanding uit 2007 27 gericht op de koppeling van de elektriciteitsmarkten en op
leveringszekerheid in Centraal West-Europa. Kende tot 2011 dezelfde deelnemende landen als het
Pentalaterale Gasplatform, in 2011 trad Oostenrijk toe 28 (de naam is hetzelfde gebleven). Munten
(2008) omschrijft het forum als volgt:
“Het PEF is een overlegplatform tussen nationale overheden en actoren uit het
energielandschap uit Frankrijk, Duitsland, en de Benelux-landen. Het forum wil de
samenwerking tussen relevante partijen stimuleren teneinde een regionale NoordwestEuropese energiemarkt, als tussenstap voor een volledige Europese energiemarkt, te
creëren [...]. [...] Het PEF vormt een tijdelijk, intergouvernementeel initiatief van de
ministers van energie die elkaar op regelmatige basis ontmoeten [...]. Het PEF wil politieke
steun geven aan het proces van regionale integratie van de elektriciteitsmarkten en de weg
vrijmaken voor een Europese energiemarkt in overeenstemming met EU- wetgeving [...]”.

26

27
28

Andere internationale fora die horen onder OD1 van artikel 14 van EZ zijn niet geïdentificeerd (bevestigd
door EZ). Met betrekking tot fora als te evalueren beleidsinstrumenten wordt in deze evaluatie de grens
getrokken bij de fora waar EZ zelf ‘aan tafel’ zit. Fora zoals de Gas Regional Initiative North West en de
Energy Regional Initiative Central West worden niet behandeld in deze beleidsdoorlichting. Hierin
participeert ACM namens Nederland.
Zie bijvoorbeeld: www.amprion.net/sites/default/files/pdf/Pentalateral%20MoU.pdf.
Zie:
http://benelux.int/files/9513/9565/0634/PoliticalDeclarationOfThePentalateralEnergyForum_2013EN.pdf.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

88

HOOFDSTUK 3

Ondanks de term “energie” heeft dit platform/forum betrekking op elektriciteitsmarkten 29.
Volgens het Energierapport 2011 (Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie,
2011c, blz. 52) heeft Nederland in het forum de volgende prioriteiten:
• verbeteren van de huidige marktkoppeling door de capaciteit van de huidige interconnectoren
efficiënter te benutten,
• betere afstemming van investeringen in netwerken tussen verschillende lidstaten en het
wegnemen van belemmeringen op dit gebied (onder andere in de regelgeving),
• het ‘North Sea Grid’-initiatief: een samenwerkingsverband waarin Nederland met negen andere
lidstaten werkt aan het oplossen van EU-reguleringsvraagstukken op het gebied van
grensoverschrijdende elektriciteitsinfrastructuur op zee,
• betere afstemming en coördinatie van nationale besluiten in Noordwest-Europees verband ten
aanzien van de energievoorziening.
Vervoer Telecom en Energie-raad (VTE-raad)
Beter bekend als “Raad Vervoer, Telecommunicatie en Energie (VTE)”. Deze raad bestaat uit de
ministers of staatssecretarissen van verkeer, energiebeleid, telecommunicatie en/of economische
zaken van de lidstaten van de Europese Unie en vergadert ongeveer zes keer per jaar. Ook
informele bijeenkomsten zijn mogelijk. De samenstelling van de raad is in de praktijk afhankelijk
van de onderwerpen op de agenda. De raad bestaat sinds juni 2002, daarvoor was sprake van een
aparte Transportraad, Energieraad en Telecommunicatie- en Postraad (en nog eerder een Industrieen Energieraad.) 30
Het doel van de raad sluit aan bij het doel van de EU op de betreffende gebieden 31:
“De EU stelt zich op het gebied van vervoer, telecommunicatie en energie ten doel
moderne en doeltreffende systemen op te bouwen die op economisch, sociaal en
ecologisch vlak levensvatbaar zijn. De harmonieuze en duurzame ontwikkeling van de
infrastructuren vormt een essentieel onderdeel van de goede werking van de interne markt
en de economische en sociale samenhang van de Unie.
Met dit doel voor ogen heeft de Raad [Vervoer, Telecommunicatie en Energie] sinds de
jaren ‘90 bijgedragen aan de verwezenlijking van trans-Europese netwerken voor vervoer,
energie en telecommunicatie. Deze netwerken beantwoorden aan de algemene doelstelling
van economische en sociale samenhang. Dit is van zeer groot belang voor de komende
jaren vanwege de uitbreiding en de noodzaak om de grote trans-Europese netwerken te
koppelen aan de netwerken die men nu in de nieuwe landen van de Unie aan het
verwezenlijken is.”
Specifiek voor energie wordt gesteld 32:
29
30

31
32

Vandaar, waarschijnlijk, dat het abusievelijk “Pentalaterale forum voor elektriciteit” wordt genoemd in het
Jaarverslag 2007 van EZ (blz. 63).
Bronnen: www.europa-nu.nl/id/vg9xg0898jy5/raad_vervoer_telecommunicatie_en_energie,
www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/transport,-telecommunications-andenergy.aspx?lang=nl.
www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/transport,-telecommunications-andenergy.aspx?lang=nl.
www.consilium.europa.eu/policies/council-configurations/transport,-telecommunications-andenergy.aspx?lang=nl.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

89

“De op dit gebied nagestreefde doelstellingen [beogen] voornamelijk het garanderen van
de energievoorziening tegen voor alle verbruikers betaalbare prijzen, waarbij bescherming
van het milieu en bevordering van gezonde concurrentie op de Europese energiemarkt
niet uit het oog mogen worden verloren. In de context van het protocol van Kyoto is de
verbetering van de energie-efficiëntie meer dan ooit een belangrijk onderdeel van de
communautaire strategie geworden.
In dit verband gaat de Raad na welke maatregelen nodig zijn om een adequaat niveau van
voorziening van gas, aardolieproducten en elektriciteit in de Gemeenschap veilig te stellen.
Met andere voorstellen wordt beoogd hernieuwbare energiebronnen of concrete
maatregelen voor het beheersen van de energie (gebouwen, biobrandstoffen enz.) te
stimuleren.
Voorts werkt de Raad aan een wettelijk kader dat de goede werking moet garanderen van
een concurrerende interne elektriciteitsmarkt, waarbij de elektriciteitsvoorziening
gewaarborgd moet blijven en moet worden gezorgd voor een afdoende koppeling tussen
de lidstaten dankzij een algemeen, doorzichtig en niet-discriminerend beleid.
Met de uitbreiding buigt de Raad zich over nieuwe voorstellen betreffende het transEuropese energienetwerk in de sectoren elektriciteit en gas, met als doel dit netwerk beter
te doen functioneren.
Een ander aspect van het energiebeleid van de EU betreft kernenergie. De
verantwoordelijkheid op dit gebied is gelegen bij de Europese Gemeenschap voor
Atoomenergie (EURATOM) [...]”.

3.3.9 Overgangswet elektriciteitsproductiesector (OEPS)
Dit betreft de Wet van 21 december 2000, houdende regels met betrekking tot het beëindigen van de overeenkomst
van samenwerking van de elektriciteitsproductiesector en tot het aandeelhouderschap van de netbeheerder van het
landelijk hoogspanningsnet (Overgangswet elektriciteitsproductiesector) en de Regeling van de minister van
Economische Zaken van 20 januari 2005, nr. WJZ 4081042, tot vaststelling van regels over tegemoetkoming van
de elektriciteitsproductiesector (Uitvoeringsregeling Overgangswet elektriciteitsproductiesector). Volgens de aanhef
van de eerstgenoemde is het wenselijk “in verband met de liberalisering van de
elektriciteitsproductie te voorzien in regels voor de verdeling van rechten en verplichtingen bij de
beëindiging van de overeenkomst van samenwerking van de elektriciteitsproductiesector, voor de
tegemoetkoming in de daarmee verband houdende kosten van die sector en voor de overgang van
de meerderheid van de aandelen van de vennootschap die is aangewezen als netbeheerder van het
landelijk hoogspanningsnet naar de Staat”.
De tegemoetkomingen worden als volgt toegelicht door EZ 33.

33

Gebaseerd op door EZ in het kader van deze evaluatie aangeleverde beschrijving.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

90

HOOFDSTUK 3

De liberalisering van de elektriciteitsmarkt (1996-2004) heeft naast het vrijmaken van die
markt ook tot een aantal juridische procedures geleid. Vóór de liberalisering van de
elektriciteitsmarkt was de elektriciteitsproductie in Nederland gebaseerd op een nauwe
samenwerking tussen de vier grootste elektriciteitsproducenten. [...] De samenwerking was
een gesloten stelsel van elektriciteitslevering en kostenpooling en vond plaats via de NV
Samenwerkende Elektriciteitsproducenten (SEP). SEP was belast met een openbare taak
te zorgen voor een betrouwbare, efficiënte, continue en milieuvriendelijke
elektriciteitsvoorziening. Bovendien was SEP eigenaar van het Nederlandse
hoogspanningsnet en exploiteerde zij dat net. In de periode 1986-1997 is de SEP in het
kader van haar publieke taak een aantal verplichtingen aangegaan die tot kosten hebben
geleid die zij in een geliberaliseerde markt niet meer heeft kunnen terugverdienen. Om
SEP in deze kosten tegemoet te komen zijn in de Overgangswet
elektriciteitsproductiesector van 2000 (OEPS) (Stb. 2000, 607) compenserende
maatregelen opgenomen. De maatregelen bestonden er in de kern uit dat via een tijdelijke
toeslag op de elektriciteitsprijs de niet-marktconforme kosten werden terugverdiend. In
de Overgangswet Elektriciteitsproductiesector (Stb. 2000, nummer 607) is opgenomen dat
de Staat een tegemoetkoming verstrekt in de kosten die:
1. voortvloeien uit overeenkomsten met betrekking tot stadsverwarming
(verliesafdekking). Deze overeenkomsten tussen productiebedrijven en leveranciers zijn
gesloten voor het tijdstip van intrekking van de Elektriciteitswet 1989, voor zover de
daarbij overeengekomen projecten in uitvoering zijn genomen voor dat tijdstip;
2. verbonden zijn aan het vervreemden en overdragen van de aandelen van de NV
Demkolec of van de experimentele kolenvergassingsinstallatie Demkolec aan Nuon.

3.3.10 Besluit Aanleg Energie-Infrastructuur
Het Besluit aanleg energie-infrastructuur, of voluit: Besluit van 6 maart 2001, houdende regels betreffende de
aanleg van de energie-infrastructuur door anderen dan de netbeheerders van het desbetreffende gebied, is “van
toepassing ten aanzien van gebieden waarin projecten voor de bouw of vernieuwing van ten minste
500 woningen of woningequivalenten worden ontwikkeld” (artikel 2). Artikel 3 regelt dat:
[h]et college van burgemeester en wethouders van de gemeente [...] bepaalt met
inachtneming van het belang van een betrouwbaar, duurzaam, doelmatig en
milieuhygiënisch verantwoord functionerende energiehuishouding of de aanleg van de
energie-infrastructuur in dat gebied plaatsvindt:
a. door de netbeheerder, [...] voor zover het de aanleg van het net betreft, al dan niet
tezamen met anderen, voor zover het de aanleg van het gastransportnet of leidingen
voor het transport van warmte betreft, dan wel
b. door een natuurlijke persoon of rechtspersoon als bedoeld in artikel 5.
Artikel 4a voegt aan dat laatste toe:
Indien het college van burgemeester en wethouders [...] bepaalt dat een natuurlijke
persoon of rechtspersoon [...] de energie-infrastructuur zal aanleggen, stelt het voor dat
gebied, met inachtneming van het belang van een betrouwbare, duurzame, doelmatige en

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 1

91

milieuhygiënisch verantwoorde energievoorziening, de eisen voor de energieinfrastructuur vast.
Artikel 5 regelt dat het college van burgemeester en wethouders middels een openbare procedure
“waarbij ingeschreven wordt op een opdracht om de energie-infrastructuur van een gebied [...] aan
te leggen” en “met inachtneming van de eisen voor de energie-infrastructuur” bepaalt welke
natuurlijke persoon of rechtspersoon die energie-infrastructuur mag aanleggen.
Artikel 7 regelt dat de minister van EZ binnen twee jaar met een verslag over de doeltreffendheid
en de effecten van dit besluit in de praktijk komt. Het is in ieder geval geëvalueerd in 2003 door
CE en in 2006 door B&A Groep ten tijde van de beleidsdoorlichting van OD1. Het besluit is
tussen 1 januari 2007 en 31 december 2012 niet veranderd.
Volgens de Nota van Toelichting bij het besluit wordt heeft de “regelgevende bevoegdheid” als
doel “om een belemmering weg te nemen die blijkt op te treden bij de aanleg van een optimale
energie-infrastructuur op (nieuwbouw)locaties”. De Nota van Toelichting vervolgt:
De achtergrond voor deze beperking van de exclusiviteit van het netbeheer is de volgende
overweging. Het uitgangspunt voor «vrije netaanleg» is dat in het algemeen de eigenaar
van grond met die grond mag doen wat hij zelf wil, tenzij de wet dat recht beperkt. [...]
Aangezien de wet ervan uitgaat dat onafhankelijke netbeheerders een [...]
elektriciteitsvoorziening moeten en kunnen waarborgen, is de vrije netaanleg voor
elektriciteitsnetten beperkt tot gevallen waarin een net van een beperkte omvang wordt
aangelegd (artikel 15 van de Elektriciteitswet 1998 alsmede landsgrensoverschrijdende
netten die door anderen dan de landelijk netbeheerder worden aangelegd) of waarin
anderen dan de netbeheerder even goed of beter een duurzame elektriciteitsvoorziening
kunnen waarborgen (artikel 20).
Artikel 15, tweede lid, van de Elektriciteitswet 1998 geeft een mogelijkheid om van de
hoofdregels van netaanleg en netbeheer af te wijken als het gaat om een net waarop een
beperkt aantal andere natuurlijke personen of rechtspersonen is (of zal worden)
aangesloten [...]. Omdat het bij artikel 15 gaat om netten van beperkte omvang, is dat
artikel niet geschikt voor meer grootschalige locaties. Echter, juist bij dergelijke locaties
valt veel winst te boeken uit een oogpunt van een duurzame energievoorziening.
Zolang er geen regeling is uitgewerkt op grond van artikel 20, derde lid, van de Elektriciteitswet
1998 geldt dat de netbeheerder op grond van artikel 16 van die wet de exclusieve taak heeft netten
aan te leggen. Vanuit het belang van gemeenten met grotere bouwlocaties om de totstandkoming
van een optimale energie-infrastructuur te bevorderen, geeft deze algemene maatregel van bestuur
invulling aan artikel 20. Daardoor kunnen ook anderen dan de netbeheerder van het gebied waarin
de locatie is gelegen, bevoegd worden netten aan te leggen, mits daaraan een openbare procedure
is voorafgegaan waarin is bepaald wie de netten kan aanleggen.”

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

4

93

Beschrijving van operationeel doel 2

Begrotingsartikel 14 van EZ luidt: een doelmatige en duurzame energievoorziening. Vóór 2012
betrof dit artikel 4. De algemene doelstelling van het begrotingsartikel is in 2012 geformuleerd als:
een internationaal concurrerende energievoorziening, die betrouwbaar, veilig en duurzaam is. Vóór
2012 was dit geformuleerd als: een doelmatige en duurzame energiehuishouding.
Operationeel doel 2 (OD2) betreft voorzieningszekerheid. De kern van OD2 wordt gevormd door de
Mijnbouwwet, energie-infrastructuur ter bevordering van voorzieningszekerheid, onderzoek en
internationale diplomatie (internationale voorzieningszekerheid).
Paragraaf 4.1 gaat in op de doelen van OD2 en geeft naast het overzicht van beleidsinstrumenten
onder OD2 ook de samenhang tussen deze beleidsinstrumenten en de doelen weer. Paragraaf 4.2
behandelt de wijze waarop de doelen van OD2 kunnen worden geoperationaliseerd (meetbaar
gemaakt). Paragraaf 4.3 beschrijft elk beleidsinstrument, de jaarlijkse uitgaven en het doel.

4.1

Doelen en beleidsinstrumenten onder OD2

4.1.1 Doelen en de relatie tot de belangrijkste beleidsinstrumenten
Volgens het ministrie van Economische Zaken zijn de belangrijkste elementen van OD2:
• een doelmatige winning van onze bodemschatten (Mijnbouwwet),
• het creëren van energie-infrastructuur van nationaal belang door middel van de
Rijkscoördinatieregeling,
• een internationale concurrerende positie van de energievoorziening,
• de gasrotondestrategie.
Van deze elementen zijn de Mijnbouwwet, de Rijkscoördinatieregeling en de gasrotondestrategie te
zien als middelen (beleidsinstrumenten). Het creëren van een gasrotonde is dan een (tussen-)doel.
Het ‘ultieme’ doel is (het stimuleren van) voorzieningszekerheid. Een ander doel is (het streven naar)
een internationale concurrerende positie van de energievoorziening. Een en ander is schematisch
weergegeven in Figuur 4.1.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

94

HOOFDSTUK 4

Figuur 4.1

Elementen en doelen van OD2

Mijnbouwwet

Doelmatige
winning
bodemschatten

Rijkscoördinatieregeling

Creëren energieinfrastructuur
van nationaal
belang
Internationale
concurrerende
positie energievoorziening

Voorzieningszekerheid

Gasrotonde

Gasrotondestrategie
Bron:

SEO.

Figuur 4.1 is evenwel niet volledig. De beleidsinstrumenten Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III,
Internationale energievoorzieningszekerheid en Voorraadvorming aardolieproducten ontbreken 34. Ook kan
binnen de Mijnbouwwet onderscheid worden gemaakt naar vergunningverlening, deelname van de
Staat in winning en exploratie, het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM), advies en onderzoek
(Mijnraad, Technische commissie bodembeweging, TNO) en het Waarborgfonds
Mijnbouwschade 35.
Een (tussen-)doel dat niet expliciet vermeld staat in Figuur 4.1 betreft gasopslag 36. Het
Energierapport 2008 stelt dat de fluctuerende gasvraag vanwege wisselende seizoenen een flexibele
gasproductie vereist, welke tot dan toe werd bewerkstelligd door flexibele gasproductie uit het
Groningenveld en vanaf 1995 ondersteund door drie opslagfaciliteiten (ministerie van
Economische Zaken, 2008, blz. 47). Vanwege de verwachting dat vanaf circa 2020 geen flexibele
gasproductie uit het Groningenveld meer mogelijk zal zijn, zullen marktpartijen moeten investeren
in nieuwe gasopslag “om ook in de toekomst de voorzieningszekerheid te kunnen waarborgen”.
Voor grootschalige seizoensgasopslag hebben marktpartijen een gasveld nodig. De wetswijziging
34
35

36

Regels ten aanzien van veiligheid van transportinfrastructuur zijn onderdeel van de Elektriciteitswet en de Gaswet
(OD1).
Ook bij de gasrotondestrategie kan onderscheid worden gemaakt naar verschillende ‘activiteiten’, welke deels
dubbelen met andere beleidsinstrumenten. Opname daarvan in een figuur zou deze onoverzichtelijk maken.
Zie paragraaf subparagraaf 4.1.3 en paragraaf 4.3.
Gasopslag wordt tot en met 2008 in de jaarverslagen van EZ geschaard onder OD1 (als onderdeel van
activiteiten in het kader van de Gasmarkt), vanaf 2009 onder OD2 (als onderdeel van de gasrotonde).
Gasopslag beïnvloedt beide doelstellingen (optimale ordening van energiemarkten en bevordering van de
voorzieningszekerheid). We sluiten aan bij de latere jaarverslagen en behandelen gasopslag hier onder OD2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

95

(Mijnbouwwet: gebiedsverkleining) dat vergunningen voor gebruik van de Nederlandse ondergrond
actief moeten worden benut heeft onder andere als doel gasopslag te realiseren en het zoeken naar
en winnen van gas te bevorderen. Daarnaast heeft de Rijkscoördinatieregeling onder andere als
doel snelle, zorgvuldige vergunningsprocedures mogelijk te maken teneinde gasopslag te
bevorderen (ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie, 2011a).
Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a, blz. 42) kondigt een convenant
aan met de olie- en gasproducerende ondernemingen met afspraken over het verhogen van het
activiteitenniveau binnen bestaande vergunningsgebieden, welke 31 augustus 2010 is afgesloten.
De Regeling investeringsaftrek marginale gasvoorkomens Nederlands continentaal plat geldt voor
investeringen in bedrijfsmiddelen voor de opsporing en winning van marginale en vermoede
voorkomens van aardgas. Doel is eveneens het stimuleren van het actief gebruikmaken van
vergunningen voor opsporing, winning en opslag.
Toevoegen van bovenstaande leidt tot de completere Figuur 4.2. Hieraan is tevens economische
groei toegevoegd. Een internationale concurrerende positie in de energievoorziening leidt niet
alleen tot een hogere voorzieningszekerheid, maar ook tot meer handels- en exportmogelijkheden.
Dit wordt beïnvloed door bijvoorbeeld de gasrotondestrategie.
Figuur 4.2

Beleidsinstrumenten en doelen van OD2

Mijnbouwwet:

- vergunningverlening
- winning en
exploratie
- SodM
- advies en
onderzoek
- Waarborgfonds
Mijnbouwschade
- gebiedsverkleining

Doelmatige
winning
bodemschatten
Creëren energieinfrastructuur
van nationaal
belang,
waaronder
gasopslag

Convenant +
investeringsaftrek
Rijkscoördinatieregeling
SEV III
Gasrotonde
Gasrotondestrategie
Bron:

Internationale
concurrerende
positie energievoorziening

Internationale
energievoorzieningszekerheid

Voorzieningszekerheid

Voorraadvorming
aardolieproducten
Economische
groei

SEO.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

96

HOOFDSTUK 4

4.1.2 Gasgebouwbeleid, kleineveldenbeleid en de balansfunctie van het
Groningenveld
In Figuur 4.2 ontbreekt het Gasgebouwbeleid. Het Gasgebouw is “het publiekprivate
samenwerkingsverband waarin de Staat sinds 1963 samen met Shell en ExxonMobil werkt aan de
winning en afzet van het aardgas uit het Groningenveld” (ministerie van Economische Zaken,
2008, blz. 43). Het Gasgebouw gaat terug tot 1962 en elementen ervan zijn wettelijk vastgelegd in
de Gaswet (zie OD1). Gelijktijdig met deze beleidsdoorlichting vindt in opdracht van EZ
onderzoek plaats naar het Gasgebouw en EBN. De resultaten hiervan zijn op het moment van
schrijven niet bekend. Dit rapport gaat niet separaat in op het Gasgebouw.
Het Kleineveldenbeleid en de Balansfunctie Groningen ontbreken eveneens in Figuur 4.2. Het Jaarverslag
2009 van EZ noemt “het bevorderen van een optimale benutting van de Nederlandse
bodemschatten” bij het kleineveldenbeleid. Dit jaarverslag stelt: “EZ stelt de randvoorwaarden
middels een concurrerend mijnbouwklimaat, marktpartijen nemen de productie en exploratie voor
hun rekening.” Het Jaarverslag 2007 van EZ schrijft onder kleineveldenbeleid dat “gasproductie
uit kleine velden is bevorderd door flexibele inzet van het Groningenveld en de plicht voor Gasunie
Trade & Supply om gas uit kleine velden af te nemen”. Het kleineveldenbeleid dateert van 1974 en
elementen ervan zijn wettelijk vastgelegd in de Gaswet (zie OD1). Om ervoor te zorgen dat het
Groningenveld als balansveld kan worden ingezet “totdat de kleine velden leeg zijn”, bestaat er een
productieplafond (ministerie van Economische Zaken, 2008). Dit is onderdeel van de Gaswet (zie
OD1). Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a) licht verder toe:
“Een optimale benutting van de Nederlandse gasvoorraad vergt een goed investeringsklimaat. Een
belangrijk element daarvan is het kleineveldenbeleid. Doel daarvan is zo veel mogelijk gas uit de kleine
velden te halen en het grote Groningenveld te ontzien. Om dit te realiseren wordt exploitanten van
kleine velden een afnamegarantie geboden. Op deze wijze hebben producenten de zekerheid dat
er een afnemer is (GasTerra), die tegen redelijke voorwaarden en een marktconforme prijs hun gas
wil inkopen, lang voordat er van winning sprake is. Daarnaast is het van belang dat het Groningenveld
als balansveld kan blijven functioneren zolang er gas uit de kleine velden gewonnen kan worden.
Daarom is een productieplafond opgelegd. Van 2006 tot 2015 mag maximaal 425 miljard m3 gas
uit het Groningenveld worden gehaald. [...]”

4.1.3 Overzicht van beleidsinstrumenten onder OD2
Tabel 4.1 geeft het overzicht van beleidsinstrumenten onder OD2. Deze instrumenten worden
beschreven in paragraaf 4.3.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

Tabel 4.1

97

Beleidsinstrumenten onder OD2

Instrument

Periode (2007-2012)

Mijnbouwwet
waaronder::

hele periode

Vergunningverlening

hele periode

Deelname Staat in winning en exploratie

hele periode

Staatstoezicht op de Mijnen

hele periode

Mijnraad, Technische commissie bodembeweging, TNO

hele periode

Waarborgfonds Mijnbouwschade

hele periode

Gebiedsverkleining

vanaf 2010

Convenant actieve benutting

vanaf 2010

Investeringsaftrek marginale velden

vanaf 2010

Rijkscoördinatieregeling en wijzigingen procedurele eisen
rijkscoördinatieprojecten

vanaf 2009

Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III

vanaf 2009

Wet Voorraadvorming Aardolieproducten

hele periode

Internationale Energievoorzieningszekerheid (bilateraal, Europees,
multilateraal, CIEP en WEC)

hele periode 37

Gasrotonde
waaronder:

hele periode

Overlegplatform Gasrotonde

vanaf 2010

Gasdiplomatie: GECF

vanaf 2009

Internationaal ondernemen

vanaf 2009

Versterken kennisinfrastructuur

vanaf 2009

Monitoring voortgang gasrotondestrategie

vanaf 2009

Bron:

4.2

gebaseerd op literatuuronderzoek SEO.

Operationalisatie van doelen onder OD2

Deze paragraaf werkt uit hoe de doelen onder OD2 concreet zouden kunnen worden
geoperationaliseerd (meetbaar gemaakt). Deze uitwerking sluit aan bij de (tussen-)doelen uit Figuur
4.2.

4.2.1 Voorzieningszekerheid
Begrippen en relatie tot OD1 en OD2
Om te komen tot een operationalisatie van het doel van OD2, voorzieningszekerheid, is eerst van
belang vast te stellen wat daaronder wordt verstaan. De jaarverslagen van EZ geven geen expliciete
definities. Het jaarverslag 2010 van EZ spreekt van “energievoorzieningszekerheid op korte en
lange termijn” (blz. 57) en noemt in dit kader de beschikbaarheid en toegankelijkheid van energie
(blz. 63). Het jaarverslag 2008 van EZ noemt leveringszekerheid als onderdeel van
energievoorzieningszekerheid op korte en lange termijn (blz. 66).
37

Zie beschrijving in paragraaf 4.3 voor uitzonderingen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

98

HOOFDSTUK 4

Als het gaat om de keten van de winning van energie naar de uiteindelijke levering wordt vaak
onderscheid gemaakt naar leveringszekerheid enerzijds en voorzieningszekerheid anderzijds (zie
bijvoorbeeld Sijm et al., 2013a). Voorzieningszekerheid heeft betrekking op het begin van de keten:
de winning van energie, waarbij het vraagstuk is of het aanbod van energie voldoende zal zijn voor
het bedienen van de vraag. Het hierboven gehanteerde onderscheid tussen beschikbaarheid en
toegankelijkheid benadrukt dat het bestaan van energiebronnen nog niet betekent dat een land daar
ook toegang toe heeft. Leveringszekerheid betreft het eind van de keten: de levering en verwijst
naar het kwaliteitsaspect van de energievoorziening, bijvoorbeeld in termen van de frequentie en
duur van onderbrekingen in de levering. Deze twee begrippen staan in voorwaardelijke relatie tot
elkaar. Zonder aanbod van energie is levering überhaupt niet mogelijk, terwijl zonder
leveringsinfrastructuur het aanbod van energie niet bij de consument komt 38.
In beginsel is leveringszekerheid een doel onder OD1, terwijl voorzieningszekerheid het doel is
van OD2. Er is evenwel sprake van overlap. Uit Figuur 4.2 blijkt dat het creëren van een nationale
energie-infrastructuur een (tussen-)doel is van OD2. Dit heeft eerder een relatie tot
leveringszekerheid dan tot voorzieningszekerheid. De meting van leveringszekerheid kwam al aan
bod in hoofdstuk 3. Figuur 4.2 zou iets completer worden met een onderscheid tussen
voorzieningszekerheid en leveringszekerheid als doel.
Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a, blz. 14) spreekt van een
betrouwbare energievoorziening als een van de doelen (de twee andere zijn betaalbaar en schoon).
Hiermee wordt bedoeld een energievoorziening die op korte en lange termijn zeker is, wat uit drie
aspecten bestaat:
1. de voorzieningszekerheid, d.i. de langetermijnbeschikbaarheid van energiebronnen (omvang
van mondiale energiereserves in relatie tot de productiecapaciteit, het verbruik en de
geografische spreiding);
2. de leveringszekerheid, d.i. de mate waarin afnemers onder voorzienbare omstandigheden
feitelijk kunnen rekenen op de levering van energie;
3. de crisisbestendigheid, wat betrekking heeft op het voorkómen van nationale en internationale
energiecrises en – indien onverhoopt aan de orde – het beheersen van de gevolgen daarvan.
Deze omschrijvingen van voorzienings- en leveringszekerheid sluiten aan bij de hierboven
genoemde uit de literatuur. De crisisbestendigheid benadrukt daarbij het voorkómen van ernstige
verslechteringen in de voorzieningszekerheid. De voorraadvorming aardolieproducten is een
voorbeeld van een beleidsinstrument daarvan.
Meetbaarheid van voorzieningszekerheid
Het Energierapport 2005 (Ministerie van Economische Zaken, 2005) stelt dat het toenmalige
kabinet geen concrete doelstellingen had geformuleerd voor het aanvaardbare niveau van
voorzieningszekerheid, “eenvoudigweg omdat we nog niet weten hoe we dit eenduidig moeten
meten” (ministerie van Economische Zaken, 2005, blz. 38). Er wordt een drietal initiatieven tot
meting genoemd. Jansen et al. (2004; geciteerd in RIVM, 2004) stellen een indicator voor de
langetermijnvoorzieningszekerheid op die rekening houdt rekening met vier factoren: de diversiteit
38

Een accentverschil tussen leveringszekerheid en voorzieningszekerheid is dat voorzieningszekerheid vaak
een meer langetermijnvraagstuk is dan leveringszekerheid. Denk aan het opraken van winningsvelden, het
zoeken en in gebruiknemen van nieuwe velden en relaties tussen Nederland en producerende landen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

99

van de inzet van energiebronnen (risicospreiding), het aandeel import in elk van de energiebronnen,
de politieke stabiliteit van de herkomstregio en de (resterende) bewezen en voorziene
energievoorraden per energiebron per herkomstregio. De Adviesraad Internationale Vraagstukken
en Algemene Energieraad (2005, blz. 11-12) hanteren een ruimte definitie van
energievoorzieningszekerheid: “het ook op lange termijn continu beschikbaar hebben en krijgen
van voldoende energieaanbod om op veilige wijze in de behoeften van onze samenleving te
voorzien tegen zo veel mogelijk en bij voorkeur marktconforme voorwaarden en op een wijze die
zo min mogelijk het milieu belast. Een en ander binnen door de overheid gestelde
randvoorwaarden”. Tot een kwantitatieve invulling van deze definitie komt het adviesrapport
evenwel niet. Hoogeveen en Perlot (eds., 2005) geven analyses van voorzieningszekerheid, maar
evenmin kwantitatieve invullingen daarvan.
CIEP (2004, blz. 44) stelde al vast: “Energy security cannot be easily translated into absolute
numbers.” Er bestaat dan ook geen consensus over de vraag welke indicatoren voor dit doel dienen
te worden gebruikt (Constantini et al., 2007). In ieder geval kan onderscheid worden gemaakt naar
indicatoren die risico’s aangeven en indicatoren die het effect daarvan inschatten. Daarnaast kan
onderscheid worden gemaakt naar het gebruiken van verschillende indicatoren naast elkaar en het
samenvatten in één indicator. GEA (2012) geeft verschillende indicatoren en benadrukt de
geografische en institutionele context van voorzieningszekerheid als een economisch vraagstuk 39.
Jansen en Seebregts (2010) richten zich op het samenvatten in één indicator.

4.2.2 Voorraden aardolieproducten
Volkerink et al. (2007) sluiten aan bij de drie doelen (destijds) van de Wet Voorraadvorming
Aardolieproducten: voldoen aan de verdragsverplichtingen en richtlijnen van het IEA en de EU
ten aanzien van voorzieningszekerheid; het zorgdragen voor het zo efficiënt mogelijk aanhouden
van de verplicht aangehouden voorraden; en zo min mogelijk verstoring van de markt. De
voorraadvorming door COVA staat hierbij centraal.

4.2.3 Doelmatige winning van bodemschatten
De winning van bodemschatten betreft gas, olie, aardwarmte, zout en mergel. In het kader van
artikel 14 zijn met name gas, olie en aardwarmte van belang 40. Meetbare variabelen betreffen de
gewonnen hoeveelheden gas, olie en aardwarmte, de opbrengsten daarvan en de kosten van
winning. De jaarverslagen van EZ bevatten kengetallen met betrekking tot aardgaswinningen en
de baten daarvan 41. Het NL Olie- en Gasportaal geeft informatie over opsporing en winning van
olie, gas en aardwarmte in Nederland en het Nederlandse deel van het Continentaal plat 42,
samengevat in de jaarverslagen Delfstoffen en aardwarmte in Nederland. Of de winning doelmatig
is hangt af van de kosten van winning, bijvoorbeeld ten opzichte van winning elders in de wereld.
39
40
41

42

Zie: www.iiasa.ac.at/web/home/research/Flagship-Projects/Global-EnergyAssessment/GEA_Chapter5_security_hires.pdf.
Naast aardgasbaten (zie verderop; orde van grootte: rond de tien miljard euro) kent artikel 14 ook
zoutwinningsbaten (orde van grootte: enkele miljoenen euro’s).
Te weten de aardgasbaten, het gewonnen volume aardgas kleine velden, het aantal boringen exploratie en
evaluatie onshore en offshore, het aantal boringen productie onshore en offshore, de productie van aardgas
en de euro/dollarkoers, de olieprijs en de beursprijs van TTF-gas.
Deze site wordt in opdracht van het ministerie van EZ beheerd door TNO, Geologische Dienst Nederland.
Zie: www.nlog.nl/nl/home/NLOGPortal.html.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

100

HOOFDSTUK 4

Ons zijn evenwel geen cijfers bekend die de kosten van winning van gas, olie en aardwarmte in
Nederland relateren aan de kosten elders. Deels hangen deze kosten af van regelgeving. Policy
Research Corporation (2007) kijkt in de evaluatie van de Mijnbouwwet dan ook onder andere naar
administratieve lasten, nalevingskosten, handhavingskosten en de doelmatigheid en effectiviteit van
handhaving en toezicht en de doelmatigheid van de rapportageverplichtingen.

4.2.4 Internationaal concurrerende positie energievoorziening
Of de energievoorziening in Nederland internationaal concurrerend is, hangt af van de kosten van
productie en levering van elektriciteit en gas in Nederland ten opzichte van het buitenland en van
de kwaliteit van levering ten opzichte van het buitenland. De kosten zonder belastingen zeggen iets
over de efficiëntie van levering en productie zelf, terwijl de kosten inclusief belastingen, zoals
betaald door de eindgebruiker, mogelijk ook relevant zijn voor de bepaling van concurrentiekracht
(bijvoorbeeld bij vestigingsplaatsfactoren). De productie betreft binnenlandse productie van
energie. De levering betreft zowel binnenlands geproduceerde als uit het buitenland geïmporteerde
energie.
Een indicatie van de concurrentiepositie wordt gegeven door de prijs voor afnemers van energie.
IAE geeft in de publicatie Energy prices and taxes prijzen voor industriële afnemers en huishoudens
voor verschillende landen, waaronder Nederland, voor olie, gas, kool en elektriciteit, zowel met als
zonder belastingen, inclusief de transportkosten. Dit zegt bij gas en elektriciteit meer over de
concurrentiepositie van het leveringsdeel dan van het productiedeel. Immers, een concurrerende
levering betekent dat import van energie plaatsvindt zodra buitenlands geproduceerd gas en
elektriciteit goedkoper is dan binnenlands geproduceerd gas en elektriciteit. De
monitoringsrapporten van de groothandelsmarkten door ACM vergelijken Nederlandse gasprijzen
en elektriciteitsprijzen met prijzen elders.
Bij de kwaliteit van gas en elektriciteit gaat het om de leveringszekerheid in internationaal
perspectief. Dit vereist vergelijking van indicatoren voor de kwaliteit van levering in Nederland (zie
hoofdstuk 3) met dezelfde indicatoren voor het buitenland.
Over de winningskosten van gas merkten we in subparagraaf 4.2.3 op dat ons geen cijfers bekend
zijn die de kosten van winning van onder andere gas in Nederland relateren aan de kosten elders.
In hoofdstuk 3 noemden we dat wat de productie van elektriciteit betreft de IEA internationale
gegevens publiceert over energie, waaronder de Projected Costs of Generating Electricity. De
energie-efficiëntie van elektriciteitscentrales kan eveneens internationaal worden vergeleken, zie
bijvoorbeeld Sijm et al. (2013b; op basis van Seebregts et al., 2010 en Europese Commissie, 2010).

4.2.5 Nationale energie-infrastructuur, gasrotonde en gasopslag
De nationale energie-infrastructuur kan worden gemeten middels:
• de transportcapaciteit van de aanwezige gas- en elektriciteitsnetten, inclusief de
grensoverschrijdende capaciteit,
• faciliteiten voor vloeibaar gas (LNG),
• de opslagcapaciteit en het gebruik daarvan voor gas, en
• de opgestelde productievermogens van elektriciteit.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

101

De opgestelde capaciteit van elektriciteit worden bijgehouden door het CBS. De
grensoverschrijdende transportcapaciteit van elektriciteit wordt bijgehouden door TenneT, evenals
de capaciteit van de hoogspanningsverbindingen en van de aansluitingen tussen het landelijk
hoogspanningsnet en de regionale netten (in de kwaliteits- en capaciteitsdocumenten).

4.3

Beschrijving van beleidsinstrumenten, uitgaven en
doelen

4.3.1 Uitgaven
In de jaarverslagen 2007-2012 van EZ staan onder OD2 uitgaven vermeld onder:
• doorsluis COVA-heffing (gelijk aan ontvangsten COVA),
• leningen COVA (garantieverplichting) (betreft verhoging garantieplafond, welke de maximale
hoogte van het geheel aan leningen bepaalt) (betreft géén uitgaven),
• onderzoek en ontwikkeling bodembeheer,
• bijdragen aan diverse instituten,
• voorzieningszekerheid BES,
• slimme meters, en
• beheer Mijnschadestichtingen.
De uitgaven ten behoeve van een (kleinschalige) uitrol van slimme meters (d.i. actuele en op afstand
afleesbare meters) passen onzes inziens beter bij OD1 dan onder OD2, omdat deze meters niet in
de eerste plaats voorzieningszekerheid betreffen, maar eerder marktwerking en een uitvloeisel zijn
van de Gaswet en de Elektriciteitswet. Zie kleinverbruikers in hoofdstuk 3 (subparagraaf 3.3.5). De
uitgaven zijn al vermeld onder OD1 (zie Tabel 3.2).
Uit de jaarverslagen 2012, 2011 en 2010 volgen de bedragen zoals vermeld in Tabel 4.2 43, 44.

43

44

Het jaarverslag 2010 van EZ merkt onder Algemene uitgaven ten aanzien van Onderzoek en Ontwikkeling Energie
op dat een aantal grotere opdrachten is verstrekt rond de gasrotonde. Deze uitgaven staan niet vermeld in
Tabel 4.2.
De belastingderving in de betreffende periode als gevolg van de Investeringsaftrek marginale velden is op het
moment van schrijven niet bekend.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

102

HOOFDSTUK 4

Tabel 4.2

Uitgaven onder OD2 (in mln. euro’s in prijzen van het betreffende jaar)
2007

2008

2009

2010

2011

2012

84,864 83,334

93,5

88,6

89,3

86,4

Oliecrisisbeleid, waaronder:
- Doorsluis COVA-heffing
- Leningen COVA (garantieverplichting)

93,44

324

Onderzoek en ontwikkeling bodembeheer

2,562

3,783

3,7

2,4

4

2,9

Bijdragen aan diverse instituten

0,17

0,148

0,1

0,1

0,4

0,5

0

0

0

1,3

91,1

93,7

91,1

Voorzieningszekerheid BES
Beheer Mijnschadestichtingen

0,004

0,006

Totale programma-uitgaven 14.2

86,795

97,3

Bron:

2009-2012: jaarverslag 2012; 2008: jaarverslag 2011, omgerekend naar mln euro's; 2007: jaarverslag
2010, omgerekend naar mln euro's; m.u.v. leningen COVA, jaarverslag 2010, omgerekend naar mln
euro's; beheer Mijnschadestichtingen: jaarverslag 2011, omgerekend naar mln euro's. Exclusief slimme
meters.

Wat betreft Onderzoek en ontwikkeling bodembeheer, dit betreft (bron: EZ):
• de Mijnraad (zie Mijnbouwwet),
• de Technische commissie bodembeweging (Tcbb) (zie Mijnbouwwet),
• een jaarlijkse adviesopdracht mijnbouw aan TNO (het grootste deel van de genoemde
bedragen).
Wat betreft Bijdragen aan diverse instituten, dit betreft (bron: EZ):
• Clingendael International Energy Programme (CIEP); (gerubriceerd onder Internationale
Voorzieningszekerheid),
• International Energy Forum (IEF; zie Internationale Voorzieningszekerheid),
• World Energy Council (WEC; t/m 2008); (gerubriceerd onder Internationale
Voorzieningszekerheid),
• het Energy Charter (zie Internationale Voorzieningszekerheid),
• het Gas Exporting Countries Forum (zie Gasrotonde),
• het International Energy Agency (zie Internationale Voorzieningszekerheid).
Beheer Mijnschadestichtingen betreft volgens de begroting 1996 van EZ bedragen “ter financiering van
oude verplichtingen in verband met de bij EZ in beheer zijnde gelden van de drie mijnschadestichtingen” (te weten Willem-Sophia, Oranje-Nassau, en Laura en Vereniging). De desbetreffende
stichtingen waren tijdens de mijnsluitingen opgericht om in het geval van faillissement of indien de
ondernemingen in gebreke zouden blijven, de eventuele mijnschade te vergoeden (bron: EZ). De
stichtingen waren voor 30 jaar opgericht en zijn in de loop van 2004-2005 opgeheven (bron: EZ).
Het beheer van de mijnschadestichtingen is in deze beleidsdoorlichting daarom niet geëvalueerd 45.

45

De genoemde “kolenmijnbouwondernemingen” bestaan niet meer, als is er voor Oranje Nassau wel een
rechtsopvolger (Oranje Nassau Mijnen B.V.), evenals voor Laura & Vereeniging (Umicore N.V.) Voor de
ondernemingen zonder rechtsopvolger kan bij mijnbouwschade een beroep worden gedaan op het
waarborgfonds mijnbouwschade; zie aldaar. Als er wel een rechtsopvolger is, dan loopt het aansprakelijk stellen
via “de regels van het burgerlijke recht (artikel 6:177 van het Burgerlijk Wetboek)” Zie:
www.tcbb.nl/2_inleiding.html.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

103

De subsidies voorzieningszekerheid BES staan vermeld in het Jaarverslag 2012 van EZ, met uitgaven in
2012. Deze uitgaven hangen samen met tariefstijgingen voor elektriciteit op Bonaire (minister van
EZ, 2012b 46). Vanwege het specifieke vraagstuk 47 en het late moment in de onderzoeksperiode
(2007-2012) behandelen we deze subsidies niet in de huidige evaluatie.

4.3.2 Enkele instrumenten die niet (separaat) worden geëvalueerd
Regels ten aanzien van veiligheid van transportinfrastructuur
Het Jaarverslag 2012 van EZ noemt dat in de Elektriciteits- en Gaswet is geëxpliciteerd dat
netbeheerders zorg moeten dragen voor de bescherming voor hun netten en dat het expliciteren
van deze beschermingstaak in de Elektriciteits-en Gaswet betekent dat er tariefruimte is om
efficiënte beschermingsmaatregelen te nemen, die de (destijds) NMa achteraf beoordeelt in het
tariefbesluit op efficiëntie, in welk geval de gemaakte kosten vergoed worden in de tarieven. De
specifieke toevoegingen aan de Gaswet en de Elektriciteitswet (Gaswet artikel 10 lid 9;
Elektriciteitswet artikel 16 lid 1) zijn evenwel pas van kracht gegaan per 1 januari 2014 en vallen
daarmee buiten het bereik van deze beleidsdoorlichting. De Elektriciteits- en Gaswet is besproken
onder OD1 in hoofdstuk 3.
Programma Energie Internationaal
Het Programma Energie Internationaal (soms afgekort tot PEI 48) houdt in ondersteuning door
Agentschap NL van EZ-DGETM, volgens een evaluatie van Klinckenberg Consultants (z.d.) over
de periode 2009-2011 bij “de ontwikkeling en implementatie van energiebeleid vanuit een
internationaal perspectief” (blz. 1). Het programma richt zich op “[..] de ontwikkeling van nieuwe
of herziening van EU-richtlijnen voor energiebesparing, het optimaal uitdragen van Nederlands
beleid bij het Internationaal Energie Agentschap en bilaterale samenwerking met focuslanden als
Rusland en China.” (blz. 1). Omdat het hier om interne EZ-ondersteuning gaat, wordt dit
programma niet separaat geëvalueerd, maar als onderdeel van Internationale
Energievoorzieningszekerheid (OD2) en energiebesparing (OD3).
Bescherming vitale infrastructuur
Energie is een van de vitale sectoren genoemd in bijvoorbeeld de “2de inhoudelijke analyse
bescherming vitale infrastructuur” (ministerie van Veiligheid en Justitie, 2010). De bescherming
van vitale infrastructuur betreft niet specifiek artikel 14 van EZ (maar valt onder BZK, nationale
veiligheid) 49. Wel speelt veiligheid van de energie-infrastructuur een rol bij andere
beleidsinstrumenten onder artikel 14, zoals met betrekking tot kernenergie (OD3) en de veiligheid
en betrouwbaarheid van netten en voorwaarden aan de operationele veiligheid in de Gaswet en de
Elektriciteitswet (OD1).

46
47
48
49

Ook: kamerstuk 29023 nr. 136.
Zie o.a. Van Bergenhenegouwen en Van Beuningen (2012) en K. van Buiren en L. van Halderen (2013).
Tegenwoordig staat PEI voor Portal Energie Internationaal (www.rvo.nl/subsidies-regelingen/portalenergie-internationaal), het vroegere Kenniscentrum Energie Internationaal (KEI) van Agentschap NL.
Het jaarverslag 2010 van EZ merkt onder Algemene uitgaven ten aanzien van Onderzoek en Ontwikkeling Energie
op dat een aantal grotere opdrachten is verstrekt voor de uitvoering van Nationaal Adviescentrum Vitale
Infrastructuur (NAVI)-projecten op het terrein van veiligheid van de voorzieningszekerheid van de sector
energie. Deze uitgaven staan niet vermeld in Tabel 4.2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

104

HOOFDSTUK 4

Noodplan aardgas
Het noodplan leverings- en voorzieningszekerheid aardgas is 3 december 2012 opgesteld. Vanwege
dit in de periode 2007-2012 late moment van invoering wordt het noodplan niet in deze
beleidsdoorlichting geëvalueerd 50.

4.3.3 Internationale Energievoorzieningszekerheid
Stimuleren van voorzieningszekerheid via bilaterale relaties, Europees beleid en
multilaterale organisaties
Het Jaarverslag 2009 van EZ hanteert met betrekking tot Internationale
Energievoorzieningszekerheid de indeling:
• stimuleren van voorzieningszekerheid via bilaterale relaties,
• stimuleren van voorzieningszekerheid via Europees beleid,
• stimuleren van voorzieningszekerheid via multilaterale organisaties.
Het Energierapport 2008 stelt (Ministerie van Economische Zaken, 2008a, blz. 48-49):
“In multilateraal en EU-verband wordt met name aandacht besteed aan het scheppen van de
juiste randvoorwaarden voor een zekere energievoorziening en aan de geopolitieke
implicaties van de ontwikkelingen op de mondiale energiemarkt. Het bilaterale pad is het
meest geëigend voor handelsbevordering en voor de bespreking van het functioneren van
de energiemarkt.”
“In lijn met de nationale energiebeleidsdoelen ‘betrouwbaar, betaalbaar en schoon’, is het
internationale energiebeleid gericht op het bevorderen van transparante, efficiënte en goed
werkende energiemarkten en het bevorderen van duurzaamheid door energiebesparing en
vergroting van het aandeel duurzame energie. Een belangrijk algemeen element in het
internationale energiebeleid is de versterking van de economische banden met
energieproducerende landen door middel van o.a. handelsbevordering, technologie-export
en kennisuitwisseling. [...] Import van fossiele energie uit een brede groep
energieproducerende landen vormt de basis voor een zekere energielevering en versterkt
tegelijkertijd de Nederlandse economie. Het spreiden van energieafhankelijkheid en het
ontwikkelen van robuuste bilaterale relaties die dat kunnen ondersteunen, voorkomt dat
buitenlandpolitieke keuzes onder druk komen te staan.”
Met betrekking tot het Europese beleid stelt hetzelfde Energierapport: “Nederland pleit voor opname
van energievoorzieningszekerheid als een strategische doelstelling van het Gemeenschappelijk
Europese Buitenland- en Veiligheidsbeleid (GBVB). [...] Het kabinetsbeleid is gericht op een
verdere concretisering van het externe energiebeleid. Daarbij wordt ingezet op het bevorderen van
de dialogen met energieproducenten-, consumenten- en doorvoerlanden en het vinden, in de geest
van solidariteit tussen lidstaten, van gemeenschappelijke operationele oplossingen bij crisissituaties
en bevordering van de noodzakelijke investeringen. [...]”.

50

Het noodplan betreft met name het veiligstellen van de gasvoorziening bij onverhoopte verstoringen als
dat via meer gangbare maatregelen niet mogelijk blijkt. Het noodplan geeft aan dat het tamelijk eenvoudig
van opzet is vanwege de Nederlandse productie (en netto-export) van aardgas.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

105

Het Jaarverslag 2009 van EZ noemt de volgende multilaterale organisaties met name: Internationaal
Energie Agentschap (IEA) en Internationaal Energieforum (IEF). Het Energierapport 2008 voegt
daar het Energiehandvestverdrag (Energy Charter), de Wereld Handelsorganisatie (WTO) en de
NAVO aan toe 51, 52.
IEA:
Het IEA “[...] is an autonomous organisation which works to ensure reliable, affordable and clean
energy for its 28 member countries and beyond. The IEA’s four main areas of focus are: energy
security, economic development, environmental awareness, and engagement worldwide.” 53 Het
Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a) stelt: “[H]et kabinet wil de
ontwikkeling stimuleren van het IEA tot een organisatie die niet alleen gezaghebbend is op het
gebied van studies, maar ook bij beleidsadviezen en in de internationale dialoog. [...] In EU- en in
IEA-verband pleit het kabinet ervoor om te komen tot de ontwikkeling van een gezamenlijk
gascrisisbeleid.”
IEF:
Het IEF “[...] aims to foster greater mutual understanding and awareness of common energy
interests among its members.” 54 Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken,
2008a) stelt: “Om de totstandkoming van investeringen te bevorderen, hebben producerende
landen zekerheid nodig omtrent hun afzet. Daartoe is het van belang dat producerende en
consumerende landen met elkaar in dialoog blijven over vraagontwikkeling, investeringsplannen
en het energiebeleid. Het IEF speelt daarbij een belangrijke rol. Het kabinet wil invloed blijven
houden op de agenda van het IEF en bezien of het IEF tot meer bindende afspraken kan komen”.
Energiehandvest:
Het Energiehandvest is “[...] een internationaal kader voor samenwerking tussen de Europese
landen en andere industrielanden [...] met als doel met name het energiepotentieel van de Centraalen Oost-Europese landen te ontwikkelen en de energiebevoorrading van de Europese Unie veilig
te stellen. Het Protocol bij het Energiehandvest betreffende energie-efficiëntie en daarmee
samenhangende milieuaspecten heeft ten doel beleid inzake energie-efficiëntie dat compatibel is
met duurzame ontwikkeling te bevorderen, aan te sporen tot een efficiënter en evenwichtiger
energiegebruik en aan te moedigen tot samenwerking op het gebied van energie-efficiëntie”. 55 Het
Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a) stelt: “Bij het
energiehandvestverdrag, dat op initiatief van Nederland tot stand is gekomen, zijn 52 landen
aangesloten. Het verdrag stelt regels op het gebied van investeringsbescherming, het opheffen van
handelsbarrières en de toegang tot netwerken en draagt daardoor bij aan een stabiel
investeringsklimaat en vrijhandel van energie. Het kabinet hecht grote waarde aan ratificatie van
het Energiehandvestverdrag door Rusland. Daarvoor is het van belang dat er een voor alle partijen
acceptabel Transit Protocol komt met regels voor een ongestoorde doorvoer van energie door
derde landen”.
51
52

53
54
55

Dit zijn de internationale organisaties die voor artikel 14 relevant zijn en waar EZ mee samenwerkt of aan
bijdraagt (bron: EZ).
Wat de relatie met het buitenlandbeleid van BuZa betreft, het volgende. EZ richt zich op
marktordeningsaspecten en de bevordering van energievoorzieningszekerheid op korte en lange termijn en
het stimuleren van energiediversificatie. BuZa richt zich meer op de geopolitieke aspecten. (Bron: EZ.)
Zie: www.iea.org/aboutus/
Zie: www.ief.org/about-ief/what-is-the-ief/overview.aspx
Zie: europa.eu/legislation_summaries/energy/external_dimension_enlargement/l27028_nl.htm

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

106

HOOFDSTUK 4

WTO:
De WTO “[...] is the international organization whose primary purpose is to open trade for the
benefit of all.” 56 Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a) stelt: “De
regels van de WTO zijn volledig van toepassing op de energiesector. Het gaat daarbij onder meer
om tariefbehandeling, non-tarifaire belemmeringen, transitbepalingen en subsidieregels. In de
komende jaren worden de regels belangrijker, omdat steeds meer energieproducerende landen lid
worden van de WTO en de handel in biobrandstoffen en milieugoederen en -diensten om nieuwe
afspraken vraagt. Het kabinet blijft onverminderd inzetten op een versterkt multilateraal handelsen investeringssysteem en respect voor de internationale rechtsorde. Bij de ontwikkeling van
nieuwe handelsdisciplines gaat veel aandacht uit naar het aspect van duurzaamheid. Ook wordt
erop toegezien dat energiebepalingen in nieuwe regionale vrijhandelsakkoorden (Oekraïne) en
partnerschapsakkoorden (Rusland) voorspelbaar, eerlijk en transparant zijn”.
NAVO:
Het doel van de NAVO “[...] is to safeguard the freedom and security of its members through
political and military means.” 57 Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken,
2008a) stelt: “Het kabinet besteedt [...] aandacht aan energievoorzieningszekerheid binnen het
kader van de NAVO als brede veiligheidsorganisatie en als forum voor politieke consultaties over
veiligheidsvraagstukken. [...] Wat het kabinet betreft is die rol uitdrukkelijk aanvullend op wat
landen zelf en wat andere internationale organisaties al doen. Een voorbeeld is de bescherming indien nodig - van vitale infrastructuur. Ook het goed voorbereid zijn op bijvoorbeeld terroristische
aanslagen door het delen van informatie, training en capaciteitsopbouw en bespreking van
energieveiligheid met partnerlanden, zijn onderwerpen waaraan de NAVO in de ogen van het
kabinet aandacht kan besteden”.
Internationale voorzieningszekerheid: bijdragen aan overige instituten
Dit betreft het Clingendael International Energy Programme (CIEP) en de World Energy Council (WEC).
Deze vallen onder “internationale voorzieningszekerheid”, maar zijn niet te rubriceren onder
bilateraal, Europees beleid of multilateraal. De bijdragen van EZ aan de WEC lopen tot en met
2008, het jaar waarin door EZ werd geconstateerd dat de WEC onvoldoende meerwaarde had
bovenop de activiteiten van CIEP (bron: EZ).
Beschrijving CIEP:
“CIEP contributes to the public debate on international political and economic
developments in the energy sector (oil, gas and electricity). CIEP contributions include
research, events, publications, comments, lectures and training. [...] In September 2001,
the Clingendael International Energy Programme (CIEP) was launched, supported by
twelve institutions from the public and private sectors for a project period of four years
under the Stichting Fonds Institute Clingendael (SFIC). Since then, CIEP was continued
in 2004, 2008 and again 2012, each time for four years. In the current project period, 20132016, 24 public and private institutions and companies have endorsed CIEP. [...]
CIEP’s current research and activities revolve around the issues of the geo-political and
geo-economic consequences of changing supply and demand patterns in energy, in
56
57

Zie: www.wto.org/english/thewto_e/whatis_e/wto_dg_stat_e.htm
Zie: www.nato.int/nato-welcome/index.html

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

107

particular oil and natural gas, and the development of European energy markets and
energy policy-making against the background of international energy market
developments and climate change policies” 58
Beschrijving WEC:
“The World Energy Council (WEC) is the principal impartial network of leaders and
practitioners promoting an affordable, stable and environmentally sensitive energy system
for the greatest benefit of all. Formed in 1923, WEC is the UN-accredited global energy
body, representing the entire energy spectrum, with more than 3.000 member
organisations located in over 90 countries and drawn from governments, private and state
corporations, academia, NGOs and energy-related stakeholders. WEC informs global,
regional and national energy strategies by hosting high-level events, publishing
authoritative studies, and working through its extensive member network to facilitate the
world’s energy policy dialogue” 59

4.3.4 Mijnbouwwet, inclusief deelname Staat in winning en exploratie,
Staatstoezicht op de Mijnen, vergunningverlening, Mijnraad,
Technische
commissie
bodembeweging,
Waarborgfonds
Mijnbouwschade en gebiedsverkleining
De Mijnbouwwet, het Mijnbouwbesluit en de Mijnbouwregeling van 1 januari 2003 “verving[en]
en completeerde[n] de ontstane versnipperde regelgeving voor mijnbouwactiviteiten op het
Nederlandse territoir en het Nederlandse deel van het continentale plat. Daarmee werd beoogd een
overzichtelijk en helder wettelijk kader te bieden voor een verantwoorde en doelmatige delfstofwinning en voor
afdrachten aan de Nederlandse staat” (minister van Economische Zaken, 2008).
De Mijnbouwwet heeft betrekking op vijf activiteiten (Policy Research Corporation, 2007, blz. 5):
de opsporing en winning van olie en gas, de opslag van gas en andere stoffen, zoutwinning,
aardwarmtewinning en ondergrondse kalksteengroeven (mergel). De kern bestaat uit het feit dat
delfstoffen eigendom zijn van de staat (vertegenwoordigd door de minister van EZ) en dat dit
eigendom met gebruikmaking van een winningsvergunning “door het winnen [...] overgaat op de
vergunninghouder” (artikel 3). Hoofdstuk 2 van de wet bevat zodoende de bepalingen met
betrekking tot vergunningen voor opsporen en winnen (van delfstoffen en aardwarmte).
Vergunningen kunnen slechts met schriftelijke toestemming van de minister van EZ op een ander
overgaan (artikel 20). Hoofdstuk 3 van de wet bevat de bepalingen aangaande vergunningen voor
het opslaan van stoffen. Per 10 september 2011 60 is hier het opsporen van CO2-opslagcomplexen en het
permanent opslaan van CO2 aan toegevoegd. Per 1 januari 2010 61 toegevoegd is hoofdstuk 3a m.b.t.
gebiedsverkleining: de minister van EZ kan “een gebied waarvoor een vergunning voor het winnen
van koolwaterstoffen of opslagvergunning geldt, verkleinen met een deel ervan indien in dat deel
gedurende een periode van de voorafgaande twee kalenderjaren geen significante activiteiten met
betrekking tot het opsporen of winnen van koolwaterstoffen of het opslaan van stoffen hebben

58
59
60
61

Zie: www.clingendaelenergy.com/about_ciep.
Zie: www.worldenergy.org/about-wec/.
Zie: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2011-381.html.
Zie: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2009-508.html.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

108

HOOFDSTUK 4

plaatsgevonden of de winningsactiviteiten zijn gestaakt” (artikel 32b). Dit, dus, ter stimulering van
gasopslag en het zoeken en winnen van gas.
Hoofdstuk 4 van de wet bevat de bepalingen betreffende de “zorg voor een goede uitvoering van
activiteiten”. Hoofdstuk 5 bevat de financiële bepalingen: de afdrachten i.v.m. het opsporen en
winnen van koolwaterstoffen (aardgas en aardolie) 62, (eenmalige) afdrachten aan de provincie,
staatsdeelneming (40%) in opsporingsvergunningen voor koolwaterstoffen voor de zeezijde, in
winningsvergunningen voor koolwaterstoffen (40%) en jaarlijkse afdrachten door
vergunninghouders vanwege het winnen van andere delfstoffen dan koolwaterstoffen en door
houders van vergunningen tot het winnen van aardwarmte zijn jaarlijks een afdracht verschuldigd
aan de staat (artikel 98).
Hoofdstuk 6 betreft adviseurs: de Mijnraad en de Technische commissie bodembeweging. De
Mijnraad heeft tot taak (artikel 105) “om in verband met het opsporen of winnen van delfstoffen
of aardwarmte, dan wel het opslaan van stoffen [de minister van EZ] desgevraagd te adviseren over
door hem te geven beschikkingen en [...] desgevraagd de inlichtingen te verstrekken die nodig zijn
voor de beoordeling van de uitvoerbaarheid van voorgenomen wettelijke voorschriften en
algemene beleidsvoornemens”. De minister van EZ vraagt in elk geval advies aan de Mijnraad
“inzake door hem te geven beschikkingen inzake verlening of intrekking van vergunningen [...]”.
De Technische commissie bodembeweging (artikel 115) heeft tot taak “om in verband met de gevolgen
van mijnbouwactiviteiten voor beweging van de aardbodem en schade die daarvan het gevolg kan
zijn [de minister van EZ] desgevraagd te adviseren over door hem te geven beschikkingen en [...]
desgevraagd de inlichtingen te verstrekken die nodig zijn voor de beoordeling van de
uitvoerbaarheid van voorgenomen wettelijke voorschriften” en daarnaast “degene bij wie schade
is te verwachten door bodembeweging die redelijkerwijs het gevolg kan zijn van
mijnbouwactiviteiten, desgevraagd kosteloos inlichtingen te verstrekken omtrent het verband
tussen de bodembeweging en de mijnbouwactiviteiten; [...] degene bij wie zaakschade is opgetreden
door bodembeweging die redelijkerwijs het gevolg kan zijn van mijnbouwactiviteiten, desgevraagd
advies te geven omtrent het verband tussen die schade en de mijnbouwactiviteiten alsmede de
hoogte van het schadebedrag”.
Hoofdstuk 7 betreft rapportage, hoofdstuk 8 toezicht en handhaving. Toezicht wordt verricht door
het Staatstoezicht op de Mijnen (SodM), ressorterend onder de minister van EZ. Het SodM heeft tot
taak (artikel 127) “het toezien op het verrichten van verkenningsonderzoeken, op het opsporen en
het winnen van delfstoffen en aardwarmte en op het opslaan van stoffen”. Handhaving ligt bij de
minister van EZ (artikel 132).
Hoofdstuk 9 betreft het Waarborgfonds Mijnbouwschade, beheerd door de minister van EZ (artikel
135). Het fonds wordt onder meer gevuld door jaarlijks bijdragen van mijnbouwondernemers
(artikel 135). Het fonds strekt tot schadevergoeding (aan natuurlijke personen bij wie zaakschade
is opgetreden als gevolg van mijnbouwactiviteiten) bij insolventie: indien de betrokken
mijnbouwondernemer failliet is verklaard, surséance van betaling is verleend of ten aanzien van
hem de schuldsaneringsregeling natuurlijke personen van toepassing is verklaard, of indien de

62

D.w.z. de heffing en invordering van oppervlakterecht, cijns en winstaandeel van de houder of medehouder
van een vergunning voor het opsporen of winnen van koolwaterstoffen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

109

betrokken mijnbouwondernemer heeft opgehouden te bestaan of is overleden; en de schade niet
reeds geheel of gedeeltelijk “uit anderen hoofde” is vergoed (artikel 137).
Per maart 2009 63 is hoofdstuk 9a toegevoegd betreffende coördinatie van de aanleg of uitbreiding
van mijnbouwwerken en pijpleidingen “ten behoeve van de winning van koolwaterstoffen en de
opslag van stoffen”, met verwijzing naar de Rijkscoördinatieregeling.

4.3.5 Convenant en investeringsaftrek activiteitenniveau
Convenant
Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a, blz. 42) kondigt een
convenant aan met de olie- en gasproducerende ondernemingen met afspraken over het verhogen
van het activiteitenniveau binnen bestaande vergunningsgebieden. 31 augustus 2010 is dit Convenant
ter bevordering van de opsporing en ontwikkeling van de olie- en gasreserves en de opslag van stoffen op het Nederlands
deel van het continentaal plat afgesloten tussen de minister van EZ en olie- en gasproducerende
ondernemingen. Aanleiding is dat niet alle gebieden waarvoor een vergunning voor winning van
koolwaterstoffen is verleend ten volle worden benut voor opsporing en winning dan wel opslag
van stoffen, terwijl het beleid is gericht op bevordering van actieve benutting voor opsporing,
winning en opslag. Het convenant is gericht op actieve benutting en transparante procedures. De
twee geformuleerde doelen zijn (1) stimuleren van opsporings- en winningsactiviteiten in
vergunningsgebieden waar geen activiteiten zijn ontplooid of gepland, maar waar deze wel
redelijkerwijs mogelijk zijn en (2) mogelijk maken van opslagactiviteiten in vergunningsgebieden
waar geen activiteiten zijn ontplooid of gepland en ook geen opslagvergunning is aangevraagd of
gepland, maar waar deze wel redelijkerwijs mogelijk zijn. Het convenant bestaat hiertoe uit een
procedure die onder andere voorziet in het ondernemen van activiteiten door derden in een inactief
vergunningsgebied (‘fallow’-gebied). Er is een relatie met de mogelijkheid tot gebiedsverkleining (art.
32b Mijnbouwwet, zie paragraaf 4.3.4) (in beginsel geen gebiedsverkleining tijdens convenant) en
met de financiële stimuleringsmaatregel voor marginale gasvelden (investeringsaftrek, zie hieronder).
Investeringsaftrek
De Regeling investeringsaftrek marginale gasvoorkomens Nederlands continentaal plat geldt voor investeringen
in bedrijfsmiddelen “voor de opsporing en winning van aangewezen marginale voorkomens en
vermoede voorkomens (prospects) van aardgas op het Nederlands deel van het continentaal plat”
en houdt in dat 25 procent van het geïnvesteerde bedrag “aanvullend ten laste mag worden gebracht
van het resultaat waarover winstaandeel verschuldigd is”. De regeling bevat nadere regels om te
bepalen welke voorkomens van gas kwalificeren voor toepassing van de investeringsaftrek, regels
omtrent aanvullende gegevens en bescheiden die de mijnbouwonderneming bij de winst- en
verliesrekening moet overleggen aan de Belastingdienst als gebruik wordt gemaakt van de
investeringsaftrek en nadere regels omtrent de bedrijfsmiddelen waarvoor de investeringsaftrek
geldt. Doel is het stimuleren van het actief gebruikmaken van vergunningen voor opsporing,
winning en opslag.

63

Zie: https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stb-2008-416.html.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

110

HOOFDSTUK 4

4.3.6 Onderzoek en ontwikkeling bodembeheer
Onderzoek en ontwikkeling bodembeheer betreft de Mijnraad, de Technische commissie
bodembeweging en een jaarlijkse opdracht aan TNO. De Mijnraad en de Technische commissie
bodembeweging zijn al bij de Mijnbouwwet genoemd (subparagraaf 4.3.4).
Op grond van de Mijnbouwwet (artikel 123) en de Mijnbouwregeling (artikel 11.4.1) is vastgelegd
dat TNO twee taken uitvoert: het inzamelen en verwerken van mijnbouwdata en informatie en het
adviseren van de minister van EZ op basis hiervan. Deze taken worden uitgevoerd door een aparte
confidentiële afdeling binnen TNO, ter waarborging van de onafhankelijkheid en confidentialiteit;
deze afdeling van TNO mag alleen voor EZ werken (Bron: EZ)

4.3.7 Rijkscoördinatieregeling
rijkscoördinatieprojecten

en

wijzigingen

procedurele

eisen

Rijkscoördinatieregeling
Sinds juli 2008 is de Rijkscoördinatieregeling onderdeel van de Wet ruimtelijke ordening (Wro;
paragraaf 3.6.3). Dit vervangt de Rijksprojectenprocedure uit de Wro van vóór die datum. De
Rijkscoördinatieregeling regelt dat een minister vanwege de “verwezenlijking van een onderdeel
van het nationaal ruimtelijk beleid” van bestemmingsplannen of beheersverordeningen kan
afwijken en besluiten kan coördineren (artikel 3.35). De Rijkscoördinatieregeling kon tot maart
2009 al op energieprojecten worden toegepast middels individuele toepassingsbesluiten, maar sinds
die tijd is daar voor energieprojecten van nationaal belang geen individueel toepassingsbesluit meer
voor nodig.
Onder de Rijkscoördinatieregeling vallen daarom met betrekking tot energieprojecten twee
instrumenten: inpassingsplannen die bestemmingsplannen kunnen wijzigen; en de coördinatie door
de minister van EZ van alle benodigde besluiten die nodig zijn voor energieprojecten. Daarbij heeft
het Rijk de mogelijkheid om in het uiterste geval de bevoegdheid van een decentrale overheid over
te nemen, indien een decentrale overheid een besluit niet of niet tijdig neemt, dan wel indien het
Rijk vindt dat het besluit van de decentrale overheid aanpassing behoeft (‘doorzettingsmacht’).
De MvT bij de Wijziging van de Elektriciteitswet 1998, de Mijnbouwwet en de Gaswet in verband met toepassing
van de rijkscoördinatieregeling op energie-infrastructuurprojecten (31326 nr. 3) stelt:
“In dit wetsvoorstel wordt de rijkscoördinatieregeling uit paragraaf 3.6.3 van de Wet
ruimtelijke ordening (hierna: Wro) [...] van toepassing verklaard op de aanleg of uitbreiding
[...] van bepaalde productie-installaties voor het opwekken van elektriciteit, de uitbreiding
van bepaalde onderdelen van het landelijk hoogspanningsnet, de aanleg of uitbreiding
[van] bepaalde mijnbouwwerken en pijpleidingen voor koolwaterstoffen of voor de opslag
van stoffen (zoals aardgas en CO2), en voor de aanleg of uitbreiding van het landelijk
gastransportnet en andere landsgrensoverschrijdende gastransportnetten, alsmede
bepaalde, grote LNG-installaties. Het gaat hierbij om projecten van een zodanige omvang
en betekenis dat daarmee een nationaal belang is gemoeid.”

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

111

Wat het doel betreft spreekt het Jaarverslag 2008 van EZ van het versnellen van het
vergunningverleningsproces (blz.18) en van het voor grote energieprojecten (energieprojecten van
nationaal belang) op een efficiëntere en snellere manier kunnen nemen van besluiten over
bijvoorbeeld gasleidingen, windparken en elektriciteitscentrales zonder dat dit de
rechtsbescherming aantast (blz. 29). Het Jaarverslag 2012 van EZ stelt dat “[e]en snellere realisatie
van energie-infrastructuurprojecten [bijdraagt] aan de voorzieningszekerheid, werkgelegenheid en
concurrentiepositie van Nederland” (blz. 23). De eerder genoemde MvT stelt:
“Met dit wetsvoorstel wordt beoogd de procedures rond de totstandkoming van energieinfrastructuurprojecten te verkorten en te stroomlijnen. Hierdoor zullen dergelijke
projecten sneller kunnen worden gerealiseerd. Een snellere realisatie van energieinfrastructuurprojecten draagt bij aan de voorzieningszekerheid. Doordat ook projecten
waarbij duurzame energie wordt opgewekt onder de reikwijdte van het wetsvoorstel vallen,
wordt voorts de transitie naar een duurzame energiehuishouding gestimuleerd.”
Wijzigingen in de procedurele eisen aan rijkscoördinatieprojecten
Het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a) stelt dat het kabinet werkt
aan het “stroomlijnen, versoepelen en versnellen van vergunningsprocedures, het wegnemen van
administratieve belemmeringen en de verbetering van de informatievoorziening voor (potentiële)
investeerders”. Dit betreft onder meer de hierboven beschreven Rijkscoördinatieregeling.
Daarnaast zijn in 2009 in het kader van de Crisis- en Herstelwet (CHW) enkele wijzigingen
aangebracht in de procedurele eisen aan rijkscoördinatieprojecten. Deze waren zowel gericht op
het versnellen van procedures als op het wegnemen van administratieve belemmeringen. Dit betreft
onder meer de bepaling dat lokale overheden niet meer in beroep kunnen gaan tegen besluiten in
het kader van een rijkscoördinatieproject (voor zover niet tot deze overheden zelf gericht) en het
stellen van een termijn aan de Raad van State voor het doen van een uitspraak bij dergelijke
projecten. Deze wijzigingen waren oorspronkelijk als tijdelijk bedoeld, maar zijn inmiddels niet
meer gebonden aan een maximale duur (Bron: EZ).

4.3.8 Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III (SEV III)
Het 17 september 2009 in werking getreden Derde Structuurschema Elektriciteitsvoorziening
(SEV III) heeft tot doel “het waarborgen van voldoende ruimte voor grootschalige productie en
transport van elektriciteit gebaseerd op de verwachte vraag naar elektriciteit” (ministers van I&M
en EZ, 2013).
SEV III bevat (dezelfde brief):
1. “de bestaande en voorziene nieuwe vestigingsplaatsen die geschikt zijn voor
elektriciteitsproductie met een vermogen van 500 megawatt en hoger;
2. de globale tracés van bestaande en voorziene nieuwe hoogspanningsverbindingen met een
spanning van 220 kilovolt en hoger;
3. de locaties waar het waarborgingsbeleid kernenergie in Nederland van toepassing is;
4. inrichtingsprincipes t.a.v. elektriciteitsinfrastructuur, o.a. met betrekking tot bundelen en
combineren van hoogspanningsverbindingen, magnetische velden en het uitruilbeginsel.”

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

112

HOOFDSTUK 4

SEV III is bindend voor het Rijk en werkt (met uitzondering van de nieuwe verbindingen) door
via het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro), welke decentrale overheden bij de
opstelling of aanpassing van hun ruimtelijke plannen voor de gereserveerde vestigingsplaatsen voor
productie en bestaande elektriciteitsverbindingen in acht dienen te nemen (zelfde brief).

4.3.9 Oliecrisisbeleid: Wet Voorraadvorming Aardolieproducten
De Wet Voorraadvorming Aardolieproducten 2001 64 “geeft invulling aan de internationale
verplichtingen van Nederland om olievoorraden aan te houden die kunnen worden ingezet in tijden
van verstoring van of onderbreking in de aanvoer van aardolie. De wet geeft uitvoering aan
voorraadverplichtingen ingevolge Europese regelgeving en verdragsbepalingen in het kader van het
Internationale Energie Agentschap (IEA)” (minister van Economische Zaken, 2007b).
De aanhef van de wet stelt “[...] dat het wenselijk is om regels te stellen met het oog op het zo
doelmatig mogelijk voldoen aan internationale verplichtingen tot het aanhouden van
minimumvoorraden aardolieproducten, voortvloeiend uit de Overeenkomst inzake een
Internationaal Energieprogramma (Trb. 1975, 47) en uit richtlijn nr. 68/414/EEG van de Raad
van de Europese Gemeenschappen van 20 december 1968 houdende verplichting voor de Lidstaten van de Europese Economische Gemeenschap om minimumvoorraden aardolie en/of
aardolieproducten in opslag te houden (PbEG L 208)”.
De kern van de wet bestaat uit het aanhouden van olievoorraden ter naleving van internationale
verplichtingen (hoofdstuk 2) 65, het operationeel houden van een nationale organisatie daartoe
(COVA) en heffingen en garantieverplichtingen. De Stichting Centraal Orgaan Voorraadvorming
Aardolieproducten (COVA) heeft tot taak om, “met inachtneming van de vereiste zekerheid van
voorziening van aardolieproducten, haar wettelijke voorraad tegen zo laag mogelijke kosten aan te houden,
en te doen al hetgeen daarvoor bevorderlijk kan zijn” (artikel 15). Onder de naam voorraadheffing
wordt een heffing (accijns) geheven [van de in artikel 2 bedoelde producten] die strekt tot
financiering van de exploitatiekosten van COVA (artikel 21).
Het Jaarverslag 2008 van EZ vermeldt naast de (doorsluis van) de COVA-heffing “Leningen
COVA (garantieverplichting)”. De voorraden olie worden gefinancierd middels leningen waarvoor
EZ garant staat. In 2008 is het garantieplafond met € 93,4 mln verhoogd 66 en in 2010 (Jaarverslag
2010 van EZ) weer, “om de stichting COVA de komende jaren voldoende ruimte te geven voor
het uitvoeren van haar taak”. Ook in 2012 (Jaarverslag 2012 van EZ) is het garantieplafond
verhoogd, “zodat het Centraal Orgaan Voorraadvorming Aardolieproducten aan haar gestegen
voorraadverplichting kan voldoen”.
Volgens het Jaarverslag 2009van EZ is in juli 2009 besloten om het tarief per 1 augustus 2009 te
brengen op € 5,90, een verhoging, zoals oorspronkelijk bepaald in de Wva.

64
65
66

Deze wet is overigens vervallen per 1 april 2013 en sinds die datum vervangen door de Wet
voorraadvorming aardolieproducten 2012.
Hoofdstuk 3 regelt het in Nederland aanhouden van voorraden ter naleving van internationale
verplichtingen van andere landen (vanwege bilaterale akkoorden).
Vanwege een gestegen olieprijs en een toename van de voorraadverplichting. Zie Kamerstukken 2008–
2009, 31 700 XIII, nr. 54,.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

113

4.3.10 Gasrotonde
Het streven naar Nederland als “gasrotonde” is niet zozeer een beleidsinstrument, als wel een
(tussen-)doel, en wordt dan ook in deze evaluatie als zodanig behandeld. Volgens de minister van
EZ (2011, blz. 1-2) kent de gasrotonde geen einddoel of eindpunt en is het een integraal onderdeel
van het energiebeleid. Dit maakt de gasrotonde lastig om separaat te evalueren.
Wat inhoud en doel betreft, het Energierapport 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2008a,
blz. 44) stelt: “Daar waar we nu nog één van de belangrijkste gasproducenten van de EU zijn,
kunnen we het belangrijkste gasknooppunt van de EU worden en op die manier onze gasvoorziening veilig
stellen en een belangrijke bijdrage leveren aan de continuïteit van de Europese gasvoorziening”
(cursiveringen toegevoegd). Het knooppunt duidt op transport, opslag en export (Algemene
Rekenkamer, 2012, blz. 5). Wat de rol van de overheid betreft (Energierapport 2008, blz. 45):
“Uiteindelijk zijn het nationale en internationale bedrijven die de gasrotonde moeten
ontwikkelen. Daarvoor is wel krachtige steun nodig van de overheid. Die geeft het kabinet.
In de eerste plaats door te zorgen voor duidelijke spelregels en een goed
investeringsklimaat. In de tweede plaats door het stimuleren van onderwijs, onderzoek en
ontwikkeling en daar waar nodig als regisseur op te treden. En in de derde plaats door te
helpen om Nederland internationaal op de kaart te zetten als dé gasrotonde van
Noordwest Europa via handelsmissies, specifieke energiemissies, informatieverstrekking
via ambassades en de activiteiten van de EVD (het agentschap van Economische Zaken
dat internationaal ondernemerschap, buitenlandse investeringen in Nederland en
internationale samenwerking stimuleert).”
Op basis van het Energierapport 2008, de Gasrotondebrief van de minister van EZ (2009) en de
Memorie van Toelichting op de begroting 2011 van EZ vat de Algemene Rekenkamer (2012, blz.5)
samen:
“De gasrotondestrategie is volgens de minister van EL&I een belangrijk onderdeel van
het streven van de Nederlandse overheid naar energievoorzieningszekerheid en is ook uit
economisch oogpunt van belang gezien de investeringen, de innovaties en
handelsactiviteiten die hiermee worden gegenereerd [...]. De gasrotondestrategie heeft als
eerste doel «de gasvoorziening veilig te stellen en een bijdrage te leveren aan de continuïteit
van de Europese gasvoorziening» [...]. Door het creëren van een gasrotonde wil het kabinet
veiligstellen dat er op lange termijn energiebronnen voor Nederland beschikbaar zullen
zijn [...]. Het tweede doel dat met de gasrotondestrategie wordt nagestreefd is economische
groei en de versterking van het verdienpotentieel van Nederland. De gasrotonde moet
door zijn knooppuntfunctie de concurrentiepositie van Nederland op de internationale
gasmarkt handhaven en de werkgelegenheid vergroten [...].”
De hierbij horende activiteiten hiervoor zijn (Algemene Rekenkamer, 2012, blz. 5-6; gebaseerd op de
Gasrotondebrief van de minister van EZ, 2009, blz. 10-14):

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

114

HOOFDSTUK 4

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.

“het bevorderen van investeringen in gastransportcapaciteit (pijpleidingen),
gasopslagcapaciteit en faciliteiten voor vloeibaar aardgas (LNG) 67,
de oprichting van een Overlegplatform Gasrotonde waaraan onder meer
kennisinstellingen en energiebedrijven uit binnen- en buitenland deelnemen 68;
het bevorderen van marktwerking en de integratie van de Noordwest-Europese
gasmarkt 69,
het benutten van de eigen gasbronnen 70,
het voeren van een gasdiplomatie 71,
het bevorderen van internationaal ondernemen 72,
het versterken van kennisinfrastructuur 73,
het monitoren van de voortgang van de gasrotondestrategie 74.”

Bij deze “activiteiten” lopen doelen en middelen door elkaar heen en is het voor de evaluatie in de
eerste plaats de vraag welke van deze activiteiten al elders onder artikel 14 zijn genoemd, als
instrument of als doel. Gastransportcapaciteit, gasopslagcapaciteit en faciliteiten voor vloeibaar
aardgas (1) worden geadresseerd in de Gaswet en de Mijnbouwwet en beïnvloed door de
Rijkscoördinatieregeling. Het bevorderen van marktwerking en de integratie van de NoordwestEuropese gasmarkt (3) is een doel onder OD1. Benutting van gasbronnen (4) wordt geadresseerd
in de Mijnbouwwet.
Daarmee zijn vooral activiteiten (2), (5), (6), (7) en (8) separaat van belang, voor zover ze
beleidsinstrumenten bevatten die onder artikel 14 vallen en niet al elders onder OD1, OD2 of OD3
worden behandeld.
Overlegplatform Gasrotonde
Doel is “[e]en goede afstemming van het beleid en de uitvoering daarvan tussen de Nederlandse
overheid en de Nederlandse gassector”, als “[...] belangrijke voorwaarde voor een efficiënte en
effectieve implementatie van de Gasrotondestrategie” (minister van EZ, blz. 10-11). Het platform
dient “[...] als plek voor afstemming en voor het bespreken van nieuwe initiatieven en strategische
vraagstukken tussen bedrijfsleven en overheid.” Het overlegplatform is 11 februari 2010 van start
gegaan 75.
Gasdiplomatie
Naast bilaterale gasdiplomatie (in nauwe samenwerking met BuZa) wordt onder multilaterale
gasdiplomatie genoemd het International Energy Agency, het International Energy Forum en het
Gas Exporting Countries Forum (GECF). De eerste twee worden al elders behandeld onder OD2.
De minister van EZ stelt in de Gasrotondebrief van 23 oktober 2009 (blz. 12) over het GECF,
waarvan Nederland sinds 2009 waarnemend lid is:

67
68
69
70
71
72
73
74
75

Dit is actie nr. 4 in Minister van EZ (2009).
Dit is actie nr. 1 in Minister van EZ (2009).
Dit is actie nr. 2 in Minister van EZ (2009).
Dit is actie nr. 3 in Minister van EZ (2009).
Dit is actie nr. 5 in Minister van EZ (2009).
Dit is actie nr. 6 in Minister van EZ (2009).
Dit is actie nr. 7 in Minister van EZ (2009).
Dit is actie nr. 8 in Minister van EZ (2009).
Zie: www.rijksoverheid.nl/nieuws/2010/02/11/overlegplatform-gasrotonde-van-start%5B2%5D.html.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

115

“In [GECF] participeren de belangrijkste gasexporterende landen. Dit waarnemerschap
stelt Nederland, als de belangrijkste gasexporteur binnen de Europese Unie, in staat om
relevante internationale ontwikkelingen op het terrein van gas op de voet te kunnen
volgen. Binnen dit forum zal de inbreng van Nederland zich richten op het bevorderen van
een transparante en stabiele internationale gasmarkt en het bevorderen van de dialoog tussen
gasproducerende en -consumerende landen.” (cursivering toegevoegd)
Vandaar dat het GECF bijdragen krijgt van Nederland. De Voortgangsrapportage Gasrotonde
2011 (ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie, 2011b, blz. 18) stelt:
“Nederland is [...] waarnemer bij het Gas Exporting Countries Forum, een
overlegplatform tussen de grootste gasproducenten ter wereld. Dit houdt in dat Nederland
de bijeenkomsten kan bijwonen en de mogelijkheid heeft om de relevante discussies te
volgen en daarbij scherp in de gaten houdt dat deze organisatie zich niet onverhoopt tot een kartel
ontwikkelt.” (cursivering toegevoegd)
Het GECF zelf stelt: 76
“The Gas Exporting Countries Forum (GECF) is a gathering of the world’s leading gas
producers and was set up as international governmental organization with the objective to
increase the level of coordination and strengthen the collaboration among Member countries.
GECF also seeks to build a mechanism for a more meaningful dialogue between gas producers and
gas consumers for the sake of stability and security of supply and demand in global natural gas markets.
In accordance with the GECF Statute, the organization is aiming to support the sovereign
rights of its Members over their natural gas resources and their abilities to develop, preserve and use
such resources for the benefit of their peoples, through the exchange of experience, views,
information and coordination in gas-related matters.” (cursivering toegevoegd)
Inderdaad wordt door sommigen de vrees geuit dat het forum zich kan ontwikkelen tot een
gaskartel 77.
Internationaal ondernemen
Dit betreft het nauw samenwerken tussen het bedrijfsleven en de Nederlandse overheid ten aanzien
van voor Nederland relevante gasproducerende landen, “om de juiste randvoorwaarden te creëren
zodat bedrijven de kansen benutten om gas te kunnen inkopen en te participeren in relevante
gasprojecten. Daarnaast kunnen bedrijven en kennisinstellingen bestaande en toekomstige
innovaties en daaruit ontstane kennis verder vermarkten en exporteren.” (minister van
Economische Zaken, 2009).

