Rapportage Integrale aanpak terrorisme
Juni 2022

2 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Inhoud
Inleiding 3
Voorbereiden
Verwerven
Versterking informatie-uitwisseling: 5
Internationaal: 6
Detectie reisbewegingen: 6
Detectie terroristen en radicalisering in de vreemdelingenketen: 7
Signalering accelerationisme: 8

Terrorismegevolgbestrijding: 22
Versterking bewaken en beveiligen van personen, objecten en soft
targets: 22
Aanpak aanslagmiddelen: 23

Vervolgen
Voorkomen
Lokale aanpak: 9
Evidence Based Werken: 10
Versterkingsgelden: 11
Landelijk ondersteuningsaanbod: 12
Preventieve bestuurlijke maatregelen: 15
Tegengaan online terroristisch materiaal: 16
Inzet in het buitenland: 18
Aanpak terrorismefinanciering en ongewenste (buitenlandse)
financiering: 19

Versterken opsporing en vervolging terrorismeverdachten: 25
Aanpak uitreizigers: 26
Verstevigen aanpak detentie en re-integratie: veilige terugkeer tijdens en
na detentie: 27
Samenwerking partners: 28
Werkmodel veilige re-integratie: 29
Inzicht in interventies en recidive: 29
Vreemdelingrechtelijke en nationaliteitsrechtelijke maatregelen: 30

3 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Inleiding
De afgelopen jaren is hard gewerkt aan een stevige
en brede aanpak van terrorisme. Het kabinet blijft
ook de komende tijd inzetten op het mitigeren van de
risico’s voor de nationale veiligheid die uitgaan van
personen die radicaliseren of geradicaliseerd zijn.
Want hoewel het aantal aanslagen de afgelopen periode significant lager lag dan voorgaande jaren, blijft
alertheid geboden. Het dreigingsbeeld verandert en
dat betekent dat doorlopend bezien moet worden of
binnen het huidige contraterrorismebeleid accenten
verlegd dienen te worden. Deze rapportage integrale
aanpak terrorisme zet de beleidsmatige inzet op het
tegengaan van terrorisme uiteen, over de periode
april 2019 tot juni 2022. De peildatum van de cijfers
die in de rapportage zijn opgenomen is 1 mei 2022.
Sinds het verschijnen van de laatste rapportage integrale aanpak terrorisme in april 2019 is het dreigingsniveau in Nederland verlaagd van niveau 4 naar 3. Dit
betekent dat een aanslag voorstelbaar blijft.1 In de afgelopen periode vormden aanhangers van het jihadisme een belangrijke terroristische dreiging voor ons
land, hoewel de Nederlandse jihadisten niet of nauwelijks in het openbare domein zichtbaar zijn. Ook

bleef oplettendheid geboden rond het accelerationisme, omdat vanuit enkele jonge aanhangers dreiging kan uitgaan. Daarnaast zijn er binnen de radicale
onderstroom tegen het gevoerde beleid aanwijzingen
voor verdere radicalisering. Hierbij wordt de geweldsdreiging voornamelijk gevormd door individuen en
kleine groepen die vatbaar kunnen zijn voor opruiende (online) complottheorieën.
De rapportage integrale aanpak terrorisme zet de
inzet uiteen langs de aandachtsgebieden uit de Nationale Contraterrorisme Strategie 2022-2026: verwerven, voorkomen, voorbereiden en vervolgen.
Deze combinatie van gericht preventieve, repressieve
en curatieve maatregelen staat bekend als de ‘brede
benadering’ en vormt al lange tijd de kern van het
Nederlandse contraterrorismebeleid. Binnen de aanpak waren er in verband met veranderingen in het
dreigingsbeeld accentverschuivingen nodig. Zo is er
extra aandacht voor de dreiging die uit kan gaan van
potentieel gewelddadige extremistische eenlingen
en, in verband met de psychosociale problematiek
die hier kan meespelen, de aansluiting tussen het
zorg- en veiligheidsdomein. Verschillende aanslagen

gepleegd door eenlingen in de afgelopen periode vormen hiervoor de aanleiding. Daarnaast vroeg de
groeiende rol van het online domein om innovatieve
(technologische) oplossingen, zowel voor signalering
en detectie als voor het tegengaan van verspreiding
van gewelddadig extremistische en terroristische
content. Ook is bijzondere aandacht uitgegaan naar
de inzet op veilige re-integratie tijdens en na detentie. Naar verwachting zullen de komende tijd verschillende personen vrijkomen die veroordeeld zijn voor
terroristische misdrijven, onder wie een aantal mannen en vrouwen die veroordeeld zijn in verband met
uitreis naar Syrië en Irak. Aangezien deze rapportage
terugblikt over de periode die valt onder het bereik
van de CT-strategie 2016-2020, zijn in deze rapportage eveneens onderwerpen opgenomen die vallen
onder de noemer preventie van radicalisering. Zoals
uiteengezet in de aanbiedingsbrief bij de CT-strategie
2022-2026 d.d. 20 mei 2022 vallen deze onderwerpen
niet meer onder het bereik van de nieuwe CT-strategie.2

1 Kamerstukken II, 2019-2020, 29754, nr. 536
2 Kamerstukken II, 2021-2022, 29754, nr. 641

4 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Op basis van de dreiging, maar ook op basis van ervaring en (internationale) kennisuitwisseling wordt continu bezien of de huidige aanpak nog wel de juiste is.
Zo is de afgelopen jaren gebleken dat van accelerationisme in toenemende mate een dreiging uitgaat.
Daarnaast zijn er nieuwe vormen van gewelddadig
extremisme, vaak in combinatie met extreme antioverheidssentimenten en complotdenkbeelden, waar
een moeilijk te voorspellen geweldsdreiging vanuit
gaat. Waar nodig zijn hierop nieuwe maatregelen getroffen. De verbreding van de terrorismeaanpak is zodoende ook een kernpunt van deze
rapportageperiode.

5 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

1. Verwerven

Het fundament van alle onderdelen van de aanpak
van terrorisme en (gewelddadig) extremisme is het
tijdig zicht krijgen op en duiden van dreigingen in of
tegen Nederland en de Nederlandse belangen in het
buitenland. Zonder (inlichtingen)informatie uit open
bronnen en informatie uit gesloten bronnen die alleen door de inlichtingen- en opsporingsdiensten kan
worden verstrekt is interveniëren, in welk stadium
dan ook, onmogelijk. In de rapportageperiode was er
onder meer aandacht voor het versterken van informatie-uitwisseling, de detectie van reisbewegingen
en het onderkennen van signalen binnen de vreemdelingenketen.

Versterking informatie-uitwisseling
Informatie-uitwisseling en samenwerking, zowel op
internationaal, nationaal als lokaal niveau, zijn
prioriteiten voor Nederland waar de afgelopen jaren
onverminderd hard aan is doorgewerkt. Elke partner
die betrokken is bij de aanpak van terrorisme en (gewelddadig) extremisme heeft haar eigen wettelijke

kader waarbij privacy een belangrijke rol speelt. Het
ontsluiten, verwerken, analyseren en delen van informatie is van groot belang voor het tijdig onderkennen
van potentiële terroristen en het treffen van passende maatregelen en dient te gebeuren binnen die
kaders. Zo kan de AIVD op basis van haar wettelijke
taken (Wiv 2017) de uitkomsten van (inlichtingen)onderzoek delen om ketenpartners over een dreiging te
informeren en in staat te stellen om te handelen en
maatregelen te treffen. Dit kan bijvoorbeeld door inlichtingenberichten en ambtsberichten aan partijen
zoals het Openbaar Ministerie (OM), de Immigratieen Naturalisatiedienst (IND), het ministerie van Buitenlandse Zaken en de Raad voor de Kinderbescherming (RvdK).

CT infobox
In 2005 hebben 10 samenwerkingspartners hun
krachten gebundeld in strijd tegen terrorisme bij
de oprichting van de CT Infobox. De CT Infobox is
daarmee een uniek samenwerkingsverband waar
relevante CT-informatie van de AIVD, politie, Koninklijke Marechaussee, FIOD, Nederlandse Arbeidsinspectie, MIVD, de Financial Intelligence
Unit Nederland, de Immigratie en Naturalisatiedienst, NCTV, Belastingdienst en het Openbaar
Ministerie op basis van een convenant en binnen
de kaders van de wet bij elkaar wordt gebracht.
De CT Infobox wordt gevormd door gemotiveerde en gespecialiseerde medewerkers vanuit
deze tien samenwerkingspartners. Het samenwerkingsverband levert een op de operatie gerichte actieve bijdrage aan de strijd tegen
terrorisme door vanuit de samenwerkende partners informatie te verzamelen, multidisciplinair te
analyseren en naar aanleiding daarvan de partners te adviseren.

