Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

31 239

Stimulering duurzame energieproductie

32 813

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid

Nr. 386

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR KLIMAAT EN ENERGIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 januari 2024
Op 7 juli 2023 heb ik toegezegd uw Kamer verder te informeren over de
uitwerking van de subsidieregeling CO2-vrij regelbaar vermogen
(Kamerstuk 31 239, nr. 379). Vanwege de samenhang maak ik van de
gelegenheid gebruik om in deze brief ook in te gaan op de uitkomsten van
de onder Nederlands voorzitterschap gehouden ministeriële bijeenkomst
van het Pentalaterale Energie Forum van 18 december 2023.
Belang van voldoende CO2-vrij regelbaar vermogen
In mijn brief van 7 juli 2023 ben ik ingegaan op het belang van een
subsidie voor CO2-vrij regelbaar vermogen. Ook in mijn brief aan uw
Kamer van 19 december 2023 over de voortgang van het aanvullend
klimaatpakket voor de elektriciteitssector (Kamerstuk 29 023, nr. 456) heb
ik het belang van de subsidieregeling in relatie tot regelbaar vermogen en
de versnelde verduurzaming daarvan beschreven. Uit de TenneT
Adequacy Outlook blijkt dat regelbare en CO2-vrije elektriciteitscentrales
een belangrijke rol hebben in een volledig CO2-vrij elektriciteitssysteem
als back-up vermogen om de leveringszekerheid op een duurzame manier
te borgen.1 Door de opschaling van opwek uit zon en wind krijgen
regelbare elektriciteitscentrales in toenemende mate een andere rol in het
CO2-vrije elektriciteitssysteem. Deze centrales zullen in de toekomst
steeds minder aan staan maar blijven wel nodig voor de momenten dat
de zon niet schijnt en de wind niet waait en de import van elektriciteit
vanuit het buitenland niet toereikend is. Ook het Nationaal Plan Energiesysteem, hierna NPE, onderschrijft het belang van voldoende regelbaar
vermogen als onderdeel van een robuust, en daarmee toekomstbestendig, energiesysteem (Kamerstuk 32 813, nr. 1319).
De gasgestookte elektriciteitscentrales zijn – nadat het verbod op
elektriciteitsproductie met behulp van kolen in 2030 effectief wordt – nog
de enige CO2-uitstoters in de elektriciteitssector. Het kabinet heeft het
1

kst-31239-386
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2024

Leveringszekerheid van elektriciteit in een volledig duurzaam elektriciteitssyteem (tennet.eu)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 239, nr. 386