76
77

Zie: www.gecf.org/aboutus/about-gecf.
Zie: http://useconomy.about.com/od/internationalorganizations/p/GECF.htm en
www.investopedia.com/terms/g/gas-exporting-countries-forum.asp.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

116

HOOFDSTUK 4

Versterken van kennisinfrastructuur
Naast beleidsinstrumenten die niet artikel 14 betreffen en al elders onder artikel 14 behandelde
beleidsinstrumenten betreft dit (minister van Economische Zaken, 2009, blz. 13):
• “bezien” hoe thema’s als duurzaamheid, innovatie, valorisatie en de Gasrotonde met elkaar
“verknoopt” kunnen worden, o.a. door een financiële bijdrage aan de oprichting van het
programma
EDGaR,
een
breed
samenwerkingsverband
van
universiteiten,
onderzoeksinstellingen en energiebedrijven gericht op gasonderzoek in brede zin,
• ondersteuning van initiatieven van de private sector om gaskennis beter te benutten en uit te
breiden, zoals het Global Gas Network Initiative en de mogelijke oprichting van een LNGexpertisecentrum.
EDGar staat voor Energy Delta Gas Research, bestaat sinds 2010 en heeft als doel “[...] to make out
a case for the energy future of the Netherlands, with respect to the use of sustainable energy
sources. [...] EDGaR’s research program attempts at giving the Dutch gas industry a better position
in the world and, more particularly, in Europe.” 78
Het Global Gas Network Initiative heeft volgens de minister van EZ (2009, blz. 13) als doel om experts
die met pensioen zijn of binnenkort met pensioen gaan op projectbasis in binnen- en buitenland
te kunnen blijven inschakelen. De website van GGNI stelt: “GGNI, together with its partners,
provide uniquely bundled support to governments, authorities, industries and investors worldwide
in realising energy projects in which gas plays a role”. Sinds oktober 2012 is er sprake van GGNI
International BV: “a privately owned partnership of Dutch Companies active in the natural gas life
cycle and value chain.” 79
Het LNG-expertisecentrum zou mogelijk worden ondersteund via het Maritiem Innovatieprogramma
dat destijds vanuit SenterNovem werd aangestuurd (minister van EZ, 2009, blz. 13). In 2012 lijkt
dit (virtuele) centrum nog in de planfase te zijn (Drechtstedenbestuur, 2012); op het moment van
schrijven is het op internet niet te vinden. LNG-projecten binnen het MIP zijn bij invoering van
het Topsectorenbeleid (2011-2012) overgegaan naar de Topsector Energie (het onderdeel TKI
Gas).
Monitoring voortgang gasrotondestrategie
Dit bestaat uit (minister van EZ, 2009, blz. 13-14):
1. de opdracht van de minister van EZ aan GTS om jaarlijks een rapport Voorzieningszekerheid
Gas samen te stellen,
2. een analyse van de bijdrage van de Gasrotonde aan de Nederlandse economie, en
3. het laten onderzoeken van de ontwikkeling van de positie van Nederland op de regionale en
internationale gasmarkten.
Wat punt 1 betreft heeft de minister van EZ GTS in december 2008 opdracht gegeven om
werkzaamheden te verrichten ter uitvoering van de monitoringtaak zoals vastgelegd in artikel 52a
van de Gaswet (zie bijvoorbeeld Gas Transport Services B.V., 2011). Deze jaarlijkse rapportages
vormen (tezamen met rapportages van TenneT aangaande leveringszekerheid van elektriciteit)
input voor de eveneens jaarlijkse monitoringrapportages van het ministerie van EZ betreffende
78
79

Zie: www.edgar-program.com/edgar/overview.
Zie: www.ggni.nl/site/about_ggni.html.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 2

117

leverings- en voorzieningszekerheid elektriciteit en gas. De analyse genoemd onder punt 2 betreft de studie
van Harris et al. (2010), die wordt behandeld in het evaluatiedeel van dit rapport. Het derde punt
is onderdeel van de lopende activiteiten van EZ en van de voortgangsrapportages met betrekking
tot de gasrotonde (bron: EZ).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

5

119

Evaluatie van operationeel doel 1

De evaluatie van beleidsinstrumenten onder OD1 gaat als volgt in zijn werk. Per instrument wordt
geïnventariseerd welke studies inschattingen geven van de effecten en de doelmatigheid over de
periode 2007-2012. De resultaten van deze studies worden samengevat weergegeven en
geïnterpreteerd, gericht op de doelen van OD1 (zie paragraaf 3.1). Als bestaande studies niet
voldoende blijken voor een uitspraak over effectiviteit en doelmatigheid, wordt gekeken of
additionele gegevens of vergelijkbare studies alsnog kunnen leiden tot uitspraken over effectiviteit
en doelmatigheid.
Tabel 5.1 herhaalt de in hoofdstuk 3 beschreven beleidsinstrumenten onder OD1.
Tabel 5.1

Instrumenten onder OD1

Instrument

Periode (2007-2012)

Elektriciteitswet 1998 + Gaswet
waaronder:

hele periode

Onafhankelijk netbeheer

2008-

Kleinverbruikers, incl. slimme meters

2009-

Groothandelsmarkt

hele periode

Toezicht door NMa

hele periode

Besluit aanleg energie-infrastructuur

hele periode

Europees energie-overleg

hele periode

Overgangswet elektriciteitsproductiesector

t/m 2010 (verplichtingen), 2011 (uitgaven)

Bron:

5.1

Tabel 3.1.

Overzicht: evaluaties Elektriciteitswet, Gaswet,
NMa en slimme meters

In 2007 verscheen de beleidsdoorlichting Evaluatie operationele doel Optimale ordening en werking van de
energiemarkt van de minister van EZ (2007a), waarbij gebruik is gemaakt van een evaluatie van de
Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet (NMa/DTe, 2006), van de evaluatie van het toezicht op de
naleving van die wetten (Twynstra Gudde, 2006) en vier achterliggende onderzoeken. Zie Figuur
5.1. De periode betrof 2002 – 2005.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

120

HOOFDSTUK 5

Figuur 5.1

Bron:

Opzet van de beleidsdoorlichting van OD1 over de periode 2002-2005

minister van Economische Zaken (2007a).

De evaluatie uit 2007 beslaat onder andere de volgende onderwerpen:
• een “goed functionerende elektriciteits- en gasmarkt”: groothandelsmarkt elektriciteit,
groothandelsmarkt gas en de kleinverbruikersmarkt,
• leveringszekerheid, betrouwbaarheid en tariefregulering,
• geleidelijke vorming van een Europese markt,
• en faciliterende rol van de netten, waaronder onafhankelijk netbeheer,
• bescherming van de positie van de kleinverbruiker,
• evaluatie van het toezicht,
• de effectiviteit van het Besluit Aanleg Energie Infrastructuur (BAEI).
Daarmee beslaat deze evaluatie het gehele spectrum van de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet
(maar
betreft
niet
het
Europese
energie-overleg
of
de
Overgangswet
elektriciteitsproductiesector) 80.
In 2012 verscheen een nieuwe evaluatie van de Elektriciteitswet 1998 en de Gaswet door NMa
(deze evaluatie verschijnt elke vier jaar). De volgende externe onderzoeken hebben daarbij als input
gediend (NMa, 2012, blz. 16):
• onderzoek naar de relatie tussen sectorspecifieke wetgeving en het Burgerlijk Wetboek op het
gebied van consumentenbescherming (Onderzoeksbureau 380 kV Energy Law),
• onderzoek naar de vraag hoe het proces van tariefregulering effectiever en efficiënter kan
worden ingericht (SEO Economisch Onderzoek),
• onderzoek naar de vraag hoe het proces van totstandkoming van de codes effectiever en
efficiënter kan worden ingericht (Berenschot),
80

De evaluatie gaat logischerwijze niet in op slimme meters, een onderwerp dat pas vanaf 2009 speelt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

•

121

juridische adviezen over deze onderwerpen (Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn).

De evaluatie vermeldt helaas niet expliciet welke periode is bekeken. De door NMA (2012)
behandelde onderwerpen zijn onder andere:
• tariefregulering,
• het proces van totstandkoming van tariefstructuren en voorwaarden (‘codes’),
• consumentenbescherming en kleinverbruikers,
• kwaliteit van de netten,
• groothandelsmarkten gas en elektriciteit (in een bijlage).
De onderwerpen onafhankelijk netbeheer/ontbundeling en slimme meters worden niet behandeld in NMa
(2012). Slimme meters zijn het onderwerp van onder andere de ACM (2013b; monitoring (van de
kleinschalige uitrol) van januari 2012 tot en met juli 2013), van Van Elburg (2014;
besparingsmogelijkheden ten tijde van de kleinschalige uitrol) en van Van Gerwen et al. (2010).
Van Mil et al. hebben in 2010 de NMa geëvalueerd, waarbij een apart hoofdstuk aan Energie is
gewijd.
Naar aanleiding van NMa (2012) is het Consultatiedocument STROOM 81 opgesteld (ministerie
van Economische Zaken, 2014), dat met name ingaat op een algehele herziening van de bestaande
wetgeving die moet leiden tot één integrale Elektriciteits- en Gaswet en onder meer een analyse
bevat van de inrichting van de netbeheerder, de taken en verplichtingen van de netbeheerder,
tariefregulering, levering en afnemers (waaronder kleinverbruikers en consumentenbescherming)
en codes.
Hoewel de beleidsdoorlichting uit 2007 een eerdere periode (2002-2005) betrof, is het inzichtelijk
om kort in te gaan op de belangrijkste bevindingen hieruit. Deze geven in zekere zin immers de
‘startpositie’ aan. Zie Box 5.1 voor de belangrijkste bevindingen volgens de minister van EZ
(2007a).

81

D.w.z. Stroomlijnen, optimaliseren en moderniseren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

122

Box 5.1

HOOFDSTUK 5

Belangrijkste bevindingen uit de beleidsdoorlichting uit 2007 volgens de minister van
EZ (2007a; periode 2002-2005)

De elektriciteitsmarkt functioneert beter dan de gasmarkt. Dit verschil komt deels door het
verschil in het effect van de andere beleidsdoelstellingen (voorzieningszekerheid en
duurzame energiehuishouding) op de werking van de gasmarkt respectievelijk de
elektriciteitsmarkt. Op de gasmarkt moet een evenwicht worden gevonden tussen de
marktwerking en de voorzieningszekerheid. Om de voorzieningszekerheid op korte en lange
termijn te waarborgen en zo lang mogelijk gebruik te kunnen maken van de nationale
gasvoorraden, is GasTerra de exclusieve afnemer van het Groningenveld en wordt het
kleineveldenbeleid gevoerd. Dit heeft tot gevolg dat GasTerra een bijzondere en sterke
positie heeft op de nationale gasmarkt. Voor de totstandkoming van een goed
functionerende markt is zo’n sterke partij minder wenselijk. Ook op de elektriciteitsmarkt
spelen voorzieningszekerheid en duurzaamheid een belangrijke rol, maar het evenwicht
tussen de drie doelen ligt daar anders omdat men voor de opwekking van elektriciteit niet
afhankelijk is van één enkele energiebron. Sterker nog, diversiteit in opwekkingsbronnen
komt alle drie de beleidsdoelen ten goede.
• De nationale groothandelsmarkt voor elektriciteit functioneert redelijk tot goed. Er is sprake van
een goed ontwikkelde liquiditeit en productdifferentiatie. De concentratiegraad was en is
matig tot sterk. De transparantie is verbeterd, maar nog niet voldoende. De grote
overcapaciteit die er vóór de Elektriciteitswet 1998 was, is verdwenen. Er zijn nog wel enkele
toetredingsdrempels, zoals de noodzakelijke grootschaligheid van de investeringen,
langdurige vergunningsprocedures en hoge risico's van onbalans, vooral voor kleine
handelaren. De groothandelsprijzen zijn de afgelopen vijf jaar geleidelijk gestegen, maar de
netto prijzen (totale prijs minus brandstofkosten en BTW en heffingen) voor de
grootverbruikers zijn gedaald. De Elektriciteitswet 1998 levert hier een bijdrage aan door de
introductie van concurrentie en vrije prijsvorming. Prijzen zijn gestegen door een stijging
van de brandstofkosten, van heffingen en de introductie van CO2-emissiehandel.
• De mate van concurrentie op de groothandelsmarkt voor gas is licht toegenomen, maar deze
markt blijft een sterk geconcentreerde markt. Daarnaast is nog sprake van enkele
toetredingsdrempels, doordat er betrekkelijk weinig laagcalorisch gas via de handelsplaatsen
wordt verhandeld, de toegang tot opslag en flexibiliteit nog onvoldoende is en er door
inefficiënte verdeling schaarste is aan capaciteit voor kwaliteitsconversie. De transparantie
op de gasmarkt is verbeterd, maar niet alle relevante informatie is nog beschikbaar. De
liquiditeit is groeiende, evenals de productdifferentiatie. De prijzen op de groothandelsmarkt
zijn licht gestegen. De Gaswet heeft hier geen wezenlijke invloed op, omdat de
groothandelsprijzen voornamelijk gelden voor langetermijncontracten die vaak zijn
gebaseerd op de olieprijs.
• De kleinverbruikersmarkten voor elektriciteit en voor gas doen het goed gezien de korte tijd dat de
markten open zijn. De liberalisering die met de invoering van de wetten is gecreëerd heeft
geleid tot de komst van nieuwe leveranciers op de markten, een daling van de netto prijzen
voor elektriciteit en een toename in productdifferentiatie. Daarmee hebben de wetten
bijgedragen aan het beter functioneren van kleinverbruikersmarkten. De consument geniet
adequate bescherming en kan uit verschillende contractvormen kiezen, maar heeft
onvoldoende overzicht (te weinig transparantie). Er zijn geen hoge toetredingsdrempels. De
switchbereidheid is nog laag, deels door structurele oorzaken (beperkt voordeel haalbaar,
geen natuurlijk switchmoment), deels als gevolg van de administratieve problemen die zich
•

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

•

•

•

•

•

•
Bron:

123

na opening van de markt voordeden. De kleinverbruikerstarieven elektriciteit zijn sinds de
liberalisering met circa 15% gestegen door belastingen, heffingen en door de sinds 2004
gestegen brandstofprijs. De nettoprijs van elektriciteit is echter gedaald. De nettoprijs van
gas is gestegen.
Er is nog geen sprake van één goed functionerende Europese markt voor gas en voor elektriciteit. De
Elektriciteitswet 1998 en Gaswet zijn effectief voor zover deze wetten kunnen bijdragen aan
de vorming van de Europese markt. De Europese groothandelsmarkten functioneren echter
nog niet optimaal doordat de regelgeving in de lidstaten nog niet volledig is geharmoniseerd.
Het netbeheer is efficiënter geworden en dat levert de afnemers flinke voordelen op. De
regulering van de tarieven door NMa/DTe is goed ontwikkeld en is geaccepteerd door de
netbeheerders. De wettelijke bepalingen voorkomen niet helemaal dat bij de aanleg van
nieuwe netdelen vertraging kan optreden doordat de netbeheerder en de aspirant
aangeslotene wachten totdat zij voldoende zekerheden hebben van de andere partij.
Netbeheerders verwachten dat op middellange termijn een vervangingsgolf nodig zal zijn en
verkeren in onzekerheid over de bekostiging daarvan. De wetgeving garandeert niet de
onafhankelijke uitvoering van het netbeheer, noch het zelfstandig in staat zijn van de
netbeheerder om zijn wettelijke taken te realiseren. Dit komt doordat het economisch
eigendom van de netten onder de huidige wetgeving niet bij de netbeheerder hoeft te vallen
en doordat bijna alle energiebedrijven hebben gekozen voor een zogenaamde “magere”
netbeheerder.
De kleinverbruikers zijn goed beschermd. Het ligt in de lijn van de verwachting dat naarmate
de werking van de kleinverbruikersmarkt verbetert, er steeds minder noodzaak is om van
deze bevoegdheden gebruik te maken.
Wat toezicht op de naleving van de wetten betreft, het optreden van NMa/DTe heeft mede
bijgedragen aan het bereiken van de beleidsdoelstelling. Zo hebben afnemers voordeel gehad
van de tariefregulering van de netbeheerders. Voor de elektriciteitsnetten bedroeg dat
voordeel naar schatting in totaal over de periode 2001 – 2005 € 1,1 miljard en voor de
gasnetten € 550 miljoen. Tevens heeft het optreden van NMa/DTe ertoe geleid dat de
klantprocessen van de energiebedrijven op orde zijn gebracht. NMa/DTe heeft
verbeteringen geboekt ten opzichte van de audit van 2003. Wel zou NMa/DTe met
betrekking tot de handhaving meer haar tanden kunnen laten zien (harder en sneller optreden
bij wetsovertredingen), zijn er hiaten in de praktijkkennis over de energiebedrijven en hun
processen, over de onderlinge invloed van markten op elkaar en over de internationale
ontwikkelingen op de energiemarkten en bestaan er onduidelijkheden in de sector over de
taken en bevoegdheden van NMa/DTe.
Het BAEI (Besluit Aanleg Energie Infrastructuur) heeft weinig praktische waarde voor
bevordering van duurzaamheid bij de aanleg van energie-infrastructuur. Er zijn geen
aanwijzingen dat BAEI een bijdrage levert aan kostenreducties bij de aanleg van deze
infrastructuren en gemeenten maken er nauwelijks gebruik van.
De baten van invoering van de wetten hoger zijn dan de lasten.
minister van Economische Zaken (2007a).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

124

5.2

HOOFDSTUK 5

Elektriciteitswet 1998

5.2.1 Evaluaties
Evaluatie Elektriciteitswet 1998 door NMa (2012)
De belangrijkste conclusies van de NMa (2012, blz. 5-13) uit deze evaluatie zijn:
• de wettelijke doelstellingen worden bereikt. De huidige systematiek van de Elektriciteitswet
functioneert goed in de praktijk. De wettelijke doelstellingen op het gebied van de verschillende
thema’s (tariefregulering, het totstandkomingsproces van de codes, consumentenbescherming
en kwaliteit) zijn in de afgelopen jaren grotendeels bereikt. Dit heeft onder meer geresulteerd
in een aanzienlijke besparing voor de Nederlandse samenleving, meer marktwerking en een
energievoorziening die tot de meest betrouwbare in Europa behoort. Ook geldt in het algemeen
dat de baten van de energieregulering hoger zijn dan de organisatorische kosten die daarmee
zijn gemoeid.
• het systeem van tariefregulering werkt in zijn algemeenheid naar tevredenheid. De wettelijke
doelstelling om netbeheerders tot efficiëntie te prikkelen wordt grotendeels bereikt en heeft de
consument een aanzienlijke besparing opgeleverd. Tegelijkertijd zijn de investeringen om
kwaliteit en veiligheid te waarborgen op peil gebleven. Toch kunnen enkele onderdelen in het
systeem van tariefregulering worden verbeterd. Dit systeem is complex en de belangen zijn
zowel groot als tegengesteld. Dit leidt tot langdurige juridische procedures die gepaard gaan met
onzekerheid over de hoogte van de tarieven, hetgeen zowel door de NMa als door de
energiesector als een probleem wordt ervaren. De oorzaak hiervan ligt vooral in de grote
hoeveelheid besluiten die op grond van het systeem van tariefregulering worden genomen en
in de onderlinge afhankelijkheid van al deze besluiten. Hierdoor duurt het in geval van
beroepsprocedures jaren voordat duidelijk is wat de hoogte van een tarief in enig jaar had
moeten zijn. Een positieve ontwikkeling hierbij is dat door het uitkristalliseren van de
tariefregulering en een voortvarende aanpak van het College van Beroep voor het bedrijfsleven
reeds een positieve ontwikkeling is ingezet. Stabiliteit en voorspelbaarheid in het systeem van
tariefregulering is erg belangrijk.
• de NMa adviseert om de tariefregulering te vereenvoudigen door een langere reguleringsperiode
met de mogelijkheid voor tussentijdse aanpassingen, één methodebesluit voor TenneT en
stroomlijning van de regulering, het integreren van de x-factorbesluiten82 met het
methodebesluit, het vereenvoudigen van de complexe tariefstructuren voor de regionale
netbeheerders elektriciteit door het aantal tariefsoorten en tariefcategorieën terug te brengen,
het uitsluiten van de mogelijkheid om tegen tariefreguleringsbesluiten (tariefbesluiten en xfactorbesluiten) bezwaar te maken en het afschaffen van de verplichting tot vooroverleg over
de methode van regulering.
• er bestaat een aantal belangrijke knelpunten ten aanzien van de totstandkomingsprocedures en werking
van de codes, met als voornaamste – overkoepelende – knelpunt de onduidelijkheid over rollen
en verantwoordelijkheden. De NMa beveelt aan de verantwoordelijkheden en rollen van de
gezamenlijke netbeheerders, marktpartijen en de NMa in de Elektriciteitswet te verduidelijken.
De Elektriciteitswet kan zodanig worden gewijzigd, dat het overleg tussen netbeheerders en
netgebruikers een formele (wettelijke) status heeft in combinatie met het stellen van procedurele
82

D.w.z. de kortingen die gedurende een reguleringsperiode elk jaar op de tarieven van een netbeheerder
worden toegepast om de tarieven (uiteindelijk) op het niveau van efficiënte kosten te brengen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

125

eisen aan de verplichte belangenafweging, minimale kwaliteitseisen voor codevoorstellen
worden opgenomen en de NMa de ruimte krijgt om zelf rechtstreeks een vervangend besluit te
nemen om onnodige procedurele stappen te vermijden. Tot slot kan volgens de NMa een
duidelijker onderscheid worden gemaakt tussen enerzijds de technische en aan uitvoering
gerelateerde codes en anderzijds codes met een meer beleidsmatig karakter, welke zouden
kunnen worden overgeheveld naar de verantwoordelijkheid van de minister van EZ.
• op basis van indicatoren voor marktwerking en consumentenvertrouwen stelt de NMa vast dat
de consumentenmarkt (kleinverbruikersmarkt) zich enerzijds kenmerkt door:
• een ruime hoeveelheid energieleveranciers met diverse kenmerken, een groot aanbod van
producten en contracten, inclusief een ruim aanbod van acties, een voorzichtig positieve
trend van vertrouwen in en waardering voor de levering van energie en een groep van
ongeveer eenderde tot de helft van alle consumenten die actief is of is geweest in de markt;
maar anderzijds dat:
• het marktaandeel van de drie grootste leveranciers nog steeds schommelt rond de 85
procent, de gemiddelde consument het product energie als complex en niet altijd transparant
ervaart, de helft van alle consumenten nog nooit actief is geweest in de markt en
consumenten een veelheid aan complexe zaken in de markt ervaren.
De NMa acht het te vroeg om te concluderen dat de markt toe kan zonder sectorspecifieke
regelgeving en stelt vast dat de laatste jaren steeds meer consumentenbeschermende
maatregelen vanuit Europa een plaats hebben gekregen in Nederlandse regelgeving. De NMa
adviseert een heroverweging van de afbakening van de groep afnemers die op grond van de
Elektriciteitswet wordt beschermd, het vergunningenstelsel beter toe te snijden op nieuwe
marktontwikkelingen zoals decentrale opwekking, het doelmatiger inrichten van het systeem
van stroometikettering in de Elektriciteitswet 1998 en het verkorten van de aanlevertermijn
voor leveranciers die verbonden is aan de vangnetregulering.
• algemene conclusie van eerdere onderzoeken is dat de kwaliteit van de netten in Nederland sinds
het begin van de regulering onverminderd hoog is en dat het reguleringskader in het algemeen
voldoet aan de wettelijke doelstellingen. De NMa stelt dat de q-factor 83 zich nog moet bewijzen,
dat er meer flexibiliteit kan komen in de frequentie en inhoud van het Kwaliteit- en
CapaciteitsDocument en dat kwaliteit gebrekkig is genormeerd in de huidige wet- en
regelgeving.
Bijlage 1 van de evaluatie van NMa (2012) gaat in op leveringszekerheid:
• tot en met 2008 was er volgens de NMa sprake van een (geringe) importafhankelijkheid 84. Na 2008
is het leveringszekerheidsniveau verbeterd,
• het Nederlandse elektriciteitsnetwerk is met drie verbindingen met Duitsland, twee met België,
één met Noorwegen en één met Engeland (BritNed sinds april 2011) een belangrijke schakel in
het Noordwest-Europese elektriciteitsnetwerk,
• de jaarlijkse uitvalduur (het gemiddelde aantal minuten dat de elektriciteitsvoorziening is
onderbroken per afnemer) kan worden beschouwd als een indicator voor de betrouwbaarheid
van het elektriciteitsnet. In de zichtperiode 2008-2010 is deze toegenomen van 22 tot 33
minuten. Sinds 2006 wordt ook gerapporteerd over de onderbrekingen die het gevolg zijn van
geplande werkzaamheden. Dit is nagenoeg stabiel en gemiddeld 4,2 minuten,
83
84

De kwaliteitsterm (bonus/malus) die regionale netbeheerders via de tarieven moet stimuleren om de
kwaliteit van de transportdienst te optimaliseren.
Dit betreft eerder voorzienings- dan leveringszekerheid.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

126

•

HOOFDSTUK 5

de resultaten uit de monitoringsrapportage geven geen aanleiding om nieuwe maatregelen te
treffen om de toekomstige leveringszekerheid in Nederland te waarborgen.

Bijlage 2 van de evaluatie van NMa (2012) gaat in op de groothandelsmarkt voor elektriciteit:
• marktintegratie met omringende landen versterkt de marktwerking op de Nederlandse
groothandelsmarkt voor elektriciteit. De grensoverschrijdende handel drukt de prijzen en maakt
handelsplaatsen meer liquide, wat bijdraagt aan de consumentenwelvaart. In het voortgaande
proces van marktintegratie in Noordwest Europa zijn twee mijlpalen bereikt. Op 9 november
2010 is marktkoppeling geïntroduceerd op de grens met Duitsland en op 12 januari 2011 op de
verbinding met Noorwegen.
• de concentratiegraad op de Nederlandse elektriciteitsmarkt is nog altijd hoog. Een beperkt
aantal marktspelers beschikt over het merendeel van het opgesteld productievermogen.
Hierdoor zijn een of meer spelers regelmatig onmisbaar voor de marktvraag. Dit is niet zonder
consequenties voor de marktuitkomsten. Marktuitkomsten zijn efficiënt als de prijs van
elektriciteit de (systeem-) marginale productiekosten reflecteert. In 2009 zijn uren met markups
hoger dan 10 procent waar te nemen 85. De hoogte van de markup blijkt daarbij nauw samen te
hangen met de mate van onmisbaarheid. De winstgevendheid van elektriciteitsproductie
vertaalt zich evenwel in nieuwe investeringen. De verbeterde marktstructuur als gevolg van de
nieuwbouwplannen zal ook de concurrentie op de Noordwest-Europese markt doen toenemen.
Het hoogspanningsnet is echter nog niet berekend op een grootschalige uitbreiding van de
productiecapaciteit. Congestiemanagement en uitbreidingsinvesteringen zijn daarom essentieel
om nieuwe elektriciteitscentrales op het hoogspanningsnet te kunnen aansluiten.
• wat betreft de day-ahead-handel op handelsplaats APX (de spotmarkt voor elektriciteit) vertonen
de verhandelde volumes al jaren een duidelijke groei. De gevoeligheid van de prijs voor extra
vraag, een indicatie van de marktdiepte op APX, geeft ook een verdere verbetering te zien. Bij
de handel in gestandaardiseerde termijncontracten lijkt eerder sprake van een teruggang: de
verhandelde volumes op ENDEX (de spotmarkt voor gas en de termijnmarkt voor gas en
elektriciteit) vertonen een dalende trend. De bied-laat-spreiding van Nederlandse OTCcontracten 86 blijft internationaal gezien aan de hoge kant. Marktintegratie brengt ook met zich
mee dat de handel zich verplaatst naar de meest liquide markten.
• het Liquiditeitsrapport 2013 van ACM licht verder toe dat na een aanzienlijke terugval in 2011
de handelsvolumes op de groothandelsmarkt elektriciteit bij termijncontracten in 2012 weer op het
niveau van 2009 en 2010 liggen. De terugval deed zich voor omdat de grote mate van
prijsconvergentie in 2011 na de introductie van marktkoppeling het opportuun maakte deze
contracten in Duitsland af te sluiten waar de liquiditeit zich concentreert. Vanwege de
toenemende congestie op de importverbindingen met Duitsland lopen spotprijzen in 2012 meer
uiteen, waardoor de Duitse termijnmarkt inmiddels een minder goed alternatief vormt om
posities in Nederland af te dekken. De handel in spotcontracten op de gekoppelde
elektriciteitsbeurs APX ENDEX laat met een toename van 25% de grootste stijging in jaren
zien. De liquiditeitsindicator prijsgevoeligheid daarentegen geeft aan dat de liquiditeit op day
ahead-contracten afneemt. De toegenomen congestie op de importverbindingen met Duitsland

85

86

Het bestaan van positieve mark-ups voor een deel van de verkopen van elektriciteit is op zich geen teken
van ongewenste marktmacht, als de marginale (laatst ingezette) centrale juist een negatieve mark-up kent,
waarvoor de positieve mark-ups compenseren. Zie onder andere NMa (2009a) en NMa (2011).
Over The Counter, d.w.z. transacties die niet via een beurs verlopen, maar die direct tussen twee partijen
worden afgesloten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

127

vormt ook hier een belangrijke factor. Additionele vraag naar elektriciteit moet vaker bediend
worden met Nederlandse gascentrales die in verhouding tot kolengestookte eenheden en
duurzaam opgewekte elektriciteit uit Duitsland relatief duur zijn. Ook in de enquête geven
respondenten aan dat de liquiditeit achteruitgaat.
Twee gerelateerde documenten zijn NMa (2009b) en ACM (2013a). NMa (2009b) stelt:
• veel consumenten ervaren nog belemmeringen om zich actief te gedragen op de energiemarkt.
Een actievere houding zou de concurrentie tussen energieleveranciers stimuleren, wat weer ten
goede komt aan de consumenten in de vorm van lagere prijzen. De monitor laat zien dat er
weinig meer aan in de weg hoeft te staan voor consumenten om actief te worden.
• de groothandelsmarkten voor gas en elektriciteit kunnen en moeten ondanks de geboekte
vooruitgang beter gaan werken. Op de elektriciteitsmarkt worden de grensverbindingen steeds
beter benut, maar ook hier is nog ruimte voor verbetering, vooral bij de verbindingen met
Duitsland en Noorwegen.
ACM (2013a) stelt:
• de maatregelen die de NMa in 2009 aankondigde beoogden vooral om door middel van verdere
marktintegratie in Noordwest-Europa de marktmacht te verkleinen en de liquiditeit te
vergroten. Inmiddels beginnen deze activiteiten hun vruchten af te werpen. De handelsvolumes
en liquiditeit op de Nederlandse handelsplatformen zijn de afgelopen jaren weliswaar op
vergelijkbaar niveau gebleven, maar de mate van concurrentie tussen elektriciteitsproducenten
is toegenomen. Deze toename hangt deels samen met de significante toename in
opwekkingscapaciteit in Nederland bij een lager dan verwachte vraag en deels met de
toegenomen mogelijkheden voor import van (goedkopere) elektriciteit. Marktpartijen
bevestigen dat de groothandelsmarkten voor elektriciteit zich over het geheel genomen positief
ontwikkeld hebben.
• tegelijkertijd constateert ACM dat de beoogde integratie van de Noordwest-Europese intradaymarkten en flow-based berekening van beschikbare interconnectiecapaciteit ondanks de nodige
inspanningen nog niet voltooid zijn. Daarnaast is weliswaar een aantal ontwikkelingen in gang
gezet ter verbetering van de transparantie op de elektriciteitsmarkten, maar moet de betreffende
regelgeving nog worden vertaald in concrete monitoring- en/of handhavingsactiviteiten;
• met betrekking tot transparantieverplichtingen voor TenneT en marktpartijen is ACM van
oordeel, ook op grond van eigen waarnemingen en bevindingen, dat verbeteringen in de
informatievoorziening door TenneT en marktpartijen mogelijk en noodzakelijk zijn.
Een vergelijking van de evaluaties uit 2007 (minister van EZ) met die uit 2012 (NMa) en van NMa
(2009b) met ACM (2013a) levert het volgende beeld op. Waar in de evaluatie uit 2007 de
concentratiegraad ‘matig tot sterk’ wordt genoemd, spreekt de NMa in 2012 van een ‘nog altijd hoge’
concentratiegraad, waarbij wordt opgemerkt dat winstgevendheid van elektriciteitsproductie zich
vertaalt in nieuwe investeringen, maar dat het hoogspanningsnet niet is berekend op een
grootschalige uitbreiding van de productiecapaciteit (zie ook hoofdstuk 6). In 2013 stelt ACM dat
de concurrentie tussen elektriciteitsproducenten is toegenomen, door toegenomen
opwekkingscapaciteit en mogelijkheden voor import. Transparantie blijft in deze periode een
aandachtspunt: de evaluatie uit 2007 oordeelt ‘verbeterd, maar nog niet voldoende’, in 2009 stelt
de NMa dat ‘weinig meer aan in de weg hoeft te staan voor consumenten om actief te worden’, in
2012 constateert de NMa dat ‘de gemiddelde consument energie als niet altijd transparant ervaart’
en in 2013 – met betrekking tot de groothandelsmarkt – dat er nog concrete verbeteringen in

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

128

HOOFDSTUK 5

informatievoorziening en monitoring en handhaving van transparantie liggen. De evaluatie uit 2007
spreekt van ‘enkele’ toetredingsdrempels op de groothandelsmarkt en ‘geen hoge’ toetredingsdrempels
voor de kleinverbruikersmarkt; toetredingsdrempels worden daarna niet meer genoemd. De
switchbereidheid op de kleinverbruikersmarkt is volgens de evaluatie uit 2007 ‘nog laag’, in 2009 stelt
de NMa dat consumenten belemmeringen ervaren om zich actief te gedragen en in 2012 wordt
geconstateerd dat de helft van de consumenten nog nooit actief is geweest in de markt.
In 2007 wordt geconcludeerd dat er nog geen sprake is van één goed functionerende Europese markt,
in 2009 dat er ruimte is voor verbetering voor de werking van de groothandelsmarkt voor elektriciteit,
in 2012 dat de marktintegratie marktwerking versterkt, prijzen drukt en handelsplaatsen meer
liquide maakt. In 2013 is de conclusie dat de beoogde integratie ‘nog niet voltooid’ is.
Vertraging bij de aanleg en een niet-onafhankelijke uitvoering van het netbeheer zijn nog
aandachtspunten in de evaluatie uit 2007, maar niet meer in de studies daarna. In 2012 worden wél
langdurige juridische procedures genoemd. Onduidelijkheden over rol van NMa/ACM lijken een
terugkerend thema, want worden in 2007 al genoemd en wederom in 2012.
Berndsen et al. (2012): tariefregulering elektriciteit
Berndsen et al. (2012) betreft een onderzoek naar de effecten van tariefregulering op de
netbeheerders die verantwoordelijk zijn voor het transport van elektriciteit, dat wil zeggen TenneT
en de regionale netbeheerders, over de periode 2000-2011 87. Conclusie luidt dat tariefregulering
ervoor heeft gezorgd dat netgebruikers in de periode 2000-2011 aanzienlijk minder hebben betaald
voor het energietransport dan het geval zou zijn geweest in een situatie zonder regulering. De
cumulatieve besparing is circa € 7 miljard; de reële kosten voor energietransport per huishouden
zijn gedaald van circa € 330 tot circa € 305 per jaar. De betrouwbaarheid van de energienetten is in
die periode op peil gebleven en netbeheerders hebben geïnvesteerd in de kwaliteit van de
energienetten. Internationaal heeft Nederland een laag storingsniveau. De financiële positie van de
netbeheerders, ondanks dalende inkomsten, heeft niet te lijden gehad onder de tariefregulering.
Netgebruikers zijn tevreden over de taakuitvoering van de netbeheerders en de prijs/kwaliteitverhouding van het energietransport, maar zijn wel van mening dat het systeem van
regulering in de loop van de tijd, door nieuwe regels en maatregelen, ingewikkelder is geworden.
De toename van complexiteit in het systeem van tariefregulering komt tot uitdrukking in een
grotere administratieve last voor de netbeheerders en een zwaardere toezichtlast voor de NMa.
Consultatiedocument STROOM 2014
Naar aanleiding van de evaluatie van de NMa (2012) is het Consultatiedocument STROOM
opgesteld (EZ, 2014), dat met name ingaat op een algehele herziening van de bestaande wetgeving
die moet leiden tot één integrale Elektriciteits- en Gaswet en onder meer een analyse bevat van de
inrichting van de netbeheerder, de taken en verplichtingen van de netbeheerder, tariefregulering,
levering en afnemers (waaronder kleinverbruikers en consumentenbescherming) en codes.
Het document constateert onder meer dat er ‘onverklaarbare’ verschillen bestaan tussen de
Elektriciteitswet en de Gaswet en dat bepalingen in de twee wetten die dezelfde materie of situatie
betreffen zouden moeten worden herschreven tot één bepaling, zodat de regelgeving duidelijker
87

GTS viel “buiten de reikwijdte van [het] onderzoek omdat er ten aanzien van GTS vooralsnog te weinig
openbare bronnen voorhanden zijn om een antwoord te kunnen geven op de onderzoeksvragen”.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

129

en eenduidiger wordt en onnodige uitvoerings- en toezichtslasten worden voorkomen. De wetten
zouden vanwege veelvuldige wijzingen ingewikkeld zijn geworden, met hoge administratieve,
bestuurlijke en toezichtslasten en minder inzichtelijkheid, structuur en consistentie als gevolg. Met
name door aanpassingen in de systematiek van de codes, de tariefregulering en de
consumentenbescherming zou een aanzienlijke vermindering van regeldruk mogelijk zijn.
Evaluatie van de NMa uit 2010
Van Mil et al. (2010) hebben in 2010 de NMa geëvalueerd, waarbij een apart hoofdstuk aan Energie
is gewijd. Hierin worden de volgende conclusies getrokken. De activiteiten en producten van de
NMa (Energiekamer) hebben geresulteerd in uiteenlopende effecten: de administratieve
dienstverlening van energiebedrijven is sinds 2005 aanzienlijk verbeterd, de reguleringssystematiek
heeft positieve gevolgen gehad voor de betaalbaarheid van energie en er heeft een sterke
ontwikkeling van de kwaliteitsregulering plaatsgevonden. Onder toezicht gestelden, branche-,
consumenten- en afnemersorganisaties zijn gematigd positief over het functioneren van de NMa
in de periode 2005-2010, waarbij wordt opgemerkt dat er altijd vanuit bepaalde partijen kritiek zal
zijn, gegeven de tegengestelde belangen waar de energiemarkt door wordt gekenmerkt.
Ten aanzien van doeltreffendheid wordt een positieve ontwikkeling waargenomen, door duidelijkheid
die is ontstaan over de uitvoering van wettelijke taken en de rollen van betrokken partijen daarbij,
het nauwgezet volgen van vastgelegde procedures en een uitgebreidere motivering van besluiten.
Dit zou betekenen dat onder toezicht gestelden beter weten waar ze aan toe zijn, de NMa zich kan
richten op de inhoud van de (complexe) materie, en er een minder grote kans is op een negatief
oordeel van de rechter op grond van de juridische kwaliteit. De NMa heeft de balans weten te
bewaren tussen enerzijds het in dialoog gaan met de sector en anderzijds het behouden van haar
onafhankelijkheid. De rolverdeling tussen de NMa en het ministerie van Economische Zaken is
door recente rechterlijke uitspraken verder verduidelijkt.
Tegelijkertijd wordt gesteld dat de NMa in de uitvoering van haar taken winst kan boeken waar het
doeltreffendheid betreft: door nóg duidelijker te zijn naar de markt toe wat precies de gestelde
doelen van toezicht en regulering zijn en wanneer deze volgens de NMa zijn gerealiseerd, en door
in sommige gevallen tijdiger en informeler met onder toezicht gestelden in overleg te gaan. Intensief
contact met de sector vereist wel dat de NMa voldoende kennis heeft van de energiemarkt, iets
waarover wordt gesteld dat daar blijvend aandacht aan zal moeten worden besteed.
Met betrekking tot doelmatigheid wordt geconcludeerd dat NMa belangrijke stappen heeft gezet.
Winst kan worden behaald door ondersteunende systemen zo in te richten dat ze rekening houden
met het specifieke karakter van regulerings- en toezichtstaken. Wat de procedures betreft zou het
mogelijk sneller afhandelen van processen moeten worden afgewogen tegen de mogelijke juridische
risico’s die hieraan verbonden zijn doordat snelheid ten koste kan gaan van de zorgvuldigheid van
handelen. Tot slot zou het in een vroegtijdig stadium overleggen met onder toezicht gestelden
kunnen bijdragen aan de doelmatigheid, als gevolg van het afnemen van bezwaar- en
beroepsprocedures in een later stadium.
Ten opzichte van de beleidsdoorlichting uit 2007 valt op dat het harder en sneller optreden niet
meer als verbeterpunt wordt genoemd, dat praktijkkennis een blijvend aandachtspunt is en dat er
minder onduidelijkheden over de taken en bevoegdheden van NMa zouden zijn. Wat dat laatste

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

130

HOOFDSTUK 5

betreft is het opmerkelijk dat de NMa/ACM zélf in 2012 stelt dat er nog steeds sprake is van
onduidelijkheden over de rolverdeling (tussen NMa/ACM enerzijds en met name EZ anderzijds).
IEA: landenanalyse 2014
Hoofdstuk 5 van IEA (2014) behandelt de elektriciteitsmarkt. Enkele nog niet eerder behandelde
punten hieruit betreffen:
• marktintegratie levert voor Nederland duidelijke welvaartswinsten op door prijsconvergentie,
handel en toegenomen leveringszekerheid; maar de Nederlandse intra-day markt blijft klein,
• in termen van productiecapaciteit is de groothandelsmarkt meer geconcentreerd geworden, in
termen van daadwerkelijke productie juist minder,
• tegen volledige splitsing is bezwaar gemaakt door o.a. Eneco en Delta; op het moment van
schrijven dient de Nederlandse Hoge Raad hier uitspraak over te doen,
• leveringszekerheid neemt toe in de periode 2009-2012,
• Nederland heeft ruim voldoende opwekkingscapaciteit; en voldoende netwerkcapaciteiten,
• concurrentie op de consumentenmarkt kan worden vergroot door innovatieve diensten en
slimme meters.
Slimme meters 2014
Uitgaven aan slimme meters zijn voor het eerst gedaan in 2012 (zie Tabel 4.2). Dit betreft een
kleinschalige uitrol 88. Het onderwerp slimme meters wordt niet behandeld in de evaluatie van de NMa
(2012). Slimme meters zijn wél het onderwerp van onder andere de ACM (2013b; monitoring (van
de kleinschalige uitrol) over de periode januari 2012 tot en met juli 2013), van Van Elburg (2014;
besparingsmogelijkheden ten tijde van de kleinschalige uitrol) en van Van Gerwen et al. (2010;
geactualiseerde kosten-batenanalyse).
ACM (2013b) concludeert dat de kleinschalige uitrol op hoofdlijnen goed verloopt en
consumentvriendelijk wordt uitgevoerd door de netbeheerders. De netbeheerders en leveranciers
zijn voorbereid op het opvoeren van het tempo van de uitrol. ACM heeft geen fundamentele
problemen kunnen vaststellen. Bij ACM is het beeld ontstaan dat het gebruik van de slimme meter
door de consument, bijvoorbeeld voor energiebesparing, verbetermogelijkheden kent. ACM pleit
daarom voor extra maatregelen die het keuzeaanbod van informatie en diensten omtrent
energiebesparing kunnen bevorderen voor de consument. Het opvoeren van het tempo van de
uitrol van de slimme meter is naar de mening van ACM noodzakelijk om het aanbod van
energiebesparingsdiensten, en het gebruik ervan door consumenten, te stimuleren. Hierbij
beschouwt ACM een level playing field op de dienstenmarkt als een noodzakelijke randvoorwaarde.
Van Elburg (2014) concludeert wat effecten betreft dat huishoudens met een slimme meter en een
tweemaandelijks verbruiksoverzicht na een volledig verbruiksjaar gemiddeld 0,9 procent minder
gas (significant) en 0,6 procent minder elektriciteit (niet significant) verbruiken ten opzichte van
een controlegroep zonder slimme meter. Kanttekening hierbij is dat de huishoudens nog niet
beschikten over het uiteindelijk beoogde verbruiksoverzicht waarin ook de kostenvergelijking met
-dezelfde verbruiksperiode van- het vorig jaar wordt gemaakt. Hoewel de berekende besparingen
88

Op 1 januari 2012 zijn de regionale netbeheerders voor elektriciteit en gas gestart met het aanbieden en
plaatsen van slimme meters bij de kleinverbruiker (consument en kleinzakelijke afnemers). Tijdens deze
zogenoemde Kleinschalige Aanbiedingperiode biedt de netbeheerder in een beperkt aantal situaties een
slimme meter aan, zoals bij renovaties van woningen of indien een consument om een slimme meter vraagt.
(ACM, 2013b).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

131

achterblijven bij de inschattingen van 3,2 procent op elektriciteit en 3,7 procent op gas in de
maatschappelijke kosten-batenanalyse (zie hierna), beschouwt Van Elburg (2014) het ook niet als
realistisch dat deze effecten al tijdens de kleinschalige uitrol bereikt kunnen worden. Over de
werkelijke besparingseffectiviteit kan dan ook nog geen definitieve uitspraak worden gedaan. Uit
kwalitatief gebruikersonderzoek blijkt dat het verbruiksoverzicht nog niet optimaal wordt benut.
De besparingsmaatregelen die consumenten op basis van het verbruiksoverzicht nemen, omvatten
niet alleen eenvoudige dagelijkse gedragsaanpassingen, maar ook maatregelen met een
langeretermijnperspectief.
Van Gerwen et al. (2010) berekenden dat als er vrijwel 100 procent acceptatie zou zijn van de
intelligente meter en ook vrijwel 100 procent standaarduitlezing, er sprake is van een positieve
businesscase met een netto contante waarde van € 770 miljoen. De belangrijkste batenposten zijn
(in volgorde van positieve bijdrage) energiebesparing, besparing op callcenter kosten, een lager
kostenniveau door marktwerking (meer switchen) en besparing op kosten voor het opnemen van
meterstanden.
Onafhankelijk netbeheer/ontbundeling
Het Gerechtshof Den Haag sprak op 22 juni 2010 de onverbindendheid uit van het groepsverbod en
het verbod op nevenactiviteiten 89, beide belangrijke onderdelen van de Wet onafhankelijk netbeheer. Dit
naar aanleiding van zaken aangespannen door Delta, Eneco en Essent 90. Inmiddels dient de Hoge
Raad hierover uitspraak te doen, nadat het vragen heeft gesteld aan (en daarop antwoord gekregen
van) het Europese Hof van Justitie 91.
Naar de splitsing van energiebedrijven zijn geen ex post evaluaties uitgevoerd, maar wel ex ante
maatschappelijke kosten-batenanalyses verricht (CPB, 2006; Baarsma et al., 2006). Hieruit volgen
geen eenduidige resultaten.

5.2.2 Doeltreffendheid en doelmatigheid Elektriciteitswet 1998
Inleiding
Figuur 3.3 gaf de instrumenten onder OD1 weer in relatie tot de doelen. Subparagraaf 3.1.1 stelde
vast dat het meten van effectiviteit op minstens twee niveaus kan plaatsvinden: de voorwaarden
voor een goed functionerende energiemarkt en de marktuitkomsten. Deze subparagraaf gaat na op
welke niveaus de evaluaties van subparagraaf 5.2.1 hebben plaatsgevonden, welke
onderzoeksmethoden daarbij zijn gebruikt en in hoeverre de conclusies zijn gebaseerd op
methoden waarbij geobserveerde output of de mate waarin een beleidsdoelstelling wordt
gerealiseerd kan worden toegerekend aan de inzet van beleidsinstrumenten (zie Durf te meten en de
RPE).

89
90
91

Zie: http://deeplink.rechtspraak.nl/uitspraak?id=ECLI:NL:GHSGR:2010:BM8496.
Zie: http://deeplink.rechtspraak.nl/uitspraak?id=ECLI:NL:RBSGR:2009:BH5470.
Zie minister van Economische Zaken (2012a) en Mutsaers et al. (2013).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

132

HOOFDSTUK 5

Doeltreffendheid
Analyse
De vraag is of de marktordening en regulering van het netbeheer (betreffende het nationale,
regionale en grensoverschrijdende transport van elektriciteit) en van de productie, handel en
levering van elektriciteit gedurende de periode 2007-2012 zoals weergegeven in de Elektriciteitswet
doeltreffend was. Dit betreft eisen aan de bedrijfsopzet (ontbundeling), regulering van tarieven van
het netbeheer, regulering van kwaliteit en voorwaarden van het netbeheer, regels met betrekking
tot de groothandelsmarkt en de kleinverbruikersmarkt (waaronder keuzevrijheid van afnemers en
de introductie van slimme meters) en bevordering van de transparantie.
NMa (2012) concludeert (a) dat de systematiek van de Elektriciteitswet in de praktijk goed
functioneert en (b) dat de doelstellingen ervan grotendeels worden bereikt. Dit betreft het effect
van tariefregulering, van de regulering van kwaliteit en voorwaarden (‘codes’) en van beleid gericht
op consumentenbescherming. Dit beïnvloedt via bescherming van de positie van kleinverbruikers,
via stimulering van de faciliterende rol van netten en via prijsvorming en productaanbod het
functioneren van de elektriciteitsmarkt. Dit suggereert een doelmatige (zie verderop) en doeltreffende
Elektriciteitswet. Wat tariefregulering betreft wordt dit bevestigd door Berndsen et al. (2012), die
baten van tariefregulering berekenen en concluderen dat de betrouwbaarheid op peil is gebleven,
netbeheerders hebben geïnvesteerd in kwaliteit en dat Nederland een laag storingsniveau heeft. Het
oordeel over de NMa zelf is in 2010 (Van Mil et al., 2010) eveneens ‘doeltreffend’, hoewel met
verbetermogelijkheden. Dit beïnvloedt het functioneren van de elektriciteitsmarkt via het toezicht
op de naleving van de wetten.
Hier tegenover staat dat de NMa (2012) aangeeft dat er onduidelijkheid is over rollen en
verantwoordelijkheden en dat deze in de Elektriciteitswet zouden kunnen worden verduidelijkt.
Dit relativeert de uitspraak enigszins dat de systematiek van de Elektriciteitswet goed functioneert.
Ook wordt aangegeven dat op de kleinverbruikersmarkt de drie grootste leveranciers 85 procent
marktaandeel hebben en dat de helft van de consumenten nog nooit actief is geweest in de markt.
Dit beïnvloedt het functioneren van de elektriciteitsmarkt op een negatieve manier via de
mededinging. Op de groothandelsmarkt is de concentratiegraad eveneens hoog. Ook daar gaat een
negatieve invloed van uit op het functioneren van de elektriciteitsmarkt. Daarnaast is de beoogde
integratie van de Noordwest-Europese markt nog niet voltooid (NMa, 2013). Dit remt de
ontwikkeling van de elektriciteitsmarkt. Transparantie blijft in NMa (2012) en ACM (2013a)
aandachtspunt: ook dat heeft zijn weerslag op het functioneren van de elektriciteitsmarkt.
Over de Wet onafhankelijk netbeheer kan worden gesteld dat deze tot nu toe niet honderd procent
doeltreffend kan zijn geweest, omdat deze deels onverbindend is verklaard en nog niet de splitsing
van alle energiebedrijven tot gevolg heeft gehad. Hangende de juridische procedure hierover is het
voor ex post evaluatie waarschijnlijk nog te vroeg. Wat betreft eventuele mededingingsrisico’s 92
van het deels onverbindend verklaard zijn van deze wet, stelt de minister van EZ enerzijds dat de
ACM niet beschikt over aanwijzingen of klachten dat de nu wel geldende kaders, zoals het Besluit
financieel beheer netbeheerder en de Mededingingswet, zijn geschonden, maar anderzijds dat in

92

Mededingingsrisico’s zijn van belang voor deze evaluatie omdat het hoofddoel van OD1 marktwerking
betreft.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

133

een geïntegreerde situatie concurrentieverstorende activiteiten zeer moeilijk zijn te achterhalen en
een omvangrijke toezichtsinspanning vereisen 93.
Met betrekking tot slimme meters is het gezien de kleinschalige uitrol die in 2012 van start ging ook nog
te vroeg voor een oordeel over doeltreffendheid.
Het Besluit aanleg energie-infrastructuur (BAEI) is geëvalueerd in 2003 (Singels et al., 2003) en 2006
(Koning et al., 2006), maar daarna niet meer. Zie Box 5.1. Iets recenter stelt Wortmann (2008): “Na
doorvoering van de Splitsingswet lijkt de relevantie van BAEI achterhaald. Voor de aanleg van
grotere elektriciteitsnetten is voor anderen dan de netbeheerder geen prikkel meer, nu ze verplicht
worden het economische eigendom tegen kostprijs aan de netbeheerder over te dragen. In de
meeste gevallen is het beter om buiten BAEI om te werken, en aansluiting te zoeken bij de
algemene Europese aanbestedingsregels, en de aanbestedingsregels voor Speciale sectoren.”
Box 5.1

Evaluaties uit 2003 en 2006 van het Besluit aanleg energie-infrastructuur

Singels et al. (2003) concludeerden dat het besluit niet het aangewezen instrument is voor de
bevordering van een optimaal geïntegreerde duurzame energievoorziening: daarvoor was de
concurrentie in de praktijk te beperkt en een openbare procedure te omslachtig (hoge
administratieve lasten). Verder richt het besluit zich grotendeels op de fysieke energieinfrastructuren en slechts in beperkte mate op de milieukwaliteit van de energie die (door welk
bedrijf dan ook) geleverd wordt.
Koning et al. (2006) concluderen dat het besluit weinig praktische waarde heeft wanneer het gaat
om het bevorderen van duurzaamheid bij de aanleg van energie-infrastructuur, dat er geen
aanwijzingen zijn dat het besluit heeft geresulteerd in kostenreducties bij de aanleg van energieinfrastructuur, dat de regeling nauwelijks effect sorteert vanwege het feit dat er vrijwel geen
gebruik van is gemaakt en vanwege de inherente beperking dat de energieproductie niet binnen
de regeling valt. Er wordt gesteld dat zelfs als het mogelijk zou zijn het gebruik van de regeling
te stimuleren, dan nog het aannemelijk zou zijn dat de positieve effecten van het besluit op de
duurzaamheid beperkt zijn. Bovendien is het besluit een minder geschikt instrument om de
duurzaamheid te bevorderen, vanwege de complexiteit van de eventueel te volgen openbare
procedure en de afbreukrisico’s die betrokken partijen daarbij ervaren. Koning et al. noemen
verschillende argumenten die dit onderbouwen. De aanleg van elektriciteitsnetten (enkele
uitzonderingen daargelaten) is een exclusieve taak van de netbeheerder. Gemeenten zijn echter
vrij aan wie ze bijvoorbeeld de aanleg van warmtenetten uitbesteden. Het besluit is alleen van
toepassing op de aanleg van elektriciteitsnetten eventueel in combinatie met andere energieinfrastructuur. Duurzaamheid wordt echter vooral bevorderd door het realiseren van duurzame
productie en niet door de aanleg van energie-infrastructuur. Netbeheerders kunnen met de
aanleg van energie-infrastructuur dan ook in beperkte mate concurreren op duurzaamheid.
Daarnaast hebben regionale netbeheerders voor aanleg en onderhoud van netten inherente
(schaal-)voordelen ten opzichte van concurrerende aanbieders. Dat er vanuit de markt weinig
belangstelling is getoond voor deelname aan een openbare aanbesteding voor de aanleg van
integrale energie-infrastructuur heeft volgens Koning et al. mogelijk ook te maken met het feit
dat de Elektriciteitswet bepaalt dat een netbeheerder beschikt over het economisch eigendom
93

Antwoord van minister Kamp (Economische Zaken) (4 november 2013) op vragen van het lid Paulus
Jansen (SP) aan de minister van Economische Zaken over de gevolgen van de Splitsingswet (Wet
Onafhankelijk Netbeheer) (11 oktober 2013).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

134

HOOFDSTUK 5

van het door hem beheerde net. Dit betekent dat een concurrerende aanbieder die door aanleg
van energie-infrastructuur het economisch eigendom ervan bezit, ofwel zelf de netbeheertaken
moet uitvoeren, dan wel economisch eigendom van het net moet overdragen aan de
netbeheerder. Koning et al. concluderen dat ondanks alles niet geheel is uit te sluiten dat een of
meerdere gemeenten op enig moment van de regeling gebruik zou(den) willen maken. De
slotafweging over de toekomst van het besluit is volgens Koning et al.: de regeling wordt in
stand gehouden met een grote kans op minimaal tot nihil gebruik, maar zonder dat aan
instandhouding een materieel nadeel verbonden is; of de regeling wordt vanwege minimale
maatschappelijke effecten en vraag vanuit gemeenten ingetrokken.
Op welke manier komen de conclusies van NMa (2012), ACM (2013a), Berndsen et al. (2012) en
Van Mil et al. (2010) tot stand? De uitspraken in NMa (2012) met betrekking tot werking van
tariefregulering, het proces tot vaststelling van codes en kwaliteitstoezicht is gebaseerd op een
knelpuntenanalyse, waarbij gebruik is gemaakt van marktconsultaties (‘zienswijzen’). Deze hebben
derhalve een empirische basis, maar kunnen wel ‘gekleurd’ zijn door de positie van NMa. De
uitspraken dat wettelijke doelstellingen zijn behaald (efficiënte prikkels netbeheerders,
investeringen in kwaliteit en veiligheid) zijn gebaseerd op NMa (2010) en Kwink Groep et al.
(2010). Bijlage 1 van NMa (2012) is gebaseerd op de monitoringsrapportages leveringszekerheid
en bijlage 2 op de monitoringsrapportages groothandelsmarkten.
NMa (2010) concludeert dat netbeheerders goed in staat zijn geweest om alle investeringen te
verrichten die ze moesten verrichten. De regulering prikkelde de netbeheerders om efficiënter te
werken, maar heeft niet geleid tot uitstel van noodzakelijke investeringen. Geen enkele
netbeheerder heeft investeringen niet gedaan omdat er te weinig financiële middelen zouden zijn.
De kwaliteit van de regionale elektriciteits- en gasnetwerken is niet verslechterd. De kwaliteit van
de netwerken is hoog, ook in internationaal perspectief. Deze conclusies zijn op hun beurt
gebaseerd op empirisch onderzoek door Van de Brink et al. (2009) en PricewaterhouseCoopers
(2009). Dit zijn voor een evaluatie in 2012 niet erg recente verwijzingen.
Van de Brink et al. (2009) doen onderzoek naar de technische kwaliteit van de elektriciteits- en
gasnetten en van de informatie die bij de netbeheerder daarover beschikbaar is. Conclusies zijn dat
over een periode van 10 jaar ten aanzien van de Nederlandse elektriciteitsnetten geen structurele
toename of afname in de uitvalminuten en -frequentie is waar te nemen en dat op landelijk niveau
het Nederlandse elektriciteitsnet beter presteert dan een gemiddeld Europees elektriciteitsnet. Er
zijn geen grote zichtbare tekortkomingen met betrekking tot de technische kwaliteit van de netten.
Het aantal ongevallen en ernstige incidenten gerelateerd aan de Nederlandse gasnetten is laag,
vooral in vergelijking met het gemiddelde in Europa, maar laat een stijging zien, merendeels toe te
schrijven aan een verbeterde registratie. Slechts minder dan 5 procent van de gasongevallen en
ernstige incidenten kan in verband worden gebracht met de technische kwaliteit van het net. Op
basis van outputindicatoren voor zowel elektriciteit als gas is geen zichtbare verslechtering van de
netten waarneembaar. Ook op basis van het aantal en de ernst van de gevonden gaslekken
(netwerkindicator), blijken er geen zichtbare problemen te zijn met de technische kwaliteit van de
netten. Het aantal gevonden lekken lijkt in geringe mate af te nemen, terwijl de gemiddelde
lekfrequenties per materiaalsoort ruim onder de norm liggen waarbij extra maatregelen genomen
moeten worden. Hoewel risico- en knelpuntenregisters onvolledig zijn, geven deze en het door de
netbeheerders geformuleerde vervangingsbeleid afgaande op outputindicatoren geen aanleiding te

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

135

concluderen dat de technische kwaliteit van de netten verslechtert. Voor een goede risicobeheersing
ontbreekt het echter bij een aantal netbeheerders aan de benodigde gegevens om de juiste analyses
te kunnen uitvoeren.
PricewaterhouseCoopers (2009) trekt de volgende conclusies. De regulatorische druk heeft het
investeringsbeleid van de netbeheerders gerationaliseerd. Deze rationalisatie is doorgevoerd mede
n.a.v. de NMA, door de invoering van risk-based asset management en de verdere professionalisering
van de bedrijfsprocessen. Financiële kostenprikkels in de regulering hebben tot dusver geen
aantoonbaar negatief effect gehad op investeringen die nodig waren om de kwaliteit en veiligheid
van de netwerken te borgen. Financiële kwaliteitsprikkels in de regulering (q-factor) hebben tot
dusver geen aantoonbaar positief effect gehad op investeringsbeslissingen. Netbeheerders lijken
geen strategisch gedrag te vertonen binnen het reguleringskader (uitstel van noodzakelijke
investeringen). De belangrijkste drivers voor de afweging van investeringen van netbeheerders zijn
(het behoud van) de kwaliteit en veiligheid van de netten, het wettelijke verplichte karakter van
bepaalde investeringen en de investeringskosten. De vorm van regulering (maatstafconcurrentie)
lijkt geen knelpunt naar de toekomst, maar uitvoering dient mogelijk verbeterd te worden om
potentieel onnodige effecten op financieringsruimte te voorkomen en benodigde investeringen (in
kwaliteit) te stimuleren. Deze conclusies zijn gebaseerd op kwantitatieve analyses met betrekking
tot de feitelijke ontwikkeling van het investeringsgedrag en kwaliteitsindicatoren en op input van
netbeheerders in de vorm van vragenlijsten, interviews en onderbouwende documentatie.
Dat een en ander volgens NMa (2012) resulteert in besparingen voor de Nederlandse samenleving,
meer marktwerking en een betrouwbare energievoorziening is gebaseerd op Kemp et al. (2012),
Mulder en Plug (2009) en Verhees (2011). Kemp et al. (2012) kijken in hoofdstuk 4 naar die
activiteiten die (in 2011) tot een besluit van de Raad van Bestuur van de NMa hebben geleid,
waarmee concreet in de energiemarkt wordt geïntervenieerd en waarvan de zogenaamde outcome
goed te schatten valt. Deze outcome wordt berekend als driejaars voortschrijdend gemiddelde van
de eerstejaarseffecten van het NMa-optreden in een bepaald jaar. Aangenomen wordt dat in een
situatie zonder regulering de toename van de prijzen in beginsel gelijk op zou lopen met de inflatie.
Het eerstejaarseffect van de in dit hoofdstuk geanalyseerde activiteiten van het toezicht op de
energiemarkt in 2011 komt op € 2,4 miljoen uit. Voor 2012 is het eerstejaarseffect van het toezicht
op de energiemarkt in 2012 afgerond evenwel nihil (Kemp et al., 2013). Het CPB (2013b en 2012)
concludeert dat de outcomeberekeningen zorgvuldig zijn uitgevoerd, met behulp van rudimentaire
vuistregels met voldoende mate van onderbouwing vanuit de economische literatuur. De
outcomeberekeningen geven daarmee een indicatie van de orde van grootte van de relatief
eenvoudig kwantificeerbare directe effecten op korte termijn voor directe afnemers van bedrijven
onder mededingingstoezicht en regulering.
Mulder en Plug (2009) concluderen dat door regulering energiegebruikers in 2009 ruim € 1 miljard
minder betalen voor het transport van energie dan in een situatie zonder regulering. De kwaliteit
van de (distributie)netwerken is vrij constant op een internationaal gezien hoog niveau (op basis
van stroomstoringen in de periode 2002 t/m 2007). Er is geen bewijs dat de regulering op
doelmatigheid in combinatie met het kwaliteitsbeleid niet in staat is om de betrouwbaarheid van de
netten te waarborgen (NMa, 2009b). Movares (2013) bevat de samenvattende Tabel 5.2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

136

HOOFDSTUK 5

Tabel 5.2

Bron:

Kengetallen betrouwbaarheid elektriciteitsnetten 2007-2012

kopie van tabel S.1 uit Movares (2013).

Movares (2013) concludeert: “Als de 27 minuten wordt vergeleken met de jaarlijkse uitvalduur van
de ons omringende Europese landen, scoort Nederland zeer goed. Alleen Duitsland presteert iets
beter met 22 minuten. In landen als Engeland en Frankrijk worden klanten meer dan 80 minuten
getroffen.”
De conclusies in ACM (2013a) over handelsvolumes en liquiditeit zijn gebaseerd op het
Liquiditeitsrapport 2012 van de NMa (2012c) en die over de mate van concurrentie tussen
elektriciteitsproducenten op Mulder en Schoonbeek (2013).
Berndsen et al. (2012) baseren hun conclusies over de effecten van tariefregulering en
betrouwbaarheid en investeringen in kwaliteit op eerder uitgevoerde onderzoeken en bestaande
analyses. Dit is te zien als een overkoepelende analyse van onderzoek van NMa, data van NMa,
extern onderzoek in opdracht van NMa en bronnen als Netbeheer Nederland. De auteurs tekenen
aan: “Bij het inventariseren en beschrijven van de effecten van de tariefregulering in de periode
vanaf de start van de regulering tot nu toe kan een oorzakelijk verband tussen de genomen
tariefmaatregelen [...] en een gerealiseerde mate van duurzaamheid, betrouwbaarheid en
betaalbaarheid van de energievoorziening, niet zonder meer worden aangetoond. De
tariefregulering heeft immers zoals beoogd langs indirecte weg effect op de genoemde factoren,
namelijk via de winstgevendheid en het investeringsgedrag van de netbeheerders. Het
daadwerkelijke investeringsgedrag van netbeheerders komt tot stand in samenhang met een groot
aantal ontwikkelingen, zoals [...] de algemene economische situatie [...]”.
Van Mil et al. (2010) baseren hun conclusies op documentanalyse en interviews binnen en buiten
de NMa.
Zie Box
5.2 voor de relatie tussen de elektriciteitswet, overnames van buitenlandse netten
en doeltreffendheid/doelmatigheid.
Box

5.2 Overnames van buitenlandse netten

Het toezicht op TenneT valt in algemene zin onder OD1, als onderdeel van de Elektriciteitswet,
voor zover het (beheer van) landelijke netten betreft, waarbij ACM en/of de minister van EZ
toezichtsbevoegdheden hebben. Specifiek bij de overname van buitenlandse netten geldt dat de
minister van Financiën al dan niet instemt, vanwege het Staatsaandeelhouderschap. Dit staat niet
expliciet in de Elektriciteitswet (dat betreft “bijzondere investeringen in de aanleg of uitbreiding
van het net”, geen buitenlandse overnames).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

137

Deze beleidsdoorlichting evalueert geen specifieke overnames. Een relevante vraag is in
hoeverre zulke overnames het netbeheer zouden kunnen beïnvloeden. In beginsel zorgt de
regulering ervoor dat alleen de nationale (doelmatige) kosten in de tarieven worden verwerkt.
Indien een (door de minister van Financiën goedgekeurde) buitenlandse overname slecht uitvalt,
kan dat evenwel consequenties hebben voor de vermogenskosten van de netbeheerder. Dit kan
leiden tot kosten voor de belastingbetaler als de minister van Financiën als reactie hierop
vermogen bijstort (rentekosten). Dit beïnvloedt niet het netbeheer en lijkt daarom eerder een
doelmatigheidsvraagstuk dan een doeltreffendheidsvraagstuk te zijn. De (mogelijke) mate van
ondoelmatigheid is ons niet bekend. Het is een open vraag in welke mate doelmatigheidsprikkels
hierdoor niet goed liggen.
Bij regionale netbeheerders kan iets soortgelijks gelden, waarbij de dividenduitkering aan
aandeelhouders zoals provincies kan verminderen als een buitenlandse overname slecht
uitvalt 94.
Oordeel
Naar onze mening maken het behandelde onderzoek en de behandelde cijfers aannemelijk dat er
sprake is van doeltreffendheid van het op basis van de Elektriciteitswet gevoerde beleid in de
periode 2007-2012. Dit is aannemelijk op basis van zacht bewijsmateriaal. Zoals aangegeven
worden in deze periode daarbij (nog) niet alle gestelde doelen voor honderd procent gehaald, met
name wat betreft concurrentie op zowel de kleinverbruikers- als groothandelsmarkt en (deels
samenhangend hiermee) het nog niet voltooid zijn van de beoogde integratie van de NoordwestEuropese markt en transparantie als aandachtspunt. Het lijkt aannemelijk, gezien de uitkomsten uit
twee eerdere evaluaties, dat het Besluit aanleg energie-infrastructuur niet doeltreffend is. Dit betreft
evenwel evaluaties van vóór de betreffende periode (2007-2012).
Doelmatigheid
Doelmatigheid betreft de vraag in hoeverre het gewenste beleidseffect tegen zo min mogelijk
kosten en ongewenste neveneffecten wordt bereikt. Dat er ruimte is voor verbetering van de
doelmatigheid blijkt met name uit de door NMa (2012) beschreven langdurige juridische
procedures en het advies tot vereenvoudiging daarvan en de ruimte voor vermindering van de
regeldruk zoals beschreven in het consultatiedocument STROOM. Daarmee kan worden gesteld
dat aannemelijk is dat het beleid op basis van de Elektriciteitswet in de periode 2007-2012 niet
volledig doelmatig was.
Vervolgonderzoek
Het bestaande onderzoek bestaat enerzijds uit een uitgebreide beleidsdoorlichting over de periode
2002-2005 (zie paragraaf 5.1), anderzijds (zie hierboven) uit een evaluatie van de NMa (2012), die
deels op minder recente documenten is gebaseerd, uit andere documenten van de NMa/ACM, uit
het onderzoek naar tariefregulering over de periode 2000-2011 van Berndsen et al. (2012) en uit
een evaluatie over de NMa uit 2010. Het meeste onderzoek heeft het karakter van het meten van
doelvariabelen en het aannemelijk maken (op basis van additionele cijfers, interviews en/of
redeneringen) dat er een relatie is met het gevoerde beleid, of anders dat het gevoerde beleid in
ieder geval niet tot verslechteringen heeft geleid.

94

Zie https://zoek.officielebekendmakingen.nl/ah-321322.pdf.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

138

HOOFDSTUK 5

Mogelijkheden voor additioneel onderzoek zijn als volgt. Aangezien het uitvoeren van een sociaal
experiment ten aanzien van de Elektriciteitswet niet voor de hand ligt, zou geanalyseerd kunnen
worden of er veranderingen in de Elektriciteitswet (zie hoofdstuk 3) zijn geweest die zich lenen voor een
kwantitatieve of zelfs econometrische analyse, waarbij doelvariabelen de te verklaren variabelen
kunnen zijn. Deze veranderingen zouden als een soort natuurlijk experiment kunnen worden
opgevat. Hetzelfde geldt voor de aanstaande algehele herziening die moet leiden tot één integrale
Elektriciteits- en Gaswet.
Met betrekking tot marktconcentratie zou een analyse kunnen worden gedaan naar de mate waarin
meer concurrentie (een lagere concentratiegraad) kan leiden tot een hogere welvaart (via lagere
prijzen voor afnemers), op zowel de kleinverbruikersmarkt als de groothandelsmarkt. Een
vervolgvraag is dan hoe deze concurrentie kan worden gestimuleerd: via marktkoppeling, verdere
verbetering van de transparantie, het stimuleren van switchgedrag bij afnemers, ....
Betreffende het switchgedrag bij kleinverbruikers kan het evalueren van een grootschalige uitrol van
slimme meters duidelijk maken in hoeverre dit leidt tot veranderingen in het gedrag van
kleinverbruikers (besparingen, switchen, ...). Dit kan door de situatie ‘voor en na’ te vergelijken bij
kleinverbruikers die een slimme meter hebben gekregen en/of door kleinverbruikers mét een
slimme meter te vergelijken met kleinverbruikers zónder.
Voor de ‘splitsingswet’ is in eerste instantie het oordeel van de Hoge Raad relevant. Dat er
ondertussen netbeheerders zijn die wél en die niet volledig zijn gesplitst, is daarbij op te vatten als
een natuurlijk experiment, maar wel een met weinig variatie (vanwege het beperkte aantal
netbeheerders dat nog niet volledig is gesplitst). Als volledige splitsing bij alle netbeheerders volgt,
kan een voor-/na-analyse meer licht werpen op de effecten van splitsing 95.
De uitkomsten uit twee eerdere evaluaties over de (zeer beperkte) toepassing van het Besluit aanleg
energie-infrastructuur zouden eventueel getoetst kunnen worden aan de periode 2007-2012.

5.3

Gaswet

5.3.1 Bestaande evaluaties
Evaluatie Gaswet 1998 door NMa (2012)
De belangrijkste conclusies van de NMa (2012, blz. 5-13) uit deze evaluatie zijn:
• de wettelijke doelstellingen worden bereikt. De huidige systematiek van de Gaswet functioneert
goed in de praktijk. Zie subparagraaf 5.2.1.,
• het systeem van tariefregulering werkt in zijn algemeenheid naar tevredenheid. Zie subparagraaf
5.2.1.,
• de NMa adviseert om de tariefregulering te vereenvoudigen door een langere reguleringsperiode
met de mogelijkheid voor tussentijdse aanpassingen, het afschaffen van gereguleerde
flexibiliteitsdiensten door GTS, één methodebesluit voor GTS en stroomlijning van de
95

Zie bijvoorbeeld de (aanstaande) discussie op:
http://fsr.eui.eu/News/All/2014/June/140611CallforpapersUtilitiesPolicy.aspx.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

•

•

•

•

139

regulering, het integreren van de x-factorbesluiten met het methodebesluit, het uitsluiten van
de mogelijkheid om tegen tariefreguleringsbesluiten (tariefbesluiten en x-factorbesluiten)
bezwaar te maken en het afschaffen van de verplichting tot vooroverleg over de methode van
regulering,
er bestaat een aantal belangrijke knelpunten ten aanzien van de totstandkomingsprocedures en werking
van de codes, met als voornaamste – overkoepelende – knelpunt de onduidelijkheid over rollen
en verantwoordelijkheden. De NMa beveelt aan de verantwoordelijkheden en rollen van de
gezamenlijke netbeheerders, marktpartijen en de NMa in de Gaswet te verduidelijken. De
Gaswet kan zodanig worden gewijzigd, dat het overleg tussen netbeheerders en netgebruikers
een formele (wettelijke) status heeft in combinatie met het stellen van procedurele eisen aan de
verplichte belangenafweging, minimale kwaliteitseisen voor codevoorstellen worden
opgenomen en de NMa de ruimte krijgt om zelf rechtstreeks een vervangend besluit te nemen
om onnodige procedurele stappen te vermijden. Tot slot kan volgens de NMa een duidelijker
onderscheid worden gemaakt tussen enerzijds de technische en aan uitvoering gerelateerde
codes en anderzijds codes met een meer beleidsmatig karakter, welke zouden kunnen worden
overgeheveld naar de verantwoordelijkheid van de minister van EZ,
op basis van indicatoren voor marktwerking en consumentenvertrouwen stelt de NMa vast dat
de consumentenmarkt (kleinverbruikersmarkt) zich enerzijds kenmerkt door:
• een ruime hoeveelheid energieleveranciers met diverse kenmerken, een groot aanbod van
producten en contracten, inclusief een ruim aanbod van acties, een voorzichtig positieve
trend van vertrouwen in en waardering voor de levering van energie en een groep van
ongeveer eenderde tot de helft van alle consumenten die actief is of is geweest in de markt,
maar anderzijds dat:
• het marktaandeel van de drie grootste leveranciers nog steeds schommelt rond de 85
procent, de gemiddelde consument het product energie als complex en niet altijd transparant
ervaart, de helft van alle consumenten nog nooit actief is geweest in de markt en
consumenten een veelheid aan complexe zaken in de markt ervaren,
de NMa acht het te vroeg om te concluderen dat de markt toe kan zonder sectorspecifieke
regelgeving en stelt vast dat de laatste jaren steeds meer consumentenbeschermende
maatregelen vanuit Europa een plaats hebben gekregen in Nederlandse regelgeving. De NMa
adviseert een heroverweging van de afbakening van de groep afnemers die op grond van de
Gaswet wordt beschermd, het vergunningenstelsel beter toe te snijden op nieuwe
marktontwikkelingen zoals decentrale opwekking en het verkorten van de aanlevertermijn voor
leveranciers die verbonden is aan de vangnetregulering,
algemene conclusie van eerdere onderzoeken is dat de kwaliteit van de netten in Nederland sinds
het begin van de regulering onverminderd hoog is en dat het reguleringskader in het algemeen
voldoet aan de wettelijke doelstellingen. De NMa stelt dat de Q-factor zich nog moet bewijzen,
dat er meer flexibiliteit kan komen in de frequentie en inhoud van het Kwaliteit- en
CapaciteitsDocument, dat kwaliteit gebrekkig is genormeerd in de huidige wet- en regelgeving
en dat de taakverdeling tussen NMa en SodM met betrekking tot de veiligheid van
gastransportnetten duidelijker kan worden vormgegeven.

Bijlage 1 van de evaluatie van NMa (2012) gaat in op leveringszekerheid:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

140

•

•

•
•

•

•

HOOFDSTUK 5

via zogenoemde Open Seasons 96 heeft de landelijk netbeheerder GTS de additionele
capaciteitsvraag van de markt in kaart gebracht. In totaal zijn er nu drie Open Seasons
georganiseerd. De projecten uit het Open Season 2005 zijn grotendeels afgerond. Hetzelfde
geldt voor de tweede fase Noord-Zuid-projecten uit het Open Season 2012. De Derde fase
betreft het Integrated Open Season, dat in voorbereiding is,
naast de Open Seasonprojecten zijn er diverse op- en overslagfaciliteiten in ontwikkeling. Zo is
de Gasopslag Zuidwending een nieuwe gasberging voor G-gas 97.Dit betreft de eerste berging
in Nederland die gebruikmaakt van cavernes in ondergrondse zoutlagen. De eerste vier cavernes
voor circa 200 mln. m3 zijn in 2011 in gebruikgenomen. Daarbij wordt in Zuidwending gewerkt
aan cavernes die bestemd zijn voor de opslag van H-gas 98. Cavernes voor Stikstofopslag
Heiligerlee hebben een werkvolume van circa 45 mln. m3. Met behulp van stikstof kan H-gas
worden gemengd tot pseudo-G-gas voor de huishoudelijke markt. De verwachting was dat de
stikstofopslag per september 2012 in bedrijf genomen zou worden; dit werd 23 november
2012 99,
in 2011 is de eerste LNG-terminal in Nederland operationeel geworden. Deze terminal op de
Maasvlakte bestaat uit drie opslagtanks met een gezamenlijk volume van 12 bcm 100,
de jaarlijkse uitvalduur (het gemiddelde aantal minuten dat de gasvoorziening is onderbroken
per afnemer) kan worden beschouwd als een indicator voor de betrouwbaarheid van het
gastransportnet. In de zichtperiode 2008-2010 is deze zeer stabiel op gemiddeld 0,4 minuten.
Sinds 2006 wordt ook gerapporteerd over de onderbrekingen die het gevolg zijn van geplande
werkzaamheden. Voor de periode 2008-2010 bedraagt dit gemiddeld 2,4 minuten,
één van de indicatoren die de veiligheid van de gasvoorziening meet, is de gemiddelde tijdsduur
die netbeheerders nodig hebben voor het veiligstellen van een situatie na storingsmelding. Deze
is in 2010 afgenomen tot 70 minuten,
de netbeheerder van het landelijk gastransportnet (GTS) is verantwoordelijk voor de
pieklevering aan kleinverbruikers in die gevallen waarbij de temperatuur in het bereik -9 tot 17° C komt te liggen. De netbeheerder reserveert daarom het volume en de transportcapaciteit
voor de extra vraag van kleinverbruikers als de effectieve etmaaltemperatuur lager dan -9° C is.
Voor deze ‘leveringsplicht’ maakt GTS gebruik van twee voorzieningen: 1. Installatie voor
vloeibaar aardgas (LNG) op de Maasvlakte van Gasunie; 2. Externe capaciteit die middels een
jaarlijkse tender op de markt ingekocht wordt. In 2009 is voor het eerst gebruikgemaakt van de
dienst ‘pieklevering’, omdat de gemiddelde effectieve etmaaltemperatuur op 19 december 2009
lager lag dan -9° C.