6 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

In 2019 is bij de CT Infobox een programma van doorontwikkeling gestart, waarbij het doel is bovengenoemde geautomatiseerd aan te leveren. Hierdoor
is de informatiedeling sneller en effectiever geworden
en is de slagkracht van de CT Infobox vergroot waardoor de CT Infobox ook in staat is geweest om een
significante bijdrage te leveren in de informatiedeling
en advisering over subjecten in het toenemende
rechtsextremistische spectrum. Daarnaast zijn er
nieuwe producten gelanceerd waardoor terroristische
subjecten sneller kunnen worden onderkend in de
migratiestroom, in ongebruikelijke financiële transacties en in fraudezaken. De bijdrage en het belang
van de CT Infobox in de bestrijding van terrorisme is
daarmee sterk toegenomen. De verwachting is dat de
bijdrage de aankomende jaren nog verder zal stijgen
door de uitvoering van het programma van doorontwikkeling. Een belangrijk doel is daarbij dat er een
continue informatiepositie wordt gerealiseerd ten
aanzien van alle onderkende terroristische subjecten
om op basis daarvan de samenwerkende partners te
adviseren.

Internationaal
Om informatie-uitwisseling te bevorderen en capaciteitsopbouw in derde landen te ondersteunen, maakt
Nederland gebruik van een internationaal diploma-

tiek netwerk van CT-experts in verschillende regio’s.
Dit netwerk beslaat een zestal regio’s (de Westelijke
Balkan, Noord-Afrika, West-Afrika, Hoorn van Afrika,
Midden-Oosten, en Zuidoost-Azië) en een aantal bilaterale posities in landen en organisaties (Marokko,
Turkije, VS, VN, EU). Zo wordt doorlopend geïnvesteerd in de bilaterale dialoog over CT-beleid met
derde landen, waarin de uitwisseling van kennis en
expertise centraal staat. Nederland benadrukt daarbij
het belang van een gebalanceerde aanpak van terrorisme, met oog voor preventie en grondoorzaken van
gewelddadig extremisme. Hierbij is een grote rol voor
het maatschappelijk middenveld en lokale gemeenschappen weggelegd.
De uit het internationale diplomatieke netwerk verkregen informatie is waardevol gebleken bij het
maken van nationaal beleid, het bepalen van posities
in internationale fora en het beoordelen van CT-gerelateerde activiteiten door bijvoorbeeld de VN en de
EU in verschillende terrorisme-hotspots in de wereld.
Deze solide informatiepositie heeft er mede voor gezorgd dat Nederland zich de afgelopen jaren internationaal heeft ontwikkeld tot gewaardeerde en
kundige CT-partner.

Detectie reisbewegingen
De afgelopen jaren zijn in EU-verband, mede op initiatief van Nederland, grote stappen gezet met betrekking tot het optimaliseren van
informatie-uitwisseling door de daartoe bevoegde
instanties binnen de EU, maar ook tussen EU- en
derde landen. Speciale aandacht is er daarbij voor de
detectie van reisbewegingen van bijvoorbeeld uitreizigers.
In het verlengde daarvan wordt er momenteel geïnvesteerd in het meer uniform maken van de aanpak
van de CT-dreiging in migratiestromen. Voorbeelden
daarvan zijn de in november 2021 overeengekomen
procedure voor intensivering van de veiligheidschecks gericht op personen die de EU-grenzen zijn
gepasseerd naar aanleiding van de ontwikkelingen in
Afghanistan en de inspanningen die worden gepleegd
voor het onderling erkennen van inreisverboden.

7 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Detectie reisbewegingen
• In juni 2019 is de wet ‘Gebruik van
passagiersgegevens voor de bestrijding van
terroristische en ernstige misdrijven’ (PNR-wet)’
in werking getreden.
• Op die datum is ook de Passagiersinformatieeenheid Nederland (Pi-NL) operationeel
geworden. Deze eenheid geeft de bevoegde
instanties meer zicht op reisbewegingen van
luchtvaartpassagiers en draagt zo bij aan
voorkomen, opsporen, onderzoeken en
vervolgen van ernstige criminaliteit en
terroristische misdrijven. Deze bevoegde
instanties, zoals politie en openbaar ministerie,
kunnen rechtsreeks bij de Pi-NL informatie
vorderen. Ook vergelijkt de Pi-NL gegevens van
luchtvaartpassagiers met databanken (op dit

3

In 2021 is de PNR-wet geëvalueerd door het WODC. In
het algemeen toont het rapport een positief beeld van
de bijdrage die de PNR-wet levert aan het voorkomen,
onderzoeken, opsporen en vervolgen van terroristische misdrijven en zware criminaliteit. De oprichting
van de Pi-NL als één informatiepunt versoepelt het
vorderen van passagiersgegevens door opsporings-

moment het Schengen
Informatie Systeem) en indien
nodig met zorgvuldig samengestelde sets van
risicocriteria.
• Vanaf haar oprichtingsdatum tot en met 31
december 2021 (2,5 jaar) heeft de Pi-NL in ruim
gevallen passagiersinformatie aan
bevoegde instanties verstrekt. Deze
verstrekkingen kwamen voor het merendeel
voort uit vorderingen van Nederlandse
bevoegde instanties en uit signaleringen in het
Schengen Informatie Systeem, vanwege
mogelijke betrokkenheid bij een ernstig misdrijf
van betreffende personen.
• Ongeveer
van deze
verstrekkingen had betrekking op passagiers op
intra-EU vluchten.

36.000

twee derde

instanties. De PNR-wet heeft nieuwe mogelijkheden
voor onderzoek en opsporing gecreëerd, zoals de mogelijkheid om vooraf te beoordelen welke passagiers
bij aankomst in of vertrek uit Nederland moeten worden onderworpen aan nader onderzoek. De functionaris gegevensbescherming van de Pi-NL rapporteert
jaarlijks over de uitvoering van de waarborgen voor
gegevensbescherming. In grote lijnen was het oordeel

hierover in 2019 en 2020 positief. De geïdentificeerde
verbeterpunten worden in overleg met de functionaris
gegevensbescherming opgepakt door de Pi-NL.
In de rapportageperiode is verder gewerkt aan de implementatie van nieuwe en vernieuwde Europese
systemen zoals SIS, EUVIS, EES en ETIAS. Deze systemen en interoperabiliteit ertussen moeten er onder
andere voor zorgen dat er beter informatie-uitwisseling plaatsvindt en risico’s ten aanzien van illegale migratie, openbare orde of de nationale veiligheid
eerder gemitigeerd kunnen worden.

Detectie terroristen en radicalisering in
de vreemdelingenketen
Binnen de migratieketen zijn alle organisaties alert op
signalen die de nationale veiligheid kunnen raken.
Om de kans te vergroten dat signalen van radicalisering en/of terrorisme vroegtijdig worden opgemerkt
en opgepakt, heeft de migratieketen de afgelopen
periode blijvend ingezet op samenwerking, informatiedeling en het veiligheidsbewustzijn bij medewerkers en partners in de migratieketen. Dit heeft
betrekking op de asielprocedure bij de Immigratie- en

3

WODC, Evaluatie PNR- wet (oktober 2021)

8 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Naturalisatiedienst (IND), op de periode van opvang
door het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA),
op een adequate overdracht van relevante informatie
aan de gemeente bij uitplaatsing van statushouders
en ook op signalen die tijdens de vertrekprocedure
opgepikt kunnen worden door de Dienst Terugkeer
en Vertrek (DT&V). Binnen de migratieketen worden
via een meldstructuur signalen dat een vreemdeling
mogelijk een gevaar vormt voor de nationale veiligheid via de IND doorgegeven aan de politie en/of inlichtingen- en veiligheidsdiensten.
In de asielprocedure is een speciaal proces voor identificatie en registratie ingericht voor asielzoekers.
Aansluitend op de identificatie- en registratie door de
Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel (AVIM), screent de IND asielzoekers en nareizigers op basis van de informatie uit het
identificatie- en registratieproces, het aanmeldformulier, het aanmeldgehoor en eventuele informatie
van derden alsmede informatie die voort kan komen
uit een naslag op sociale media. Ook in de opvang
van het COA, tijdens de vertrekprocedure, tijdens detentie en in de gemeente is er aandacht voor signalen
die relevant kunnen zijn voor de nationale veiligheid.
Ook signalen die buiten het asielproces worden onderkend, bijvoorbeeld bij een aanvraagprocedure

voor een reguliere verblijfsvergunning, worden via de
meldstructuur gedeeld met de politie en/of inlichtingen- en veiligheidsdiensten.