1

streven om in Nederland in 2035 een CO2-vrij elektriciteitssysteem te
hebben, dat betaalbaar en betrouwbaar is. Het is derhalve belangrijk de
gasgestookte elektriciteitscentrales te verduurzamen, zodat de benodigde
capaciteit aan regelbaar vermogen op peil gehouden wordt om de
leveringszekerheid van elektriciteit te waarborgen. In opvolging van het
publiceren van het NPE wordt op dit moment verder onderzoek gedaan
naar de rol van de overige flexibiliteitsmiddelen in een CO2-vrij elektriciteitssysteem in relatie tot CO2-vrij regelbaar vermogen.
Gezien het belang van deze verduurzaming van de gasgestookte
elektriciteitscentrales heeft het kabinet circa € 1 miljard gereserveerd in
het Klimaatfonds ten behoeve van een subsidieregeling. Om gascentrales
in de toekomst geheel CO2-vrij te maken, moet aardgas worden
vervangen door een CO2-vrije energiedrager zoals waterstof.2 Om
daadwerkelijke CO2-reductie te garanderen is in de voorjaarsbesluitvorming 2023 besloten om deze subsidieregeling te combineren met een
bijmengvoorwaarde van een CO2-vrije energiedrager. Naast deze subsidie
is het noodzakelijk om internationale samenwerking gericht op de
versnelling van CO2-vrij regelbaar vermogen te intensiveren. Als
verantwoordelijk Minister voor de energievoorziening ga ik in deze brief
op beide punten in.
Penta-samenwerking kan CO2-vrij regelbaar vermogen versnellen
De Nederlandse elektriciteitsmarkt is in hoge mate geïntegreerd met die
van andere Noordwest-Europese landen. Om die reden hebben de
marktomstandigheden en het gevoerde beleid in omliggende landen een
significante impact op het effect van een nationale subsidiemaatregel in
de elektriciteitssector. In lijn met het NPE3 is het daarom noodzakelijk om,
gelijktijdig met de uitwerking van de subsidiemaatregel CO2-vrij regelbaar
vermogen, in te zetten op het versterken van regionale en EU-brede
samenwerking gericht op een versnelling van de verduurzaming van de
elektriciteitssector.
In de brief van 19 december 2023 heb ik uw Kamer geïnformeerd over een
belangrijke stap die ik heb gezet. Op Nederlands initiatief is tijdens het
Nederlands voorzitterschap van het Pentalateraal Energieforum4 een
verklaring getekend voor het streven naar een CO2-vrij elektriciteitssysteem in 2035 in de gehele Penta-regio (België, Nederland, Luxemburg,
Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk en Zwitserland). In de bijlage vindt u een
kopie van deze verklaring.
De verklaring die ik met de Penta-landen ben overeengekomen verbindt
ons met onze buurlanden in een gezamenlijke ambitie voor de middellange termijn. Dit is een goede stap in het verzekeren van een gezamenlijke aanpak voor het CO2-vrij maken van onze energievoorziening en het
tegengaan van first-mover problemen en weglek-effecten. Ook hebben we
in deze verklaring de ambitie uitgesproken om plannen voor het energiesysteem onderling af te stemmen. Op de korte termijn ben ik voornemens
om onder Belgisch voorzitterschap met de andere Penta-landen deze
politieke verklaring nader uit te werken. Naast een verdere uitwerking van
de leidende principes uit de verklaring, zal ik hierbij expliciet vragen om

2

Waterstof of waterstofdrager.
Hoofdkeuze vier van het NPE: «Sterke internationale samenwerking en maximaal verbonden
energiesysteem».
4
Het Pentalateraal Energieforum is een samenwerkingsverband waarin Noordwest-Europese
landen gezamenlijk afspraken maken over de organisatie van het energiesysteem. Ook worden
hier gezamenlijk onderzoeken en oefeningen opgezet met betrekking tot de betrouwbaarheid,
duurzaamheid en betaalbaarheid van de energievoorziening.
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 239, nr. 386