Bijlage 2 van de evaluatie van NMa (2012) gaat in op de groothandelsmarkt voor gas:

96

97
98
99
100

Marktpartijen moeten met vaste regelmaat kunnen inschrijven op uitbreiding van de transportcapaciteit.
GTS wordt daarom verplicht tenminste elke twee jaar een open inschrijving (open season) te organiseren voor
uitbreiding van transportcapaciteit. Deze open seasons dienen voor grensoverschrijdende aangelegenheden
te worden afgestemd met de relevante netbeheerder(s) in het buitenland. (Bron: Kamerstuk 33292 nr. B).
Laagcalorisch gas (Groningen-gas).
Hoogcalorisch gas.
Zie: http://heiligerlee.gasunie.nl/hoofdmenu/nieuws/nieuwe-gasunie-installaties-in-heiligerlee-enzuidbroek-geopend.
1 bcm = 1 miljard kubieke meter.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

141

marktwerking op de Nederlandse groothandelsmarkt voor gas is beperkt van de grond
gekomen. Handelsvolumes op de TTF 101 nemen jaar op jaar toe, maar het aandeel in de totale
gasstromen blijft beperkt. Een groot deel van het gas gaat namelijk rechtstreeks van fysieke entry
naar fysieke exit op het hogedruknet zonder een (niet-administratieve) tussenstop te maken op
TTF. Liquiditeitsindicatoren zouden laten zien dat een liquide markt voor elk TTF- product dat
nodig is om het afnameprofiel van huishoudens vorm te geven nog niet vanzelfsprekend is,
• het jaar 2011 zou een kentering te brengen, omdat per 1 april GTS een nieuw marktmodel en
nieuw balanceringsregime invoert (met als verwachte effecten o.a. meer handel en een
verbeterde liquiditeit op TTF) en GasTerra nieuwe producten en diensten op de markt die
brengt die dienen ter verbetering van de toegang tot flexibiliteit,
• het Liquiditeitsrapport 2013 van ACM (2013c) licht verder toe dat handelsvolumes op de
groothandelsmarkt gas blijven toenemen. De handel in termijncontracten op de gasbeurs APX
ENDEX is met 35 procent gestegen in 2012. Met name de maandcontracten maken een sterke
ontwikkeling door, wat eveneens zichtbaar is op de OTC-markt. Indicatoren als bied-laatspreiding en handelshorizon wijzen inderdaad uit dat de grotere handelsvolumes zich vertalen
naar een toename in liquiditeit. Meer volume en liquiditeit bij contracten korter dan een jaar is
gunstig voor de marktwerking op de groothandelsmarkt gas omdat leveranciers aan
eindgebruikers dan beter in staat zijn om gas in het gewenste profiel van TTF te betrekken. De
handel in spotcontracten op APX ENDEX is in 2012 met 15 procent gestegen. Vergeleken
met de verdubbeling van volumes in 2011 is de groei minder uitbundig; wel laten de indicatoren
prijsvolatiliteit en marktdiepte in 2012 een duidelijke toename in liquiditeit zien. Voor de
marktwerking op de groothandelsmarkt gas blijft meer volume en liquiditeit op day ahead (en
within day) contracten wenselijk omdat marktspelers zelf verantwoordelijkheid dragen voor hun
balanspositie.
•

Twee gerelateerde documenten van de NMa zijn wederom NMa (2009b) en ACM (2013a). NMa
(2009b) stelt:
• veel consumenten ervaren nog belemmeringen om zich actief te gedragen op de energiemarkt.
Zie subparagraaf 5.2.1.,
• de groothandelsmarkten voor gas en elektriciteit kunnen en moeten ondanks de geboekte
vooruitgang beter gaan werken. De marktwerking op de gasmarkt wordt vooral gehinderd door
beperkte beschikbaarheid van grensoverschrijdende capaciteit en beperkte toegang tot
flexibiliteit. Door dat laatste kunnen marktpartijen, vooral de leveranciers die aan consumenten
leveren, vaak niet om de grootste aanbieder heen.
ACM (2013a) stelt:
• in 2009 signaleerde de NMa een aantal belangrijke knelpunten op de groothandelsmarkten voor
gas en kondigde zij maatregelen aan. De belangrijkste beoogden de concentratiegraad aan de
aanbodzijde van de gasmarkten te verkleinen en de liquiditeit van gasproducten op de virtuele
handelsplaats TTF te vergroten. Het ging hierbij om het beschikbaar maken van ongebruikte
(landsgrensoverschrijdende) transportcapaciteit, bevordering van secundaire handel in
transportcapaciteit en opslagcapaciteit, bevordering van toegang door derden tot gasopslagen,
invoering van een marktgebaseerd balanceringsregime, vergroten van de verhandelbaarheid van
101

Title Transfer Facility: een virtuele marktplaats waarop marktpartijen ‘entry-paid’ gas kunnen overdragen
aan een andere partij. Via de TTF kan gas dat via een entrypunt is ingebracht in het landelijk gastransportnet,
voordat het op een exitpunt het landelijk gastransportnet verlaat, van eigenaar wisselen.
(www.gasunietransportservices.nl/producten-diensten/entry-exitcapaciteit/ttf)

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

142

HOOFDSTUK 5

gas, vergroten van het aanbod van korte-termijnproducten op TTF en het integreren van de
markten voor H- en G-gas door kwaliteitsconversie tot een systeemdienst te maken,
• in 2013 beginnen de activiteiten van de afgelopen jaren hun vruchten af te werpen. De
handelsvolumes en liquiditeit op TTF zijn sinds 2009 sterk toegenomen, de capaciteit voor
gasopslag met derdentoegang is flink gegroeid en de Gate LNG-terminal is in gebruikgenomen,
met een jaarlijkse hervergassingscapaciteit van 12 bcm.
Een vergelijking van de evaluaties uit 2007 (minister van EZ, 2007) met die uit 2012 (NMa, 2012)
en van NMa (2009b) met ACM (2013a) levert het volgende beeld op. De evaluatie uit 2007 noemt
de groothandelsmarkt ‘sterk geconcentreerd’, met enkele toetredingsdrempels en waarbij nog niet alle
relevante informatie beschikbaar is (transparantie). Er wordt gewezen op het vinden van een
evenwicht tussen marktwerking en voorzieningszekerheid (positie van GasTerra). In 2009 wordt
gesteld dat marktwerking wordt beperkt door beperkte beschikbaarheid van grensoverschrijdende
capaciteit en beperkte toegang tot flexibiliteit, waardoor marktpartijen niet om ‘de grootste
aanbieder’ heen kunnen. In 2012 wordt geconcludeerd dat tot 2011 ondanks toegenomen
handelsvolumes marktwerking beperkt van de grond is gekomen. In 2013 concludeert ACM dat
genomen maatregelen vruchten beginnen af te werpen: onder andere handelsvolumes en liquiditeit
zijn sterk toegenomen en de capaciteit voor gasopslag met derdentoegang is flink gegroeid (ACM,
2013a), maar voor de marktwerking blijft méér volume en liquiditeit wenselijk (ACM, z.d.). Gebrek
aan transparantie of toetredingsdrempels worden niet meer genoemd.
Met betrekking tot de kleinverbruikersmarkt geldt voor transparantie en switchbereidheid hetzelfde
als op de elektriciteitsmarkt: zie subparagraaf 5.2.1. Dit geldt eveneens voor de daar genoemde
vertraging bij de aanleg en een niet-onafhankelijke uitvoering van het netbeheer in 2007, maar niet
meer daarna, en de in 2012 genoemde langdurige juridische procedures en de (blijvende) onduidelijkheden
over rol van NMa/ACM.
Consultatiedocument STROOM 2014
Zie subparagraaf 5.2.1.
Evaluatie van de NMa uit 2010
Zie subparagraaf 5.2.1.
IEA: landenanalyse 2014
Hoofdstuk 8 van IEA (2014) behandelt onder andere de gasmarkt. Enkele nog niet eerder
behandelde punten hieruit betreffen:
• de capaciteit voor gasopslag wordt ‘rather small’ genoemd. Ondanks de geplande opslag
Bergermeer vereist flexibiliteit en leveringszekerheid meer opslagcapaciteit,
• de liquiditeit van TTF wordt als hoog bestempeld,
• de voorzieningszekerheid wordt als hoog bestempeld,
• tegen volledige splitsing is bezwaar gemaakt door o.a. Eneco en Delta; op het moment van
schrijven dient de Nederlandse Hoge Raad hier nog uitspraak over te doen,
• de transparantie kan worden verbeterd met betrekking tot gasopslagniveaus en internationale
LNG-stromen.
Slimme meters 2014
Zie subparagraaf 5.2.1.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

143

Onafhankelijk netbeheer/ontbundeling
Zie subparagraaf 5.2.1.

5.3.2 Doeltreffendheid en doelmatigheid Gaswet
Inleiding
Deze subparagraaf gaat na op welke niveaus de evaluaties van subparagraaf 5.3.1 hebben
plaatsgevonden, welke onderzoeksmethoden daarbij zijn gebruikt en in hoeverre de conclusies zijn
gebaseerd op methoden waarbij geobserveerde output of de mate waarin een beleidsdoelstelling
wordt gerealiseerd kan worden toegerekend aan de inzet van beleidsinstrumenten (zie Durf te meten
en de RPE).
Doeltreffendheid
Analyse
De vraag is of de marktordening en regulering van het netbeheer (betreffende het nationale,
regionale en grensoverschrijdende transport van gas) en van de productie, handel en levering van
gas gedurende de periode 2007-2012 zoals weergegeven in de Gaswet doeltreffend waren. Dit
betreft eisen aan de bedrijfsopzet (ontbundeling), regulering van tarieven van het netbeheer,
regulering van kwaliteit en voorwaarden van het netbeheer, regels met betrekking tot de
groothandelsmarkt en de kleinverbruikersmarkt (waaronder keuzevrijheid van afnemers en de
introductie van slimme meters) en bevordering van de transparantie.
NMa (2012) concludeert (a) dat de systematiek van de Gaswet in de praktijk goed functioneert en
(b) dat de doelstellingen ervan grotendeels worden bereikt. Dit betreft het effect van
tariefregulering, van de regulering van kwaliteit en voorwaarden (‘codes’) en van beleid gericht op
consumentenbescherming. Dit beïnvloedt via bescherming van de positie van kleinverbruikers, via
stimulering van de faciliterende rol van netten en via prijsvorming en productaanbod het
functioneren van de gasmarkt, net als bij de elektriciteitsmarkt. Dit suggereert een doelmatige (zie
verderop) en doeltreffende Gaswet. Het oordeel over de NMa zelf is, zoals gesteld, in 2010 (Van Mil
et al., 2010) eveneens ‘doeltreffend’, hoewel met verbetermogelijkheden. Dit beïnvloedt het
functioneren van de gasmarkt via het toezicht op de naleving van de wetten.
Hier tegenover staat dat de NMa (2012) aangeeft dat er onduidelijkheid is over rollen en
verantwoordelijkheden en dat deze in de Gaswet zouden kunnen worden verduidelijkt. Dit
relativeert de uitspraak enigszins dat de systematiek van de Gaswet goed functioneert. Ook wordt
aangegeven dat op de kleinverbruikersmarkt de drie grootste leveranciers 85 procent marktaandeel
hebben en dat de helft van de consumenten nog nooit actief is geweest in de markt. Dit beïnvloedt
het functioneren van de gasmarkt op een negatieve manier via de mededinging. Op de
groothandelsmarkt is marktwerking, hoewel toegenomen, in beperkte mate van de grond gekomen.
Ook daar gaat een negatieve invloed van uit op het functioneren van de gasmarkt. Transparantie
op de consumentenmarkt blijft in NMa (2012) een aandachtspunt: ook dat heeft zijn weerslag op
het functioneren van de gasmarkt.
Over de Wet onafhankelijk netbeheer kan worden gesteld dat deze tot nu toe niet honderd procent
doeltreffend kan zijn geweest, omdat deze deels onverbindend is verklaard en nog niet de splitsing
van alle energiebedrijven tot gevolg heeft gehad. Hangende de juridische procedure hierover is het

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

144

HOOFDSTUK 5

voor ex post evaluatie waarschijnlijk nog te vroeg. Wat betreft eventuele mededingingsrisico’s 102
van het deels onverbindend verklaard zijn van deze wet, stelt de minister van EZ enerzijds dat de
ACM niet beschikt over aanwijzingen of klachten dat de nu wel geldende kaders, zoals het Besluit
financieel beheer netbeheerder en de Mededingingswet, zijn geschonden, maar anderzijds dat in
een geïntegreerde situatie concurrentieverstorende activiteiten zeer moeilijk zijn te achterhalen en
een omvangrijke toezichtsinspanning vereisen 103.
Met betrekking tot slimme meters is het gezien de kleinschalige uitrol die in 2012 van start ging wederom
te vroeg voor een oordeel over doeltreffendheid.
De uitkomsten uit twee eerdere evaluaties van het Besluit aanleg energie-infrastructuur staan in Box 5.1.
De wijze van totstandkoming van conclusies van NMa (2012), ACM (2013a) en Van Mil et al.
(2010) is al besproken in subparagraaf 5.2.2.
Zie Box 5.3 voor de relatie tussen de Gaswet, overnames van buitenlandse netten en
doeltreffendheid/doelmatigheid.
Box 5.3

Overnames van buitenlandse netten

Het toezicht op GTS valt in algemene zin onder OD1, als onderdeel van de Gaswet, voor zover
het (beheer van) landelijke netten betreft, waarbij ACM en/of de minister van EZ
toezichtsbevoegdheden hebben. Specifiek bij de overname van buitenlandse netten geldt dat de
minister van Financiën al dan niet instemt, vanwege het Staatsaandeelhouderschap. Dit staat niet
expliciet in de Gaswet (dat betreft “bijzondere investeringen in de aanleg of uitbreiding van het
net”, geen buitenlandse overnames).
Deze beleidsdoorlichting evalueert geen specifieke overnames. Een relevante vraag is in
hoeverre zulke overnames het netbeheer zouden kunnen beïnvloeden. In beginsel zorgt de
regulering ervoor dat alleen de nationale (doelmatige) kosten in de tarieven worden verwerkt.
Indien een (door de minister van Financiën goedgekeurde) buitenlandse overname slecht uitvalt,
kan dat evenwel consequenties hebben voor de vermogenskosten van de netbeheerder. Dit kan
leiden tot kosten voor de belastingbetaler als de minister van Financiën als reactie hierop
vermogen bijstort (rentekosten). Dit beïnvloedt niet het netbeheer en lijkt daarom eerder een
doelmatigheidsvraagstuk dan een doeltreffendheidsvraagstuk te zijn. De (mogelijke) mate van
ondoelmatigheid is ons niet bekend. Het is een open vraag in welke mate doelmatigheidsprikkels
hierdoor niet goed liggen.
Bij regionale netbeheerders kan iets soortgelijks gelden, waarbij de dividenduitkering aan
aandeelhouders zoals provincies kan verminderen als een buitenlandse overname slecht uitvalt.
Oordeel
Naar onze mening maken het behandelde onderzoek en de behandelde cijfers het net als bij de
Elektriciteitswet aannemelijk dat er sprake is van doeltreffendheid van het op basis van de Gaswet
gevoerde beleid in de periode 2007-2012. Dit is aannemelijk op basis van zacht bewijsmateriaal.
102
103

Mededingingsrisico’s zijn van belang voor deze evaluatie omdat het hoofddoel van OD1 marktwerking
betreft.
Antwoord van minister Kamp (Economische Zaken) (4 november 2013) op vragen van het lid Paulus
Jansen (SP) aan de minister van Economische Zaken over de gevolgen van de Splitsingswet (Wet
Onafhankelijk Netbeheer) (11 oktober 2013).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

145

Zoals aangegeven worden in deze periode daarbij (nog) niet alle gestelde doelen voor honderd
procent gehaald, met name voor wat betreft concurrentie op zowel de kleinverbruikersmarkt als de
groothandelsmarkt en (deels hiermee samenhangend) de transparantie op de consumentenmarkt
als aandachtspunt.
Doelmatigheid
Doelmatigheid betreft de vraag in hoeverre het gewenste beleidseffect tegen zo min mogelijk
kosten en ongewenste neveneffecten wordt bereikt. Dat er ruimte is voor verbetering van de
doelmatigheid blijkt zoals eerder gesteld met name uit de door NMa (2012) beschreven langdurige
juridische procedures en het advies tot vereenvoudiging daarvan en de ruimte voor vermindering
van de regeldruk zoals beschreven in het consultatiedocument STROOM. Daarmee kan worden
gesteld dat aannemelijk is dat het beleid op basis van de Gaswet in de periode 2007-2012 niet
volledig doelmatig was.
Vervolgonderzoek
Het bestaande onderzoek bestaat, net als bij de Elektriciteitswet, enerzijds uit een uitgebreide
beleidsdoorlichting over de periode 2002-2005 (zie paragraaf 5.1), anderzijds (zie hierboven) uit
een evaluatie van de NMa uit 2012, die deels op minder recente documenten is gebaseerd, uit
andere documenten van de NMa/ACM, uit het onderzoek naar tariefregulering over de periode
2000-2011 van Berndsen et al. (2012) en uit een evaluatie over de NMa uit 2010. Het meeste
onderzoek heeft het karakter van het meten van doelvariabelen en het aannemelijk maken (op basis
van additionele cijfers, interviews en/of redeneringen) dat er een relatie is met het gevoerde beleid,
of anders dat het gevoerde beleid in ieder geval niet tot verslechteringen heeft geleid.
Mogelijkheden voor additioneel onderzoek zijn als volgt. Aangezien het uitvoeren van een sociaal
experiment ten aanzien van de Gaswet niet voor de hand ligt, zou geanalyseerd kunnen worden of
er veranderingen in de Gaswet (zie hoofdstuk 3) zijn geweest die zich lenen voor een kwantitatieve of
zelfs econometrische analyse, waarbij doelvariabelen de te verklaren variabelen kunnen zijn. Deze
veranderingen zouden als een soort natuurlijk experiment kunnen worden opgevat. Hetzelfde geldt
voor de aanstaande algehele herziening die moet leiden tot één integrale Elektriciteits- en Gaswet.
Met betrekking tot marktconcentratie zou een analyse kunnen worden gedaan naar de mate waarin
meer concurrentie (een lagere concentratiegraad) kan leiden tot een hogere welvaart (via lagere
prijzen voor afnemers), op zowel de kleinverbruikersmarkt als de groothandelsmarkt. Een
vervolgvraag is dan hoe deze concurrentie kan worden gestimuleerd: via verdere verbetering van de
transparantie, het stimuleren van switchgedrag bij afnemers, ....
Betreffende het switchgedrag bij kleinverbruikers kan het evalueren van een grootschalige uitrol van
slimme meters duidelijk maken in hoeverre dit leidt tot veranderingen in het gedrag van
kleinverbruikers (besparingen, switchen, ...).
Voor de ‘splitsingswet’ is in eerste instantie het oordeel van de Hoge Raad relevant. Dat er
ondertussen netbeheerders zijn die wél en die niet volledig zijn gesplitst, is daarbij op te vatten als
een natuurlijk experiment, maar wel een met weinig variatie (vanwege het beperkte aantal

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

146

HOOFDSTUK 5

netbeheerders dat nog niet volledig is gesplitst). Als volledige splitsing van alle netbeheerders volgt,
zou een voor-/na-analyse kunnen worden uitgevoerd. 104.

5.4

Europees energie-overleg

Pentalateraal Gasplatform
Van het Gasplatform kennen wij geen evaluaties. Sowieso is openbare informatie over dit platform
slechts in beperkte mate beschikbaar. De jaarverslagen van het secretariaat-generaal van de Benelux
lijken nog de meeste informatie te bevatten. Zo stelt het jaarverslag 2012 (blz. 12) dat in het
Gasplatform “in het licht van de veiligstelling van de gasvoorziening de noodplannen van
Nederland, België, Duitsland en Frankrijk [zijn] gepresenteerd en besproken” en het jaarverslag
2011 (blz. 5) dat “in het kader van de nieuwe Europese verordening voor leveringszekerheid van
gas [...] best practices [werden] uitgewisseld over het wederzijds informeren in geval van mogelijke
onderbrekingen in de gasvoorziening”.
Een evaluatie zou in kaart kunnen brengen wat via het platform is bereikt, in het bijzonder met
betrekking tot regionale marktkoppeling, het verminderen van contractuele en fysieke congestie,
het harmoniseren van regulering met buurlanden en het maken van afspraken over investeringen
in infrastructuur. Meer in het algemeen: het wegnemen van belemmeringen voor
grensoverschrijdende gashandel, gericht op marktwerking, leveringszekerheid en
voorzieningszekerheid. Dit zou een indruk kunnen geven van de doeltreffendheid. Daarbij zou wel
rekening dienen te worden gehouden met wat had kunnen worden bereikt zonder het platform,
wat nog niet “geen samenwerking” of “geen resultaten” inhoudt. Het Platform zou óók kunnen
worden gezien als een mogelijk doelmatige manier van samenwerking, dat wil zeggen: efficiënter
dan samenwerking zonder platform.
Pentalateraal Energieplatform
Het ministerie van Buitenlandse Zaken (2012a, paragraaf 5.2) noemt als belangrijkste resultaat van
het Energieplatform de marktkoppeling (tussen de elektriciteitsmarkten van de Beneluxlanden,
Duitsland en Frankrijk): prijskoppeling per 9 november 2010 en het werken aan de realisatie van
flow-based marktkoppeling in de Centraal-West-Europese (CWE) regio. Marktkoppeling leidt tot een
efficiënter gebruik van de capaciteit op interconnectoren en op het hele netwerk van de CWE en
daardoor tot een toename van de leveringszekerheid. Het ministerie van Buitenlandse Zaken
(2012a, blz. 84) stelt dat “het niet eenduidig is aan te geven wat het welvaartsvoordeel is dat door
de marktkoppeling wordt gerealiseerd, omdat niet valt te zeggen hoe de prijsontwikkeling zonder
marktkoppeling zou zijn geweest en deze bovendien ook afhankelijk is van vele andere factoren”.
Door de marktkoppeling heeft Nederland ook de mogelijkheid gekregen om meer elektriciteit te
exporteren. Daarnaast werken de netwerkbeheerders (van het hoogspanningsnet) van de
deelnemende landen beter samen dankzij de marktkoppeling:
“Er vindt nu tussen de netwerkbeheerders op dagelijkse basis informatie-uitwisseling
plaats over hoe de regio ervoor staat met betrekking tot productiecapaciteit en
netwerkcapaciteit. Hiernaast zijn er verschillende analyses gemaakt met betrekking tot de
104

Zie bijvoorbeeld de (aanstaande) discussie op
http://fsr.eui.eu/News/All/2014/June/140611CallforpapersUtilitiesPolicy.aspx.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

147

regionale leveringszekerheid. De modellen en studies die hiervoor zijn ontwikkeld in
pentalateraal verband vormen de basis voor de huidige 10-jaarsplannen van de
gezamenlijke netwerkbeheerders binnen de Europese Unie ([...] ENTSO-E).”
Het ministerie van Buitenlandse Zaken (2012a) stelt verder dat de marktkoppeling in de CWEregio als voorbeeld dient voor de rest van Europa en dat de Europese Commissie ervoor heeft
gekozen om de Europese elektriciteitsmarkt tot stand te brengen door alle Europese lidstaten zich
één voor één te laten aansluiten bij deze ‘kernregio’.
Het ministerie van Buitenlandse Zaken (2012a) merkt wel op dat ondanks steeds afhankelijkere
markten er politiek nog weinig afstemming plaatsvindt over het bredere energiebeleid. Als
voorbeeld wordt het besluit van Duitsland genoemd om kernenergie uit te faseren (Atomausstieg).
De afgenomen interviews bevestigen dat niet alles op energiegebied tussen landen wordt
afgestemd, dat wil zeggen dat er nationale beslissingen worden genomen zonder dat er ofwel
bilateraal, ofwel multi- of pentalateraal, ofwel op Europees niveau wordt afgestemd. De
Energiewende in Duitsland wordt als recent voorbeeld genoemd. In het algemeen zien landen
leveringszekerheid als een nationale aangelegenheid. Het ministerie van Buitenlandse Zaken
(2012a) merkt op dat ook specifiek de samenwerking binnen het Penta-forum niet inhoudt dat de
deelnemende landen binnen de EU op het gebied van energiemarktbeleid automatisch met elkaar
optrekken.
Een verdere constatering in ministerie van Buitenlandse Zaken (2012a, paragraaf 6.2) is dat
Beneluxsamenwerking zoals in het pentalaterale forum vaak plaatsvindt in de context van
voorgenomen of staand EU-beleid. Dat maakt het moeilijker om uitkomsten specifiek te relateren
aan één samenwerkingsverband.
In een newsletter van het secretariaat-generaal van de Benelux (juni 2013) 105 worden de resultaten
van het energieforum geschaard onder de kopjes koppeling van energiemarkten,
bevoorradingszekerheid, samenwerking, Europese voorloper en meer welvaart. Het moge duidelijk
zijn dat deze ‘resultaten’ voor een belangrijk deel met elkaar samenhangen (waardoor ze niet alle
als separate resultaten kunnen worden gezien).
Vervoer-, Telecom- en Energie-raad (VTE-raad)
Dit betreft feitelijk de voorbereiding van het EU-beleid op het terrein van energie. Hiervan kennen
wij geen evaluaties. Het is ook de vraag of specifiek de voorbereiding in deze vorm zinvol kan
worden geëvalueerd.
Conclusies Europees energie-overleg
Van het Gasplatform en het Energieplatform zijn geen ‘harde’ evaluaties verschenen. Vanwege de
aard van deze instrumenten (samenwerkingsverbanden) is het ook niet mogelijk om vast te stellen
in welke mate behaalde resultaten precies zijn toe te wijzen aan het Gasplatform en het
Energieplatform. De evaluatie door het ministerie van Buitenlandse Zaken (2012a (2012) van het
Energieplatform geeft een indruk van een doeltreffend samenwerkingsverband. Het uitvoeren van
een soortgelijke evaluatie van het Gasplatform ligt voor de hand.

105

Zie: http://benelux.int/files/1613/9712/2609/Newsletter_Energie_DEF.pdf.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

148

HOOFDSTUK 5

Het vaststellen van doelmatigheid zou de volgende stappen vereisen:
• het in kaart brengen van de kosten, inclusief inzet van werktijd van ambtenaren, die gepaard
gaan met het Europese energie-overleg,
• het koppelen van deze kosten aan de behaalde resultaten,
• het onderzoeken of hetzelfde resultaat met minder kosten had kunnen worden gehaald, of dat
met alternatief beleid meer resultaat tegen dezelfde kosten had kunnen worden geboekt.
Omdat het moeilijk is om behaalde resultaten toe te wijzen aan het Gasplatform en het
Energieplatform, is het lastig om resultaten en kosten te koppelen teneinde de doelmatigheid te
onderzoeken. Binnen deze evaluatie doen wij geen uitspraken over de doelmatigheid van het
Europese energie-overleg.

5.5

Overgangswet elektriciteitsproductiesector

Dit betreft compenserende maatregelen gebaseerd op wetten uit 2000 en 2005 (zie subparagraaf
3.3.9). Zoals beschreven in subparagraaf 3.3.1 liepen de rechten op deze subsidies van 2001 t/m
2010 en heeft in 2011 de slotbetaling plaatsgevonden. Deze uitgaven piekten in 2009 met ruim
€ 33 miljoen. Ons zijn geen evaluaties van de doeltreffendheid of doelmatigheid hiervan bekend.
Naar onze mening kunnen er geen uitspraken worden gedaan over de doeltreffendheid en de
doelmatigheid.

5.6

Overzicht

Hoofdstuk 3 beschreef de relaties tussen beleidsinstrumenten en doelen onder OD1, samengevat
in Figuur 5.2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

Figuur 5.2

Relaties tussen beleidsinstrumenten en doelen onder OD1

Overgangswet
elektriciteitproductiesector
Gaswet en
Elektriciteitswet 1998:
regulering m.n. levering:
• ontbundeling
• groothandelsmarkt
• kleinverbruikers
(vergunningen)
• keuzevrijheid afnemers
• transparantie
Europees energieoverleg
Gaswet en
Elektriciteitswet 1998:
regulering netbeheer:
• marktordening:
monopolies
• tariefregulering (en
kosten via tarieven)
• regulering kwaliteit en
voorwaarden
• marktordening:
ontbundeling

Bron:

149

- mededinging
- prijsvorming
- productaanbod liquiditeit
- transparantie
- gelijk speelveld
Europese markt
voor elektriciteit
en gas
Faciliterende rol
netten: goede en
betrouwbare
energielevering
tegen redelijke
tarieven en
voorwaarden
Bescherming
positie
kleinverbruikers
Doeltreffend en
doelmatig toezicht
op naleving wetten

Goed
functionerende
elektriciteits- en
gasmarkt

- efficiënt
producerende
leveranciers
- efficiënte prijs
voor afnemers
- afstemming
vraag en aanbod

kopie van Figuur 3.3.

De beleidsinstrumenten in de linkerkant van de figuur zijn doeltreffend als ze – via de voorwaarden
voor goed functionerende energiemarkten – zorgen voor efficiënt producerende leveranciers, een
efficiënte prijs voor afnemers en afstemming van vraag en aanbod. Als beleidsinstrumenten
doeltreffend zijn, zijn ze doelmatig als aan de volgende voorwaarden is voldaan:
• de beleidsinstrumenten kunnen niet met lagere kosten of met minder negatieve neveneffecten
ingezet worden zonder aan effectiviteit in te boeten; en
• er zijn geen alternatieve beleidsinstrumenten die tegen lagere kosten of met minder negatieve
neveneffecten dezelfde effectiviteit bewerkstelligen.
De kosten zijn in het geval van de instrumenten onder OD1 vooral uitvoeringskosten. Negatieve
neveneffecten zijn bijvoorbeeld administratieve lasten voor burgers en bedrijven. Merk op dat er
in zekere mate een afruil kan bestaan tussen effectiviteit en efficiëntie. Als beleidsinstrument X iets
minder effectief is dan beleidsinstrument Y, maar met veel minder kosten of administratieve lasten
of andere negatieve neveneffecten gepaard gaat, zou het gemis aan effectiviteit moeten worden
afgewogen tegen de vermeden kosten, lasten of negatieve neveneffecten.
Een manier om de mate van doeltreffend te beoordelen is om naar ontwikkelingen in
doelvariabelen te kijken. Kernvragen bij OD1 zijn of er kostenefficiënt wordt geproduceerd en
geleverd, of de leveringsprijzen in lijn zijn met de inkoopkosten en of de geleverde hoeveelheid en
de productkenmerken aansluiten bij de vraag uit de markt. In het beleid zijn hier geen concrete
doelwaarden voor geformuleerd. Aan ontwikkelingen in doelvariabelen kan alleen daarom al niet
zomaar worden afgelezen of en in welke mate beleid doeltreffend is geweest. Dat betekent dat

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

150

HOOFDSTUK 5

ontwikkelingen in doelvariabelen an sich vooral illustrerend kunnen zijn én een indicatie kunnen
geven of er iets ‘mis’ lijkt te gaan, wat zou inhouden dat het gevoerde beleid kennelijk niet volledig
doeltreffend is. Daarnaast speelt het vraagstuk dat uitkomsten niet alleen door het ingezette beleid
worden beïnvloed (toerekenbaarheid). Tot slot is de vraag wat de uitkomsten zouden zijn geweest
met een andere inzet van beleid, iets dat niet wordt waargenomen.
De bevindingen betreffende doeltreffendheid van beleidsinstrumenten onder OD1 zijn samengevat in
Tabel 5.3.
Tabel 5.3

Samenvatting doeltreffendheid beleidsinstrumenten OD1 2007-2012

Instrument onder OD1

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Elektriciteitswet 1998 en Gaswet
waaronder:

Zacht

Redelijk

Onafhankelijk netbeheer

Nog niet volledig doorgevoerd, uitspraak Hoge Raad

Kleinverbruikers

Concurrentie en transparantie zijn aandachtspunten,
beperkt switchgedrag

Slimme meters

Geen uitspraak: te vroeg

Groothandelsmarkt elektriciteit

Concurrentie en transparantie zijn aandachtspunten

Groothandelsmarkt gas

Doelen concurrentie niet volledig gehaald

Toezicht door NMa

Onduidelijkheid taken NMa en rolverdeling NMa-EZ

Besluit aanleg energienfrastructuur

Zacht

Slecht

Gasplatform

Zacht

Geen uitspraak mogelijk

Energieplatform

Zacht

Goed

VTE-raad

Zacht

Uitspraak niet zinvol

Europees energie-overleg
waaronder:

Overgangswet
elektriciteitsproductiesector

Geen uitspraak mogelijk

De bevindingen betreffende doelmatigheid van beleidsinstrumenten onder OD1 zijn samengevat in
Tabel 5.4. Over doelmatigheid zijn minder uitspraken mogelijk, omdat de meeste instrumenten niet
tot kosten op de overheidsbegroting leiden en niet zomaar is vast te stellen of een andere inzet van
beleid met minder kosten of negatieve neveneffecten gepaard zou zijn gegaan.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 1

Tabel 5.4

151

Samenvatting doelmatigheid beleidsinstrumenten OD1 2007-2012

Instrument onder OD1

Bewijsmateriaal

Doelmatigheid

Elektriciteitswet 1998 en Gaswet
waaronder:

Zacht

Redelijk

Zacht

Matig

Besluit aanleg energieinfrastructuur
Europees energie-overleg

Geen uitspraak

Overgangswet elektriciteitsproductiesector

Geen uitspraak mogelijk

Overkoepelende conclusie OD1
Figuur 5.2 zou de indruk kunnen geven van een veelheid aan relaties tussen beleidsinstrumenten
en doelen onder OD1, wat misschien de suggestie wekt dat het gevoerde beleid moeilijk doelmatig
kan zijn en dat doeltreffendheid moeilijk is te bereiken. Er is evenwel geen sprake van een
dubbeling van instrumenten of van instrumenten die elkaar ‘in de weg’ zitten. De kern van OD1
wordt gevormd door de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998, waarbij een onderscheid kan worden
gemaakt tussen regulering van het netbeheer en regulering van de levering van elektriciteit en gas.
Hierbinnen is sprake van duidelijk te onderscheiden elementen, gerelateerd aan marktordening,
regulering van tarieven, kwaliteit en voorwaarden, de groothandelsmarkten en kleinverbruikers.
Feit is dat het reguleren van monopolies, zoals dat bij het beheer van het gasnet en het
elektriciteitsnet het geval is, bepaald geen sinecure is. Aan de ene kant dienen investeringen te
worden gewaarborgd (de reden dat er überhaupt sprake is van een monopolie), aan de andere kant
dient de tucht van de markt te worden nagebootst middels voorwaarden aan de bedrijfsvoering,
tariefregulering en regulering van kwaliteit en voorwaarden.
De werking van de Gaswet en de Elektriciteitswet 1998 in de periode 2007-2012 is hierboven als
“redelijk doeltreffend” en “redelijk doelmatig” beoordeeld. De reden dat in deze periode geen
sprake is geweest van een “100 procent” doeltreffendheid hangt samen met de hierboven gemaakte
kanttekeningen met betrekking tot concurrentie en transparantie en in het toezicht met
onduidelijkheid over rollen en taken van NMa en EZ. De reden dat in deze periode geen sprake is
geweest van een “100 procent” doelmatigheid hangt samen met de hierboven gemaakte
opmerkingen met betrekking tot regeldruk en juridische procedures.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

6

153

Evaluatie van operationeel doel 2

De evaluatie van beleidsinstrumenten gaat als volgt in zijn werk. Per instrument wordt
geïnventariseerd welke studies inschattingen geven van de effecten en de doelmatigheid over de
periode 2007-2012. De resultaten van deze studies worden samengevat weergegeven en
geïnterpreteerd, gericht op de doelen van OD2 (zie paragraaf 4.1 en 4.2). Als deze bestaande studies
niet voldoende blijken voor een uitspraak over effectiviteit en doelmatigheid, wordt gekeken of
additionele gegevens of vergelijkbare studies kunnen leiden tot uitspraken over effectiviteit en
doelmatigheid. Indien bestaande studies, additionele gegevens en vergelijkbare studies geen
uitspraken mogelijk maken, wordt aangegeven hoe vervolgonderzoek kan worden vormgegeven
om in de toekomst wel dit soort uitspraken te kunnen doen.
Tabel6.1

Beleidsinstrumenten onder OD2

Instrument

Periode (2007-2012)

Mijnbouwwet
waaronder:

hele periode

Vergunningverlening

hele periode

Deelname Staat in winning en exploratie

hele periode

Staatstoezicht op de Mijnen

hele periode

Mijnraad, Technische commissie bodembeweging, TNO

hele periode

Waarborgfonds Mijnbouwschade

hele periode

Gebiedsverkleining

vanaf 2010

Convenant actieve benutting

vanaf 2010

Investeringsaftrek marginale velden

vanaf 2010

Rijkscoördinatieregeling en wijzigingen procedurele eisen
rijkscoördinatieprojecten

vanaf 2009

Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III

vanaf 2009

Wet Voorraadvorming Aardolieproducten

hele periode

Internationale Energievoorzieningszekerheid (bilateraal, Europees,
multilateraal, CIEP en WEC)

hele periode, behoudens
uitzonderingen

Gasrotonde
waaronder:

hele periode

Overlegplatform Gasrotonde

vanaf 2010

Gasdiplomatie: GECF

vanaf 2009

Internationaal ondernemen

vanaf 2009

Versterken kennisinfrastructuur

vanaf 2009

Monitoring voortgang gasrotondestrategie

vanaf 2009

Bron:

Tabel 4.1.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

154

6.1

HOOFDSTUK 6

Mijnbouwwet

6.1.1 Evaluaties
Evaluatie 2007
De Mijnbouwwet is door Policy Research Corporation in 2007 geëvalueerd, over de periode 20032007. Dit is inclusief vergunningverlening, de Tcbb, het SodM, EBN, TNO, de Mijnraad en het
Waarborgfonds, maar exclusief de mogelijkheid tot gebiedsverkleining, want die was er toen nog
niet. Een toekomstige formele evaluatie is momenteel niet voorzien (bron: EZ). Omdat het een
eerdere periode betreft, worden hier alleen de belangrijkste uitkomsten weergegeven:
• Policy Research Corporation (2007) beoordeelt de Mijnbouwwet als effectief en efficiënt, met
elementen die kunnen worden verbeterd,
• de Mijnbouwwet heeft geleid tot aanzienlijke verbeteringen inzake effectiviteit en efficiëntie van
mijnbouwactiviteiten in Nederland, te weten:
• de toegankelijkheid van de Mijnbouwwetgeving werd aanzienlijk vergroot door het
samenvoegen van een groot aantal wetten, algemene maatregelen van bestuur en ministeriële
regelingen in één Mijnbouwwet, één Mijnbouwbesluit en één Mijnbouwregeling,
• de zorg voor de uitvoering van activiteiten is goed geregeld via de milieuwetgeving, de Arbowetgeving en via de Mijnbouwwet voor zaken die niet in andere wetten geregeld zijn,
• sinds 2003 regelt de Mijnbouwwet ook de opslag van stoffen in de bodem; dit sluit logisch
aan bij gasproductieactiviteiten in geval van alternatief gebruik van (lege) gasvelden,
• sinds 2003 is ook de regeling voor de winning van aardwarmte opgenomen in de
Mijnbouwwet,
• de vergunning voor verkenningsactiviteiten is afgeschaft, waardoor het verzamelen van
seismische informatie werd vereenvoudigd,
• seismische gegevens worden nu na vijf jaar openbaar gemaakt in plaats van na tien jaar, dit
om (meer) partijen te stimuleren om (sneller) over te gaan tot exploratieactiviteiten,
• de mogelijkheid bestaat om een volledige vergunning in te trekken indien er geen opsporingof winningsactiviteiten in een vergunningsgebied plaatsvinden,
• het stelsel van de financiële afdrachten heeft geleid tot aanzienlijke opbrengsten voor de
Staatskas,
• de Technische Commissie Bodembeweging heeft in sterke mate bijgedragen aan een verbetering
van de afhandeling van schadegevallen die het gevolg zijn van bodemdaling,
• elementen die nog kunnen worden verbeterd in (de werking van) de Mijnbouwwet zijn onder
andere:
• het vrijgeven van slapende delen van vergunningen met het oog op doelmatige winning en
het verrichten van opslagactiviteiten,
• de tussenkomst van de overheid is aangewezen met betrekking tot het bepalen en
transparant maken van de tarieven voor het gebruik van offshore infrastructuur,
• om de opslagvergunning non-discriminatoir open te stellen voor alle in gasopslag
geïnteresseerde partijen, lijkt het zinvol de opslagvergunning los te koppelen van de
winningsvergunning,
• het is zinvol niet alleen de eerste finale bewerking van de seismische gegevens, maar ook de
ruwe seismische velddata te bewaren en openbaar te maken, dit met goede afspraken tussen
publieke en private partijen over de verdeling van de kosten van de vereiste opslagcapaciteit,

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

•

•

•

•

•

155

er zijn mogelijkheden tot vermindering van de administratieve lasten, nalevingkosten,
handhaving- en andere kosten (o.a. door het hanteren van een uniforme standaard van
rapportages),
de Mijnbouwwet is in grotere mate ingericht op delvingsactiviteiten – het onttrekken van
stoffen uit de ondergrond – terwijl in de toekomst activiteiten gericht op injectie – het
opslaan van stoffen in de ondergrond – sterk in belang zullen toenemen. In functie van deze
ontwikkelingen is op een aantal vlakken nadere uitwerking van (toekomstig) overheidsbeleid
en het inpassen hiervan in de Mijnbouwwet benodigd, o.a. voor het aantrekken van nieuwe
mijnbouwmaatschappijen naar Nederland, het uitwerken van een afwegingskader voor de
afbakening van het gebruik van aardwarmte en de verduidelijking van de juridische positie
van zoutwinning met betrekking tot de vraag of transportpijpleidingen dienen te worden
beschouwd als openbaar werk van algemeen nut,
de overweging wordt genoemd om een gerichte fiscale maatregel te nemen voor zeer kleine,
marginale velden die zonder deze maatregel niet in productie zouden worden genomen (zie
paragraaf 6.2),
er wordt gesteld dat er behoefte aan duidelijkheid is met betrekking tot (mogelijke) financiële
afdrachten voor de opslag van gas en andere stoffen, voor aardwarmte- en voor
zoutwinning,
vanuit de markt is de in 2003 geïntroduceerde Mijnbouwwet positief onthaald.

Specifiek over het Staatstoezicht op de Mijnen wordt gesteld dat de positieve effecten van de werking
van SodM zich onder meer uiten via een afnemende trend in het aantal ongevallen, het aantal
lozingen op zee en een verbetering van de naleving van vergunningen (bron: jaarverslagen SodM).
Over Energie Beheer Nederland (EBN, de 40%-aandeelhouder voor de Staat in vrijwel alle onshore en
offshore exploratie- en productieactiviteiten) wordt vermeld dat over de wijze waarop EBN zijn rol
vervult als adviseur van de minister van EZ bij de vergunningverlening en over de samenwerking
tussen EBN en de upstream industrie over het algemeen tevredenheid bestaat en met betrekking tot
de Mijnraad dat de werking van de adviseringsfunctie in het algemeen als vrij positief wordt ervaren
door de marktpartijen, maar dat de meerwaarde van de Mijnraad ten opzichte van de andere
adviseurs niet voor alle vergunningaanvragers duidelijk is. Over het Waarborgfonds wordt gesteld dat
het vermogen van het fonds wordt gevoed door bijdragen van de sectoren olie- en gaswinning,
zoutwinning en opslag van stoffen, het een goed vangnet is voor personen die schade ondervinden
als gevolg van mijnbouwactiviteiten, maar dat de in het fonds aanwezige middelen in de praktijk
nog niet zijn gebruikt om schade te vergoeden (veel zaken worden rechtstreeks geregeld tussen de
mijnbouwmaatschappijen en de personen in kwestie en ook de Tcbb kan worden ingeschakeld
indien deze partijen het niet meteen met elkaar eens worden).
De evaluatie van Policy Research Corporation (2007) richt zich op de voorwaarden die door de
Mijnbouwwet worden gecreëerd om de doelen te behalen. Het algemene doel van de Mijnbouwwet
is een doelmatige winning van bodemschatten; het ‘ultieme’ doel voorzieningszekerheid (zie
paragraaf 4.1).
IEA landenanalyse Nederland (2014)
Figuur 6.1 vat de Nederlandse gasproductie en netto export over 1973-2012 samen en Figuur 6.2
de daarbij horende opbrengsten voor de overheid (dividend vanwege de staatsdeelname,
vennootschapsbelasting en afdrachten). Beide figuren komen uit IEA (2014).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

156

HOOFDSTUK 6

Figuur 6.1

Bron:

IEA (2014), blz. 133 (kopie van Figuur 8.3).

Figuur 6.2

Bron:

Nederlandse gaswinning en netto export, 1973-2012 (bcm)

Inkomsten voor de overheid ten gevolge van gaswinning (mld euro)

IEA (2014), blz. 134 (kopie van Figure 8.4).

Opvallend is dat met een min of meer stabiele winning sinds 1990 ongeveer een verviervoudiging
is opgetreden van de overheidsinkomsten. Ook vanaf 2007 is er sprake van een stijging. Deze
stijgingen worden grotendeels verklaard door de afdrachten, die zijn toegenomen vanwege de
gestegen aardgasprijs.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

Figuur 6.3

Bron:

157

Olieproductie vanaf 2001 (volumes)

TNO (2013).

Evaluatie TNO-AGE door Oostdijk et al. (2014)
De evaluatie betreft de doeltreffendheid en doelmatigheid van TNO-AGE in de periode 20082012 en is gebaseerd op bestudeerde jaarverslagen, jaarplannen en financiële documentatie,
verdiepende gesprekken en vijf cases. De conclusies zijn:
• de kwaliteit van dienstverlening wordt door betrokken partijen als hoog ervaren,
• de planning- en controlecyclus is op hoofdlijnen vastgelegd, met een jaarplan en afspraken over
opdrachten, maar aan de ‘voorkant’ is geen set van uitgewerkte afspraken en spelregels waarover
tussentijds en aan de ‘achterkant’ verslag wordt gedaan,
• begrotingen, tarieven en bestedingen zijn stabiel,
• een prijsprikkel om doelmatig te werken ontbreekt,
• TNO-AGE levert kwalitatief goede producten en diensten die onmisbaar zijn voor o.a. EZ en
SodM. Werkzaamheden zijn niet zonder meer elders te beleggen.
Omdat beoogde doelen/resultaten niet door EZ zijn geëxpliciteerd, is het in beginsel onmogelijk
om doeltreffendheid vast te stellen. Echter, vanwege de tevredenheid over de kwaliteit van
dienstverlening typeren Oostdijk et al. (2014) TNO-AGE als doeltreffend. Wat doelmatigheid
betreft is deze volgens Berenschot niet in het geding, maar zijn er ook geen indicaties van
verbeteringen.
Bodembeweging Groningen
Deze beleidsdoorlichting is niet de plaats om diepgaand de ontwikkelingen (en alle daarmee
samenhangende onderzoeken en besluiten, overigens van ná 2012) in Groningen met betrekking
tot aardbevingrisico’s als gevolg van gaswinning te behandelen. Wél is het – terugkijkend naar de
periode 2007-2012 – relevant om de vraag te stellen in hoeverre ontwikkelingen zijn voorspeld en
of met de gevolgen ervan rekening is gehouden. Uit de brief van de minister van Economische
Zaken (2013a) blijkt dat al langer bekend was dat er een relatie is tussen gaswinning en aardbeving
(en ook dat de verhoging van de Groningerproductie het aantal (krachtige) aardbevingen heeft
doen toenemen), maar niet dat bevingen krachtiger zouden kunnen worden dan 3,9 op de schaal

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

158

HOOFDSTUK 6

van Richter. De samenvattende rapportage van het ministerie van Economische Zaken (2013) geeft
aan dat op langere termijn alternatieve aanvoer van gas mogelijk zal zijn. Dat moet ook wel, omdat
wordt verwacht dat Nederland rond 2024 netto-importeur van gas zal worden. Zó bezien lijkt het
vooral een kwestie van winningstempo. Een snelle beperking van de winning kan evenwel gevolgen
hebben voor de voorzieningszekerheid op de kortere termijn, heeft – eveneens op korte termijn –
gevolgen voor de Rijksbegroting en kent beperkingen vanwege langjarige contracten van GasTerra.
Onvoorspelde ontwikkelingen als deze (en meer recent rond Oekraïne) geven in ieder geval het
belang van voorzieningszekerheid aan en suggereren tevens dat aan langjarige contracten niet alleen
maar voordelen zijn verbonden.
Staatstoezicht op de Mijnen (SodM): jaarverslagen en Bewijs van Goede Dienst
Bewijs van Goede Dienst
Februari 2014 heeft SodM het zogenaamde ‘Bewijs van Goede Dienst’ gekregen 106. Dit is een
instrument om de kwaliteit van de dienstverlening van overheid aan bedrijven te meten en te
verbeteren. In het hiervoor opgestelde rapport door Staatstoezicht op de Mijnen (z.d.) wordt
klanttevredenheidsonderzoek uit 2012 vermeld, waaruit blijkt dat op slechts één van de elf normen
onder het minimum wordt gescoord. Dit betreft Tijdsbeslag bij verstrekking van vergunning/instemming,
wat SodM wijt aan complexe procedures en onduidelijkheid over het doel van de inspectie.
Jaarverslagen
De jaarverslagen van SodM bevatten procentuele realisaties van doelen, voorgenomen strategische
initiatieven en kritische succesfactoren uit de werkplannen, stakeholders- oftewel
klanttevredenheidsonderzoeken en voorbeelden van effecten van toezicht. In het Jaarverslag over
2012 worden als voorbeelden van effecten van toezicht m.b.t. doelmatige winning bijvoorbeeld
genoemd dat olie- en gasproducenten veel aandacht besteden aan het uitkammen van hun
vergunningsgebieden, met het doel om het olie- en gaspotentieel in die gebieden zo goed mogelijk
te benutten. Een ander effect dat wordt genoemd is dat de gasproducenten maatregelen nemen om
meer gas uit hun gasvelden te winnen. Een effectieve maatregel is putstimulatie, waaronder
deliquificatie.
Activering: gebiedsverkleining
De vaststelling of een vergunningsgebied ‘inactief’ is, is gebaseerd op de twee voorgaande
kalenderjaren (zie subparagraaf 4.3.4). De mogelijkheid tot gebiedsverkleining bestaat sinds 1
januari 2010. In theorie zou nog in 2010 (met inachtneming van de termijnen die ervoor staan)
gebiedsverkleining mogelijk zijn geweest. Partijen die meedoen aan het Convenant actieve benutting (zie
paragraaf 6.2) worden echter uitgesloten van gebiedsverkleining. Dit roept de vraag op of er
überhaupt vergunninghouders zijn en zo ja hoeveel die niet meedoen aan het convenant, kortom
op hoeveel vergunninghouders de mogelijkheid van gebiedsverkleining feitelijk betrekking heeft.
Het blijkt dat het toepassen van de bevoegdheid tot gebiedsverkleining met het afsluiten van het
convenant overbodig is geworden: 107
“De minister van [EZ] kan een gebied waarvoor een vergunning geldt, verkleinen als de
vergunninghouder niet het hele veld (onshore of offshore) ontgint. In 2010 heeft de
106
107

Zie: www.sodm.nl/nieuws/2014/staatstoezicht-mijnen-ontvangt-bewijs-goede-dienst.
Zie: www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gaswinning-en-infrastructuur/gasexploratie-enproductie/kleine-gasvelden

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

159

overheid een overeenkomst gesloten met mijnbouwondernemingen die actief zijn op het
continentaal plat. Deze overeenkomst leidt ertoe dat de minister van EZ de bevoegdheid
tot gebiedsverkleining niet meer nodig heeft.”

6.1.2 Doeltreffendheid en doelmatigheid van de Mijnbouwwet
De Mijnbouwwet is gericht op een verantwoorde en doelmatige delfstoffenwinning. De laatste keer dat de
Mijnbouwwet integraal is beoordeeld was in 2007, over de periode 2003-2007. Die evaluatie was
gericht op de voorwaarden die door de Mijnbouwwet worden gecreëerd om doelen te behalen
(zoals de doelmatige winning van bodemschatten), waarbij de Mijnbouwwet als effectief en
efficiënt is beoordeeld, met elementen die zouden kunnen worden verbeterd. De enige echte
evaluatie die daarná is uitgevoerd, is de recente van Oostdijk et al. (2014) met betrekking tot TNOAGE, waarin TNO-AGE als doeltreffend wordt getypeerd en waarbij doelmatigheid niet in het
geding zou zijn, maar ook geen sprake is van indicaties van toenames van doelmatigheid.
Hiermee is een integrale, ‘harde’ uitspraak over de doeltreffendheid en doelmatigheid van de
Mijnbouwwet onmogelijk. De wet kan ten opzichte van de evaluatie in 2007 ongeveer even
doeltreffend en doelmatig zijn gebleven, of juist meer of minder doeltreffend of doelmatig zijn
geworden, en dat kan onderdelen van de wet betreffen die hetzelfde zijn gebleven of juist
onderdelen die zijn veranderd.
Gas- en oliewinning in deze periode en de inkomsten voor de overheid uit gaswinning geven geen
aanleiding om te denken dat er sprake is van ondoelmatige winning van bodemschatten. Wat betreft
verantwoorde winning merken we hier slechts op dat de maximale kracht van aardbevingen door
gaswinning kennelijk is onderschat, wat aangeeft dat de doeltreffendheid van beleid afhangt van
kennis. Beperkingen in de kennis houden daarmee ook een beperking in van de doeltreffendheid
van beleid.
Vanwege het afgesloten convenant (zie hierna) lijkt het onderdeel gebiedsverkleining in de
Mijnbouwwet voor offshore gebieden op het eerste gezicht overbodig 108. In dat geval zou het voor
offshore gebieden niet doeltreffend zijn. Er valt echter niet uit te sluiten dat meedoen aan het
convenant minder vrijwillig is dan het lijkt, juist vanwege de bestaande mogelijkheid om, wanneer
men niet aan het convenant meedoet, met gebiedsverkleining kan worden geconfronteerd.
Aangezien de meest recente evaluatie van de integrale Mijnbouwwet uit 2007 stamt, kan worden
overwogen in de komende jaren wederom zo’n integrale evaluatie te laten uitvoeren.

6.2

Convenant actieve benutting en Investeringsaftrek
marginale velden

Artikel 14 van het Convenant actieve benutting stelt dat het na twee jaar wordt geëvalueerd. Deze
evaluatie is op het moment van schrijven niet voor deze beleidsdoorlichting beschikbaar. Het ligt
voor de hand om bij een toekomstige evaluatie het convenant, de investeringsaftrek en het
onderdeel gebiedsverkleining in de Mijnbouwwet in gezamenlijkheid te evalueren.
108

Het Convenant actieve benutting geldt alleen voor het continentaal plat, d.i. offshore.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

160

HOOFDSTUK 6

Uit een afgenomen interview blijkt dat het doel van het convenant is om via fallow acres velden ook
voor partijen beschikbaar te maken die geen vergunningen voor die velden in bezit hebben voor
exploratie en winning. De investeringsaftrek van 25 procent heeft de bedoeling om investeringen
in marginale velden aantrekkelijker te maken, waarbij geldt dat zulke investeringen in de regel
hogere risico’s kennen dan investeringen in de reguliere velden. Bij kleine partijen loopt het effect
waarschijnlijk meer algemeen via verlaging van financiële drempels en bij grote partijen meer via
beïnvloeding van de internationale portefeuille van investeringsmogelijkheden.
Investeringsaftrek marginale velden
TNO (2013) geeft aan dat sinds de inwerkingtreding van de investeringsaftrek 27 aanvragen zijn
ingediend, door 9 verschillende vergunninghouders, waarvan 7 in 2012. In 2012 zijn 8 aanvragen
behandeld. Hiervan is er 1 afgewezen, zijn er 5 goedgekeurd en 2 voorlopig afgekeurd. De 5
goedgekeurde projecten hebben tot doel om gezamenlijk 4,5 miljard Sm3 aardgas (technisch
winbaar) op te sporen en te ontwikkelen.
TNO (2012) geeft aan dat sinds de inwerkingtreding 19 aanvragen zijn ingediend, door 8
verschillende vergunninghouders. In 13 van de 14 al behandelde gevallen is ingestemd met de
aanvraag, 5 aanvragen zijn nog in behandeling en 1 is afgewezen. De 13 aangewezen projecten
hebben tot doel om gezamenlijk 22 miljard Sm3 aardgas (unrisked) op te sporen en te ontwikkelen.
Tot en met 2012 zijn er derhalve projecten met investeringsaftrek goedgekeurd die tot doel hebben
26,5 miljard m3 aardgas te winnen. EBN (2012) geeft aan dat hierbij nog geen rekening is gehouden
met de ‘probability of success’ en vertaalt zodoende de 22 miljard Sm3 aardgas t/m 2011 naar 11
miljard. Op dezelfde manier gecorrigeerd zou de 26,5 miljard m3 aardgas naar verwachting 13,25
miljard m3 opleveren. Volgens het Jaarverslag 2010 zou de investeringsaftrek “naar verwachting de
komende jaren ten minste 20 mrd. m3 extra aardgas op[leveren]”. Aan deze verwachting is t/m
2012 dus nog niet voldaan. Om de verwachte 20 miljard m3 in perspectief te zetten: de jaarlijkse
winning voor heel Nederland ligt de afgelopen jaren rond de 80 miljard m3. Zelfs als de 20 miljard
m3 verspreid is over meerdere jaren, kan dit een niet-verwaarloosbare stijging betekenen.
EBN (2012) geeft aan hoe de investeringsbeslissing kan worden beïnvloed: van een negatieve naar
een positieve netto contante waarde, of eigenlijk door verkorting van de verwachte terugverdientijd.
De verkleining van investeringsrisico loopt dus effectief via verkleining van de vaste kosten.
De doeltreffendheid kan uiteindelijk worden beoordeeld op basis van daadwerkelijk gewonnen gas.
Bovendien dient voor de beoordeling van doeltreffendheid onderscheid te worden gemaakt naar
investeringen die zonder de investeringsaftrek ook hadden plaatsgevonden en investeringen die
alleen met de investeringsaftrek plaatsvinden. Het verloop van investeringen in de tijd zou hier een
eerste indicatie van kunnen geven. De langjarige cijfers met betrekking tot exploratie- en
evaluatieboringen in TNO (2013) geven hiervoor waarschijnlijk te weinig houvast. Alle andere
factoren die investeringen beïnvloeden en in de tijd variëren zouden in de beoordeling van
doeltreffendheid ook moeten worden meegenomen (zoals de gasprijs).
Doelmatigheid hangt af van doeltreffendheid en van de kosten in de vorm van gederfde
belastinginkomsten. Bij doeltreffendheid is – dus – de vraag van belang welke investeringen zonder

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

161

de investeringsaftrek ook hadden plaatsgevonden. Zou er helemaal geen gebruik van de
investeringsaftrek worden gemaakt, dan is deze niet doeltreffend, maar leidt ook niet tot kosten.
Wordt er gebruikgemaakt van de investeringsaftrek en vinden daardoor alleen investeringen plaats
die zonder die aftrek niet hadden plaatsgevonden, dan tellen die investeringen mee in de effectiviteit
(in de zin van investeringsstimulering) en tellen de gederfde belastingen vanwege de korting als
gevolg van deze investeringen mee als kosten. Investeringen die zonder aftrek ook hadden
plaatsgevonden, tellen niet mee in de effectiviteit, maar nog wel mee in de kosten vanwege de
belastingderving. De gederfde belastingen (belastinguitgaven) over de relevante periode zijn op het
moment van schrijven niet bekend.
Convenant actieve benutting
TNO (2012) stelt dat de effectiviteit van het convenant duidelijk zal worden wanneer “fase 5” op
1 juli 2012 van start gaat. Op 1 juli 2011 is per winningsvergunninggebied namelijk bekendgemaakt
welke gebieden als “inactief” classificeerden. Gedurende een hierop volgende periode van negen
maanden waren de vergunninghouders en in de daarop volgende drie maanden ook de
medevergunninghouders met eventuele derden in de mogelijkheid om een activiteitenplan in te
dienen voor deze gebieden. Sinds 1 juli 2012 staat het ook derden vrij om een activiteitenplan in te
dienen (TNO, 2013).
Het enige door een derde partij in 2012 ingediende activiteitenplan is volgens TNO (2013) voor
het inactieve deel van het vergunninggebied F3b (GdF-Suez). Ten tijde van het schrijven van dat
jaarverslag lag dit plan ter beoordeling bij het ministerie van EZ.
Conclusie doeltreffendheid en doelmatigheid
De Investeringsaftrek marginale velden moet zich nog bewijzen. Er wordt weliswaar een
significante gaswinning verwacht door de investeringen die in aanmerking zijn gekomen voor de
investeringsaftrek, maar de daadwerkelijke winning is nog niet bekend en een (harde) uitspraak
over doeltreffendheid vereist ook (meer) inzicht in de additionaliteit van de investeringen. De
Investeringsaftrek wordt daarom gekwalificeerd als “geen uitspraak mogelijk” (over de periode
2007-2012).
De regeling middels het Convenant actieve benutting dat derden activiteitenplannen kunnen
indienen voor inactief beoordeelde delen van vergunninggebieden loopt (nog) geen storm.
Daarmee kan het convenant niet doeltreffend zijn geweest in de periode 2007-2012. Dit zou ná
2012 kunnen veranderen. Het Convenant wordt gekwalificeerd als “niet doeltreffend”, op basis
van hard bewijsmateriaal, met de kanttekening dat dit alleen (het laatste deel van) de periode 20072012 betreft.

6.3

Rijkscoördinatieregeling (RCR) en procedurele
eisen rijkscoördinatieprojecten

Van de RCR is nog geen evaluatie uitgevoerd. Het Rijk neemt bij projecten die onder de
Rijkscoördinatieregeling vallen zelf het ruimtelijke besluit. Energiecentrales met een capaciteit van
ten minste 500 MW, windparken met een capaciteit van ten minste 100 MW, overige duurzame
energiecentrales met een capaciteit van ten minste 50 MW, uitbreidingen van het landelijk
hoogspanningsnet op een spanningsniveau van 220 kV of hoger, mijnbouwwerken voor opslag

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

162

HOOFDSTUK 6

van stoffen en daarbij behorende pijpleidingen, uitbreidingen van het landelijk gastransportnet met
een druk van ten minste 40 bar en een diameter van ten minste 45,7 centimeter en aanleg of
uitbreiding van LNG-installaties met een capaciteit ten minste 4 miljard m3 vallen automatisch
onder de rijkscoördinatie 109.
Op het moment van schrijven zijn vijf energiecentrales in procedure 110, tien
hoogspanningsverbindingen of transformatorstations 111, vier opslagprojecten 112, negen
windparken 113, zeven projecten die gaswinning of gasleidingen betreffen 114 en de
milieueffectstudie kabels en leidingen Waddengebied 115. Afgeronde en stopgezette projecten onder
rijkscoördinatie en afgeronde projecten onder vrijwillige coördinatie zijn te vinden via
www.rvo.nl/subsidies-regelingen/afgeronde-stopgezette-projecten.
De belangrijkste evaluatievraag is of de RCR en de wijzigingen daarin (maart 2009: projecten
automatisch onder rijkscoördinatie) in de periode 2007-2012 hebben geleid tot versnelde processen
en besluitvorming. Voor energiegerelateerde investeringen zou dat een vergelijking inhouden van
de doorlooptijd van processen en besluitvorming met versus zonder de (gewijzigde) RCR. Dit vereist
in ieder geval het in kaart brengen van daadwerkelijke doorlooptijden van projecten voor en na de
gewijzigde RCR. Gelijksoortige projecten kunnen vervolgens op doorlooptijd worden vergeleken.
Betrokken partijen kunnen daarbij worden bevraagd of naar hun ervaring inderdaad processen zijn
versneld door de RCR. Dit valt buiten de huidige beleidsdoorlichting en zou zich lenen voor
toekomstig onderzoek.
IEA (2014) stelt dat de ervaringen met de RCR positief zijn, met gehalveerde
vergunningverleningtijden. Het is ons onduidelijk waarop deze uitspraken zijn gebaseerd: een
bronvermelding ontbreekt.
Conclusie doeltreffendheid en doelmatigheid
Zonder specifiek onderzoek is de mate van doeltreffendheid van de gewijzigde
Rijkscoördinatieregeling (en overige gerelateerde procedurewijzigingen) niet vast te stellen, en
daarmee ook niet de mate van doelmatigheid.

6.4

Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III

Evaluatie
Het Structuurschema Elektriciteitsvoorziening III (SEV III) is geëvalueerd door Van Mil et al.
(2013), die stellen (blz. 5):

109
110
111
112
113
114
115

Zie: www.rvo.nl/subsidies-regelingen/de-rijksco%C3%B6rdinatieregeling
www.rvo.nl/subsidies-regelingen/energiecentrales
www.rvo.nl/subsidies-regelingen/hoogspanningsverbindingen
www.rvo.nl/subsidies-regelingen/opslagprojecten
www.rvo.nl/subsidies-regelingen/windparken
www.rvo.nl/subsidies-regelingen/gasleidingen-en-gaswinning
www.rvo.nl/subsidies-regelingen/milieueffectstudie-kabels-en-leidingen-waddengebied-mes

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

163

In het Derde Structuurschema Elektriciteitsvoorziening (SEV III) heeft het kabinet
globale ruimtereserveringen gemaakt om voldoende ruimte te borgen voor grootschalige
productie en transport van elektriciteit in Nederland. Het gaat om vestigingsplaatsen voor
grootschalige elektriciteitsopwekking (van 500 MW en hoger, inclusief vestigingsplaatsen
voor kernenergie onder het waarborgingsbeleid) 116 en om globale tracés van bestaande en
nieuwe hoogspanningsverbindingen (van 220 kV en hoger). Het SEV III heeft een
looptijd van 11 jaar (2009 tot 2020). Aan de Tweede Kamer is toegezegd het SEV III op
drie momenten te evalueren. Kwink Groep en ECN hebben de eerste evaluatie uitgevoerd.
De hoofdvraag van de evaluatie is: “Wat gaat er goed in het SEV III en op welke punten
kan het SEV III verbeterd worden om een toekomstvast SEV te hebben dat rekening
houdt met actuele ontwikkelingen in de energiesector?”
Volgens de evaluatie wordt de doelstelling van het SEV III - het waarborgen van voldoende ruimte
voor grootschalige productie en transport van elektriciteit - op hoofdlijnen gehaald.
Elektriciteitsproducenten geven aan dat er onder de gereserveerde vestigingsplaatsen voldoende
vestigingsplaatsen beschikbaar zijn die voldoen aan hun wensen en eisen. SEV III beschermt
bovendien via de bepalingen in het Besluit algemene regels ruimtelijke ordening (Barro) bestaande
productielocaties tegen alternatieve lokale planvorming. Er lijkt geen noodzaak om de
reserveringen voor grootschalige elektriciteitsproductie binnen de looptijd van het SEV III te
wijzigen. Wel zou bij sluiting van conventionele productielocaties op termijn overwogen kunnen
worden een aantal vestigingsplaatsen te laten vervallen.
Wat betreft het waarborgen van voldoende ruimte voor transport van elektriciteit geeft TenneT
volgens de evaluatie aan dat in het SEV III de juiste tracés worden gereserveerd voor de benodigde
aanpassing van het hoogspanningsnetwerk. Deze bieden voldoende mogelijkheden voor de
plannen voor nieuwe verbindingen in het Kwaliteits- en CapaciteitsDocument (KCD) van TenneT.
De evaluatie concludeert dat stakeholders tevreden zijn over de werking van het SEV III in de
praktijk (juiste detailniveau, geen bepalingen die de energiemarkt verstoren, niet-limitatieve lijst met
voorwaarden).
De evaluatie merkt op dat in theorie onnodig of overmatig ruimte zou kunnen worden
gereserveerd, waardoor alternatieve gewenste planvorming zou worden belemmerd, maar dat daar
geen aanwijzingen voor zijn gevonden.
De evaluatie geeft de volgende aanbevelingen/aandachtspunten:
• besteed in de volgende evaluatie expliciet aandacht aan de voortgang van de aanleg van de
nieuwe 380kV-verbindingen en de mate waarin er voldoende transportcapaciteit beschikbaar is
om windparken op land en op zee aan te sluiten,
• de zeven reserveringen in het SEV III voor nieuwe verbindingen zijn niet opgenomen in het Barro,
omdat besluitvorming over de exacte tracés van deze verbindingen plaatsvindt in het kader van
de Rijkscoördinatieregeling (RCR). De evaluatie stelt dat er daarom de facto geen ruimte wordt
gereserveerd voor tracés of zoekzones, wat tot gevolg kan hebben dat decentrale overheden

116

Alle Nederlandse productielocaties met een vermogen van meer dan 500 MW zijn conventionele centrales,
d.w.z. opwekking van elektriciteit uit kolen, gas of kernenergie.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

164

HOOFDSTUK 6

middels bouwactiviteiten of toekenning van andere functies in bestemmingsplannen mogelijke
tracés voor de nieuwe verbinding blokkeren,
• er wordt geadviseerd om een Maatschappelijke Kosten-Batenanalyse (MKBA) uit te voeren
naar concentratie versus spreiding van locaties voor elektriciteitsproductie,
• er wordt aandacht gevraagd voor de samenhang van het SEV III met andere structuurvisies (de
Structuurvisie Windenergie op Land, Windenergie op Zee, Buisleidingen, Ondergrond en
Infrastructuur en Ruimte), waarvoor bijvoorbeeld een raakvlakkenanalyse zou kunnen worden
uitgevoerd,
• er wordt aanbevolen om de planhorizon te verlengen naar 2030 en om iedere twee jaar bij
publicatie van een nieuw Kwaliteits- en CapaciteitsDocument een expliciete afweging te maken
of reserveringen toegevoegd moeten worden aan het SEV III.
De Kamerbrief bij het onderzoek (ministers van I&M en EZ, 2013) stelt:
• inderdaad is er verbetering mogelijk in de samenhang tussen structuurvisies en zullen in de nog
op te stellen structuurvisies de raakvlakken met de overige structuurvisies worden geanalyseerd
en benoemd en de afstemming worden verduidelijkt,
• de planhorizon van het SEV III wordt niet gewijzigd,
• de voorgestelde MKBA wordt uitgevoerd. in de loop van 2015/2016,
• op basis van de nieuwe KCD’s zal worden geverifieerd of het SEV III gedurende zijn looptijd
ruimtelijk kan blijven faciliteren of dat er aanleiding is voor bijstelling,
• zodra meer initiatieven voor windenergie op zee worden voorzien, zal tijdig bestudeerd worden of
netuitbreiding of -verzwaring nodig is,
• samen met TenneT zal EZ nagaan of onder de in SEV III gereserveerde nieuwe verbindingen
tracés of zoekgebieden zijn waarvan een redelijke mate van zekerheid op toekomstige realisatie
is en sprake is van ruimteschaarste. Voor zulke tracés wordt zo snel mogelijk duidelijkheid
gegeven aan de betrokken partijen en wordt realisatie zo vlot mogelijk ter hand genomen
middels rechtstreekse ruimtelijke reservering via de RCR. Opname van dergelijke tracés in het
SEV III met doorwerking in het Barro vergt volgens EZ een groter detailniveau dan nu, wat
extra procedurele en tijdrovende stappen zou vergen.
Conclusie doeltreffendheid en doelmatigheid
Wij zien geen aanleiding om SEV III in de periode tot en met 2012 als anders dan doeltreffend of
doelmatig te beoordelen.

6.5

Wet Voorraadvorming Aardolieproducten

Volkerink et al. (2007) hebben in 2007 de Wet Voorraadvorming Aardolieproducten geëvalueerd. Een
volgende evaluatie is voorzien in 2017.
De evaluatie van Volkerink et al. (2007) was gericht op de vragen of de Wet voldeed aan de
belangrijkste doelstellingen van het beleid (voldoen aan de verdragsverplichtingen en richtlijnen
van het IEA en de EU ten aanzien van voorzieningszekerheid, zorgdragen voor het zo efficiënt
mogelijk aanhouden van de verplicht aangehouden voorraden en zo min mogelijk verstoring van
de markt) en een goede invulling gaf van het oliecrisisbeleid “in de context en veranderingen van
deze tijd”. Volkerink et al. hebben gekeken naar de basisbeginselen van de Wet, de doelmatigheid
en doeltreffendheid van het functioneren van de Stichting Centraal Orgaan Voorraadvorming

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

165

Aardolieproducten (COVA), de effecten van de Wet op de Nederlandse economie en de logica,
interne consistentie en uitvoering van de wet. De belangrijkste conclusies waren destijds:
• Nederland voldoet aan de internationale verplichtingen gesteld door de EU en het IEA
(omvang en samenstelling verplicht aan te houden voorraden),
• Ecorys beschouwde heroverweging van de voorraadplicht voor handelaren noodzakelijk
(afschaffing en een hoger deel van de voorraadplicht voor producenten),
• de mogelijkheid voor ticketing lijkt prima te functioneren,
• COVA functioneert over het algemeen efficiënt en effectief,
• de administratieve lasten rondom de voorraadplicht zijn relatief gering,
• de wet functioneert over het algemeen goed,
• handhaving vanuit EZ kan consistenter en mogelijk scherper, zonder dat daar wijzigingen in
wet- en regelgeving voor nodig zijn. Als handelaren geen voorraadverplichting meer zouden
hebben, neemt de noodzaak voor scherper beleid echter sterk af,
• er wordt aanbevolen om, indien de huidige systematiek met een voorraadplicht voor handelaren
in stand blijft, heldere (en openbare) criteria aan te leggen op grond waarvan voorraadplichtigen
een (gedeeltelijke) ontheffing kunnen krijgen,
• gezien het hoge aandeel additionele fysieke voorraden in Nederland zijn er geen problemen ten
aanzien van de voorzieningszekerheid te verwachten. De trend naar lagere werkvoorraden bij
in het bijzonder handelaren zet echter wel spanning op het systeem.
IEA (2014) stelt (blz. 161-162):
Commendably, the Netherlands consistently holds strategic oil stocks well above its IEA
obligation and has a leading role in harmonising the monitoring procedures for bilateral
strategic oil stocks in Europe. However, amid changes to the stockholding regime, bilateral
agreements have become subject to changes. The government should take the lead in
ensuring that regional stockholding obligations can also be ensured by storage in the
Netherlands in the future.
The Netherlands made progress since 2008 in the quality and reporting of its oil stocks in
certain areas; however, some issues remain, for example the availability of real monthly
trade breakdown information and the new reporting requirements that came up under the
new stockpiling law. The Netherlands is putting in place an automated data system to this
end. The legal changes have a significant impact on data reporting under the IEA oil stocks
[...] methodology, as the partial reporting of COVA stocks under industry has been a major
challenge. Given the importance of the Netherlands as a refinery and trading hub in
Europe and globally, the government should continue to work on data quality and
reporting methodology to the IEA. Quality of trade-related data has to be consistently
improved.
Conclusie doeltreffendheid en doelmatigheid
De Wet Voorraadvorming Aardolieproducten wordt naar verwachting in 2017 geëvalueerd. Dit
betreft niet de wet zoals die in 2007-2012 gold: dat was de Wet Voorraadvorming
Aardolieproducten 2001, terwijl sinds april 2013 de Wet Voorraadvorming Aardolieproducten 2012
geldt. In die wet is de voorraadverplichting voor handelaren beneden de 100.000 ton afgeschaft,

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

166

HOOFDSTUK 6

omdat “een groot deel van deze niet-producenten extra kosten moet maken om aan de
voorraadplicht te kunnen voldoen” 117.
Op basis van de evaluatie uit 2007 en het voldoen aan internationale verplichtingen zien wij geen
aanleiding om over de periode 2007-2012 de wet anders dan doeltreffend te kenschetsen, met de
kanttekening dat de IEA ruimte ziet voor verbetering in de kwaliteit en rapportage van
(handelsgerelateerde) data.
Het advies in de evaluatie van 2007 om handelaren vrij te stellen is pas in de nieuwe wet per april
2013 opgenomen, voor handelaren beneden de 100.000 ton. Tot die tijd hebben alle handelaren
verzoeken tot ontheffing bij de minister van EZ moeten indienen (en verleend gekregen) 118. Op
basis hiervan kan worden gesteld dat de wet gedurende 2007-2012 voor handelaren waarschijnlijk
niet geheel doelmatig is geweest (ontheffingen aanvragen). Dit zou overigens slechts zeven
bedrijven betreffen 119. Er lijkt geen reden om aan te nemen dat sinds de evaluatie van 2007 verdere
ondoelmatigheden hebben opgetreden. Zo ligt de voorraadheffing in de periode 2007-2012 tussen
de € 83-94 miljoen en meestal onder de € 90 miljoen, zonder opwaartse trend (Tabel 4.2).

6.6

Internationale Energievoorzieningszekerheid

Beleidsdoorlichting Energievoorzieningszekerheid en buitenlandbeleid (2012)
De IOB-evaluatie Energievoorzieningszekerheid en buitenlandbeleid (ministerie van Buitenlandse Zaken,
2012a) beslaat de periode 2006-2010 en onder andere de onderwerpen bilaterale relaties, Europese
samenwerking en multilaterale relaties, vanuit het gezichtspunt van de Rijksoverheid 120. Hierbij
wordt (terecht) opgemerkt dat het gevoerde beleid is gericht op het zeker stellen van de
energievoorziening op lange termijn, wat betekent dat pas op lange termijn kan worden bepaald of
inzet en inspanningen hebben bijgedragen aan het bevorderen van energievoorzieningszekerheid,
als er al causale relaties kunnen worden aangetoond.
Onderzoeksvraag 9 van de evaluatie betreft: “Tot welke (concrete) output heeft [de] inzet geleid?”.
Hierover wordt opgemerkt dat de inzet van instrumenten heeft geleid tot een grote variatie in
‘beleidsoutput’ en dat bij het analyseren daarvan een tweetal beperkingen optreedt: (1) het
merendeel van de output is weinig tastbaar en resultaten kunnen niet altijd helder worden
onderscheiden van de inzet en (2) een bijdrage aan de voorzieningszekerheid op termijn hangt af
van daadwerkelijke transacties en investeringen door het bedrijfsleven.
Over bilaterale relaties wordt gesteld dat de ingezette instrumenten zonder twijfel hebben geleid tot
meer aandacht voor energie en tot een nauwere band tussen Nederland en relevante landen. Het
meest concreet zijn de toegenomen informatie over de energierelevante landen en de contacten
117

118
119
120

Memorie van toelichting op de Wet voorraadvorming aardolieproducten 2012, 22-08-2011. Voor
handelaren boven de 100.000 ton geldt nog steeds een voorraadverplichting, waarvoor een gedeeltelijke
ontheffing kan worden aangevraagd (bron: EZ).
Memorie van toelichting op de Wet voorraadvorming aardolieproducten 2012, 22-08-2011.
Memorie van toelichting op de Wet voorraadvorming aardolieproducten 2012, 22-08-2011.
Hoewel de vraagstelling is gericht op het ministerie van Buitenlandse Zaken, wordt gesteld (blz. 11) dat het
toerekenen van resultaten aan BuZa of EZ lastig is, vanwege een in de praktijk gedeelde rol. We
onderschrijven de constatering dat het beter was geweest “als beleid dat interdepartementaal tot stand is
gekomen, ook interdepartementaal zou zijn geëvalueerd”.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

167

met relevante ministeries en andere overheidsinstellingen over energie. Bezoeken aan landen als
Rusland en Saoedi-Arabië zijn van belang gebleken bij het uitbouwen van (bestaande) contacten.
Op het Europese vlak is in toenemende mate gebruikgemaakt van de beïnvloedingsmogelijkheden
die de EU-instituties bieden op het externe energiebeleid, met name waar het de relatie van de EU
met derde landen betreft. In multilateraal verband wordt Nederland gezien als een belangrijke speler
op het gebied van energie en energievoorzieningszekerheid (blz. 19-20):
“De goede reputatie, die het over een groot aantal jaren heeft opgebouwd, is zowel
economisch van aard en gebaseerd op de activiteiten van de Nederlandse industrie in
binnen- en buitenland als (geo)politiek en gebaseerd op het Nederlandse optreden in
internationale energie-instellingen en de samenwerking tussen EL&I en BZ binnen
dergelijke instellingen. Op basis van deze reputatie speelt Nederland een belangrijke
verbindende rol in multilaterale fora. Het hieruit voortvloeiende netwerk aan relaties heeft
onder andere geresulteerd in de benoeming van Nederlanders op hoge posten in
belangrijke multilaterale fora, zoals het IEA en het IEF.”
Onderzoeksvraag 10 van de evaluatie betreft onder andere “de effecten van deze output”. Over
bilaterale relaties wordt geconcludeerd (blz. 20-21):
“Op het bilaterale vlak komt, wat betreft de relaties met de prioritaire landen, een gemengd
beeld naar voren. Met betrekking tot Rusland zijn, door middel van Nord Stream, de
doorvoer van Russisch gas naar het Verenigd Koninkrijk, de betrokkenheid van Gazprom
bij de gasopslagfaciliteit van Taqa in Bergermeer, de Lukoil investering in de
Zeelandraffinaderij en de olieopslagfaciliteit op de Tweede Maasvlakte, nieuwe, concrete,
projecten tot stand gekomen. Substantiële samenwerking tussen Nederlandse en
Russische overheden en bedrijven op het gebied van gas is op- en uitgebouwd. [...]
Doelen als het tot stand brengen en bestendigen van wederzijdse investeringen en
langeretermijnleveringsrelaties zijn in het geval van Rusland en Saoedi-Arabië vooral
bereikt als gevolg van een combinatie van factoren waar tijdens de geëvalueerde periode
slechts beperkt invloed op kon worden uitgeoefend. In beide landen was al sprake van een
relatie die breder was dan alleen energie, Rusland en Saoedi-Arabië waren ook al prioritaire
landen voor handelsbevordering vanuit EL&I en Nederland importeerde al olie uit
Rusland en Saoedi-Arabië. Voor wat betreft Algerije, maar ook Qatar, geldt dat veel inzet
is gepleegd, maar dat dit weinig concrete resultaten heeft opgeleverd. Ten aanzien van
Angola, een niet-prioritair land, is minder inzet gepleegd, maar ook hier vallen de
resultaten vooralsnog tegen. In Algerije, Qatar en Angola hadden andere landen als
afnemer van olie en gas al relaties opgebouwd. Uiteindelijk bleek dat Nederland niet direct
iets te bieden had dat deze landen ook niet konden bieden (Angola) en dat Nederland als
afnemer van gas commercieel niet aantrekkelijk genoeg was (Algerije en Qatar). Voorts
waren er nauwelijks tot geen andere economische, sociale of culturele relaties. Vanwege
veranderingen in factoren die grotendeels buiten het bereik van de Nederlandse diplomatie
liggen, maar die in hoge mate bepalend zijn voor het behalen van concrete resultaten,
hebben [EZ en BuZa] [...] na verloop van tijd dan ook hun doelen en inzet voor wat betreft
deze landen aangepast.”
En met betrekking tot de EU en multilaterale fora (blz. 21):

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

168

HOOFDSTUK 6

“Een direct verband tussen de samenwerking met en via de Europese Unie en Europese
instellingen en het realiseren van energievoorzieningszekerheid voor Nederland is moeilijk
te leggen. Voor het bepalen van de effecten van de Nederlandse inzet is de context te
dynamisch en zijn er teveel andere spelers actief in Europees verband. Wel kan worden
geconstateerd dat door in toenemende mate met één stem te spreken in het kader van het
EU externe energiebeleid en daar als Nederland [...] een bijdrage aan te leveren de EU nu
als geheel sterker staat ten opzichte van grote andere spelers, waaronder zowel
producerende als consumerende landen, dan een aantal jaren geleden. Ook het leggen van
een direct verband tussen de samenwerking met en via multilaterale fora en het realiseren
van energievoorzieningszekerheid is lastig. Bij het IEA en het IEF wordt Nederland in de
meeste gevallen vertegenwoordigd door het ministerie van EL&I op basis van specifieke
energie-expertise. [...]”
Eén van de aandachtspunten uit de evaluatie is dat EZ en BuZa zouden kunnen overwegen om de
monitoring en evaluatie van de uitvoering en de samenhang van de verschillende programmaonderdelen te versterken: “Hierbij kan bijvoorbeeld gedacht worden aan het systematisch in kaart
brengen van de uitkomsten van vergaderingen in multilaterale fora en het consequent monitoren
van de opvolging van bezoeken van bewindslieden aan derde landen. Dit zou het zicht op de
bereikte resultaten kunnen verbeteren, tussentijdse bijsturing kunnen vergemakkelijken en de
leerfunctie kunnen versterken.”
Specifiek met betrekking tot de IEA (International Energy Agency) stelt het ministerie van
Buitenlandse Zaken (2012a, blz. 140-142):
‘Al vanaf de oprichting van het IEA is Nederland een actief lid. Sinds de totstandkoming
van het energievoorzieningszekerheidsbeleid is Nederland nog actiever geworden.
Nederland leverde de vicevoorzitter van de Governing Board (EZ), er zaten Nederlanders
op twee belangrijke posities in de IEA-organisatie, en Nederland was in verschillende
expert-comités van het IEA vertegenwoordigd. Hierdoor had Nederland aan het begin
van de geëvalueerde periode een meer dan proportionele invloed [...] .
De grootste energie-consumerende landen op dit moment zijn niet vertegenwoordigd in
het IEA. Energievoorzieningszekerheid is ermee gediend dat een dialoog ontstaat met
deze landen. Nederland heeft daarom actief de pogingen van het IEA gesteund gericht op
het overnemen door niet-leden als China, Rusland en India, maar ook Thailand en Chili
van de regelgeving omtrent de 90-dagen olievoorraad. Hetzelfde geldt voor de pogingen
van het IEA gericht op het opbouwen van capaciteit op energiegebied in de betreffende
landen met het oog op bijvoorbeeld het ontwikkelen van een energiebeleid, het
verzamelen van energiestatistieken, energie-efficiëntie en de transitie naar hernieuwbare
energiedragers. [...]
Niet alleen steekt Nederland al jaren veel tijd (zowel vanuit EZ als BuZa) en geld (via de
OESO-contributie vanuit BuZa) in haar lidmaatschap van het IEA, het lidmaatschap
levert Nederland ook veel invloed en informatie op. De Nederlandse inzet in het IEA
wordt door andere landen gewaardeerd. In de Governing Board zijn de Nederlandse

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

169

ideeën vaak overgenomen. Zo zijn mede door de Nederlandse inzet gas- en
elektriciteitsvoorziening de afgelopen jaren belangrijker geworden binnen het IEA. [...]”
En specifiek met betrekking tot het IEF (International Energy Forum) (blz. 142-143):
“In het algemeen was de Nederlandse inzet gericht op het tot stand brengen van de dialoog
tussen consumerende en producerende landen, omdat deze belangrijk is voor zekerheid
van vraag en aanbod, en de daaraan gerelateerde investeringsdiscussie. De Nederlandse
inzet richtte zich de afgelopen jaren in het bijzonder op het verbreden van de focus van
het IEF van alleen olie naar ook gas. [...] Tot slot stelde Nederland zich ten doel om via
het IEF bilaterale relaties te versterken. [...]
Nederland is sinds de oprichting in 1991 nauw betrokken bij het forum. [...] De minister
van EZ neemt deel aan de jaarlijkse ministeriële bijeenkomsten. In de marge van de
bijeenkomsten heeft [de Minister] gesprekken gehouden met energierelevante landen [...]
Nederland heeft ook zitting in de Executive Board. Nederland draagt jaarlijks substantieel
bij aan de begroting van het IEF-secretariaat. [...] De meeste contacten tussen het IEFsecretariaat en Nederland verlopen via EZ. [...] Gedurende een groot deel van de
geëvalueerde periode was de secretaris-generaal van het IEF een Nederlander, Noé van
Hulst (oud-Energie DG, EZ [...]). [...]
De dialoog die gevoerd wordt binnen de IEF-kaders zorgt voor een verbetering van de
relaties tussen de betrokken olie- en gaslanden. De verbetering van deze relaties is een
langdurig proces. Pas op termijn zal blijken welke vruchten de dialoog afwerpt. Op korte
termijn gebruikt Nederland het IEF met succes voor het verstevigen van bilaterale
contacten met energierelevante landen. [...]”
Met betrekking tot het Energy Charter Treaty (Energiehandvestverdrag) (blz. 144-145):
“Het Energy Charter Treaty (ECT), gebaseerd op het door voormalig minister-president
Lubbers geïnitieerde Energy Charter, is het enige juridisch bindende multilaterale verdrag
op het gebied van energie. Het heeft als doel de rechtsorde ten aanzien van energiekwesties
te versterken door het opstellen van regels aangaande handel en investeringen [...] Op dit
moment zijn 53 landen [...] aangesloten bij het verdrag, waaronder een groot aantal
Centraal-Aziatische landen voor wie de Energy Charter Conference een van de weinige
internationale overlegplatformen vormt. Behalve consumerende en producerende landen
zijn ook doorvoerlanden aangesloten bij het verdrag. [...]
In lijn met EU-doelstellingen wilde Nederland een actieve rol spelen in de
onderhandelingen met Rusland over de ratificatie van het verdrag en het doorvoerprotocol
[...] Rusland gaf in 2006 te kennen het Energiehandvestverdrag niet te willen ratificeren
[...] Het paste het verdrag niettemin voorlopig toe. Nederland stelde zich, net als de
Europese Commissie, ten doel het aantal lidstaten van het handvest verder uit te breiden
wat bij zou moeten dragen aan energievoorzieningszekerheid. [...]