Signalering accelerationisme
Het fenomeen van accelerationistische, rechts-extremistische netwerken op het internet is al sinds eind
2019 in verscheidene publicaties beschreven, zo ook
in het meest recente Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland 56 van de NCTV en het jaarverslag van de
AIVD. Het accelerationisme is een rechts-extremistische ideologie die via diverse – voornamelijk besloten – sociale media platformen wordt verspreid.
Binnen het bredere rechts-extremistische spectrum
in Nederland gaat de meeste geweldsdreiging uit van
deze beweging. Het gaat om een paar honderd Nederlandse jongeren die zich op heimelijke online
communicatieplatforms begeven waar het accelerationistische gedachtegoed wordt gepropageerd. De inschatting blijft dat van enkelen een geweldsdreiging
kan uitgaan. Doordat zich veel online en op het besloten deel van het internet afspeelt, men veiligheidsbewust is en de netwerken erg veranderlijk zijn, blijft
signalering lastig. De reguliere (offline) signaleringsstructuren lijken dan ook minder effect te sorteren.
Het investeren in het (online) signaleren en identificeren door de politie en/of inlichtingen- en veiligheids-

diensten is dan ook benoemd tot prioriteit. In de vorige kabinetsperiode zijn de eerste noodzakelijke
middelen vrijgemaakt ter versterking van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, onder andere met als
doel om extra onderzoek naar rechts-extremisme en
de samenhangende geweldsdreiging te doen. Daarnaast is, om partners bewust te maken van deze dreiging en handelingsvaardigheid te bevorderen, kennis
en informatie gedeeld en ter beschikking gesteld aan
(lokale) professionals.

9 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

2. Voorkomen

Het Rijk draagt samen met lokale partners verantwoordelijkheid voor het functioneren van de aanpak
van terrorisme en (gewelddadig) extremisme en, met
als doel radicalisering tegen te gaan en terroristische
aanslagen te verijdelen. De preventieve aanpak van
radicalisering4 waarover de minister van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid (SZW) de Kamer recentelijk heeft geïnformeerd, maakt hiervan onderdeel uit.
Binnen deze aanpak wordt nauw samengewerkt door
de departementen in het sociale domein, zoals SZW,
OC&W en VWS.
De integrale aanpak van terrorisme en (gewelddadig)
extremisme is ideologie-neutraal en kan waar nodig
worden verbreed om mogelijke nieuwe verschijningsvormen aan te pakken. Dit betekent dat zoveel mogelijk wordt aangesloten bij bestaande structuren
voor samenwerking, signalering en interventie wanneer betrokken partijen zich geconfronteerd zien met
andere vormen van gewelddadig extremisme en radicalisering. Om overlap in de aanpak te voorkomen

wordt aangesloten bij de brede preventie-aanpak van
het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV), waarbij ingezet wordt op het voorkomen dat jongeren de
criminaliteit ingaan of draaideurcriminelen worden.
De lokale aanpak, de doorontwikkeling van het landelijke ondersteuningsaanbod, de aanpak van potentieel gewelddadige extremistische eenlingen (PGEE),
interventies gericht tegen terrorismefinanciering en
het tegengaan van de verspreiding van online extremistisch en terroristisch materiaal waren belangrijke
speerpunten in de periode die deze rapportage beslaat. Deze inzet wordt hieronder verder toegelicht.

Lokale aanpak
Gemeenten hebben als bevoegd gezag voor openbare orde en veiligheid een cruciale rol in het tegengaan van radicalisering en het reduceren van dreiging
die uit kan gaan van extremistische personen.
4 Kamerstukken II, vergaderjaar 2021/22, 29754, nr. 623

In hun rol van regievoerder werken gemeenten
samen met een groot aantal partners die samenkomen in het lokale casusoverleg om in een vroegtijdig stadium te kunnen signaleren, duiden en waar
nodig en mogelijk te interveniëren. Bij ernstige vormen van dreiging kan de AIVD in een ambtsbericht
informatie delen. Wanneer signalen over mogelijke
radicalisering bij politie en/of gemeenten binnenkomen, kunnen deze besproken worden in het casusoverleg radicalisering.

Casusoverleg radicalisering
Dit is een multidisciplinair
overleg waarin informatie wordt
uitgewisseld en afstemming plaatsvindt voor het
nemen van maatregelen tegenover personen die
in verband kunnen worden gebracht met radicalisering, gewelddadig extremisme of terroristische
activiteiten. Het betreft een combinatie van op
individueel niveau toegespitste interventies, kortweg: de persoonsgerichte aanpak.
Vaste deelnemers casusoverleg: Gemeente, Openbaar Ministerie, Nationale Politie, Reclassering,
Raad voor de Kinderbescherming.

10 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Mede dankzij de ondersteuning van het Rijk heeft de
lokale aanpak de afgelopen jaren een professionaliseringsslag gemaakt. Gemeenten en ketenpartners
hebben in toenemende mate gebruik gemaakt van
allerlei instrumenten die door de jaren heen zijn ontwikkeld, elk met een eigen doel, zoals bijvoorbeeld
ten behoeve van het inschatten van (gewelds)risico’s
en het vormgeven van een plan van aanpak. In enkele
regio’s hebben pilots gedraaid om te kijken hoe deze
instrumenten ook integraal binnen de persoonsgerichte aanpak kunnen worden gebruikt en in sommige gevallen gebeurt dit inmiddels. Een recent
voorbeeld van genoemde professionaliseringsslag
betreft de verderop in deze rapportage beschreven
landelijke uitrol van het Werkmodel Veilige Re-integratie ter ondersteuning van de integrale persoonsgerichte aanpak radicalisering en gewelddadig
extremisme. Ook in het buitenland onderstreept Nederland het belang van de lokale aanpak en biedt het
capaciteitsopbouw aan partners op dit gebied.
Met de opkomst van nieuwe fenomenen en andere
vormen van gewelddadig extremisme (bijvoorbeeld
het accelerationisme5) heeft de lokale aanpak ‘meebewogen’ met de veranderingen in het dreigingsbeeld.
Zo is er binnen het opleidingsaanbod van het Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering (ROR)

veel belangstelling vanuit gemeenten voor de trainingen in relatie tot het thema rechts-, links- en milieuextremisme, om hier waar nodig op te kunnen acteren.
De Covid-19 pandemie is van invloed geweest op de
lokale aanpak, met name in de fases van de pandemie waarbij er strenge corona-regels golden. Hierdoor konden veel fysieke bijeenkomsten en
werksessies, bijvoorbeeld in het kader van deskundigheidsbevordering, geen doorgang hebben. Naarmate de pandemie vorderde, heeft het digitale
werken steeds meer zijn intrede gedaan.

Wetsvoorstel gegevensverwerking
Het streven is dat voor de zomer het wetsvoorstel gegevensverwerking persoonsgerichte aanpak van radicalisering en terroristische activiteiten aan de Tweede
Kamer wordt aangeboden. Het voorstel voorziet,
onder meer, in een wettelijke grondslag voor de verwerking van persoonsgegevens binnen de casusoverleggen en in een wettelijke regietaak voor het college
van burgemeester en wethouders.

5 Accelerationisme is het extreemrechtse gedachtegoed waarbij het
creëren of versnellen van chaos wordt nagestreefd, om zo een rassenoorlog en de vervanging van de democratie door een witte etnostaat
te bespoedigen.

Evidence Based Werken
In de zomer van 2019 is de toolkit Evidence Based
Werken (EBW) gelanceerd. De Toolkit is ontwikkeld
door de NCTV en SZW, waaronder de Expertise-unit
Sociale Stabiliteit (ESS) en dient om meer zicht te krijgen op werkzame elementen en effecten van interventies ter preventie van radicalisering. Hiernaast is
de toolkit een praktisch hulpmiddel voor onder meer
gemeenten die hun interventie op het gebied van de
aanpak van radicalisering willen evalueren. De focus
ligt op de onderbouwing en evaluatie van interventies en het verkrijgen van inzichten in de werkzame
elementen van dergelijke interventies. In de toolkit
bevindt zich een quickscan voor programma’s om de
aanpak van radicalisering als geheel onder de loep te
nemen en verschillende tools, formats en checklists
voor drie type evaluaties: planevaluatie, procesevaluatie en effectevaluatie.
De Toolkit levert hiermee een belangrijke bijdrage
aan de effectiviteit van de aanpak van radicalisering
en extremisme. Aanvankelijk leidde de toolkit tot
meer evaluatie-inspanningen bij gemeenten, maar
uiteindelijk konden in 2020 en 2021 als gevolg van de
Covid-19 pandemie slechts enkele van de in totaal
dertien voorgenomen evaluaties worden uitgevoerd.