2

bij deze verdere uitwerking ook te onderzoeken hoe op basis van deze
verklaring de ontwikkeling van CO2-vrij regelbaar vermogen in alle landen
van de gehele Penta-regio versneld kan worden richting 2035. Uit de
Penta-flexibiliteit-studie van 13 maart 2023 blijkt namelijk dat de Pentalanden een soortgelijke uitdaging hebben met de realisatie van CO2-vrij
regelbaar vermogen.5
Met investeringssubsidie lastig CO2-reductie garanderen
Naast bovenstaande inzet op internationale samenwerking heb ik, als
verantwoordelijk Minister voor de energievoorziening, de afgelopen
maanden de ontwerpmogelijkheden van een investeringssubsidie voor de
ombouw van gascentrales in combinatie met een bijmengverplichting
verder onderzocht. Een grote uitdaging is de onzekerheid over de prijs en
beschikbaarheid van CO2-vrije energiedragers in relatie tot de kosten van
aardgas en bijbehorende rechten uit het Europese emissiehandelssysteem
(hierna: «ETS-rechten»). Op korte termijn wordt niet verwacht dat
elektriciteitsproductie op basis van waterstof concurrerend kan zijn met
elektriciteitsproductie op basis van aardgas. Hierdoor is het voor
eigenaren van gascentrales een risicovolle investering om centrales om te
bouwen, en is de kans groot dat de exploitanten ervan zich niet zullen
inschrijven voor de beoogde regeling.
Daarnaast dient de subsidiemaatregel te worden goedgekeurd door de
Europese Commissie onder het daarvoor geldende Europese staatssteunkader. In gesprekken hierover kwam naar voren dat de subsidie moet
zorgen voor directe en significante CO2-reductie. Dit betekent dat de
subsidie ervoor moet zorgen dat regelbare elektriciteitsproductie op basis
van fossiele brandstoffen daadwerkelijk vervangen wordt door CO2-vrije
energiedragers en niet vervangen wordt door geïmporteerde fossiele
elektriciteitsproductie. De gerede kans bestaat dat de voorgestelde
subsidievorm (investeringssubsidie met bijmengverplichting) hier niet aan
kan voldoen en daardoor geen steun krijgt van de Europese Commissie.
Een maatregel die gericht is op het subsidiëren van de inzet van een
CO2-vrije energiedrager zoals waterstof, als vervanger van aardgas, heeft
naar verwachting een grotere kans om door de Europese Commissie als
staatssteunmaatregel goedgekeurd te worden en vermindert het risico
van onzekere prijzen van CO2-vrije energiedragers. Om deze reden verleg
ik de focus van een investeringssubsidie naar het onderzoeken van een
exploitatiesubsidie. Andere Penta-landen overwegen een soortgelijke
aanpak.
Exploitatiesubsidie garandeert CO2-reductie
Om CO2-reductie te garanderen, moet bevorderd worden dat elektriciteitsproductie met aardgas door elektriciteitsproductie wordt vervangen door
productie met CO2-vrije energiedragers. In tegenstelling tot een investeringssubsidie, waarbij eenmalig een bedrag wordt uitgekeerd voor de
ombouw, is een exploitatiesubsidie structureler van aard en afhankelijk
van de hoeveelheid CO2-vrije energiedragers die gebruikt wordt. Om
competitiviteit van CO2-vrije energiedragers te garanderen is het van
belang dat bij een exploitatiesubsidie in ieder geval het prijsverschil
(onrendabele top) voor het gebruik van CO2-vrije energiedragers ten
opzichte van aardgas en bijbehorende ETS-rechten6 volledig wordt
gesubsidieerd. Om deze reden is de inzet van een exploitatiesubsidie dan
ook een logische keuze.
5
6

Penta-Flexibility-Final-report-03–2023.pdf (cicwp.nl)
De prijs van ETS-rechten kent een bodem via de nationale CO2-minimumprijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 239, nr. 386