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

170

HOOFDSTUK 6

Ondanks de Nederlandse inspanningen [...] heeft Rusland zich in augustus 2009
teruggetrokken uit het verdrag. Sindsdien past Rusland het verdrag niet meer voorlopig
toe. Nederland heeft er daarom naar gestreefd principes vast te leggen in de nieuwe
Partnerschaps- en Samenwerkingsovereenkomst tussen de EU en Rusland. Ook hier zijn
in de periode 2006-2010 geen concrete resultaten bereikt. [...]”
Met betrekking tot de NAVO (blz. 146-146):
“Energieveiligheid (in plaats van energievoorzieningszekerheid) is een relatief nieuw
onderwerp op de agenda van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) [...]
Tijdens de NAVO-top in Riga in 2006 stond, naar aanleiding van het gasconflict tussen
Rusland en de Oekraïne, energieveiligheid voor het eerst als zodanig op de agenda.
Besloten werd dat NAVO-landen elkaar zullen raadplegen over de meest urgente risico’s
zodat kan worden vastgesteld waar de toegevoegde waarde van de NAVO ligt bij het
bevorderen van energieveiligheid. [...] In 2010 hebben de regeringsleiders van de NAVOlanden [...] het Strategic Concept for the Defence and Security of the Members of the NATO aanvaard.
Door de toenemende afhankelijkheid van buitenlandse energieleveranties, moet een steeds
groter deel van de energie worden getransporteerd. Hierdoor stijgt het belang van veilige
transportroutes. Bij bescherming van in het bijzonder transportroutes over zee is mogelijk
een rol weggelegd voor de NAVO. De discussie over de precieze rol van de NAVO op
het gebied van energieveiligheid vordert evenwel traag omdat er binnen de NAVO
verschillend wordt gedacht. [...]
[D]e inzet van Nederland is erop gericht militarisering van het energiedebat te vermijden.
De NAVO zou een rol kunnen spelen bij bijvoorbeeld de bescherming van kritische
infrastructuur en bestrijding van piraterij. Vanuit het Nederlandse perspectief is de rol van
de NAVO op het gebied van energievoorzieningszekerheid aanvullend op wat landen zelf
en in andere internationale organisaties (met name IEA) doen. Nederland wil duplicatie
en overlap met andere organisaties voorkomen. Meerwaarde van de NAVO is dat het
energieveiligheid kan agenderen in de dialoog met andere landen die partnerschappen met
de NAVO zijn aangegaan. In dat kader wil Nederland voorkomen dat de discussie zich
vooral in negatieve zin op Rusland richt. [...]
In de periode 2006-2010 zijn nog geen concrete resultaten geboekt. Het debat over de
energiethematiek binnen de NAVO, waarin Nederland een afwachtende houding inneemt,
is nog volop gaande en verloopt tot op heden zoals door Nederland gewenst.”
Over onder andere de WTO en de WEC wordt opgemerkt dat Nederland wel heeft geparticipeerd,
maar dat deze fora als minder relevant werden gezien voor energievoorzieningszekerheid of dat
Nederland een beperkte invloed heeft. De Nederlandse positie over energievoorzieningszekerheid
is in deze fora wel uitgedragen, maar Nederland heeft vooral de agenda gevolgd en er is geen extra
inzet gepleegd.
Interviews
Uit de gehouden interviews blijkt dat het belang van overheidsbemoeienis via bilaterale relaties vooral
buiten Europa is gelegen in het feit dat de overheid vaak ‘bovenop de energiesector zit’ en het

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

171

private ondernemingen niet zomaar lukt om daarmee in gesprek te komen. Vaak is er sprake van
een combinatie van energievoorzieningszekerheid en handelsbevordering. Subsidiëring aan (de
Nederlandse afdeling van) de WEC is stopgezet vanwege teveel overlap met het CIEP. Het
stopzetten van de bijdrage van EZ aan het CIEP zou voor het CIEP een ‘financiële dreun’
betekenen. Het CIEP is een PPS-constructie tussen onder andere EZ, BuZa, bedrijven, EBN en
banken en richt zich met name op de relatie tussen energie en geopolitiek. Deelname aan het IEA
is voor Nederland van belang vanwege het netwerk en de informatiefunctie, zoals het begrip van
ontwikkelingen in andere landen met betrekking tot olievoorzieningszekerheid en gas. Ook voor
het IEF geldt een netwerkfunctie en een informerende functie en ook een agenderende functie,
waarbij het IEF informeler is (tot nu toe geen bindende afspraken of statuten). Het Europese beleid
is o.a. gericht op de interne markt (marktkoppeling zowel fysieke als virtueel, liberalisatie) en op
diversificatie (van bronnen en van aanbieders/routes), welke beide een relatie hebben met
voorzieningszekerheid. Wel is het de vraag in hoeverre de specifieke inzet van Nederland
bijvoorbeeld kan worden gekoppeld aan de totstandkoming van Europese richtlijnen.
Evaluatie Programma Energie Internationaal PEI
Klinckenberg Consultants (z.d.) hebben het Programma Energie Internationaal over de periode 20092011 geëvalueerd. Dit betreft ondersteuning van destijds Agentschap NL aan EZ bij de
ontwikkeling en implementatie van energiebeleid vanuit een internationaal perspectief: de
ontwikkeling van nieuwe of herziening van EU-richtlijnen voor energiebesparing, het optimaal
uitdragen van Nederlands beleid bij het Internationaal Energie Agentschap en bilaterale
samenwerking met focuslanden als Rusland en China. De evaluatie is uitgevoerd middels interviews
met externe partijen, medewerkers van Agentschap NL en van EZ.
Conclusie is dat er veel impact voor Nederland wordt gegenereerd “met het werk gericht op de EU,
maar ook binnen de IEA en in focuslanden.” De inzet van personen met gedegen technische
kennis, een goede reputatie en langjarige ervaring zou ervoor zorgen dat externe partijen veel
respect hebben voor het werk van het Agentschap, waarmee bovengemiddeld veel invloed en
resultaat gegenereerd wordt voor Nederland. De goede resultaten in de EU zouden wel steeds
meer het gevolg zijn van de inzet van individuen, waarbij de departementale inzet minder effectief
zou zijn, waardoor de invloed van Nederland gaandeweg afneemt in de EU. Om ook op langere
termijn goede resultaten te kunnen blijven leveren is het volgens Klinckenberg Consultants aan te
bevelen dat EZ zich actiever opstelt in Europese energie-efficiëntie-zaken. Binnen het Internationaal
Energie Agentschap bereikt Nederland Klinckenberg Consultants in het algemeen ook goede
resultaten. Nederland zou daardoor een bovengemiddeld invloed gehad op IEA-beleid, gelet op de
omvang van Nederland. Een beleidswijziging van EZ richting het uitsluitend bevorderen van
handelscontacten heeft het risico dat, zonder investering in langduriger relaties met overheden, ook
de drager voor handelscontacten wegvalt.
Hoe deze conclusies, die dus voornamelijk op interviews zijn gebaseerd, zich precies verhouden
tot de bevindingen in de hierboven besproken IOB-evaluatie, is niet helemaal duidelijk.
Conclusie: doeltreffendheid en doelmatigheid van beleid gericht op internationale
energievoorzieningszekerheid
Op basis van het voorgaande zal duidelijk zijn geworden dat ‘harde’ uitspraken over de effectiviteit
van de Nederlandse inzet via bilaterale relaties, Europees beleid en multilaterale fora niet tot de
mogelijkheden behoren. Het beeld dat ontstaat is dat de inzet van Nederland bewust en gericht

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

172

HOOFDSTUK 6

plaatsvindt en dat Nederland vooral op multilateraal vlak een relatief grote rol vervult. Dit
suggereert eerder een doelmatige en doeltreffende inzet dan een ondoelmatige of ineffectieve inzet,
wat onverlet laat dat resultaten zich niet zomaar laten sturen in een complex en grotendeels politiek
krachtenveld. Buijs en Sievers (2011) zien wat betreft marktwerking als het fundament van
voorzieningszekerheid: “The fundamental question [...] is how global resource markets will develop
in future. [...] [E]conomies and markets are able to overcome many problems as long as they
function well. Yet ensuring the proper functioning of global markets is one of the most complex
goals to address. [...] This challenge touches upon very essential questions about the position and
strength of global governance in the international political and economic system.”
Het vaststellen van doelmatigheid van de Nederlandse inzet via bilaterale relaties, Europees beleid
en multilaterale fora zou de volgende stappen vereisen:
• het in kaart brengen van de kosten, inclusief inzet van werktijd van ambtenaren, die gepaard
gaan met deze inzet,
• het koppelen van deze kosten aan de behaalde resultaten,
• het onderzoeken of hetzelfde resultaat met minder kosten had kunnen worden gehaald, of dat
met alternatief beleid meer resultaat tegen dezelfde kosten had kunnen worden geboekt.
Omdat het moeilijk is om behaalde resultaten toe te wijzen aan de Nederlandse inzet, is het lastig
om resultaten en kosten te koppelen teneinde de doelmatigheid nader te onderzoeken. Binnen deze
evaluatie doen wij geen uitspraken over de doelmatigheid van de Nederlandse inzet via bilaterale
relaties, Europees beleid en multilaterale fora.

6.7

Gasrotondestrategie

Subparagraaf 4.3.10 gaf aan dat de gasrotondestrategie lastig is om separaat te evalueren: het kent
geen einddoel of eindpunt en is een integraal onderdeel van het energiebeleid. Aangegeven is dat
er acht onderdelen (‘activiteiten’) worden onderscheiden en dat daarbij doelen en middelen door
elkaar lopen:
1. het bevorderen van investeringen in gastransportcapaciteit (pijpleidingen), gasopslagcapaciteit
en faciliteiten voor vloeibaar aardgas (LNG),
2. de oprichting van een Overlegplatform Gasrotonde waaraan onder meer kennisinstellingen en
energiebedrijven uit binnen- en buitenland deelnemen,
3. het bevorderen van marktwerking en de integratie van de Noordwest-Europese gasmarkt,
4. het benutten van de eigen gasbronnen,
5. het voeren van een gasdiplomatie,
6. het bevorderen van internationaal ondernemen,
7. het versterken van kennisinfrastructuur,
8. het monitoren van de voortgang van de gasrotondestrategie.
Bij de onderdelen 1, 3, 4, 5, 6 en 7 is het de vraag in hoeverre er anders of intensiever beleid is
gevoerd met de gasrotonde als strategie ten opzichte van een hypothetische situatie zonder zo’n
strategie. Dit bepaalt wat er überhaupt zou kunnen worden geëvalueerd. Vooral bij de onderdelen
3, 4, 5, 6 en 7 is dit erg lastig, zo niet onmogelijk, om vast te stellen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

173

Bevorderen investeringen
Kernvragen zijn welk ‘extra’ beleid er – ten opzichte van een hypothetische situatie zonder
‘gasrotondestrategie’ – is gevoerd met betrekking tot investeringen en of er inderdaad investeringen
hebben plaatsgevonden die leiden tot Nederland als ‘gasrotonde’.
Harris et al. (2010)
Harris et al. (2010) doen een SWOT-analyse en een ex ante analyse van een succesvolle strategie
voor een gasrotonde. Dat is geen ex post analyse van specifiek ingezet beleid in de periode 20072012. Het geeft indicaties van mogelijke effecten, geen evaluatie van daadwerkelijk opgetreden
effecten.
Hoofdstuk 4 vergelijkt twee scenario’s met elkaar: een ‘base case’, waarin de gasrotondestrategie
minder succesvol uitpakt omdat beleid niet wordt gecontinueerd of wel wordt gecontinueerd maar
niet geïmplementeerd versus een succesvol scenario waarin ten opzichte van de base case
additionele investeringen plaatsvinden. Deze additionele investeringen betreffen:
• ten opzichte van afnemende investeringen met betrekking tot gaswinning in de base case vinden
er extra exploratie en gaswinning plaats,
• er vinden extra investeringen in pijpleidingen plaats die leiden tot meer (grensoverschrijdend)
transport,
• ten opzichte van drie reeds geplande gasopslagfaciliteiten komt er één extra opslagfaciliteit,
• ten opzichte van het gereedkomen van de Gate LNG-terminal in de base case wordt de
capaciteit daarvan uitgebreid; ook wordt de capaciteit van de LNG-terminal in Eemshaven
uitgebreid,
• handel in gas op de TTF neemt toe ten opzichte van de base case, door de gasrotondestrategie.
Dit betreft geen investering, maar een veronderstelling over effecten van de
gasrotondestrategie,
• O&O met betrekking tot biogas neemt af in de base case. Deze afname vindt later plaats in de
gasrotondestrategie. Dit leidt bij veronderstelling tot meer Nederlandse patenten en inkomsten
daaruit.
In werkelijkheid kan slechts worden waargenomen welke investeringen er hebben plaatsgevonden.
De moeilijkheid is om te beoordelen welke van die investeringen zonder gasrotondestrategie ‘ook
wel’ zouden hebben plaatsgevonden en welke specifiek aan beleid ter stimulering van de gasrotonde
zijn te danken. Dat beleid is doeltreffender des te meer investeringen kunnen worden gerelateerd
aan de stimulering. De kosten van het gevoerde beleid bepalen of dit ook doelmatig was. De
uiteindelijke doelen liggen enerzijds in voorzieningszekerheid (en leveringszekerheid), anderzijds in
het stimuleren van “economische groei en de versterking van het verdienpotentieel van
Nederland”.
Harris et al. (2010) geven aan dat een succesvolle gasrotondestrategie kan leiden tot lagere
groothandelsprijzen voor gas (vanwege toename van de concurrentie), naast de hierboven al
beschreven (veronderstelde) effecten op gaswinning, gashandel en O&O. De extra pijpleidingen,
opslagfaciliteiten en LNG terminal-capaciteiten zorgen voor een toename in de
voorzieningszekerheid.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

174

HOOFDSTUK 6

Algemene Rekenkamer (2012)
Algemene Rekenkamer (2012) betreft onderzoek naar het beleid om Nederland te positioneren als het
knooppunt van gastransport in Noordwest-Europa: naar de onderbouwing van de
gasrotondestrategie, naar de wijze waarop de minister van EZ de totstandkoming van de strategie
controleert en naar de manier waarop de Tweede Kamer wordt geïnformeerd. Meer specifiek wordt
er gekeken naar het onderdeel bevorderen van investeringen in de infrastructuur van de
gastransportcapaciteit (pijpleidingen), gasopslagcapaciteit en faciliteiten voor vloeibaar aardgas
(LNG): investeringen die voor € 8,2 miljard in de periode 2005–2014 worden gedaan door 100
procent staatsdeelnemingen, te weten Gasunie en EBN.
De hoofdconclusie van de Algemene Rekenkamer is dat de Nederlandse Staat heeft ingestemd met
investeringen in de totstandkoming van de gasrotonde, waarbij niet in alle gevallen aantoonbaar is
getoetst of de investeringen bijdragen aan een schone, betrouwbare en betaalbare
energievoorziening. In de reactie hierop stelt de minister van EZ dat bij Gasunie en EBN
onderscheid moet worden gemaakt tussen investeringen die voortvloeien uit wettelijke taken en
overige investeringen. Bij investeringen die Gasunie en EBN doen uit hoofde van hun wettelijke
taak is een afzonderlijke toetsing aan het publieke belang niet opportuun, omdat mag worden
aangenomen dat met zulke investeringen per definitie een publiek belang wordt gediend. Dit geldt
voor € 3 miljard van de € 8,2 miljard die in het kader van de gasrotondestrategie wordt geïnvesteerd
in de periode 2005–2014.
Dat niet alle investeringen van te voren aantoonbaar zijn getoetst zegt iets over (de transparantie
van) het beleidsproces, en misschien iets over het risico op investeringen die maatschappelijk
onrendabel zijn, maar niet noodzakelijkerwijs iets over de daadwerkelijke effecten van die
investeringen. Voor de bepaling van doeltreffendheid is in de eerste plaats van belang hoeveel
additionele investeringen er ten bate van een gasrotonde zijn gedaan in het kader van de stimulering
onder de gasrotondestrategie. Een vervolgvraag is wat de effecten zijn van deze investeringen en
hoe deze zich verhouden tot de kosten ervan.
De scheiding tussen investeringen (van Gasunie en EBN) in “wettelijke taak” en “overig” is alleen
daarom al van belang omdat dit aangeeft welke investeringen kennelijk extra zijn ten opzichte van
de situatie zonder gasrotondestrategie. Verder is van belang welke investeringen op welke wijze
worden gereguleerd. De Algemene Rekenkamer (2012) stelt hierover: “Investeringen die Gasunie
wil doen boven de € 100 miljoen moeten ter goedkeuring aan de minister van Financiën worden
voorgelegd. Investeringen die EBN wil doen boven de € 200 miljoen moeten ter goedkeuring aan
de minister van EL&I worden voorgelegd.” De minister van EZ zou alle investeringen van Gasunie
en – voor zover gasgerelateerd – van EBN als investeringen in de gasrotonde beschouwen. Dat
lijkt een weinig zinvolle afbakening van de gasrotondestrategie. Van belang is dat de tarieven die
GTS in rekening mag brengen voor het beheer van het gasnet worden gereguleerd door de NMa.
De verdeling van de door de Algemene Rekenkamer genoemde € 8,2 miljard aan (door de ministers
van Financiën en EZ goedgekeurde) investeringen betreft (tussen 2005 en 2014) € 7,9 miljard door
Gasunie en € 326 miljoen door EBN. Het grootste deel van deze investeringen valt daarmee onder
de tariefregulering door de NMa van GTS (zie verderop). De Algemene Rekenkamer noemt dan ook
dat het risico in de eerste plaats wordt veroorzaakt doordat Gasunie en EBN staatsdeelnemingen
zijn, waarmee de Nederlandse Staat risico’s loopt via de winst van Gasunie en daarmee op de

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

175

hoogte van het dividend dat de Staat ontvangt. Dit zijn negatieve effecten, maar lijken niet ten
koste te (kunnen) gaan van voorzieningszekerheid, leveringszekerheid of marktwerking. In die zin
betreft het eerder een doelmatigheidskwestie. Welk deel van het genoemde bedrag precies in de
periode van deze beleidsdoorlichting valt (2007-2012), is ons niet bekend.
Wat de rollen van de minister van EZ en de NMa betreft (Algemene Rekenkamer, 2012, blz. 1415) is het opvallend dat de rechter eraan te pas moest komen om de tariefregulerende rol bij NMa
neer te leggen. Over deze periode (2007-2010) kan moeilijk worden beweerd dat het toezicht
doelmatig was.
Voortgangsrapportage Gasrotonde 2011
Volgens de minister van Economische Zaken (2011) blijkt uit de voortgangsrapportage 2011 dat
de Nederlandse gasmarkt zich in de periode 2009-2011 in positieve zin heeft ontwikkeld: de handel
in gas, de transportcapaciteit en de gasopslagcapaciteit zijn toegenomen en gas weet uit een groter
aantal bronnen Nederland te bereiken, onder meer door het in gebruiknemen van de eerste LNGimportterminal in Nederland. De voortgangsrapportage schetst inderdaad deze ontwikkelingen.
Hierdoor zou de voorzieningszekerheid volgens de minister van Economische Zaken (2011) zijn
verbeterd, zouden er nieuwe economische activiteiten zijn gegenereerd en zou de
concurrentiekracht van de gassector zijn versterkt. Dit is meer een gevolgtrekking dan dat het
expliciet blijkt uit de voortgangsrapportage. De handel in gas is per definitie een economische
activiteit en een toename in transport- en gasopslagcapaciteit en LNG-import-capaciteit zal de
voorzieningszekerheid in ieder geval niet doen afnemen. Of daarmee de concurrentiekracht van de
gassector is versterkt, is minder hard te koppelen aan de beschreven resultaten.
De minister van EZ (2011) stelt dat de geboekte resultaten “eerst en vooral de verdienste van het
bedrijfsleven” zijn. De inzet van de overheid is gericht op de ontwikkeling en implementatie van
het regelgevend kader en op het faciliteren van investeringen via bijvoorbeeld het ontheffingen- en
vergunningenbeleid. Dit onderstreept de moeilijkheid om resultaten aan specifiek overheidsbeleid
(te weten de gasrotondestrategie, in het bijzonder het stimuleren van investeringen) te koppelen.
IEA (2014)
IEA (2014) stelt (blz. 159-160): “The Netherlands is preparing for [the transition to becoming a
net gas importer] with the Dutch Gas Hub Strategy that was launched in 2005. It is well on its way
to complete the planned investment in the Dutch gas hub. Thanks to the development of a robust
gas infrastructure, gas market integration in North-West Europe is rapidly taking place. The
introduction of a market based balancing regime and the commissioning of the GATE LNG
terminal, increased storage and pipeline capacity, all added flexibility to the robustness of the gas
market. Gasunie Transport Services (GTS) has made investments in further diversifying supplies
by bringing online new interconnection capacity with Germany. With the addition of the
Bergermeer storage in 2014, Dutch gas storage capacity will nearly double. The Title Transfer
Facility has developed into the fastest growing gas hubs in Europe.”

Gasdiplomatie: GECF
De gasdiplomatie kan los van de gasrotondestrategie worden geëvalueerd. Het ministerie van
Buitenlandse Zaken (2012a, blz. 145-146) stelt ten aanzien van het Gas Exporting Countries Forum:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

176

HOOFDSTUK 6

“Sinds 2001 voeren de ministers van de grootste gasproducerende landen overleg in het
GECF. Doel van het forum is het vergroten van het niveau van coördinatie en de
versterking van de samenwerking tussen de lidstaten. In dat kader wordt er gesproken
over het uitwisselen van informatie en expertise en het initiëren van onderzoeken naar
ontwikkelingen op de gasmarkt. Het reguleren van productie- en prijsniveaus is tot nu toe
niet aan de orde geweest. Het forum wil ook de dialoog tussen gasproducenten en consumenten bevorderen.
Omdat Nederland aanvankelijk geen rol speelde in het GECF zijn er geen concrete
doelstellingen geformuleerd ten aanzien van de Nederlandse inzet – niet aan het begin van
de geëvalueerde periode en, opvallend genoeg, ook niet tijdens de geëvalueerde periode.
Sinds 2009 heeft Nederland net als Noorwegen en Kazachstan de waarnemersstatus van
het GECF. Als grootste gasproducent van de EU is het voornaamste doel van deze
waarnemersstatus geïnformeerd te zijn over de discussies die plaatsvinden tussen de
gasexporterende landen. Nederland en de GECF-landen hebben het gedeelde belang van
stabiele prijzen.
Lidmaatschap wordt door Nederland vooralsnog niet overwogen, vooral omdat de
mogelijkheid bestaat dat het GECF zich zal ontwikkelen tot een kartelachtige organisatie,
wat haaks staat op vrijhandelsprincipes zoals die door Nederland worden nagestreefd. [...]
Het niveau van de vertegenwoordiging weerspiegelt de terughoudende Nederlandse
houding. [...]
In de geëvalueerde periode zijn nog weinig concrete resultaten geboekt. [...] De
waarnemersstatus verschaft Nederland informatie over de (ondoorzichtige) gasmarkt en
de positie van andere gasproducerende landen. Voorts kan Nederland samen met
Noorwegen een balancerende rol spelen binnen het forum. Op basis van geopolitiek
gewicht kan een brug worden geslagen naar landen die nog geen openmarkt beleid
voeren.”
De afgenomen interviews bevestigen de functie van het GECF voor Nederland als relatienetwerk
en het in de gaten kunnen houden van ontwikkelingen in dit forum. Nederland heeft geen
stemrecht en heeft daardoor weinig in de melk te brokkelen, maar het waarnemend lidmaatschap
geeft wel contacten met de belangrijkste gasproducerende landen, dat wil zeggen: makkelijker
‘ingang op het juiste niveau’ bij deze landen.

Overige onderdelen gasrotondestrategie
Ten aanzien van het bevorderen van marktwerking en de integratie van de Noordwest-Europese
gasmarkt (onderdeel 3), het benutten van de eigen gasbronnen (onderdeel 4), het bevorderen van
internationaal ondernemen (onderdeel 6) en het versterken van kennisinfrastructuur (onderdeel 7)
is het onze inziens erg lastig om vast te stellen welke behaalde resultaten specifiek zijn toe te
schrijven aan de gasrotondestrategie. Over de doeltreffendheid van de gasrotondestrategie in het
bereiken van resultaten hierop doen wij dan ook geen separate uitspraak.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

177

Monitoren voortgang gasrotondestrategie
Deze ‘monitoring’ bestaat uit (zie hoofdstuk 4) de opdracht van de minister van EZ aan GTS om
jaarlijks een rapport Voorzieningszekerheid Gas samen te stellen, een analyse van de bijdrage van
de Gasrotonde aan de Nederlandse economie en het laten onderzoeken van de ontwikkeling van
de positie van Nederland op de regionale en internationale gasmarkten. De minister van EZ heeft
GTS inderdaad in december 2008 opdracht gegeven om werkzaamheden te verrichten ter
uitvoering van de monitoringtaak zoals vastgelegd in artikel 52a van de Gaswet. De jaarlijkse
rapportages vormen input voor de eveneens jaarlijkse monitoringrapportages van de minister van
EZ aan de Europese Commissie betreffende voorzieningszekerheid en leveringszekerheid gas en
elektriciteit. De analyse van de bijdrage van de gasrotonde betreft de hierboven aangehaalde studie
van Harris et al. (2010). Het derde punt zou onderdeel zijn van de lopende activiteiten van EZ en
van de voortgangsrapportages met betrekking tot de gasrotonde (zoals eveneens hierboven
aangehaald). De nadruk ligt daarin overigens niet specifiek op “de ontwikkeling van de positie van
Nederland op de regionale en internationale gasmarkten”.
Overlegplatform Gasrotonde
Behoudens een enkele publicatie (bijvoorbeeld een position paper van Gas Hub Consultative Platform)
en een korte beschrijving in de voortgangsrapportage gasrotonde van 2011 is er weinig informatie
beschikbaar over het functioneren en de resultaten van het overlegplatform. Een uitspraak over
doeltreffendheid is daarom niet mogelijk en zou bijvoorbeeld specifieke interviewrondes of
enquêtes vergen.

Conclusies doeltreffendheid en doelmatigheid gasrotondestrategie
De gasrotondestrategie bestaat uit verschillende onderdelen. Zoals hierboven toegelicht kunnen
wij ten aanzien van de onderdelen bevorderen van marktwerking en de integratie van de
Noordwest-Europese gasmarkt, benutten van de eigen gasbronnen, bevorderen van internationaal
ondernemen en versterken van kennisinfrastructuur geen uitspraken doen over hoe doeltreffend
specifiek de gasrotondestrategie hierin is geweest. Uitspraken over doelmatigheid zijn dan ook niet
mogelijk. Ten aanzien van het Gas Exporting Countries Forum lijken er weinig resultaten te zijn
geboekt en te kunnen worden geboekt, maar geeft de waarnemersstatus wel informatie over de
gasmarkt en contacten met de belangrijkste gasproducerende landen. Het glas lijkt hier half leeg,
of half vol. Een uitspraak over doeltreffendheid (en doelmatigheid) van het overlegplatform is
zonder specifiek onderzoek niet mogelijk. De monitoring lijkt doeltreffend ter hand te zijn
genomen, al zou een meer compleet beeld ontstaan als duidelijker zou zijn wat precies de
beleidsinzet is geweest, welke investeringen dat heeft uitgelokt en – maar dat gaat verder dan
monitoren – welke effecten dat heeft gehad.
Wat het bevorderen van investeringen in gastransportcapaciteit (pijpleidingen), gasopslagcapaciteit
en faciliteiten voor vloeibaar aardgas (LNG) betreft, zijn duidelijk vorderingen gemaakt met het
creëren van voorwaarden voor de gewenste ‘gasrotonde’. In die zin lijkt het beleid doeltreffend te
zijn geweest. Gezien de onduidelijke rolverdeling tussen de minister van EZ en de NMa kan het
beleid evenwel moeilijk als doelmatig worden gekenmerkt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

178

HOOFDSTUK 6

Vervolgonderzoek
Vervolgonderzoek zou zich kunnen richten op het functioneren en de resultaten van het
overlegplatform, op basis van interviews en/of enquêtes. Daarnaast kan worden onderzocht wat
de investeringen uiteindelijk voor Nederland opleveren.

6.8

Overzicht

Hoofdstuk 4 beschreef de relaties tussen beleidsinstrumenten en doelen onder OD2, samengevat
in Figuur
6.4.
Figuur 6.4

Relaties tussen beleidsinstrumenten en doelen onder OD2

Mijnbouwwet:

- vergunningverlening
- winning en
exploratie
- SodM
- advies en
onderzoek
- Waarborgfonds
Mijnbouwschade
- gebiedsverkleining

Doelmatige
winning
bodemschatten
Creëren energieinfrastructuur
van nationaal
belang,
waaronder
gasopslag

Convenant +
investeringsaftrek
Rijkscoördinatieregeling
SEV III
Gasrotonde
Gasrotondestrategie
Bron:

Internationale
concurrerende
positie energievoorziening

Internationale
energievoorzieningszekerheid

Voorzieningszekerheid

Voorraadvorming
aardolieproducten
Economische
groei

SEO.

Wat hier een rol speelt is dat de “energie-infrastructuur” zowel bij OD1 (marktwerking) als OD2
(voorzieningszekerheid) een rol speelt 121. Als de NMa (2012) stelt “dat het hoogspanningsnet niet
is berekend op een grootschalige uitbreiding van de productiecapaciteit” hoeft de levering- en
voorzieningszekerheid niet per se in het geding te zijn, maar is wel duidelijk dat een economisch
potentieel onbenut blijft.
De beleidsinstrumenten in Figuur 6.4 zijn doeltreffend als ze – via een doelmatige winning van
bodemschatten, energie-infrastructuur, energievoorziening, voorraadvorming aardolieproducten
en internationale voorzieningszekerheid – de voorzieningszekerheid, leveringszekerheid (en de
121

Eerder is al gewezen op het feit dat leveringszekerheid zowel een onderdeel is van OD1 als OD2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

179

economische groei) positief beïnvloeden. Als beleidsinstrumenten doeltreffend zijn, zijn ze doelmatig
als aan de volgende voorwaarden is voldaan:
• de beleidsinstrumenten kunnen niet met lagere kosten of met minder negatieve neveneffecten
worden ingezet zonder aan effectiviteit in te boeten, en
• er zijn geen alternatieve beleidsinstrumenten die tegen lagere kosten of met minder negatieve
neveneffecten dezelfde effectiviteit bewerkstelligen.
De kosten zijn net als bij OD1 vooral uitvoeringskosten, behoudens belastingderving bij de
investeringsaftrek, de kosten van het aanhouden van olievoorraden en de investeringen die
specifiek zijn gedaan ten behoeve van de gasrotondestrategie. Negatieve neveneffecten zijn
bijvoorbeeld administratieve lasten voor burgers en bedrijven. Merk op dat er in zekere mate een
afruil kan bestaan tussen effectiviteit en efficiëntie. Als beleidsinstrument X iets minder effectief is
dan beleidsinstrument Y, maar met veel minder kosten of administratieve lasten of andere negatieve
neveneffecten gepaard gaat, zou het gemis aan effectiviteit moeten worden afgewogen tegen de
vermeden kosten, lasten of negatieve neveneffecten.
Een manier om de mate van doeltreffendheid te beoordelen is om naar ontwikkelingen in
doelvariabelen te kijken. Bij OD2 betreft dit met name de voorzieningszekerheid en de
leveringszekerheid. In het beleid zijn hier geen concrete doelwaarden voor geformuleerd. Aan
ontwikkelingen in doelvariabelen kan alleen daarom al niet zomaar worden afgelezen of en in welke
mate het beleid doeltreffend is geweest. Dat betekent dat ontwikkelingen in doelvariabelen an sich
vooral illustrerend kunnen zijn én een indicatie kunnen geven of er iets ‘mis’ lijkt te gaan, wat zou
inhouden dat het gevoerde beleid kennelijk niet volledig doeltreffend is. Daarnaast speelt het
vraagstuk dat uitkomsten niet alleen door het ingezette beleid worden beïnvloed
(toerekenbaarheid). Tot slot is de vraag wat de uitkomsten zouden zijn geweest met een andere
inzet van beleid, iets dat niet wordt waargenomen.
Tabel 6.2 vat de resultaten met betrekking tot de doeltreffendheid van de beleidsinstrumenten onder
OD2 in de periode 2007-2012 samen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

180

Tabel 6.2

HOOFDSTUK 6

Doeltreffendheid van beleidsinstrumenten onder OD2 in de periode 2007-2012

Instrument onder OD2

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Mijnbouwwet
waaronder:

Laatste integrale
evaluatie over
betrof 2003-2007

Geen integrale uitspraak mogelijk

Vergunningverlening

Zacht

Goed

Deelname Staat in winning en
exploratie

Zacht

Goed

Mijnraad, Technische commissie
bodembeweging

Zacht

Goed

Staatstoezicht op de Mijnen

Zacht

Goed

TNO

Hard

Goed

Waarborgfonds Mijnbouwschade

Geen uitspraak mogelijk

Gebiedsverkleining

Geen separate uitspraak mogelijk

Convenant actieve benutting

Hard

Slecht (in korte periode)

Investeringsaftrek marginale velden

Geen uitspraak (o.a. winning nog niet bekend)

Rijkscoördinatieregeling

Geen uitspraak mogelijk

Structuurschema
Elektriciteitsvoorziening III

Hard

Goed

Wet Voorraadvorming
Aardolieproducten

Hard

Goed

Internationale
Energievoorzieningszekerheid

Zacht

Goed

Zacht

Redelijk

Gasrotondestrategie
Bevorderen investeringen
gastransport, gasopslag, LNG
Marktwerking/integratie, benutting
gasbronnen, internationaal
ondernemen, kennisinfrastructuur

Geen uitspraken mogelijk

Overlegplatform Gasrotonde

Geen uitspraak mogelijk

Gasdiplomatie: GECF

Zacht

Redelijk

Monitoring voortgang
gasrotondestrategie

Zacht

Goed

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

EVALUATIE VAN OPERATIONEEL DOEL 2

Tabel 6.3

181

Doelmatigheid van beleidsinstrumenten onder OD2 in de periode 2007-2012

Instrument onder OD2

Bewijsmateriaal

Doelmatigheid

Mijnbouwwet
waaronder:

Laatste integrale
evaluatie over
betrof 2003-2007

Geen integrale uitspraak mogelijk

Vergunningverlening

Geen separate uitspraak

Deelname Staat in winning en
exploratie

Geen separate uitspraak

Mijnraad, Technische commissie
bodembeweging

Geen separate uitspraak

Staatstoezicht op de Mijnen

Geen separate uitspraak

TNO

Hard

Goed

Waarborgfonds Mijnbouwschade

Geen uitspraak mogelijk

Gebiedsverkleining

Geen separate uitspraak mogelijk

Convenant actieve benutting

Zacht

Matig (in korte periode)

Investeringsaftrek marginale velden

Geen uitspraak

Rijkscoördinatieregeling

Geen uitspraak mogelijk

Structuurschema
Elektriciteitsvoorziening III

Zacht

Goed

Wet Voorraadvorming
Aardolieproducten

Zacht

Goed

Internationale
Energievoorzieningszekerheid

Geen uitspraak

Gasrotondestrategie
Bevorderen investeringen
gastransport, gasopslag, LNG

Zacht

Matig (EZ versus NMa)

Marktwerking/integratie, benutting
gasbronnen, internationaal
ondernemen, kennisinfrastructuur

Geen uitspraken mogelijk

Overlegplatform Gasrotonde

Geen uitspraak mogelijk

Gasdiplomatie: GECF

Geen uitspraak

Monitoring voortgang
gasrotondestrategie

Geen uitspraak

Overkoepelende conclusie OD2
De relatie tussen de beleidsinstrumenten onder OD2, zoals weergegeven in Figuur
6.4, is als
volgt. De instrumenten onder de Mijnbouwwet strekken voornamelijk ter doelmatige winning van
bodemschatten. Het Convenant actieve benutting en de Investeringsaftrek marginale velden

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

182

HOOFDSTUK 6

hebben eveneens als doel om deze doelmatige winning te bevorderen. De (gewijzigde)
Rijkscoördinatieregeling en SEV III zijn gericht op energie-infrastructuur: de
Rijkscoördinatieregeling via verkorting van procedures, SEV III middels ruimtelijke reserveringen
voor grootschalige productie en transport van elektriciteit. De invloedssfeer van deze instrumenten
– Mijnbouwwet, convenant, investeringsaftrek, Rijkscoördinatieregeling en SEV III – is vooral
‘fysiek’ en ‘nationaal’. Fysiek omdat het winning van bodemschatten of infrastructuur betreft,
nationaal omdat die winning en die infrastructuur (grotendeels) betrekking hebben op wat er
binnen de Nederlandse landsgrenzen gebeurt. De Nederlandse inzet via bilaterale relaties,
Europees beleid en multilaterale fora heeft daarentegen juist een internationale werking en betreft
vooral de toegang tot energiebronnen en handels- en investeringsmogelijkheden.
De instrumenten vullen elkaar aan en zitten elkaar niet ‘in de weg’. Of er sprake is van een
ondoelmatigheid vanwege meerdere instrumenten ter activering van marginale velden
(gebiedsverkleining, convenant, investeringsaftrek), zal de toekomst (en toekomstige evaluaties)
moeten uitwijzen. Bij de Gasrotondestrategie wordt een oordeel bemoeilijkt, omdat het niet altijd
duidelijk is welke investeringen er zonder deze ‘strategie’ ook wel hadden plaatsgevonden.
Wat doelen betreft is er sprake van voorzienings- en leveringszekerheid als centraal doel, maar
economische groei moet ook niet worden vergeten. Een gasrotonde of een hoogspanningsnet dient
niet alleen voor de leverings- en voorzieningszekerheid, maar ondersteunt ook economische
activiteit gericht op handel en export. Dat maakt het strikt ‘afrekenen’ van beleid op voorzieningsen leveringszekerheid tot een te beperkte exercitie.
Hierboven is geconstateerd dat een integrale uitspraak over doeltreffendheid en doelmatigheid van
de Mijnbouwwet over de periode 2007-2012 niet mogelijk is. De wél geëvalueerde onderdelen
wijzen op doeltreffendheid en er zijn geen aanwijzingen voor een ondoelmatige bodemwinning in
deze periode. Het oordeel over SEV III, de Wet Voorraadvorming Aardolieproducten en het beleid
ten aanzien van Internationale Voorzieningszekerheid is eveneens dat er sprake is van
doeltreffendheid. Het Convenant actieve benutting is in de korte periode dat het bestaat niet
doeltreffend geweest. De vraag is of dit ná 2012 verandert. Hoe dan ook zal het in samenhang
moeten worden bezien met gebiedsverkleining in de Mijnbouwwet en met de Investeringsaftrek
marginale velden. Het oordeel over de doeltreffendheid van de stimulering van investeringen
middels de Gasrotonde is redelijk: er zijn vorderingen gemaakt om aan de voorwaarden van een
gasrotonde te voldoen, maar de toekomst moet nog uitwijzen in hoeverre deze strategie
daadwerkelijk succesvol blijkt. De onduidelijke rolverdeling tussen EZ en NMa doet afbreuk aan
de doelmatigheid van het toezicht.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

7

183

Beschrijving van operationeel doel 3

De derde operationele doelstelling van artikel 14 is het bevorderen van een duurzame en veilige
energievoorziening. Onder deze doelstelling valt de ambitie een transitie naar een duurzame en
betrouwbare energievoorziening door te maken. Als onderdeel van dit beleid wordt ingezet op het
ontwikkelen van innovatieve energietechnologieën, energiebesparing en energie-efficiënte,
verduurzaming van energieproductie en het reduceren van CO2-uitstoot. Ook de veilige toepassing
van kernenergie en het stralingsbeschermingbeleid zijn onderdeel van OD3.

7.1

Doelen en beleidsinstrumenten

Figuur 7.1 op de volgende pagina geeft een overzicht van het meest relevante nationale en
Europese beleid en de bijhorende instrumenten binnen OD3 in de periode 2007-2012. Er wordt
onderscheid gemaakt naar vijf subdoelstellingen:
• energie-innovatie,
• energiebesparing,
• verduurzaming energieproductie,
• CO2-reductie,
• kernenergie en stralingsbescherming.
Waar mogelijk is per subdoelstelling aangegeven wat de in de energierapporten opgenomen
overkoepelende beleidsdoelstelling was. Per subdoelstelling is uiteengezet wat het belangrijkste
beleid was en welke instrumenten zijn ingezet. Veel instrumenten dragen bij aan meer dan één
subdoelstelling. Deze instrumenten zijn genoemd onder het subdoel waar zij (naar verwachting)
het meest aan bijdragen. Figuur 7.2 bevat geeft later weer alle doelstellingen per instrument.
Per instrument is aangegeven of het een (hoofdzakelijk) financieel, (hoofdzakelijk) regulerend of
(hoofdzakelijk) zacht instrument betreft. Ook hier geldt dus dat een instrument zelden in één enkel
hokje te plaatsen is. In de figuur is opgenomen wanneer een instrument is gestart en wanneer het
instrument is beëindigd. Bij subsidieregelingen is dit bijvoorbeeld de periode dat subsidieaanvragen
gedaan konden worden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK
Convenant Benchmark
Convenant MJA (MJA3 v/a 07/2008)
Voorlichting: Milieu Centraal

Transport
Consumenten

Learning-by-research (R&D)
Learning-by-doing

Gebouwde omgeving, industrie

SEI Risico’s dekken voor aardwarmte

Nationaal Actieplan HE

Energie uit hernieuwbare bronnen (Richtlijn 2009/28/EG)
Warmte op stoom
Nationaal PvA Windenergie (wind op land)

Elektrisch Rijden

Green Deals

Topsectorbeleid Energie

2011

SEI Zon-PV

2012

Kernenergiewet
EPAn
Stralingsbescherming
Stresstest Borssele
IAEA

EPAn*
Stralingsbescherming*

-20% CO2-reductie in 2020 t.o.v. 1990

Kernenergiewet*

Joint Implementation
CCS (incl. CATO-programmas, demo-projecten / ROAD)
Subsidie CO2-reductieplan

-30% CO2-reductie in 2020 t.o.v. 1990

SEI Duurzame warmte voor bestaande woningen
SEI Investeringen voor verlaging e-aansluiting van wp-houders
Nationaal Expertisecentrum Warmte (NEW)

Convenant BLOW (wind op land)
MEP (t/m 08/2006)
SDE (incl. wind op zee, wind op land, kleinschalige co-vergistingsinstallaties)
SDE+
Garanties van oorsprong voor duurzame elektriciteit
Investeringssubsidie Wind op land

DEN-B

2010

14% duurzame energie in energieverbruik in 2020

Elektrisch Rijden*

Convenant MEE

Doelstelling
IAEA*
Beleid
Financieel instrument
Zacht instrument
Regulerend instrument
Bron: Schoon en Zuinig, Energierapporten 2005, 2008, 2011 en documenten op instrumentniveau (besluiten, regelingen, RVO.nl)
Instrumenten onder learning-by-research en learning-by-doing horen bij innovatiebeleid
* Tussen 2007 en 2010: VROM-instrumenten

Overkoepelend beleid

Nuclaire veiligheid en stralingsbescherming

CO2-reductie

Gebouwde omgeving

Subsidie investeringen

Warmtebeleid
Learning-by-doing
Subsidie exploitatie

Algemeen

Overkoepelend beleid

10% duurzame energie in energieverbruik in 2020
9% duurzame elektriciteit in elektriciteitsverbruik in 2010

EIA

Industrie

2% energiebesparing p.j. v/a 2007 (Schoon en Zuinig)

SEI EOS (incl. NEO, ES, EOS Demo)
DEN-A
SEI Demonstratieprojecten (bv. UKR, UKP)
Onderzoeksprogramma's ECN + NRG

Learning-by-doing
Algemeen

Verduurzaming energieproductie

2009

Maatschappelijke Innovatieagenda Energie

2008

Figuur 7.1

Energiebesparing

Learning-by-research (R&D)

Overkoepelend beleid

Doelstelling op middellange termijn
Energie-innovatie

2007
Doelstelling op lange termijn
Duurzame energiehuishouding & CO2-arme samenleving in 2050

184
HOOFDSTUK 7

Overzicht van OD3 beleidsinstrumenten in de periode 2007-2012.

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 3

185

7.1.1 Samenhang tussen doelstellingen
De ultieme doelstelling op de lange termijn is een duurzame energiehuishouding en CO2-arme
samenleving in 2050. Om dit te realiseren richt de Nederlandse overheid zich op de vermindering
van CO2-uitstoot met 30 procent, 2 procent energiebesparing per jaar en de groei van duurzame
energieverbruik tot 14 procent voor 2020. Daarnaast stimuleert de overheid de ontwikkeling van
innovatieve energietechnologieën.
In Figuur 7.2 staan deze vier belangrijkste subdoelstellingen van OD3 in het midden
weergegeven. 122 Met pijlen wordt weergegeven hoe inspanningen gericht op één doelstelling
doorwerken op andere doelstellingen. Investeringen in energie-innovatie leiden op termijn tot
innovaties die een meer duurzame energieproductie of efficiëntere omgang met energie mogelijk
maken. CO2-reductie staat helemaal bovenaan in de figuur en wordt gerealiseerd middels een
combinatie van verduurzaming van energieproductie en energiebesparing.
Figuur 7.2

Samenhang van OD3 doelstellingen en beleidsinstrumenten

Normaal: geëvalueerd; vet gedrukt: hiaat; onderstreept: evaluatie gepland

De kern van de samenhang tussen de subdoelen is beschreven in de achterliggende beleidstheorie,
specifieker in het innovatiebeleid en het begrip van ‘leercurve’ (Planbureau voor de Leefomgeving
en ECN, 2011). De meeste instrumenten op het gebied van energie-innovatie en verduurzaming
van energieproductie en sommige instrumenten van energiebesparing en CO2-reductie stimuleren
technologische verandering of verhogen de kosteneffectiviteit van de productie. Deze

122

Kernenergie en stralingsbescherming ligt verder af van deze vier doelstellingen en maakt pas sinds 2011
deel uit van artikel 14.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

186

HOOFDSTUK 7

ontwikkelingen zijn noodzakelijk om duurzame energieproductie- en besparingstechnieken in de
markt te zetten en daarmee de middellange- en langetermijne doelstellingen van OD3 te realiseren.
Sommigen van de duurzame energieproductie- en besparingstechnieken 123 zijn al op grotere schaal
in de markt gezet. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om biomassa, windenergie en elektrische auto’s.
Andere technologieën zijn enkel in de vorm van demonstratieprojecten in de praktijk gebracht,
zoals CCS. Sommige technieken zijn nog in de ontwikkelingsfase, zoals zonnebrandstoffen en
multilaag-spiegels. Bestaande innovaties ontwikkelen door en nieuwe technieken komen tot stand.
Daarom is het innovatieproces dynamisch.
Het innovatieproces is ook langdurig waarvan de vruchten alleen op de lange termijn geplukt
kunnen worden. Innovatie zal pas wat opleveren als er een markt voor de innovatie is ontwikkeld.
Pas dan wordt de inzet van de innovatie kosteneffectief. De ontwikkeling van idee tot markt
noemen we het leerproces. In Figuur 7.3 staat de bijbehorende leercurve. Deze curve laat zien hoe
de kosteneffectiviteit van innovaties verandert naarmate de ingezette capaciteit toeneemt. Er zijn
twee essentiële fasen in het innovatieproces waarin de kosten van innovaties verminderen: learningby-research en learning-by-doing (zie bijvoorbeeld De Visser et al. 2012).
De ontwikkeling van een innovatief idee begint meestal met fundamenteel onderzoek waaraan hoge
R&D-kosten zijn verbonden (zie de linkerkant van Figuur 7.3). Dit geldt ook voor de eerste
experimenten en demonstratieprojecten. Door hoge R&D-kosten is innovatie in deze fase duur. In
de fase van learning-by-research begint echter het proces van kennisopbouw waarin nieuwe
innovatieve ideeën voortbouwen op bestaande uitvindingen. Deze ideeën zijn meestal beschermd
door patenten. Hoe verder innovaties zijn ontwikkeld, hoe hoger het niveau van kennisopbouw in
het innovatieproces en hoe goedkoper een innovatie wordt. Kennisopbouw vermindert namelijk
de kosten van innovaties (Aalbers et al. 2013).
Stel nu dat de rode curve in Figuur 7.3 een voorbeeld is voor de kostenontwikkeling van duurzame
energieproductietechnieken. Het innovatieproces van bestaande fossielgebaseerde technologieën
kent een hoger niveau van kennisopbouw. Daardoor zijn fossielgebaseerde technologieën
goedkoper dan groene innovaties in de fase van learning-by-research (met andere woorden, de
horizontale kostencurve van fossielgebaseerde technologieën ligt onder de rode curve). Maar
groene innovaties kunnen ook van elkaar verschillen. Innovaties op het gebied van windturbines
steunen bijvoorbeeld op meer opgebouwde kennis, dan het geval is bij fotovoltaïsche zonnepanelen
(Noailly en Shestalova 2013). 124 Daardoor is windenergie, geproduceerd met een goedkopere
technologie, op dit moment een goedkopere hernieuwbare energiebron dan zonenergie.
Goedkopere technieken kunnen op een kosteneffectievere manier ingezet worden en energie
produceren. De groei in inzet (of capaciteit) verlaagt de kosten verder. Dit is het proces van learningby-doing.

123

124

Techniek en technologie worden door elkaar gebruikt in deze paragraaf. Innovaties horen echter niet alleen
bij een specifieke technologie maar ook bij een technologiegeneratie. Deze twee ontwikkelen zich op een
verschillend tempo. De analyse op het niveau van innovatie- of technologiegeneratie valt buiten de scope
van dit onderzoek.
Er zijn echter andere redenen waarom een technologie goedkoper zou kunnen zijn. Bijvoorbeeld bij
windenergie speelt de lagere prijs van materialen ook een rol in de kosten van de technologie.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 3

Figuur 7.3

187

Leercurve van duurzame technologieën

Het break-even point in Figuur 7.3 is het punt waarin de kosten van duurzame technieken en
fossielgebaseerde technieken gelijk zijn. Vóór het break-even point domineren fossielgebaseerde
technologieën de markt en is de markt locked-in deze technologieën. De technologische verandering
is nog te duur in die fase. Wanneer de kosten van duurzame technologieën lager worden dan de
kosten van fossiele technieken (zie de curve na het break-even point), is de technologische verandering
compleet. Deze technologische verandering kan echter niet plaatsvinden zonder innovatiebeleid
(met andere woorden., zowel het stimuleren van de ontwikkeling van innovatieve technieken als
investerings- en exploitatiesubsidies). Figuur 7.4 laat zien dat de kosten van een technologie lager
worden door de inzet van innovatiebeleid (de leercurve verschuift naar beneden). Dit betekent dat
een lager niveau qua capaciteit (of inzet) al voldoende is om duurzame technologieën rendabeler te
maken dan fossielgebaseerde technieken.
Figuur 7.4

Door innovatiebeleid worden groene technologieën eerder kostenefficiënt

Volgens de beleidstheorie is beleid voor zowel R&D als inzet nodig voor een volledige
technologische verandering. Om de middellangetermijn doelstellingen te realiseren is beleid

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

188

HOOFDSTUK 7

noodzakelijk dat de inzet van innovatieve technieken stimuleert. Maar de ingezette instrumenten
zijn niet per se efficiënt: de gestimuleerde technieken, die vaak eerder in de leercurve staan, zijn
nog te duur. Volgens de beleidsliteratuur (Fisher et al., 2013, Zachman et al., 2014) bieden R&Dsubsidies op de langetermijn de meest effectieve stimulans voor de kostendaling van duurzame
technieken. Voor de middellange termijn kunnen learning-by-doing instrumenten, zoals investeringsen exploitatiesubsidies, effectiever zijn. De horizon van de beleidsdoelstellingen is dus van belang
bij de keuze van de instrumentenmix.

7.1.2 Samenhang tussen instrumenten
De individuele beleidsinstrumenten waarmee beoogd wordt innovatie, verduurzaming, besparing
en CO2-reductie te realiseren staan links en rechts in Figuur 7.2. Te zien is dat er niet alleen
samenhang bestaat tussen de verschillende doelstellingen maar óók tussen de instrumenten
onderling. EIA heeft bijvoorbeeld een doelstelling gericht op zowel energiebesparing als op
verduurzaming van energieproductie. In beide gevallen wordt de mogelijkheid geboden
investeringen in bedrijfsmiddelen fiscaal af te trekken.
Financiële instrumenten hangen ook samen met niet-financiële instrumenten. Niet-financiële
instrumenten helpen de doelstellingen voor energiebesparing en duurzame energie te realiseren
door het creëren van sociaalwetenschappelijke ondersteuning. Voor energiebesparing geldt een
duidelijke samenhang met de convenanten MEE en MJA3 die bedrijven erop alert maken energieefficiënt te produceren. MEP, SDE en SDE+ loopt parallel met het niet-financiële instrument
DEN-B dat de niet-financiële barrières van verduurzaming is bedoeld weg te nemen.
EIA fungeert vervolgens als het instrument dat investeren in energiebesparing meer rendabel
maakt. Op het vlak van verduurzaming kent EIA juist een samenhang met exploitatiesubsidies
MEP, SDE en SDE+. Wederom kan de gedane investering fiscaal worden afgetrokken. SDE+
voorziet vervolgens in een subsidie op de productie van energie. Wel wordt bij het bepalen van de
hoogte van de exploitatiesubsidie rekening gehouden met de eerder toegekende EIA.
Vergelijkbare samenhang bestaat ook tussen verschillende innovatie-instrumenten. ECN werkt
binnen de Topsector Energie actief samen met universiteiten en bedrijfsleven en heeft ook
middelen ontvangen vanuit EOS en IAE. Voor CO2-reductie bestaat een duidelijk verband tussen
Joint Implementation (JI) en andere instrumenten gericht op CO2-reductie of energiebesparing.
Met JI kunnen emissierechten worden aangekocht in het buitenland op het moment dat de
binnenlandse CO2-reductie onvoldoende is om te voldoen aan de internationale doelstelling. De
CO2-reductie wordt dan effectief behaald in een ander land met Nederlandse financiering.

7.1.3 Neveneffecten
Beide typen instrumenten kunnen belangrijke negatieve bijeffecten hebben die de doeltreffendheid
van instrumenten verminderen. Bij generieke instrumenten bestaat er een kans op crowding out van
privé investeringen of op free-riders. Crowding out gebeurt wanneer er private R&D-uitgaven worden
verlaagd vanwege de aanwezigheid van publieke subsidie. Free riding komt voor wanneer
particulieren en bedrijven een subsidie krijgen, maar ze ook zonder subsidie hadden geïnvesteerd.
Als de overheid specifieke technologieën ondersteunt, is er een kans op picking the winner. De

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BESCHRIJVING VAN OPERATIONEEL DOEL 3

189

overheid beïnvloedt hiermee de investeringsbeslissingen van ondernemers. Dit veroorzaakt
economische kosten omdat de overheid dan met een informatieachterstand verkeerde keuzes kan
stimuleren.

7.2

Uitgaven

Tabel 7.1 geeft voor alle genoemde instrumenten weer welke uitgaven zijn gedaan. Dit zijn uitgaven
als het verstrekken van subsidie of het uitzetten van opdrachten aan derden. Ook is aangegeven
welke verplichtingen (toekomstige uitgaven of gereserveerde garanties) zijn aangegaan. Dit speelt
met name bij projecten met een lange looptijd zoals bijvoorbeeld SDE, CATO of Garantieregeling
geothermie. Als laatste zijn uitvoeringskosten gegeven, in de meeste gevallen gaat het om
uitvoeringskosten gemaakt door RVO.nl bij het beheer van de instrumenten. Uitvoeringskosten
zijn gesplitst tussen mensenkracht en projectmiddelen. Waar mogelijk geven de evaluaties per
instrument de verdeling ertussen weer.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Subdoel

Energie-innovatie
Energie-innovatie
Energie-innovatie
Energie-innovatie
Energie-innovatie

Energie-innovatie

Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming

Verduurzaming
Verduurzaming

Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Verduurzaming
Energiebesparing

Energiebesparing

Energiebesparing
Energiebesparing
Energiebesparing
Energiebesparing

Energiebesparing
CO2-reductie

CO2-reductie
CO2-reductie
Kernenergie
Kernenergie

Kernenergie
Kernenergie

Instrument

EOS (NEO, LT, KTO en Demo)
DEN-A: Duurzame Energie in Nederland
Publiek gefinancierd energieonderzoek (ECN)
Publiek gefinancierd energieonderzoek (NRG)
Innovatieagenda Energie

Topsectorenbeleid Energie

Nationaal Actieplan Hernieuwbare Energiebronnen
DEN-B: Duurzame Energie in Nederland
Convenanten energiebeleid (BLOW)
Nationaal Plan van Aanpak Windenergie
Garanties van oorsprong DE
MEP: Milieukwalitet Elektriciteitsproductie

OVMEP
SDE: Subsidieregeling Duurzame Energieproductie

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

SDE Investeringssubsidie Wind op land (NOP)
SDE Tender Wind op Zee
SDE+
SEI Fotovoltaische zonnepanelen (2012-2013)
SEI Duurzame warmte voor bestaande woningen
SEI Investeringen voor verlaging e-aansluiting
Nationaal Expertisecentrum Warmte (NEW)
SEI Risico’s dekken voor aardwarmte
EIA: Energie-investeringsaftrek

Green Deal

Convenant Benchmark
Convenant MEE
MJA3: Meerjarenafspraken
Elektrisch rijden

Voorlichting: Milieu Centraal
CCS: CATO en CATO 2, ROAD en GHP

CO2-reductieplan
Joint Implementation
EPAn: Eenheid Planning en Advies Nucleair
Kernenergiewet en stralingsbeschermingsbeleid

IAEA missies
Stresstest kerncentrale
Kernenergie
Kernenergie

LBD
CO2-reductie
Kernenergie
Kernenergie

Consumenten
R&D

Industrie
Industrie
Industrie
Transport

Algemeen

LBD
LBD
LBD
LBD
Gebouwde omg.
Gebouwde omg.
Gebouwde omg./ind.
Aardwarmte
Algemeen

LBD
LBD

Algemeen
R&D
LBD
Beleid
LBD
LBD

0
6
0

0,8
10

-

-

0,5
102

n.b
n.b
n.b
-

-

2008
46
45
9
54

-

182

2012
0,4
35
9
80

0,8
2

-

-

13
68

17
3

0,8
8

-

-

26
0,0
95

21
23

4
0,6
12

-

-

23
120

19
54

-

-

6

2

10

26
3
21
5
75

17
71

n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
650 647 640 603

-

Uitgaven (mln €)
2009 2010 2011
37
30
0,2
45
43
39
9
9
9
55 110
58

-

-

-

-

-

0,2
1,4
30
0,0
13
15
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
3
4
6
4
3
5

4
5

0,8
-

-

-

138

-

n.b
n.b
n.b
-

-

2007
43
42
9
-

Openstaande (rest)verplichtingen (mln €)
Uitvoeringskosten (duizend €)
Bron en opmerkingen
2007 2008 2009 2010 2011 2012
2007
2008
2009
2010
2011
2012
n.b
5.881
5.796
5.456
4.373
1.314 RVO
n.b.
150
139
- RVO
- ECN jaarverslagen 2007-2012
- NRG jaarverslagen 2007-2012
Betreft totale uitgaven volgens
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
jaarverslagen EZ. EZ Uitvoeringskosten
onbekend. Tenders RVO niet opgenomen
om dubbeltelling te voorkomen.
3.433 Betreft uitvoeringskosten vanuit
Agentschap. EZ uitgaven op basis van
Topsector Energie (2013)
Uitgevoerd als onderdeel van DEN-B
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
4.053
4.358
6.196
6.427
5.803
3.636 RVO
Uitgevoerd als onderdeel van DEN-B
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
Uitgevoerd als onderdeel van DEN-B
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
- Geen EZ-uitgaven
7.118 5.087 3.693 2.914 n.b.
- RVO. De verplichting voor de MEP in 2009
bestaat uit de overgenomen
restverplichting EnerQ van 7576,95.
501 338 290 240 174 153 n.b.
- RVO
420 1.746 3.235 4.540 4.339
3.796
8.561
8.102
6.847
5.439 RVO. uitvoeringskosten betreffen
MEP/SDE/SDE+
162
- RVO
5.385 5.385 5.385 5.385
- RVO
1.366 3.172
- RVO
1.255 RVO
n.b
780
1.671
1.363
1.119
155 RVO
63
36
- RVO
- RVO, v/a 2009: uitgaven deel van DEN-B
10
15
7
21
72
76
107
231 RVO
3.700
4.311
4.647
4.984
4.875
4.735 RVO en Ecorys (2013b). Bij uitgaven gaat
het om fiscale derving.
4.999
1.715 Betreft uitgaven vanuit Agentschap, EZ
uitgaven? -> EZ levert dit
n.b
665
- RVO
1.400
3.700
5.600
5.800
2.900 KPMG (2013)
n.b
16.671 15.592 18.144 21.053
9.495 RVO
1.077
1.629 Betreft uitvoeringskosten RVO en
uitgaven EZ. Fiscale derving onbekend.
- EZ
5 168
- Totale EZ-uitgaven, inclusief ROAD. RVO
uitvoeringskosten niet vermeld om
dubbeling te voorkomen.
n.b.
461
252
157
77
- RVO
n.b.
941
740
675
569
501 RVO
Onbekend
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
n.b
45
478 EZ-uitgaven stralingsbescherming (voor
2011, VROM)
- Afgerond nul
- Afgerond nul

Tabel 7.1

Beleid

R&D
R&D
R&D
R&D
Beleid

Categorie

190
HOOFDSTUK 7

Uitgaven, verplichtingen en uitvoeringskosten van OD3 instrumenten in de periode
2007 en 2012

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

191

8

Operationeel doel 3: energie-innovatie

8.1

Energie Onderzoek Subsidie (EOS)

Beschrijving van het instrument:
Innovatie in energie wordt onder andere gedreven door investeringen in onderzoek en
ontwikkeling. Het beleidsprogramma Energie Onderzoek Subsidies (EOS) is een meerjarig
onderzoeksprogramma uitgevoerd door Agentschap NL en gericht op de ondersteuning van
onderzoek op het gebied van energie-innovatie. Binnen het onderzoeksprogramma zijn gedurende
de looptijd diverse subsidieregelingen uitgevoerd, ieder gericht op een specifieke fase in het
ontwikkeltraject:
• EOS Nieuw energie onderzoek,
• EOS Lange termijn,
• EOS Korte termijn,
• EOS Demonstratie,
• Unieke kansen regeling en Unieke kansen programma’s.
Middels deze subsidieregelingen wordt geld beschikbaar gesteld voor het doen van een specifiek
type onderzoek. Zo richt EOS Lange termijn zich op het ondersteunen van fundamenteel onderzoek
terwijl EOS Korte termijn juist gericht is op onderzoek dat direct kan leiden tot de ontwikkeling van
nieuwe producten, processen of diensten. EOS Demonstratie voorziet in subsidie voor het
demonstreren van nieuw ontwikkelde producten en diensten. Wanneer een nieuwe toepassing is
ontwikkeld en gedemonstreerd moet het functioneren ervan worden aangetoond in een realistische
gebruiksomgeving. Dit wordt een transitie-experiment genoemd. Voor het uitvoeren van transitieexperimenten zijn onder de Unieke kansen regeling diverse tenders uitgezet waarbinnen subsidie
wordt gegeven gericht op het versnellen van de marktintroductie van deze technieken. Deze
regeling is strikt genomen onderdeel van het transitiebeleid maar is uitgevoerd onder EOS.
Doel en werking van het instrument:
De hoofddoelstelling van het programma EOS is “het bevorderen van de toepassing van nieuwe
energietechnologieën op grote schaal” Per programmaonderdeel bestaan verder afgebakende
subdoelstellingen. Zo is LT gericht op het stimuleren van fundamenteel onderzoek terwijl Demo
juist specifiek bedoeld is om demonstratieprojecten te realiseren (De Visser et al., 2012). Via
Agentschap NL kon tussen 2005 en 2011 subsidie worden aangevraagd. In deze periode is
€ 225 miljoen aan subsidie verstrekt in het kader van de EOS programma’s en aanvullend
€ 139 miljoen in het kader van de UKR en UKP. Vanaf 2012 zijn de onderzoeksubsidies vanuit de
EOS-regeling opgegaan in de financiering van de topconsortia voor kennis en informatie van de
Topsector Energie (Van Ommeren et al., 2013).
(Meetbare) doelvariabele van het instrument:
De mate waarin het programma EOS heeft bijgedragen aan de doelstelling komt tot uiting in de
daadwerkelijke toepassing van nieuwe energietechnologieën op grote schaal alsmede de
ontwikkeling van nieuwe kennis.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

192

HOOFDSTUK 8

Evaluatie
Inventarisatie
In 2010 is door Visser et al. een evaluatie uitgevoerd van EOS. Hieronder wordt deze evaluatie op
hoofdlijnen besproken.
Doeltreffendheid
In Tabel 8.1 worden de in het kader van EOS uitgekeerde onderzoekssubsidies uiteengezet. De
jaarlijkse subsidies zijn tussen de € 30 en € 46 miljoen. Het grootste gedeelte hiervan is bedoeld
voor demonstratieprojecten en lange termijn fundamenteel onderzoek. In 2011 en 2012 zijn geen
onderzoeksgelden meer verstrekt, wel werden nog uitvoeringskosten gemaakt.
Tabel 8.1

Per jaar worden enkele tientallen miljoenen euro’s aan onderzoekssubsidie
toegekend

mln €

2007

2008

2009

2010

4Nieuw Energie onderzoek (NEO)

1,8

1,8

1,7

1,5

Energie en samenwerkingsprojecten

10

12

-

-

Demonstratie (DEMO)

12,5

11,5

8,2

7,2

Lange termijn (LT)

18,5

21,1

17,3

12,4

Korte termijn (KTO)

-

-

9,7

8,8

Totaal

42,8

46,4

36,9

29,9

Bron:

2011

2012

0

0

SEO Economisch onderzoek op basis van Van Ommeren et al (2011, 2013)

EOS heeft in deze periode bijgedragen aan de verbetering van de kennispositie van Nederland en
de toepassing van nieuwe technologieën. Voor 31 van de 60 geanalyseerde projecten geldt dat de
vooraf gestelde doelstelling voor minimaal 75 procent is behaald. 125 Verder hebben de 28
geanalyseerde fundamentele onderzoekstrajecten (LT en NEO) in totaal 23 wetenschappelijke
publicaties en negen patenten opgeleverd. Specifiek noemen Visser et al. (2012) vorderingen op
het gebied van ZonPV, biomassa, windenergie en energiebesparing in de gebouwde omgeving.
Deze vorderingen hebben er in ieder geval op het gebied van ZonPV en windenergie toe geleid dat
Nederland haar positie op de internationale markt heeft versterkt, onder meer door de afzet van
door EOS ondersteunde producten. Verder heeft EOS gezorgd voor een verbreding van de
onderzoeksinfrastructuur in de vorm van nieuwe deelnemende marktpartijen en nieuwe
samenwerkingsverbanden. Voor alle programma’s behalve LT gold dat het grootste deel van de
aanvragers nieuwe partijen betrof. 126 EOS heeft zo de onderzoeksinfrastructuur in Nederland
vergroot. Op internationaal gebied is daarentegen maar op zeer beperkte schaal samengewerkt. In
80 procent van de gevallen heeft het met EOS uitgevoerde onderzoek een vervolg gekregen in de
vorm van meer onderzoek of commercialisering. Dit is een belangrijke indicator van het nut van
EOS. EOS is zodoende doeltreffend geweest in het bevorderen van de toepassing van nieuwe
energietechnologieën op grote schaal.
Doelmatigheid

125
126

Op basis van zelfrapportage projectaanvragers.
De LT tenders worden voornamelijk ingevuld door een beperkte groep grotere kennisinstellingen en
universiteiten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIE-INNOVATIE

193

Een belangrijke kanttekening die Visser et al. (2012) plaatsen is dat het monitoren van de efficiëntie
van het programma beter had gekund. Zo schrijven ze:
“…De resultaten van dit monitoringproces werden niet centraal verzameld en geanalyseerd, zodat het niet vast te
stellen is wat de inzet van middelen op programmaniveau betekend heeft. Een hiermee samenhangend zwak punt
van beide programma’s was dat bij de start van de programma’s geen criteria vastgesteld waren om de projecten te
kunnen monitoren en evalueren.”
Opmerkelijk genoeg wordt door Visser et al. (2012) desondanks voorzichtig geconcludeerd dat de
programmamiddelen (zie Tabel 8.2) doelmatig zijn ingezet. Dit is echter voornamelijk op basis van
het feit dat slechts in een enkel geval is vastgesteld dat dezelfde resultaten met minder overheidsgeld
bereikt hadden kunnen worden. De beheerkosten voor AgentschapNL bedragen tussen de één en
acht procent van het tenderbedrag. Hierbij geldt dat een grotere tender in de regel gepaard gaat
met (procentueel) lagere beheerkosten.
Tabel 8.2

De uitvoeringskosten bedragen zo’n zes miljoen per jaar.

x €1000

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Projectmiddelen

n/a

1.398

1.044

1.182

1.100

350

Menskracht

n/a

4.483

4.752

4.274

3.273

959

Totaal

n/a

5.882

5.796

5.456

4.373

1.309

Bron:

SEO Economisch onderzoek op basis gegevens van RVO.nl

De belangrijkste aanbevelingen van Visser et al. (2012) zijn als volgt:
energieonderzoek dat onder EOS werd uitgevoerd leidt tot technologische ontwikkeling en
verhoogde toepassing. Het is raadzaam hiermee door te gaan,
• besteed meer aandacht aan het vervolg van de projecten. Dit zou al onderdeel moeten zijn van
de initiële aanvraag. Monitor ook in hoeverre de verwachtingen vooraf overeenkomen met het
achteraf vastgestelde vervolg,
• definieer doelen en subdoelen en maak deze indien mogelijk meetbaar zodat achteraf beter kan
worden vastgesteld of middelen doelmatig zijn besteed,
• schenk meer aandacht aan de internationale inbedding van onderzoek zodat energieonderzoek
in Nederland niet los staat van internationaal energieonderzoek.
•

Conclusies
EOS heeft geleid tot vorderingen op het gebied van onderzoek en innovaties in duurzame energie
en is zodoende goed doeltreffend geweest. Tevens is de positie van de Nederland op de
internationale markt versterkt, onder meer door de afzet van door EOS ondersteunde producten.
Een belangrijke kanttekening hierbij is dat door het gebrekkig monitoren van de inzet van middelen
en de daarmee geboekte resultaten op projectniveau het maar in beperkte mate mogelijk is de
doelmatigheid van EOS in te schatten. Visser et al. (2012) concluderen desondanks dat middelen
voor de uitvoering van het programma voor zover zij hebben kunnen nagaan doelmatig zijn
ingezet.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

194

8.2

HOOFDSTUK 8

Innovatieagenda Energie

Beschrijving van het instrument:
De Innovatieagenda Energie (IAE) 2008 bepaalt het energie-innovatiebeleid voor de periode 20082012. De innovatieagenda beschrijft de rol voor energie-innovatie bij het behalen van de in Schoon
en Zuinig omschreven doelstellingen waaronder het in 2020 realiseren van een overall reductie van
30 procent CO2 te realiseren ten opzichte van 1990. 127
De innovatieagenda is een uitvloeisel van het energietransitiebeleid dat al in 2001 door EZ werd
ingezet. Vanaf 2005 heeft de energietransitie een interdepartementaal karakter gekregen met de
oprichting van de Interdepartementale Programmadirectie Energietransitie (I.P.E.). Hierin werken
de departementen van EZ, VROM, LNV, V&W, BuZa en Fin samen aan het verwezenlijken van
de energietransitie. De in het kader van dit beleid opgerichte Taskforce Energietransitie (2006)
heeft in haar transitieactieplan de volgende lange termijn (2050) ambities geformuleerd:
“Reductie in 2050 van 50% van CO2-emissies ten opzichte van 1990 bij verdergaande
economische groei,
• Jaarlijks oplopende energiebesparing van tussen de 1,5% en 2% per jaar,
• Progressieve verduurzaming van onze energiehuishouding tussen nu en 2050 door substantiële
inzet van groene grondstof en hernieuwbare bronnen,
• Versterking van de positie van het Nederlandse bedrijfsleven.”
•

Om deze doelstellingen te verwezenlijken zijn voor zes thema’s 128 zogenoemde platforms
opgericht bestaande uit publiekprivate samenwerkingsverbanden (SER, 2007). Deze platforms
hebben 26 transitiepaden geformuleerd met potentie om de energietransitie te realiseren. Ieder
ontwikkelpad richt zich daarbij op een specifiek onderdeel van de energiehuishouding. De
Taskforce Energietransitie heeft de energietransitie op de politieke agenda gezet en de benodigde
lange termijn ambities geschetst. Vervolgens is de Taskforce opgevolgd door het Regieorgaan
Energietransitie dat zich meer richt op het uitvoeren en begeleiden van de transitie (Senternovem,
2008). De IEA richt zich in het lange termijn kader van de energietransitie vooral op het “in gang
zetten van noodzakelijke ontwikkelingen binnen de verschillende innovatiethema’s die binnen deze periode kunnen
worden gerealiseerd, of waarbij stappen in deze richting kunnen worden gezet” (Rijksoverheid, 2008).
De IAE is interdepartementaal van aard en specifiek gericht op de onderstaande zeven thema’s:
• Groene Grondstoffen,
• Nieuw Gas,
• Duurzame Elektriciteitsvoorziening,
• Duurzame Mobiliteit,
• Ketenefficiency,
• Gebouwde Omgeving,
• De Kas als Energiebron.

127
128

Deze doelstelling is later bijgesteld naar 20 procent CO2-reductie
Te weten Groene grondstoffen, duurzame mobiliteit, ketenefficiency, nieuw gas, duurzame elektriciteit en
energie in de gebouwde omgeving.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIE-INNOVATIE

195

Hiermee volgt de IAE de indeling zoals deze geformuleerd en gebruikt is door de Taskforce- en
het Regieorgaan energietransitie. Per thema en een aantal doorsnijdende thema’s zijn in de IAE
diverse programma’s uitgewerkt.
In de periode 2008-2012 is € 438 miljoen beschikbaar gesteld (Rijksoverheid, 2008). Per thema is
€ 30 miljoen beschikbaar. De rest van het budget is flexibel ingezet, bijvoorbeeld voor het oplossen
van knelpunten in het innovatiesysteem. Daarnaast zijn door RVO verschillende tenders uitgezet
en is vanuit het ministerie van EZ financiering beschikbaar gesteld voor de onderzoeksdemonstratieprojecten van carbon capture and storage (CATO-II en ROAD) en ECN onderzoek naar
Advanced Dutch Energy Materials (ADEM). Tabel 8.3 geeft een overzicht van goedgekeurde
programma’s per maart 2010. 129
Tabel 8.3

Per maart 2010 is bijna 350 miljoen aan beleidsprogramma’s goedgekeurd

Thema

Goedgekeurde beleidsprogramma’s

Duurzame elektriciteitsvoorziening

Innovatieprogramma Zonnestroom, Wind op
Land

30

Duurzame Mobiliteit

Proeftuinen Mobiliteit, Plan van Aanpak
Elektrische Auto

50

Gebouwde omgeving

Innovatie Agenda Gebouwde Omgeving
(IAGO)

30

Groene grondstoffen

Innovatieprogramma Groene grondstoffen

30

Kas als energiebron

Werkplan Kas als energiebron 2010

30

Ketenefficiency

Programma Transitiehuis Papier,
Innovatieprogramma Precisielandbouw,
Procesintensificatie (incl. Hisarna-project in
de staalindustrie)

35

Nieuw gas

Innovatieprogramma Nieuw gas

30

Interconnectief
Interconnectief
Interconnectief

CO2 capture, transport & storage (CATO2)
Carbon capture & storage (Demonstratie),
ADEM (Advanced Dutch Energy Materials)

Budget (miljoen
euro)

20
22,7
30

Interconnectief

Klimaatneutrale steden

7

Interconnectief (reductie overige
broeikasgassen)

Innovatieprogramma Emissie-arm veevoer

6,1

Interconnectief

Intelligente netten

2,5

Interconnectief (duurzame warmte)

Warmte op Stoom

25,9

Totaal

349,2

Bron:

Monitor IAE rapportage 2010

Doel en werking van het instrument:
De ambities van de beleidsagenda zijn vrijwel zonder uitzondering geformuleerd voor de
middellange termijn terwijl de IAE en de bijhorende budgetten slechts de periode 2008-2012
beslaan. De relevante doelstellingen op de kortere termijn zijn af te leiden uit de
innovatiesysteembenadering zoals gehanteerd wordt in de IAE. Uitgangspunt hierbij is dat de
overheid zorg draagt voor de randvoorwaarden benodigd om innovatiesystemen goed te laten

129

Dit overzicht is afkomstig uit de laatste monitorrapportage van juni 2010.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

196

HOOFDSTUK 8

functioneren. Het goed functioneren komt vervolgens naar voren in de zeven functies van het
innovatiesysteem:
• Kennisontwikkeling,
• Kennisuitwisseling in netwerken,
• Mobiliseren van hulpbronnen,
• Richting geven,
• Experimenteren door ondernemers,
• Tegenspel bieden aan weerstand,
• Creëren van markten.
In voorbereiding op de IAE zijn zogenoemde innovatiesysteemanalyses uitgevoerd. Doel van deze
analyses was het identificeren van knelpunten met betrekking tot de zeven functies van het
innovatieproces. Nadat deze voor elk thema in kaart zijn gebracht is een vertaalslag gemaakt naar
interventieactiviteiten die met behulp van middelen uit de IAE worden uitgevoerd. In Tabel 8.4 is
een overzicht gegeven van de activiteiten per thema en innovatiefunctie, in totaal gaat het om 159
activiteiten.
Tabel 8.4

159 acties gericht op het versterken van de zeven functies van het innovatiesysteem

Functie
innovatiesysteem

Duurzame
elektriciteit

Duurzame
Mobiliteit

Gebouwde
omgeving

Groene
Kas als
grondstoffe
Interenergiebro
n
connectief
n

Ketenefficiency

Nieuw gas

Totaal

1

2

1

9

Creëren van markten
Experimenteren door
ondernemers

1

Kennisontwikkeling

2

1

5

3

8

2

3

1

30

4

3

8

5

4

2

47

6

5

11

6

1

40

Kennisuitwisseling in
netwerken

3

5

5

Mobiliseren van
hulpbronnen

10

11

Richting geven

4

7

Tegenspel bieden aan
weerstand

1

Totaal

19

Bron:

Gegevens verstrekt door RVO

1
35

20

12

36

2
24

7

6

159

Er is tevens een innovatiemonitor IAE opgezet waarin werd bijgehouden hoe de projecten en
subsidieprogramma liepen en welke voortgang er werd geboekt per innovatiefunctie.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument:
De beleidsagenda innovatieagenda energie en de energietransitie zijn eind 2010 beëindigd. 130 In die
periode wordt een nieuw energiebeleid geformuleerd en wordt tevens het Regieorgaan
energietransitie ontbonden. 131 De innovatiemonitor IAE heeft na juni 2010 geen vervolg meer
gekregen. Veel van het in de innovatieagenda uitgezette beleid is in gewijzigde vorm opgegaan in
het latere Topsectorenbeleid en de Green Deals. De meetbare doelvariabelen verschillen per thema
en zijn daarnaast gekoppeld aan de inspanningen met betrekking tot het scheppen van de juiste
randvoorwaarden voor de innovatiesystemen. Voor de periode 2007-2012 gelden het succesvol
130
131

http://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/innovatieagenda-energie
http://www.energieraad.nl/newsitem.asp?pageid=30544

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIE-INNOVATIE

197

afronden van projecten en verrichten van de beschreven acties ter versterking van het
innovatiesysteem daarom als belangrijkste concreet meetbare doelvariabelen.
Evaluatie
Inventarisatie
Het interdepartementale karakter, de grote hoeveelheid deelnemende partijen en de daarmee
samengaande versplintering van input en output variabelen hebben ervoor gezorgd dat de
innovatieagenda een bijzonder complex karakter heeft gekregen. Na het opheffen van het
Regieorgaan is de centrale aansturing en monitoring komen te vervallen. De in gang gezette
projecten worden vanaf dat moment gefragmenteerd aangestuurd en ook de monitoring vindt op
dit niveau plaats. Het is als gevolg hiervan in dit onderzoek niet mogelijk gebleken de benodigde
gegevens te verzamelen voor een volledige evaluatie. 132 Aan de hand van het beschikbare materiaal
wordt een indruk gegeven van het type informatie dat benodigd is om de IAE als geheel te
evalueren.
Doeltreffendheid
Figuur 8.1 geeft een overzicht van de acties ten tijde van de laatste monitor in 2010. Op dat moment
gold voor driekwart van de acties dat ze zich in de voorbereidende, besluitvormende of uitvoerende
fase bevonden. Ongeveer 12 procent was al afgerond.
Figuur 8.1

In 2010 was 12% van de acties afgerond.

40
35
30
25
20
15
10

Afgerond
Uitvoering
Besluitvorming

5

Voorbereiding

0

Niet opgepakt
Onbekend

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van monitor IAE 2010

Figuur 8.2 geeft voor de thema’s Groene grondstoffen, Nieuw gas en Duurzame elektriciteit weer
in welk stadium projecten zich op dit moment bevinden. Inmiddels is ongeveer tweederde van de
projecten afgehandeld. Figuur 8.3 laat zien dat het grootbedrijf en overige spelers het grootste deel
van de projectdeelnemers uitmaken. Voor de overige vier thema’s is het niet mogelijk gebleken
vergelijkbare overzichten te geven. Voor evaluatiedoeleinden is het tevens nodig om op het niveau
132

Binnen RVO worden op dit moment wel stappen gezet om een meer compleet en overkoepelend overzicht
te krijgen m.b.t. de programma’s van de innovatieagenda.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

198

HOOFDSTUK 8

van de verschillende projecten na te gaan wat wordt verstaan onder afgehandeld. Het is niet
mogelijk gebleken te differentiëren naar de mate van geboekt succes. Wel is duidelijk dat ten
opzichte van de situatie in 2010 inmiddels veel voortgang is geboekt.

Projecten

Figuur 8.2

Bron:

35
30
25
20
15
10
5
0

Afgehandeld
Lopend
Voorstel
Afgewezen
Onbekend
Groene Grondstoffen

Projectdeelnemers

Nieuw Gas

Duurzame Elektriciteit

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens aangeleverd door RVO

Figuur 8.3

Bron:

Ongeveer tweederde van de projecten is afgehandeld

De meeste projectdeelnemers behoren tot de categorie grootbedrijf of overige

200
150

Overige

100

Kennisinstelling

50

Grootbedrijf

0

MKB
Groene grondstoffen

Nieuw Gas

Duurzame
Elektriciteit

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens aangeleverd door RVO

In Figuur 8.4 wordt aan de hand van de innovatieketen (van utilize tot product) geduid hoe EOS
en IAE van elkaar verschillen. Duidelijk is dat de IAE beoogt juist in de fase van doorontwikkeling,
experimenteren en marktintroductie stappen te zetten terwijl EOS in verhouding gericht is op
inspanningen ‘eerder’ in het innovatieproces. Dit komt tevens terug in Figuur 8.5.
Figuur 8.4

In vergelijking met EOS ligt de focus van IAE later in het innovatieproces

Projecten

80

Bron:

60
40
20

EOS

0

IAE (drie thema's)

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens aangeleverd door RVO

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIE-INNOVATIE

Mln euro subsidie

Figuur 8.5

Bron:

30
25
20
15
10
5
0

199

IAE Subsidie is met name gericht op ontwikkeling en demonstratie (drie thema’s)

Demonstratie
Ontwikkeling
Fundamenteel
Zonne-energie

Windenergie

Bioenergie

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens aangeleverd door RVO

De positie van een project in de innovatieketen (van fundamenteel onderzoek tot
productontwikkeling) bepaalt de te verwachten outputvariabelen. Voor fundamenteel onderzoek
betreft het bijvoorbeeld relatief meer publicaties. Later in de innovatieketen is resultaat in zekere
mate meetbaar aan de hand van octrooien en patenten, demonstraties en (deel)producten. Het
kruisen van gegevens met betrekking tot ontwikkelfase en geleverde output voor alle programma’s
kan belangrijke inzichten opleveren met betrekking tot de doelmatigheid van de IAE. Figuur 8.6
illustreert dit aan de hand van het netwerk van het programma Zon-PV. De vierkantjes beelden
deelnemende bedrijven uit, de driehoekjes staan voor kennisinstellingen. Het is opvallend dat
kennisinstellingen fungeren als de verbindend nodes in het netwerk.
Figuur 8.6

Bron:

Het netwerk van het programma zon-VP (thema duurzame elektriciteitsvoorziening)

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens aangeleverd door RVO

Het ontwikkelen van een netwerk van bedrijven, kennisinstellingen en overige actoren is van groot
belang voor het innovatieproces. Behalve verbeterde coördinatie en aansturing is het binnen een
hecht netwerk van innoverende partijen mogelijk dubbel werk te voorkomen en het
innovatieproces te versnellen. Netwerkcreatie draagt dus bij aan de functies kennisontwikkeling en
kennisuitwisseling van het innovatiesysteem. Het vormen van een efficiënt netwerk kan daarmee
gezien worden als een korte termijn beleidsdoel. Met netwerkanalyse (voor en nà uitvoering van
IAE) kan dus worden getoetst in hoeverre een beleidsmatige bijdrage is geleverd aan de werking
van het innovatiesysteem.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

200

HOOFDSTUK 8

Concluderend kan gesteld worden dat binnen projecten waar zicht op is verkregen duidelijke
voortgang is geboekt. Inmiddels is binnen de drie thema’s ongeveer tweederde van de projecten
afgerond. Zoals eerder aangegeven is het mede door gebrek aan eenduidige en gecentraliseerde
monitoring niet mogelijk gebleken binnen de onderzoeksperiode een compleet overzicht te krijgen
van de geboekte voortgang in de andere thema’s. Verder is het zo dat op basis van voortgang alleen
geen inzicht verkregen kan worden in de bereikte resultaten. De effecten zijn onbekend. Zodoende
doet dit rapport geen uitspraken over de doeltreffendheid van de IAE.
Doelmatigheid
In Tabel 8.5 wordt een overzicht gegeven van de tenders en de daarmee gemoeide projectmiddelen
en subsidie. 133 Voor deze laatste geldt dat per 31-12-2012 nog een kleine
€ 70 miljoen uitstond als op een later moment uit te keren verplichting. Een aanzienlijk deel hiervan
betreft de garantieregeling Geothermie. 134
Tabel 8.5

Eind 2012 stond nog ongeveer 40% van het totale subsidiebedrag uit als verplichting

x1000 €

Realisatie (kasuitgaven)

Saldo openstaande
verplichtingen per 31-12-2012

Programma's

Projectmiddelen

Subsidie

Projectmiddelen

Subsidie

SBIR Warmte

16

1.796

-

359

Duurzame biomassa import

475

4.100

483

2.254

Exp. Wind op zee

5

4.844

-

4.155

SBIR Wieren

8

1.068

2

252

Vergassing

7

1.658

-

10.532

Innovatieprogramma zonnestroom 1.007

2.376

255

277

Opdrachtprogramma wind op land

-

750

-

765

-

1.134

-

1.216

Innovatieprog. Intelligente Netten

652

11.441

92

4.776

Vergisting

727

3.699

403

3.289

Unieke kansen programma

143

17.169

Geothermie (garantieregeling)

95

-

-

32.164

Totaal

3.135

50.035

1.235

69.952

Far and large offshore wind

9.913

Bron: SEO Economisch onderzoek op basis van gegevens aangeleverd door RVO.nl

De tabel geeft geen compleet beeld van alle uitgaven in het kader van de IAE. Slechts een beperkt
deel van de beschikbare middelen werd uitgezet middels tenders. Daarbij speelt dat ook andere
deelnemende ministeries tenderprogramma’s hadden. Deze zijn niet opgenomen in de tabel. Met
betrekking tot het vaststellen van doelmatigheid is het voornaamste probleem echter dat het niet
mogelijk is geweest de doeltreffendheid te beoordelen. Hierdoor is geen koppeling mogelijk tussen
de input- en outputvariabelen en kan ook niet beoordeeld worden of de geboekte resultaten
wellicht op een meer doelmatiger wijze hadden kunnen worden bereikt.