11 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Toolkit EBW
• Sinds 2020 wordt gewerkt met een klankbordgroep, waarin zeven gemeenten worden vertegenwoordigd die meerdere keren per jaar bij
elkaar komen en waarin onderlinge ervaringen
met elkaar worden gedeeld.
• Voor enkele tientallen deelnemers, waaronder
gemeenten, zijn sinds 2020 webinars in het
kader van Evidence Based Werken (EBW) georganiseerd.
• Sinds 2021 wordt een training EBW door het
Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering (ROR) voor gemeenteambtenaren en professionals in het werkveld van radicalisering en
extremisme aangeboden.
• In 2021 is een introductiefilm opgenomen over
nut, noodzaak en gebruik van de evaluatietoolkit voor gemeenten. De film neemt de gebruiker meer in de vele mogelijkheden van de
toolkit EBW.
• In 2021 is een onderzoek afgerond naar de inventarisatie en analyse van reeds uitgevoerde
evaluaties door of in opdracht van gemeenten
(Wat werkt bij preventie van radicalisering?).

Versterkingsgelden
• In 2021 en 2022 wordt er gewerkt met een consortium van experts die advies op maat geven
aan gemeenten. De experts richten zich op het
proactief benaderen, ondersteunen, coachen en
adviseren van gemeenten op het gebied van
EBW.
• In april 2022 is een landelijk gecoördineerde effectevaluatie afgerond van het Under Pressure
Programma van Diversion, dat zich inzet voor
de versterking van weerbaarheid van jongeren
in de omgang met nepnieuws en desinformatie.
De effectevaluatie geeft inzicht in werkzame
elementen en effecten van dit programma,
waarna een rapport is gepubliceerd en de resultaten in een open sessie met gemeenten en het
Rijk zijn gedeeld.
• In het kader van doorontwikkeling zal de toolkit
EBW in 2022 worden geëvalueerd, om het bestaande aanbod te verbeteren en uit te breiden
met voorbeelden en ondersteuning van gemeenten voor complexe en opkomende
thema’s.

Versterkingsgelden
Vanaf 2019 is per jaar gemiddeld bijna
miljoen euro Rijksgelden toegewezen
aan
centrumgemeenten (hoofdaanvragers
Versterkingsgelden). Het geld is bedoeld voor het
bestrijden en verzwakken van extremistische bewegingen in Nederland, het voorkomen van aanwas en het tegengaan van radicalisering.

7,2
19

De afgelopen jaren zijn gemeenten waar de problematiek van radicalisering en extremisme het meest
speelt intensief ondersteund, onder andere met de
Versterkingsgelden. Sinds 2019 hebben de Versterkingsgelden een landelijke dekking, in de zin dat door
elke gemeente in Nederland via de centrumgemeenten er een beroep op wordt gedaan. Gemeenten gebruiken de Versterkingsgelden voor de verschillende
onderdelen van hun lokale aanpak, om ‘de basis op
orde’ te hebben en te houden en om te innoveren en
de aanpak toekomstbestendig te maken. Het betreft
de volgende onderdelen:

12 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

• Activiteiten gericht op het analyseren van de lokale
problematiek.
• Activiteiten voor de persoonsgerichte aanpak van
geradicaliseerde personen en van (ex) gedetineerden die worden verdacht van of veroordeeld zijn
voor terrorisme gerelateerde delicten.
• De opbouw van maatschappelijke netwerken en
netwerken van sleutelfiguren. om te komen tot (behoud) van een goede vertrouwensrelatie.
• Activiteiten die bijdragen aan deskundigheidsbevordering of voorlichting van lokale of regionale
netwerken van professionals.
• Gerichte preventie-activiteiten voor personen die
aan het begin staan van een radicaliseringsproces
en de directe omgeving van deze personen. Het betreft veelal een individuele maatwerkaanpak,
waarin de sociale context een belangrijk onderdeel
vormt. Bijvoorbeeld door het bieden van begeleiding naar een (alternatief) sociaal netwerk, toekomstperspectief en familieondersteuning.
• Generieke preventie-activiteiten voor specifieke
groepen of individuen die mogelijk vatbaar zijn
voor radicalisering. Voor deze specifieke groepen en
individuen is het van belang hun weerbaarheid verder te versterken ter preventie van radicalisering.
Bijvoorbeeld via opvoedingsondersteuning en
weerbaarheidstrainingen.

• De evaluatie van interventies, om meer inzicht te
krijgen in wat werkt zodat de preventieve aanpak
steeds verder kan worden doorontwikkeld.

Landelijk ondersteuningsaanbod
Vanuit de Rijksoverheid is een landelijk ondersteuningsaanbod beschikbaar ter bevordering van de
handelingsvaardigheid van ketenpartners en professionals, zowel in het veiligheids- als het sociale domein. Hierbij is aandacht voor alle vormen van
extremisme en terrorisme, uit welke ideologische
hoek dan ook. De landelijke ondersteuningsfaciliteiten zijn hierna beschreven.

Landelijk Steunpunt Extremisme
Het Landelijk Steunpunt Extremisme (LSE) biedt hulp
aan burgers en professionals die te maken hebben
met radicalisering en extremisme. Het LSE koppelt
praktijkervaringen aan (wetenschappelijke) kennis en
verrijkt zodoende continu zijn werkwijzen. De opgebouwde kennis en ervaring stelt het LSE beschikbaar
aan de belanghebbenden. In de afgelopen jaren heeft
het LSE een toename geconstateerd in vragen
rondom complottheorieën, anti-overheidsextremisme en rechtsextremisme. In 2021 is in een onderzoek door Radar Advies geconcludeerd dat de
aangeboden diensten, Forsa (individuele ondersteu-

ning) en familieondersteuning, positief bijdragen aan
de aanpak van radicalisering.

LSE
• Het LSE wordt jaarlijks gesubsidieerd.
• Gedurende de jaren 2019-2021 zijn jaarlijks gemiddeld
individuen en
families begeleid.
• In 2019 en 2020 waren er jaarlijks gemiddeld
consultaties. In 2021 steeg dit aantal
naar
.

19

32

110
394

Rijksopleidingsinstituut tegengaan Radicalisering
(ROR)
Het ROR traint professionals bij de (semi-)overheid,
zoals gemeenteambtenaren en professionals in de
zorg, de GGZ, het onderwijs en welzijn. Daarmee
voorziet het ROR hen van actuele kennis en kunde
over radicalisering en extremisme en draagt het instituut bij aan een veilige samenleving. In de afgelopen
jaren heeft het ROR een aantal nieuwe trainingen
ontwikkeld, bijvoorbeeld Socratische gespreksvoering, een extra verdieping op Islamistisch extremisme, Rechts-, links- en milieuextremisme,
Interculturele professionaliteit, Omgaan met Extreme

13 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Idealen en Training Evidence Based Werken. Daarnaast zijn ook andere leervormen toegepast, zoals
masterclasses, podcasts en leerchuncks. Bijna alle
trainingen zijn zowel online als fysiek op locatie te
volgen. Een groot deel van de trainingen zijn geaccrediteerd door het Stichting Kwaliteitsregister Jeugd en
het Maatschappelijk registerplein. Het streven is in
2022 alle trainingen geaccrediteerd te hebben.

De aantallen trainingen die zijn gegeven door het
ROR aan gemeenten
2019: 261
2020: 156
2021: 350
daarnaast PGE trainingen aan Politie en
trainingen aan IND, COA en DTenV

15

9

Versterken weerbaarheid en preventie van radicalisering
Het ministerie van SZW legt in de aanpak preventie
van radicalisering, zoals geschetst in de Kamerbrief
van 19 november 2021, de nadruk op het vergroten
van de veerkracht en weerbaarheid van personen en
groepen die mogelijk vatbaar zijn voor radicalisering
en die door hun gedragingen de sociale stabiliteit

kunnen aantasten. De aanpak richt zich voornamelijk
op een doelgroep die aangemerkt kan worden als
‘vatbaar’ voor radicalisering, om te voorkomen dat
deze personen radicaliseren of verder gaan in het radicaliseringsproces. In deze aanpak ondersteunt SZW
onder andere gemeenten, die werken op basis van
een lokale integrale aanpak. De afgelopen jaren is
aan gemeenten vanuit de Versterkingsgelden gemiddeld 1,5 miljoen euro per jaar beschikbaar gesteld
voor preventie van radicalisering en het versterken
van de weerbaarheid van kwetsbare groepen.
Uitgangspunt van deze aanpak zijn interventies die
bewezen effect hebben op het voorkomen van radicalisering, zoals opvoedondersteuning, trainingen en
coaching voor kwetsbare jongeren, theaterinterventies en jeugdwerk gericht op preventie radicalisering.
SZW ondersteunt gemeenten ook met advisering en
ondersteuning op maat door de Expertise-unit Sociale Stabiliteit (ESS).