3

De verdere vormgeving van een exploitatiesubsidie is afhankelijk van
keuzes ten aanzien van de technische scope, de hoeveelheid CO2-vrije
energiedragers die per centrale wordt gesubsidieerd, en het moment
waarop de subsidie wordt gestart. Daarnaast speelt het uit te geven
subsidiebedrag een bepalende rol. Dit licht ik hierna per onderdeel toe.
Technische scope
In tegenstelling tot een investeringssubsidie, die gericht is op het
ombouwen van de installatie naar CO2-vrije energiedragers, is bij een
exploitatiesubsidie het type installatie waarmee elektriciteit wordt
geproduceerd van minder groot belang. Hierom lijkt het redelijk de scope
van de maatregel te verruimen ten opzichte van de contouren van de
regeling zoals beschreven in mijn brief van 7 juli 2023. Warmtekrachtcentrales en nieuwgebouwde centrales in Nederland die met waterstof of een
andere CO2-vrije energiedrager elektriciteit produceren (mits productievermogen > 100 MW), zouden zich in de toekomst ook kunnen inschrijven
voor de subsidieregeling wanneer deze daadwerkelijk uitgewerkt en
opengesteld is. Dit sluit tevens goed aan bij gesprekken met de sector en
eisen van de Europese Commissie met betrekking tot non-discriminatie
tussen indieners. De subsidiehoeveelheid zal afhangen van de
hoeveelheid CO2-vrije energiedragers die aantoonbaar wordt ingezet voor
de productie van elektriciteit, waarbij wordt gecorrigeerd voor het
elektrisch rendement van de centrale.
Hoeveelheid CO2-vrije energiedragers
Zodra waterstof voor de elektriciteitsproductie wordt toegepast kan de
nationale vraag naar waterstof sterk toenemen. Op dit moment is nog
onzeker hoeveel import/export van waterstof er in de toekomst exact zal
zijn, gelet op onder meer de (inter)nationale waterstofprijs, importmogelijkheden en de nationale waterstofproductie. In de waterstofvraag uit de
elektriciteitssector kan op verschillende manieren worden voorzien: door
(lokaal geproduceerde) koolstofarme of hernieuwbare waterstof, of door
geïmporteerde waterstof. Voor een CO2-vrij systeem is het van belang om
op lange termijn hernieuwbare waterstof te gebruiken. Het is echter
waarschijnlijk dat in eerste instantie koolstofarme waterstof zal worden
ingezet. Dit ook gezien de ambitieuze doelen uit de Herziene EU-richtlijn
voor hernieuwbare energie (REDIII) die gelden voor de industrie- en de
mobiliteitssector voor wat betreft het gebruik van hernieuwbare waterstof.
In het NPE is aangekondigd de komende tijd met urgentie aandacht te
besteden aan de inzet van waterstof en het vroegtijdig inzetten op import
van CO2-vrije energiedragers.
Kosten en timing inzet subsidie
Gezien het prijsverschil tussen aardgas met bijbehorende ETS-rechten, en
de kosten van CO2-vrije energiedragers, zal naar verwachting een
aanzienlijke hoeveelheid exploitatiesubsidie nodig zijn om ervoor te
zorgen dat Nederlandse centrales (met inzet van waterstof) competitief
zijn en daadwerkelijk CO2 reduceren. De exacte kosten van een exploitatiesubsidie zijn echter onvoorspelbaar vanwege de onzekere prijsontwikkelingen van waterstof. Wel is het de verwachting dat het genoemde
prijsverschil in de toekomst minder zal worden omdat de kosten van
waterstof zullen gaan dalen en de prijs van ETS-rechten zal gaan stijgen.
De hoeveelheid gebruikte waterstof is sterk afhankelijk van de capaciteit
aan centrales die gesubsidieerd wordt (GW), het bijmengpercentage (in
het geval van niet (direct) 100% overstap naar waterstof) en het aantal
vollasturen dat deze centrales zullen maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 239, nr. 386

4

Door de verwachte afname van het prijsverschil tussen CO2-vrije
energiedragers en aardgas, geldt dat het later inzetten van het subsidiebedrag leidt tot een hogere CO2-besparing per gesubsidieerd bedrag.
Hierom acht ik het doelmatig de exploitatiesubsidie de komende jaren nog
niet open te stellen, maar stel ik voor daarmee te wachten tot een moment
waarop het genoemde prijsverschil kleiner is geworden en meer zekerheid
bestaat over de vraag naar- en de beschikbaarheid van waterstof. Het
streven is om de regeling wel vóór 2030 open te kunnen stellen maar ook
na 1 januari 2031 nog de gereserveerde middelen uit te kunnen betalen.
Dit is in lijn met de Tijdelijke wet voor het Klimaatfonds. Het tijdig
aankondigen en openstellen van een regeling is ook wenselijk, omdat dit
duidelijkheid biedt aan de sector. Hierdoor kan zij tijdig anticiperen op de
versnelde inzet van CO2-vrije energiedragers en zelf de benodigde
investeringen doen die hiervoor noodzakelijk zijn.
Om deze subsidie voor CO2-vrij regelbaar vermogen verder te kunnen
uitwerken acht ik het wenselijk dat het bedrag van € 1 miljard uit het
Klimaatfonds hiervoor beschikbaar blijft om in te kunnen zetten als
exploitatiesubsidie. Het is aan een volgend kabinet om over de specifieke
vormgeving en timing van deze exploitatiesubsidie te beslissen, inclusief
eventuele aanvullende dekking bovenop het bedrag van € 1 miljard uit het
Klimaatfonds.
De Minister voor Klimaat en Energie,
R.A.A. Jetten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 31 239, nr. 386

5