133
134

Het gaat hier enkel om de tenders die door RVO namens EZ zijn uitgezet in het kader van de IAE.
De garantieregeling keert alleen uit wanneer de putten een tegenvallende productie van geothermische
energie hebben.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIE-INNOVATIE

201

Uit deze situatie zijn belangrijke lessen getrokken. De programma’s Topsectoren en Green Deals
worden aanmerkelijk beter gemonitord. Zowel gedurende de loop van de programma’s als bij het
uiteindelijk evalueren zal zo een beter beeld gevormd worden van resultaten en leerpunten.
Conclusie
Binnen de gegeven tijdsperiode van dit onderzoek is het niet mogelijk gebleken de een eenduidig
overzicht te krijgen van alle projecten en acties binnen de verschillende thema’s. De belangrijkste
reden hiervoor is het gebrek aan systematische en gecentraliseerde monitoring van de
beleidsagenda. Zodoende kunnen geen uitspraken worden gedaan over de doeltreffendheid en
doelmatigheid van de innovatieagenda. Geadviseerd wordt om de gehele beleidsagenda te
onderwerpen aan een opzichzelfstaande evaluatie. Hierbij dient de nadruk te liggen op het (alsnog)
samenbrengen van de beschikbare gegevens over de voortgang van de projecten. Pas dan kunnen
doeltreffendheid en doelmatigheid op een inzichtelijke manier worden beoordeeld.

8.3

Topsectorenbeleid Energie

Beschrijving van het instrument:
Binnen het Topsectorenbeleid zijn negen sectoren aangewezen als ‘Topsector’. Dit zijn sectoren
waarin Nederland internationaal een sterke concurrentiepositie heeft. In de Topsector Energie
wordt gewerkt aan zeven thema’s 135:
• Wind op Zee,
• Gas,
• Smart Grids,
• Energiebesparing in de gebouwde omgeving,
• Solar Energy,
• Biobased Economy,
• Energiebesparing in de Industrie.
Voor elk van deze thema’s is een zogenoemd topconsortium voor kennis en informatie (TKI) in
het leven geroepen en een innovatiecontract afgesloten. In ieder innovatiecontract zijn per TKI de
visie, strategie en activiteiten omschreven. De meeste innovatiecontracten zijn eind 2011 of begin
2012 gesloten. De onderzoeksubsidies vanuit de regeling EOS en de Innovatieagenda zijn
opgegaan in de financiering van de TKI’s. In 2012 werd ongeveer € 80 miljoen aan
energieonderzoekssubsidies verstrekt via de programma’s van de Topsector Energie (van
Ommeren, 2013).
Doel en werking van het instrument:
De doelstelling van de topsector Energie wordt in de EZ-begroting 2014 als volgt verwoord:
“De topsector energie richt zich op de verduurzaming van de energievoorziening en de versterking van de toegevoegde
waarde van de energiesector voor de Nederlandse economie. De focus ligt daarbij op bio-energie, energiebesparing in
industrie en gebouwde omgeving, gas, intelligente netten, wind op zee en zonne-energie. De gezamenlijke onderzoeksen innovatieagenda van bedrijven en kennisinstellingen, verwoord in de in april 2012 afgesloten innovatiecontracten,
waarborgt aansluiting van onderzoek op de behoeften vanuit de markt. De Topconsortia voor Kennis en Innovatie
135

Zie ook www.topsectorenergie.nl/tkis/

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

202

HOOFDSTUK 8

(TKI’s) voeren deze agenda uit. EZ stimuleert en ondersteunt de topsector energie met reguliere innovatiemiddelen en
een speciaal voor innovatie afgezonderd deel van de SDE+ middelen."
Behalve verduurzaming richt de Topsector Energie zich ook expliciet op het versterken van de
concurrentiepositie van de Nederlandse energiesector. Binnen het Topsectorenbeleid is energieinnovatie daarmee niet alleen een doel maar zeker ook een middel. Dit blijkt bijvoorbeeld ook uit
de gesloten innovatiecontracten. De visie van de TKI energiebesparing in de gebouwde omgeving
is bijvoorbeeld:
“Innovatie gericht op Energiebesparing in de Gebouwde Omgeving leidt potentieel tot 1000 PJ energiebesparing in
2050, en al in 2020/25 tot verdrievoudiging van export tot 6 miljard, en 50.000 nieuwe arbeidsplaatsen in een
groeisector met ca. 10 miljard euro additionele omzet. “
De lange termijndoelstellingen uit de innovatiecontracten zijn in 2012 vertaald naar meer concrete
projecten op het niveau van individuele TKI’s. De TKI’s worden aangestuurd door het topteam
waarin vertegenwoordigers van overheid, kennisinstellingen, private sector en NGO’s zetelen. Het
topteam wordt bijgestaan door het regieteam met stakeholders uit de sector. Het
portfoliomanagement vormt het belangrijkste aansturingsmechanisme binnen de topsector energie.
TKI’s rapporteren behalve de doelen en tussendoelen van de programmalijnen ook over de
benodigde middeleninzet, de reeds genomen innovatiestappen en de daarbij gemaakte keuzes. Het
regieteam is actief betrokken bij dit proces en adviseert het topteam over het optimaal inzetten van
de beschikbare middelen en het prioriteren tussen diverse programmalijnen.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument:
De meeste innovatiecontracten zijn getekend in 2012 en vallen daarmee grotendeels buiten de te
evalueren periode. Het beleid zal evenwel op hoofdlijnen worden beschouwd, hierbij wordt
rekening gehouden met en zoveel mogelijk ingespeeld op de in 2015 geplande evaluatie van het
Topsectorenbeleid.
Evaluatie
Inventarisatie
Hieronder wordt het Topsectorenbeleid sinds 2012 op hoofdlijnen beschouwd op basis van de
beschikbare tussenrapportage.
Doeltreffendheid
Het Topsectorenbeleid is in veel opzichten een voortzetting van het beleid dat gevoerd werd onder
EOS en de innovatieagenda energie. Wel is meer nadruk komen te liggen op vraagsturing en
samenwerking met kennisinstellingen. Meer dan EOS en de innovatieagenda is de Topsector
Energie een onderdeel van het bedrijvenbeleid. Ambities op het gebied van hernieuwbare energie,
reductie van CO2-uitstoot en energiebesparing worden gecombineerd met het versterken van de
Nederlandse kenniseconomie.
In 2012 is voor € 182 miljoen geïnvesteerd in energie-innovatieprojecten, hiervan is 43 procent
bijgedragen door het bedrijfsleven. Dit is in overeenstemming met het uitgangspunt dat 40 procent
van de financiering van TKI’s voor rekening komt van het bedrijfsleven (Topsector Energie, 2013).
Tot en met 2015 zijn verplichtingen aangegaan van in totaal € 3,4 miljard. Hiervan is € 1,4 miljard
afkomstig van bedrijven, € 1,3 miljard vanuit het ministerie van Economische Zaken (waarvan

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIE-INNOVATIE

203

ongeveer 40 procent via SDE+) en de overige € 650 miljoen vanuit kennisinstituten en
universiteiten (Topteam Energie, 2012).
Het is op dit moment te vroeg om op basis van de tot nu toe geboekte resultaten conclusies te
trekken. Wel zijn inmiddels de nodige tussenresultaten geboekt. Zo is sinds het ondertekenen van
de innovatiecontracten binnen de Topsector Energie gewerkt aan het omzetten van de ambities in
concrete programmalijnen en onderzoekstrajecten. In totaal zijn in 2012 en 2013 zo’n 130
projecten gestart. Verder zijn de onderzoeksprogramma’s van ECN en TNO in lijn gebracht met
die van de TKI’s en is ingezet op het verbeteren van de aansluiting tussen onderwijs en
arbeidsmarkt (Topsector Energie, 2013). De binnen de topsector geleverde inspanningen bevinden
zich daarmee nog voor een groot deel in de opstartfase. Er is tot nu toe veel geïnvesteerd in het
opzetten van samenwerkingsverbanden en de huidige infrastructuur van topsector en TKI’s.
Het rendement van de gedane investeringen op het gebied van duurzame energie-innovatie zal in
de komende jaren duidelijk worden. In eerste instantie gaat het om onderzoeksoutput als vergroting
van de kennisbasis en aangevraagde patenten. De actieve samenwerking van kennisinstituten met
het bedrijfsleven moet ervoor zorgen dat uit onderzoek verkregen innovaties versneld toegepast
kunnen worden in het bedrijfsleven. Dit komt de concurrentiekracht van de sector ten goede.
Omdat een counterfactual op dit gebied ontbreekt laat het effect van het Topsectorenbeleid zich
moeilijk vaststellen. 136 Middels interviews of een enquête is wel meer inzicht te verkrijgen over de
door deelnemers van de Topsector Energie ervaren effectiviteit. Ook vormen nieuwe of verbeterde
producten die in het kader van TKI activiteiten in de markt zijn gezet interessante casestudies om
de effectiviteit van het beleid in te schatten.
Doelmatigheid
Over de doelmatigheid van het Topsectorenbeleid kunnen op dit moment nog geen uitspraken
worden gedaan.

8.4

Publiek gefinancierd energieonderzoek door ECN
en NRG

Beschrijving van het instrument:
Naast onderzoekssubsidieprogramma’s als EOS en het Topsectorenbeleid financiert het ministerie
van Economische Zaken ook energieonderzoek door direct onderzoeksbudget beschikbaar te
stellen aan het kennisinstituut Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN) en de Nuclear
Research and Consultancy Group (NRG).
Doel en werking van het instrument:
De taakomschrijving van ECN is als volgt: 137
“(…) Het ECN richt zich met het energieonderzoek op duurzame energie. ECN ontwikkelt hiervoor kennis en
technologieën op het gebied van:
• energiebesparing,
136
137

Ook zonder de Topsector Energie was een onbekend niveau van innovatie en een daarmee verbonden
onbekende concurrentiekracht gerealiseerd.
http://www.rijksoverheid.nl/adres/e/energieonderzoek-centrum-nederland-ecn.html

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

204

HOOFDSTUK 8

opwekken van energie met duurzame energiebronnen,
• en efficiënt en schoon gebruik van fossiele brandstoffen.”
•

De EZ-subsidie richtte zich in de periode 2007-2012 op enerzijds Kennisfinanciering
(basisfinanciering) en anderzijds Doel-/Programmafinanciering. Kennisfinanciering was
voornamelijk gericht op strategisch onderzoek en kennisopbouw. Doel-/Programmafinanciering
was gericht op toegepast onderzoek en afhankelijk van de uitwerking in onderzoeksprogramma’s
en hierover werd geadviseerd door de Energie Advies Commissie (ondersteund door RVO). Er lag
ten aanzien van ECN in ieder geval een duidelijke relatie met de kaders van EOS en de
Innovatieagenda Energie.
NRG voert onderzoek uit specifiek gericht op nucleaire toepassingen, voor een deel is dit
onderzoek dat gefinancierd wordt middels geld van de Rijksoverheid. In de periode EOS werd de
inzet van NRG omschreven als: het doen van onderzoek en verlenen van diensten gericht op een
veilige, ecologisch verantwoorde en efficiënte bedrijfsvoering van nucleaire installaties en het
verantwoord omgaan met radioactief afval. NRG droeg daardoor bij aan een “verduurzaming” van
kernenergie en aan het oplossen van de afvalproblematiek. NRG verwoordt de doelstelling van dit
onderzoeksprogramma als volgt (NRG, 2013):
“ (…) het waarborgen en continu verbeteren van de nucleaire veiligheid, stralingsbescherming, het vinden van
oplossingen voor radioactief afval en het bijdragen aan een CO2-arme energievoorziening.”
Tot en met 2012 werd de NRG-onderzoekssubsidie onderverdeeld in het BASIS-, ENGINE- en
Samenwerkingsprogramma. Het basisprogramma was gericht op productinnovatie,
beleidsonderbouwing, opleiding, training (m.n. stralingsbescherming) en infrastructuur. Het
ENGINE-programma was specifiek gericht op de het onderzoek naar zogeheten Vierde Generatie
Nucleaire Energiesystemen 138. In het kader van het samenwerkingsprogramma werd onderzoek
gefinancierd waarbij de samenwerking met derden (o.m. de EU) een grote rol speelde (dit bleek uit
de mate van cofinanciering). De genoemde thema’s van nucleaire veiligheid, stralingsbescherming
en radioactief afval en een CO2-arme energievoorziening speelden met name in het
samenwerkingsprogramma een belangrijke rol, maar ook in het Basisprogramma en het ENGINEprogramma kwamen deze onderdelen aan bod. NRG beheert de Hoge Flux Reactor (HFR). De
HFR is een onderzoeksreactor van het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de
Europese Commissie. Het ministerie van EZ draagt bij aan de financiering van de HFR.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument:
De doorlopende doelstellingen van ECN en NRG zijn kwalitatief van aard en moeten ook op deze
wijze beoordeeld worden. In de jaarprogramma’s worden de doelstellingen concreet gemaakt en
geoperationaliseerd in (meetbare) doelvariabelen. Bij het evalueren moet worden bezien hoe de
opdrachtverlening van het ministerie is verlopen en of door ECN en NRG is voldaan aan de vooraf
gestelde doelstellingen m.b.t. het uit te voeren energieonderzoek. De externe

138

Er worden drie reactortypen onderscheiden: 1) de Hoge Temperatuur Reactor (HTR) en zijn vierde
generatie opvolger de Zeer Hoge Temperatuurreactor (VHTR), 2) de bestaande lichtwaterreactoren (LWR)
met hun vierde generatie-opvolger de superkritisch-water reactor (SCWR) en 3) de snelle reactoren met
focus op de natriumgekoelde snelle reactor (SFR).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIE-INNOVATIE

205

beoordelingscommissie (EBC) van NRG en Energie Adviescommissie (EAC) van ECN vormen
hierin belangrijke aanknopingspunten.
Evaluatie
Inventarisatie
Voor ECN staat in 2015 een uitgebreide evaluatie gepland. Gezien de onderlinge relatie van beide
kennisinstituten is het aan te bevelen om ook NRG als onderdeel van deze evaluatie te beschouwen.
Hoewel beide instituten onderzoek doen op een ander kennisgebied lijkt er, zeker wanneer wordt
teruggekeken, voldoende procesmatige overlap in de omgang met EZ te zijn. Naarmate ECN en
NRG zowel beleidsmatig als procesmatig verder uiteen gaan lopen gaat dit argument in de
toekomst mogelijk minder op. In het kader van de huidige voorevaluatie is gebruikgemaakt van de
beschikbare EBC en EAC adviezen en indien mogelijk gegevens uit de jaarverslagen van de
onderzoeksprogramma’s waarvoor subsidie is verkregen.
Doeltreffendheid
De doeltreffendheid van de onderzoekssubsidie die aan ECN en NRG wordt verstrekt is op
verschillende manieren meetbaar. Allereerst kan worden bezien in hoeverre voldaan is aan de
kwalitatieve beleidsdoelstellingen. Voor ECN gaat het om kennis- en technologie-ontwikkeling op
het vlak van energiebesparing, duurzame energie en efficiënter gebruik van fossiele brandstoffen.
NRG richt zich op het waarborgen van nucleaire veiligheid, oplossingen voor radioactief afval, een
CO2-arme energievoorziening en stralingsbescherming als voornaamste beleidsprioriteiten. Uit de
beschikbare jaarverslagen komt naar voren dat beide instellingen deze ‘zachte’ doelstellingen
hebben geoperationaliseerd in concrete onderzoeksprogramma’s. Deze programma’s worden
jaarlijks in samenspraak met het ministerie en een externe adviescommissie samengesteld.
Een goede maatstaf om de doeltreffendheid van ECN en NRG in te schatten is de mate waarin de
doelstellingen van deze onderzoeksprogramma’s worden gerealiseerd. In de onderstaande tabel
staat per jaar per kennisinstituut uitgesplitst in hoeverre de vooraf beoogde resultaten zijn
gerealiseerd. Voor NRG zijn deze gegevens pas vanaf 2011 beschikbaar. Gemiddeld wordt zo’n
driekwart van alle doelstellingen gerealiseerd. ECN realiseert gemiddeld ruim 80 procent van alle
gestelde doelstellingen. Als verklaring voor de relatief lage percentage doelstellingen dat in 2011 is
gerealiseerd wordt het hoge personeelsverloop in dat jaar genoemd.
Tabel 8.6

ECN realiseert gemiddeld ruim 80% van de gestelde doelstellingen.

% doelstellingen gerealiseerd

2007

2008

2009

2010

2011

2012

NRG

n/a

n/a

n/a

n/a

76

74

ECN

n/a

80

85

82

74

86

Bron:

SEO Economisch onderzoek op basis van ECN en NRG EZS Jaarverslagen 2007-2012.

Een tweede maatstaf van onderzoeksproductiviteit is de onderzoeksoutput uitgedrukt in het aantal
aangevraagde octrooien en het aantal (wetenschappelijke publicaties). Figuur 8.7 geeft het aantal
door ECN aangevraagde octrooien tussen 2007 en 2012 weer. Vanaf 2008 is een duidelijk hoger
aantal octrooiaanvragen per jaar zichtbaar. Dit wordt voor een belangrijk deel veroorzaakt door
octrooiaanvragen op het gebied van solar en biomassa (BEE-bio).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

206

HOOFDSTUK 8

Figuur 8.7

Bron:

Op het gebied van solar is een toename van het aantal octrooiaanvragen zichtbaar

ECN EZS jaarverslag 2012

Tabel 8.7 (ECN) en Tabel 8.8 (NRG) zetten het aantal publicaties per type uiteen voor de periode
2007-2011. Na een sterke toename in 2009 neemt het aantal ECN-publicaties in de periode 20102012 weer af. Mogelijke verklaringen hiervoor zijn de afgenomen subsidie (vanaf 2011) en het
dalende aantal medewerkers.
Tabel 8.7

Het aantal ECN-publicaties neemt af na 2009

ECN-publicaties

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Vertrouwelijk rapport

92

93

123

139

116

91

ECN rapport

85

61

64

71

60

44

Boek(hoofdstuk)

9

15

14

15

8

12

Artikel vakblad

6

15

34

21

14

24

Artikel wetenschap

38

39

50

71

69

54

Conferentiebijdragen

74

71

138

86

101

80

Presentatie

57

75

176

116

125

73

Overige

10

30

45

35

55

27

Externe notitie

-

-

-

-

18

24

Totaal

371

399

644

554

566

429

Bron:

SEO Economisch onderzoek op basis van ECN EZS Jaarverslagen 2007-2012.

Tabel 8.8

Het aantal NRG-publicaties vertoont een stijgende lijn

NRG-Publicaties

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Rapporten

nb

nb

nb

nb

30

43

Wetenschappelijke publicaties

nb

nb

nb

nb

69

34

Bijdragen aan congressen e.d.

nb

nb

nb

nb

32

56

Totaal

nb

nb

106

126

131

133

Bron:

SEO Economisch onderzoek op basis van NRG EZS Jaarverslagen 2007-2012

NRG-onderzoek heeft in 2012 133 rapporten, wetenschappelijke publicaties en bijdragen aan
congressen opgeleverd. Dit aantal is vergelijkbaar met de jaren daarvoor maar aanzienlijk hoger
dan in 2009. Voor de jaren 2007 en 2008 waren geen gegevens beschikbaar.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIE-INNOVATIE

207

Doelmatigheid
De financiering van ECN en NRG stond in de periode 2007-2012 niet op zichzelf. Tot 2010 werd
het onderzoek dat door ECN en NRG werd uitgevoerd vooral beschouwd in het kader van EOS
en de Innovatieagenda energie. Na overgangsjaar 2011 werd het onderzoeksprogramma van ECN
in lijn gebracht met de ambities van de Topsector Energie. Het kennisinstituut neemt in dat kader
actief deel aan samenwerkingsverbanden met bedrijven, universiteiten en andere kennisinstellingen.
Een overzicht van de tussen 2007 en 2012 verstrekte financiering is gegeven in de onderstaande
tabel. Het aantal FTE wetenschapspersoneel is gegeven in Tabel 8.10.
Tabel 8.9

De ECN-subsidie neemt vanaf 2011 af, de onderzoekssubsidie voor NRG blijft stabiel.

x 1000 €

2007

2008

2009

2010

2011

2012

ECN

42.141

44.943

44.734

42.684

38.787

34.697

NRG

9.336

9.362

9.364

9.248

9.345

9.390

Bron:

Jaarverslagen ECN en NRG 2007 t/m 2012.

Tabel 8.10

Het aantal FTE bij ECN neemt af na 2009, doorlopende toename bij NRG

FTE (excl. ondersteunende staf)

2007

2008

2009

2010

2011

2012

NRG

284

302

312

332

362

371

ECN

431

448

478

445

354

363

Bron:

EZS Jaarverslagen ECN en NRG 2007 t/m 2012.

Uit de beschikbare terugblikken van de EBC en EAC ontstaat een beeld van tevredenheid over de
door ECN en NRG geboekte resultaten. Dit geldt zowel voor het onderzoeksprogramma als geheel
als voor het grootste deel voor de activiteiten van de verschillende individuele onderzoeksunits.
Dit is een goede proxy voor de doelmatigheid van het door NRG en ECN uitgevoerde onderzoek.
De adviezen van de EBC en EAC vormen een belangrijke bron van informatie welke in de
uitgebreide evaluatie van ECN en NRG zeker meegenomen dient te worden. Hierbij gaat het dan
met name om de ‘zachtere’ kanten van de onderzoeksresultaten van ECN en NRG en alsmede de
rol van ECN als partner in de TKI’s Energie.
In de onderstaande tabel wordt voor de direct meetbare prestatie-indicatoren octrooiaanvragen en
publicaties inzichtelijk gemaakt welke prestatie per FTE of per miljoen euro EZ bijdrage is geleverd. Dit
geeft een voorzichtige indicatie van de doelmatigheid van de EZ-subsidie.
Tabel 8.11

Het aantal octrooiaanvragen per FTE is toegenomen.

Indicator

2007

2008

2009

2010

2011

2012

ECN octrooiaanvragen per FTE

0,023

0,045

0,046

0,054

0,051

0,061

ECN publicaties per FTE

0,86

0,89

1,35

1,25

1,60

1,18

NRG publicaties per FTE

n/a

n/a

0,34

0,38

0,36

0,36

ECN octrooiaanvragen per miljoen € EZS 0,24

0,45

0,49

0,56

0,46

0,63

ECN publicaties per miljoen € EZS

8,80

8,88

14,40

12,98

14,59

12,36

NRG publicaties per miljoen € EZS

n/a

n/a

11,32

13,62

14,02

14,16

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van EZS Jaarverslagen ECN en NRG 2007 t/m 2012.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

208

HOOFDSTUK 8

Voor vrijwel alle indicatoren geldt dat het aantal octrooiaanvragen of publicaties in 2011/2012
hoger ligt dan in 2007/2008. Dit suggereert dat in deze periode een toename van de
onderzoekseffectiviteit is geboekt. Vooral het aantal octrooiaanvragen, per FTE of per miljoen
euro EZS is sterk toegenomen. Op het gebied van ECN-publicaties is in 2012 een terugval te zien.
Dat wil zeggen dat zelfs wanneer gecorrigeerd wordt voor de lagere EZS en het aantal FTE de
onderzoeksoutput is afgenomen. Desalniettemin is in 2012 beter gepresteerd dan in 2007 of 2008.
NRG laat een opvallend stabiele output per FTE zien. Omdat de EZS nagenoeg gelijk is gebleven
is de productiviteit per eenheid EZS wel gestegen.
Vanzelfsprekend geldt dat de bovenstaande exercitie slechts een ruwe indicatie geeft van de
werkelijk geleverde onderzoeksprestatie bij ECN en NRG. Als onderdeel van een uitgebreide
evaluatie is het raadzaam na te gaan of het mogelijk is vergelijkbare analyses uit te voeren voor
specifieke onderzoeksunits of projecten. Deze resultaten dienen vervolgens gekoppeld te worden
aan zachtere resultaten die op basis van de EBC- en EAC-adviezen of gerichte interviews zijn
verkregen.

8.5

Conclusie Energie-innovatie

In de onderstaande tabel is samengevat welke mate van doeltreffendheid en doelmatigheid is
vastgesteld met betrekking tot energie-innovatie en verduurzaming van de energieproductie.
Tabel 8.12

Doeltreffendheid en doelmatigheid van energie-innovatieinstrumenten

Instrument

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

EOS

Hard

Goed

Redelijk

DEN-A

Hard

Redelijk

Matig

IAE

Zacht

?

?

Topsector Energie

Zacht

Nog geen uitspraak mogelijk Nog geen uitspraak mogelijk

ECN / NRG

Hard/zacht

Goed

Redelijk

In de te evalueren periode was EOS het voornaamste instrument om energieonderzoek financieel
te stimuleren. EOS volgde DEN-A op dat tot 2005 bestond uit een generieke tenderregeling.
Energie onderzoekssubsidies waren beschikbaar voor verschillende fasen van energieonderzoek
(lange termijn, korte termijn, demonstratie). Visser et al (2012) stellen in de evaluatie van EOS dat
het instrument doeltreffend is geweest in het bevorderen van de toepassing van nieuwe
energietechnologieën en het ontwikkelen van nieuwe kennis. Beperkte monitoring van individuele
projecten maakt het echter moeilijk uitspraken te doen over de doelmatigheid van het instrument.
Vanaf 2008 werd binnen de innovatieagenda energie (IAE) ingezet op zeven innovatiethema’s.
Nadat in 2010 een deel van het energiebeleid werd ondergebracht in de Topsector Energie is de
voortgang van IAE projecten niet langer centraal gemonitord. Als gevolg hiervan is het niet
mogelijk geweest binnen het tijdsbestek van dit onderzoek een volledige evaluatie uit te voren van
IAE. Geadviseerd wordt om dit programma alsnog te onderwerpen aan een opzichzelfstaande
evaluatie. De Topsector Energie wordt in 2015 geëvalueerd.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIE-INNOVATIE

209

Met inachtneming van deze omissies is het innovatiebeleid met als belangrijkste instrumenten
DEN-A, EOS en energieonderzoek door ECN als geheel redelijk doeltreffend en doelmatig
geweest.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

9

211

Operationeel doel 3: verduurzaming
energie

Box 9.1

Energie uit hernieuwbare bronnen (Richtlijn 2009/28/EG) en Nationaal Actieplan
Hernieuwbare Energiebronnen

In 2009 publiceerde de Europese Commissie een richtlijn over het stimuleren van de productie
en gebruik van energie uit hernieuwbare bronnen voor de periode voor 2020 (Richtlijn
2009/28/EG). In de richtlijn zijn verplichtingen bepaald voor elke lidstaat. In elke lidstaat
gelden bindende nationale algemene streefcijfers voor het gebruik van energie uit hernieuwbare
bronnen. In Artikel 3. van de richtlijn is de volgende algemene doelstelling geformuleerd:
“Deze richtlijn beoogt de vaststelling van een gemeenschappelijk kader voor het bevorderen van de productie
van energie uit hernieuwbare bronnen. Elke lidstaat beschikt over een streefcijfer inzake het aandeel uit
hernieuwbare bronnen geproduceerde energie in het bruto eindverbruik van energie voor 2020. Dit cijfer stemt
overeen met het algemeen streefcijfer „20-20-20“ van de Gemeenschap. Bovendien moet het aandeel energie uit
hernieuwbare bronnen in de transportsector tegen 2020 minstens 10 % bedragen van het eindverbruik in deze
sector.”1
Specifieker moet Nederland een 14 procent aandeel hernieuwbare energie in het bruto
energieverbruik bereiken voor 2020. Om deze doelstellingen te behalen kunnen lidstaten
verschillende maatregelen nemen, zoals steunregelingen (bijv. SDE/SDE+ in Nederland) en
samenwerkingsmaatregelen tussen diverse lidstaten. Hiervoor moeten lidstaten voldoen aan de
volgende verplichtingen:
1. Het samenstellen van Nationale actieplannen voor energie uit hernieuwbare bronnen
2. Het aanvragen van garanties van oorsprong voor elektriciteit, verwarming en koeling
geproduceerd uit hernieuwbare energiebronnen
Deze verplichtingen worden in de volgende paragrafen nader beschreven.
Naast de streefcijfers en de bovengenoemde verplichtingen hebben lidstaten andere
verplichtingen, voornamelijk:
1. Het stimuleren van informatie en opleiding over warming, koeling en
elektriciteitsopwekking en groene voertuigen
2. Het garanderen van veilig toegang tot en beheer van de netwerken (zie OD1/OD2)
3. Duurzaamheidcriteria voor biobrandstoffen en vloeibare biomassa
4. Elke lidstaat dient eerst op 31 december 2011, en daarna om de twee jaar, bij de Commissie
een verslag in over de voortgang die geboekt is bij het bevorderen en het gebruik van
energie uit hernieuwbare bronnen.
In de richtlijn zijn ook maatregelen opgenomen waarvan lidstaten gebruik kunnen maken. De
richtlijn stimuleert bijvoorbeeld de samenwerking tussen de lidstaten met betrekking tot de
statistische overdracht en gezamenlijke elektriciteitsopwekking en koeling tussen exploitanten
in verschillende lidstaten en derde landen. Bovendien kunnen twee of drie lidstaten hun
nationale steunregelingen samenvoegen.
In het kader van Richtlijn 2009/28/EG (Richtlijn Energie uit hernieuwbare bronnen) dient
elke lidstaat een nationaal actieplan voor energie uit hernieuwbare bronnen vast te stellen. Het

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

212

HOOFDSTUK 9

actieplan moest voor 30 juni 2010 ingediend worden bij de EU. Overeenkomstig met de
streefcijfers van de richtlijn (Art. 3) dient het actieplan het volgende te bevatten:
1. Beschrijving bestaand of aangekondigd beleid,
2. Grafieken en tabellen: referentieramingen en beschikbaarheid biomassa,
3. Indicatieve inschattingen op basis van huidige inzichten en beleid.
Het ministerie heeft voldaan aan deze verplichting en het Nationaal Actieplan Hernieuwbare
Energiebronnen is in 23 juni 2010 gepubliceerd.
Bron

9.1

Europees Parlement en de Raad (2009); Rijksoverheid (2010).

Duurzame Energie Nederland (programma’s DENA en DEN-B)

Beschrijving van het instrument
Het programma Duurzame Energie Nederland (DEN) stimuleert de versnelde toepassing van
hernieuwbare energie middels subsidies, begeleiding, onderzoek en kennisoverdracht. In 2001 is
het DEN-programma van start gegaan als opvolger van negen kleine programma’s betreffende
duurzame energie (De Visser et al., 2012).
Het DEN-A programma liep van 2001 t/m 2009. Tussen 2001 en 2005 bestond DEN-A uit een
generieke tenderregeling voor onderzoeksubsidies op het gebied van duurzame energie. Subsidies
konden aangevraagd worden voor onderzoek- of ontwikkelingsprojecten, praktijkexperimenten,
demonstratieprojecten en marktintroductieprojecten. Naast DEN-A bestond er een aparte regeling
– de HaKo-regeling – voor haalbaarheidsonderzoek en kennisoverdracht. In de periode 2005 t/m
2009 is de tenderregeling vervangen door Energie Onderzoek Strategie (EOS). In deze periode
beheerde DEN-A enkel de lopende projecten en was verantwoordelijk voor
haalbaarheidsonderzoek en kennisoverdracht. Haalbaarheidsonderzoeken bevatten analyses en
beoordelingen van de mogelijkheden om de ontwikkelde technieken in de praktijk toe te passen.
Het identificeren van duurzame energie opties (de zogenaamde DE-scans) voor industrie en
gemeenten valt hier ook onder. Een DE-scan kan aanleiding zijn om een haalbaarheidsstudie uit te
voeren. Kennisoverdrachtprojecten dienen gericht te zijn op het overdragen van kennis en
informatie over duurzame technieken aan de relevante doelgroepen.
Sinds 2007 is DEN-B (en van af 2010 alleen DEN) het integrale programma dat niet-financiële
barrières voor de implementatie van duurzame energie adresseert met een focus op Nederland. Op
basis van nationale en internationale ontwikkelingen op het gebied van duurzame energie en in
overleg met het ministerie van EZ bepaalt RVO.nl elk jaar welke issues (“hoofdlijnen”) van belang
zijn om de doelstellingen voor duurzame energie te bereiken. Elk jaar bepaalt RVO.nl ook welke
acties horen bij deze hoofdlijnen en biedt beleidsondersteuning aan voor kennisoverdracht. Binnen
het DEN-B programma is daarom in 2003 een traject gestart dat de uitvoering van follow-ups van
DE-scans bewaakt (Jaarrapportage DEN-B, 2003). DEN-B zorgt voor het tekort aan kennis of
organiserend vermogen bij marktpartijen en andere overheden en de belemmeringen in wet- en
regelgeving. In die zin is DEN-B een complementair instrument van SDE en EIA, die vooral de
financiële knelpunten rondom hernieuwbare energie oppakken.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

213

Doel en werking van het instrument
DEN-A (De Visser et al, 2012) :
“Het doel van het DEN-A programma was het bevorderen van de uitvoering van projecten die een bijdrage leveren
aan de doelstellingen van het beleid inzake duurzame energie van de Nederlandse overheid en waarvan de resultaten
van betekenis zijn voor de Nederlandse energievoorziening door middel van:
• het bevorderen van innovatie ten behoeve van toepassing van technologieën op het gebied van duurzame energie,
• het verbeteren van de prijs-prestatieverhouding van technologieën op het gebied van duurzame energie, of,
• het wegnemen van knelpunten voor de toepassing van technologieën op het gebied van duurzame energie.”
DEN-B (Senternovem, 2007):
“Het actief wegnemen van (niet-financiële) barrières voor de implementatie van duurzame energie en energietransitie.”
Voor 2006 was DEN-B expliciet gericht op duurzame elektriciteit. Per 2007 heeft EZ dit
programma uitgebreid als integraal implementatieprogramma voor een duurzame huishouding.
DEN-B vult de financiële instrumenten op het gebied van duurzame energie – zoals
MEP/SDE/SDE+, EIA, SEI – aan. Elk jaar komen RVO.nl en EZ overeen wat de hoofdlijnen
zijn voor dat jaar, wat doelstellingen zijn die daarbij horen en welke acties nodig zijn om dit te
bereiken. Tabel 9.1 tot en met Tabel 9.6 bevatten deze hoofdlijnen en doelstellingen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

214

Tabel 9.1

HOOFDSTUK 9

Hoofdlijnen en doelen voor DEN

Hoofdlijnen

Periode Doel

Bio-energie

2007 t/m Het uitvoeren van implementatie ondersteunende activiteiten Zie aparte
2012
die effectief bijdragen aan de realisatie van een duurzame
tabel
energiehuishouding door middel van de inzet van biomassa
en afval.

Groen gas

2007

Om de kansen voor de productie van groen gas en de
inpassing ervan in het Nederlandse aardgasnet toe te laten
nemen.

Acties
uitgevoerd?

Ja

2008 t/m Om de realisatie van Groen Gas projecten en tevens de
Ja
2012
inpassing van Groen Gas in het Nederlandse aardgasnet te
stimuleren. Wegnemen knelpunten bij productie. Uniforme
voorwaarden voor nettoegang voor Groen Gas te realiseren.
Kennisoverdracht.
Duurzaamheidscriteria
bio-energie

Duurzame warmte*

2007

Om duurzaamheidindicatoren voor de productie van bioenergie en biobrandstoffen te operationaliseren en te
implementeren in beleid.

Ja

2008

Om een rapportageverplichting Duurzame Biomassa te
operationaliseren en te implementeren in beleid.

Ja

2009 t/m Het verkrijgen van een garantie dat alleen duurzame
2010
biomassa wordt ingezet in de energiehuishouding.

Ja

2007 t/m Om de lange termijn doelstelling van 2020 te bereiken, dient
2008
eerst het Nederlandse potentieel, in lijn met de Europese
definities, in kaart gebracht te worden inclusief kansen en
kosten om dit potentieel te benutten.

Zie aparte
tabel en
evaluatie
NEW

2009 t/m Het overdragen van kwalitatieve, betrouwbare en objectieve
2012
kennis aan beslissers in de industrie over het verduurzamen
van de warmte en koude voorziening.
Gebouwde omgeving

2007

Om de scope voor ‘Gebouwde omgeving binnen DEN’
verder te verbreden met energiebesparingsopties.

2008

Om marktpartijen te ondersteunen bij de realisatie van
innovatieve projecten en opschaling hiervan, en het
verbeteren van de vergunningverlening rond warmtekoude
opslag.

2009

Om de toepassing van duurzame en energiezuinige
energietechnieken te stimuleren en deze toepassingen
zorgvuldig te implementeren.

Zie aparte
tabel

2010 t/m Deel van duurzame warmte
2012
Windenergie**

2007 t/m Het stimuleren van de realisatie van wind op land en wind op Zie aparte
2012
zee projecten.
tabel

Bureau
Energieprojecten

2007 t/m Door middel van betere coördinatie van bestuurlijke
2012
besluitvorming (w.o. vergunningen, wijzigingen
bestemmingsplannen) bij concrete projecten een snellere
doorloop van de bestuurlijke besluitvormingsprocedures
bevorderen (voor zowel voorzieningszekerheid als voor de
duurzame energiehuishouding).

Ja

Programmabeheer

2007 t/m Het bewaken van de voortgang van het programma en de
2010
verantwoording hierover aan de opdrachtgever in termen
van inhoudelijk en financieel resultaat.

Ja

BES-Eilanden

2011

DEN-Breed
(t/m 2011:
Beleidsondersteuning
en Communicatie)

2007 t/m Beleidsondersteuning om onzekerheid te verminderen
2012
(internationaal en monitoring); Communicatie/Duurzame
Energie Centrum.

Bonaire, St. Eustatius en Saba (BES) verkrijgen per 10-10- Ja
2010 een speciale status vergelijkbaar met een gemeente
binnen Nederland. Dit brengt met zich mee dat op het terrein
van de energievoorziening op de BES een aantal
verbeterslagen zal worden doorgevoerd; studies en
projecten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Zie aparte
tabel

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

Bron:

215

RVO.nl: offertes en factsheets, 2007-2012; * In 2007: Volledig optioneel; ** In 2007: Deels optioneel

Tabel 9.2

Deelhoofdlijnen en doelen voor Bio-energie

Deelhoofdlijnen

Periode Doel

Acties
uitgevoerd?

1. Back-office

2007

Om initiatiefnemers, overheden en consumenten te
benaderen ten behoeve van informatie over bio-energie als
optie voor het opwekken van duurzame energie (warmte,
groen gas en elektriciteit).

Ja

2. Efficiënte benutting
reststromen

2007

Om de eerste stappen te zetten naar toepassing van
bestaande biologische reststromen en afvalstromen voor
efficiënte productie van duurzame energie.

Nee

3. Vergroting
warmteafzet

2007

Om te komen tot een vergroting van de benutting van
restwarmte uit bio-WKK installaties in Nederland (als deel
van energietransitie).

Ja

4. Vergunningverlening 2007 t/m Om ondersteuning te bieden ten behoeve van heldere en
Ja
2008
eenduidige toepassing van de benodigde vergunningen voor
bio-energie installaties en inzicht te houden in de
ontwikkeling van (kleinschalige) bio-energieprojecten in
Nederland. In 2007 (2008) zal de inzet zich vooral richten op
projecten uit de (OV)MEP (SDE) en projecten waarbij
warmteafzet of inzet van groen gas een rol speelt.
5. Stimulering bioenergie lokale BANSoverheden

2007 t/m Actieve lokale overheden die deelnemen aan het
Ja
2008
Bestuursakkoord Nieuwe Stijl (BANS) bezitten de kennis,
vaardigheden en een netwerk waarmee zij in staat zijn
regionale bio-energieprojecten, met het accent op inzameling
van biomassa, uit te voeren. Tevens ontstaat door ervaring
en inzicht meer draagvlak bij lokale overheden voor
marktinitiatieven die hierdoor soepeler doorgang kunnen
vinden.

6. Congressen en
symposia

2007 t/m Om marktpartijen te informeren en zelf op de hoogte te
2008
blijven van de nieuwste ontwikkelingen.

7. Initiatiefnemers

2008 t/m Om initiatiefnemers met kennis en kunde te ondersteunen bij Ja
2012
het realiseren van bio-energie projecten. Dit is ten behoeve
van de realisatie van de doelstellingen zoals die zijn
opgesteld in Schoon & Zuinig.

8. Nationale overheid

2009 t/m Om de nationale overheid (EZ) te ondersteunen bij
2012
visieontwikkeling. Hiervoor wordt een implementatieplan
uitgewerkt voor de realisatie van de doelstellingen voor bioenergie in 2011 en 2020. Dit implementatieplan betreft
biomassa voor warmte, elektriciteit en gas.

Ja

9. Lokale overheden

2009 t/m Doel is het ondersteunen van lokale overheden bij de
2012
realisatie van bio-energieprojecten.

Ja

Bron:

Ja

RVO.nl: offertes en factsheets, 2007-2012

Tabel 9.3

Deelhoofdlijnen en doelen voor Duurzame warmte

Deelhoofdlijnen

Periode

Doel

Acties
uitgevoerd?

1. Expertisecentrum
warmte

2008

Het kwartier maken voor een kenniscentrum warmte.

Ja

2009 t/m Het overdragen van kwalitatieve, betrouwbare en objectieve
2012
kennis aan beslissers in de gebouwde omgeving over het
verduurzamen van de warmte en koude voorziening.

Ja

2010 t/m Hetzelfde doel voor industrie.
2012

Ja

2. Beleidsadvies
stadsverwarming

2009

Ondersteuning geven aan EZ op het gebied van
stadsverwarming.

Ja

3. Garantiefonds
geothermie

2009 t/m Om toepassingen van geothermie aantrekkelijker te maken
2012
door het risico bij een boring af te dekken.

Ja

Bron:

RVO.nl: offertes en factsheets, 2007-2012

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

216

HOOFDSTUK 9

Tabel 9.4

Deelhoofdlijnen en doelen voor Gebouwde omgeving

Deelhoofdlijnen

Periode Doel

Acties
uitgevoerd?

1. Betrouwbaarheid
systemen

2007

Ja

2. Ondersteuning
technieken

2007 t/m 2007 t/m 2008: het verbeteren van de vergunningenpraktijk
2009
rond warmte-koudeopslag (WKO);
2008: het in gang zetten van een certificeringtraject voor
windturbines.

Alleen in
2009

3. Toolkit

2007

Het vertalen van praktische kennis op het gebied van
energie in de gebouwde omgeving naar proces en
conceptbeschrijvingen in toepasbare toolkits voor de
utiliteitsbouw en de bestaande woningbouw.

Ja

Om op eenduidige wijze informatie te ordenen van
gerealiseerde energieconcepten (als deel van
energietransitie).

Ja

4. Kennishuis
2007
innovatieve concepten,
verzamelen gegeven

Om meer vertrouwen in innovatieve energiesystemen in de
vraagzijde van de markt te creëren.

5. Kennishuis
2007 t/m Om kennis over innovatieve energieconcepten bij
Ja
innovatieve concepten: 2009
transitiegroepen, doelgroepen van Kompas en marktpartijen
kennisoverdracht
over te dragen. Om de markt transparanter en toegankelijker
voor de vraagzijde van de markt te maken (als deel van
energietransitie).
6. Toekomstverkenning 2007

Bron:

Om EZ inzicht te geven in nieuwe ontwikkelingen en
benodigde koers en hierdoor innovatieve energieconcepten
in de gebouwde omgeving te stimuleren (als deel van
energietransitie).

Nee

RVO.nl: offertes en factsheets, 2007-2012

Tabel 9.5

Deelhoofdlijnen en doelen voor Windenergie

Deelhoofdlijnen

Periode Doel

1. Wind op land

2007

De instandhouding van de geplaatste productiecapaciteit en de N.b.
consolidatie van de maatschappelijke positie van de branche.

2008

Het ondersteunen van de beleidsdoelstelling: realisatie van
2000 MW nieuw windvermogen voor 2011 (samenwerking met
BLOW).

Ja

2009 t/m Het vergroten van de inzet van windenergie in Nederland door
2012
het actief inzetten van kennis en waar nodig leemtes in kennis
op te vullen.

Ja

2011

Nee

2. Wind op zee

Aanvullend doel: aan een soepele voorbereiding van wind-opland-projecten onder de Rijkscoördinatieregeling.

Acties
uitgevoerd?

2007 t/m Het voorwaarden scheppen voor meer ruimte op zee. Het
Ja
2008
opdoen van leerervaringen met de resultaten uit het monitoringen evaluatieprogramma MEP-NSW (NoordzeeWind).
2009 t/m Het invulling geven aan een duurzame en snelle uitrol van
Ja
2012
windenergieprojecten op zee, waarbij optimaal wordt ingezet op
het versnellen van de leercurve van omgevings- en technische
aspecten en het verlagen van de ontwikkelkosten.

3. Congressen en
symposia
Bron:

2007 t/m Om marktpartijen te informeren en zelf op de hoogte te blijven
2012
van de nieuwste ontwikkelingen.

RVO.nl: offertes en factsheets, 2007-2012

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

Ja

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

Tabel 9.6

217

Deelhoofdlijnen en doelen voor Beleidsondersteuning/Communicatie/DEN-Breed

Deelhoofdlijnen

Doel

Acties
uitgevoerd?

1. Koplopersloket* 2007 t/m
2009

Om besluitvorming en realisatie van duurzame
energieprojecten te versnellen en om te leren van deze
experimentele aanpak.

Nee

2. Vouchers en
beleidsadvies

2007 t/m
2010

Vanwege politieke onzekerheid is door EZ gevraagd extra
flexibele ruimte op te nemen voor beleidsadviezen en
vouchers.

Vouchers
niet, advies
wel

3. Monitoring en
effectenmeting

2009 t/m
2012

Een update maken van het Protocol Monitoring Duurzame
Ja
Energie, waarbij wordt aangesloten bij de Europese methodiek.
Het gaat om het verder uitwerken van een aantal
rekenmethodieken en aanpassingen in kentallen.

4. Internationaal

2007 t/m
2012

Het ondersteunen van EZ via beleidsadviezen, door deelname Ja
namens EZ aan de IEA Implementing Agreements en door
kennisoverdracht naar de markt over deze Implementing
Agreements.

5. Communicatie

2008 t/m
2012

Duurzame Energie Centrum: informatievoorziening over
duurzame energieprojecten.

Ja

6. Nationaal
Actieplan HE

2010

Voorbereiding, coördinatie en eindredactie.

Ja

7. Waterkracht

2010

Brug maken naar inzet waterkracht binnen SDE.

N.b.

Bron:

Periode

RVO.nl: offertes en factsheets, 2007-2012

(Meetbare) doelvariabele van het instrument
Onderzoeksprogramma’s zijn langdurende projecten en hun effecten zijn vooral op de lange
termijn te verwachten. Ecofys (De Visser et al., 2012) heeft daarom op basis van 26 indicatoren
doeltreffendheid en doelmatigheid van DEN-A en EOS vastgesteld. Op basis van deze indicatoren
kunnen de volgende doelvariabelen worden geïdentificeerd:
1. Haalbaarheidsstudies: Aantal uitgevoerde projecten (haalbaarheidsstudies, incl. DE-scans) die de
in de aanvraag genoemde doelstelling hebben behaald (Bron: De Visser et al., 2012, RVO.nl),
2. Haalbaarheidsstudies: Aantal publicaties die uit de bovenstaande projecten is voortgekomen
(Bron: De Visser et al., 2012, RVO.nl),
3. DE-scan industrie: a) Meer aandacht voor duurzame energieopties bij bedrijven die een DE-scan
hebben uitgevoerd; b) Hardere groei van het gebruik van duurzame energie binnen de industrie
bij bedrijven die een DE-scan hebben gedaan t.o.v. bedrijven die geen DE-scan hebben
uitgevoerd (Bron: De Visser et al., 2012, RVO.nl);
4. DE-scan gemeenten: a) Meer aandacht voor duurzame energieopties bij de realisatie van
gemeentelijke klimaatdoelstellingen (BANS) bij gemeenten die een DE-scan hebben
uitgevoerd; b) Groter gedeelte van het potentieel voor duurzame energie wordt benut binnen
gemeenten die een DE-scan hebben laten uitvoeren t.o.v. gemeenten die geen DE-scan
hebben uitgevoerd (Bron: De Visser et al., 2012, RVO.nl),
5. Kennisoverdracht: congressen, presentaties, bijeenkomsten georganiseerd binnen de DENregeling (Bron: RVO.nl).
De evaluatie van DEN-B is gebaseerd op een andere methodiek die in de bijbehorende paragraaf
wordt toegelicht.
Evaluatie DEN-A
Inventarisatie

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

218

HOOFDSTUK 9

De evaluatie van DEN-A is gebaseerd op De Visser et al. (2012).
Doeltreffendheid
De evaluatie van DEN-A betreft de periode 2007 en 2009. In deze periode beheerde DEN-A enkel
de lopende projecten en was verantwoordelijk voor het haalbaarheidsonderzoek en de
kennisoverdracht.
De kennisoverdracht met betrekking tot de projectresultaten voldeed niet aan de verwachting.
Kennisoverdracht via presentaties en wetenschappelijke publicaties ontbrak bij de meeste
projecten, ondanks het feit dat de aanvraagprocedure dit vereist (indicator #12 en #13 van Ecofys).
Voor kennisoverdracht via internet, bijeenkomsten, congressen en nieuwsbrieven bestaan echter
enkele positieve voorbeelden.
In De Visser et al. (2012) concludeert Ecofys dat DEN-A heeft bijgedragen van de kennispositie
in Nederland en de toepassing van nieuwe duurzame technologieën. Het effect van de inzet was
vooral zichtbaar op het gebied van ZonPV’s en biomassaonderzoek. Ecofys concludeert verder
dat de DE-scans het inzicht bij bedrijven heeft vergroot in de mogelijkheden voor duurzame
energie (indicator #19). Ongeveer 5 procent van bedrijven (totaal ongeveer 450) die in 2010
deelnamen in MJA heeft DE-scans uitgevoerd. De helft van deze bedrijven heeft vervolgstappen
ondernomen om het DE-potentieel te realiseren.
Ecofys concludeert dat de bijdrage van DE-scans voor gemeenten aan de doelstelling onduidelijk
is (indicator #21 en #22). 30 procent van de Nederlandse gemeenten heeft een DE-scan
uitgevoerd. Maar het is niet duidelijk hoe gemeenten de resultaten van deze DE-scans hebben
gebruikt.
Ecofys concludeert dat DEN-A doeltreffend is geweest. Ecofys analyseert echter de periode 2001
en 2010. In de periode vóór 2005 functioneerde DEN-A ook als financieel instrument en was toen
doeltreffend. In de periode na 2007 werkte DEN-A alleen als zacht instrument en is redelijk
doeltreffend geweest.
Doelmatigheid
RVO.nl heeft 135 DE-scans voor gemeenten uitgevoerd. Dit aantal is onnodig hoog geweest, de
toegevoegde waarde van aanvullende DE-scans was laag. Kennisoverdrachtprojecten hebben 90
procent van de subsidiabele kosten vergoed gekregen. Hierdoor hadden deze projecten soms
weinig focus en zijn mogelijk ook onnodige projecten uitgevoerd. Dit heeft een negatief effect op
doelmatigheid. Ecofys vindt verder dat voor sommige deelprogramma’s – bijvoorbeeld DE-scans
voor gemeenten en kennisoverdracht – de doelstelling met minder inzet ook gerealiseerd had
kunnen worden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

Tabel 9.7

219

Uitgaven DEN A (in € 1.000)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Mensenkracht

n.b.

150

130

0

0

0

Directe uitvoeringskosten

n.b.

0

0

0

0

0

Projectmiddelen

n.b.

0

9

0

0

0

Totaal

n.b.

150

139

0

0

0

Bron:

RVO.nl

Conclusies
De Visser et al. (2012) concludeert dat DEN-A een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de
doelstelling rondom duurzame energie. Het oordeel van Ecofys betreft echter de periode 2001 en
2010. In de periode vóór 2005 functioneerde DEN-A ook als financieel instrument en was toen
doeltreffend. In de periode na 2007 werkte DEN-A alleen als zacht instrument en is redelijk
doeltreffend geweest. Er waren echter enkele deelprogramma’s, zoals DE-scans voor gemeenten,
kennisoverdrachtprojecten en kennisoverdracht over projectresultaten – waarbij de doelstelling tot
alleen op een matige mate efficiënt is gerealiseerd.
Evaluatie DEN(-B)
Inventarisatie:
DEN-B is nooit geëvalueerd. Daarom is deze evaluatie gebaseerd op beschikbare rapporten en
interviews. Voor de evaluatie zijn de offertes DEN-B van RVO.nl voor het ministerie van EZ
gebruikt alsmede de bijbehorende factsheets waarin door RVO.nl wordt gerapporteerd in de
periode 2007 en 2012. Hiernaast heeft SEO twee interviews uitgevoerd met RVO.nl.
Doeltreffendheid:
In overleg met het ministerie bepaalt RVO.nl welke hoofdlijnen en doelstellingen van belang zijn
voor een jaar. Aan elke hoofdlijn is een aantal actiepunten gekoppeld. Deze doelstellingen worden
elk jaar herzien. Daarom is een evaluatie over de gehele periode 2007-2012 niet haalbaar. Er kan
alleen worden vastgesteld of de voor een specifiek jaar gestelde doelstellingen zijn gerealiseerd. Om
DEN-B toch wel te evalueren stelt SEO de volgende drie vragen centraal:
1. Wat is de relatie tussen de focus van de financiële instrumenten en DEN-B? Zijn de
doelstellingen van DEN-B gekoppeld aan de ontwikkelingen van financieel beleid?
2. Is de doelstelling per hoofd- en deelhoofdlijnen gehaald?
3. Is DEN-B erin geslaagd om effectief niet-financiële barrières weg te nemen?
1. Zijn de doelstellingen van DEN-B gekoppeld aan de ontwikkelingen van financieel beleid?
Deze paragraaf betreft ook de samenhang tussen DEN en financiële instrumenten van het
ministerie van EZ. DEN-B is bedoeld om de niet-financiële barrières weg te nemen voor de
implementatie van duurzame energie en energietransitie. Deze doelstelling loopt samen met de
Europese doelstelling van de financiële instrumenten in de fase van learning-by-doing voor duurzame
energie. De vraag is of de doelstellingen van DEN inderdaad gekoppeld zijn aan de ontwikkeling
in de doelstelling van financieel beleid.
De focus van de financiële instrumenten is op de volgende manier veranderd in de periode 2007
en 2012:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

220

•
•

•

•

•

•

HOOFDSTUK 9

In 2007 was EIA het enige instrument dat aangevraagd kon worden. EIA is een generiek
instrument,
In 2008 is SDE geïntroduceerd. SDE kende een jaarlijkse cyclus waarin de doelstelling werd
aangepast. In 2007 kregen hernieuwbare elektriciteit en warmte elk de helft van het totale
budget voor SDE. Warmte wordt geproduceerd uit biomassa en afval,
In 2009 werd € 5,3 miljard gereserveerd voor SDE Tender Wind op zee en dit is 68 procent
van het gereserveerde budget voor SDE (NB: windenergie bevat ook een budget voor wind op
land),
In 2010 kreeg hernieuwbare elektriciteit € 1,1 miljard euro, duurzame warmte € 607 miljoen en
groen gas € 167 miljoen vanuit het SDE-budget. Hetzelfde jaar is het aanvraagproces voor SDE
gestopt,
In 2011 is SDE+ geïntroduceerd. SDE+ is een generiek instrument. Dit betekent dat SDE+
geen voorkeur heeft voor een technologie. Alleen de productiekosten bepalen welke
technologie subsidie krijgt. In hetzelfde jaar kreeg groen gas uit biomassa € 1 miljard uit het
budget van € 1,5 miljard. Sinds 2011 is DEN-B gekoppeld aan Green Deals,
In 2012 kregen hernieuwbare warmteprojecten het grootste deel van de subsidie binnen SDE+
(€ 1,68 miljard uit € 1,71 miljard). In dat jaar begon ook het aanvraagproces van de
investeringssubsidie SEI Zonnepanelen.

De samenhang tussen de hoofdlijnen van DEN B en de focus van financiële instrumenten voor
duurzame energie ziet er als volgt uit:
• De focus van DEN-B op bio-energie, inclusief biomassa, bleef constant in de hele periode. Dit
reflecteert hetzelfde beeld als de financiële uitgaven voor biomassaprojecten,
• Op het gebied van groen gas lag de nadruk van DEN-B op het wegnemen van de knelpunten
bij productie en de toegang tot het net: inspanningen van groen gas in het aardgasnet. Dit lijkt
vooral een voorbereidingsfase voor een bredere inzet van groen gas. Het lage niveau van
financiële uitgaven reflecteert ook dit beeld,
• Acties van DEN-B op het gebied van windenergie lopen samen met het financiële beleid voor
windenergie. Dit geldt zowel voor wind op land (incl. Subsidie NOP, BLOW) als wind op zee
(voorbereiding de realisatie van SDE Tender Wind op zee),
• De inzet van DEN-B op het gebied van duurzame warmte loopt ook samen met het
warmtebeleid. Het opzetten van het expertisecentrum en de daar uitgevoerde acties reflecteren
ontwikkelingen in duurzame warmte (zie ook de evaluatie van het NEW). Er is een duidelijke
relatie met de focus van de financiële inzet, zoals SEI Duurzame warmte voor bestaande
woningen tussen 2008 en 2010 en de versterking van de focus op warmteprojecten binnen
Green Deals sinds 2012,
• Wat ontbreekt in de samenhang tussen DEN-B en de financiële instrumenten is de focus op
projecten voor zonenergie.
2. Is de doelstelling per hoofd- en deelhoofdlijnen gehaald?
Waar mogelijk is in Tabel 9.1 tot Tabel 9.6 aangegeven of de doelstelling – in grote lijnen – gehaald
is vanwege uitgevoerde acties. In de tabellen is hiervoor een kolom toegevoegd. Voor het invullen
van de lijst gebruikt SEO de factsheets van RVO.nl in de periode 2007 en 2012. De analyse van
alle aparte acties en indicatoren valt buiten de scope van deze beleidsdoorlichting. In het algemeen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

221

kan SEO concluderen dat veel acties zijn uitgevoerd in de loop van de tijd en dat er zelden acties
zijn geweest die niet van start zijn gegaan.
3. Is DEN-B effectief in het wegnemen van de niet-financiële barrières?
Op basis van de doelstellingen in de offertes van RVO.nl onderscheidt SEO een aantal knelpunten
(niet-financiële barrières). Deze knelpunten betreffen de fase van learning-by doing op het gebied van
duurzame energie (NB: het wegnemen van knelpunten op het gebied van R&D behoren tot het
taakveld van energietransitie, de IAE en het Topsectorenbeleid). DEN-B beoogt om deze
knelpunten weg te nemen door verschillende acties. De volgende knelpunten en de bijbehorende
acties of taken kunnen gedefinieerd worden:
• Asymmetrische kennis: er is een grote kennis en kunde op alle gebieden van duurzame energie,
maar een beperkte groep van stakeholders beheert deze kennis. Omdat het doel van DEN-B is
om sociale en maatschappelijke ondersteuning aan te bieden, vormt kennisoverdracht tussen
marktpartijen, lokale en nationale overheden en consumenten een basistaak van DEN. Enkele
voorbeelden voor specifieke taken zijn het organiseren van contacten tussen stakeholders,
presentaties, publicaties, congressen, website en helpdesk. Kennisoverdracht betekent ook dat
DEN ondersteuning biedt aan ontwikkeling van visies van de overheid en de wet- en
regelgeving (bijvoorbeeld voorbereiding voor en coördinatie rondom het Nationaal Actieplan
Hernieuwbare Energie) door het organiseren van vooronderzoeken en advies,
• Voorzieningszekerheid en toegang tot het net: Duurzame energie moet ingevoegd worden in
transmissie- en distributienetten van elektriciteit en gas. De overheid moet nagaan waar de
knelpunten in dit proces liggen: bijvoorbeeld hoe distributienetten het toenemende aanbod van
energie kunnen accommoderen. De taken van DEN betreffen de uniforme voorwaarden voor
nettoegang, vergunningen en normen,
• Risico’s: Er zijn risico’s m.b.t. duurzame energie, bijvoorbeeld bij de boring van aardwarmte.
De overheid kan deze risico’s verminderen door in het vergunningsproces, normen te stellen
over het geven van garanties,
• Transparantie: De doelstelling van duurzame energie is gebaseerd op de Europese richtlijnen.
Daarom is het van belang dat de controle over de realisering van de doelstelling op een uniforme
manier gebeurt. In dit proces zorgt DEN voor rapportages, monitoring, rekenmodellen en
indicatoren (bijvoorbeeld updates van Protocol Monitoring Duurzame Energie),
• Coördinatieprobleem: Het thema duurzame energie bevat verspreide onderdelen die
gecoördineerd moeten worden. Een taak van DEN-B is om te zorgen voor de implementatie
van activiteiten en coördinatie tussen stakeholders,
• Betrouwbaarheid: Consumenten hebben vragen en twijfels over de gevolgen van de inzet van
nieuwe technologieën, bijvoorbeeld groen gas of windmolenparken. DEN-B zorgt voor de
goede informatievoorziening en discussie tussen overheden en consumenten,
• Politieke onzekerheid: De overheid moet zorgen voor de realisatie van de EU-doelstelling maar
moet tegelijkertijd ook rekening houden met de continue ontwikkelingen van duurzame
energietechnologieën. Dit vereist regelmatige aanpassingen in beleid. Als gevolg hiervan ervaren
stakeholders de onzekerheid van het beleid. De taak van DEN-B is om deze onzekerheid te
verminderen bijvoorbeeld door vouchers en beleidsadvies.
Om te controleren of deze barrières daadwerkelijk weggenomen zijn gebruikt SEO de
doelstellinglijst in Tabel 9.1 tot en met Tabel 9.6. Zoals de laatste kolom in elke tabel laat zien, heeft

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

222

HOOFDSTUK 9

RVO.nl een groot aantal acties uitgevoerd in de hele periode om deze knelpunten te verminderen.
De beoordeling van alle knelpunten voor alle hoofdlijnen is echter buiten de scope van deze
beleidsdoorlichting.
Doelmatigheid:
De doelmatigheid van DEN-B moet gezamenlijk worden beschouwd met de financiële
instrumenten van het ministerie van EZ. Voor het vaststellen van doelmatigheid van DEN-B alleen
ontbreken adequate benchmarks.
Tabel 9.8

Uitgaven DEN B (in € 1.000)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Mensenkracht

2.418

2.633

3.728

3.362

2.978

2.244

Directe uitvoeringskosten

0

0

0

0

0

63

Projectmiddelen

1.635

1.725

2.468

3.065

2.825

1.319

Totaal

4.053

4.358

6.196

6.427

5.803

3.626

Bron:

RVO.nl

Tabel 9.9

Duurzame warmte, beleidsondersteuning (DEN Breed), bio-energie en windenergie
betreffen de meeste uitvoeringskosten

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Bio-energie

24%

2%

16%

16%

16%

19%

Duurzame warmte

15%

17%

32%

3%

25%

33%

Windenergie

11%

13%

10%

10%

14%

18%

Vouchers

9%

3%

1%

0%

0%

0%

Bureau energieprojecten

16%

14%

19%

21%

16%

0%

BES Eilanden

0%

0%

0%

0%

6%

0%

Communicatie

4%

9%

7%

6%

4%

0%

DEN-Breed

21%

19%

16%

16%

19%

30%

Totaal

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Bron:

RVO.nl; Communicatie is overgenomen door DEN-Breed in 2012.

Conclusies
Over doeltreffendheid concludeert SEO op basis van de drie gestelde vragen. Ten eerste, in de
periode 2007 en 2012 was er een duidelijke samenhang tussen DEN-B en de financiële
instrumenten van het ministerie van EZ voor learning-by-doing. Het enige gebied waar deze
samenhang ontbreekt is zonenergie. Ten tweede heeft RVO.nl een groot aantal acties uitgevoerd
om de doelstellingen van de hoofdlijnen te realiseren. Zelden waren er acties die niet van start zijn
gegaan. Ten derde is RVO.nl erin geslaagd een groot aantal knelpunten met betrekking tot
verduurzaming te verminderen. Dit rapport concludeert dat DEN-B goed doeltreffend is geweest.
De doelmatigheid van DEN-B moet gezamenlijk worden beschouwd met de financiële
instrumenten van het ministerie van EZ. Voor het vaststellen van de doelmatigheid van DEN-B
alleen ontbreken adequate benchmarks.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

9.2

223

Convenant BLOW

Beschrijving van het instrument
Het convenant BLOW is in 2001 afgesloten door vijf ministeries, het Interprovinciaal Overleg
(IPO) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) met de doelstelling om 1500 MW
extra windvermogen te realiseren in 2010. De BLOW-afspraken liepen tot 31 december 2010. 139
Doel en werking van het instrument
In de bestuursovereenkomst landelijke ontwikkeling Windenergie uit 2001 staat:
“De partijen [de minister van EZ, IPO en VNG] streven ernaar dat er in het kader van de doelstelling voor
duurzame energie op 31 december 2010 tenminste 1500 MW aan windvermogen in Nederland op provinciaal
ingedeeld territoir, inclusief provinciaal ingedeelde grote wateren, zal zijn opgesteld.”
De betrokken ministeries hebben met elkaar afspraken gemaakt over hoe deze doelstelling te
realiseren. Het ministerie van EZ was verantwoordelijk voor de subsidieverlening voor de
winddoelstelling. Deze doelstelling is al in 2007 gerealiseerd, i.e., vóór de periode van de
beleidsdoorlichting. In 2007 heeft minister Van der Hoeven aangegeven wind op land te blijven
subsidiëren en in 2008 is het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie tot stand gekomen (zie
volgende paragraaf). Afspraken voor het convenant BLOW na 2008 zijn in dit actieplan
geconcretiseerd. Ten eerste coördineert BLOW het overleg tussen de provincies en gemeenten
over de windprojecten, die in 2008 al in de pijplijn zaten. Provincies en gemeenten blijven
verantwoordelijk voor de realisatie van deze projecten. Daarnaast werken BLOW-coördinatoren
samen aan het onderzoek naar de geluidsproductie van hoge windmolens (Actielijn 1, ad. 2). Tot
slot is BLOW een deelnemer van de stuurgroep van het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie.
Het convenant loopt van 2001 tot eind 2010, na 2007 is het convenant uitgevoerd binnen het kader
van het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie en zijn de taken deels overgenomen door het
project Landelijke Uitvoering Windenergie (LUW) van het ministerie I&M.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De doelstelling van 1500 MW windvermogen is in 2007, vóór de periode van de
beleidsdoorlichting, gerealiseerd. Voor de periode na 2008 is de belangrijkste doelvariabele of de
bovengenoemde afspraken – uit het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie – zijn gehaald.
Evaluatie
Inventarisatie
De evaluatie van convenant BLOW is gebaseerd op Terugblik op BLOW (19 mei 2008) en het
vergaderingsverslag (28 mei 2008) van de Landelijke Stuurgroep Ontwikkeling Windenergie
(LSOW). Daarnaast is gebruikgemaakt van openbare informatie over provinciaal beleid m.b.t.
windenergie dat beschikbaar is op de website van RVO.nl en de openbare cijfers van CBS over
geïnstalleerd windvermogen.

139

Ministerie van Economische Zaken (2001b); Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer, Ministerie van Economische Zaken, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(2008).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

224

HOOFDSTUK 9

Doeltreffendheid
De doelstelling van BLOW is al in 2007 gerealiseerd, met andere woorden vóór de periode van de
beleidsdoorlichting. In de eerste periode van de BLOW, tussen 2001 en 2007, is het windvermogen
jaarlijks ongeveer 200 MW toegenomen. Op basis hiervan kan de conclusie getrokken worden dat
BLOW succesvol is geweest. BLOW stimuleerde provincies om windprojecten op de agenda te
zetten. Iedere provincie heeft een ruimtelijk windplan opgesteld, in samenwerking met de
gemeenten. Daarnaast heeft elke provincie een BLOW-coördinator aangesteld. Ook het ministerie
van EZ heeft een bijdrage geleverd. Zo heeft EZ gezorgd voor financiële ondersteuning via de
MEP-regeling. De MEP is genoemd in de Terugblik als een van de drijfveren van het succes omdat
deze wind op land voor marktpartijen aantrekkelijker maakt. De rol van EZ wordt positief
beoordeeld in de Terugblik van LSOW. RVO.nl heeft ondersteunende activiteiten uitgevoerd
binnen het DEN-programma. Hierbij gaat het vooral om kennisoverdracht en voorlichting.
Naast convenant BLOW zijn er andere redenen aan te wijzen die tot de groei van het
windvermogen leidden vóór 2007. Naast de MEP-regeling noemt de Terugblik:
• De turbines zijn groter geworden – van 1 MW naar 3 MW – waardoor met een geplaatste
windturbine meer MW gerealiseerd kan worden.
• Enkele provincies, vooral Flevoland, hebben een substantieel grotere bijdrage geleverd dan hun
oorspronkelijke doelstelling (zie Tabel 9.10). Flevoland realiseerde een 3 keer hoger vermogen
dan de doelstelling was. Dit is niet geheel verrassend, Flevoland is een van de meest kansrijke
gebieden voor windenergie.
Tabel 9.10

Doelstellingen en gerealiseerd vermogen wind op land (in MW)

Provincie

Doelstelling
Doelstelling
BLOW 2010 K&E-akkoord*
2020

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Flevoland

220

1.200

616

615

616

604

612

646

Groningen

165

540

126

329

362

362

363

377

Noord-Holland

205

540

249

278

287

306

326

347

Zuid-Holland

205

240

244

243

246

244

263

249

Zeeland

205

720

198

208

208

208

223

241

Friesland

200

240

139

145

154

158

160

164

Noord-Brabant

115

180

39

49

64

70

82

82

Overige provincies

185

360

31

55

58

58

60

100

1.500

4.020

1.642

1.922

1.995

2.010

2.089

2.206

188

280

73

15

79

117

Totaal
Toename vermogen
Bron:

CBS; * Rijksoverheid en Interprovinciaal Overleg (2009)

Doelmatigheid
In de periode 2007 en 20112 heeft het ministerie jaarlijks ongeveer 1 fte ingezet ten behoeve van
het convenant BLOW en het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie (zie volgende paragraaf).
Nadere informatie over de uitvoeringskosten is niet beschikbaar.
Conclusies
Het convenant BLOW is goed doeltreffend geweest in de realisatie van 1500 MW extra vermogen
wind op land door het stimuleren van provincies om windprojecten te realiseren. EZ ondersteunde
de realisatie van de doelstelling middels de MEP-regeling en acties binnen het DEN-programma.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

225

Wegens gebrek aan gegevens is het niet mogelijk geweest conclusies te trekken over de
doelmatigheid van BLOW.

9.3

Nationaal Plan van Aanpak Windenergie

Beschrijving van het instrument
Het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie is een actieplan van het Kabinet-Balkenende IV op
het gebied van hernieuwbare energie. Het plan is onder leiding van de ministers van VROM, EZ
en LNV tot stand gekomen. In het plan is aangegeven wat het kabinet gaat doen in de
kabinetsperiode van 2008 t/m 2011 op het gebied van hernieuwbare energie en hoe de inzet en
samenwerking van alle betrokkenen wordt vormgegeven (Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Ministerie van Economische Zaken, Ministerie van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, 2008). Meer specifiek:
“Voor de uitwerking van de probleemstelling in het Nationaal plan van aanpak Windenergie zijn de volgende
actielijnen van belang:
1. Inventariseren van projecten in de pijplijn en eventuele knelpunten
2. Onderzoeken van knelpunten en randvoorwaarden
3. Ontwikkelen van windenergiebeleid op land voor de langere termijn
4. Vergroten positieve betrokkenheid bij windenergie."
Doel en werking van het instrument
In het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie is de doelstelling als volgt verwoord:
“Het aandeel hernieuwbare energie wordt tussen 2007 en 2011 verdubbeld. De groei van hernieuwbare energie komt
de komende jaren vooral uit windenergie. Om de doelen te halen heeft het kabinet [Balkenende IV] zich tijdens de
huidige kabinetsperiode [2008-2011] gebonden aan 2000 MW extra (ca. 2,6 Mton CO2-reductie) windenergie
op land. Dat is meer dan een verdubbeling ten opzichte van de ruim 1500 MW windenergievermogen die er nu al
staat.”
Kosteneffectiviteit is voor het kabinet de belangrijkste reden geweest om voor wind op land te
kiezen als drijvende kracht achter de toepassing van hernieuwbare energiebronnen en de daarmee
gemoeide vermindering van CO2-uitstoot. De eerder genoemde actielijnen worden ingezet om de
geciteerde doelstelling te bereiken. Binnen de actielijnen is het ministerie van EZ verantwoordelijk
voor het volgende:
1.

2.

Inventariseren van projecten in de pijplijn en eventuele knelpunten: De ministeries gaan bekijken welke
al in 2008 bestaande windprojecten kansrijk zijn, hoe deze gerealiseerd kunnen worden en
welke daarvan ondersteuning nodig hebben op de korte termijn. Zo’n project is het
windmolenpark Noordoostpolder (NOP).
Onderzoeken van knelpunten en randvoorwaarden: Ten eerste zorgt EZ voor de implementatie en
uitvoering van de aansluitingen van windmolenparken op het TenneT-netwerk. Ten tweede
neemt EZ deel aan o.a. het uitvoeren van studies en het maken van afspraken m.b.t. veiligheid
en beveiliging bij windmolenparken die dichter bij militaire radars en civiele luchthavens liggen.
Daarnaast brengt EZ de voorziene groei van windenergie onder de aandacht in conferenties
en bijeenkomsten. Tot slot stelt EZ nieuwe subsidieregelingen, zoals de SDE, open.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

226

3.

4.

HOOFDSTUK 9

Ontwikkelen van windenergiebeleid op land voor de langere termijn: EZ levert informatie aan over de
ontwikkeling van wind op zee, wind als één van de duurzame energiebronnen, de trends voor
duurzame energie, en de organisatie van het eigendom van windmolens.
Vergroten positieve betrokkenheid bij windenergie: EZ stelt een communicatieplan op in
samenwerking van de andere ministeries.

(Meetbare) doelvariabele van het instrument
Het aandeel hernieuwbare energie en specifiek de groei van het aandeel windenergie daarbinnen.
Evaluatie
Inventarisatie
Het Nationaal Plan van Aanpak Windenergie is niet geëvalueerd. Conclusies over de
doeltreffendheid en doelmatigheid van dit instrument zijn gebaseerd op Rijksoverheid en
Interprovinciaal Overleg (2009), de Structuurvisie ‘Windenergie op land’ (Ministerie van
Infrastructuur en Milieu en Ministerie van Economische Zaken, 2014), de cijfers van CBS over
geïnstalleerd windvermogen en interviews met het ministerie van EZ.
Doeltreffendheid
De doelstelling van 2000 MW extra windvermogen vóór 2011 is niet gerealiseerd (zie Tabel 9.10
en Tabel 9.19). In de periode 2007 en 2012 is het windvermogen jaarlijks 125 MW toegenomen.
Er is een aantal redenen te noemen waarom de doelstelling niet is gerealiseerd. Een daarvan is de
publieke opinie ten aanzien van grote windprojecten en de locatie daarvan. Bewoners ervaren
immers wel de lasten maar niet de lusten van windparken. Daarnaast heeft de crisis negatieve
effecten op de realisatie van grootschalige windparken. De vraag naar energie is afgenomen. Ook
de prijs van de grond is toegenomen waardoor de realisatie van grote windparken duurder uitviel.
Verder hebben partijen de kosten van participatie (binnen de ruimtelijke ordening) onderschat en
is de compensatie van bewoners door bedrijven hoger geweest dan gedacht. Ook de
subsidieregelingen werkten niet optimaal in het voordeel van wind op land. De MEP- en SDEregeling beoogden wind op land te subsidiëren. SDE subsidieert echter niet de installatie maar de
exploitatie van windprojecten. Daarnaast is SDE gericht op kosteneffectiviteit. Wind op land
projecten zijn niet de meest kosteneffectieve projecten. Daarom kregen deze projecten minder
subsidie dan projecten waarin meer kosteneffectieve technologieën, zoals biomassa, werden
ingezet.
Kleinschalige windprojecten (bijvoorbeeld bij boerderijen) waren meer succesvol maar bleken
onvoldoende om de doelstelling van het NPAW te realiseren vóór 2011 (zie Tabel 9.10). Wel zijn
stappen gemaakt om de doelstelling vóór 2020 te realiseren. Het NPAW heeft in dit kader vier
actiepunten geformuleerd. Hiervan kunnen er twee worden geëvalueerd:
1. Inventariseren van projecten in de pijplijn en eventuele knelpunten: In 2009 hebben de ministeries samen
met de provincies het Klimaat- en energieakkoord gepubliceerd (Rijksoverheid en
Interprovinciaal Overleg, 2009). In dit akkoord committeren provincies hoeveel
windvermogen ze gaan installeren vóór 2020 om de doelstelling van 2000 MW extra capaciteit
te realiseren. Specifieke projecten zijn gepresenteerd in de Structuurvisie van I&M (2014). 140
Daarnaast heeft de overheid aanvullende subsidies aangekondigd vanuit SDE. De extra
140

De Structuurvisie is gebaseerd op de doelstelling van 6000 MW windvermogen voor 2020. Deze doelstelling
is geformuleerd in het Energierapport 2011.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

2.

227

subsidies voor wind zijn bijvoorbeeld bedoeld voor het windmolenpark Noordoostpolder
(NOP). Zie paragraaf 9.5.1.
Onderzoeken van knelpunten en randvoorwaarden: Er zijn uitgebreide randvoorwaarden gesteld aan
windmolens. Denk hierbij aan de gevolgen voor vogels, vleermuizen, geluidshinder maar ook
risicozonering, slagschaduw, gezondheid, radar en vliegveiligheid. Het DEN-programma heeft
een specifieke focus op windprojecten (zie paragraaf 9.1). Daarnaast stelde EZ een nieuwe
subsidieregeling, de SDE, open in 2008. Om de investeringen te stimuleren bleef de EIA open.

Voor de laatste twee actiepunten beschikt SEO over onvoldoende informatie.
Doelmatigheid
Zie evaluatie BLOW.
Conclusies
De doelstelling van het NPAW is niet gerealiseerd. Daarin speelden een aantal factoren een rol,
met name de economische crisis, publieke tegenwerking, de hoge kosten van participatie en
ongeschikte subsidiering. Desalniettemin is een aantal van de geformuleerde acties uitgevoerd
zodat de inzet van windvermogen in de toekomst kan worden gestimuleerd. Daarom is dit
instrument matig doeltreffend geweest. Wegens gebrek aan gegevens is het niet mogelijk geweest
conclusies te trekken over de doelmatigheid van het NPAW.

9.4

Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie (MEP)

Beschrijving van het instrument
De MEP-regeling is de opvolger van de vrijstelling van en/of korting op de Regulerende
Energiebelasting (REB). De MEP-subsidie is verleend aan elektriciteitsproducenten met wind-,
zon- en waterkracht, en biomassa. Binnen de MEP-regeling konden energieproducenten een
vergoeding van de overheid krijgen voor de door hen geproduceerde duurzame elektriciteit.
Subsidies konden in de periode van juli 2003 en augustus 2006 aangevraagd worden. De subsidies
zijn voor een periode van 10 jaar verstrekt. Na 2006 voert RVO.nl de nog bestaande MEPprojecten uit. 141
Doel en werking van het instrument
Het Energierapport 2005 verwoordt de doelstelling van de MEP als volgt (Ministerie van
Economische Zaken, 2005).
“De MEP zal blijvend worden ingezet om de doelstelling van 9% duurzame elektriciteit in 2010 mogelijk te
maken.”
Op grond van de MEP-regeling krijgen de elektriciteitsproducenten een vergoeding per kWh
opgewekte duurzame elektriciteit. Zo garandeert de overheid een vaste vergoeding per kWh op de
lange termijn. Daardoor vermindert de overheid het risico dat gekoppeld is aan investeringen in
duurzame opwekkingstechnologieën. De MEP-subsidie is primair bedoeld om de productie van
biomassa te stimuleren. Tussen juli 2003 en augustus 2006 konden MEP-aanvragen worden

141

Algemene Rekenkamer (2007, 2010); http://www.agentschapnl.nl/subsidies-regelingen/mep

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

228

HOOFDSTUK 9

ingediend. De uitvoering van de MEP was in 2007 en 2008 in handen van EnerQ, per 2009 is deze
taak overgenomen door Agentschap NL.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De doelvariabelen zijn het aandeel duurzame elektriciteit in het elektriciteitsverbruik en de
binnenlandse elektriciteitsproductie.
Evaluatie
Inventarisatie
De evaluatie van MEP is gebaseerd op de evaluatie van de Algemene Rekenkamer (2007) en de
interim rapportage van AR (Algemene Rekenkamer, 2010). De MEP-evaluatie door AR betreft de
periode voor 2007 en is gebaseerd op beschikbare cijfers over elektriciteitsverbruik, aanvragen,
ramingen, de gerealiseerde kosten en opbrengsten van investeerders. De interim rapportage betreft
de periode 2007 en 2009 en is gebaseerd op gesprekken met ambtenaren en informatie van de
ministeries.
Tabel 9.11

Kasuitgaven MEP/SDE/SDE+ (in mln €)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

MEP*

-

-

649,6

646,6

639,5

602,8

OVMEP

0,3

6,3

16,7

20,5

19,4

16,8

SDE

-

-

2,7

23,1

54,1

71,5

SDE NOP

-

-

-

-

-

26,3

SDE Tender Wind Op Zee

-

-

-

-

-

-

SDE+

-

-

-

-

-

2,8

Totaal

0,3

6,3

669,0

690,3

712,9

720,2

Bron:

SEO Economisch onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl * In 2007 en 2008 uitgevoerd door
EnerQ, een dochterorganisatie van TenneT

Tabel 9.12

Openstaande restverplichtingen MEP/SDE/SDE+ aan het eind van elk jaar (in mln €)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

MEP*

-

-

7.118,3

5.087,4

3.693,0

2.914,4

OVMEP

500,5

337,6

290,0

239,6

174,1

152,5

SDE

-

419,6

1.745,9

3.235,0

4.539,6

4.339,4

SDE NOP

-

-

-

-

-

161,8

SDE Tender Wind Op Zee

-

-

5.385,0

5.385,0

5.385,0

5.385,0

SDE+

-

-

-

-

1.366,2

3.172,1

Totaal

500,5

757,1

14.539,2

13.947,0

15.157,9

16.125,1

Bron:

SEO Economisch onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl en Jaarverslagen EZ 2007-2012; * In
2007 en 2008 uitgevoerd door EnerQ, een dochterorganisatie van TenneT

Tabel 9.13

Uitvoeringskosten MEP/SDE/SDE+ (in € 1.000)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Mensenkracht

n.b.

3.538

6.793

6.717

5.862

5.064

Directe uitvoeringskosten

n.b.

258

1.768

1.385

985

-

Projectmiddelen

n.b.

-

-

-

-

375

Totaal

n.b.