Expertise-unit Sociale Stabiliteit (ESS)
In het kader van het voorkomen van radicalisering heeft ESS een aantal activiteiten gerealiseerd:
• Er zijn
gemeenten geadviseerd, o.a. in
het kader van de Versterkingsgelden en Evidence Based Werken.
• In 2021 heeft het kennislab extreemrechts
plaatsgevonden.
gemeenten hebben hieraan deelgenomen en (praktijk)kennis uitgewisseld.
• In opdracht van ESS is de factsheet Extreemrechts in Nederlandse gemeenten (door)ontwikkeld en modulair uitgebracht, met aandacht
voor het radicaliseringsproces en online ontwikkelingen.
• Het thema preventie radicalisering is in 2019
meegenomen in de behoeftepeiling onder
deelnemers uit verschillende gemeenschappen en geagendeerd binnen de kennisnetwerken van ESS.
• In samenwerking met de NCTV heeft ESS in
2019 een handreiking Veilige Moskee gepubliceerd, over de omgang met concrete spanningen en vijandige acties gericht tegen moskeeën.
De handreiking stond centraal in 12 regionale
bijeenkomsten met totaal
deelnemers.

149

20

300

175

14 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Naast de directe ondersteuning aan gemeenten
wordt ook ondersteuning geboden door hulp aan
jeugdprofessionals, via de inzet van Platform Jeugd
preventie Extremisme en Polarisatie (JEP).

JEP
De activiteiten van Platform JEP richten zich op de
ondersteuning bij het versterken van de veerkracht en weerbaarheid van jeugdprofessionals,
zodat zij op hun beurt kunnen bijdragen aan veerkrachtige en weerbare jeugd. Dit gebeurt via het
versterken van kennis, expertise en vaardigheden,
o.a. via Advies op Maat, de training Omgaan met
Extreme Idealen (OMEI) en de Werkateliers Informatie uitwisselen, die ter preventie van radicalisering worden georganiseerd.
Hiernaast biedt JEP een platformfunctie voor het
uitwisselen van ervaringsverhalen en good practices via de Expertpool, het JEPzine, social media
en een podcastserie. Tenslotte wordt de domeinoverstijgende samenwerking op landelijk en lokaal niveau met het Landelijk Netwerk Preventie
Radicalisering en het Stappenplan Jongerenwerk
& Onderwijs Samen (JOS) versterkt.

Stichting School en Veiligheid (SSV)
SSV ontwikkelt en verzorgt trainingen over radicalisering voor het primair- en voortgezet onderwijs en het
MBO. De afgelopen periode is gekeken op welke
wijze de actuele maatschappelijke ontwikkelingen
(zoals de gepolariseerde maatschappij en anti-overheidssentimenten) onderdeel kunnen worden van het
trainings- en ondersteuningsaanbod van SSV. Wat op
deze thema’s van docenten verwacht wordt is, behalve op globaal kennisniveau over de verschijningsvormen en ontwikkelingen, in de dialoog met
jongeren namelijk niet principieel verschillend.

SSV
Overzicht aantal uitgevoerde trainingen 2019 t/m
maart 2022. Ten tijde van de coronacrisis is het
trainingsaanbod ook online beschikbaar gesteld.
2019: 81 trainingen
1312 deelnemers
2020: 41 trainingen
656 deelnemers
2021: 41 trainingen

SSV heeft als vervolg op de aanslag op Samuel Paty
(in Parijs 2020) een aantal ondersteunende activiteiten ontplooid waaronder een webinar in samenwerking met het project ‘TerInfo’ over de vrijheid van
meningsuiting. TerInfo biedt handvatten om terrorisme en politiek geweld bespreekbaar te maken in
de les; SSV voegt daaraan de pedagogische invalshoek toe.

648 deelnemers
2022 t/m 1 mei:
27 trainingen
351 deelnemers

15 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Fonds ZOZ
Fonds ZOZ is een onafhankelijk themafonds dat jaarlijks subsidie ontvangt van het ministerie van JenV en
dat culturele initiatieven ondersteunt die kritische
(zelf)reflectie stimuleren. De doelstellingen van het
fonds zijn het verzwakken van de aantrekkingskracht
van gewelddadig extremisme, het op langere termijn
wegnemen van de voedingsbodem voor extremisme
en radicalisering en het versterken van de weerbaarheid van (kwetsbare) jongeren. Daarbij is aandacht
voor bredere sentimenten in de Nederlandse samenleving en wordt de verbinding gelegd tussen nationale en lokale initiatieven, door middel van verhalen
die raken, schuren, verbinden of aan het denken zetten.

10

10

2019

12

2020
44

2021
39

41

Projecten via adviescommissie
Projecten (2019 en 2020) of pilots
(2021) via ZOZ Academy
Projecten via Fonds ZOZ

Aanpak potentieel gewelddadige extremistische
eenlingen (PGEE)
In de afgelopen jaren zijn in Europa verhoudingsgewijs veel aanslagen gepleegd door alleenhandelende daders. In een aantal gevallen is achteraf
vastgesteld dat bij deze personen (ook) sprake was
van psychosociale problematiek. Daarom is voor een
effectieve aanpak van deze categorie personen de afgelopen drie jaar ingezet op maatwerk. Door stevige
samenwerking tussen gemeenten, GGZ, en andere
(keten)partners zoals politie, kunnen tijdig passende
maatregelen worden genomen om de persoon de
juiste hulp te bieden en verder afglijden of incidenten
te voorkomen. Daarbij worden maatregelen besproken langs drie hoofdlijnen, namelijk: risicotaxatie en
toezicht, kennisdeling tussen het zorg- en veiligheidsdomein en passende zorg en ondersteuning. Deze
hoofdlijnen dragen bij aan vroegsignalering en aan de
doelstelling om risico´s zo mogelijk met zorg en ondersteuning te mitigeren.

Team Dreigingsmanagement
Bij de aanpak van PGEE kan een beroep worden gedaan op het Team Dreigingsmanagement (TDM). In
dit team werken politie- en zorgprofessionals samen
om het risico op geweld vanuit PGEE goed te kunnen
duiden. Doel is het verminderen of wegnemen van de

dreiging die uitgaat van deze personen in Nederland
en het voorkomen van escalatie. Het TDM werkt volgens het Stelsel Bewaken en Beveiligen primair voor
het Rijksdomein, maar staat ook de regionale politieeenheden bij als landelijk expertisecentrum PGEE.

Preventieve bestuurlijke maatregelen
Om de dreiging van individuele personen weg te
nemen of tegen te gaan kan de overheid preventieve
bestuurlijke maatregelen nemen. Het gaat bijvoorbeeld om maatregelen op grond van de Tijdelijke wet
bestuurlijke maatregelen terrorismebestrijding of om
maatregelen op grond van de Paspoortwet.

Tijdelijke wet bestuurlijke maatregelen terrorismebestrijding
De Tijdelijke wet bestuurlijke maatregelen terrorismebestrijding (Twbmt) kan worden ingezet als de
vrijheid van een persoon wiens gedragingen in verband kunnen worden gebracht met terroristische activiteiten of de ondersteuning daarvan tijdelijk moet
worden beperkt omwille van bescherming van de nationale veiligheid. Dit kan bijvoorbeeld door het opleggen van een gebieds-, contact- of uitreisverbod of
met een meldplicht. Daarnaast maakt de bevoegdheid om een beschikking te weigeren of in te trekken,
indien een ernstig gevaar bestaat dat deze worden

16 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

gebruikt voor terroristische activiteiten, onderdeel uit
van de Twbmt.
In februari 2022 is de werkingsduur van de Twbmt
verlengd. Het tijdelijke karakter van de wet is bij de
verlenging behouden gebleven en de wet zal tenminste tot 1 maart 2027 onderdeel uitmaken van het instrumentarium van bestuurlijke maatregelen ten
behoeve van terrorismebestrijding.

Paspoortwet
Een paspoort kan op grond van artikel 23 van de Paspoortwet worden geweigerd of vervallen worden verklaard wanneer het gegronde vermoeden bestaat dat
de betrokken persoon buiten het Koninkrijk handelingen zal verrichten die een bedreiging vormen
voor de veiligheid en andere gewichtige belangen van
het Koninkrijk.
De inzet op het signaleren van paspoorten van personen die conform artikel 23 van de Paspoortwet een
bedreiging vormen is en wordt voortgezet. Hierbij
wordt doorlopend beoordeeld of de noodzaak van
een paspoortmaatregel in individuele gevallen blijft
bestaan. Wanneer het gegronde vermoede van uitreis
niet langer bestaat, wordt de signalering opgeheven.

Aantallen pp maatregel
Het aantal actieve signaleringen op 1 mei 2022 is
. Sinds 1 april 2019 is in
gevallen de signalering opgeheven.

157

37

Cijfers IRU
In 2020 heeft de IRU na een eerste selectie ongeveer
online uitingen kritisch beoordeeld.
In ruim
gevallen heeft dit geleid tot een
verwijderverzoek. In 2021 betrof het
uitingen waarvan in
gevallen een verwijderverzoek is gedaan.