3.796

8.561

8.102

6.847

5.439

Bron:

SEO Economisch onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

229

Doeltreffendheid
Ondanks alle onzekerheden genoemd in de evaluatie van de Algemene Rekenkamer, bereikte de
binnenlandse elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen 9,5 procent in 2009 (zie Tabel 9.14).
Hierdoor is de doelstelling van MEP gehaald. Volgens de AR was subsidie nodig om dit doel te
bereiken. Uit de terugblik van de AR blijkt dat nieuwe windmolens en drie middelgrote biomassainstallaties een grote bijdrage hebben geleverd aan de toename van de hernieuwbare
elektriciteitsproductie. Voor bijna alle windmolens en beide biomassa-installaties werd de MEPregeling gebruikt.
Tabel 9.14

Binnenlandse elektriciteitsproductie uit hernieuwbare bronnen bereikte 9,5% voor
2010

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hernieuwbare elektriciteit

7,2%

8,8%

9,5%

9,5%

10,9%

12,2%

Fossiele brandstoffen

86,3%

85,0%

84,2%

84,5%

82,5%

80,5%

Kernenergie

4,0%

3,9%

3,7%

3,4%

3,7%

3,8%

Overige

2,5%

2,4%

2,5%

2,7%

2,9%

3,4%

Totaal

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

100,0%

Bron:

CBS Statline

Het uitvalpercentage van de aanvragen van de MEP-regeling lag op ongeveer 10 procent. De
redenen ervoor waren ingetrokken, niet-ontvankelijke en negatief beschikte aanvragen. De uitval
van biomassa-aanvragen was het hoogst, ongeveer 30 procent.
Doelmatigheid
De vraag is of de subsidie voor de juiste technologie is verstrekt. Tabel 9.15 geeft aan dat ongeveer
60 procent van de totale hoeveelheid duurzame elektriciteit is opgewekt door biomassa en ongeveer
40 procent door windenergie. De subsidie is echter evenredig verdeeld tussen biomassa en
windenergie (zie Tabel 9.16).
De AR constateert dat de MEP-subsidies te hoog zijn geweest en tot overwinsten hebben geleid.
Overwinst in dit geval betekent de winst bovenop het rendabele rendement dat een deel van risico’s
beoogt te dekken (in het algemeen is dit rendement op 15 procent gesteld). MEP heeft als
doelstelling om het risico door lagere elektriciteitsprijs of technische problemen te verminderen.
De MEP-regeling is echter niet bedoeld om het normale ondernemersrisico te dekken. Overwinst
ontstaat als de MEP-subsidie ook dit type risico vermindert. De AR heeft de onrendabele top ex
ante voor een gemiddeld project en ex post voor afzonderlijke projecten berekend en met elkaar
vergeleken. Uit de vergelijking blijkt dat er overstimulering geldt voor zowel biomassa- als
windenergieprojecten. De voornaamste oorzaak hiervan is dat de subsidie voor tien jaar werd
vastgezet en is gebaseerd op een conservatieve inschatting van de toekomstige elektriciteitsprijs.
Een andere reden voor de te lage inzet van windenergie in vergelijking met de hoogte van de
gegeven subsidie is dat windenergie een nog dure technologie is (zie Schoots, 2010 en Arup, 2011).
Daarom kan een exploitatiesubsidie de investeringen in windenergie niet op een efficiënte manier
stimuleren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

230

HOOFDSTUK 9

Tabel 9.15

Hernieuwbare elektriciteit is voornamelijk opgewekt met biomassa (ong. 60%) en
windenergie (ong. 40%)

Jaar (in GWh)

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Biomassa

4.026

5.083

6.111

7.058

7.084

7.204

Windenergie

3.437

4.258

4.583

3.993

5.100

4.982

Waterkracht

107

100

97

104

57

104

Zonne-energie

36

39

44

59

100

254

Totaal hernieuwbare energie

7.606

9.480

10.836

11.215

12.341

12.544

Biomassa

53%

54%

56%

63%

57%

57%

Windenergie

45%

45%

42%

36%

41%

40%

Waterkracht

1%

1%

1%

1%

0%

1%

Zonne-energie

0%

0%

0%

1%

1%

2%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Totaal
Bron:

CBS Statline

Tabel 9.16

MEP-subsidies zijn bijna gelijk verdeeld tussen biomassa en windenergie

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Biomassa

0

0

46%

51%

48%

47%

Windenergie

0

0

52%

47%

50%

51%

Waterkracht

0

0

1%

1%

1%

1%

Zonne-energie

0

0

0%

0%

0%

0%

Overige

0

0

0%

1%

1%

2%

Totaal

0

0

100%

100%

100%

100%

Bron:

SEO Economisch onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl

De AR rapporteert ook enkele gevallen waarin de MEP-subsidie mogelijk onnodig werd gegeven
omdat de betreffende projecten zonder de verstrekte subsidies gerealiseerd hadden kunnen
worden. Deze projecten – ook genoemd free-riders – betreffen afvalverbrandingsinstallaties, vuile
biomassastromen en stortgasinstallaties. De AR concludeert dat de subsidie niet op een doelmatige
manier is gegeven aan elektriciteitsopwekkingtechnologieën.
Conclusies
De doelstelling van 9 procent binnenlandse elektriciteitsproductie voor 2010 is bereikt. Daarom is
de MEP-regeling goed doeltreffend geweest. De AR concludeert dat de MEP-regeling niet op een
doelmatige manier is uitgevoerd. Hier zijn drie redenen voor: de meest rendabele technologieën
hebben niet de meeste subsidie gekregen, subsidies hebben overwinst gecreëerd voor biomassa- en
windenergieprojecten en er waren diverse projecten die ook zonder de verstrekte subsidies
gerealiseerd hadden kunnen worden.

9.5

Subsidieregeling Duurzame Energieproductie
(SDE)

Beschrijving van het instrument
De Subsidieregeling Duurzame Energieproductie (SDE) is de opvolger van de MEP-regeling. De
SDE-regeling is echter ruimer dan MEP. In 2010 is naar aanleiding van de Europese methodiek

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

231

voor de berekening van het aandeel duurzame energie de mogelijkheid gekomen SDE aan te vragen
voor warmte en groen gas. 142 Subsidies konden in de periode van april 2008 en december 2010
aangevraagd worden. De subsidies zijn voor een periode van 15 jaar verstrekt. Na 2010 voert
RVO.nl de nog bestaande SDE-projecten uit.
Doel en werking van het instrument
De doelstelling van SDE is tweedelig:
• Aandeel duurzame energie: “De doelstelling waaraan de SDE moet bijdragen verschuift van 9
procent duurzame elektriciteit in 2010 naar 20 procent duurzame energie in 2020 [in de EU]” 143
“… en vanuit de EU heeft Nederland een verplichting van 14 procent hernieuwbare energie.”
• Innovatie: “En ten slotte worden ook opties bezien die met name voor de toekomst een
krachtige en kosteneffectieve bijdrage kunnen leveren. Het betreft hier innovatieve opties die
op afzienbare termijn rendabel kunnen worden en een goed langetermijnperspectief hebben.
Binnen de regeling worden daartoe innovatieve ontwikkelingen waar mogelijk extra
gestimuleerd. De regeling biedt daartoe de mogelijkheid door aparte categorieën voor
innovatieve technologieën open te stellen.” 144
Evenals de MEP, compenseert SDE investeringen met een lage onrendabele top. De SDE dekt
het verschil tussen de kostprijs van een referentie-installatie (incl. redelijke winstmarge) per kWh
(of Nm3 voor groen gas) en de gemiddelde marktprijs per kWh (of Nm3). De subsidie bevat een
vast basisbedrag per technologie gebaseerd op de kosten van de gebruikte technologie. Het
basisbedrag varieert vanwege de kosten energieproductie per technologie. Dit is om de dubbele
doelstelling te bereiken: meer PJ energie en lagere prijs per PJ. Dit bedrag is berekend door ECN
en Kema en staat vast voor een periode van 12 tot 15 jaar. Maar dit bedrag wordt gecorrigeerd op
basis van ontwikkelingen in energieprijzen. Voor SDE geldt er een budgettair plafond per
technologie per jaar.
In eerste instantie is SDE bedoeld om de productie van biomassa en windenergie te stimuleren. In
de MEP-regeling bestaat een voorkeur voor de subsidiering van biomassa. Binnen de SDE-regeling
is windenergie daardoor een aandachtspunt geworden, vooral na het opstellen van het Nationaal
Plan van Aanpak Windenergie. Op grond van dit actieplan hebben wind op land projecten extra
aandacht gekregen binnen de SDE-subsidies.
In het kader van het actieplan konden producenten van hernieuwbare elektriciteit subsidies
aanvragen voor de productie van hernieuwbare elektriciteit met behulp van windenergie op land. Om
de realisatie van windprojecten te stimuleren, heeft de overheid in 2009 de SDE-regeling aangepast
en uitgebreid met investeringssubsidies. De SDE-regeling werd uitgebreid met € 937 miljoen
exploitatiesubsidie voor wind op land, verdeeld over 15 jaar. In 2010 is voor windenergie een
verplichting van € 1,287 miljard gereserveerd (voor windmolens minimaal 6MW: € 0,741 miljard
en min 3MW: € 0,546 miljard). Om windprojecten te stimuleren is een investeringssubsidie wind
op land en tenders wind op zee aangekondigd, zie paragraaf 9.5.1 en 9.5.2.

142
143
144

Algemene Rekenkamer (2010); Ministerie van Economische Zaken (2007); Ministerie van Economische
Zaken (2010a); http://www.agentschapnl.nl/subsidies-regelingen/sde.
Algemene Rekenkamer (2010), p. 6.
Ministerie van Economische Zaken (2007), Art. 60, Toelichting 2.1.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

232

HOOFDSTUK 9

(Meetbare) doelvariabele van het instrument
SDE kent twee doelstellingen, elke doelstelling heeft een eigen doelvariabele. Doelvariabele voor
doelstelling 1 is het aandeel duurzame energie in het energieverbruik. Doelvariabele voor
doelstelling 2 is de innovatieve ontwikkeling. Deze kan gemeten worden door de
kostenontwikkeling van duurzame productietechnologieën zoals gedaan is in Schoots (2010) en
Arup (2010) en de ontwikkeling van energieproductie per productietechnologie.
Evaluatie
Inventarisatie
De evaluatie van SDE is gebaseerd op de interim rapportage van de AR uit 2010 (Algemene
Rekenkamer, 2010). De interim rapportage betreft de periode 2007 en 2009 (incl. MEP) en is
gebaseerd op gesprekken met ambtenaren en informatie van de ministeries. De tussenevaluatie gaat
over de periode juni t/m oktober 2010 en is gebaseerd op ervaringen, onder meer van diverse
brancheorganisaties.
Doeltreffendheid
Het doel van SDE is mede om de groei van het aandeel duurzame energie te stimuleren. Ondanks
de inzet van SDE en zijn opvolger SDE+ leek eind 2012 de realisatie van de Europese 2020doelstelling (14 procent) buiten bereik. Volgens de referentieraming van het PBL in 2012 groeit de
aandeel duurzame energie in het energieverbruik naar maximaal 11 procent in 2020 (Verdonk en
Wetzels, 2012, p. 8-9). 145 Merk op dat dit de stand van zaken was eind 2012. Daarna zijn
maatregelen genomen om ervoor te zorgen dat het aandeel duurzame energie in 2020 wel aan de
Europese doelstelling voldoet. Deze maatregelen vallen buiten de reikwijdte van deze evaluatie.
Voor het groeitempo van het aandeel duurzame energie in de periode 2007-2012, zie Tabel 9.17.
In vergelijking met de MEP-regeling zijn er enkele aanpassingen doorgevoerd om meer
investeringsplannen te stimuleren, die door SDE gesubsidieerd kunnen worden. Op basis van de
bevindingen en het advies van de AR (2007) heeft de overheid sommige voorwaarden van de
exploitatiesubsidie aangepast. Daardoor zijn er subsidieplafonds ingesteld en is er een koppeling
gelegd met reële energieprijzen.

Tabel 9.17

Energieverbruik uit hernieuwbare bronnen groeit langzaam tot 4,5 procent in 2012

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Hernieuwbare energie

3,1%

3,4%

4,1%

3,8%

4,3%

4,5%

Bron:

CBS Statline

Volgens de tussenevaluatie zijn deze aanpassingen nog niet voldoende. Er zijn drie knelpunten die
de doeltreffendheid van SDE beperken. Ten eerste blijft de vraag: hoe kan het budget verdeeld
worden tussen alle technieken die binnen het basisbedrag energie kunnen produceren? De
verdeling van het budget moet op basis van kosteneffectiviteit gebeuren. Volgens de AR kan de
145

Het PBL berekent in de referentieraming de effecten van drie beleidsscenario’s. Bij uitvoering van het
vastgestelde beleid neemt het aandeel hernieuwbare energie toe tot 8 procent in 2020 (vanwege
onzekerheden betekent die een bandbreedte van 7 tot 10 procent). Bij uitvoering van het beleid uit het
Lenteakkoord wordt dit aandeel 9 procent (ook met een bandbreedte van 7 tot 10 procent). Op basis van
het vastgestelde en voorgenomen beleid van het kabinet-Rutte kan dit aandeel tot 11 procent toenemen
(met een bandbreedte van 9 tot 12 procent).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

233

gefaseerde opening dit creëren. Deze methodiek gaat uit van één budgetplafond (algemeen of per
technologie). Als eerste krijgen de meest kosteneffectieve technieken een basisbedrag van het
budget. In de eerste fase is dit basisbedrag nog laag. Daarna wordt het basisbedrag verhoogd en
minder rendabele technieken die nog steeds binnen het basisbedrag energie kunnen produceren,
kunnen ook een subsidie aanvragen. In de komende fasen krijgen minder en minder
kosteneffectieve technologieën ook de mogelijkheid om subsidies aan te vragen. Dit gebeurt tot
het budget op is. Door deze methodiek wordt een balans gehouden tussen het budgetplafond en
basisbedragen. NB: Deze methodiek is alleen bij SDE+ aangepast met een algemeen
budgetplafond.
De kosteneffectiviteit van groene technologieën neemt toe naarmate de techniek meer wordt
ingezet. Tegelijkertijd worden meer kosteneffectieve technieken vaker ingezet. Zo stimuleren inzet
en kosteneffectiviteit elkaar. Aan de andere kant leidt deze interactie tot een situatie waarin
duurdere technieken minder ingezet worden. Hierdoor kan de kosteneffectiviteit van deze
technieken slechts in beperkte mate toenemen. In deze gevallen zijn R&D-subsidies effectiever om
innovatie te stimuleren. De doelstelling van SDE kan dus het best toegespitst worden op
kosteneffectiviteit (zie ook de versimpeling van de doelstelling bij SDE+). Wanneer een techniek
vervolgens kosteneffectief wordt en met andere technieken kan concurreren in de markt kan
middels exploitatiesubsidies de inzet verder worden gestimuleerd.
Een ander knelpunt na twee jaar ervaring is de volgende: hoe kan SDE omgaan met onzekerheden
vanwege fluctuerende energieprijzen? Als de prijs daalt in de loop van de tijd, moeten producenten
meer subsidie krijgen, maar dit bedrag moet onder het subsidieplafond blijven.
Een derde observatie van de tussenevaluatie betreft de politieke en maatschappelijke discussie rond
SDE. SDE heeft veel aandacht gekregen: uitloting van aanvragen, media-aandacht veel vragen,
Bezwaar en Beroep en WOB-verzoeken. Hierdoor zijn de uitvoeringskosten (groter fte-beslag) van
SDE toegenomen. Bovendien is er een toenemende vraag naar aanpassingen van de regeling
geweest, waardoor de onzekerheid rondom SDE groeide. Dit ging recht in tegen de doelstelling
van SDE: het bevorderen van een stabiel investeringsklimaat.
Tabel 9.18

Hernieuwbare energie is voornamelijk geproduceerd door biomassa (ong. 80%) en
windenergie (ong. 10%)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Biomassa

83%

83%

83%

83%

81%

81%

Windenergie

12%

12%

12%

11%

13%

12%

Geothermie

3%

3%

4%

5%

5%

5%

Zonne-energie

1%

1%

1%

1%

1%

1%

Waterkracht

0%

0%

0%

0%

0%

0%

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Totaal
Bron:

CBS Statline

Per thema zijn in de tussenevaluatie ook verschillende knelpunten genoteerd:
• Wind op land: Er zijn minder aanvragen geweest dan verwacht. Enkele redenen hiervoor
kunnen de volgende zijn: windprojecten hebben langere voorbereidingstijd nodig; er speelt ook
de ruimtelijke problematiek rondom vergunningen; en de economische crisis verslechterde het

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

234

•

•

•

•

HOOFDSTUK 9

investeringsklimaat voor windprojecten. Wat SDE aantrekkelijker kan maken is de
tariefstructuur die de daadwerkelijke productie van windturbines (vollasturen in windrijke vs.
minder windrijke locaties) en de investeringsprikkels beter volgt (prikkels voor grote
investeringen door grote energiebedrijven vs. voor kleinschalige investeringen door agrariërs).
Over de realisatie van windvermogen zie Tabel 9.21.
Biomassa: Drie problemen bestaan voor biomassa. Ten eerste is het eigen verbruik niet
gesubsidieerd. Ten tweede is er geen rekening gehouden met de jaarlijkse fluctuatie van
biomassaproductie. Ten derde is bij- en meestook geen deel van SDE (alleen van MEP). De
tussenevaluatie beveelt aanpassingen op deze drie gebieden.
ZonPV: Bij de doeltreffendheid van exploitatiesubsidies voor ZonPV speelt de langzame
marktontwikkeling een belangrijke rol. Zowel voor kleinschalige ZonPVproces-verbaalprojecten als voor grote ZonPV-projecten zijn er veel meer aanvragen geweest dan het
beschikbare budget. Daardoor zijn er projecten uitgeloot die uiteindelijk niet gerealiseerd
werden. Ook waren de uitvoeringskosten te hoog. Een investeringssubsidie kan voor deze
situatie een effectievere en efficiëntere oplossing aanbieden. De SEI ZonPV is uiteindelijk in
2012 van start gegaan.
Waterkracht: Op het gebied van waterkracht zijn er geen grote projecten geweest voor 2010.
De gefaseerde opening met een budgetplafond zou investeringen in waterkracht beter kunnen
stimuleren.
Wind op zee: Ook waren er geen aanvragen voor wind op zee. In 2009 is een aparte regeling
ingesteld.

Tabel 9.19

Realisatie van windprojecten in de MEP/SDE/SDE+

Gerealiseerd vermogen (MW)

MEP SDE 2008 SDE 2009 SDE 2010 SDE 2011 SDE 2012

Totaal

Wind op land (WOL)

1.131*

46

36

431

83

2

1.731

Wind op zee (WOZ)

228

-

-

-

-

-

228

Totaal met subsidie

1.359

46

36

431

83

2

1.960

Bron:

RVO.nl; * Dit betreft het vermogen van de projecten met de status beheer waarvan de subsidie-einddatum
nog niet is verstreken op de peildatum (1-3-2014); het totaal gerealiseerde vermogen, inclusief de reeds
vastgestelde projecten of projecten waarvan de einddatum reeds verstreken is, 2.069 MW.

Enkele andere opmerkingen gerelateerd aan de doeltreffendheid van SDE staan in Roosdorp
(2012). SDE heeft een dubbele doelstelling voor één instrument: EU-doelstelling voor aandeel
duurzame energie en innovatie. Als één doelstelling, bijvoorbeeld innovatie, wordt gestimuleerd,
dan krijgen ook minder kosteneffectieve technieken een exploitatiesubsidie maar deze techniek
blijft nog steeds duur voor een grootschalige inzet in de markt. Het aandeel duurzame energie zal
weinig toenemen. Innovatie kan in eerdere ontwikkelingsfasen beter gestimuleerd worden door
R&D-subsidie. Vervolgens kunnen de meest marktrijpe technieken exploitatiesubsidie krijgen om
het aandeel duurzame energie te verhogen.
Roosdorp (2012) constateert ook dat deelbelangen zich hebben gemanifesteerd in de ontwikkeling
van SDE. Als de overheid rekening houdt met deze deelbelangen, kunnen minder kosteneffectieve
technieken een hogere subsidie krijgen. De keuze voor de winnaar is dus niet gebaseerd op
efficiëntie en hierdoor wordt de markt verstoord.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

Tabel 9.20

235

SDE-kasuitgaven blijven laag en de verdeling tussen technologie wisselt per jaar*

Jaar in %

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Biomassa

0

0%

36%

18%

45%

42%

Windenergie

0

100%

34%

14%

17%

25%

Geothermie

0

0%

0%

0%

0%

0%

Zonne-energie

0

0%

30%

12%

12%

16%

Waterkracht

0

0%

0%

0%

0%

0%

Overige hernieuwbaar

0

0%

0%

55%

26%

18%

Totaal

0

100%

100%

100%

100%

100%

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl. * Inclusief 2,8 mln euro uitgaven voor
SDE+ (bovenop 71,5 mln euro voor SDE)

Zolang de CO2-prijs laag blijft is de kans klein dat exploitatiesubsidies voor duurzame
technologieën een grootschalige inzet van deze technologieën weten te realiseren. Verdere
kostendaling kan op de lange termijn effectiever bereikt worden met innovatiesubsidies.
Doelmatigheid
Zoals Tabel 9.21 laat zien, is de focus in budget en kasuitgaven per jaar veranderd:
• In 2008 kreeg hernieuwbare elektriciteit en warmte half/half van het totale budget (NB warmte
is geproduceerd uit biomassa en afval (overige hernieuwbaar),
• In 2009 werd € 5,3 miljard gereserveerd voor SDE Tender Wind op zee en dit is 68 procent
van het gereserveerde budget (NB windenergie bevat ook een budget voor wind op land),
• In 2010 kreeg hernieuwbare elektriciteit € 1,1 miljard, duurzame warmte € 607 miljoen en groen
gas € 167 miljoen,
• In 2011 verschoof de focus naar groen gas uit biomassa (€ 1 miljard uit € 1,5 miljard budget),
• In 2012 lag de nadruk sterker op hernieuwbare warmte (€ 1,68 miljard uit € 1,71 miljard).
Dit betekent elk jaar een grote verschuiving in het budget. Ook betekent dit dat de overheid elk
jaar bepaalt welke technologie de meeste subsidie krijgt. Daardoor bestaat de kans op een type
overheidsfalen: ‘picking the winner’. Dit vermindert de doelmatigheid van de subsidie omdat niet per
se de meest kosteneffectieve technieken worden gestimuleerd. De totale inzet is lager dan wanneer
enkel de meest kosteneffectieve technieken subsidie hadden gekregen. Een meer
marktgeoriënteerde methodiek (zoals ingezet bij SDE+) kan waarschijnlijk een hoger aandeel
duurzame energie bereiken met hetzelfde budget.
Tabel 9.21

Voor de resterende verplichtingen wisselt ook de focus op technologie per jaar*

Jaar in %

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Biomassa

0

31%

11%

33%

83%

35%

Windenergie

0

24%

85%

50%

14%

0%

Geothermie

0

0%

0%

0%

0%

48%

Zonne-energie

0

14%

2%

5%

2%

0%

Waterkracht

0

0%

0%

3%

0%

0%

Overige hernieuwbaar

0

31%

2%

9%

0%

16%

Totaal

0

100%

100%

100%

100%

100%

Bron:

RVO.nl; * Inclusief SDE+ voor 2011 en 2012

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

236

HOOFDSTUK 9

Zoals eerder genoemd zijn de uitvoeringskosten van SDE toegenomen door de politieke en
maatschappelijke discussie. Tabel 9.13 reflecteert dit. Bovendien waren de uitvoeringskosten voor
zonnepanelen te hoog vanwege het onverwacht hoge aantal aanvragen. Ondanks dit is de kans op
free-riders en crowding-out laag. Een volledige evaluatie die rekening houdt met aanvullende gegevens
over het gedrag van de subsidieaanvragers kan tot nadere conclusies leiden over de doelmatigheid
van SDE. Met een gefaseerde openstelling (zoals bij SDE+) is het risico voor free-riders en crowding
out is nog lager.
Conclusies
In de laatste referentieraming uit 2012 berekent het PBL de effecten van drie verschillende
beleidsopties. Bij de uitvoering van deze opties groeit het verwachte aandeel hernieuwbare energie
naar maximaal 11 procent toe. Dit aandeel ligt beneden de EU-doelstelling. SDE is noodzakelijk
om de inzet van duurzame energieproductietechnologieën te stimuleren maar is matig doeltreffend
geweest om de benodigde toename in duurzame energieproductie te bereiken. Merk op dat dit de
stand van zaken was eind 2012. Daarna zijn maatregelen genomen om ervoor te zorgen dat het
aandeel duurzame energie in 2020 wel aan de Europese doelstelling voldoet. Deze maatregelen
vallen buiten de reikwijdte van deze evaluatie. Innovatiesubsidies kunnen bijvoorbeeld een verdere
kostendaling van groene technieken op de lange termijn stimuleren.
Zolang de overheid kiest welke technieken gestimuleerd worden bestaat de kans op een type
overheidsfalen: ‘picking the winner’. Dit vermindert de doelmatigheid van de subsidie omdat niet per
se de meest kosteneffectieve technieken worden gestimuleerd. Dit probleem speelde een rol bij
SDE, omdat naast biomassa ook duurdere technologieën, zoals wind en geothermie, een hoog
bedrag aan subsidie hebben ontvangen. Daarom is SDE matig doelmatig geweest. Een meer
marktgeoriënteerde methodiek (zoals ingezet bij SDE+) kan een hoger aandeel duurzame energie
realiseren met inzet van hetzelfde budget.

9.5.1 Investeringssubsidie Wind op land (NOP)
De NOP is een eenmalige investeringssubsidie voor het afronden van kansrijke wind-op-landprojecten in samenwerking met provincies en gemeenten. Om de realisatie van windprojecten te
stimuleren, heeft de overheid in 2009 de SDE-regeling aangepast en uitgebreid met € 937 miljoen
exploitatiesubsidie voor wind op land, verdeeld over 15 jaar. Daarnaast werd er een bedrag van
tussen de € 104 en 116 miljoen gereserveerd voor een eenmalige investeringssubsidie bij een
parkgrootte van maximaal 450 MW (Ministerie van Economische Zaken, 2009a).
Deze subsidie wordt ingezet voor het project Noordoostpolder in Flevoland. 146 Het project is
ingeleid door de gemeente Noordoostpolder en ontwikkeld door lokale agrariërs en ondernemers.
Het windpark zal langs de dijken van de Noordoostpolder verrijzen, met name bij de
Noordermeerdijk, de Westermeerdijk en de Zuidermeerdijk en bestaat uit 86 windmolens (van 3
MW t/m 7,5 MW). Hiervan staan er 48 in het water. De totale productiecapaciteit bedraagt 1,4
miljard kWh elektriciteit. Hiermee kunnen ongeveer 400.000 huishoudens van duurzame
elektriciteit worden voorzien. De totale investeringskosten van het windpark bedragen € 1 miljard

146

http://www.windkoepelnop.nl

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

237

welke wordt opgebracht in samenwerking met RWE/Essent. Daarnaast stellen ongeveer 100
agrariërs grond beschikbaar en participeren omwonenden.
De investeringssubsidie en de aanvullende SDE-subsidie is gegund aan het windpark NOP maar
het windpark is vooralsnog niet gerealiseerd. De vergunningen zijn definitief verstrekt en het
inspanningsplan is in 2012 in werking getreden. Het windpark wordt in 2016 opgeleverd. Wind op
land projecten zijn nader toegelicht in paragraaf 9.3.

9.5.2 SDE Tender wind op zee
Buiten het actieplan windenergie konden producenten van hernieuwbare elektriciteit subsidies
aanvragen voor de productie van hernieuwbare elektriciteit met behulp van de tender windenergie op
zee. In 2010 is een verplichting van € 5,312 miljard gereserveerd voor wind op zee (Ministerie van
Economische Zaken, 2008, 2009b). Daarnaast is volgens het Aanvullend Beleidsakkoord (2009) €
2,4 miljard extra budget beschikbaar gesteld voor wind op zee voor in de periode 2014–2029. Dit
akkoord beoogt een extra 500 MW wind op zee te realiseren, bovenop de geplande 450 MW (in
totaal 950 MW).
Op het moment kent Nederland twee windparken op zee: Egmond aan Zee (108 MW) en windpark
Prinses Amalia (120 MW). Beide zijn gefinancierd binnen de MEP-regeling (zie het gerealiseerde
vermogen in Tabel 9.19). In de tender wind op zee zijn twee nieuwe projecten geselecteerd:
• Windpark Gemini
• Windpark Q10 (Luchterdijken)
Het windpark Gemini, een project van Buitengaats CV en ZeeEnergie CV, wordt gebouwd in de
Noordzee, 85 km boven de provincie Groningen. Gemini bestaat uit twee dicht bij elkaar liggende
locaties, elke met 300 MW vermogen. Het windpark kan op termijn 785.000 huishoudens voorzien.
Het windpark Q10 is een project van Eneco, 23 km uit de kust van Noordwijk. Het windpark zal
maximaal 150 MW capaciteit hebben en ongeveer 150.000 huishoudens van elektriciteit kunnen
voorzien.
Voor beide projecten zijn de vergunningen definitief en de inspanningsplannen in 2013 in werking
getreden. De bouw van het windpark Gemini zal in 2015 beginnen en het windpark wordt in 2016
opgeleverd. Eneco begint met de bouw van windpark Q10 in de tweede helft van 2014, het
windpark wordt operationeel in 2015.

9.6

SDE+

Beschrijving van het instrument
SDE+ is de opvolger van de SDE-subsidieregeling. Met SDE+ subsidieert de overheid naast de
exploitatie van duurzame elektriciteit (vooral windenergie) en groen gas ook de productie van
duurzame warmte. 147 In september 2012 is SDE+ voor duurzame warmte officieel goedgekeurd
door de EC waardoor EZ binnenkort ook micro-wkk’s kan subsidiëren middels SDE+ (Ministerie
van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie, 2012a).
147

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie (2011c).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

238

HOOFDSTUK 9

Doel en werking van het instrument
De doelstelling van SDE+ is simpeler geworden dan de doelstelling van de MEP-regeling en SDE:
“Uitbreiden van het aandeel hernieuwbare energie om de Europese doelstellingen zo goedkoop
mogelijk te realiseren. Via de SDE+ stimuleert het kabinet de productie van de meest efficiënte
hernieuwbare energieopties.” 148
Om deze doelstelling te realiseren heeft de overheid ook de werking van SDE+ veranderd:
“Het kabinet stimuleert de productie van hernieuwbare energie via de SDE+, een verbeterde versie van de SDEregeling. De SDE+ verdeelt het jaarlijks beschikbare budget niet meer vooraf over de verschillende technologieën,
maar laat technologieën concurreren onder één budgetplafond. De goedkoopste technologieën komen het eerst in
aanmerking voor budget. Zo draagt de SDE+ bij aan het zo kosteneffectief mogelijk bereiken van de 2020doelstelling.” 149
Bij SDE+ is de methodiek van gefaseerde opening toegepast (zie evaluatie SDE). Dit betekent dat
de meest kosteneffectieve technologieën subsidies kunnen krijgen. SDE+ kan vanaf januari 2011
worden aangevraagd. De uitvoering is in handen van RVO.nl.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De doelvariabelen zijn de volgende: het aandeel duurzame energie in energieverbruik en de
ontwikkeling van energieproductie per productietechnologie t.o.v. SDE+.
Evaluatie
Inventarisatie
De evaluatie van SDE+ is gepland voor 2016. Daarom wordt alleen een evaluatie in hoofdlijnen
gepresenteerd in deze beleidsdoorlichting. Deze beknopte evaluatie is gebaseerd op Roosdorp
(2012).
Doeltreffendheid
Lessen getrokken uit de ervaringen met MEP/SDE zijn gebruikt bij de vormgeving van SDE+.
Ten eerste heeft SDE+ één doel en hierdoor voldoet het instrument aan de regel: één instrument
= één doelstelling. 150 Ten tweede is een gefaseerde opening toegepast bij SDE+. Bovendien is een
‘vrije categorie’ gedefinieerd. Bedrijven, die denken dat ze energie kunnen produceren op een
goedkopere manier dan de door ECN/Kema berekende kosten, kunnen subsidie in een eerdere
fase aanvragen. Het bedrag van deze subsidie is echter lager. Door deze optie wordt voorkomen
dat het budget per deelcategorie uitgeput wordt.
Deze aanpassingen hebben de volgende effecten gehad in de praktijk. In de periode 2011 en 2012
is een budget van € 3,2 miljard gereserveerd (zie Tabel 9.12). Vanwege de lange voorbereidingstijd
voor de SDE+-projecten heeft het ministerie van Economische Zaken geen kasuitgaven gehad in
2011 en alleen geringe kasuitgaven in 2012. Voor september 2011 zijn er aanvragen van in totaal
van € 2 miljard binnengekomen. Ook projecten, die vroeger in latere fasen (dus voor een hoger
basisbedrag) ingediend hadden geworden, hebben in eerdere fasen een aanvraag gestuurd.
Hieronder vallen groengasprojecten. Dit type projecten heeft substantieel minder gebruikgemaakt

148
149
150

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie (2011c), p. 10.
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie (2011c), p. 23.
De regel van Jan Tinbergen; Roosdorp (2012).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

239

van de SDE-regeling. Bovendien heeft een groot wind-op-land project gebruikgemaakt van de vrije
categorie.
SDE+ is een noodzakelijk instrument om de van duurzame energieproductie te stimuleren.
Volgens de ramingen eind 2012 zou ook met SDE+ de 2020-doelstelling echter niet gerealiseerd
worden. Volgens de laatste raming van het PBL uit 2012 gaat het aandeel hernieuwbare
energieverbruik toenemen tot maximaal 11 procent in 2020. 151 Dit is de reden dat er in het kader
van het energieakkoord extra maatregelen zijn afgesproken.
Doelmatigheid
SDE+ stimuleert de concurrentie tussen technologieën. In plaats van deelbudgetten per
technologie is een totaal budget beschikbaar gemaakt. Uit dit budget kan de meest marktrijpe
technologie subsidies krijgen. Hierdoor worden de uitgaven meer kosteneffectief dan bij
MEP/SDE. De aangepaste setting van SDE+ – in vergelijking met SDE – kan het verschillende
typen overheidsfalen, bijvoorbeeld ‘picking the winner’ of de invloed van lobbygroepen, verminderen.
Ook wordt met deze methodiek het probleem van free-riders effectiever opgelost. Projecten met een
te lage kosteneffectiviteit kunnen de subsidies niet aanvragen zonder verlies te maken. SDE+ is op
deze manier meer efficiënt dan SDE was.
Conclusies en vervolgonderzoek
SDE+ is vanwege de toepassing van een gefaseerde opening een meer doeltreffend en doelmatig
instrument geworden dan SDE. De exacte beoordeling van SDE+ valt echter buiten de scope van
dit onderzoek: Tot en met 2012 is weinig van SDE+ daadwerkelijk besteed. De effecten van de
subsidie zijn daarmee nog niet meetbaar. De evaluatie van SDE+ volgt in 2015.
De methodiek gebruikt bij de evaluatie van MEP-regeling (Algemene Rekenkamer, 2007) kan
dienen als leidraad voor de evaluatie van SDE+. Daarbij kunnen de gegevens in Algemene
Rekenkamer (2007) gebruikt worden om de effecten te meten van het instrument te meten. De
focus moet gelegd worden op de samenhang met andere instrumenten, met name de
investeringssubsidies in duurzame energieproductie (bijvoorbeeld, SDE tenders wind op zee, SEI
ZonPVs, EIA). Middels enquêtes kunnen de prikkels van investeerders in duurzame
energieproductie worden geïnventariseerd. De kans op free-riders lijkt laag. Met enquêtes kan
nagegaan worden of energiebedrijven en particulieren zonder subsidie ook hadden geïnvesteerd in
duurzame energieproductie.

9.7

Regeling garanties van oorsprong voor duurzame
elektriciteit

Beschrijving van het instrument
Garanties van oorsprong bestaan al sinds voor de periode van deze beleidsdoorlichting, maar per
2009 is de regeling genormaliseerd en erkend in alle EU-lidstaten. Artikel 14(1) in de Europese
richtlijn voor hernieuwbare energie bepaalt het volgende: “Overeenkomstig artikel 3… zien de lidstaten
erop toe dat de oorsprong van de elektriciteit die uit hernieuwbare energiebronnen is geproduceerd als zodanig kan
151

Roosdorp (2012), p. 197.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

240

HOOFDSTUK 9

worden gegarandeerd in de zin van deze richtlijn, overeenkomstig objectieve, transparante en niet- discriminerende
criteria.”
Elektriciteitsproducenten kunnen garanties van oorsprong aanvragen. Hiermee kunnen
producenten en energieleveranciers de samenstelling van de diverse elektriciteitsbronnen voor de
consumenten aantonen. Dit betekent ook dat de import van groene stroom wordt gedefinieerd als
de import van Garanties van Oorsprong. De verplichting van garanties voor oorsprong is in de
Elektriciteitswet opgenomen (Artikelen 31, achtste lid, en 77c van de Elektriciteitswet 1998).
Doel en werking van het instrument
De Regeling heeft als doel het valideren van duurzaam opgewekte elektriciteit voor handel en
subsidie, namelijk MEP en SDE(+). De regeling wordt uitgevoerd door CertiQ, een
dochteronderneming van TenneT.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De afgifte van garanties.
Evaluatie
Inventarisatie
De regeling Garanties van oorsprong (GvO) is nooit geëvalueerd. Het enige beschikbare materiaal
is een korte evaluatie in de MEP-evaluatie uit 2007 (Algemene Rekenkamer, 2007). Hiernaast heeft
SEO de jaarverslagen van CertiQ uit 2007 t/m 2012 gebruikt om een beeld over de ontwikkeling
van GvO te schetsen.
Doeltreffendheid
De doelstelling van GvO is gehaald: alle producenten hebben GvO aangevraagd, anders kunnen
producenten de opgewekte elektriciteit niet verhandelen en kunnen ze de subsidies niet aanvragen.
Tabel 9.22 geeft de voorraad van certificaten in de periode van 2007 tot 2011. De rij ‘Aanmaak uit
binnenlandse productie’ reflecteert ook het duurzame elektriciteitsverbruik in Nederland. De
toename in het certificaten betekent echter niet dat de productie van groene energie ook toeneemt.
De reden hiervoor is dat vooral buitenlandse producenten, die in Nederland van plan zijn om
elektriciteit te verkopen (i.e. ‘Import’), vaak certificaten aanvragen maar daadwerkelijk geen
elektriciteit importeren. Om de zelfde reden bestaat een kleiner verschil tussen binnenlandse
elektriciteitsproductie en het aantal binnenlandse certificaten (Tabel 9.23). 152

152

Elektriciteit is ook opgewekt door warmtekrachtkoppeling (WKK). Deze cijfers zijn niet volledig
gerapporteerd in de jaarverslagen en staan niet in Tabel 9.23.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

Tabel 9.22

241

Certificaatvoorraad (in GWh)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aanmaak uit binnenlandse
productie

6.704

9.000

10.187

10.701

11.127

12.840

Import

12.271

18.924

16.938

15.987

25.534

32.774

Toename certificaatvoorraad (a)

18.975

27.924

27.125

26.688

36.661

45.614

Afgeboekt voor levering

16.620

21.530

25.372

27.450

33.478

34.953

Verlopen certificaten

832

426

844

653

408

666

Niet-verhandelbare certificaten

251

328

522

573

589

745

Export

233

1.476

309

417

3.293

3.817

Afname certificaatvoorraad (b)

17.936

23.760

27.047

29.093

37.768

40.181

Voorraad begin van het jaar

5.603

6.643

10.807

10.886

8.480

7.373

Voorraad mutatie (a)-(b)

1.039

4.165

78

-2.406

-1.107

5.444

Voorraad einde van het jaar

6.643

10.807

10.886

8.480

7.373

12.816

Bron:

CBS Statline en CertiQ jaarverslagen 2007-2012

Tabel 9.23

Aanmaak certificaten voor binnenlandse productie per technologie (in GWh)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Biomassa

n.b.

n.b.

5.620

6.500

6.421

7.571

Windenergie

n.b.

n.b.

4.461

4.086

4.621

5.122

Waterkracht

n.b.

n.b.

101

104

64

105

Zonenergie

n.b.

n.b.

6

11

22

42

6.704

9.000

10.188

10.701

11.127

12.840

Totaal
Bron:

CertiQ jaarverslagen 2007-2012

Tabel 9.24

Aantal participanten Garantie van oorsprong

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Biomassa

159

190

205

220

n.b.

245

Waterkracht

15

15

17

18

n.b.

20

Zonenergie

617

718

3.574

6.314

n.b.

10.544

Windenergie

964

1.054

1.041

1.047

n.b.

1.067

Totaal producenten

1.755

1.977

4.837

7.599

10.371

11.876

Handelaren

60

58

55

53

50

61

Aggregators

4

3

2

2

2

0

1.819

2.038

4.894

7.654

10.423

11.937

Participanten GvO
Bron:

CertiQ jaarverslagen 2007-2012

Doelmatigheid
Uit de jaarverslagen van CertiQ blijkt dat de kosten van CertiQ – inclusief alle deelkosten, zoals
personeelskosten, de kosten van automatisering en van algemeen beheer – redelijk stabiel zijn
gebleven (Tabel 9.25) terwijl het aantal participanten – als een maatstaf voor output – is
toegenomen (Tabel 9.24). Dit betekent dat certificering efficiënter is geworden (Tabel 9.26).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

242

HOOFDSTUK 9

Tabel 9.25

Financiële cijfers van CertiQ (in € 1.000)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Gefactureerde omzet

2.487

3.020

3.046

2.508

2.091

1.962

Te verrekenen in tarieven

-463

-591

-967

-426

-437

435

Omzet volgens jaarrekening

2.024

2.428

2.078

2.082

1.654

2.397

Bedrijfslast

1.957

2.402

2.081

2.089

1.669

2.397

67

26

-3

-7

-15

0

Bedrijfsresultaat
Bron:

CertiQ jaarverslagen 2007-2012

Tabel 9.26

Bedrijfslast per participant

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Bedrijfslast zonder afschrijving (in € 1.000)

1.564

1.701

1.692

1.824

1.536

2.230

Participanten GvO

1.819

2.038

4.894

7.654

10.423

11.937

860

835

346

238

147

187

Bedrijfslast per participant (in €)
Bron:

CertiQ jaarverslagen 2007-2012

Conclusies
De doelstelling van de Regeling garanties van oorsprong is bereikt. Daarbij is het realiseren van de
doelstelling in de loop van de tijd efficiënter geworden. De garantieregeling is goed doeltreffend en
goed doelmatig geweest.

9.8

SEI Fotovoltaïsche zonnepanelen (zon-PVs)

Beschrijving van het instrument
Per 2012 kunnen particulieren subsidies aanvragen voor de aanschaf van fotovoltaïsche
zonnepanelen met een vermogen groter dan 0,6 kWp die in Nederland op woningen of woonboten
worden geïnstalleerd (Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie, 2012e) De
subsidie voor ZonPVs valt binnen de Subsidieregeling Energie en Innovatie (SEI).
Box 9.2

Subsidieregeling Energie en Innovatie (SEI)

Door het Kaderbesluit EZ-subsidies dat in 2009 in werking is getreden, is het financiële
instrumentarium van het ministerie van EZ geherstructureerd. Op basis hiervan en met ingang
van 1 januari 2010 vallen alle subsidies voor energie-innovatie, voornamelijk onderzoek en
ontwikkeling en investeringen in de verspreiding van groene energieproductie, binnen de
overkoepelende Subsidieregeling Energie en Innovatie. Onder onderzoek en ontwikkeling valt
het hele EOS-instrumentarium. Investeringen in de verspreiding van groene energieproductie
zijn gesubsidieerd binnen de SEI in de volgende thema’s: Duurzame warmte voor bestaande
woningen; Duurzame biomassa-import; Investeringen voor verlaging elektriciteitsaansluiting
van warmtepomphouders; Risico’s dekken voor aardwarmte; Bioraffinage;
Voorbereidingsstudies en demonstratieprojecten vergassing; Experimenteerregeling Wind op
Zee; Fotovoltaïsche zonnepanelen.
Bron:

Ministerie van Economische Zaken (2009c)

Doel en werking van het instrument
In de regeling subsidie voor zonnepanelen is de doelstelling als volgt verwoord:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

243

“Deze regeling heeft als doel om de aanschaf van zonnepanelen te stimuleren. …De regeling is in het akkoord
opgenomen om een impuls te geven aan schone energie en om het belang van opwekking van duurzame energie dicht
bij de mensen te benadrukken.” 153
Voor zonnepanelen is een budget van € 22 miljoen gereserveerd. De subsidie stimuleert
investeringen in zonnepanelen. De subsidie bedraagt 15 procent van de subsidiabele kosten (vooral
materiaalkosten) maar kan niet meer dan € 650 zijn. Subsidie kan worden aangevraagd tussen juli
2012 en december 2013. Het budget is al in augustus 2013 verbruikt. De uitvoering is in handen
van RVO.nl
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De belangrijkste doelvariabelen zijn het vermogen en de productie van decentrale opwekking van
zonenergie door natuurlijke personen.
Evaluatie
Inventarisatie
De evaluatie van SEI ZonPV is gepland voor 2014. Daarom wordt alleen een evaluatie in
hoofdlijnen gepresenteerd in deze beleidsdoorlichting. Deze beknopte evaluatie is gebaseerd op
openbare cijfers.
Doeltreffendheid
Het gereserveerde budget voor deze eenmalige subsidie van € 21,55 miljoen is bijna volledig
verbruikt door de uitgegeven subsidie en de uitvoeringskosten van RVO.nl (€ 20,8 miljoen; Tabel
9.27). Totaal waren er 43 duizend aanvragen en ongeveer 36 duizend aanvragen hebben subsidie
gekregen. Per ingediende aanvraag is het subsidiebedrag ongeveer € 571. Aangezien de capaciteit
per aanvraag tussen 0,6 en 3,5 kW moest liggen, is de totale capaciteit met minimum 21 en 126
MW toegenomen. Dit kan een verklaring zijn voor de grote toename in capaciteit in 2012.
Tabel 9.27

SEI Fotovoltaïsche zonnepanelen (in € 1.000)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Kasuitgaven

0

0

0

0

0

20.779

Bijgeplaatste verplichtingen

0

0

0

0

0

0

Mensenkracht

0

0

0

0

0

1.255

Directe uitvoeringskosten

0

0

0

0

0

0

Projectmiddelen

0

0

0

0

0

0

Totaal

0

0

0

0

0

22.034

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl

Tabel 9.28

In 2012 is de capaciteit zonnestroom bijna vier keer hoger geworden dan in 2011

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Bijgeplaatst (in MW)

1

4

11

20

57

220

Totaal (in MW)

53

57

68

88

145

365

Bron:

CBS Statline

153

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie (2012e), Toelichting 1. Stcrt. 2012-12546.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

244

HOOFDSTUK 9

De vraag is echter in hoeverre het succes van dit instrument is gekoppeld aan de inzet van andere
instrumenten, zoals de vrijstelling van energiebelasting, maar ook EIA en SDE+. De interactie met
de vrijstelling van energiebelasting heeft waarschijnlijk bijgedragen aan het geboekte resultaat. In
welke mate dit is gebeurd en wat dit betekent voor de doeltreffendheid van de subsidie in isolatie
is niet te zeggen.
Doelmatigheid
De uitvoeringskosten per aanvraag zijn € 29. Dit bedrag is relatief laag in vergelijking met de kosten
van vergelijkbare instrumenten. Deze cijfers alleen zijn echter onvoldoende om conclusies te
trekken over doelmatigheid met betrekking tot de uitvoeringskosten.
Een andere aspect van doelmatigheid is de eerder genoemde samenhang met andere instrumenten
(zoals energiebelasting, SDE+ en EIA) en de mogelijkheid voor free-riders. Als meerdere
instrumenten voor dezelfde doelstelling gebruikt kunnen worden, bestaat de kans op inefficiënte
uitgaven, er wordt te veel geld uitgedeeld. Wat free-riders betreft is de vraag of particulieren ook in
ZonPVs hadden geïnvesteerd zonder de subsidie. 154 Free-riders verminderen de doelmatigheid van
een instrument.
Tabel 9.29

Aantal aanvragen
Jaar
2012

Bron:

Aantal Aangevraagd
aanvragen
subsidie
43.365

24.780

Bedrag per Beschikt bedrag
aanvraag (in €)
(in € 1.000)
571

20.781

Uitvoeringskosten
per aanvraag (in €)
29

RVO.nl

Conclusies en vervolgonderzoek
De doelstelling van de subsidieregeling is bereikt. Vrijstelling van energiebelasting bleek echter
nodig voor een goede werking van de investeringssubsidie. Dit is mogelijk een signaal dat het
instrument alleen redelijk doeltreffend is geweest. Daarnaast is mogelijk sprake van matig efficiënte
uitgaven als gevolg van de overlap met andere instrumenten en de aanwezige free-riders. Deze
conclusies zijn gebaseerd op zacht bewijsmateriaal. Nader onderzoek is nodig om de conclusies te
controleren.
De methodiek voor de evaluatie voor SEI ZonPVs kan vergelijkbaar zijn met die aanbevolen voor
SDE (Algemene Rekenkamer, 2007). De bovenstaande tabellen en in Algemene Rekenkamer
(2007) genoemde cijfers kunnen gebruikt worden om de effecten te meten. Specifiek voor SEI
ZonPVs moet de focus gelegd worden op de samenhang met andere instrumenten, met name de
energiebelasting, SDE+ en de EIA. Middels enquêtes kunnen de prikkels van investeerders in
energieproductie door zonenergie geïnventariseerd worden. De kans op free-riders lijkt hoog. Het is
verstandig dit vermoeden middels een enquête te toetsen. 155

154
155

Zie bijvoorbeeld http://www.wijwillenzon.nl/
Zie ook Aalbers et al. (2007).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

9.9

245

SEI Risico’s dekken voor aardwarmte/
Garantieregeling geothermie

Beschrijving van het instrument
De Garantieregeling geothermie beoogt de uitvoering van aardwarmteprojecten te stimuleren door
het gedeeltelijk afdekking van de risico’s van geothermische boringen. Via aardwarmteprojecten
kan de energiehuishouding worden verduurzaamd van grote gebruikers, zoals kwekerijen en telers.
De garantieregeling is vormgegeven als een verzekering die uitkeert bij een tegenvallend resultaat
van de boring. De steun van overheidswege is gelijk aan het verschil tussen de gevraagde premie
en een marktconforme premie voor een particuliere verzekering in geval er een markt voor
verzekeringen zou zijn (Ministerie van Economische Zaken, 2009c, Toelichting 3.5). De garantie
bedroeg in de eerste openstelling maximaal 5,95 miljoen euro per project en kon worden
aangevraagd tussen november 2009 en mei 2010 (Ministerie van Economische Zaken, 2010b). Een
tweede openstelling heeft plaatsgevonden tussen oktober 2010 en april 2011 (maximale garantie
7,225 miljoen euro per project).
De opdracht van het Ministerie betreffende geothermie omvatte de voorbereiding van de regeling,
de uitvoering (afhandeling aanvragen en beheer), en flankerende activiteiten ter ondersteuning van
de ontwikkeling van aardwarmte in Nederland.
Doel en werking van het instrument
“Met het programma Risico’s dekken voor aardwarmte wordt de winning van aardwarmte in Nederland
gestimuleerd. […] Het doel van deze regeling is het afdekken van het geologisch risico dat het boren van de twee
putten voor de toepassing van aardwarmte, niet succesvol is. Het gaat om het risico dat de volgens het plan aangeboorde
aardlaag minder warmwaterproductie oplevert en/of water van lagere temperatuur oplevert dan op basis van een
gedegen geologisch vooronderzoek verwacht werd. Het ontbreken van een verzekering is momenteel het belangrijkste
knelpunt voor de toepassing van aardwarmte. Door dit risico af te dekken wordt de toepassing van aardwarmte
gestimuleerd.” 156
Het ministerie mag maximaal voor 43,35 miljoen euro aan garanties verstrekken voor aardwarmte
(Tweede Kamer, 2013). Dit geld wordt alleen uitgekeerd als de putten een tegenvallende productie
van geothermische energie hebben. Voorwaarde voor deelname is een slagingskans van minimaal
90 procent. De regeling dekt in principe 85 procent van het risico op een mislukte boring. Als de
boring is gerealiseerd maar het vermogen lager is dan op basis van het vooronderzoek verwacht
vermogen (het vermogen dat bij de aanvraag is opgegeven), dan wordt een uitkering verstrekt.
Projecten mogen stoppen wanneer het gerealiseerde vermogen kleiner is dan 75 procent van het
door de garantie gedekte vermogen na een verplichte puttest waaruit de resultaten blijken. Bij
stopzetting van het project dekt de uitkering de kosten van het door de garantie gedekte vermogen.
Vanaf 75 tot 100 procent van het gegarandeerde vermogen moeten projecten voortgezet worden.
Deze projecten krijgen een naar rato-uitkering.
De uitkering wordt deels door een premie gedekt en dit is 7 procent van het garantiebedrag. De
premie-inkomsten van de garantieregeling bedragen dus maximaal 3,03 miljoen euro (7 procent
van 43,35 miljoen euro). De premie moet voor de aanvang van de boring betaald worden.

156

Ministerie van Economische Zaken (2009e), Toelichting 1.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

246

HOOFDSTUK 9

De regeling werd uitgevoerd door Agentschap NL. Het advies over het geologisch onderzoek en
de puttesten werd verstrekt door TNO (afdeling AGE) en betaald door EZ.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De garantie werkt als een verzekering. De doelvariabele is dus het aantal aardwarmteprojecten dat
een verzekering nodig heeft.
Evaluatie
Inventarisatie
SEI Risico’s dekken voor aardwarmte is nooit geëvalueerd. De huidige evaluatie is gebaseerd op de
openbare cijfers van de website van RVO.nl.
Doeltreffendheid
Aardwarmte wordt gezien als een redelijk kosteneffectieve duurzame energiebron (Tweede Kamer,
2013). Maar deze projecten vereisen grote investeringen. Het ontbreken van een (betaalbare)
verzekering is momenteel het belangrijkste knelpunt voor de toepassing van aardwarmte. Zonder
garantie op geologisch misboren is financiering niet mogelijk en komen de projecten niet van de
grond. Daarom was de garantieregeling noodzakelijk in de periode van 2007 tot en met 2012. De
interesse van verzekeraars groeit, maar vooral in gebieden waar relatief veel over de ondergrond
bekend is en waar projecten vlak bij elkaar liggen.
In de periode 2009 en 2012 heeft EZ op basis van de regeling een garantie voor zes
aardwarmteprojecten verleend:
• Aardwarmtecluster Koekoekspolder 1 (verleend in 2010 afgerond juni 2012),
• Geothermie Californië Wijnen (verleend in 2010; van start in mei 2012),
• Green Well Westland (verleend in 2011; van start in oktober 2011 en afgerond in oktober 2012),
• Aardwarmteproject Harting Vollebregt (verleend in 2011; van start in mei 2014),
• Aardwarmtecluster Koekoekspolder 2 (verleend in 2011, in voorbereiding),
• GeoMEC-4P (verleend in 2012; in voorbereiding).
Voor de zes projecten heeft het ministerie € 32,16 miljoen als verzekering gereserveerd (zie Tabel
9.31). De premie-inkomsten uit de regeling bedroegen eind 2012 in totaal 1,06 miljoen euro. Dit
bedrag betreft de drie projecten die van start zijn gegaan. In de periode van 2009 en 2012 werd de
garantie niet gebruikt. In 2013 heeft één van de drie projecten een claim ingediend en een bedrag
van 526 duizend euro gekregen. De twee andere afgeronde projecten kunnen geen uitkering meer
aanvragen. Alle genoemde projecten zijn van start gegaan of bevinden zich in de
voorbereidingsfase. SEO kan op basis hiervan concluderen dat de garantieregeling goed
doeltreffend is geweest.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

Tabel 9.30

247

Aantal gegunde garanties en de bijbehorende uitvoeringskosten

Jaar
Aantal projecten met verleende garantieregeling

2007

2008

2009

2010

2011

2012

0

0

0

2

3

1

Garantiebedrag (in € 1.000)

0

0

0

9.775

15.164

7.225

Uitvoeringskosten (in € 1.000)

n.b.

21

79

76

193

140

Premie-inkomsten (in € 1.000)

n.v.t.

n.v.t.

0

268

794

0

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl

Doelmatigheid
De evaluatie van de doelmatigheid betreft twee delen: de doelmatigheid van de garantie en de
doelmatigheid van de uitvoering. Wat de doelmatigheid van de garantie betreft zijn er in de periode
2007-2012 drie projecten afgerond waarvoor de initiatiefnemers in totaal 1,06 miljoen euro premie
hebben betaald. Tabel 9.31 laat zien dat er in de periode 2007 en 2012 geen kasuitgaven hebben
plaatsgevonden. In de evaluatieperiode heeft het ministerie van Economische Zaken dus per saldo
1,061 miljoen euro aan premies ontvangen. Wel is in de genoemde periode een recht op uitkering
ontstaan die in 2013 tot een kasuitgave heeft geleid: In 2013 heeft het ministerie 526 duizend euro
uitgekeerd voor één van de eerder genoemde afgeronde projecten. Voor de drie afgeronde
projecten is het verschil tussen premie en uitkering 535 duizend euro. Er zijn in de evaluatieperiode
2007-2012 ook garanties verstrekt voor nog niet gestarte en nog niet afgeronde projecten. Om de
doelmatigheid van de garantieregeling te beoordelen moet worden vastgesteld of het
premiepercentage van 7 procent voldoende dekking is voor het risico dat de garanties worden
aangesproken. Er is voor de evaluatie geen actuarieel onderzoek beschikbaar om dit risico te
beoordelen. Dit rapport doet daarom geen uitspraak over de doelmatigheid van de garantieregeling.
De totale uitvoeringskosten – met name 509 duizend euro (Tabel 9.31) – hadden betrekking op
het totale programma geothermie: de voorbereiding van de regeling, de uitvoering (afhandeling
aanvragen en beheer), en flankerende activiteiten ter ondersteuning van de ontwikkeling van
aardwarmte in Nederland.
Het opstellen en ontwerpen van een garantie-instrument en de uitgebreide herziening in 2011 en
2012 hebben de nodige tijd gekost. Naast risicoafdekking vereist ook de aard van de regeling in de
uitvoering de nodige aandacht aangezien uitgebreide toetsing en precieze afspraken bij verlening
alsook bij vaststelling nodig zijn. Vanwege de aanvullende taken buiten de garantieregeling doet dit
rapport geen uitspraak over de doelmatigheid van de uitvoering.
Tabel 9.31

SEI Risico’s dekken voor aardwarmte (in € 1.000)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Kasuitgaven

0

0

0

0

0

0

Mensenkracht

n.b.

21

72

76

105

138

Directe uitvoeringskosten

n.b.

0

0

0

0

2

Projectmiddelen

n.b.

0

7

0

88

0

Totale uitgaven

n.b.

21

79

76

193

140

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

248

HOOFDSTUK 9

Conclusies
In de periode 2007-2012 heeft EZ voor zes projecten een garantie verleend op basis van de
garantieregeling. Alle projecten zijn van start gegaan of bevinden zich in de voorbereidingsfase. In
die zin is de garantieregeling goed doeltreffend geweest. In de periode 2007-2012 is er geen beroep
op verzekering gedaan en heeft EZ een premie van 1,06 miljoen als opbrengst geboekt. In 2013
heeft het ministerie 526 duizend euro uitgekeerd voor één van de afgeronde projecten. Er ontbreekt
echter actuarieel onderzoek om het risico op uitkering te beoordelen. Dit rapport doet daarom
geen uitspraak over de doelmatigheid van de garantieregeling. Ook de doelmatigheid van de
uitvoering kan op basis van de beschikbare informatie niet worden vastgesteld

9.10 SEI Duurzame warmte voor bestaande woningen
Beschrijving van het instrument
Dit instrument beoogt een subsidie voor het aanschaffen, installeren en in gebruiknemen van een
nieuwe zonneboiler, warmtepomp (wp), lucht/waterwarmtepomp en micro-wkk in een bestaande
woning (Ministerie van Economische Zaken, 2008b en 2009c, Artikel 3.1). Particuliere eigenaarbewoners en eigenaar-verhuurders van bestaande woningen (die in gebruik zijn genomen vóór 1
januari 2008) kunnen deze subsidie aanvragen in de periode van september 2008 tot februari 2011.
Aanvragers kunnen een subsidieaanvraag indienen voor en na het aanschaffen van de apparaten.
De hoogte van de subsidie is bepaald op basis van de gebruikte hoeveelheid energie (wp) en water
(zonneboiler). Voor micro-wkk is de subsidie een vast bedrag. Voor de hele regeling geldt een
subsidieplafond. De subsidieregeling vloeit voort uit het Convenant Meer met Minder ter
stimulering van duurzame energieopties in de bestaande bouw.
Doel en werking van het instrument
De doelstelling van SEI Duurzame warmte voor bestaande woningen is tweevoudig:
1. Aantal woningen met duurzame energiemaatregelen: “Een doelstelling uit het werkprogramma
Schoon en Zuinig is dat in 2011 tenminste 100.000 bestaande woningen met duurzame
energiemaatregelen zijn uitgerust. Hiervoor is onder meer een subsidieregeling voor bestaande
woningen aangekondigd. […].”
2. Innovatie: “Het doel van de subsidieregeling is ervoor te zorgen dat de maatregelen waarvoor
subsidie kan worden verkregen kostenefficiënter worden. Door de subsidie zullen de
maatregelen in grote aantallen worden aangeschaft waardoor leereffecten en schaalvoordelen
optreden. Naar verwachting zal hierdoor de kostprijs van de maatregelen dalen.” 157
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De doelvariabele voor doelstelling 1 is het aantal woningen met de genoemde duurzame warmteinstallaties. Doelvariabele voor doelstelling 2 is de innovatieve ontwikkeling. Deze kan gemeten
worden door de prijsontwikkeling van duurzame warmte-installaties. Naarmate warmte-installaties
meer worden ingezet zal de prijs naar verwachting afnemen.

157

Ministerie van Economische Zaken (2008b), Toelichting 4.2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

Box 9.3

249

Werkprogramma Warmte op stoom

Warmte op stoom is een beleidsprogramma voor verduurzaming van de warmte- en
koudevoorziening. Het programma bevat een verdere uitwerking van de instrumenten voor
warmte en koude uit het Werkprogramma Schoon en zuinig, het Energierapport 2008 en de
Innovatieagenda Energie.
De ultieme doelstelling is dat “door minder warmte te verspillen, efficiënter warmte met fossiele energie op te
wekken en meer warmte duurzaam te produceren, een impuls wordt gegeven aan energiebesparing, energie-efficiëntie
en het vergroten van het aandeel hernieuwbare energie.
Het kabinet heeft de volgende ambities voor 2020:
• Nieuwe woningen en gebouwen zijn energieneutraal.
• Bestaande woningen en gebouwen zijn goed geïsoleerd.
• De glastuinbouw stoot 45% minder CO2 uit dan in 1990.
• In nieuwe kassen wordt klimaatneutraal geteeld.
• Industriële processen zijn tot 30% efficiënter dan in 2005, waardoor minder warmteverliezen
optreden.
• Overal waar dit rendabel is, zijn restwarmteprojecten gerealiseerd.
• Het aandeel duurzame warmte groeit sterk door meer zonneboilers, warmtepompen en
geothermie.
• In de energiesector wordt 46 PJ energie bespaard via collectieve warmteprojecten, waarvan 21
PJ duurzame warmte.”
(Ministerie van Economische Zaken, 2008c, p. 3.)
Deze ambities wil de overheid realiseren met de volgende stimuleringsmaatregelen en bijhorende
instrumenten:
1. Kennis ontwikkelen en delen over verduurzaming van koude- en warmtemaatregelen en de
financiële en CO2-effecten daarvan (bijv. NEW, warmtekaarten, innovatieprogramma
warmte en koud: EOS en UKP)
2. Samenwerking bevorderen in de industrie, nieuwbouw, bestaande bouw, agrosector
3. Marktcondities voor verduurzaming verbeteren (bv. SEI Risico’s dekken voor aardwarmte, SEI
Duurzame warmte in gebouwde omgeving, SDE bio-wkk)
De ministeries van EZ, I&M en LNV zijn samen verantwoordelijk voor het instrumentarium. De
belangrijkste instrumenten, die onder het ministerie van EZ vallen, zijn apart beschreven in deze
paragraaf. Instrumenten die bij andere subdoelen – voornamelijk energiebesparing, energieinnovatie en duurzame energie – horen worden bij die subdoelen besproken.
Bron: Ministerie van Economische Zaken (2008a, 2008c), Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2007),
Rijksoverheid (2008)

Evaluatie
Inventarisatie
De evaluatie van de SEI Duurzame warmte voor bestaande woningen is gebaseerd op de 12maandsrapportages in de periode 2009 en 2012 en kamerstukken.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

250

HOOFDSTUK 9

Doeltreffendheid
Om de doelstelling van 100 duizend woningen met duurzame warmte-installaties in bestaande
woningen te bereiken heeft de overheid beoogd subsidies aan 70 duizend woningen te geven. Zoals
Tabel 9.29 laat zien, was dit aantal aan het eind van de aanvraagperiode 26.967. Dit resultaat is tot
stand gekomen ondanks grote communicatie-inspanning in de richting van woningcorporaties.
Tabel 9.32

SEI Duurzame warmte voor bestaande woningen (in € 1.000)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Kasuitgaven

0

463

13.000

25.500

23.400

5.300

Mensenkracht

0

746

1.636

1.346

1.113

370

Directe uitvoeringskosten

0

0

0

0

0

5

Projectmiddelen

0

34

35

17

6

11

Totaal

0

1.243

14.671

26.863

24.519

5.455

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl

Woningcorporaties hebben minder dan verwacht gebruikgemaakt van de subsidieregeling. Het
gemiddelde aantal woningen per aanvraag reflecteert dit: per aanvraag zijn gemiddeld 1,8 woningen
betrokken. De inschatting was 3,5 per aanvraag. Uit een onderzoek uitgevoerd in samenwerking
met EIA in 2010 blijkt dat woningcorporaties weinig concrete plannen in voorbereiding hadden
voor de verduurzaming van bestaande woningen. EZ en RVO geven ook aan dat het inzetten van
sommige typen installaties, zoals bijvoorbeeld de lucht/water warmtepompen in bestaande bouw
een ingrijpende zaak is, vanwege het aanbrengen van de vloerverwarming. Dit betekent dat
woningcorporaties deze installaties niet snel inzetten omdat dit voor huurders behoorlijke
consequenties heeft. Na 2010 is de focus naar middelgrote en kleinere woningcorporaties (tot 5.000
woningen) verlegd omdat die makkelijker inspelen op duurzame maatregelen. RVO.nl heeft in deze
periode twee extra adviseurs ingezet om de relatie met deze doelgroep te versterken. Ondanks deze
aanvullende inzet bleef het aantal aanvragen achter bij de verwachting (bijvoorbeeld 128 aanvragen
voor warmtepompen in plaats van 2.500 in die periode). In 2010 concludeert het ministerie: “De
subsidies hebben de verwachtingen niet in voldoende mate kunnen waarmaken. De noodzakelijke en door de sector
voorgespiegelde kostenreducties door leereffecten en schaalvoordelen zijn vrijwel uitgebleven.” 158 Vanwege de
geringe resultaten en in het kader van bezuiniging heeft de overheid besloten om de regeling in
2011 niet meer voort te zetten. Eigenaars van woningen konden tot februari 2011 aanvragen
indienen. Op basis hiervan concludeert SEO dat de subsidie niet doeltreffend is geweest.

158

Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2011b), p. 2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

Tabel 9.33

Aantal aanvragen
Aantal
Aantal
vastgesteld
aanvragen
e subsidie

Jaar

251

Aantal
woningen

Aantal
woningen
per
aanvraag

Beschikt
bedrag
(in € 1.000)

Beschikt
bedrag per
aanvraag
(in €)

Beschikt
bedrag per
woning
(in €)

2009

7.894

7.099

14.785

2,1

17.326

2.441

1.172

2010

5.159

4.987

6.982

1,4

25.500

5.113

3.652

2011

3.937

3.250

5.200

1,6

23.400

7.200

1.385

Totaal

16.990

15.336

26.967

1,8

66.226

4.318

2.456

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl; In 2009 heeft ongeveer 80 procent van
de woningeneigenaren aan wie subsidie is gegeven zonnecollectors geïnstalleerd, ongeveer 2 procent
heeft micro-wkk geïnstalleerd.

Doelmatigheid
De taken van RVO.nl in de uitvoering van de subsidieregeling waren de volgende:
• Communicatie,
• Helpdesk,
• Afhandelen van subsidieaanvragen,
• Afhandelen bezwaar en beroep,
• Handhaving van projecten.
Volgens de 12-maandsrapportage van RVO.nl in 2009 heeft de subsidieregeling een
kostenoverschrijding van € 500 duizend. Deze overschrijving is gerelateerd aan alle
bovengenoemde taken, maar het grootste deel (€ 255 duizend) betreft de aanvraagafhandeling. De
reden hiervoor is dat – tegen de verwachting in – minder woningcorporaties en meer particulieren
gebruik hebben gemaakt van de subsidieregeling. Hiernaast zijn er twee experts ingehuurd voor de
promotie van de subsidieregeling. Ondanks de inzet van experts is het aantal aanvragen niet
toegenomen en is de regeling niet doeltreffend geweest. Daarom concludeert SEO dat de regeling
ook niet doelmatig is geweest.
Tabel 9.34

De kosten per aanvragen nemen toe in de periode 2009 en 2011

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Aantal aanvragen

n.v.t.

n.v.t.

7.894

5.159

3.937

n.b.

Uitvoeringskosten (in € 1.000)

n.v.t.

780

1.671

1.363

1.119

386

Uitvoeringskosten per aanvraag (in €)

n.v.t.

n.v.t.

211

264

284

n.b.

Bron:

RVO.nl

Conclusies
De subsidie had een kleinere omvang dan verwacht vanwege de lage participatie door
woningcorporaties. De regeling heeft de beoogde doelstelling van 100 duizend woningen en de
verwachte kostendaling niet gerealiseerd. Dit was voor het Ministerie van Economisch Zaken reden
om de regeling te beëindigen. Deze evaluatie concludeert dat het instrument niet doeltreffend en
tevens niet doelmatig is geweest.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

252

HOOFDSTUK 9

9.11 SEI Investeringen voor verlaging aansluiting van
warmtepomphouders
Beschrijving van het instrument
Dit instrument beoogt “een subsidie voor het treffen van technische maatregelen aan een eigenaar van een woning
die a) voor 1 september 2009 een warmtepomp bezit; b) technische maatregelen met betrekking tot de warmtepomp
of de elektriciteitsinstallatie van de woning heeft getroffen die een verlaging van de capaciteit van de
elektriciteitsaansluiting mogelijk maakt en die noodzakelijk zijn in verband met het gebruik van de warmtepomp,
en c) een verzoek om verlaging van de capaciteit van de elektriciteitsaansluiting heeft ingediend bij de regionale
netbeheerder.” 159
Eigenaars van woningen konden tussen september 2009 en december 2010 aanvragen indienen.
Aanvragen zijn behandeld op volgorde van binnenkomst en tot het subsidiebudget was uitgeput.
De hoogte van de subsidie hangt af van de hoogte van de subsidiabele kosten. Het totaal
beschikbare budget is € 4,3 miljoen.
Doel en werking van het instrument
“Een verlaging van de capaciteit van de elektriciteitsaansluiting voor warmtepomphouders is belangrijk geworden
door invoering per 1 januari 2009 van het gebruiksonafhankelijk transporttarief voor elektriciteit, ook wel het
capaciteitstarief genoemd. Het capaciteitstarief maakt onderdeel uit van het pakket maatregelen van wet- en
regelgeving ten behoeve van de verbetering van de werking van de markt voor elektriciteit en gas.
Woningeigenaren die in het bezit zijn van een warmtepomp ondervinden nadelige effecten van de introductie van het
capaciteitstarief, aangezien ten behoeve van de warmtepomp de doorlaatwaarde van de elektriciteitsaansluiting vaak
groter is dan bij andere woningen. Door technische maatregelen te treffen kan het gebruik van een warmtepomp echter
mogelijk zijn bij een elektriciteitsaansluiting met een kleinere doorlaatwaarde. Het is onwenselijk dat de (volledige)
kosten van deze technische maatregelen ten laste komen van bezitters van warmtepompen, vooral omdat de technologie
van warmtepompen door de minister aangemoedigd wordt door middel van beleid en ondersteuning. De aanschaf van
warmtepompen in het verleden zou daarom niet alsnog tot nadelen mogen leiden.” 160
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
Het aantal aanvragen.
Evaluatie
Inventarisatie
De evaluatie van de SEI Duurzame warmte voor bestaande woningen is gebaseerd op 12maandsrapportages in de periode 2009 en 2011.
Doeltreffendheid
De beoogde doelgroep van de subsidie is huishoudens met warmtepompen en het budget betreft
maximaal 12.000 huishoudens. Het ministerie verwachtte ten minste 200 aanvragen voor de
aanvraagperiode van september 2009 en december 2010. Vooral vanwege de onbekendheid van de
regeling is de doelstelling niet bereikt. Om de uitvoeringskosten te verminderen heeft EZ geen
budget gereserveerd in 2009 voor PR en communicatie. De enige vorm van communicatie was de
159
160

Ministerie van Economische Zaken (2009c), Artikel 3.3.
Ministerie van Economische Zaken (2009d), Toelichting 1 en 2.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

253

website en helpdesk opgezet door Senternovem. Als gevolg hiervan is het aantal aanvragen minder
dan verwacht geweest, totaal 164 voor december 2010 (zie Tabel 9.35). Het budgetbeslag was € 22
duizend. Volgens RVO.nl zijn er andere redenen voor het lage aantal aanvragen: veel
warmtepompeigenaren namen de verhoogde netwerktarieven voor lief en achtten een verlaging
van dit tarief niet noodzakelijk, of wilden geen concessies doen aan het bestaande comfortniveau.
Tabel 9.35

Aantal aanvragen bleef onder verwachtingen

Jaar

2009

2010

Aantal aanvragen

40

124

Uitvoeringskosten (in € 1.000)

63

36

1.579

288

Uitvoeringskosten per aanvraag (in €)
Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl

Doelmatigheid
RVO.nl heeft een budget van € 698.291 gereserveerd voor de afhandeling van maximaal 12.000
aanvragen. In 2009 is er € 63.156 van gerealiseerd en in 2010 € 35.792 en dat is bij elkaar 15 procent
van het gereserveerde budget. De reden voor het niet-verbruikte budget is het lage aantal
aanvragen. De uitvoeringskosten in het eerste jaar zijn hoog geweest vanwege de hoge
voorbereidingskosten (€ 57.713). Deze kosten staan in de laatste rij van Tabel 9.35. Maar omdat
het instrument slecht doeltreffend is geweest kan er geen sprake zijn van doelmatige uitvoering.
Conclusies
De doelstelling is niet gehaald vanwege onvoldoende communicatie door het ministerie en de
tegenstand van warmtepomphouders. Dit instrument is slecht doeltreffend en daarom slecht
doelmatig geweest.

9.12 Nationaal Expertisecentrum Warmte (NEW)
Beschrijving van het instrument
In januari 2009 is het National Expertisecentrum Warmte (NEW) opgezet en in 2010 van start
gegaan op basis van het warmtebeleid vastgelegd in Schoon en Zuinig (Ministerie van
Infrastructuur en Milieu, 2007) en Warmte op Stoom (Ministerie van Economische Zaken, 2008c).
Het Expertisecentrum bundelt kennis en ervaring en geeft informatie over investeringen in het
verduurzamen van de koude- en warmtevoorziening. 161 Het NEW verzamelt en deelt kennis over
de prestatie van verschillende technieken. Het NEW richt zich op zowel de gebouwde omgeving
als de sector industrie. Het NEW is een deel van het DEN-programma.
Doel en werking van het instrument
“Het doel is om alle partijen die investeringsbeslissingen op dit gebied beïnvloeden, zoals gemeenten,

161

Ministerie
van
Economische
Zaken
(2008c)
en
de
website
van
het
NEW:
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/persberichten/2009/04/16/minister-van-derhoeven-opent-nationaal-expertisecentrum-warmte.html

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

254

HOOFDSTUK 9

projectontwikkelaars, architecten en ingenieursbureaus, de kennis te leveren om hun duurzaamheidsambities te
verwezenlijken. Vooral gemeenten kunnen een belangrijke rol spelen.” 162
De aanleiding voor deze doelstelling is de verschoven nadruk naar innovatieve middelen binnen
het thema duurzame warmte. Specifiek betekent dit dat warmteprojecten complex zijn, waarbij
meestal hoge initiële investeringskosten nodig zijn en waarover nieuwe stakeholders beperkte kennis
hebben. Om deze doelstelling te bereiken, heeft het NEW diverse instrumenten ontwikkeld: 163
• Uniforme maatstaf biedt een set van kengetallen en rekenregels waarmee op uniforme wijze de
energie- en milieuprestatie van warmte- en koudetechnieken berekend kunnen worden,
• Afwegingskader locaties optimaliseert het beslissingsproces in een warmteproject voor een
bouwlocatie. Het instrument is bestemd voor gemeenten, projectontwikkelaars en
woningcorporaties’
• Verkenning restwarmtebenutting is een forum voor partijen rond een restwarmtebron om een
eerste voorlopige afweging te maken over de mogelijke restwarmtebenutting op de locatie,
• Leidraad voor warmte-uitwisseling in de industrie helpt partijen in de realisatie van warmteuitwisselingsprojecten in de industrie door het geven van inzicht en ervaring in het proces,
• WarmteAtlas Nederland is een digitale geografische kaart van Nederland waarop vraag en
aanbod van warmte in beeld is gebracht.
Daarnaast is warmtebeleid ondersteund door:
• Website het NEW,
• Advies naar betrokken partijen,
• Veldtesten zijn een tweejarig programma voor honderd warmtesystemen in de gebouwde
omgeving om inzicht te krijgen over energetische praktijkprestaties,
• Evenementen, zoals congressen, workshops, masterclasses,
• Regie Warmte: door dit instrument verbindt het NEW verschillende activiteiten – kennis,
ondersteuning, netwerk – binnen RVO.nl op het gebied van warmte. Dit betreft een samenhang
met vooral financiële instrumenten zoals EIA, SDE, Industriële Warmte Benutting (IWB), SEI
Duurzame warmteregeling, Small Business Innovation Research (SBIR), MJA en
Samenwerkingsprogramma Warmte Koude Opslag (SWKO),
• Rapporten en factsheets.
Betrokken partijen: In de vraagkant: beslissers in gebouwde omgeving en industrie, zoals eigenaar/
bewoners, huurders en woningcorporaties, gemeenten, adviesbureaus, financiers en banken; in de
aanbodkant: projectontwikkelaars, energiebedrijven, bouwpartijen en leveranciers; algemeen:
brancheorganisaties, onderzoeksinstellingen en rijksoverheid; uitvoering: RVO.nl.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De uitgevoerde activiteiten; het aantal bezoekers op de website; het aantal publicaties en factsheets
over de prestatie van technieken en warmte- en koudevoorziening; het aantal georganiseerde
evenementen; klanttevredenheid.
Evaluatie
Inventarisatie
162
163

Ministerie van Economische Zaken (2008c), p. 11.
Senternovem
(2009)
en
http://www.rvo.nl/subsidies-regelingen/instrumenten-nationaalexpertisecentrum-warmte-new.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

255

De evaluatie van het Nationaal Expertisecentrum Warmte is gebaseerd op het Evaluatieverslag van
de Adviesraad NEW uit 5 juli 2011, de presentaties van Agentschap NL uit 2 februari 2011 en 8
december 2011, het doelgroeponderzoek NEW uitgevoerd door SmartAgent in 2011, het
klanttevredenheidsonderzoek NEW uitgevoerd door Agentschap NL en Methonder in 2010 en
een interview met RVO.nl en EZ.
Doeltreffendheid
In zijn evaluatieverslag constateert de Adviesraad dat het NEW de doelstellingen heeft bereikt: het
overdragen van kwalitatieve, betrouwbare en objectieve kennis. De instrumenten, die het NEW
ontwikkelde, vormen een samenhangend pakket en ondersteunen de ontwikkeling van duurzame
warmteprojecten. Het NEW heeft een relevant netwerk opgebouwd tussen de eerder genoemde
betrokken partijen. Volgens de Adviesraad zijn de kennis, instrumenten en netwerk van hoge
kwaliteit geweest in de eerste drie jaar.
Het evaluatieverslag van de Adviesraad geeft een uitgebreide lijst van de verschillende activiteiten
per instrument. Deze lijst is aangevuld door de presentaties van Agentschap NL, de
doelgroeponderzoek en het klanttevredenheidsonderzoek 164 om de instrumenten te evalueren. De
beknopte evaluatie per instrument is de volgende:
Uniforme maatstaf: Uitgevoerde acties: in 2011 de is derde versie van het protocol gereed gekomen,
en de tweede versie van het rekenmodel online gegaan; sinds 2009 is de tweejaarlijkse masterclass
georganiseerd, de belangstelling is naar verwachting en de beoordeling is positief; brede acceptatie
door stakeholders;
Afwegingskader locaties: Uitgevoerde acties: in 2011 is de tweede versie van het afwegingskader
online gegaan en de eerste opleiding georganiseerd; brede acceptatie door stakeholders;
Verkenning restwarmtebenutting: Uitgevoerde acties: in 2011 is de verkenning gelanceerd;
toegepast door Grontmij, Slachterij Epe en een chemisch bedrijf in Limburg in 2010; nauwe
samenwerking met MJA;
Leidraad voor warmte-uitwisseling in de industrie: Uitgevoerde acties: in 2011 is de testversie
gereed; in 2012 is het congres ‘Slimmer met warmte’ gehouden; samenwerking met MJA en IWB;
WarmteAtlas Nederland: Uitgevoerde acties: in 2011 is de WarmteAtlas gelanceerd en door 20 tot
30 bezoekers per dag bezocht; beheerders van energienetten hebben belangstelling in de
WarmteAtlas om de omvang van toekomstige netwerkinvesteringen beter in te schatten; is gebruikt
in de voorbereiding van de Warmtewet;
Website NEW is in 2010 van start gegaan. In 2010 was het gemiddelde oordeel van de website 6,92
met cijfers boven 7 over volledigheid, tijdigheid en duidelijkheid; in 2011 waren er 400 tot 500
unieke bezoekers per maand; de meest bezochte thema’s zijn NEW algemeen, warmtepompen,
warmtelevering en cijfers over warmtetechnieken;
Advies: Helpdesk samen met DEN-B; in 2010 totaal 131 vragen voor NEW, gemiddeld 11 per
maand; in 2010 was het gemiddelde oordeel van de website 6,96 met duidelijkheid en
klantvriendelijkheid boven 7. 13,5 procent van de respondenten (i.e., 29 respondenten) heeft
contact met adviseur gehad. Tussen deze respondenten is de gemiddelde tevredenheid 7,49;
Veldtesten: Uitgevoerde acties: in 2011 zijn de metingen gestart, de meetresultaten geanalyseerd en
gepubliceerd op de website; in 2014 is het eindrapport gepubliceerd (Energy Matters, 2014);
164

Het klantentevredenheidsonderzoek is uitgevoerd met behulp van enquêtes tussen o.a. brancheorganisaties,
branchevereniging, studenten, netbeheerders, fabrikanten van verwarmingsapparatuur, overheid,
basisonderwijs, woningbouwvereniging, woningcorporaties en met behulp van 35 interviews.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

256

HOOFDSTUK 9

Evenementen: Twee congressen ‘Van ambitie naar actie’ (2009, 150 deelnemers) en ‘Warmte in de
Industrie’ (2011, 340 deelnemers), twee masterclasses, een opleidingsdag, en een workshop;
Regie Warmte: Door de website en advies stimuleert NEW de verbinding met andere warmteinstrumenten;
Publicaties: Nieuwsbrief 4 keer per jaar (1600 lezers), in 2010 was het gemiddelde oordeel van het
nieuwsbrief 7,39; factsheets, voorbeeldprojecten.
Volgens het klantentevredenheidsonderzoek van NEW is de gemiddeld tevredenheid 7,1 (o.b.v.
212 antwoorden). In 2010 bereikte het NEW haar doelen net of boven haar doelstelling m.b.t.
presentaties, aantal websitebezoekers, helpdeskvragen, adviescontacten, toepassing instrumenten
en nieuwsbrieven. 165 In 2010 heeft 15,8 procent van de 240 respondenten in het
klanttevredenheidsonderzoek (i.e., 35 respondenten) gebruikgemaakt van één van de eerste drie
instrumenten en die geven een gemiddeld cijfer van 6,82. Uit de interviews blijkt dat de betrokken
partijen te hoge verwachtingen hadden over het NEW om problemen op te lossen. De crisis heeft
ook het investeringsklimaat in duurzame energieprojecten veranderd. De ambitie van gemeenten
om meer investeringen in nieuwbouw te stimuleren is verschoven naar bestaande woningen en de
industrie. Recentelijk heeft duurzame warmte weer de focus gekregen binnen energiebeleid. Binnen
dit kader werkt het NEW samen met Green Deals.
Tabel 9.36

Uitvoeringskosten DEN-B Duurzame warmte (in € 1.000)

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Kasuitgaven

0

0

0

0

0

0

Mensenkracht

328

323

1.082

921

806

718

Directe uitvoeringskosten

0

0

0

0

0

0

Projectmiddelen

290

405

911

1.109

658

469

Totaal

618

728

1.993

2.030

1.464

1.187

Bron:

RVO.nl; De uitgaven betreffen het programma DEN-B Duurzame warmte, dus alle activiteiten van DENB onder deze koppel; v/a 2009 grotendeels uitgegeven aan NEW

Doelmatigheid
Volgens het evaluatieverslag van de Adviesraad heeft NEW zijn doelstelling bereikt met beperkte
mankracht en middelen en concludeert dat het NEW doelmatig is geweest. Sinds 2010 heeft het
NEW 4 tot 5 fte mankracht als deel van RVO.nl.
Tabel 9.36 geeft weer dat RVO.nl het meeste geld heeft besteed aan duurzame warmte in de jaren
2009 en 2010 en dat is bij de start van het Expertisecentrum. Sinds die tijd zijn de uitgaven
afgenomen terwijl het NEW actief bleef op alle gebieden. Omdat de Adviesraad maar één evaluatie
heeft uitgevoerd en het lastig is een benchmark te vinden voor de komende periode, kan SEO geen
uitspraak doen over de doelmatigheid in de periode 2007-2012.

165

Presentatie Agentschap NL op 2 februari 2011.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

257

Conclusies
Op basis van de evaluatie van de Adviesraad uit 2011, de presentaties van Agentschap NL, het
klantentevredenheidonderzoek, het doelgroeponderzoek en een in het kader van dit onderzoek
afgenomen interview kan geconstateerd worden dat de doelstelling van het NEW is bereikt. Het
instrument is goed doeltreffend geweest. Over 2010 concludeert de Adviesraad dat het NEW zijn
doelstelling heeft bereikt met beperkte mankracht en middelen. Over de periode daarna kan SEO
geen nadere uitspraken doen.

9.13 Conclusies Verduurzaming energieproductie
9.13.1 De realisatie van de overkoepelende doelstelling
In de Energierapporten 2005 en 2008 (Ministerie van Economische Zaken, 2005 en 2008a) zijn de
doelstellingen voor duurzame elektriciteits- en energieproductie geformuleerd. In 2010 moet negen
procent van de elektriciteitsproductie duurzaam zijn. Voor het verbruik van duurzame energie
gelden de Europese doelstellingen voor 2020 waarbij Nederland een verplichting heeft in dat jaar
van 14 procent hernieuwbare energie te gebruiken.
Zoals Tabel 9.37 weergeeft is de doelstelling met betrekking tot elektriciteitsproductie in 2010
gehaald. De doelstelling voor duurzame energieverbruik voor 2020 lijkt echter te hoog. Met MEP
en SDE is een beperkte voortgang in het aandeel van het duurzame energieverbruik geboekt (van
3,1 procent in 2007 naar 4,5 procent in 2012). Volgens de laatste raming van het PBL uit 2012 is
met inzet van deze instrumenten maximaal 11 procent duurzame energie haalbaar (Verdonk en
Wetzels, 2012 en Planbureau voor de Leefomgeving, 2011). 166
Tabel 9.37

Elektriciteit uit hernieuwbare bronnen bereikte 9,5% in 2009

Aandeel…

2007

2008

2009

2010

2011

2012

hernieuwbare elektriciteitsproductie

7,2%

8,8%

9,5%

9,5%

10,9%

12,2%

hernieuwbare energieverbruik

3,1%

3,4%

4,1%

3,8%

4,3%

4,5%

Bron:

CBS Statline

166

In de berekening van 12 procent heeft het PBL rekening gehouden met de toename van duurzame
energieverbruik door de inzet van SDE+.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

258

HOOFDSTUK 9

Tabel 9.38

Verduurzaming energieproductie

Instrument

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

DEN-B

Zacht

Goed

?

BLOW

Zacht

Goed

?

Nationaal PvA Windenergie

Zacht

Matig

?

MEP

Hard

Goed

Slecht

SDE

Hard

Matig

Matig

SDE+

Zacht

Nog geen uitspraak
Nog geen uitspraak
mogelijk; naar verwachting mogelijk; waarschijnlijk
hoger dan bij SDE
hoger dan bij SDE

Garantie v. oorsprong

Zacht

Goed

Goed

SEI Zon PV’s

Zacht

Redelijk

Matig

SEI Garantieregeling geothermie Zacht

Goed

?

SEI Duurzame warmte

Hard

Slecht

Slecht

SEI E-aansluiting

Zacht

Slecht

Slecht

NEW

Zacht

Goed

?

De doelstelling van negen procent duurzame elektriciteitsproductie, geformuleerd in het
Energierapport 2005, is in 2010 gehaald. De MEP-regeling speelde hierin een belangrijke rol. Met
de inzet van SDE was 4,5 procent van het totale energieverbruik duurzaam in 2012. Het
verduurzamingsbeleid is daarmee matig doeltreffend en niet doelmatig geweest in de periode 20072012. Ondanks het lage aandeel duurzame energie is DEN-B als zacht instrument doeltreffend
geweest in het wegnemen van niet-financiële barrières. Over SDE+ is geen oordeel geveld.
Warmtebeleid is redelijk doeltreffend geweest dankzij de subsidies voor duurzame warmteinstallaties in bestaande woningen en de garantieregeling geothermie. Het zachte instrument NEW
heeft in een goede mate bijgedragen aan de investeringsbeslissingen van o.a. gemeenten en
projectontwikkelaars. Warmtebeleid is echter niet doelmatig geweest in de periode 2007-2012.
In de periode 2007-2012 was het mogelijk investeringssubsidies tegelijkertijd aan te vragen met
exploitatiesubsidies. Bijvoorbeeld, SEI Zon PV of CO2-reductieplan voor biomassa liepen samen
met de MEP- en SDE(+)-regeling. De vraag is dan welke mate van additionaliteit deze
instrumenten bieden ten opzichte van elkaar. De precieze geïsoleerde impact van beide typen
instrumenten is niet vastgesteld. Toekomstig onderzoek kan mogelijk uitsluitsel bieden over de
optimale verhouding tussen beide.

9.13.2 De invloed van externe omstandigheden op het beleid
De prestaties van het beleid gericht op duurzame energieproductie in 2007-2012 zijn beïnvloed
door verschillende externe omstandigheden.
De meest recente empirische literatuur over duurzame energieproductietechnologieën concludeert
dat deze technieken duurder zijn dan traditionele technieken, ook vanwege de te lage CO2-prijs (zie
Fischer et al. 2013). Zolang de CO2-prijs laag blijft, kan de inzet van groene technologieën alleen
op een niet-efficiënte manier gestimuleerd worden middels exploitatie- en investeringssubsidies.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: VERDUURZAMING ENERGIE

259

Vanuit een langetermijnperspectief betekent deze aanpak dat te dure technologieën te sterk
gestimuleerd worden.
Een andere CO2-prijs-gereletaarde factor betreft een neveneffect: de interactie tussen de inzet van
duurzame technieken met het Europese emissiehandelssysteem (ETS). ETS beprijst CO2-uitstoot
om zodoende de externe effecten (zoals milieuschade) van CO2-uitstoot te internaliseren. Zo
wordt het marktfalen ondervangen waardoor individuele partijen geneigd zijn onvoldoende
rekening te houden met de werkelijke kosten van CO2-uitstoot. ETS en de daarin vastgestelde
CO2-prijs beïnvloeden echter tegelijkertijd de werking van nationale instrumenten. Subsidies voor
de productie van duurzame elektriciteit zoals SDE/SDE+ beïnvloeden enkel de locatie en timing
van de uitstoot van CO2 (CPB, 2013a). De totale hoeveelheid emissierechten blijft immers
onveranderd. CO2 zal daarom op een ander moment elders in Europa worden uitgestoten (CPB,
2013a).
De positie van Nederland op het gebied van duurzame energie staat niet los van internationale
ontwikkelingen. Nederland kent vergeleken met andere Europese landen een beperkt aandeel
duurzame energie (zie Figuur 9.1). Beleid in andere landen heeft ook effect op de Nederlandse
energiemarkt en daarmee op de concurrentiepositie van duurzame energie in Nederland. Deze
ontwikkelingen betreffen het nationale energiebeleid, vooral in de buurlanden, en de subsidies op
hernieuwbare energie.
Vooral als gevolg van de economische crisis ervaren innovatieve bedrijven en energieproducenten
een hoger risico op hun investeringen. Het rendement op investeringen is meer onzeker geworden
waardoor private R&D-investeringen zijn afgenomen en energieproducenten een kleinere vraag
naar energie en zelfs overcapaciteit hebben ervaren. Dit remt ook de investeringsbereidheid van
partijen in het veld van de duurzame energieproductie.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

260

HOOFDSTUK 9

Figuur 9.1

Bron:

Het aandeel hernieuwbare energie in Nederland is relatief laag

OESO. Aandeel hernieuwbare energie in procenten.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

261

10 Operationeel doel 3: energiebesparing
10.1 Convenant Benchmark
Beschrijving van het instrument
Het convenant Benchmark (1999-2009) is een convenant tussen overheid en de grote
energieverbruikers (> 0,5 PJ). In deze periode is Benchmark het belangrijkste convenant gericht
op energiebesparing in de energie-intensieve sector. Deelnemende bedrijven beloven zich in te
zetten voor het verhogen van de energie-efficiëntie in hun bedrijven. In ruil daarvoor zegt de
overheid toe geen extra nationale maatregelen op te leggen gericht op energiebesparing of CO2reductie.
Als gevolg van de introductie van ETS en de grote overlap daarvan met het convenant is in 2005
een ingrijpende verandering doorgevoerd. Van Duyne 167 (2005) schrijft:
“Voor de uitvoering van het convenant betekent dit dat deze bedrijven (ETS-deelnemers) geen Energie Efficiency
Plan (EEP) meer hoeven op te stellen. Wel moeten deze bedrijven de wereldtop vaststellen en de afstand van het
eigen bedrijf ten opzichte van die wereldtop. Ook moeten de energieprestaties jaarlijks worden gemonitord conform de
afspraken in het convenant Benchmarking. Voor benchmarkbedrijven die niet aan CO2-emissiehandel deelnemen
blijven de regels van het Convenant Benchmarking van kracht.”
De introductie van ETS heeft het convenant in zekere zin buiten spel gezet. Er was sprake van een
relatief ruime toedeling van uitstootrechten waardoor een prikkel tot besparing ontbrak. Formeel
is het Convenant Benchmark nog tot 2009 van kracht geweest. In 2008 en 2009 worden de
convenanten MJA3 en MEE getekend. 168, 169 Het convenant MEE fungeert als opvolger van
Convenant Benchmark. MEE is gericht op bedrijven die deelnemen aan ETS terwijl MJA3 gericht
is op niet-ETS-deelnemers.
Doel en werking van het instrument:
Artikel twee van het Convenant Benchmark (1999) verwoordt het doel van het convenant als volgt:
“Dit convenant is erop gericht dat zoveel mogelijk procesinstallaties van de betrokken inrichtingen volgens de in dit
convenant afgesproken procedures op het gebied van energie-efficiency zo snel mogelijk, doch uiterlijk in 2012 tot de
Wereldtop zullen behoren teneinde daarmee een bijdrage te leveren aan de realisatie van de Nederlandse CO2doelstellingen voor zover het gaat om het vergroten van de energie-efficiency.”
Deelnemende bedrijven schrijven iedere vier jaar een Energie Efficiency Plan (EEP). Hierin legt
ieder bedrijf zichzelf een verplichting op voor een bepaald moment, maar ten minste voor 2012,
de wereldtop te halen met betrekking tot de energie-efficiëntie in haar installaties. Ook geven
bedrijven aan op welke manier energie bespaard zal worden en hoeveel CO2-emissies daarmee naar
verwachting bespaard zullen worden.
167
168
169

Voorzitter van de commissie Benchmarking energie-efficiency
Meerjarenafspraak Energie-efficiëntie ETS-ondernemingen, 2 oktober, 2009, Den Haag.
Meerjarenafspraak Energie-efficiëntie 2001-2020, 1 juli 2008.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

262

HOOFDSTUK 10

Deelnemende bedrijven moeten zelf vaststellen waar de voor hen relevante wereldtop zich bevindt:
“De ondernemingen vergelijken hun Nederlandse procesinstallaties met soortgelijke installaties in het buitenland.
Iedere deelnemende Nederlandse inrichting zal zich meten met de gemiddelde energie-efficiency van de beste regio in
de wereld. En andere mogelijkheid is zich meten met de beste tien procent van de wereldwijd opgestelde installaties
(exclusief de Nederlandse).”
(Meetbare) doelvariabele van het instrument:
De belangrijkste variabele die het convenant beoogde te beïnvloeden is de energie-efficiency ten
opzichte van de wereldtop. De doelstelling om in 2012 tot de wereldtop te behoren is in 2005 na
introductie van het ETS losgelaten. In de hier te evalueren periode was het convenant formeel nog
in werking, maar enkel in afgezwakte vorm.
Evaluatie
Inventarisatie
In 2010 is door Buck et al. (2010) een evaluatie uitgevoerd van het Convenant Benchmark.
Hieronder worden de resultaten van deze evaluatie kort toegelicht.
Doeltreffendheid
Na introductie van het EU ETS in 2005 zijn de meeste convenantverplichtingen voor deelnemende
bedrijven komen te vervallen. De impact van het convenant op de energiebesparing gedurende de
periode 2007-2012 is mede daardoor gering geweest. In de periode 1999-2004 werd gemiddeld 0,8
procent besparing per jaar gerealiseerd, vanaf 2005 lag het besparingstempo op 0 procent. Over de
gehele periode 1999-2007 is het besparingstempo 0,5 procent geweest, aanzienlijk lager dan het
tempo van 1,3 procent per jaar dat nodig was geweest om de doelstelling van het behoren tot de
wereldtop op het gebied van energie-efficiency te behalen (Buck et al., 2010).
Het Convenant Benchmark kan daarmee geen succes worden genoemd. Niet alleen zijn de gestelde
doelen niet gehaald, ook in vergelijking met het autonome besparingsniveau (0,8 procent per jaar)
en de beter presterende convenanten MJA-I en MJA-II (1,5% per jaar) blijven de resultaten achter
bij de doelstelling. In de periode voor de introductie van EU ETS is 0,8 procent per jaar bespaard.
Hiervoor geldt dat dit onvoldoende was geweest om in 2012 tot de wereldtop te behoren en tot
doelbereiking te komen. Na 2005 zijn zowel de doelen als de belangrijkste verplichtingen losgelaten
en is niet langer sprake van een evalueerbaar instrument.
Doelmatigheid
Doordat Convenant Benchmark vanaf 2005 slechtdoeltreffend was (het besparingsniveau lag op
0%) is van doelmatigheid (na 2005) geen sprake. Aangezien het Convenant in de periode 20072009 enkel nog in afgezwakte vorm van kracht is geweest zijn echter ook nauwelijks uitgaven
gedaan in deze periode. De Algemene Rekenkamer (2011) stelt dat het Convenant Benchmark,
bezien over de gehele looptijd, een ‘zeer ongunstige’ verhouding tussen kosten en baten kende.
Buck et al. (2010) geven een aantal mogelijke redenen voor het beperkte succes van Benchmark.
Deze kunnen tevens gezien worden als aanbevelingen voor de vormgeving van toekomstige
convenanten:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

263

Ten opzichte van de convenanten MJA ontbeert Benchmark transparantie en een duidelijk
toetsbare doelstelling. Met het loslaten van de koppeling met de wet milieubeheer in 2004 kunnen
in te verstrekken vergunningen voor EU ETS bedrijven geen voorschriften meer worden
opgenomen op het gebied van energiebesparing. Hiermee is een belangrijke ‘stok achter de deur’
vervallen. Omdat het convenant specifiek gericht was op het behoren tot de wereldtop bood het
onvoldoende prikkels voor de bedrijven die reeds tot de wereldtop behoorden (58 procent bij
aanvang van het convenant). Een laatste aanbeveling betreft het directer aan elkaar verbinden van
(gedeeltelijke) vrijstelling van de energiebelasting aan het realiseren van de energiedoelstellingen.
Conclusie
Convenant Benchmark heeft niet gebracht wat ervan verwacht werd. Dit heeft enerzijds te maken
met de introductie van EU ETS en de daarmee gepaard gaande wegvallende prikkels. Daarnaast
speelt echter ook dat de aanpak over de linie te vrijblijvend en de gestelde doelstellingen voor veel
individuele bedrijven te laag en onvoldoende transparant zijn geweest.

10.2 Convenant MEE
Beschrijving van het instrument:
De Meerjarenafspraak Energie-efficiëntie ETS-ondernemingen (MEE) werd in oktober 2009
getekend door de ministers van EZ, VROM, LNV en Financiën, VNO-NCW, en de reeds bij het
Convenant Benchmark betrokken brancheorganisaties. Het convenant is gericht op bedrijven die
vallen onder het EU broeikasgas emissiehandelssysteem (EU ETS). Deelnemende bedrijven zijn
verplicht voor de periode 2010-2012 een Energie-efficiëntieplan (EEP) op te stellen waarin
mogelijkheden voor het treffen van rendabele maatregelen worden toegelicht. 170 Vervolgens
moeten voor de periode 2013-2016 en 2017-2020 nieuwe EEP’s worden opgesteld.
Tevens dienen bedrijven aan te geven welke energie-efficiëntieverbetering wordt nagestreefd en
welke daarmee samenhangende vermeden CO2-uitstoot te verwachten is in de periode waarvoor
het Energie-efficiëntieplan geldt. Jaarlijks wordt gemonitord of de gerealiseerde energie-efficiëntie
verbetering overeenkomt met de geplande verbetering.
Als tegenprestatie beloven de betrokken ministers geen “additionele specifieke nationale maatregelen gericht
op verdere energie-efficiëntieverbetering of CO2- reductie te zullen opleggen aan de deelnemende bedrijven”.
Brancheorganisaties lichten hun leden voor en stimuleren deze om deel te nemen. Daarnaast stellen
ze indien daar aanleiding toe is een routekaart en meerjarenplan op waarin de doelstellingen voor
de sector met betrekking tot energie-efficiëntieverbeteringen worden uiteengezet.
Doel en werking van het instrument:
Het doel zoals opgenomen in de convenanttekst MEE (2009) luidt: 171
“ETS-ondernemingen voor hun inrichting(en) volgens de in dit sectorakkoord afgesproken procedures in de periode
tot en met 2020 een significante bijdrage te laten leveren aan de verbetering van de energie-efficiëntie door:

170
171

Bij rendabele maatregelen gaat het om maatregelen met een positieve netto contante waarde bij een interne
rentevoet van 15 procent.
Artikel 1.2 van de Meerjarenafspraak Energie-efficiëntie ETS ondernemingen. 2 oktober 2009.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

264

HOOFDSTUK 10

het treffen van rendabele maatregelen ter verbetering van de energie-efficiëntie binnen hun
inrichting(en) en in de keten;
• op strategisch niveau te onderzoeken wat de energiebesparingsmogelijkheden op de lange
termijn zijn.”
•

(Meetbare) doelvariabele van het instrument:
In de EEP’s geven bedrijven aan welke (rendabele) mogelijkheden zij zien tot energieefficiëntieverbetering. Tevens wordt hierin beschreven welke energie-efficiëntieverbetering precies
wordt nagestreefd. De mate waarin de voorgenomen energiebesparing wordt gerealiseerd is de
belangrijkste (meetbare) doelvariabele. De verhouding tussen de voorgenomen en de gerealiseerde
efficiëntieverbetering dient als een indicator van de mate waarin MEE als instrument in staat is
efficiëntieverbetering te stimuleren.
Evaluatie
Inventarisatie
De resultaten voor de periode 2010-2012 zijn opgenomen in de door KPMG (2013) uitgevoerde
evaluatie MEE. Hieronder wordt deze evaluatie kort samengevat.
Doeltreffendheid
In totaal is in de periode 2010-2012 ruim 35PJ energie bespaard door deelnemers van het MEE
convenant. Ongeveer tweederde hiervan is gerealiseerd in het proces, het overige deel in het
product of de productieketen. 172 Hiermee is voor 93 procent voldaan aan de in de EEP’s
voorgenomen maximale energiebesparing. Dit laat zich vertalen naar een efficiëntieverbetering van
1.6 procent per jaar over de periode 2010-2012 (KPMG, 2013). Hierbij moet wel worden
opgemerkt dat de spreiding tussen verschillende bedrijven en sectoren erg groot is. Dit kan wijzen
op afwijkende mogelijkheden binnen bedrijven/sectoren om efficiëntieverbetering te realiseren.
KPMG toetst middels een enquête het belang dat deelnemende bedrijven hechten aan
verschillende instrumenten voor het treffen van energiebesparingsmaatregelen. Hieruit komt naar
voren dat 86 procent van de deelnemende bedrijven het convenant MEE ziet als belangrijk of zeer
belangrijk. Hiermee wordt het instrument belangrijker gevonden dan de Energie-investeringsaftrek
(48 procent vindt dit belangrijk of zeer belangrijk) en EU-ETS (73 procent). Ondanks het belang
dat aan MEE wordt toegedicht stellen respondenten in 64 procent van de gevallen dat 80 procent
van de maatregelen ook zonder MEE zou zijn getroffen. Gezien het feit dat MEE zich specifiek
richt op rendabele maatregelen is dit geen verrassend resultaat. Wel betekent het dat MEE vooral
moet worden gezien als een activerend instrument. Bedrijven worden door de EEP’s gedwongen
(eerder) na te denken over mogelijk te treffen maatregelen. Bij het al dan niet realiseren van deze
maatregelen hechten bedrijven meer belang aan het verwachte rendement, de terugverdientijd en
de beschikbaarheid van kapitaal en menskracht. Deze variabelen komen tevens prominent naar
voren wanneer bedrijven gevraagd wordt waarom specifieke maatregelen uit het EEP niet zijn
getroffen.
Doelmatigheid
172

Besparing in het productieproces: vermindering van de hoeveelheid energie die gebruikt wordt voor de
processen binnen de onderneming. Besparing in de productieketen: besparingen buiten de eigen
onderneming, bijvoorbeeld tijdens distributie en eindverwerking. Besparingen in de productketen:
Besparingen op het moment dat het product in gebruik is bij de consument.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

265

Ten aanzien van de doelmatigheid van het convenant valt op dat de uitvoeringskosten van de MEE
voor het overgrote merendeel worden gedragen door het toenmalige Agentschap NL. 173 In de
periode 2008-2012 gaat het in totaal om bijna € 20 miljoen. De ondersteunende activiteiten van
Agentschap NL worden overigens wel gewaardeerd; 90 procent van de bedrijven geeft aan dat de
gevraagde ondersteuning op zijn minst goed wordt bevonden.
Tabel 10.1

Gemiddeld bedragen de uitvoeringskosten € 4 miljoen per jaar
Apparaatskosten

Projectmiddelen

Totaal

2008

560.000

840.000

1.400.000

2009

1.970.000

1.780.000

3.750.000

2010

2.110.000

3.490.000

5.600.000

2011

1.490.000

4.310.000

5.800.000

2012

1.700.000

1.200.000

2.900.000

Bron:

KPMG (2013)

De eerder genoemde 35PJ besparing kan worden afgezet tegen de totale kosten in de periode 20102012. Deze bedragen € 14,3 miljoen. In dezelfde periode is ook ongeveer € 1,5 miljoen aan
administratieve lasten bij het bedrijfsleven geboekt. De kosten komen daarmee op € 0,45 per
bespaarde GJ. Deze cijfers kunnen evenwel niet worden vergeleken met de door de Algemene
Rekenkamer (2011) berekende doelmatigheid van besparingsinstrumenten. De Algemene
Rekenkamer hanteert een methodiek waarbij besparingen cumulatief worden opgeteld. 174 De door
KPMG (2013) genoemde 35PJ is daarentegen het verschil tussen het energiegebruik in 2010 en
2012. Wanneer de convenanten MEE en MJA3 op basis van gelijke veronderstellingen worden
vergeleken de liggen de kosten per bespaarde GJ binnen het convenant MEE aanmerkelijk lager.
De verbeterpunten zoals geformuleerd in KPMG (2013) zijn gericht op de volgende vier
onderwerpen:
• vergroting van de energiebesparing en energie efficiëntieverbetering;
• meer maatwerk in de aanpak;
• versterking van de ondersteuning door de rijksoverheid;
• verbetering van de weergave van resultaten.
Met betrekking tot het vergroten van het resultaat in termen van besparing en efficiëntie zoekt
KMPG verbeteringen in de vorm van aangescherpte eisen of mogelijke beloningen. Aangescherpte
eisen zijn bijvoorbeeld het verplicht opnemen van alle maatregelen met een bepaalde
terugverdientijd of het verplicht realiseren van een bepaald percentage van de voorgenomen
maatregelen. Aan de kant van de beloningen valt te overwegen de (op dit moment beperkte) 175
teruggaaf van energiebelasting te koppelen aan individuele prestaties. Een dergelijke aanbeveling
werd ook al gedaan door Buck et al. (2010) in de evaluatie van Convenant Benchmark.

173
174
175

Uitvoeringskosten zijn uit te splitsen in apparaatskosten (advies en ondersteuning door Agentschap NL)
en projectmiddelen (middelen voor opdrachten aan derden, bijvoorbeeld voor onderzoek).
Dat wil zeggen dat een besparing in 2008 in de jaren daarna (tot 15 jaar) steeds opnieuw wordt meegeteld
in de in dat jaar gerealiseerde besparingen.
De vrijstelling bedraagt ongeveer € 3 miljoen per jaar voor al de deelnemers tezamen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

266

HOOFDSTUK 10

Verder zijn de sterk wisselende prestaties van deelnemers, zowel op individueel als op sectorniveau,
mogelijk aanleiding om een minimumeis in te bouwen op het niveau van individuele deelnemers.
Door eisen te stellen aan individuele deelnemers worden ook de minder presterende inrichtingen
geprikkeld en kan de totale besparing worden verhoogd. 176
Conclusie
Concluderend kan gesteld worden dat deelnemers aan convenant MEE er in de eerste drie jaar in
zijn geslaagd een efficiëntieverbetering van 1.6 procent per jaar te realiseren. Dit is ruim boven het
meerjarig Nederlands gemiddelde van 1,1 procent (Gerdes & Boonekamp, 2012). Tegelijkertijd zijn
er aanwijzingen dat er sprake is van de nodige vrijblijvendheid om maatregelen al dan niet toe te
passen, sterk wisselende individuele prestaties en een beperkte koppeling tussen geboden
beloningen (bijvoorbeeld teruggaaf energiebelasting) en de daadwerkelijk geleverde prestaties op het
gebied van energie-efficiëntieverbeteringen. Convenant MEE is daarmee redelijk doeltreffend en
doelmatig geweest.

10.3 Convenant MJA3
Beschrijving van het instrument
Het derde meerjarenplan energie-efficiëntie (MJA3) staat naast het convenant MEE en is specifiek
gericht op instellingen die niet vallen onder EU ETS. Ook gemeenten kunnen bijvoorbeeld
toetreden. Het convenant is op 1 juli 2008 getekend en is een samenvoeging en intensivering van
de convenanten Benchmark en MJA2.
Doel en werking van het instrument
Het doel zoals opgenomen in de convenanttekst MJA3 (2008) luidt:
“Partijen spannen zich in om gemiddeld voor de gezamenlijke Ondernemingen voor hun betrokken inrichtingen 30
procent energie-efficiëntieverbetering te bereiken in de periode 2005–2020. 177 Door rekening te houden met de in het
kader van de reeds gerealiseerde energie-efficiëntieverbetering in de periode 1998-2005 van gemiddeld 15 procent,
komt dit neer op 45 procent in de periode 1998 -2020. Ten aanzien van de genoemde 30 procent wordt gestreefd
naar een verdeling van 20 procent binnen de inrichting en 10 procent buiten de inrichting voor de gezamenlijke
Ondernemingen voor hun betrokken inrichtingen.”
Om deze doelstelling te bereiken zijn in het convenant verplichtingen opgenomen voor
aangesloten bedrijven, brancheverenigingen, ministeries, het bevoegd gezag en het interprovinciaal
overleg. Ondernemingen verplichten zich tot het opstellen en uitvoeren van een vierjaarlijks
Energie-efficiëntieplan. Wanneer blijkt dat de jaarlijkse energie-efficiëntieverbetering lager uitvalt
dan 2 procent per jaar dient de onderneming hiervoor een deugdelijke motivering te geven.
Brancheorganisaties gaan een verplichting aan haar leden voor te lichten en te stimuleren deel te
nemen aan de meerjarenafspraak. Daarnaast fungeren de brancheorganisaties als een belangrijk

176
177

KPMG noemt een meerjarige gemiddelde energie efficiëntieverbetering per jaar per instelling van 1 procent
als voorbeeld.
Deze 30 procent komt neer op ongeveer 2 procent besparing per jaar. Daarbij wordt uitgegaan van het
energieverbruik in 2005. De besparing is dus niet uitgedrukt t.o.v. een referentiepad waarin al een autonome
besparing wordt verondersteld. De besparing die toe direct toe te rekenen is aan het convenant zal dus
lager liggen dan de 2 procent doelstelling.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

267

aanspreekpunt voor de ministers en het interprovinciaal overleg. De ministers beloven “geen
additionele specifieke nationale maatregelen gericht op verdere energie-efficiëntieverbetering of CO2-reductie” te
zullen opleggen aan te deelnemende partijen en zich ervoor in te spannen dat bedrijven “op een
Europees en mondiaal gelijkblijvend speelveld kunnen opereren.”
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De belangrijkste meetbare doelvariabele is de energie-efficiëntieverbetering van 2 procent per jaar
over de periode 2005-2020.
Evaluatie
Inventarisatie
Ecorys (2013b) becijfert zowel het gerealiseerde (2008-2011) als de verwachte (2013-2016)
energiebesparing als gevolg van MJA3. Hieronder wordt deze tussentijdse evaluatie op hoofdlijnen
besproken.
Doeltreffendheid
Over de periode 2005-2011 is door de deelnemers van MJA3 bijna 26PJ energie bespaard. 178
Daarnaast is ongeveer één PJ duurzame energie opgewekt en ruim dertig PJ duurzame energie
ingekocht. Het besparingstempo komt daarmee voor deze periode uit op 2,1 procent per jaar.
(Ecorys, 2013). In het jaar 2012 ligt het besparingstempo aanmerkelijk lager, op 1,1 procent
(AgentschapNL, 2013a). De belangrijkste redenen hiervoor zijn de aanhoudende economische
crisis, onzekere toekomstverwachtingen en daaruit voortvloeiende terughoudendheid met
investeren. Daarbij leidt een lagere productie in veel gevallen tot een lagere efficiëntie van
installaties.
Net als bij de evaluatie van convenant MEE kunnen deze besparingen worden afgezet tegen de in
de EEP’s voorgenomen besparingen. Voor MJA3 (2009-2012) bedragen de minimale
voorgenomen besparingen 7,1 procent en de maximale voorgenomen besparingen 11,9 procent.
Bedrijven hebben in deze periode met totaal 7,6 procent besparing nipt voldaan aan de minimale
voorgenomen besparingen. Naast besparingen door proces- en productieketenefficiëntie is ook
veel duurzame energie ingekocht en in mindere mate opgewekt. Wanneer dit wordt meegewogen
is een resultaat van 20,5 procent ‘besparing’ gerealiseerd ten opzichte van een maximale
voorgenomen besparing (inclusief inzet van duurzame energie) van 15,7 procent (Agentschap NL,
2013). Aangezien feitelijk sprake is van een dubbeltelling (de duurzame energie zal ook worden
meegeteld voor doelstellingen m.b.t. verduurzaming) blijft het eigenlijke besparingsniveau steken
op 7,6 procent.
Doelmatigheid
Net als voor de deelnemers aan het MEE-convenant geldt dat een groot deel van de bedrijven
aangeeft ook zonder het convenant efficiëntieverbeteringen te realiseren. Ecorys (2013b) schat dat
minder dan de helft van de gerealiseerde efficiëntieverbetering aan het convenant toe te schrijven
is. Wel is het zo dat MJA3 naar alle waarschijnlijkheid een belangrijke rol speelt bij het
bewustmakingsproces en kan een convenant bijdragen aan het realiseren van significante
ketenefficiëntiewinst. MJA3 deelnemers zeggen goede ervaringen te hebben met Agentschap NL.

178

Tot 2008 onder het convenant MJA2 dat daarna is overgegaan in MJA3.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

268

HOOFDSTUK 10

De uitvoeringskosten voor AgentschapNL bedroegen over de periode 2008-2012 ruim € 15
miljoen per jaar. Daarnaast bedroeg de extra regeldruk voor alle deelnemende bedrijven samen
tussen de € 6 en € 11 miljoen per jaar. Wanneer deze kosten worden afgezet tegen de kosten en
effectiviteit van andere instrumenten blijkt de kosteneffectiviteit van MJA3 relatief ongunstig. Per
bespaarde GJ zijn de instrumenten energiebelasting en energie-investeringsaftrek aanmerkelijk
meer kostenefficiënt (Ecorys, 2013). Ook in de vergelijking met het convenant MEE dat in de
vorige paragraaf werd toegelicht ligt het kostenniveau hoger en de besparingen lager. Wel is MJA3
meer kostenefficiënt dan MJA2 en Convenant Benchmark. 179
Om de kostenefficiëntie te verbeteren doet Ecorys (2013b) een drietal aanbevelingen:
Het beter afstellen van de doelstellingen op het besparingspotentieel in individuele sectoren
zodat het besparingspotentieel maximaal benut kan worden;
• Zorg dragen voor een betere ‘stok achter de deur’ gezien het feit dat de huidige stok ‘niet
bijzonder effectief’ is;
• Het stellen van ambitieuzere doelstellingen, deelnemers geven aan dat de huidige doelen beperkt
ambitieus zijn. Tegelijkertijd zijn de uitvoeringskosten echter relatief hoog.
•

Conclusie
Bedrijven slagen erin meerjarig een besparingstempo van 2 procent aan te houden. Verder worden
de in de EEP’s voorgenomen besparingen inderdaad gerealiseerd. Een kanttekening hierbij is dat
een aanzienlijk deel van de besparingen wordt behaald middels de inkoop van duurzame energie.
Individuele afgestelde doelstellingen, een effectieve stok achter de deur wanneer niet wordt voldaan
aan voorgenomen besparingen en ambitieuzere doelstellingen, zouden de effectiviteit en mogelijk
ook de efficiëntie van MJA3 nog kunnen verhogen. MJA3 wordt zodoende redelijk doeltreffend
en doelmatig bevonden.

10.4 Energie investeringsaftrek
Beschrijving van het instrument
Met de Energie Investeringsaftrek (EIA) kunnen bedrijven en ondernemers fiscaal voordelig
investeren in energiezuinige technieken en duurzame energie. 41,5 procent 180 van de
investeringskosten kan worden afgetrokken van de fiscale winst. Dit betekent dat de EIA niet
gebruikt kan worden door organisaties die geen winst- of vennootschapsbelasting betalen in
Nederland.
De EIA verlaagt de effectieve investeringskosten en verkort daarmee de terugverdientijd van de
investeringen. Op deze manier wordt het voor bedrijven aantrekkelijker gemaakt te investeren in
bijvoorbeeld duurzame energie. In de energielijst staat omschreven welke kosten bedrijven precies
fiscaal kunnen aftrekken. 181 In 2012 konden onder meer de aanschafkosten inclusief

179
180
181

De Algemene Rekenkamer (2011) komt voor convenant Benchmark evenals de eerdere meerjarenafspraken
energie efficiëntie tot een ‘zeer ongunstige’ verhouding tussen kosten en baten.
Dit percentage is diverse keren gewijzigd met gevolgen voor het netto voordeel voor bedrijven. Ditzelfde
geldt voor de hoogte en structuur van de vennootschapsbelasting gedurende de periode 2007-2012.
Energie en Bedrijven: energielijst 2012

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

269

montagekosten, de arbeidskosten van eigen medewerkers, kosten aan eigen materiaal en de kosten
van benodigde aanpassingen aan bestaande bedrijfsmiddelen fiscaal worden afgetrokken.
Doel en werking van het instrument
De doelstelling van EIA is als volgt geformuleerd (Ecorys, 2013a):
“Met de energie-investeringsaftrek (EIA) stimuleert EI&I investeringen in energiezuinige
bedrijfsmiddelenen bedrijfsmiddelen voor een efficiënte opwekking van hernieuwbare energie.
Investeringen in bedrijfsmiddelen die voldoen aan de generieke besparingsnormen van de EIA
kunnen deels van de fiscale winst worden afgetrokken. Alleen de nieuwste typen bedrijfsmiddelen
komen in aanmerking voor EIA en op deze manier stimuleert de EIA de marktintroductie van een
nieuwe generatie efficiënte bedrijfsmiddelen.”
In 2012 werd door bedrijven voor bijna € 1,1 miljard aan totale aftrekbare investeringen gemeld,
hiervan werd ongeveer 75 procent goedgekeurd. Het netto fiscale voordeel voor bedrijven bedraagt
ongeveer 10 procent. In 2012 komt dit neer op in totaal € 85 miljoen aan fiscaal voordeel. 182
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De EIA beoogt investeringen in energiezuinige bedrijfsmiddelen en bedrijfsmiddelen voor een
efficiënte opwekking van hernieuwbare energie te stimuleren. De belangrijkste doelvariabelen zijn
dus de dankzij de EIA gerealiseerde energiebesparing en de in gebruikgenomen duurzame
productiecapaciteit. 183
Evaluatie
Inventarisatie
De effecten op investeringsbeslissingen en energiebesparing voor de periode 2006-2011 zijn in
kaart gebracht door Ecorys (2012) op basis van een tweetal enquêtes. Deze evaluatie zal als
uitgangspunt gebruikt worden en waar nodig worden aangevuld met meer recent cijfermateriaal.
Doeltreffendheid
Tabel 10.2 geeft een overzicht van het aantal meldingen, het toegekende investeringsbedrag en de
daarbij horende fiscale derving voor de periode 2007-2012. Daarnaast is de besparing uitgedrukt in
miljoen Nm3 aardgasequivalent gegeven. Omgerekend naar PJ gaat het om een besparing van
ongeveer 20PJ per jaar. 184 Hier speelt overigens wel dat veel bedrijven vanuit het convenant MJA
worden aangespoord tot het investeren in energiebesparende maatregelen. Via de EIA is daar
vervolgens fiscale aftrek voor te krijgen. De instrumenten werken hierin dus samen
Over de effecten op investeringen in duurzame energie kunnen door Ecorys (2013a) geen
uitspraken worden gedaan. De belangrijkste reden hiervoor is het gebrek aan (directe) koppeling
van duurzame productiecapaciteit aan het gebruik van de EIA. Dit komt voornamelijk door de tijd
die verstrijkt tussen aanvraag en productie van duurzame energie. Wel stelt Ecorys dat EIA in
positieve zin bijdraagt aan het meer rendabel maken van investeringen in duurzame
productiecapaciteit. Hierbij dient wel te worden opgemerkt dat eventueel genoten EIA wordt
182
183
184

Op basis van gegevens aangeleverd door RVO
Hierbij dient onder meer rekening gehouden te worden met het relatief hoge (44-64 procent) percentage
free riders dat gebruikt maar van de EIA.
1 PJ is gelijk aan 31,6 miljoen Nm3 aardgasequivalent.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

270

HOOFDSTUK 10

afgetrokken van een eventueel SDE(+) subsidie. Ook over de geboekte technologische
voortuitgang specifiek dankzij EIA kunnen geen uitspraken worden gedaan.
Tabel 10.2

Vanuit de EIA wordt jaarlijks ongeveer een miljard euro aan investeringen toegekend.
Toegekende
Aantal meldingen investeringsbedrag
(x miljoen €)

Jaar

Derving
belastinggeld
(x miljoen €)

Besparing in miljoen
Nm3
aardgasequivalent

2007

13.366

1.378

138

1.170

2008

13.496

1.021

102

952

2009

11.150

687

68

410

2010

14.255

947

95

477

2011

15.884

1.198

120

346

2012

17.312

852

85

430

Gemiddeld 2007-2012

14.244

1.014

101

631

Bron:

SEO economisch onderzoek op basis van Ecorys (2013a) voor het aantal meldingen en de besparingen
en RVO.nl voor toegekende investeringen en derving.

Doelmatigheid
Middels een gewogen gemiddelde op basis van enquêtegegevens heeft Ecorys (2013a) becijferd dat
ongeveer 36 procent van de besparingen uit Tabel 10.2 ook zou zijn gedaan zonder EIA. Het
percentage free riders wordt geschat tussen de 44 procent en 64 procent. Dit is hoog, maar niet
ongewoon voor een generiek instrument als EIA (Algemene Rekenkamer, 2011).
Voor veel ondernemers biedt de EIA een (extra) prikkel te investeren in energiebesparing of
duurzame energie. Gezien de relatief beperkte netto effectieve korting die de regeling biedt is het
evenwel in veel gevallen niet de doorslaggevende factor. 185 Daarbij speelt verder dat veel
ondernemers pas nadat er plannen zijn om te investeren in energiebesparing of duurzame energie
op de hoogte raken van de EIA Ecorys (2013a). Ondanks het relatief hoge aantal free riders is een
goede inschatting te maken van de energiebesparing die door EIA wordt gerealiseerd. In
vergelijking met bijvoorbeeld de convenanten MEE en MJA3 wordt met de EIA aanzienlijk meer
energiebesparing gerealiseerd.
De uitvoeringskosten van Agentschap NL varieerden van € 3,7 miljoen in 2007 tot € 4,4 miljoen
in 2011. De kosten per afgehandelde melding zijn min of meer gelijk gebleven op ongeveer € 300
per melding. 186 De administratieve lasten voor ondernemers bedroegen daarnaast ongeveer € 3,5
miljoen per jaar (Ecorys, 2013b). In vergelijking met de gemiddeld € 100 miljoen per jaar fiscale
derving zijn de uitvoeringskosten echter relatief beperkt.
Voor wat betreft kostenefficiëntie komt de Algemene Rekenkamer (2011) in een berekening uit op
€0,40 per bespaarde GJ. Dit gaat echter specifiek over het deel van EIA dat gericht is op het
realiseren van besparing in de industrie. Het in deze evaluatie niet mogelijk geweest de verstrekte
EIA specifiek gericht op besparingen te scheiden van EIA gericht op andere bedrijfsmiddelen. Een
eerlijke vergelijking op kostenefficiëntie tussen EIA en de convenanten MEE en MJA3 is niet te
maken in verband met de sterk verschillende focus en doelgroep. Daarbij speelt dat er een overlap
bestaat in doelgroep tussen met name de MJA en EIA. Er is dus vermoedelijk sprake van enige
185
186

Voor 2012 wordt de netto korting op investeringen geschat op 10 procent
De stijging van de uitvoeringskosten is dus te verklaringen uit een toename van het aantal meldingen.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

271

dubbeltelling omdat besparingen zowel onder het instrument MJA als onder het instrument EIA
worden geregistreerd. Over de doelmatigheid van de investeringen gedaan door het bedrijfsleven
zelf in het kader van beide instrumenten kunnen geen uitspraken worden gedaan.
Ecorys doet een aantal aanbevelingen om de doelmatigheid van EIA verder te vergroten:
Door het bodembedrag voor investeringen te verhogen kunnen de doeltreffendheid en
kostenefficiëntie worden verhoogd. Hiermee wordt het aantal aanvragen, en daarmee de kosten
verbonden aan beoordeling teruggedrongen. Het effect op het totaal gemelde
investeringsbedrag en de beperking in energiebesparing van deze aanpassing is gering; 187
• Door het effectieve aftrekpercentage te verlagen kunnen de uitgaven verlaagd worden. Uit de
afgenomen enquête komt naar voren dat de attentiewaarde van EIA groot is, terwijl de hoogte
van de gegeven subsidie van minder belang is;
• De voortgang in techniek dankzij de EIA zou beter gemonitord en gerapporteerd moeten
worden, op dit moment zijn hier vrijwel geen uitspraken over te doen.
•

Conclusie
Per jaar wordt ongeveer 20PJ aan energiebesparing gerealiseerd dankzij de EIA. De fiscale derving
bedroeg gemiddeld ongeveer € 100 miljoen per jaar over de periode 2007-2012. Ecorys( 2013)
beveelt aan een bodembedrag voor investeringen te introduceren en het effectieve aftrekpercentage
te verlagen. Op deze manier kan worden bespaard op de uitgaven terwijl de gerealiseerde
energiebesparing naar verwachting slechts in geringe mate wordt beïnvloed. EIA is goed
doeltreffend en redelijk doelmatig geweest.

10.5 Green Deal
Beschrijving van het instrument
De Rijksoverheid kan door het afsluiten van een zogenoemde Green Deal met bedrijven,
organisaties of lagere overheden barrières die deze spelers tegenkomen bij het ontwikkelen van
duurzame initiatieven wegnemen. Het initiatief moet komen van bedrijven en organisaties, de
Rijksoverheid vervult enkel een faciliterende of coördinerende rol. Bedrijven en organisaties
kunnen projecten aandragen, deze worden vervolgens beoordeeld op vier criteria (Minister van
Economische zaken en de minister van binnenlandse zaken en koninkrijksrelaties, 2011):
Het gaat om concrete duurzame initiatieven op het gebied van energie, water, grondstoffen en
mobiliteit 188;
• Het project is in de kern rendabel;
• Het project kan op kortere termijn (bij voorkeur deze kabinetsperiode) tot resultaat leiden;
• Bij succes leidt het initiatief tot nieuwe economische activiteiten of een kostenbesparing op
korte of langere termijn voor het bedrijfsleven.
•

Voordat een Green Deal wordt gesloten worden afspraken gemaakt over het beoogde resultaat en
de inzet van de initiatiefnemer(s) en de Rijksoverheid. Per Green Deal verschilt de rol van de
187
188

Inmiddels is in het belastingplan 2014 gevolg gegeven aan deze aanbeveling.
In de tweede ronde zijn tevens Green Deals gesloten op het thema biodiversiteit.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

272

HOOFDSTUK 10

Rijksoverheid. In de eerste ronde (oktober 2011) kwamen vier typen verzoeken het vaakst terug
(Rijksoverheid, 2011a):
Toegang tot de kapitaalmarkt;
Afstemming en regiefunctie;
• Wegnemen van belemmerende wet- en regelgeving;
• Ondersteunen markten voor nieuwe, groene technologie.
•
•

Ook in de tweede ronde (juli 2012) is het wegnemen van belemmerende wet- en regelgeving een
veel terugkomend verzoek. Daarnaast gaat het om het verduidelijken en versnellen van
vergunningstrajecten, het samenbrengen van partijen en het verzoek gebruik te kunnen maken van
de netwerken en kennis van de Rijksoverheid (Ministerie van Economische Zaken, Landbouw &
Innovatie, 2012b).
Doel en werking van het instrument
Het doel van de Green Deal is als volgt geformuleerd (Rijksoverheid, 2011a):
“In zijn totaliteit stimuleert de Green Deal groene economische groei in Nederland. De Green Deal leidt tot meer
duurzame energie, meer energiebesparing, efficiënter gebruik van grondstoffen, efficiëntere duurzame productieprocessen
en meer elektrisch vervoer. Dit alles stelt bedrijven in staat doelmatiger te opereren, nieuwe producten in de markt te
zetten en daardoor hun concurrentiekracht te versterken. (…) Doel van de Green Deal is echter vooral het creëren
van spin-off: succesvolle Green Deals moeten brede navolging krijgen in de maatschappij.”
Door het sluiten van Green Deals met organisaties en het bedrijfsleven kan de overheid barrières
wegnemen die aan duurzame initiatieven in de weg staan. Tegelijkertijd worden in een Green Deal
concrete afspraken gemaakt over de inzet van de initiatiefnemende partij en het verwachte resultaat.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
In 2011 en 2012 zijn in totaal 146 Green Deals gesloten (Rijksoverheid, 2013). De belangrijkste
doelvariabele betreft de effectiviteit (output) van de met behulp een Green Deal ontwikkelde
duurzame initiatieven. Omdat de doelstelling van Green Deals enkel spreekt van meer duurzame
energie en meer energiebesparing is feitelijk geen kwantitatief doel gesteld. Dit betekent mogelijk
dat voor de doeltreffendheid en doelmatigheid vastgesteld zal moeten worden in hoeverre de
vooraf afgesproken resultaten inderdaad zijn behaald. Vervolgens moet de stap gezet worden om
te bepalen in welke mate energie-innovatie of energiebesparing is gerealiseerd en of hiermee de
doelstelling van het beleid is behaald.
Evaluatie
Inventarisatie
Green Deal wordt in 2015 uitgebreid geëvalueerd. Hieronder wordt op basis van de
voortgangsrapportages een beeld geschetst van de lessen tot nu toe. Onder conclusies wordt kort
besproken waar in de evaluatie rekening mee gehouden moet worden.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

273

Doeltreffendheid
De meeste Green Deals hebben een looptijd van drie jaar, het merendeel van de tijdens de te
evalueren periode afgesloten Green Deals is daarmee nog niet afgerond. In deze rapportage kan
dus enkel ingegaan worden op tussentijds geboekte resultaten. Een opzichzelfstaande evaluatie van
Green Deals staat in 2015 gepland.
Van de 146 Green Deals die in 2011 en 2012 zijn gesloten zijn er inmiddels zestien afgerond,
hiervan zijn er elf succesvol afgerond en bleken er vijf technisch, financieel of juridisch niet
haalbaar. Van de succesvol afgeronde projecten krijgen er zes een vervolg. Van de nog lopende
deals liggen er 76 op schema, zijn er dertig vertraagd en van 24 Deals wordt op dit moment
verwacht dat de afspraken niet volledig nagekomen zullen kunnen worden (Rijksoverheid (2013).
Op dit moment is nog niet vast te stellen of Green Deals leidt tot groene groei. Het in Rijksoverheid
(2013) gegeven overzicht van tussenresultaten geeft onvoldoende houvast om uiteindelijke
resultaten in te schatten. Uit de door Mil et al. (2013) gehouden enquête blijkt evenwel dat het
merendeel van de dealpartijen van mening is dat het betreffende initiatief zonder Green Deals niet
(17 procent) of vertraagd (68 procent) tot stand zou zijn gekomen. Bij het evalueren van Green
Deals zal expliciet rekening gehouden moeten worden met de mate waarin projecten additioneel
zijn ten opzichte van een scenario met geen (Green Deals) beleid.
Van Mil et al. (2013) beschouwen de effectiviteit van de Green Deals aanpak en constateren dat
Green Deals in haar eerste jaren de nodige ontwikkelingen heeft doorgemaakt. De aanpak verschilt
van jaar tot jaar doordat opgedane ervaringen zijn gebruikt om de effectiviteit te bevorderen. Zo
wordt meer ingezet op het concretiseren van doelstellingen en is het monitoringsproces meer
resultaatgericht geworden. Daarnaast is de aandacht voor het opschalen van succesvolle Green
Deals vergroot. Verder merken van Mil et al. (2013) op dat het aantal niet (volledig) succesvolle
Green Deals niet noodzakelijk iets zegt over het succes van het instrument als geheel. Er bestaat
een direct verband tussen het aantal succesvolle projecten en het ambitieniveau. Anders gesteld,
hoe hoger de ambitie hoe waarschijnlijker dat Green Deals niet kunnen voldoen aan de vooraf
gestelde doelen. Bij het evalueren van de Green Deals aanpak zal het uitgangspunt daarom niet
enkel moeten zijn in hoeverre Deals succesvol zijn afgerond, maar ook in hoeverre lessen kunnen
worden getrokken uit niet-succesvolle Deals.
Doelmatigheid
Omdat de doeltreffendheid van Green Deals in termen van geboekte resultaten nog onbekend is,
is op dit moment te vroeg om uitspraken te doen over de doelmatigheid van Green Deals.
Conclusies
Uitgangspunt bij het evalueren van Green Deals moet zijn het toetsen van vooraf beoogde
doelstellingen en de vooraf uitgesproken verwachtingen. Hierbij gaat het aan de kant van de
overheid met name om de faciliterende rol die is aangenomen. Concreet te toetsen zijn beoogde
doelstellingen als het wegnemen van knellende regelgeving, de coördinerende en regisserende van
rol van de overheid, het toegang verschaffen tot kapitaalmarkten en het efficiënt inzetten van
marktprikkels (Elzenga & Kruitwagen, 2012).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

274

HOOFDSTUK 10

Aan de kant van de deelnemende partijen zal in kaart moeten worden gebracht in hoeverre voldaan
is aan de vooraf geformuleerde doelstellingen. Zoals eerder aangegeven mag vanwege het
innovatieve karakter van veel deals geen 100 procentslagingspercentage worden verwacht. Het is
dus van belang de in totaliteit geboekte resultaten af te zetten tegen de totale gedane uitgaven en
inspanningen om zodoende de doelmatigheid en doeltreffendheid van Green Deals in te schatten.
Ook gezien het grote aantal Green Deals is het omwille van het overzicht raadzaam het
schaalniveau op te schalen zodat bijvoorbeeld per pijler of thema inzichtelijk kan worden gemaakt
welke resultaten er geboekt zijn. Voor het thema biobased economy bestaat bijvoorbeeld de ambitie
om per eind 2014 300 miljoen kubieke meter groen gas per jaar te produceren. Voor het thema
energie wordt op dit moment ingezet op een besparing van 2PJ (Rijksoverheid (2013). Wederom
geldt dat de uitdaging is de additionele bijdrage van Green Deals kaart te brengen. Wanneer
bijvoorbeeld voor de financiering veel gebruik wordt gemaakt van SDE+ zal het realiseren van
deze doelstelling niet in het geheel toe te schrijven zijn aan Green Deals.

10.6 Milieu Centraal
Beschrijving van het instrument
Stichting Milieu Centraal is een onafhankelijke voorlichtingsorganisatie met als doel consumenten
te voorzien van informatie over milieu en energie. Milieu Centraal werkt samen met
maatschappelijke organisaties, bedrijven en de overheid. De financiering van Milieu Centraal komt
voor ongeveer tweederde van de overheid. Het bedrijfsleven financiert het overige deel. Milieu
Centraal is daarmee meer uitvoeringsinstantie dan een beleidsinstrument. Als belangrijkste initiatief
met betrekking tot de voorlichting van consumenten worden de activiteiten van Milieu Centraal
hier evenwel behandeld.
Doel en werking van het instrument
De missie van Milieu Centraal is als volgt geformuleerd: 189
“Milieu Centraal helpt mensen bij het maken van duurzame keuzes. De stichting heeft als doel het leveren van
onafhankelijke en praktische informatie over milieu en energie. De informatie is gericht op Nederlandse consumenten,
burgers en intermediaire organisaties zodat zij in houding en gedrag kunnen bijdragen aan een duurzame samenleving
in het algemeen en een beter milieu in het bijzonder.”
Milieu Centraal stelt op basis van overheidsbeleid en vragen van consumenten de onderwerpen
vast waarover informatie wordt verzameld en beheerd. Deze informatie wordt opgenomen in de
kennisbasis en gekoppeld aan concreet consumentenadvies. De kennisbasis wordt doorlopend
geactualiseerd en door middel van maatschappelijke adviesrondes en wetenschappelijke toetsing
wordt de betrouwbaarheid van de informatie gewaarborgd.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
Het doel van Milieu Centraal is het geven van voorlichting. De meetbare doelvariabele bestaat
daarom uit de kwantitatieve (het aantal bereikte of voorgelichte consumenten) evenals een
kwalitatieve (de kwaliteit van deze voorlichting) component.

189

http://www.milieucentraal.nl/over-milieu-centraal

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

275

Evaluatie
Inventarisatie
De onderstaande evaluatie is gebaseerd op de gegevens uit de (financiële) jaarverslagen en de
activiteitenprogramma’s welke door Milieu Centraal ten behoeve van het onderzoek ter
beschikking zijn gesteld.
Doeltreffendheid
De vier hoofdactiviteiten van Milieu Centraal zijn de website, de vraagbaakfunctie, de kennisbasis
en de actieve mediabenadering. In de tabel zijn de in het kader van deze functies behaalde resultaten
zoveel mogelijk kwantitatief weergegeven.
Tabel 10.3

Media, naamsbekendheid en samenwerking zijn belangrijke prestatie-indicatoren

Indicator

Omschrijving

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Websitebezoek (mln)

Eigen websites

2,3

2,1

2,8

3,2

2,3

2,3

Radio en tv items

Landelijk en regionaal

69

94

111

103

113

73

Geschreven pers

Bruto bereik (mln)

83

114

139

183

183

98

(Nieuws)websites

Aantal items

n/a

n/a

n/a

706

1.837

n/a

Samenwerkingsverbanden

Aantal

60

29

29

19

33

40

Naamsbekendheid

Geholpen

5%

8%

21%

26%

16%

20%

Bron:

Jaarverslagen Milieu Centraal 2007-2012

De websites van Milieu Centraal, waarvan milieucentraal.nl de belangrijkste is, trekken jaarlijks
tussen de twee en drie miljoen bezoeken. Vanaf 2010 is mede als gevolg van een lagere subsidie en
een afname van het aantal medewerkers een daling van het websitebezoek zichtbaar. Ook het aantal
mediamomenten op radio, tv en in geschreven pers ligt in 2012 beduidend lager. De (geholpen)
naamsbekendheid is min of meer stabiel op 20 procent.
De kennisbasis wordt ieder jaar uitgebreid, waar nodig herzien en geactualiseerd. Dit proces is
voornamelijk een kwalitatieve variabele. Een indicator voor kwaliteit van de kennisbasis is de
klanttevredenheid onder websitebezoekers en mensen met wie telefoon- of mailcontact is geweest.
In 2011 gaf 71,5 procent aan tevreden te zijn met de, telefonisch of per mail, verstrekte informatie.
Websitebezoekers waardeerden milieucentraal.nl met een 7,2. De doelgroep van Milieu Centraal is
daarmee overwegend positief over de geboden adviezen en informatie.
Doelmatigheid
Tot en met 2009 werd Milieu Centraal volledig gefinancierd door het Rijk. Behalve een
basissubsidie vanuit is er vanaf 2008 vanuit het kaderprogramma energie besparend wonen
aanvullende financiering. In 2011 wordt de basissubsidie vanuit EZ (€ 800 duizend per jaar) eerst
verminderd naar € 600 duizend en per 2012 helemaal stopgezet. Per 2013 is ook de basissubsidie
vanuit I&M beëindigd. In plaats daarvan wordt door I&M op projectbasis subsidie aan Milieu
Centraal verstrekt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

276

HOOFDSTUK 10

Milieu Centraal heeft als gevolg van het wegvallen van de basissubsidie moeten werken aan het
flexibiliseren van de organisatie. Dit geldt zowel voor de financiering als voor de inzet van mensen.
Als gevolg daarvan is het team vaste medewerkers in de aanloop naar 2012 verkleind.
Tabel 10.4

De basissubsidie is vanaf 2010 sterk verminderd

€

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Basissubsidie I&M/EZ

1.552.500

1.450.000

1.494.000

1.590.000

1.080.000

645.000

Kaderprogramma Energie
besparend wonen

-

510.450

757.300

779.925

781.986

705.822

Overige projecten

-

-

-

925.904

752.598

938.147

Totaal

1.522.500

1.960.450

2.251.300

3.295.829

2.614.584

2.288.969

Bron:

Financiële jaarverslagen Milieu Centraal 2007-2012

Milieu Centraal is erin geslaagd het wegvallen van de basissubsidie grotendeels op te vangen door
projectfinanciering (uit overheid en bedrijfsleven) aan te trekken. Milieu Centraal wordt inmiddels
voor ongeveer eenderde gefinancierd door private partijen. Het totale beschikbare budget per 2012
is na een sterke afname weer ongeveer gelijk aan het budget in 2009. Hoewel een directe relatie niet
met zekerheid is vast te stellen lijkt het verminderde budget wel invloed te hebben gehad op de
prestatie-indicatoren. Het aantal websitebezoeken en ook de gegenereerde externe media-aandacht
zijn iets afgenomen. Wel is meer ingezet op samenwerkingsverbanden.
Conclusie
Milieu Centraal beheert diverse voorlichtingswebsites die jaarlijks zo’n twee tot drie miljoen
bezoeken krijgen. Ook de externe media-aandacht (waardoor nog meer mensen worden bereikt) is
aanzienlijk. Ondanks een afname van het beschikbare budget, mede door het stopzetten van de
basissubsidie van EZ, slaagt Milieu Centraal erin de belangrijkste prestatie-indicatoren op peil te
houden. Door een toename van het aandeel van de activiteiten van Milieu Centraal dat privaat
wordt gefinancierd is de doelmatigheid van de door het Rijk verstrekte subsidie naar alle
waarschijnlijkheid toegenomen. Milieu Centraal is goed doeltreffend en doelmatig geweest.

10.7 Elektrisch Rijden
Beschrijving van het instrument
In het Plan van Aanpak elektrisch vervoer: 'Elektrisch Rijden in de Versnelling' (Rijksoverheid, 2011b)
heeft de overheid haar ambities met betrekking tot elektrisch vervoer uitgewerkt. Het plan beoogt
het gebruik van elektrisch rijden – het gebruik van elektrische personenauto’s maar ook bussen,
motorfietsen e.d. – te stimuleren.
Het plan noemt een drietal redenen om in te zetten op elektrisch vervoer:
1.
2.
3.

“Het draagt bij aan de versterking van de economische positie van Nederland;
Het draagt bij aan de energievoorzieningszekerheid van Nederland; en
Het draagt bij aan de klimaatdoelen door reductie van CO2 en verbetert de leefbaarheid in
steden door de afname van luchtvervuiling (NOx en fijn stof).”

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

277

Doel en werking van het instrument
Het doel van het instrument is in het plan van aanpak als volgt verwoord:
“Als we de ambitie vasthouden van 200.000 elektrische voertuigen in 2020 en verdere doorgroei
naar een volwassen markt in 2025 van 1 miljoen voertuigen, dan betekent dat wij de komende jaren
aan de hand van een proeftuin moeten laten zien dat het systeem elektrisch rijden werkt. Daarvoor
zijn 20.000 elektrische voertuigen nodig. Daarbij hoort natuurlijk dat de randvoorwaarden op orde
zijn, zoals een adequate laadinfrastructuur, een gezond werkende markt en uiteraard dat de
veiligheid in brede zin is geborgd. Deze fase kan leiden tot de volgende effecten:
De verwachte bijdrage van de 200.000 elektrische voertuigen aan de verschillende publieke
belangen is;
• een besparing van energie 0,5 PJ;
• een reductie van CO2-uitstoot van 0,5 Mton;
• een verbetering van met name de binnenstedelijke leefbaarheid (luchtkwaliteit), doordat er 50
ton NOx en 10 ton fijn stof minder in de lucht komt;
• een verbetering van de leefbaarheid van steden omdat lokaal niets door het voertuig wordt
uitgestoten en er dus geen reden is het voertuig te weren;
• een meer onafhankelijke positie van fossiele brandstof: het scheelt 1 miljoen vaten olie;
minstens zo belangrijk is: er is een alternatief: het kan ook elektrisch.”
Om aan de doelstellingen te voldoen neemt het ministerie maatregelen in drie fasen, hierin zijn ook
enkele acties geformuleerd: 190
“1) Focusgebieden: We willen het elektrisch rijden gericht verder helpen; namelijk dáár waar dat
het meest kansrijk is. De baten van elektrisch rijden zijn het grootst waar de bijdrage aan
luchtkwaliteit en leefbaarheid het hoogst is. Dat is dus lokaal, met name in grotere steden. Ook op
plekken waar duidelijke verbindingen te leggen zijn met onderzoek en onderwijs, of economische
ontwikkeling, liggen grote kansen. Het rijk richt zich op dergelijke gebieden en noemt ze
focusgebieden. Het idee bij de concentratie op deze focusgebieden is dat hiermee een
sneeuwbaleffect ontstaat.
2) Kansrijke segmenten: Elektrisch rijden is op dit moment niet voor iedereen even interessant. Er
wordt daarom gekozen voor een gerichte aanpak van kansrijke marktsegmenten waarvoor in de
komende jaren een sluitende businesscase gemaakt kan worden in termen van Total Cost of
Ownership.
3) Bevorderen van verdienpotentieel: Elektrisch rijden is een wereldwijde ontwikkeling en zal de
komende jaren ook substantieel bij kunnen dragen aan duurzame economische groei. Door een
gerichte bevordering van het Nederlandse bedrijfsleven kunnen we onze concurrentiepositie
versterken; dit zal kunnen leiden tot een impuls voor de werkgelegenheid en een vergroting van de
omzet.”
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De belangrijkste doelvariabelen zijn het aantal elektrische voertuigen (FEV, E-REV, PHEV, bus,
motorfiets enz.) en het aantal laadpunten. Elektrische voertuigen op de weg dragen verder bij aan
de energiebesparingsdoelstelling en de reductie van CO2 en NOx uitstoot.

190

Zie: Pagina 5 van het plan van aanpak.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

278

HOOFDSTUK 10

Evaluatie
Inventarisatie
De onderstaande voor-evaluatie is gebaseerd op gegevens van RVO.nl. Op hoofdlijnen wordt
beschreven welke voortgang er gemaakt is. Elektrisch rijden wordt in 2015 uitgebreid geëvalueerd.
Doeltreffendheid
In de onderstaande tabel is het aantal geregistreerde elektrische voertuigen voor de jaren 2011,
2012 en 2013 uiteengezet.
Tabel 10.5

Het merendeel van de elektrische voertuigen is in 2013 geregistreerd

Aantal elektrische voertuigen

2011

2012

2013

Vol elektrisch (FEV)

1.124

1.910

4.161

Hybriden (E-REV en PHEV)

17

4.348

24.512

Overige (3 of meer wielen)

429

1.053

1.413

Totaal (3 of meer wielen)

1.570

7.311

30.086

Tweewielers

16.883

20.807

23.118

Totaal

18.453

28.118

53.254

Bron:

RVO.nl Cijfers elektrisch vervoer.

Elektrische voertuigen vallen uiteen in volledige elektrische aandrijving, met enkel een
elektromotor en hybride voertuigen waarbij elektrische aandrijving wordt gecombineerd met een
verbrandingsmotor. Met ruim dertigduizend elektrische voertuigen (3 of meer wielen) op de weg
eind 2013 is de doelstelling voor 2015 (vijftien tot twintig duizend) al ruimschoots gehaald. Dit is
met name te danken aan de registratie van bijna vijfentwintig duizend E-REV en PHEV voertuigen
in 2013. Deze sterke toename is voornamelijk toe te schrijven aan wijzigingen met betrekking tot
de fiscale faciliteiten per 1 januari 2014. 191 Consumenten reageren dus sterk op de geboden fiscale
prikkels, met name net voordat deze prikkels worden weggenomen. Overigens betekent het
behalen van de doelstelling met betrekking tot het aantal elektrische auto’s niet noodzakelijk dat
ook de verwachte besparing in PJ en reductie van CO2 is gerealiseerd. In een uitgebreide evaluatie
zal aandacht moeten worden geschonken aan de verhouding tussen het aantal elektrische auto’s en
de ‘werkelijke’ doelen van energiebesparing, CO2-uitstootreductie en verbetering van luchtkwaliteit
en leefbaarheid.
Behalve het stimuleren van elektrisch rijden heeft Elektrisch Rijden in de Versnelling ook de ambitie
het verdienpotentieel van elektrisch rijden te vergroten. Nederlandse bedrijven in de automotive
sector zijn vooral actief als toeleverancier. Vanuit het plan van aanpak zijn verschillende initiatieven
opgestart om de meest kansrijke nichemarkten te identificeren, kennis te bundelen en fundamenteel
onderzoek (bijvoorbeeld als onderdeel van het door de Innovatie Agenda Energie gefinancierde
project ADEM) uit te voeren.
Vanuit deze initiatieven zijn zowel learning by research- als learning by doing effecten te verwachten. In
het geval van onderzoek zijn moet de output in eerste instantie gezocht worden in termen van
191

Wie voor 1 januari 2014 een nieuw FEV, E-REV of PHEV voertuig registreert betaalt vijf jaar lang geen
bijtelling. Na 1 januari bedraagt de bijtelling respectievelijk 4 procent of 7 procent. Ook zijn de KIA/MIA
en VAMIL aangescherpt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

279

(wetenschappelijke) publicaties en aanvraag van patenten en octrooien. Learning by doing effecten
zijn moeilijker te meten. Een enquête onder bedrijven in Nederland die actief zijn op het gebied
van elektrisch vervoer kan uitkomst bieden. 192 Deze enquête dient dusdanig worden vormgegeven
dat inzicht wordt verkregen in de groei van de sector (werkgelegenheid, omzet, export). Daarnaast
moet een dergelijke enquête vooral ook ruimte bieden om de ervaringen van deze bedrijven met
de inspanningen op het gebied van stimulering en facilitering door de overheid in kaart te brengen.
Hieruit kan worden opgemaakt of een toename in verdienpotentieel (vooral) autonoom is of dat
juist de inspanning van de overheid heeft gezorgd voor een aantrekkelijker investerings- en
innovatieklimaat.
Doelmatigheid
In het kader van dit vooronderzoek is het niet mogelijk gebleken een totaaloverzicht te geven van
de verschillende (fiscale) instrumenten en hun inzet. Er zijn evenwel aanwijzingen dat door het
stapelen van verschillende subsidies en instrumenten een aanzienlijk financieel voordeel verkregen
kon worden op de aanschaf van een elektrische auto. 193 Dit heeft ertoe geleid dat de voor 2015
gestelde doelstelling reeds in 2013 is behaald. Tijdens het evalueren van elektrisch rijden over de
periode 2011-2015 zal moeten worden nagegaan of de bereikte resultaten in de juiste verhouding
staan tot de (fiscale) kosten van de ingezette instrumenten. Tweede vraag is of de inzet van
meerdere stimulerende instrumenten niet ten koste is gegaan van de effectiviteit van het individuele
instrument.
Conclusies
Met name in 2013 zijn veel nieuwe elektrische auto’s geregistreerd, daarmee is de gestelde
doelstelling voor 2015 inmiddels al ruimschoots bereikt. Het is in het kader van dit vooronderzoek
niet mogelijk gebleken een gedegen inschatting te maken van de doelmatigheid van de ingezette
instrumenten.

10.8 Conclusies energiebesparing
10.8.1 Samenhang en overkoepelende doelstelling
In het werkprogramma Schoon en Zuinig (Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2007) is de
ambitie geuit om het jaarlijkse besparing (energie-efficiënte) niveau van op dat moment 1 procent
per jaar na verloop van tijd te verbeteren naar twee procent per jaar. Dit is daarmee het uitgangspunt
aan het begin van de te evalueren periode 2007-2012. In de aanloop naar deze doelstelling schreven
Daniëls et al (2006) al dat twee procent besparing per jaar alleen mogelijk zou zijn bij “volledige
benutting van de technische potentiëlen”
Een aantal jaar later becijferden Daniëls en Kruitwagen (2010) dat zonder Schoon en Zuinig
(Ministerie van Infrastructuur en Milieu, 2007) het besparingsniveau zou blijven steken op 0,7
procent tot 1,2 procent per jaar. Bij het volledig uitvoeren van het vastgestelde beleid uit Schoon
en Zuinig zou het besparingsniveau toenemen naar 1,0 procent tot 1,5 procent per jaar. Van het in
Schoon en Zuinig uitgezette beleid werd dus niet verwacht dat het voldoende zou zijn om de 2
192
193

Meer dan tweehonderd volgens Elektrisch Rijden in de Versnelling.
Zie bijvoorbeeld Elektrische auto kost fiscus zeker half miljard, Volkskrant 29 maart, 2014.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

280

HOOFDSTUK 10

procent doelstelling te realiseren. In het Energierapport 2008 wordt een jaar later voorzichtig
afstand gedaan van deze doelstelling. Over de Europese doelen voor de ontwikkeling van de
energievoorziening in 2020 schrijft het ministerie 194:
“Deze doelstelling is indicatief en niet bindend vastgelegd. Er zijn grote verschillen tussen lidstaten op het gebied van

energiebesparing. Daarom ziet het kabinet het stimuleren ervan primair als een nationale aangelegenheid. Het
kabinet stimuleert energiebesparing onder andere door belastingmaatregelen, normering en het maken van afspraken
met het bedrijfsleven.”

Het werkelijk gerealiseerde besparingstempo tot en met 2010 is becijferd door Gerdes en
Boonekamp (2012) en is weergegeven in Tabel 10.6. Voor de jaren 2011 en 2012 is nog niet bekend
op welk niveau het besparingstempo lag. Wel is duidelijk dat de in Schoon en Zuinig gestelde
ambitie in de periode 2007-2012 niet is verwezenlijkt.
Tabel 10.6

Het besparingstempo blijft achter bij de 2% doelstelling

1,5
1,0
0,5
0,0

Bron:

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

Gerdes en Boonekamp (2012)

Eind 2012 is in het regeerakkoord van het kabinet Rutte II geen nationale doelstelling afgesproken
voor energiebesparing. Wel wordt beleid gevoerd om energie te besparen. Energiebesparing is
namelijk ook een onderdeel van andere doelstellingen op het gebied van klimaat en energie.
Daarnaast geldt voor Nederland een niet-bindend Europees doel om van 2006 tot en met 2016
bijna 1 procent gemiddeld per jaar te besparen. Energieverbruik dat onder de Europese CO2emissiehandel valt is hiervan uitgezonderd (CBS, PBL, Wageningen UR, 2013)

194

20% Energiebesparing, 20% Duurzame energie en 20% CO2 reductie t.o.v. 1990.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: ENERGIEBESPARING

281

10.8.2 Conclusies
In de onderstaande tabel is samengevat welke mate van doeltreffendheid en doelmatigheid is
vastgesteld voor de energiebesparingsinstrumenten.
Tabel 10.7

Doeltreffendheid en doelmatigheid van energiebesparingingsinstrumenten

Instrument

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

EIA

Hard

Goed

Redelijk

Benchmark

Hard

Slecht

Slecht

MEE

Hard

Redelijk

Redelijk

MJA

Hard

Redelijk

Redelijk

Green Deals

Zacht

Nog geen uitspraak mogelijk Nog geen uitspraak mogelijk

Milieu Centraal

Hard

Goed

Goed

Elektrisch rijden

Zacht

Goed

Nog geen uitspraak mogelijk

De belangrijkste beleidsinstrumenten gericht op energiebesparing zijn in de periode 2007-2012 de
convenanten MEE en MJA3 geweest in combinatie met de EIA. Het convenant MEE is specifiek
bedoeld voor ETS-ondernemingen terwijl MJA3 zich richt op instellingen die niet vallen onder het
ETS. De convenanten MEE en MJA zijn redelijk doeltreffend en doelmatig bevonden. In de
evaluaties door respectievelijk KPMG en Ecorys werd vastgesteld dat de koppeling tussen
geleverde prestaties door bedrijven en de tegenprestatie van de overheid ontbreekt of onvoldoende
direct is. Hierdoor ontbreekt een stok achter de deur en is sprake van enige vrijblijvendheid met
als gevolg sterk wisselende besparingsinspanningen. De doelmatigheid van EIA zou verder
verhoogd kunnen worden door een hoger bodembedrag voor investeringen in te stellen. Zo wordt
het aantal aanvragen beperkt terwijl naar verwachting het totaal gemelde investeringsbedrag slechts
beperkt wordt beïnvloed.
Speciaal gericht op consumenten wordt via Milieu Centraal voorlichting over energiebesparing en
verduurzaming verstrekt. Deze voorlichting staat naast de afspraken die gemaakt zijn met het
bedrijfsleven en beoogt ook consumenten meer bewust te maken van de noodzaak van
energiebesparing en verduurzaming. Ondersteunend aan deze instrumenten bestaat Green Deal
dat zich specifiek richt op het wegnemen van knelpunten als belemmerende wet- en regelgeving of
beperkte toegang tot kapitaalmarkten die duurzame initiatieven van burgers of bedrijven in de weg
staan. Green Deal heeft een brede doelstelling gericht op zowel energiebesparing als
verduurzaming en staat open voor burgers, bedrijven, kennisinstellingen en ander organisaties.
Omdat Green Deal zich gedurende de te evalueren periode nog in de opstartfase bevond zijn nog
geen bevindingen met betrekking tot doeltreffendheid en doelmatigheid gedaan. Elektrische rijden
beoogt besparing te realiseren in de mobiliteitssector. Het instrument is daarnaast evenzogoed
gericht op verduurzaming en CO2-reductie. Elektrisch rijden is doeltreffend geweest in het
stimuleren van elektrisch rijden, de doelstelling van 15 tot 20 duizend elektrische voertuigen op de
weg voor 2015 is reeds gehaald. Uitspraken over de doelmatigheid van dit instrument kunnen pas
gedaan worden na een uitgebreide evaluatie, deze wordt naar verwachting in 2015 uitgevoerd.
Op het gebied van energiebesparing gold vanuit ‘Schoon en Zuinig’ de ambitie om - op termijn - twee
procent per jaar te besparen. De werkelijke besparing lag tussen 2007 en 2010 rond de een procent
per jaar. Voor 2011 en 2012 zijn nog geen cijfers beschikbaar. De ambitie op termijn twee procent

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

282

HOOFDSTUK 10

per jaar te besparen is strikt genomen geen harde doelstelling geweest was voor de periode 20072012. Op basis van het functioneren van de belangrijkste individuele beleidsinstrumenten wordt
het energiebesparingsbeleid als redelijk doeltreffend en redelijk doelmatig beoordeeld.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: CO2-REDUCTIE

283

11 Operationeel doel 3: CO2-reductie
11.1 CCS: CATO en CATO-2, ROAD en GHP
Beschrijving van het instrument
Carbon Capture Storage (CCS) is een techniek waardoor de afvang, het transport en de opslag van
CO2 – dat vrijkomt bij de verbranding van fossiele brandstoffen – mogelijk wordt. CCS vormt zo
een aanvulling op de inspanningen die gedaan worden op het gebied van energiebesparing en –
verduurzaming. Het CCS-beleid werd tot 2010 gezamenlijk gevoerd en gefinancierd door de
ministeries VROM en EZ. De belangrijkste aandachtsgebieden voor het beleid waren technologie,
organisatie infrastructuur, bestuurlijk juridische vraagstukken, internationaal, communicatie en
financiën. Op het gebied van technologieontwikkeling stimuleert de Nederlandse overheid R&D
programma’s (CATO en CATO-2) en demonstratieprojecten (bijv. ROAD). Binnen CATO en
CATO-2 wordt daarnaast ook gewerkt aan de andere aandachtsgebieden en wordt ondersteuning
geboden aan de demonstratieprojecten.
De onderzoeksprogramma’s CATO en CATO-2 (CO2 Afvang, Transport en Opslag) zijn gericht
op verdere kennisontwikkeling en -toepassing die nodig is voor de commerciële implementatie van
CCS na 2020. Het CATO-programma is in 2001 in werking gesteld door de industrie,
onderzoeksinstituten en milieuorganisaties. 195 In 2003 heeft het programma financiering gekregen
in de vorm van een public private partnership. De belangrijkste financiers zijn de overheid (50 procent)
en grote energieproducenten zoals E.ON, Shell en RWE-Essent. 196 Het R&D-programma CATO
is tussen 2004 en 2008 uitgevoerd.
Het onderzoeksprogramma CATO-2 is de opvolger van CATO. Het tweede programma is
georganiseerd rondom vijf onderzoeksthema’s: afvang, transport, opslag, regulering en veiligheid
en publieke perceptie. Onderzoeken onder CATO-2 zijn vaak deel van internationale
onderzoeksprogramma’s en worden deels gefinancierd door de 6e en 7e Europese
Kaderprogramma’s. De CCS-demonstratieprojecten (kleinschalig en grootschalig) zouden worden
ondersteund door faciliterend onderzoek van het CATO-2-programma (de Visser et al., 2009).
In de periode van 2007 t/m 2012 heeft de Nederlandse overheid twee kleinschalige en twee
grootschalige opslagprojecten geselecteerd om het CCS-beleid concreet mee uit te voeren. Voor de
twee kleine opslagprojecten (Barendrecht en Chemelot) werd nationale subsidie beschikbaar
gesteld. Beide projecten zijn uiteindelijk in 2010 stopgezet. Barendrecht veroorzaakte veel politieke
en burgerlijke commotie, Chemelot bleek technisch te risicovol. Voor de twee grootschalige
projecten werd uitgegaan van Europese cofinanciering: één project via het Europese EEPRprogramma en het tweede project via de NER300-financiering. De EEPR-subsidie (€ 180 miljoen)
ging uit van nationale cofinanciering; hiervoor werd in 2009 gekozen voor het project van ROAD.
De selectieprocedure voor NER300-financiering viel samen met het politieke besluit om CO2opslagprojecten op land vooralsnog niet meer toe te staan. Het grootschalige CCS-project in
195
196

Voor de lijst van huidige CATO-2-deelnemers zie http://www.co2-cato.org/cato-2/programmeoverview/consortium.
Voor een programma overzicht zie http://www.co2-cato.org/cato-2/programme-overview

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

284

HOOFDSTUK 11

Noord-Nederland viel daardoor stil. Er was in de loop van 2010 door EZ al veel tijd besteed aan
de voorbereiding van dit RCR-project. Voor de NER300 werd daarentegen het Green Hydrogen
Project voorgedragen; dit project ging uit van opslag van CO2 in Deense offshore olievelden. 197
De Nederlandse overheid was bereid dit project met maximaal € 90 miljoen te co-financieren 198,
op voorwaarde dat de NER300-bijdrage tot stand zou komen.
ROAD (beoogde Het Rotterdam Opslag en Afvang Demonstratieproject) is een initiatief van
E.ON Benelux en GDF SUEZ Energie Nederland. Vanaf 2015 wil ROAD circa 1,1 miljoen ton
CO2 per jaar gaan afvangen van een nieuwe elektriciteitscentrale op de Maasvlakte. De CO2 wordt
opgeslagen in uitgeproduceerde gasvelden onder de Noordzee. 199 Voor de start van het project en
het bereiken van EU-financiering heeft het ministerie € 150 miljoen gereserveerd in 2010. Het
project heeft vertraging ondervonden - de financiële en ruimtelijke besluiten die nodig zijn voor de
tenuitvoerlegging van het project zijn nog niet genomen. De vergunningverlening voor afvang,
transport en opslag van CO2 zoals voorzien door Road is in een vergevorderd stadium.
Het tweede door de overheid geselecteerde nieuwe CCS-project is het Green Hydrogen Project
(GHP) van Air Liquide. Binnen het GHP-project wordt CO2 afgevangen uit een waterstoffabriek
in Rozenburg en uiteindelijk per schip getransporteerd naar Denemarken. Het project werd
uiteindelijk (eind 2012) niet geselecteerd door de EU vanwege een geconstateerde ‘funding gap’.
De middelen gereserveerd voor het GHP-project zijn nog steeds (deels) gereserveerd voor CCSbeleid.
Doel en werking van het instrument
Het ultieme doel van CCS is de uitstoot van CO2 te verminderen en daardoor aan de CO2reductiedoelstelling van Nederland bij te dragen. Specifieker:
“Het CATO-onderzoeksprogramma heeft meerdere doelen:
1. ontwikkeling van een nieuwe, goedkopere generatie CO2-afvangtechnologie die CO2-afvang
en -opslag minder duur moet maken. Het energiegebruik van de huidige CO2afvangtechnologie is nog best hoog en dit maakt het een relatief dure maatregel.
2. uiterlijk in 2015 twee of meer demonstratiesites te hebben gerealiseerd waar de complete
integratie van CO2-afvang, -transport en -opslag zal worden gedemonstreerd.
Demonstratieprojecten zijn een voorwaarde om CO2-afvang en -opslag in de praktijk te
kunnen toepassen. De ambitie is om implementatie van CO2-afvang en -opslag mogelijk te
maken vanaf 2020.” 200
“Als demonstratieproject gaat ROAD bestaande CCS-technologieën, die zich op kleinere schaal hebben bewezen,
integreren en op industriële schaal toepassen. Dit zal nieuwe kennis en ervaring opleveren over hoe CCS technisch,
juridisch, economisch, organisatorisch en maatschappelijk kan worden toegepast.” 201

197

198
199
200
201

RWE heeft NED300-cofinanciering aangevraagd voor een derde CCS-project in Eemshaven. Door
publieke tegenstand over CO2-opslag in het Shell CCS-project in Barendrecht heeft de overheid dat project
in 2010 geannuleerd en op basis van deze casus een verbod op CO2-opslag op land ingevoerd. Hierdoor
heeft RWE een nieuwe kool-/biomassacentrale gebouwd alleen met de mogelijkheid voor toekomstige
CCS (http://www.co2-cato.org/cato-2/locations/regions/northern-netherlands/rwe-eemshaven).
Kamerbrief Informatie over ingediende projecten voor NER300 subsidie van 23 mei 2011.
http://road2020.nl/
http://www.co2-cato.nl/nl/over-cato/waarom-onderzoek
http://road2020.nl/road/doelstellingen/

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: CO2-REDUCTIE

285

(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De uiteindelijke doelvariabele is CO2-reductie. Desalniettemin is CATO op dit moment met name
een innovatieprogramma. Zo kunnen R&D-programma-uitgaven voor de CATO-projecten in de
inputkant en het aantal CCS-gerelateerde patenten, publicaties en de gerealiseerde
demonstratieprojecten aan de outputkant signaleren in hoeverre de CCS-specifieke doelstellingen
gerealiseerd worden. Omdat het ROAD-project nog niet van start is en het GHP-project gestopt
werd, is geen informatie beschikbaar over de doeltreffendheid en doelmatigheid van deze
projecten. Om doeltreffend- en –matigheid te evalueren, kunnen we de leerpunten op een rij zetten
en een oordeel geven m.b.t. de efficiëntie van het proces.
Evaluatie
Inventarisatie
CCS is nog niet geëvalueerd. Deze evaluatie is gebaseerd op de voortgangsrapportage van EZ uit
2008, Ecofys (2010), het advies van de CATO-reviewcommissie aan het Topteam Energie (de
Groot et al., 2013) en van Egmond et al. (2012).
Doeltreffendheid
In 2011 besloot minister Verhagen af te zien van medewerking aan CCS-demonstratieprojecten
voor CO2-opslag op land Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2011a). De
voornaamste reden hiervoor is het gebrek aan lokaal draagvlak. Als gevolg van deze beslissing zijn
de geplande demonstratieprojecten in de Eemshaven gestaakt. Eerder was al besloten dat CO2opslag bij Barendrecht en Chemelot geen doorgang zou vinden. In de kamerbrief geeft minister
Verhagen aan opslag van CO2 desalniettemin onontkoombaar te achten met betrekking tot de
CO2-reductiedoelstellingen na 2020. Het voornaamste demonstratieproject gericht op CO2-opslag
onder zee is ROAD. Dit project kampt echter met financieringsproblemen als gevolg van de lage
CO2-prijs in het ETS. 202 Als gevolg hiervan is op dit moment vooralsnog onduidelijk óf en zo ja
wanneer ROAD van start gaat. Pilotprojecten onder CATO die wel doorgang vonden zijn de CO2catcher pilots op de Maasvlakte (per april 2008) en bij Buggenum (per mei 2011). Voor beide
projecten geldt dat het gaat om de afvang van CO2, niet om de opslag ervan.
Omdat de voornaamste demonstratieprojecten gericht op CO2-opslag gestaakt zijn of vertraging
hebben opgelopen is het beleid in deze niet doeltreffend geweest. Kostenverlaging geassocieerd
met learning by doing is waarschijnlijk niet of slechts in beperkte mate gerealiseerd. Wel schrijven de
Groot et al. (2013) dat de vrijgekomen menskracht binnen CATO als gevolg van het afblazen van
demonstratieprojecten nuttig is besteed. Zo is een effectieve interdisciplinaire en internationale
samenwerking tussen bedrijven, universiteiten en kennisinstellingen tot stand gebracht. Daarnaast
zijn diverse deelsystemen voor afvang, transport en opslag geïntegreerd, is werk verricht op het
gebied van transportinfrastructuur en zijn procesverbeteringen (stabiliteit, energieverbruik)
gerealiseerd bij de afvang van CO2. Ook zijn lessen getrokken op het gebied van publieke perceptie
en communicatiestrategieën naar publiek en media.
Egmond et al. (2012) beschouwen CATO vanuit het perspectief van een kennisnetwerk en kijken
naar de wetenschappelijke bijdrage van CATO. Van in totaal ruim 1.400 geanalyseerde publicaties
over CCS hebben er meer dan honderd minstens één Nederlandse auteur. Nederland is daarmee
wereldwijd het zevende land op het gebied van CCS-onderzoek. De belangrijkste kennisinstituten
202

De Groot et al. (2013) geven aan dat was gerekend op dertig euro per ton terwijl de huidige prijs rond de
€ 5 per ton CO2 ligt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

286

HOOFDSTUK 11

zijn de Universiteit van Utrecht (29 publicaties) en ECN (18 publicaties). Verder zijn in CATO
deelnemende instellingen vertegenwoordigd in 41 van de totaal 48 EU onderzoeksprogramma’s op
dit gebied. CATO is daarmee goed vertegenwoordigd in de diverse onderzoeksprogramma’s. Dit
suggereert dat CATO goede aansluiting vindt bij internationaal onderzoek en dat zodoende
(nieuwe) internationale kennis gemakkelijk van en naar CATO deelnemers stroomt.
Dankzij CATO is Nederland een vooraanstaande speler op het gebied van CCS-onderzoek. De
internationale bijdrage van CATO deelnemers aan kennisontwikkeling duidt erop dat CATO
redelijk doeltreffend is geweest, met name op het gebied van learning by research.
Doelmatigheid
Tabel 11.1 geeft de EZ-uitgaven en verplichtingen weer voor CATO(1 en 2) en ROAD. CATO
wordt voor 50 procent gefinancierd vanuit EZ, de overige 50 procent wordt ingelegd door het
bedrijfsleven en kennisinstellingen. Tot en met 2013 is binnen CATO-2 ruim € 46 miljoen aan
kosten gemaakt, dit komt grotendeels overeen met de vooraf geplande uitgaven. In 2010 is een
grote verplichting aangegaan voor ROAD.
Tabel 11.1

De verplichting voor ROAD is vooralsnog niet uitgekeerd.