1350
700

855

Tegengaan online terroristisch materiaal
Nederland zet zich nationaal en internationaal in om
de verspreiding van terroristisch materiaal online
tegen te gaan. Hiervoor is onder meer de Internet Referral Unit (IRU) ingericht, die zich in de rapportage
periode richtte op het detecteren van jihadistische
content. Door middel van zogenaamde referrals worden internetbedrijven verzocht deze te toetsen aan
de eigen gebruikersvoorwaarden en te verwijderen.
Met de komst van de Autoriteit Terroristisch en Kinderpornografisch Materiaal (ATKM) is besloten de
werkzaamheden van de IRU na 2022 uit te faseren.
Het ATKM gaat zich richten op alle vormen van terroristisch materiaal.

1150

2020
Uitingen beoordeeld
Verwijderingsverzoeken
2021
Uitingen beoordeeld
Verwijderingsverzoeken

Met de publicatie van de EU-verordening ter voorkoming van de verspreiding van terroristisch online
materiaal (TOI) in 2021, is deze aanpak verder verstrekt. De TOI-verordening introduceert een grensoverschrijdend verwijderbevel binnen de EU. Op basis
daarvan internetbedrijven verplicht kunnen worden
terroristisch onlinemateriaal binnen een uur te verwijderen.

17 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Nederland zal net als andere lidstaten een bevoegde
autoriteit inrichten die toezicht houdt op het naleven
van de verordening door de internetsector, Deze autoriteit kan aan internetbedrijven verwijderbevelen
versturen en indien de verplichtingen uit de verordening niet worden nageleefd, boetes uitdelen.

naast terroristisch materiaal ook toezicht houden op
het voorkomen van de verspreiding van kinderpornografisch materiaal. Naar verwachting is de autoriteit
in de loop van 2022 operationeel. De IRU-taak om
verwijderverzoeken te verzenden aan internetbedrijven gaat dan over naar de autoriteit.

In de rapportage periode zijn de onderhandelingen in
EU-verband over de Verordening afgerond, is de nationale implementatie wetgeving voorbereid en is de
inrichting van de autoriteit ter hand genomen. Nederland heeft zich, in lijn met de motie van de leden Van
Nispen-Van Toorenburg, tijdens de EU-onderhandelingen sterk gemaakt voor voldoende rechtswaarborgen voor internetbedrijven en internetgebruikers
alsmede voor de mogelijkheid van rechtsgang in
eigen land. De definitieve tekst van de Verordening
doet recht aan deze Nederlandse inzet.

Tegen de achtergrond van de dreigingsontwikkeling
gedurende de rapportageperiode, waarbij naast jihadisme, ook rechtsextremisme (accelerationisme) en
anti-overheidsextremisme zich op het internet manifesteren, heeft Nederland het voortouw genomen om
samen met andere EU-lidstaten de online aanpak te
intensiveren. Verkend wordt of, naast de TOI-verordening, aanvullende inspanningen nodig en mogelijk zijn ten aanzien van bijvoorbeeld zogenaamde
alt-tech platformen, waarop content moderering vrijwel geheel afwezig is, en ten aanzien van aanbevelingsalgoritmen, waarvan bekend is dat deze de
verspreiding van extremistische en terroristische
boodschappen over het internet aanzienlijk kunnen
versterken.

Aangezien het verwijderen van terroristisch onlinemateriaal raakt aan de vrijheid van meningsuiting,
wordt de autoriteit als zelfstandig bestuursorgaan ingericht. Zo kan er geen sprake zijn van politieke beïnvloeding bij de beslissing of terroristisch materiaal
wel of niet dient te worden verwijderd. De TOI-verordening is van toepassing op alle soorten terroristisch onlinemateriaal. De autoriteit zal in Nederland

Nationaal hebben de AIVD, MIVD, KMar NP en NCTV
in het Programma Integrale Aanpak Open Source Terrorisme en Extremisme, dat dit jaar afloopt, een stevige impuls gegeven aan de gezamenlijke

OSINT-capability in het CT-domein. Door te investeren in onder andere kennisdeling, opleiding, tooling,
en arbeidsmarktprofilering zijn randvoorwaarden gecreëerd voor een organisatie overstijgend OSINT-netwerk dat kan inspelen op de snelle ontwikkelingen in
het online domein. Afgesproken is om de met het
Programma gerealiseerde intensivering in de loop
van dit jaar te borgen in de reguliere werkzaamheden
van de betrokken operationele partners.

OSINT
• OSINT staat voor Open Source Intelligence en
refereert aan het verzamelen van informatie
(intelligence) op het openbare deel van het internet.
• Het open-internet wordt steeds vaker door terroristen gebruikt om terroristisch materiaal te
verspreiden met als doel angst te zaaien, mensen te rekruteren of te inspireren.
• Door OSINT-onderozke te doen, binnen de
daarvoor geldende wettelijke kaders, door
zowel de overheid als door sociale media platformen zelf, wordt getracht de aanwezigheid
van dit soort materiaal op het open internet te
verminderen.

18 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Inzet in het buitenland
Interne veiligheid is direct afhankelijk van externe veiligheid. De terroristische dreiging is grensoverschrijdend en het tegengaan van nieuwe dreigingen is een
gezamenlijke uitdaging. Internationale samenwerking, informatie-uitwisseling en capaciteitsopbouw
zijn daarom van belang. Nederland heeft dit ook in de
afgelopen periode actief uitgedragen in het Radicalisation Awareness Network (RAN), een samenkomst
van onder meer experts en academici, die onder aansturing van de Europese Commissie ervaringen uitwisselen over de (beleidsmatige) aanpak van problemen
op het gebied van radicalisering.
Nederland pleit er in EU-verband voor dat ieder land
een integrale aanpak heeft van terrorisme en extremisme, met nadruk op het vroegtijdig signaleren en
interveniëren bij signalen van radicalisering. Nederland heeft ook een actieve rol gespeeld in de totstandkoming van het nieuwe EU Strategisch Kompas,
inclusief de verwijzing naar het belang van een versterkte inzet op het voorkomen en tegengaan van terrorisme. Ook droeg Nederland actief bij aan de
herziening van de raadsconclusies voor terrorismebestrijding, met als doel het erkennen van opkomende of versterkte internationale
terrorismedreigingen en het daarop aanpassen van de

focus van de EU-inzet. Deze raadsconclusies zijn in
juni 2022 aangenomen door de RBZ-raad.
Nederland zet binnen verschillende multilaterale fora,
waaronder de VN, de EU, NAVO en het Global Counterterrorism Forum (GCTF), doorlopend in op het stevig verankeren van mensenrechten en het nauwer
betrekken van het maatschappelijk middenveld bij de
ontwikkeling van effectief contraterrorisme beleid. Dit
deed Nederland de afgelopen jaren o.a. door het betrekken van het maatschappelijk middenveld bij onderhandelingen over CT-beleid binnen de GCTF, bij de
onderhandelingen over de nieuwe VN CT-strategie en
via samenwerking met het United Nations Office on
Human Rights en de UN Office for Counter Terrorism.
In 2021 zijn er, door een gezamenlijke inspanning van
Nederland, Marokko en de VN aanbevelingen opgesteld en aangenomen die mogelijk negatieve effecten
van maatregelen tegen terrorismefinanciering voor
het maatschappelijk middenveld moeten mitigeren.
Door ondersteuning van programma’s van lokale organisaties, onderzoek en capaciteitsopbouw van lokale veiligheidsautoriteiten om de expertise op
terrorismebestrijding te vergroten, heeft Nederland in
verschillende regio’s bijgedragen aan het voorkomen
en bestrijden van gewelddadig extremisme. Voorbeel-

den hiervan zijn training van gevangenispersoneel in
het herkennen van radicalisering in Tunesië en Marokko, re-integratie in lokale gemeenschappen van
vrouwen die onderdeel uitmaakten van Al Shabaab in
Somalië en het in kaart brengen van de risico’s van
spillover van gewelddadig extremisme uit de Sahel
naar de West-Afrikaanse kuststaten. Ook capaciteitsopbouw van lokale autoriteiten in de Westelijke Balkan die belast zijn met de terugkeer en re-integratie
van uitreizigers, ondersteuning van Iraakse autoriteiten in het opstellen van een CT-strategie, samenwerking met lokale politie in Indonesië en het bevorderen
van informatie-uitwisseling in samenwerking met Interpol en Europol, behoorden tot de activiteiten.
Ook de inzet van de Nederlandse krijgsmacht ter bevordering van de internationale rechtsorde heeft direct en indirect bijgedragen aan het tegengaan van de
terroristische dreiging in Nederland. Zo werd de Nederlandse bijdrage aan de anti-ISIS coalitie, met als
doel het versterken van de Iraakse veiligheidssector
en het duurzaam verslaan van ISIS in Irak, tussen 2019
en 2022 voortgezet.6 Verder leverde Nederland tot juni
2021 militairen voor de missie Resolute Support in Af-

6 Kamerstukken II, 2020/21, 27925 nr. 755 & nr. 868, Kamerstukken II,
2018/19, 29521, nr. 381 & nr. 397.

19 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

ghanistan en ondersteunde Nederland de VN-missie
in Mali door het leveren van luchttransportcapaciteit,
met het oogmerk bij te dragen aan de doelstellingen
van de VN om de veiligheid en stabiliteit in Mali te
verbeteren.7

Inzet in het buitenland
• Het diplomatiek contraterrorisme netwerk van
het ministerie van BZ beslaat
en
.
• Het
van het dreigingsbeeld
en het voeren van de
met CT-autoriteiten van 3e landen.
• Jaarlijks
in projecten gericht
op
in
het buitenland.
•
van lokale
autoriteiten die belast zijn met de terugkeer van
uitreizigers en hun families.
•
aan gevangenispersoneel
om hun bewustzijn van radicaliseringsrisico’s en
deskundigheid in de aanpak daarvan te vergroten.
•
derde landen bij de ontwikkeling van CT-strategieën en de implementatie
hiervan.

6 regio’s
6 bilaterale posities
monitoren
dialoog
10 miljoen
terrorismebestrijding

Capaciteitsopbouw
Trainingen
Advisering

Aanpak terrorismefinanciering en
ongewenste (buitenlandse) financiering
Preventieve, bestuurlijke aanpak van terrorismefinanciering
Wanneer het gegronde vermoeden bestaat van (ondersteuning van) terroristische activiteiten, kan ter
vermindering van de dreiging de zogenoemde bevriezingsmaatregel worden opgelegd. De personen tegen
wie deze maatregel is uitgevaardigd, worden op de
nationale sanctielijst terrorisme geplaatst. Ten gevolge hiervan zijn de financiële tegoeden van degenen die op de lijst staan bevroren. Tegelijkertijd is het
verboden voor anderen om financiële tegoeden en
(op geld waardeerbare) middelen aan deze personen
of organisaties ter beschikking te stellen.
Tevens kan Nederland voorstellen doen voor VNen/of EU-sanctielijsten. Plaatsing op de VN- of EUlijst betekent dat het nog moeilijker is voor de getroffen personen en entiteiten om de
bevrieizingsmaatregel te omzeilen. In de rapportage
periode heeft Nederland 10 voordrachten voor de EU
IS/Al-Qaida-sanctielijst mede ingediend.

7 Kamerstukken II, 2021/22, 29521 nr. 426.

• De afgelopen jaren is wederom een aantal personen en een rechtspersoon (stichting) op de
nationale sanctielijst terrorisme geplaatst.
• Tevens is (in het kader van de resocialisatie) een
aantal personen van de lijst afgehaald. Ook zijn
twee organisaties van de lijst afgehaald, omdat
deze niet langer in Nederland actief zijn en er
geen dreiging meer van deze organisaties uitgaat.
• In mei 2022 staan er
personen en
rechtspersonen op de nationale sanctielijst terrorisme.

143

2

Civielrechtelijke aanpak: verbieden van rechtspersonen
Per 1 januari 2022 zijn de mogelijkheden voor het verbieden van rechtspersonen verruimd. Op grond van
artikel 2:20 BW kan het OM de rechter vragen om een
rechtspersoon, zoals een vereniging of stichting, onmiddellijk te verbieden en te ontbinden als de activiteiten of het doel van de rechtspersoon in strijd is
met de openbare orde. De verbodenverklaring van
bijvoorbeeld extremistische, anti-democratische organisaties wint daarmee aan effectiviteit, met behoud van alle waarborgen die bij een dergelijke

20 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

procedure horen. Omdat de wetswijziging recent in
werking is getreden zijn er op dit moment nog geen
resultaten waarover kan worden gerapporteerd.

FEC
• Tot maart 2022 zijn binnen het Programma FECTerrorismefinanciering rond de
interventiestrategieën opgesteld (deze kunnen
bestuursrechtelijk, fiscaal of strafrechtelijk van
aard zijn).
• De afgelopen jaren heeft het OM enkele tientallen terrorismefinanciering-gerelateerde zaken
voor de rechter gebracht.
• Tot op heden zijn in Nederland
rechtszaken
met een expliciete TF-component afgerond. Er
zijn
personen veroordeeld voor de financiering van terrorisme. zaken eindigden met een
vrijspraak.
• Bijna alle veroordelingen hebben betrekking op
het leveren van financiële ondersteuning aan
vrienden of familieleden die naar strijdgebieden
zijn uitgereisd.

70

Programma FEC-Terrorismefinanciering en de
pilot Buitenlandse Financiering
Het Programma FEC-Terrorismefinanciering is sinds
2015 een uniek multidisciplinair samenwerkingsverband waar strafrechtelijke, bestuursrechtelijke en fiscale informatie bij elkaar wordt gebracht, ten
behoeve van de bestrijding van terrorismefinanciering en (ongewenste) buitenlandse financiering. Zo
worden er financiële netwerken in kaart gebracht van
(rechts-) personen die in verband kunnen worden gebracht met terrorisme. Indien het hierdoor verkregen
inzicht daartoe aanleiding geeft, wordt een interventiestrategie opgesteld en kunnen passende (preventieve en repressieve) maatregelen worden genomen.

27

19

8

Financieel Expertise Centrum - Buitenlandse
financiering
Het Financieel Expertise Centrum8 – Buitenlandse
financiering (FEC-BF) is gericht op het in kaart brengen
van de (van origine) buitenlandse financiering van
maatschappelijke organisaties waarvan één of meer-

dere betrokken partijen direct of indirect in verband
kunnen worden gebracht met terrorisme of de financiering daarvan. Zij brengen financiële stromen in
kaart, analyseren deze en op basis daarvan wordt
afgewogen om te interveniëren.
Het onderdeel Buitenlandse Financiering binnen het
programma FEC-TF heeft ertoe geleid dat op nationaal
niveau een overzicht geboden kan worden van buitenlandse financiering waarbij één of meerdere partijen in
verband kunnen worden gebracht met terrorisme of
terrorismefinanciering. De kennis die in FEC-verband
wordt opgedaan over dit onderwerp wordt met relevante partijen, waaronder gemeenten, gedeeld. De
analyses van het FEC-BF hebben tot meerdere interventies geleid-zowel van fiscale, bestuursrechtelijke
als strafrechtelijke aard- door de verschillende aangesloten partners en participanten. Hiermee wordt een
bijdrage geleverd aan het tegengaan van ongewenste
financieringsstromen en bijbehorende ongewenste
beïnvloeding en gedrag. Vanaf de start van de pilot-BF
tot en met 2021 zijn in totaal 19 interventies
afgestemd: acht bestuursrechtelijke, acht fiscale en
drie strafrechtelijke interventies.
8 Het FEC is een samenwerkingsverband tussen autoriteiten met een toezicht-, controle-, vervolgings- of opsporingstaak in de financiële sector
en is opgericht om de integriteit van deze sector te versterken.

21 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Binnen internationale gremia zet Nederland in op het
naleven van richtlijnen van de EU en de Financial Action Task Force (FATF), met name gericht op het voorkomen van mogelijk negatieve effecten van
maatregelen op maatschappelijk ruimte. Daartoe
heeft Nederland, samen met Marokko en de VN, binnen het Global Counter Terrorism Forum (GCTF) aanbevelingen ontwikkeld die toezien op het mitigeren
van mogelijk negatieve effecten van terrorismefinancieringsmaatregelen op het maatschappelijk middenveld.

Taskforce Terrorismefinanciering
In 2017 is de Taskforce Terrorismefinanciering (TF)
van start gegaan. Het binnen de wettelijke kaders
delen van subject-gerelateerde informatie helpt financiële instellingen (inmiddels zes banken en een
verzekeringsmaatschappij) gerichter zoeken naar financiering van terrorisme. Deze publiek-private samenwerking, op basis van artikel 20 Wet
politiegegevens, maakt sinds 2019 structureel onderdeel uit van FEC-TF.
Doorontwikkeling van deze manier van samenwerken
heeft in februari 2021 geleid tot de start van de Fintell
Alliance; een (eveneens) publiek-private samenwerking tussen de Financial Intelligence Unit Nederland

(FIU-Nederland) en vier grootbanken: ABN AMRO,
ING, Rabobank en de Volksbank.

Versterking opsporing en vervolging terrorismefinanciering
De versterking in 2017 van de informatiedeling en
analysefunctie binnen de TF-keten, heeft geleid tot
een toename van het aantal signalen waarop (strafrechtelijk) vervolgonderzoek moet plaatsvinden. Er
dreigde een disbalans te ontstaan tussen het aantal
signalen en de capaciteit om hieraan opvolging te
geven. Daarom zijn met ingang van 2022 ook de opsporing en vervolging binnen de TF-keten versterkt.
Het Team Anti-Terrorismefinanciering (TATF) van de
FIOD en het Functioneel Parket van het OM krijgen er
respectievelijk 7 Fte en 2 Fte bij. Naar verwachting
kan hiermee het toenemende aantal signalen beter
worden opgepakt.