Mln €

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Uitgaven

n.b.

10,2

8,7

7,5

12,4

5,5

Verplichtingen

n.b.

-

5

168

-

-

Bron:

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens verkregen van EZ

Beleid dat niet doeltreffend is kan ook niet doelmatig zijn. Dit geldt voor de inspanning met
betrekking tot de gestaakte demonstratieprojecten. Zoals eerder vermeld is CATO echter deels
herschreven zodat de vrijgekomen menskracht binnen het CATO programma wel nuttig besteed
is. De monitoring van CATO geschiedt middels halfjaarlijkse rapportages aan RVO waarin per
werkpakket (WP) uiteen wordt gezet in hoeverre de geboekte voortgang overeenkomt met de het
programmaplan. Dit geeft een duidelijk overzicht en draagt bij aan de doelmatige besteding van de
beschikbare (publieke en private) middelen. Naast deze rapportages beschikt CATO over een
externe advisory board en zeer nauwe samenwerking met het bedrijfsleven (vraagsturing) om de
kwaliteit te waarborgen.
Tabel 11.2 geeft voor vijf periodes weer in hoeverre de deliverables (per WP) tijdig en volgens plan
worden geleverd. Het komt slechts zeer zelden voor dat een werkprogramma in zijn geheel wordt
afgebroken of sterk wordt gewijzigd. Het merendeel van de deliverables wordt op tijd en zonder
afwijking van het programmaplan opgeleverd. Wel neemt het aantal (kleine) wijzigingen of
achterstanden toe naarmate het programma vordert. Hierbij moet worden vermeld dat CATO zo
is opgezet dat tussentijdse wijzigingen als gevolg van nieuwe inzichten mogelijk zijn. In de meeste
gevallen betekent een afwijking van het programmaplan dat de scope of de beschrijving is gewijzigd
met als gevolg dat gewerkt is aan licht afwijkende deliverables.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: CO2-REDUCTIE

Tabel 11.2

287

Het merendeel van de deliverables wordt op tijd en volgens plan geleverd.

%

Tot 2010

2011 (I)

2011 (II)

2012 (1)

2012 (2)

Volgens programmaplan, geen afwijking

89%

73%

77%

76%

50%

Volgens programmaplan, kleine afwijking

11%

27%

23%

24%

46%

Programma gewijzigd, grote afwijking

0%

0%

0%

0%

4%

Totaal aantal Work packages

44

44

44

46

46

Bron

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens verkregen van RVO

Concluderend verloopt CATO zowel qua financiering als qua onderzoeksinspanning grotendeels
volgens planning. CATO maakt een redelijk doelmatige indruk. Er is voldoende montoring en te
allen tijde zicht op de voortgang van de onderzoeksprogramma’s. Er wordt slechts in een enkel
geval sterk afgeweken van de op voorhand geschreven programmaplannen.

11.2 Subsidie CO2-reductieplan
Beschrijving van het instrument
De subsidie CO2-reductieplan is een subsidie voor ondernemers of samenwerkingsverbanden van
ondernemers, die voor eigen rekening en risico een CO2-reductieproject willen uitvoeren. 203 De
subsidieregeling is in 1998 van start gegaan, in 2001 gewijzigd en in 1 januari 2010 komen te
vervallen. Het ministerie heeft een eenmalig bedrag voor de subsidie gereserveerd (in 1998 was dit
NLG 750 miljoen). 204 Volgens de wijziging in 2001, mogen alleen de meest kosteneffectieve
projecten voor subsidie in aanmerking komen. Voor 2009 zijn alle subsidies verleend en tussen
2009 en 2011 betreft de subsidieregeling alleen het beheer van de gesubsidieerde projecten.
De subsidie mag niet meer bedragen dan 30 procent van de door de subsidieontvanger gemaakte
en betaalde kosten die rechtstreeks aan het CO2-reductieproject toe te rekenen zijn. De subsidie
geldt voor onbepaalde tijd. De projecten worden gefinancierd uit het Fonds economische
structuurversterking (FES). De subsidieregeling is uitgevoerd door het Projectbureau CO2reductieplan (voormalig Agentschap NL, nu RVO.nl).
Doel en werking van het instrument
“Alle projecten moeten leiden tot een vermindering van de uitstoot van CO2.” 205 In 2001 is de “vermindering van
andere broeikasgassen naar CO2, namelijk CH4, N2O, HFK’s, PFK’s, en SF6” als aanvullend doel gesteld. 206
“Een CO2-reductieproject moet leiden tot een vermindering van de uitstoot van een broeikasgas met ten minste 1
kiloton CO2 of CO2-equivalent.” 207 Naar verwachting wordt jaarlijks 4 Mton CO2-reductie gerealiseerd.
Meer specifiek is de subsidieregeling van het CO2-reductieplan bedoeld om de kosteneffectiviteit
van het productieproces van ondernemers m.b.t. CO2-reductie te verbeteren: “Bij de kosteneffectiviteit

203
204
205
206
207

Ministerie van Economische Zaken (1998).
Ministers van Economische Zaken, van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, van
Landbouw, Natuurbeheer en Visserij en van Verkeer en Waterstaat (1996), hoofdstuk 3.
Ministerie van Economische Zaken (1998), Toelichting Artikel 1.
Ministerie van Economische Zaken (2001a).
Idem, p. 7.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

288

HOOFDSTUK 11

gaat het om de absolute omvang van de jaarlijkse reductie van de uitstoot van CO2 die tijdens de gehele levensduur
van de voorzieningen structureel wordt gerealiseerd, gerelateerd aan de annuïteit van de voor uitvoering van het project
benodigde subsidie. Projecten waarmee de grootste hoeveelheid CO2 wordt vermeden per [toen] gulden subsidie zijn
het meest kostenefficiënt en verdienen dus de voorkeur.” 208 “Ieder project moet een kosteneffectiviteit hebben van ten
hoogste € 9,00 per vermeden ton CO2 of CO2-equivalent.” 209
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De doelvariabele is de reductie van CO2 of CO2-equivalent. Daarnaast is de kosteneffectiviteit
uitgedrukt als hoeveelheid vermeden CO2 per euro subsidie een belangrijke doelvariabele.
Evaluatie
Inventarisatie
De evaluatie van de subsidieregeling CO2-reductieplan is gebaseerd op de interne monitor uit 2011
die is uitgevoerd door Agentschap NL. 210 In deze monitor rapporteert Agentschap NL de
resultaten uit de effectenmeting in 2009 en daarvoor.
Doeltreffendheid
Sinds 1998 is aan 280 projecten subsidie verleend waarvan er 140 zijn opgeleverd voor januari 2010
(zie Tabel 11.4). Naar verwachting zijn de resterende projecten gerealiseerd en uitbetaald in 2011
behalve het project Warmtebedrijf Rotterdam (WBR).
Tabel 11.3

Uitgaven Subsidie CO2-reductieplan (in € 1.000)

Jaar

2007

2008

Kasuitgaven

4.259

247

0

Mensenkracht

n.b.

458

250

Directe uitvoeringskosten

n.b.

0

0

Projectmiddelen

n.b.

3

2

4.259

708

252

Totaal
Bron:

2009

2010

2011

2012

0

0

0

154

77

0

0

0

0

3

0

0

157

77

0

SEO Economisch Onderzoek op basis van gegevens van RVO.nl

De gerealiseerde projecten hebben meer dan 1 kton emissiereductie bereikt en daardoor is de
doelstelling op projectbasis gehaald. Voor januari 2010 is totale emissiereductie van 3,5 Mton CO2equivalent gerealiseerd (zie Tabel 11.5). Dit is 89 procent van de verwachte emissiereductie van
ruim 3,9 Mton. Dit percentage is hoger dan in 2008. Met de programma’s uitgevoerd door het
ministerie I&M (het CRUST-, NIRIS- en Houtmodificatie-deelprogramma’s) wordt de doelstelling
van 4,4 Mton emissiereductie voor eind 2011 bereikt.

208
209
210

Ministerie van Economische Zaken (1998), Toelichting Artikel 8. De andere doelstellingen zijn in 2001
vervallen.
Ministerie van Economische Zaken (2001a), p. 7.
Agentschap NL (2011).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: CO2-REDUCTIE

Tabel 11.4

289

Aantal projecten Subsidie CO2-reductieplan per categorie

Jaar

1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010

Afval
Biomassa

1

1

Energie-efficiëntie

1

2

4

4

4

8

10

10

1

2

2

6

8

14

16

18

19

20

20

1

4

8

13

17

19

21

21

21

22

23

1

2

4

4

4

4

4

6

6

Glastuinbouw
Restwarmte

1

2

2

2

8

11

14

1

1

4

14

28

42

52

55

58

62

62

1

5

6

6

7

8

8

9

9

9

9

9

2

8

13

21

43

68

93

108

113

127

140

144

Wind
Overig
Totaal
Bron:

1

RVO.nl; Zonder het CRUST-, NIRIS- en Houtmodificatie-deelprogramma’s. Deze programma’s zijn
uitgevoerd door het ministerie I&M.

Tabel 11.5

Jaarlijkse emissiereductie CO2-reductieplan per categorie (kton CO2-equivalent)

Jaar

1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Afval

39

Biomassa

22

34

Energie-efficiëntie

279

414

10

107

112

181

334 2.014 1.666 1.583 1.786 2.231

2.324

13

87

163

377

505

574

595

569

586

488

643

6

3

23

36

39

38

39

51

50

1

1

2

1

4

7

14

12

60

160

231

326

375

432

456

527

1

1

1

3

3

3

3

3

622 1.063 2.932 2.720 2.644 2.997 3.515

3.975

Glastuinbouw
Restwarmte
Wind

1

Overig
Totaal
Bron:

22

1

0

0

1

1

34

24

196

294

75

89

75

147

2010*

RVO.nl; *Verwachte jaarlijkse emissiereductie bij oplevering van het project en vaststelling van de
subsidie; dat wil zeggen de verwachte jaarlijkse emissiereductie van de 156 (vastgestelde subsidie)
projecten (tabel B1) vanaf ca. 2011. De laatste (paar) subsidievaststellingen zijn namelijk in de eerste
helft van 2011 afgewikkeld.

De vier grootste projecten dragen voor 57 procent bij aan de totale reductie in 2009. Het
meestookproject Amercentrale van Essent alleen bereikte 45 procent van de totale emissiereductie.
Voor de totale emissiereductie dragen biomassaprojecten ongeveer 60 procent bij (zie Figuur 11.1).
Per project betekent dit ten minste 100 kton emissiereductie. Dit is ten minste vier keer hoger dan
andere categorieën, zoals afval en energie-efficiëntie (zie Figuur 11.2).

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

290

HOOFDSTUK 11

Figuur 11.1

Bron

RVO.nl

Figuur 11.2

Bron:

Biomassaprojecten realiseren meer dan de helft van CO2-reductie

Per project realiseren biomassaprojecten ten minste drie keer hoger emissiereductie
dan andere categorieën

RVO.nl

Op basis van de monitor met effectenmetingen voor 2009 wordt het mogelijk om over de
kosteneffectiviteit (of subsidie-effectiviteit) van de projecten te oordelen. Kosteneffectiviteit is een
maatstaf om te meten hoeveel euro subsidie één bereikte ton emissiereductie kost. Zoals Tabel 11.6
geeft weer kostte één ton emissiereductie € 23,03 in 2009 en € 28,93 in 2010. Dit betekent dat de
gerealiseerde emissie duurder en dus minder kosteneffectief is geworden. De doelstelling van € 9
kosteneffectiviteit is echter nog niet gerealiseerd.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: CO2-REDUCTIE

291

Biomassaprojecten zijn het meest effectief en restwarmteprojecten het minst effectief (zie ook
Figuur 11.3). Maar ook biomassaprojecten hebben de kosteneffectiviteit van € 9 niet bereikt. Wat
opvalt uit Tabel 11.6 is dat voor januari 2010 windprojecten meer subsidie hebben gekregen dan
biomassaprojecten terwijl de emissiereductie door windprojecten 7 keer lager was dan de
emissiereductie door biomassaprojecten. Dit betekent dat het geven van subsidies aan
windprojecten niet kosteneffectief is. Het zelfde is het geval bij afvalprojecten. Dit betekent dat
niet alleen de meest kosteneffectieve projecten subsidie hebben gekregen en dat kosteneffectiviteit
als doelstelling niet bereikt is voor 2010.
Tabel 11.6

De kosteneffectiviteit van CO2-reductieplannen neemt af

Jaar

Aantal projecten

Uitgekeerde
subsidie
(€ 1.000)

2009

2010*

2009

2010*

Afval

9

10

17.514

17.605

Biomassa

11

20

18.414

36.432

Energie-efficiëntie

7

23

2.132

23.617

Reductie p.j.
(kton CO2-eq.)
2009

Kosteneffectiviteit
(EUR/ton p.j.)

2010*

2009

2010*

15 j**

278

414

63,00

42,52

6,49

2.008

2.324

9,17

15,68

0,94

126

643

16,92

36,73

1,74

Glastuinbouw

3

6

2.597

4.329

30

50

86,57

86,58

8,96

Restwarmte

10

14

1.972

11.508

6

14

328,67

822,00

31,98

Wind

36

62

21.031

21.073

319

527

65,93

39,99

6,79

Overig

1

9

140

400

3

3

46,67

133,33

5,70

Totaal
geanalyseerde
projecten

77

144

63.800 114.964

2.770

3.975

23,03

28,92

2,37

Raming totaal

140

156 111.858 151.396

3.515

4.176

31,82

36,25

3,28

Bron:

RVO.nl; *Verwachtingen; ** Bij geschatte levensduur 15 jaar; Zonder het CRUST-, NIRIS- en
Houtmodificatie-deelprogramma’s. Deze programma’s zijn uitgevoerd door het ministerie I&M.

Figuur 11.3

Bron:

Biomassaprojecten zijn het meest kosteneffectief en restwarmteprojecten het minst
kosteneffectief

RVO.nl

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

292

HOOFDSTUK 11

Doelmatigheid
Terwijl het aantal projecten is toegenomen van 127 naar 144 tussen 2008 en 2010, zijn de
uitvoeringskosten verminderd van € 3.630 naar € 1.090 per project (zie Tabel 11.7). Dit betekent
dat de uitvoeringskosten per project elk jaar ongeveer gehalveerd zijn. Op basis van de bestaande
cijfers over het aantal projecten en uitvoeringskosten, kan SEO concluderen dat het beheer van
projecten onder subsidieregeling CO2-reductieplan efficiënter is geworden in de periode van 2008
en 2010.
Tabel 11.7

Het beheer van projecten is efficiënter geworden in de periode van 2007 en 2011

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Totaal aantal projecten

113

127

140

144

n.b.

n.v.t.

Totale uitvoeringskosten (in € 1.000)

n.b.

461

252

157

77

n.v.t.

Uitvoeringskosten per project (in €)

n.b.

3.630

1.800

1.090

n.b.

n.v.t.

Verandering o.b.v. vorig jaar (%)

n.b.

n.b.

50%

61%

n.b.

n.v.t.

Bron:

RVO.nl

Conclusies
In de periode 2007 en 2010 is de totale emissiereductie toegenomen door CO2-reductieplannen.
De doelstelling per project is bereikt. Volgens de laatste metingen is 89 procent van de verwachte
totale emissiereductie bereikt in 2009, vooral door biomassaprojecten.
De kosteneffectiviteit van de projecten neemt af tussen 2009 en 2010. Restwarmte is het minst
effectieve project. Biomassaprojecten zijn het meest kosteneffectief maar ook deze hebben de
doelstelling van € 9 per vermeden ton CO2 niet gerealiseerd. Wind- en afvalprojecten hebben een
vergelijkbaar subsidiebedrag gekregen maar de emissiereductie door wind en afval blijft achter met
een factor van zeven in vergelijking met biomassa. Hierdoor is kosteneffectiviteit als doelstelling
niet bereikt voor 2010. In totaal is het CO2-reductieplan redelijk doeltreffend geweest.
Het beheer van projecten onder de subsidieregeling CO2-reductieplan is efficiënter geworden in
de periode van 2008 en 2010 maar omdat de doelstelling alleen op een redelijke manier is bereikt,
is dit instrument redelijk doelmatig geweest.

11.3 Joint Implementation
Beschrijving van het instrument
Landen met een CO2-reductieverplichting (i.e. landen onder het Kyoto-protocol en die in Annex
B staan) kunnen CO2-reductie realiseren door emissiereductie te kopen van projecten waarmee de
broeikasgasemissie in een ander land wordt verminderd. 211 De investeerder beschouwt dit als een
extra inkomstenbron en kan dat eventueel meenemen in zijn investeringsbeslissing. Het
investerende land krijgt vervolgens de behaalde emissiereducties in de vorm van emissierechten.
Voor Annex B landen, zoals Nederland, kunnen dergelijke investeringen twee vormen aannemen:
CDM, Clean Development Mechanism; mechanisme voor schone ontwikkeling; Artikel 12 in het
Kyoto-protocol en JI, Joint Implementation; gemeenschappelijke ontwikkeling; Artikel 6 in het

211

Zie ook: http://unfccc.int/kyoto_protocol/mechanisms/joint_implementation/items/1674.php

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: CO2-REDUCTIE

293

Kyoto-protocol. (Interne EZ evaluatie, 2013). CDM en JI zijn complementaire instrumenten van
het emissiehandelssysteem.
Een project is een JI-project wanneer het plaatsvindt in een land dat onder het Kyoto-protocol een
reductieverplichting heeft (i.e., een ander land in de Annex B-lijst). Een project is een CDM-project
indien dit is uitgevoerd in een land zonder reductieverplichting (veelal ontwikkelingslanden). Het
onderscheid tussen CDM en JI is relevant vanwege de verschillende type rechten die verhandeld
worden (respectievelijk CER (Certified Emission Reduction) en ERU (Emission Reduction Unit).
Doel en werking van het instrument
Het doel van JI is bijdragen aan het behalen van de Nederlandse klimaatdoelstelling onder het
Kyoto-protocol. Daarnaast draagt JI bij aan het functioneren en stimuleren van de internationale
koolstofmarkt, de Europese emissiehandel en aan technologieoverdracht.
Samen met CDM is JI een flexibel internationaal instrument. JI is een instrument van het ministerie
van EZ, CDM valt onder het ministerie van I&M. De financiering van JI-projecten loopt via
aankoopprogramma’s, zoals het Nederlandse overheidsprogramma, ERUPT (Emission Reduction
Procurement Tender), en multi- en bilaterale programma’s van internationale organisaties zoals de
Wereldbank, (IBRD en IFC trustees) of EBRD. 212
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De doelvariabele is CO2-reductie. Daarnaast zijn het aantal JI-projecten (overeenkomsten met
landen) en de daardoor gewonnen emissierechten meetbare variabelen. Uiteindelijk kunnen ook de
door het ministerie van EZ georganiseerde/bijgewoonde internationale bijeenkomsten en
congressen de doeltreffendheid van JI signaleren.
Evaluatie
Inventarisatie
Joint Implementation is tussentijds geëvalueerd in CE (2005). Daarnaast is in 2013 een interne
evaluatie van CDM uitgevoerd waarin ook JI aan de orde komt.
Doeltreffendheid
JI dient samen met CDM als een soort ‘vangnet’ ten behoeve van de doelstelling onder het Kyotoprotocol. Nederland moet haar CO2-uitstoot in de periode 2008-2012 met zes procent hebben
teruggebracht ten opzichte van 1990. Voor zover deze uitstootreductie met nationaal beleid niet
gehaald wordt worden JI en CDM ingezet om de resterende emissierechten aan te kopen. Het
aantal Mton emissierechten dat moet worden aangekocht wordt periodiek bepaald op basis van
referentieramingen van het Planbureau voor de leefomgeving. In 2005 werd het aantal aan te kopen
emissierechten geschat op 100 Mton. Twee jaar later ten tijde van Schoon en Zuinig (Ministerie
van Infrastructuur en Milieu, 2007) betrof het nog 75Mton (Interne EZ evaluatie, 2013). In de jaren
daarna werd deze prognose nog verschillende malen naar beneden bijgesteld. In de laatste raming
van het PBL in Augustus 2012 wordt uitgegaan van 30-46 Mton CO2 equivalenten (Verdonk en
Wetzels, 2012).

212

Respectievelijk de International Bank for Reconstruction and Development en de European Bank for
Reconstruction and Development.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

294

HOOFDSTUK 11

Om met zekerheid te voldoen aan de gestelde Kyoto-doelstelling is uitgegaan van de bovengrens
van deze bandbreedte. Tabel 11.8 geeft weer hoeveel Mton ERU is aangekocht binnen de
verschillende aankoopprogramma’s.
Tabel 11.8

Er is binnen JI voor ruim 17 Mton aan emissierechten aangekocht

Programma ‘Early credits’
voor 2008

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Totaal

Waarde
(mln €)

ERUPT

4,0

0,0

0,9

2,4

2,0

2,9

0,0

12,3

67

IBRD/IFC

0,2

0,0

1,0

0,4

0,7

0,4

0,3

3,1

22

EBRD

0,2

0,0

0,0

0,2

0,7

0,7

0,0

1,8

12

Totalen JI

4,4

0,0

1,9

3,0

3,3

4,0

0,4

17,1

101

Bron:

Gegevens aangeleverd door EZ en RVO.

Daarnaast zijn binnen CDM nog 32 Mton CER rechten aangekocht. Nederland heeft zo in totaal
49 Mton emissierechten aangekocht tot en met 2013. Het Planbureau voor de Leefomgeving
maakte in september 2013 bekend dat Nederland (op basis van voorlopige cijfers) voldoet aan de
Kyoto-verplichting (Planbureau voor de leefomgeving, 2013). De uitstoot in niet ETS-sectoren ligt
dertig miljoen ton CO2 equivalent hoger dan de toebedeelde emissieruimte. Met de aankoop van
49 miljoen ton CO2 equivalent door inzet van CDM en JI is deze uitstoot gecompenseerd en
daarmee voldaan aan de Kyoto-verplichting. JI is zodoende doeltreffende ingezet.
Het ontstane overschot is het resultaat van het aanhouden van de bovengrens van de PBL-raming
in 2012. Het PBL schrijft verder dat de overtollige rechten kunnen worden geannuleerd verkocht,
of ingezet voor de klimaatdoelen na 2012.
Doelmatigheid
De emmissiereducties zijn aangekocht middels een vijftal aanbestedingsprocedures. Binnen deze
procedures is een prijs per credit vastgesteld op basis van de betreffende sector, technologische
toepassing en de vastgestelde risico’s met betrekking tot de uitvoering. De prijzen variëren van €
3,90 tot € 9 euro per ton CO2. In eerste instantie lag de focus op vernieuwende en duurzame
energieprojecten. Deze werden hoger beloond om een prikkel . Na inwerkingtreding van het Kyoto
Protocol in 2007 werd de aankoop zakelijker en meer gericht op haalbaarheid, kosteneffectiviteit
en het aantal credits. Uiteindelijk is voor ruim 12,2 Mton gecontracteerd tegen een gemiddelde prijs
van € 5,53 per ton (Interne EZ evaluatie, 2013). Los van de aanbestedingsprocedures is een contract
afgesloten op basis van open onderhandeling. Dit bood meer flexibiliteit tegen hogere kosten. De
kosten lagen met name hoger omdat de aankoop werd gedaan in een later stadium met hogere
marktprijzen.
De aankoop van emissierechten in het buitenland is doelmatig op het moment dat de marginale
kosten van reductie in eigen land hoger liggen dan in andere landen. De precieze marginale kosten
van CO2-reductie in Nederland zijn onbekend. In Figuur 11.4 geeft evenwel een goede indicatie
van de verschillende opties en bijhorende kosten om een uiteindelijke reductie van 80 procent in
2050 te realiseren. Deze lopen uiteen van -150 tot 400 euro per ton reductie. Aan de linkerkant van
de figuur zijn de meest kosteneffectieve maatregelen weergegeven, deze leveren in veel gevallen

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: CO2-REDUCTIE

295

geld op. Helemaal rechts staan de duurste maatregelen. Om de 80 procent reductie te behalen zijn
uiteindelijk vrijwel alle maatregelen nodig (Daniëls et al., 2012).
Figuur 11.4

Bron:

De marginale kosten per ton CO2-reductie lopen sterk uiteen

Daniëls et al (2012)

De betaalde prijs van € 3,90 tot € 9 per ton zou JI aan de linkerkant van de figuur plaatsen. Hoewel
daarmee nog steeds niet met zekerheid te zeggen is in hoeverre CO2-reductie in Nederland
mogelijk was geweest tegen lager kosten lijkt de aankoop van emissierechten middels JI hiermee
doelmatig te zijn geweest.
Tabel 11.9 geeft de kasuitgaven (uitgaven aan emissierechten) en daarmee gemoeide menskracht,
projectmiddelen en uitvoeringskosten weer.
Tabel 11.9

Uitgaven Joint Implementation (ERUPT, EBRD en IBRD) in € 1.000

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Kasuitgaven

4.721

1.447

30.099

40

13.100

14.800

Mensenkracht

n.b.

783

642

601

512

437

Directe
uitvoeringskosten

n.b.

0

0

0

0

64

Projectmiddelen

n.b.

158

98

74

57

0

Totaal

4.721

2.388

30.839

714

13.669

15.301

Bron:

RVO.nl

In verhouding met de uitgaven aan emissierechten zijn de uitvoeringskosten laag, ongeveer 5-6
procent van de totale uitgaven. Hoewel een goede benchmark ontbreekt lijkt geen sprake te zijn
van ondoelmatige uitgaven in de uitvoering.

11.4 Conclusies CO2-reductie
In de onderstaande tabel is samengevat welke mate van doeltreffendheid en doelmatigheid is
vastgesteld voor de instrumenten gericht op CO2-reductie. Onder het Kyoto-protocol dient

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

296

HOOFDSTUK 11

Nederland haar CO2-uitstoot in de periode 2008-2012 met 6 procent hebben teruggebracht ten
opzichte van 1990. Op de lange termijn wordt op Europees niveau gestreefd naar een reductie van
50-85 procent.
Tabel 11.10

Doeltreffendheid en doelmatigheid van eCO2-reductie-instrumenten.

Instrument

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

CO2-reductieplan

Hard

Redelijk

Redelijk

Joint Implementation

Hard/Zacht

Goed

Goed

CSS (CATO)

Hard/Zacht

Redelijk

Redelijk

CO2-reductie staat geenszins op zichzelf maar is onder andere afhankelijk van inspanningen om
energie te besparen en de productie ervan te verduurzamen. Beleid dat hierop is gericht draagt
daarmee tegelijkertijd ook mee aan CO2- reductie. Daarnaast bestaat beleid dat specifiek gericht is
op CO2-reductie. Het CO2- reductieplan is een subsidie-instrument dat tot 30 procent van de door
de aanvrager gemaakte kosten voor een CO2-reductieproject vergoedt. Zo wordt de
kosteneffectiviteit van CO2- reductie verhoogd en krijgen ondernemers een prikkel te investeren
in maatregelen waarmee CO2-uitstoot wordt vermeden. Joint Implemenation fungeert als
achtervang in het CO2- reductiebeleid. Met JI kunnen emissierechten worden aangekocht in het
buitenland op het moment dat de binnenlandse CO2-reductie onvoldoende is om te voldoen aan
de internationale doelstelling. De CO2-reductie wordt dan effectief behaald in een ander land met
Nederlandse financiering. In totaal is zo’n 17 Mton aan emissierechten aangekocht. Tezamen met
de binnenlandse CO2-reductie is daarmee naar verwachting voldaan aan de 6 procent doelstelling.
Het beleid is daarmee goed doeltreffend en doelmatig geweest. Op de lange termijn is het afvangen
en opslaan van CO2 een middel om de uitstoot van CO2 in de atmosfeer te voorkomen. Het CCSbeleid en het onderzoek- en demonstratieprogramma CATO staan hierin voor Nederland centraal.
Door een gebrek aan lokaal draagvlak zijn de geplande demonstratieprojecten voor CO2-opslag op
land niet van de grond gekomen. Het beleid is daarmee niet doeltreffend geweest in het realiseren
van deze projecten. Verder speelt dat de CO2-prijs op dit moment lager lag dan vooraf werd
ingeschat met als gevolg dat voor het CCS-project ROAD op dit moment onvoldoende
financiering beschikbaar is. De onderzoeksinspanningen binnen CATO en CATO2 hebben wel
tot duidelijk aanwijsbare resultaten geleid.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

297

12 Operationeel doel 3: nucleaire veiligheid
en stralingsbescherming
12.1 Kernenergiewet
Beschrijving van het instrument
De Kernenergiewet (Kew) is sinds 1963 van kracht en dient als het wettelijk kader voor de
bescherming van mens en milieu tegen de schadelijke effecten van radioactiviteit. 213 De Kew ziet
toe op de omgang met splijtstoffen en ertsen en de toepassing van kernenergie in Nederland.
Daarnaast bevat de Kew regulering voor het veilig gebruik van radioactieve stoffen en activiteiten
waarbij ioniserende straling wordt uitgezonden. 214
Over deze verschillende doelgebieden schrijven Uylenburg et al. (2007):
“Opvallend is dat de Kernenergiewet zeer uiteenlopende handelingen reguleert. Dat betreft zowel de opwekking van
kernenergie als de toepassing van ioniserende straling. Achtergrond hiervan is dat de straling, ook al is de oorsprong
daarvan verschillend, dezelfde effecten heeft. Ook zouden afzonderlijke regelingen tot overlap leiden.”
In 22 ministeriële en algemene regelingen onder de Kernenergiewet zijn de normering en de regels
met betrekking tot vergunningverlening verder uitgewerkt. De Kernenergiewet valt pas sinds 2011
onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van EZ. Voor die tijd was het ministerie van
VROM het verantwoordelijke ministerie. Bij de uitvoering van de Kernenergiewet is de nadruk
komen te liggen op stralingsbescherming (Uylenburg et al., 2007).
Stralingsbeschermingsbeleid is overheidsbeleid dat werknemers, patiënten, mens en milieu te
beschermt tegen de blootstelling aan ioniserende straling. De bescherming van de bevolking en
omgeving valt onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van EZ. Beroepsmatige en
medische blootstelling vallen respectievelijk onder de verantwoordelijkheid van de ministeries van
SZW en VWS (Oostdijk et al., 2012).
RVO.nl voert diverse wettelijke taken uit in het kader van het stralingsbeschermingsbeleid. Het
betreft:
1) het verlenen en intrekken van vergunningen (voor transport, werkzaamheden en/of handelingen
met radioactieve stoffen);
2) het afhandelen van meldingen (transport, natuurlijke bronnen, hoog actieve bronnen en
röntgentoestellen);
3) diverse erkenningen en registraties ter borging van de stralingsdeskundigheid (met ingang van
2014).
Doel en werking van het instrument
De Kernenergiewet heeft een dubbele doelstelling (Uylenburg et al. (2007)):
213
214

Kenniscentrum InfoMil: Handboek EU-beleid en Nederland. Radioactiviteit, overzicht van het
Nederlandse beleid
Dit gebeurt bijvoorbeeld in laboratoria, ziekenhuizen en tandartspraktijken en in de industrie.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

298

HOOFDSTUK 12

“De bevordering van een goede ontwikkeling op het gebied van het vrijmaken van kernenergie
en de aanwending van radioactieve stoffen en straling uitzendende toestellen;
• De bescherming van mens en milieu tegen de hieraan verbonden gevaren.”
•

Van Uylenburg et al. (2007) geven evenwel aan dat met betrekking tot de bevordering van
kernenergie geen specifieke bepalingen zijn opgenomen in de Kew. Verder zijn ook geen
bevoegdheden voor bestuursorganen vastgelegd. Met betrekking tot het beschermen van mens en
milieu tegen de blootstelling aan ioniserende straling is in het Besluit Stralingsbescherming
opgenomen onder welke voorwaarden werken met stralingsbronnen is toegestaan, evenals de
dosislimieten en de vooraf te treffen maatregelen.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De mate waarin werknemers, patiënten, mens en milieu worden blootgesteld aan ioniserende
straling is de belangrijkste doelvariabele van het stralingsbeschermingsbeleid. De daadwerkelijke
blootstelling aan straling voor de Nederlandse bevolking en specifieke groepen daarbinnen laat zich
echter moeilijk meten. Een meer kwalitatieve beoordeling van het beleid ligt daarmee voor de hand.
Evaluatie
Inventarisatie
De gehele Kernenergiewet is in 2007 geëvalueerd in Uylenburg et al. (2007). Daarnaast hebben
Oostdijk et al. (2012) een uitgebreide evaluatie uitgevoerd van het stralingsbeschermingsbesluit,
hieronder worden de belangrijkste conclusies met betrekking tot stralingsbescherming en de Kew
als geheel aangestipt.
Doeltreffendheid
Causaliteit tussen het stralingsbeschermingsbeleid en blootstelling aan straling bleek in de evaluatie
niet vast te stellen. Gezien het onderwerp is dit niet verwonderlijk, hieruit kunnen dan ook geen
conclusies worden getrokken over de werking van het beleid.
Er is door Oostdijk et al. gekozen voor een beoordeling op kwalitatieve gronden zoals de werking
van het stelsel, het toezicht en de handhaving. De voornaamste conclusies naar aanleiding van deze
evaluatie luiden:
• Ondanks het feit dat een causaal verband niet te leggen is blijft de algemene inschatting dat het
beleid zeker bijdraagt aan de doelstelling van bescherming van mens en milieu tegen de nadelige
effecten van blootstelling aan ioniserende straling;
• Het stelsel van partijen en verplichtingen zoals dat door de wetgever is ontworpen, is op papier
sluitend. In de praktijk zou de samenwerking tussen verschillende beleidsterreinen (ministeries)
maar ook binnen één beleidsterrein (uitvoering, toezicht en beleid) echter beter kunnen;
• Het stelsel van partijen en verplichtingen is erg complex. Deze complexiteit gaat in de praktijk
ten koste van de naleving, of zorgt op zijn minst voor hogere nalevingkosten dan nodig.
Deze conclusies sluiten aan bij de bevindingen van Uylenburg et al. (2007). Meer specifiek komt
naar voren te overwegen een duidelijkere scheiding aan te brengen tussen de
bevorderingsdoelstelling enerzijds en de beschermingsdoelstelling anderzijds. Dit temeer omdat
het nastreven van beide doelstellingen potentieel tot tegengestelde ontwikkelingen zouden kunnen
leiden:

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: NUCLEAIRE VEILIGHEID EN STRALINGSBESCHERMING

299

“In grote lijnen kan op basis van de interviews worden geconcludeerd dat een nadere bezinning op de wet en haar
gebruiksfuncties is aan te bevelen. Vrijwel alle geïnterviewden hebben aangegeven dat de wet en de daarop gebaseerde
regelgeving complex is en ondoorzichtig en daardoor moeilijk om mee te werken. In dit kader zou kunnen worden
overwogen om de wet te splitsen in een gedeelte dat betrekking heeft op de kernenergie en een gedeelte dat de bescherming
tegen ioniserende straling behandelt. Daarnaast kunnen de verschillende vergunningstelsels beter worden afgestemd,
en zo nodig samengevoegd, en zou de aansluiting op andere wetgeving kunnen worden verbeterd. Ook op redactioneel
gebied zou het een en ander kunnen worden verbeterd door stroomlijning en een beperking van de onderlinge
verwijzingen.”
Een complete herziening van de Kew is al enige tijd op handen. In 2006 werd al een wetsvoorstel
ingediend. 215 In 2008 werd besloten een eventuele herziening van de Kew aan een volgend kabinet
te laten. Door de besluitvorming rond een eventuele tweede kerncentrale en de gebeurtenissen bij
Fukushima verdween de herziening tijdelijk van het toneel. Op dit moment geldt dat het juridisch
inbedden van de nieuwe Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS 216)
voorrang geniet boven het herzien van de Kew.
Doelmatigheid
In de tabel zijn per jaar de door het ministerie van EZ (voorheen EL&I) gedane uitgaven aan het
stralingsbeschermingsbeleid weergegeven. Tot 2011 had het ministerie van VROM de
verantwoordelijkheid over het stralingsbeschermingsbeleid onder het huidige artikel 14.
Tabel 12.1

Gerealiseerde uitgaven aan stralingsbescherming

Jaar

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Bedragen (x 1000 €)

2.737

4.251

3.594

5.978

3.196

5.000

Bron:

Jaarverslag VROM (2007-2010) en Jaarverslagen EL&I (2011, 2012).

De doelmatigheid van het stralingsbeleid wordt door Oostdijk et al. enkel beschouwd voor zover
het de afhandeling van vergunningen en meldingen betreft. Hierover wordt geconcludeerd dat
belangrijke slagen zijn gemaakt om de doelmatigheid te verhogen. Verder wordt de dienstverlening
door Agentschap NL door de vergunninghouders hoog gewaardeerd. Wel houdt de
informatievoorziening naar de ministeries toe te wensen over. Het automatiseringssysteem Terra
belemmert een goede informatieverstrekking aan de inspecties en maakt analyses op het
beschikbare materiaal onmogelijk.
De Kew is in ruim vijftig jaar tijd nooit grondig herzien maar wel in omvang toegenomen. Als
gevolg hiervan resulteert een tamelijk onoverzichtelijk geheel van wet- en regelgeving. Uylenburg
et al. (2007) schrijven: “Dat de wet ondoorzichtig is en door stroomlijning en beperking van de onderlinge
verwijzingen verbeterd zou kunnen worden, volgt ook uit de interviews. Vrijwel alle geïnterviewden hebben aangegeven
dat de wet en de daarop gebaseerde regelgeving complex is en daardoor moeilijk om mee te werken. Het gebrek aan
toegankelijkheid zou bovendien voor burgers en belangenorganisaties een hindernis zijn om kennis te nemen van de
geldende regels in het geval zij overwegen om in te spreken of bezwaar te maken.” Met name op het gebied van
doelmatigheid is dus nog veel winst te behalen.

215
216

Nieuwe kernenergiewet op til, Trouw, 30-09-2008.
Onafhankelijke nucleaire autoriteit van start. Rijksoverheid.nl, nieuwsbericht van 21-01-2014.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

300

HOOFDSTUK 12

12.2 Eenheid Planning en Advies Nucleair
Beschrijving van het instrument
Volgens artikel 2 van het instellingsbesluit EPAn heeft deze tot taak om bij een ongeval of bij
dreiging van een ongeval bestuursorganen op verzoek of uit eigen beweging te adviseren over
“Haalbare maatregelen die moeten worden getroffen ter bescherming van mensen, milieu en
economie;
• de actuele en de te verwachten situatie ten aanzien van het verloop van het ongeval;
• het vergaren van extra informatie of het uitvoeren van aanvullende metingen die naast
bestaande metingen noodzakelijk zijn met het oog op de bewaking van de volksgezondheid,
het milieu of de economie en de nauwkeurigheid, betrouwbaarheid, de plaatsen en de frequentie
van deze metingen en informatie;
• adequate voorlichting aan andere bestuursorganen of bevolking; al hetgeen overigens wenselijk
is met het oog op de bescherming van mensen, milieu en economie.”
•

EPAn bestaat uit een front-office en drie back-offices ondergebracht bij diverse ministeries. 217
Het front office adviseert “het ambtelijk beleidsteam of het bestuursorgaan dat bevoegd is met betrekking tot
het ongeval besluiten te nemen omtrent de te treffen maatregelen, gevraagd en ongevraagd inzake maatregelen die
noodzakelijk zijn om een (dreigend) ongeval en de gevolgen daarvan te beheersen.” 218
De back-offices verstrekken informatie aan het front-office zodat deze haar taak richting het
ambtelijk beleidsteam of het bestuursorgaan kan uitvoeren.
Doel en werking van het instrument
EPAn heeft als doel bestuursorganen tijdig te informeren en adviseren over de actuele status en
verwachtingen t.a.v. een kernongeval (VROM inspectie, 2011). “De EPAn wordt altijd geactiveerd bij
een (dreigend) ongeval met een categorie A-object, of bij een ongeval met een categorie B–object op verzoek van de
betreffende burgemeester of indien dit nodig wordt geacht door de voorzitter EPAn.”
Categorie A verwijst naar een ongeval met regio-overstijgende gevolgen waarbij betrokkenheid van
de rijksoverheid is vereist. Bij categorie B gaat het om ongevallen met enkel lokale effecten waarbij
de veiligheidsregio in eerste instantie de belangrijkste autoriteit is.
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
EPAn moet voorbereid zijn op haar adviesrol op het moment dat sprake is van een (dreigend)
kernongeval, hierbij is tevens de afstemming met de betreffende veiligheidsregio(‘s) van belang.
Deze doelvariabele kan enkel kwalitatief worden beschouwd.
Evaluatie
Inventarisatie
Naar aanleiding van het ongeval met de kerncentrale van Fukushima heeft de Inspectie OOV
(2011) een quick-scan uitgevoerd naar de voorbereiding op een mogelijk regionaal (categorie A)
nucleair ongeval. Hieronder worden de resultaten op hoofdlijnen beschreven.
217
218

Radiologische informatie, Geneeskundige informatie en bestuurlijke en operationele informatie
Instellingsbesluit Eenheid Planning en Advies nucleair

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: NUCLEAIRE VEILIGHEID EN STRALINGSBESCHERMING

301

Doeltreffendheid
In het geval van een categorie A ongeval zal EPAn altijd worden geactiveerd. Bij een dergelijk
ongeval zal tevens intensief moeten worden samengewerkt met de regionale veiligheidsregio’s en
de betreffende intraregionale CBRN-steunpuntregio. 219 Voor een gedegen voorbereiding op een
nucleair ongeval is het dus van belang dat op alle niveaus de juiste voorbereiding, kennis en
expertise aanwezig zijn.
De inspectie OVV evalueert specifiek de voorbereiding in de veiligheidsregio’s Zeeland, NoordHolland Noord en Haaglanden waarin respectievelijk de kerncentrale Borssele, de Hoge- en Lage
Flux reactors en het reactorinstituut Delft zich bevinden. Daarnaast dienen ook veiligheidsregio’s
die mogelijk te maken krijgen met een ongeval met een Belgische of Duitse kerncentrale optimaal
voorbereid te zijn. De belangrijkste conclusies en aanbevelingen zijn als volgt:
de rampenbestrijdingsplannen voor de centrales van Borssele en Petten zijn conform de
wettelijke vereisten. Voor de reactor in Delft geldt dat het plan volledig is maar de overdracht
van de verantwoordelijkheid hiervoor van gemeente naar de veiligheidsregio nog niet is
voltooid;
• de voorbereiding op een eventueel ongeval met een Belgische of Duitse centrale is conform
wet- en regelgeving;
• zowel op internationaal als op regionaal niveau kan nog enige verbetering worden gerealiseerd
door betere onderlinge afstemming, in de vorm van een gezamenlijke werkwijze of gezamenlijk
overeengekomen interventiewaarden;
• de totale responsorganisatie (van regionaal tot nationaal) oefent beperkt als één geheel. Meer
ketenoefening m.b.t. de bestrijding van kernongevallen zou de voorbereiding ten goede komen.
•

Doelmatigheid
Omdat de kosten van EPAn en de veiligheidsregio’s niet bekend zijn kunnen geen uitspraken
worden gedaan over doelmatigheid

12.3 Stresstesten nucleaire installaties
Beschrijving van het instrument
De ramp met de kerncentrales bij Fukushima heeft aangetoond dat natuurgeweld verder verergerd
kan worden op het moment dat nucleaire instellingen niet voldoende bestand zijn tegen extreme
natuurlijke gebeurtenissen. Om de veiligheid van de Europese kerncentrales te toetsen en te
voorkomen dat een vergelijkbare situatie zich nogmaals voordoet is na de ramp in Japan besloten
stresstests uit te voeren bij alle Europese instellingen. De Europese Commissie (2011) schrijft:
“De Commissie heeft onmiddellijk gereageerd op de gebeurtenissen in Fukushima. Samen met de internationale
regulatoren1 en de nucleaire industrie heeft zij een proces in gang gezet om in de gehele EU alomvattende risico- en
veiligheidsbeoordelingen van kerncentrales (de zogenaamde "stresstests") uit te voeren.”

219

CBRN staat voor: Chemisch, Biologisch, Radiologisch en Nucleair. De zes CBRN steunpuntregio’s
voorzien de vijfentwintig veiligheidsregio’s van deskundigheid en materiaal.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

302

HOOFDSTUK 12

Voor deze stresstests is een gezamenlijke onderzoeksmethode opgesteld zodat rapportages van
verschillende kerncentrales onderling vergelijkbaar zijn. De nadruk van de stresstest ligt op de
gevolgen van extreme natuurlijke omstandigheden zoals aardbevingen of overstromingen. In de
stresstest van de kerncentrale van Borssele is op verzoek van de minister echter ook een analyse
gedaan van mogelijke gebeurtenissen met een menselijke oorzaak. Dit is een extra inspanning ten
opzichte van hetgeen gevraagd werd in Europees verband (Minister van Economische zaken,
2013c)
Daarnaast is in Nederland tevens besloten ook de overige nucleaire installaties te onderwerpen aan
een stresstest. Het gaat om de Hoger onderwijs reactoren (HOR) in Delft, de installaties van NRG
in Petten, de uranium verrijkingsfabrieken van Urenco en het Hoogradioactief Afval Behandelingsen OpslagGebouw (HABOG) COVRA. Ook hierbij gaat het om een extra inspanning ten opzichte
van de Europese afspraken.
Doel en werking van het instrument
De stresstests houden een “doelgerichte vaststelling in van de veiligheidsmarges van iedere kerncentrale in
Europa” (Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie, 2011a).
Over de werking schrijft het ministerie van EL&I (2012d):

“Het stresstestonderzoek concentreert zich enkel op een deterministisch onderzoek van gepostuleerde extreme
omstandigheden, zoals zware aardbevingen, grote overstromingen, extreem weer en mogelijke combinaties daarvan.
In het onderzoek wordt verder aangenomen dat de veiligheidsvoorzieningen hoe dan ook één voor één falen, zonder
rekening te houden met wat de kans op dat falen is. Op die manier wordt in de stresstest nagegaan welke ‘rek’ er in
de bescherming door aanwezige veiligheidsvoorzieningen zit, ongeacht welke rek er wenselijk is. De ‘test’ is afgerond
als de situatie is bereikt waarin ernstige schade aan de centrale niet meer vermeden kan worden. Op deze wijze wordt
onderzocht wat de veiligheidsmarges zijn en welke mogelijkheden er zijn om die marges verder te vergroten.”
(Meetbare) doelvariabele van het instrument
Uit de stresstest komt naar voren hoeveel rek er in de getroffen veiligheidsmaatregelen zitten. Het
vaststellen van deze rek is het hoofddoel van de stresstest. Daarnaast kan naar aanleiding van de
stresstest worden ingezet op verdere verhoging van het veiligheidsniveau van de nucleaire
instelling.
Evaluatie:
Inventarisatie
De stresstesten van Nederlandse Nucleaire instellingen zijn dusdanig technisch van aard dat in deze
rapportage enkel de belangrijkste overkoepelende conclusies worden herhaald.
Doeltreffendheid
Over de stresstest in Borssele schrijft de minister van van Economische Zaken, Landbouw &
Innovatie (2011b):
“Mijn algehele conclusie is dat de uitgevoerde stresstest en de beoordeling ervan mij geen aanleiding geven om nu
maatregelen te treffen: de kerncentrale voldoet aan de veiligheidseisen die gesteld zijn in de huidige vergunning en daar
bovenop zijn veiligheidsmarges aanwezig.”

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: NUCLEAIRE VEILIGHEID EN STRALINGSBESCHERMING

303

Een vergelijkbare conclusie kan worden getrokken voor HOR en HABOG (Minister van
Economische zaken, 2013c):
“In grote lijnen voldoen de stresstestrapporten over de HOR en het HABOG aan alle Europese vereisten en de
aanvullende eisen die door mijn Ministerie zijn gesteld. Aan de hand van de uitgevoerde stresstesten en de
beoordelingen ervan is er geen aanleiding om nu maatregelen te treffen: er zijn geen indicaties dat de Hoger Onderwijs
Reactor van de TU Delft en het HABOG niet aan de veiligheidseisen voldoen die gesteld zijn in de huidige
vergunning. Met andere woorden: naar de huidige maatstaven zijn beide installaties veilig.”
En over de installaties van NRG (Ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie,
2012c):
“De nucleaire installaties van de vergunninghouder NRG zijn naar huidige maatstaven veilig. Daarbij beschikt de
Hoge Flux Reactor (HFR) over veiligheidsmarges ten opzichte van de technische en organisatorische eisen waaraan
de reactor op dit moment wettelijk aan moet voldoen.”
Voor alle installaties zijn voorstellen gedaan om de veiligheidsmarges verder te vergroten.
Nederland heeft voldaan aan de Europese vraag de veiligheid van haar nucleaire installaties te
toetsen conform het opgestelde protocol.
Doelmatigheid
Omdat de exacte kosten van de stresstesten onbekend zijn kunnen geen uitspraken worden gedaan
over de doelmatigheid.

12.4 Toetsingsmissies IPPAS (IAEA)
Beschrijving van het instrument
Het IPPAS programma van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA) heeft als doel
lidstaten te helpen met het waarborgen van de beveiligingseisen van nucleaire inrichtingen. Op
verzoek organiseert IPPAS toetsingsmissies waarin door buitenlandse experts wordt getoetst of de
binnenlandse instellingen voldoen aan de internationaal gestelde eisen (IAEA, 2012).
In Nederland zijn vier missies uitgevoerd; in 2005, 2008, 2009 en 2012. Hiermee is Nederland het
eerste land dat een complete reeks IPPAS bezoeken heeft voltooid (Minister van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie, 2012).
Doel en werking van het instrument
De bezoeken van IPPAS hebben tot doel “te toetsen of Nederland aan de internationale eisen op het vlak
van nucleaire beveiliging voldoet”
In 2005 is zowel op nationaal niveau als specifiek naar de kerncentrale bij Borssele gekeken. De
missie van 2008 was gericht op de beveiligingseisen van de instellingen bij Delft, Dodewaard,
Petten en COVRA. De missie in 2009 richtte zich op URENCO. De afsluitende missie in 2012
heeft onder andere tot doel de implementatie van de in eerdere missies gegeven aanbevelingen te
evalueren.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

304

HOOFDSTUK 12

(Meetbare) doelvariabele van het instrument
De meetbare doelvariabele betreft het al dan niet voldoen aan de gestelde internationale
beveiligingseisen. Daarnaast hebben de missies kennisuitwisseling en waar nodig aanscherping van
veiligheidsprotocollen als doel.
Evaluatie
Inventarisatie
In 2012 is met de laatste IPPAS missie een reeks van vier afgerond en het missierapport beschikbaar
gekomen. Hieronder de belangrijkste conclusies:
Doeltreffendheid
De minister schrijft naar aanleiding van het missierapport:
“De algemene conclusie van de IPPAS-evaluatie is dat het beveiligingsbeleid, beleid tot uitvoering, binnen de
Nederlandse nucleaire industrie aanzienlijk is verbeterd.”
De belangrijkste aanbevelingen zijn de implementatie van de nieuwe internationale
beveiligingsvoorschriften in de Nederlandse wet- en regelgeving en het vaststellen van een
referentiescenario Cyberterrorisme. Het uit laten voeren van de IPPAS missies en het
implementeren van de aanbevelingen heeft de naleving van nucleaire beveiligingseisen in
Nederland naar alle waarschijnlijkheid verhoogd. De toetsingsmissies dragen zo bij aan een
doelmatige invulling van de doelstelling van nucleaire veiligheid.
Doelmatigheid
Omdat de exacte kosten van de IPPAS missies onbekend zijn kunnen geen uitspraken worden
gedaan over de doelmatigheid.

12.5 Conclusies Nucleaire veiligheid en
Stralingsbescherming
In de onderstaande tabel is samengevat welke mate van doeltreffendheid en doelmatigheid is
vastgesteld voor de instrumenten gericht op nucleaire veiligheid en stralingsbescherming.
Tabel 12.2

Doeltreffendheid en doelmatigheid met betrekking tot nucleaire veiligheid en
stralingsbescherming

Instrument

Bewijsmateriaal

Doeltreffendheid

Doelmatigheid

Kernenergiewet

Zacht

Goed

Matig

EPAN

Zacht

Goed

?

Stresstesten Nucleaire
installaties

Hard

Goed

?

Toetsingsmissie IAEA

Hard

Goed

?

De Kernenergiewet en de onderhangende besluiten en regelingen vormen de belangrijkste
instrumenten gericht op het waarborgen van de veiligheid van mens en milieu tegen de gevaren

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: NUCLEAIRE VEILIGHEID EN STRALINGSBESCHERMING

305

verbonden aan kernenergie en ioniserende straling. De kernenergiewet is pas vanaf 2011 onderdeel
van artikel 14, voor die tijd lag deze verantwoordelijkheid bij het ministerie van VROM. Het stelsel
van partijen en verplichtingen zoals dat door de wetgever is ontworpen, is op papier sluitend maar
erg complex. Met name op het gebied van doelmatigheid is dus nog winst te behalen. In het kader
van het ongeval met de kerncentrale bij Fukushima zijn in de evaluatieperiode stresstesten
uitgevoerd van de Nederlandse nucleaire installaties en is het functioneren van de Eenheid planning
en advies nucleair (EPAN) onderworpen aan een procesmatige evaluatie. Daarnaast werd in 2012
een serie van vier inspectiemissies door het IAEA met succes afgerond. Omdat geen gedetailleerde
gegevens over de kosten van EPAN, de stresstesten en de toetsingsmissie IAEA beschikbaar zijn
kunnen geen uitspraken over doelmatigheid worden gedaan.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

BELEIDSDOORLICHTING ENERGIEBELEID 2007 T/M 2012

307

Literatuur
Aalbers, R., Baarsma, B., Berkhout, P., Bremer, S., Gerritsen, M. & Nooij, de M. (2007), Ex-post
evaluatie Energie Investeringsaftrek. SEO-rapport nr. 999. Amsterdam: SEO.
Aalbers, R., Shestalova, V. en Kocsis, V. (2013), Innovation policy for directing technical change
in the power sector. Energy Policy, 63: 1240-1250.
ACM (2013a), Visiedocument strategische prioriteiten E&G groothandelsmarkten.
ACM (2013b), Monitoringrapportage Kleinschalige Aanbieding Slimme Meter. 7 november 2013.
ACM (2013c), Liquiditeitsrapport 2013. Groothandelsmarkten gas en elektriciteit.
Adviesraad Internationale Vraagstukken en Algemene Energieraad (2005), Energiek buitenlands
beleid. Energievoorzieningszekerheid als nieuwe hoofddoelstelling. Den Haag, december
2005.
Agentschap NL (2011), CO2-reductieplan. Rapportage monitoring 2009. Effect emissiereductie
van projecten uit het CO2-reductieplan. Kenmerk ZCR1132416, juni 2011.
AgentschapNL (2012), Voortgangsrapportage Green Deals 2012. Mede gebaseerd op informatie
van RVO.nl
AgentschapNL (2013a), Resultatenbrochure Meerjarenafspraken energie-efficiëntie 2012.
AgentschapNL (2013b), Monitor energiebesparing gebouwde omgeving 2012. 29 oktober 2013.
AgentschapNL (2013c), Energie-investeringsaftrek (EIA). Jaarverslag 2012.
Algemene Rekenkamer (2007), Subsidieregeling Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie (MEP).
Tweede Kamer, vergaderjaar 2006–2007, 31 028, nr. 1.
Algemene Rekenkamer (2010), Subsidieregelingen duurzame energieproductie (MEP en SDE).
Rapport: Terugblik 2010 op Subsidieregeling ‘Milieukwaliteit Elektriciteitsproductie’
(MEP). Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 340, nrs. 1–2.
Algemene Rekenkamer (2011), Energiebesparing: ambities en resultaten. 22 september 2011.
Algemene Rekenkamer (2012), Gasrotonde: nut, noodzaak en risico’s. Nederland als Europees
knooppunt van gastransport.
Arup (2011), Review of the generation costs and deployment potential of renewable electricity
technologies in the UK, Study Report, REP001.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

308

HOOFDSTUK 12

Baarsma et al. (2006), De welvaartseffecten van het splitsingsvoorstel - een overkoepelend beeld.
Een maatschappelijke kosten-batenanalyse van de splitsing van de energiebedrijven, SEOrapport nr. 913, Amsterdam, in opdracht van ENECO.
Bergenhenegouwen, van en Van Beuningen (2012), Hoofdlijnen regulerend kader elektriciteit op
BES, advies aan de Minister van EZ en de bestuurscolleges van de Openbare Lichamen.
Berndsen et al. (2012), Tariefregulering in retrospectief. Inventariserend en structurerend
feitenonderzoek. 11 april 2012.
Borenstein,
S.
(2014),
In
defense
of
picking
the
winner.
http://energyathaas.wordpress.com/2014/03/03/in-defense-of-picking-winners/.
Brink, E. van de et al. (2009), Technisch Onderzoek Vervangingsinvesteringen Netbeheerders.
Movares, Utrecht, 9 oktober 2009.
Buck, de A., Blom, M.J., Smit, M. en Wielders, L.M.L. (2010), Convenant Benchmarking Energieefficiency: resultaten en vrijstellingen energiebelasting. Delft, juni 2010.
Buiren, K. van en L. van Halderen (2013), Corporate Governance Water en Energiebedrijf Bonaire
N.V., SEO-rapport 2013-66, in opdracht van de Gezaghebber van Bonaire en het ministerie
van EZ.
Buijs en Sievers (2011), Resource Security Risks in Perspective. Complexity and Nuance, CIEPBGR Briefing Paper, november 2011.
CBS, PBL, Wageningen UR (2013), Energiebesparing in Nederland, 2000 – 2010 (indicator 0435,
versie 06, 19 juni 2013).www.compendiumvoordeleefomgeving.nl. CBS, Den Haag;
Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag/Bilthoven en Wageningen UR, Wageningen.
CIEP (2004), Study on Energy Supply Security and Geopolitics. Final Report. The Hague.
Duyne, van J.F. (2005) Relatie tussen CO2-emissiehandel en het Convenant Benchmarking.
Commissie Benchmarking energie-efficiency, 10 februari 2005.
Constantini, V., Gracceva, F. , Markandya, A. en G. Vicini (2007), Security of supply: Comparing
scenarios from a European perspective. Energy Policy, vol. 35, pp. 210-226.
Convenant Benchmarking energie-efficiency, Den Haag, 6 juli 1999.
Convenant Energiebesparing bestaande gebouwen (“Meer met Minder”), Den Haag, 23 januari
2008.
CPB (2006), Kwantitatieve verkenning welvaartseffecten splitsing energiebedrijven. CPB Notitie,
20 maart 2006.
CPB (2012), Plausibiliteitstoets Outcome-berekening NMa. CPB Notitie, 24 januari 2012.
CPB (2013a), Interactie Milieu-beleidsinstrumenten met het ETS. CPB Notitie, 8 januari 2013.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: NUCLEAIRE VEILIGHEID EN STRALINGSBESCHERMING

309

CPB (2013b), Plausibiliteitstoets Outcome-berekening NMa over 2012. CPB Notitie, 15 maart
2013.
Daniëls, B.W., Dril, van A.W.N., Boerakker, Y.H.A., Godfroij, P., Hilst, van F., Kroon, P.,
Menkveld, M., Seebregts, A.J., Tigchelaar, C. & Wilde, de H.P.J. (2006), Instrumenten voor
energiebesparing. Instrumenteerbaarheid van 2% besparing per jaar. ECN-E—06-057,
Petten.
Daniëls, B.W & Kruitwagen, S. (2010), Referentieraming energie en emissies 2010-2020. ECN-E—
10-004/PBL-500161001. ECN/PBL, Petten/Bilthoven.
Daniëls, B., Tieben, B., Weda, J., Hekkenberg, M., Smekens, K., en Vethman (2012), Kosten en
baten van CO2-emissiereductie maatregelen. ECN en SEO Economisch Onderzoek. ECNE--12-008 , mei 2012.
Dechezleprêtre, A. Martin, R. en Mohnen, M. (2014), Knowledge spillovers from clean and dirty
technologies: a patent citation analysis. SIMPATIC working paper no. 12.
Drechtstedenbestuur (2012), Raadsinformatiebrief. 27 juni 2012.
EBN (2012), Focus on Dutch gas 2012.
ECN (2013), Jaarverslag 2012.
Ecorys (2012), Evaluatie Energie Investeringsaftrek Ex post evaluatie 2006-2011. 1 november
2012.
Ecorys (2013a), Evaluatie Energie Investeringsaftrek Ex post evaluatie 2006-2011. Rotterdam, 1
november 2012.
Ecorys (2013b), Evaluatie Meerjarenafspraak Energie Efficiëntie 2008-2020 (MJA3). Rotterdam,
10 april 2013.
Egmond, van S., Brouwer, J.H. en Hemeriks, G.J. (2012), Overview and analysis of the dutch CCS
program as a knowledge network. International Journal of Greenhouse Gas Control, 115:
S1-S9.
Elburg, H. van (2014), Monitor Energiebesparing Slimme Meter. Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland, maart 2014.
Elzenga H., en Kruitwagen, S. (2012), Ex-ante evaluatie van Green Deals Energie. Planbureau voor
de Leefomgeving, Den Haag.
Energie Centraal (2010), Jaarverslag 2010.
Energy Matters (2014), Eindrapportage veldtesten. Energieprestaties van 5 warmtetechnieken bij
woningen in de praktijk. 15 januari 2014.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

310

HOOFDSTUK 12

Europese Commissie (2009), Staatsteunmaatregel nr. N 442/2009 – Nedeland. Garantiefaciliteiten
voor geothermische energie, C(2009)7437, Brussel, 22 september 2009.
Europese Commissie (2010), EU Energy Trends to 2030 - Update 2009, European Commission.
Publications Office of the European Union, Brussels.
Europese Commissie (2011), Mededeling van de commissie aan de raad en het europees parlement:
betreffende het tussentijds verslag over de alomvattende risico- en veiligheidsbeoordeling
("stress tests") van kerncentrales in de Europese unie. Brussel, 24 november 2011.
Europees Parlement en de Raad (2009), Richtlijn 2009/28/EG van het Europees Parlement en de
Raad van 23 april 2009 ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare
bronnen en houdende wijziging en intrekking van Richtlijn 2001/77/EG en Richtlijn
2003/30/EG.
Fischer, C., Newell, R.G. en Preonas, L. (2013), Environmental and Technology Policy Options in
the Electricity Sector: Interactions and Outcomes. RFF Discussion Paper 13-20.
GEA (2012), Global Energy Assessment - Toward a Sustainable Future. Cambridge University
Press, Cambridge, UK and New York, NY, USA and the International Institute for Applied
Systems Analysis, Laxenburg, Austria.
Gerdes, J. en Boonekamp, P., (2012), Energiebesparing in Nederland 2000-2010. ECN, december
2012.
Gerwen, van et al. (2010), Intelligente meters in Nederland; herziene financiële analyse en adviezen
voor beleid, KEMA Nederland B.V., Arnhem.
Gorree et al. (2011), Handreiking effectevaluaties van subsidies. Randvoorwaarden, uitvoering en
benutting, Algemene Rekenkamer.
Grau, T., Huo, M. en Neuhoff, K. (2011), Survey of Photovoltaic Industry and Policy in Germany
and China. DIW Discussion Paper 1132, Berlin.
Groot, de K., Zon, G., Rijn-Vellekoop, van L. en Breembroek, G. (2013), Advies van de CATOreviewcommissie aan Topteam Energie. 10 oktober 2013.
Gas Transport Services B.V. (2011), Rapportage Voorzieningszekerheid gas 2011.
Harris et al. (2010), Economic Impact of the Dutch Gas Hub Strategy on the Netherlands, The
Brattle Group.
Hoogeveen en Perlot (eds., 2005), Tomorrow’s mores, CIEP.
IAEA (2012), Follow-up Mission Report: The Netherlands 23 january – 3 february 2012.
IEA (2014), Energy Policies of IEA Countries: The Netherlands 2014 Review. OECD/IEA, Paris.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: NUCLEAIRE VEILIGHEID EN STRALINGSBESCHERMING

311

Inspectie OOV (2011), Quick scan regionale voorbereiding op een nucleair ongeval. September
2011.
Jansen, J.C. en A.J. Seebregts (2010), Long-term energy services security: What is it and how can it
be measured and valued? Energy Policy, 38, 1654-1664.
Kemp et al. (2012), Outcome van NMa-optreden. Resultaten voor 2011. NMa Working Papers No
7.
Kemp et al. (2013), Outcome van NMa-optreden. Resultaten voor 2012. NMa Working Papers No
8.
Klinckenberg Consultants (z.d.), Programma Energie Internationaal – Externe en Interne
Evaluatie.
Koning, E.-J. et al. (2006), Evaluatie Doeltreffendheid en Effecten van het Besluit Aanleg EnergieInfrastructuur. Eindrapport. B&A Groep , Den Haag, 22 augustus 2006.
KPMG (2013), Resultaten en vooruitzichten Energie-efficiëntie MEE bedrijven in Nederland. 24
september 2013.
Meer met minder Energie (2013), 2012 lokale kansrijke aanpakken. Facts & Figures.
Meer Met Minder: Convenant energiebesparing bestaande woningen en gebouwen, Den Haag, 28
juni 2012.
Meerjarenafspraak Energie-efficiëntie 2001-2020, Den Haag, 1 juli 2008.
Meerjarenafspraak Energie-efficiëntie ETS-ondernemingen, Den Haag, 2 oktober, 2009.
Mil, van et al. (2010), Evaluatie van de Raad van Bestuur van de Nederlandse
Mededingingsautoriteit (NMa). Eindrapport. Kwink Groep BV, 30 augustus 2010.
Mil, van et al. (2013), Evaluatie derde Structuurschema Elektriciteitsvoorziening (SEV III).
Eindrapport. Den Haag, 10 juni 2013.
Mil, van B.P.A., Gooskens, B.J.F., Schelven, van R.M., en Stutje, A. (2013), Externe audit green
deal aanpak. Den Haag, 28 oktober 2013.
Ministerie van Buitenlandse Zaken (2012a), IOB Evaluatie Energievoorzieningszekerheid en
buitenlandbeleid. Beleidsdoorlichting 2006-2010.
Ministerie van Buitenlandse Zaken (2012b), IOB Evaluatie Relaties, resultaten en rendement.
Evaluatie van de Benelux Unie-samenwerking vanuit Nederlands perspectief.
Minister van Economische Zaken (2007a), Evaluatie operationele doel Optimale ordening en
werking van de energiemarkt.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

312

HOOFDSTUK 12

Minister van Economische Zaken (2007b), Evaluatie Wet Voorraadvorming Aardolieproducten
2001. Brief van de minister van EZ aan de Tweede Kamer, 13 december 2007.
Minister van Economische Zaken (2008), Evaluatie Mijnbouwwet. Brief van de Minister van EZ
aan de Eerste Kamer, 11 februari 2008.
Minister van Economische Zaken (2009), Gasrotondebrief. Kamerstuk 29023 nr. 73.
Minister van Economische Zaken (2011), Aanbiedingsbrief bij de Voortgangsrapportage
Gasrotonde 2011, 7 november 2011.
Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2011a),
hergebruik en opslag van CO2. 14 februari 2011.

Mogelijkheden voor

Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2011b), Subsidie duurzame warmte
voor bestaande woningen. 4 juli 2011.
Minister van Economische Zaken en de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(2011), Brief over groene economische groei in Nederland (green deal). Kamerstukken
33043 nr. 1. 3 oktober 2011.
Minister van Economische Zaken (2012a), Kamerbrief betreffende Uitspraak van de Hoge Raad
over Wet onafhankelijk netbeheer, 12 maart 2012, kenmerk ETM/EM/12029684.
Minister van Economische Zaken (2012b), Beantwoording vragen over energieprijzen in Bonaire,
13 september 2012, DGETM-EM/12301344.
Minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2012), Ippas-missie. 19 september
2012. Kamerstuk 32645 nr. 41.
Minister van Economische Zaken (2013a), Gaswinning Groningen-veld. Brief van de minister van
Economische Zaken aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, 25
januari 2013. Kamerstuk 33529 nr. 1.
Minister van Economische Zaken (2013b), Antwoord (4 november 2013) op vragen van het lid
Paulus Jansen (SP) aan de minister van Economische Zaken over de gevolgen van de
Splitsingswet (Wet Onafhankelijk Netbeheer) (11 oktober 2013).
Minister van Economische Zaken (2013c), Brief regering; Beoordeling stresstestrapport Hoger
Onderwijs Reactor (TUD) en stresstestrapport Hoogactief afval bewerking en
opslaggebouw (COVRA) – Kernenergie. 20 december 2013.
Minister van Economische Zaken (2014), Brief van de Minister van Economische Zaken aan de
Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, 18 juni 2014. Kamerstuk 31510 nr.
49.
Ministers van Economische Zaken, van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij en van Verkeer en Waterstaat (1996), Brief tgv de

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: NUCLEAIRE VEILIGHEID EN STRALINGSBESCHERMING

313

notitie ′′Eerste aanzet tot een CO2-reductieplan”. Tweede Kamer, vergaderjaar 1996-1997,
25 026, nr. 1.
Ministerie van Economische Zaken (1998), Besluit subsidies CO2-reductieplan. Stb. 1998-397.
Ministerie van Economische Zaken (2001a), Besluit van 27 augustus 2001 tot wijziging van het
Besluit subsidies CO2-reductieplan inhoudende de uitbreiding naar andere broeikasgassen.
Stb. 2001, 405.
Ministerie van Economische Zaken (2001b), Bestuursovereenkomst Landelijke Ontwikkeling
Windenergie (BLOW).
Ministerie van Economische Zaken (2005), Nu voor later. Energierapport 2005.
Ministerie van Economische Zaken (2007), Besluit stimulering duurzame energieproductie. Stb.
2007, 410.
Ministerie van Economische Zaken (2008a), Energierapport 2008.
Ministerie van Economische Zaken (2008b), Tijdelijke energieregeling markt en innovatie. Stcrt.
2008-173.
Ministerie van Economische Zaken (2008c), Werkprogramma Warmte op stoom.
Ministerie van Economische Zaken (2009a), Financiering windpark Noordoostpolder. Kamerbrief
ET/ED/9201688, 17 november 2009.
Ministerie van Economische Zaken (2009b), Regelingwindenergieopzee. Stcrt. 2009, 17851.
Ministerie van Economische Zaken (2009c), Subsidieregeling energie en innovatie. Stcrt. 2009,
20455.
Ministerie van Economische Zaken (2009d), Tijdelijke energieregeling markt en innovatie in
verband met Risico's dekken voor aardwarmte. Stcrt. 2009, 12836.
Ministerie van Economische Zaken (2009e), Tijdelijke energieregeling markt en innovatie in
verband met Risico's dekken voor aardwarmte. Stcrt. 2009, 16399.
Ministerie van Economische Zaken (2010a), Regeling aanwijzing categorieën duurzame
energieproductie 2010. Stcrt. 2010, 962.
Ministerie van Economische Zaken (2010b), Subsidieregeling energie en innovatie ter versoepeling
van de voorwaarden in het programma Risico’s dekken voor aardwarmte. Stcrt. 2010, 11216.
Ministerie van Economische Zaken (2013), Groningengas op de Noordwest-Europese gasmarkt.
Samenvattende rapportage bij de onderzoeken 7, 8 en 9, november 2013.
Ministerie van Economische Zaken (2014), Consultatiedocument STROOM.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

314

HOOFDSTUK 12

Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2011a), Brief aan Urenco over
stresstest uraniumverrijkingsfabrieken, 20 september 2011.
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2011b), Brief over nationaal rapport
stresstest kerncentrale Borssele, 20 december 2011.
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2011c), Energierapport 2011.
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2011d), Voortgangsrapportage
Gasrotonde 2011.
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2012a), Goedkeuring in het kader
van staatssteun van de Europese Commissie inzake de wijziging van de AMvB waarmee
duurzame warmte aan de SDE+ is toegevoegd. Kamerbrief, DGETM-ED/12323851.
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2012b), Groene economische groei
in Nederland (Green Deal). Kamerstukken 33034 nr. 11, 6 juli 2012.
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2012c), Nationaal rapport OLP
stresstest Onderzoekslocatie Petten, 1 oktober 2012.
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2012d), Nationaal rapport over de
post-Fukushima stresstest: Toelichting, belangrijkste bevindingen en conclusies. Januari
2012.
Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2012e), Regeling subsidie voor
zonnepanelen. Stcrt. 2012-12546.
Ministers van Infrastructuur en Milieu en Economische Zaken (2013), Evaluatie van het Derde
Structuurschema Elektriciteitsvoorziening (SEV III), brief van de ministers van I&M en EZ
aan de Tweede Kamer, 10 juli 2013.
Ministerie van Infrastructuur en Milieu (2007), Werkprogramma Schoon en zuinig.
Ministerie van Infrastructuur en Milieu en Ministerie van Economische Zaken (2014),
Structuurvisie Windenergie op land. 31 maart 2014.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (2010), 2de inhoudelijke analyse bescherming vitale
infrastructuur.

Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Ministerie van
Economische Zaken, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (2008),
Nationaal Plan van Aanpak Windenergie.
Movares Nederland B.V. (2013), Betrouwbaarheid van elektriciteitsnetten in Nederland. Resultaten
2012. Utrecht, 26 april 2013.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: NUCLEAIRE VEILIGHEID EN STRALINGSBESCHERMING

315

Mulder, M. en P. Plug (2009), Reguleren van energiemarkten: sturen in een dynamische omgeving.
Mulder, M. en L. Schoonbeek (2013), Decomposing changes in competition in the Dutch electricity
market through the Residual Supply Index. Energy Economics 39, 100-107.
Munten, J. (2008), Beleidsconvergentie in de beleidsprocessen van het koppelen van de
Noordwest-Europese energiemarkten. Case study Pentalateral Energy Forum, Vrije
Universiteit Brussel.
Mutsaers et al. (2013), Hof van Justitie: Splitsingswet kan verenigbaar zijn met Europees recht –
maar we weten het nog niet zeker, Legal Alert (22 oktober 2013).
NMa (2009a), Monitor groothandelsmarkten gas en elektriciteit 2009.
NMa (2009b), De Nederlandse Energiemarkten in 2009. Streefbeeld - knelpunten – maatregelen.
NMa (2009c), Liquiditeitsrapport 2012. Groothandelsmarkten gas en elektriciteit. Den Haag, juli
2012.
NMa (2010), Zorgen voor optimale energiedistributienetwerken. Visie van de toezichthouder op
het reguleringskader, Den Haag, februari 2010.
NMa (2011), Monitor groothandelsmarkten gas en elektriciteit 2010.
NMa (2012), Evaluatie Elektriciteitswet 1998 en Gaswet. Eindverslag. Den Haag, april 2012.
NMa/DTe (2006), Evaluatie Elektriciteitswet 1998 en Gaswet. Eindrapport. Den Haag.
Noailly, J. en Shestalova, V. (2013), Knowledge spillovers from renewable energy technologies.
Lessons from patent citations. CPB Discussion Paper 262.
NRG (2013), Jaarverslag 2012.
Ommeren, van K., Pater, de M. en Beek, van der J. (2011), Monitor publiek gefinancierd
energieonderzoek 2010. Decisio, 3 oktober 2011
Ommeren, van K., Pater, de P. en Pertijs, J. (2013), Monitor publiek gefinancierd energieonderzoek
2012. Decisio, 9 augustus 2013
Oostdijk, A., Noort, van M., Blaay, de M., Metz, B., en Timmermans, Co. (2012),
Stralingsbescherming vanuit stelselperspectief: Evaluatie van het Nederlandse
stralingsbeschermingsbeleid, Berenshot, 7 december 2012.
Oostdijk et al. (2014), Evaluatie van TNO-AGE. Eindrapport, 26 maart 2014.
Planbureau voor de Leefomgeving (2011), Effecten van het kabinetsbeleid voor milieu en klimaat.
Verkenning voor de motie-Halsema, in samenwerking met Energieonderzoek Centrum,
PBL: Bilthoven.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

316

HOOFDSTUK 12

Planbureau voor de Leefomgeving en ECN (2011), Naar een schone economie in 2050: routes
verkend. Hoe Nederland klimaatneutraal kan worden, PBL-publicatienummer: 500083014
en ECN-rapportnummer: ECN-O- -11-076.
Planbureau voor de Leefomgeving (2013). Nederland voldoet aan de Kyoto-verplichting uitstoot
broeigassen. 9 september 2013.
Policy Research Corporation (2007), Evaluatie van de Mijnbouwwet – Eindrapport, november
2007.
PricewaterhouseCoopers Advisory N.V. (2009), Investeringen in energienetwerken onder druk?
Een beoordeling van het reguleringskader. Oktober 2009.
Rademaekers, K., Ouwens, J.D., Meindert, L., Boeve, S., Kok, R., Vasen, N., Willemse, W. en Lise,
W. (2010), Versterking van de Nederlandse duurzame energiesector. Ecorys, Rotterdam, 15
december 2010.
REN21 (2012), Renewables 2012. Global status report. REN21 Secretariaat: Paris.
Rijksoverheid (2008), Innovatieagenda Energie.
Rijksoverheid (2010), Nationaal Actieplan Hernieuwbare Energiebronnen. Richtlijn 2009/28/EG.
Rijksoverheid (2011a), Green Deal.
Rijksoverheid (2011b), Elektrisch Rijden in de versnelling, Plan van Aanpak 2011-2015. Bijlage 2
bij Green Deal.
Rijksoverheid (2013), Voortgangsrapportage Green Deals 2013.
Rijksoverheid en Interprovinciaal Overleg (2009), Klimaat- Energieakkoord tussen Rijk en
provincies. 12 januari 2009.
RIVM (2004), Kwaliteit en toekomst. Verkenning van duurzaamheid, Bilthoven.
Roosdorp, R. (2012), Energiesubsidies. Vijftien jaar ervaring en vier lessen verder, In Jaarboek
Overheidsfinanciën 2012, hoofdstuk 8.
Schoots, K. (2010), Innovatie en leercurven. Rapportage naar aanleiding van kennisvragen
Werkgroep Energie en Klimaat. ECN-E—10-038, ECN, Petten/Amsterdam.
Seebregts, A., Groenenberg, H., Boot, P. en H. Snoep (2010), Policy Instruments for Advancing
CCS in Dutch Power Generation. ECN-E--10-032, ECN, Petten/Amsterdam.
Senternovem (2007), Offerte Implementatieprogramma duurzame energiehuishouding (overhang
DEN B 2007).
Senternovem (2008), Aantreden Theo Walthie markeert nieuwe fase EnergieTransitie, 1 februari
2008.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

OPERATIONEEL DOEL 3: NUCLEAIRE VEILIGHEID EN STRALINGSBESCHERMING

317

Senternovem (2009), Concept Businessplan Nationaal Expertisecentrum Warmte NEW, augustus
2009.
SER (2007), Naar een kansrijk en duurzaam energiebeleid. Advies 06/10, 15 december 2006.
Sijm, J., Van der Welle, A., Tieben, B., Hof, B. en V. Kocsis (2013a), Naar een breder afwegingsen reguleringskader voor investeringen in interconnectoren: de Maatschappelijke KostenBaten Analyse (MKBA), april 2013, ECN-E--13-02.
Sijm, J., Van Hout, M., Tieben, B., Hof, B. en V. Kocsis (2013b), Toegevoegde waarde van de
elektriciteitssector voor de Nederlandse economie, november 2013, ECN-E--13-026.
Singels, M. et al. (2003), BAEI. Besluit Aanleg Energie Infrastructuur: Evaluatieonderzoek, Delft,
juli 2003, CE.
Staatstoezicht op de Mijnen (z.d.), Rapportatge ten behoeve van het verkrijgen van het Bewijs van
Goede Dienst door Staatstoezicht op de Mijnen. Het aantonen van operationeel
kwaliteitsmanagement.
Taskforce Energietransitie (2006), Meer met energie: Kansen voor Nederland, Den Haag.
Theeuwes et al. (2012), Durf te meten. Eindrapport Expertwerkgroep Effectmeting.
TNO (2012), Delfstoffen en aardwarmte in Nederland. Jaarverslag 2011, in opdracht van het
ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie.
TNO (2013), Delfstoffen en aardwarmte in Nederland. Jaarverslag 2012, in opdracht van het
ministerie van Economische Zaken.
Topteam Energie (2012), Rapportage Topsector Energie bij de innovatiecontracten energie. Maart
2012.
Topsector Energie (2013), Duurzame energie: Innovatie is de sleutel. Stand van zaken Topsector
Energie. September 2013.
Tweede Kamer (2013), Toetsingskader garantieregeling aardwarmte, Den Haag, 17 september
2009.
Twynstra Gudde (2006), Evaluatie Directie Toezicht Energie, Amersfoort.
Uylenburg, R., Vogelezang-Stoute, E.M., Neerhof, R. en Grijp, van der N.M. (2007), Evaluatie
Kernenergiewet. Stem publicatie 2006/4, 27 augustus 2007.
Verdonk, M. en Wetzels, W. (2012), Referentieraming energie en emissies: actualisatie 2012.
Energie en emissies in de jaren 2012, 2020 en 2030, Den Haag: Planbureau voor de
Leefomgeving.
Verhees, L. (2011), Betrouwbaarheid van elektriciteitsnetten in Nederland in 2010, Arnhem,
KEMA Nederland B.V.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK

318

HOOFDSTUK 12

Visser, de E., Harmeling, M., Winkel, T., Noothout, P. en Blok, K. (2012), Ex-post evaluatie DENA en EOS. Ecofys, januari 2012.
Visser, de E., Hendriks, C., Vos, de R., Lysen, E. en Egmond, S. (2009), Catching carbon to clear
the skies. Experiences and highlights of the Dutch R&D programme on CCS. 15 april 2009.
Volkerink et al. (2007), Evaluatie Wet Voorraadvorming Aardolieproducten 2001. Eindrapport,
Rotterdam, 25 oktober 2007, Ecorys.
Volkerink, M., Rougoor, W., Tieben, B., Blom, M. en Schepers, B. (2012), Bouwen en banen. SEOrapport, 2012-91. Amsterdam: SEO.
VROM Inspectie (2011), Responsplan Nationaal Plan Kernongevallenbestrijding. Augustus 2011.
Wortmann, E. (2008), Nieuwe Nuts. Duurzame bronnen – lokale business. Integrale versie.
Utrecht, 2008.
Zachman, G., Serwaah, A. en Perruzi, M. (2014), When & how to support renewables? Letting the
data speak. SIMPATIC working paper no. 14.

SEO ECONOMISCH ONDERZOEK