22 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

geconfronteerd zijn diffuus en aan snelle verandering
onderhevig. Bovendien is de afgelopen jaren hierbij de
trend dat de dreigingen bovendien complexer, frequenter en ernstiger worden.

3. Voorbereiden

Ondanks alle alertheid en samenwerking kunnen incidenten of aanslagen plaatsvinden. Honderd procent
veiligheid bestaat niet. Alle partners zijn daarom toegerust op maximale voorbereiding op terroristisch
geweld. Ook in de afgelopen jaren is erop ingezet om
maatschappij-ontwrichtende effecten na een aanslag
zoveel mogelijk te beperken.

Terrorismegevolgbestrijding
Nederland heeft een slagvaardig ingerichte crisismanagement structuur ingericht op lokaal,
regionaal en nationaal niveau. Om respons en hulpverlening te verbeteren, wordt ingezet op
multidisciplinaire en landelijke voorbereiding. Centraal staat gezamenlijk opleiden en oefenen, met
name voor ‘first responders’ als brandweer, politie en
ambulances, maar ook breder met de Dienst Speciale
Interventies en Defensie. Dit bevordert multidisciplinair leren en versterkt de samenwerking tussen nationaal en regionaal/lokaal niveau.

Naar aanleiding van de evaluatie van het functioneren
van de nationale crisisstructuur rond de aanslag die op
18 maart 2019 in Utrecht plaatsvond is besloten dat de
NCTV, in samenwerking met lokale, regionale en nationale crisispartners, zal zorgen voor een verheldering
van de betekenis van het afkondigen van dreigingsniveau 5 en de rolverdeling voor het treffen van maatregelen en communicatie daarbij. Een verkenning naar
de ontwikkeling van een dergelijk landelijk crisisplan is
inmiddels uitgevoerd door het COT. Deze verkenning is
een eerste stap naar de totstandkoming van Landelijk
Crisisplan Terrorismegevolgbestrijding/Contraterrorisme zoals voorzien in de Nationale Veiligheid Strategie. De inzet is om deze eind 2022 gereed te hebben.

Versterking bewaken en beveiligen van
personen, objecten en soft targets
Een belangrijk onderdeel van de aanpak is gericht op
het beschermen van personen en objecten tegen extremistische en terroristische dreigingen. De dreigingen waar het stelsel bewaken en beveiligen mee wordt

In de wetenschappelijke verkenning die het Adviescollege Toekomstbestendig Stelsel heeft laten uitvoeren
ten behoeve van haar analyse van het stelsel wordt
onder meer gesteld dat het jihadisme nog altijd de
voornaamste terroristische dreiging vormt, maar dat
het voorstelbaar is dat ook andere vormen van gewelddadig extremisme tot aanslagen zullen leiden. Tevens is de verwachting dat potentieel gewelddadige
extremistische eenlingen ook in de toekomst een dreiging vormen.
Het Adviescollege stelt in haar analyse dat het aantal
personen en objecten dat langdurig bewaakt en beveiligd moeten worden zal toenemen. Naast de investeringen in het stelsel die in het kader van het brede
offensief tegen ondermijnende criminaliteit structureel zijn gedaan in de vorm van extra middelen en capaciteit, wordt daarom het stelsel, mede aan de hand
van de aanbevelingen die het Adviescollege Toekomstbestendig Stelsel heeft gedaan, versterkt om zo
blijvend het hoofd te kunnen bieden aan huidige en
toekomstige dreigingen.

23 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Stelsel bewaken en beveiligen
• Het doel van het stelsel bewaken en beveiligen
is het voorkomen van (terroristische) aanslagen
op personen, objecten en diensten.
• Het stelsel regelt ook op welke manier beveiligd
wordt als er sprake is van dreiging. Bij bewaken
en beveiligen zijn partijen betrokken zoals politie, de Koninklijke Marechaussee, het OM, lokale besturen, inlichtingen- en
veiligheidsdiensten, ministeries en de NCTV.
• De Rijksoverheid heeft binnen dit stelsel een
bijzondere verantwoordelijkheid voor personen, objecten en diensten, die een bijzondere
functie hebben in onze democratische rechtsorde. Deze personen, objecten en diensten vallen in het zogenoemde ‘rijksdomein’.

Religieuze instellingen in Nederland hebben de afgelopen jaren nog steeds te maken gehad met incidenten in de vorm van intimidatie, bedreiging,
vernielingen en/of vandalisme, wat een grote impact
kan hebben op het gevoel van (on)veiligheid. Ook incidenten en aanslagen bij religieuze instellingen in
het buitenland dragen bij aan dit gevoel. Daarom is
er, net als in de vorige rapportageperiode, blijvend

aandacht gegeven aan de veiligheidssituatie van religieuze instellingen en andere soft targets, zowel op
lokaal als op rijksniveau.

Aanpak aanslagmiddelen
Op het gebied van diverse aanslagmiddelen is een ketensamenwerking ontwikkeld die toeziet op het tegengaan van het verwerven van aanslagmiddelen en
het voorkomen van aanslagen. Daarbij worden de
ontwikkelingen op het gebied van het gebruik van
middelen om aanslagen mee te plegen nauwlettend
in de gaten gehouden, evenals de technologische
ontwikkelingen.

Explosieven
Per 1 februari 2021 is de vernieuwde EU-verordening
Wet Precursoren voor Explosieven (Wpe) ingegaan en
in de nationale regelgeving geïmplementeerd. Precursoren zijn de grondstoffen waarmee explosieven
kunnen worden vervaardigd. Met deze aanpassing in
de regelgeving worden de mogelijkheden om aan
grondstoffen voor aanslagmiddelen te komen verder
beperkt.

EU-verordening Wet Precursoren
voor Explosieven
De verordening omvat onder meer de volgende
aanscherpingen:
• Toevoeging ammoniumnitraat en zwavelzuur
aan de lijst van precursoren
• Verificatieverplichting voor professionals die
precursoren verkopen en een plicht om personeel te trainen in hoe om te gaan met de regelgeving.
• Vergunningplicht voor de professionele gebruiker als deze een precursor aanschaffen en voor
activiteiten die buiten de bedrijfsvoering vallen.
• Verdachte transacties moeten binnen 24 uur na
constateren gemeld worden bij het meldpunt
verdachte transacties.

Evaluatie Wet Precursoren voor Explosieven
In juni 2021 is een evaluatie van het WODC naar de
Wpe uitgevoerd9 met daarin vooral aandacht voor het
vergunningstelsel, de meldplicht en de registratieplicht. De belangrijkste aandachtspunten betroffen:

9 Evaluatie van de Wet precursoren voor explosieven, Bureau voor Criminaliteitsanalyse, in opdracht van het WODC (juni 2021)

24 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

1. Beter afstemmen met en meer eisen stellen aan
de betrokken partijen en de informatiedeling tussen ketenpartners op orde brengen.
2. Aanpassing van het proces rondom de aanvraag
en de verkoop in het vergunningstelsel.
3. Betere inzet van administratieve controles.
4. Onderzoek naar de mogelijkheden voor terugkoppeling rondom meldingen door het meldpunt.
Gelet op deze aanbevelingen wordt hard gewerkt aan
het versterken van de samenwerking tussen de betrokken ketenpartners. Een resultaat hiervan is dat de
Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), de politie
en de Douane regelmatiger operationele informatie
met elkaar delen, zodat ze gerichter hun werkzaamheden kunnen verrichten.
Een belangrijk knelpunt voor het optimaliseren van
de betere inzet van administratieve controles door de
ILT is de beperkte beschikbaarheid van inspecteurs
met kennis op dit vlak. Bovendien is hier in de nieuwe
Wpe extra nadruk komen te liggen door de nieuwe
verificatieverplichting. Komend jaar zal er samen met
ILT gekeken worden hoe deze verplichting het beste
ingevuld kan worden.

CBRN
Vanwege incidenten en dreigingen in het buitenland
met biologische en chemische middelen is in 2018
door de ministeries van BZ, Defensie en JenV besloten tot een onderzoek naar de chemische en biologische kennisinfrastructuur op het gebied van
strijdmiddelen in Nederland. Het resultaat is het
HCCS-rapport ‘Beschouwingen over de kennisinfrastructuur chemische en biologische veiligheid Nederland’. De aanbevelingen uit dit rapport hebben eind
2021 geleid tot het herstellen van het Landelijk Netwerk Terroristische Aanslagen, het opstarten van
multidisciplinaire vroeg-signalering en investeringen
in kennisopbouw.

Vuurwapens
De Vuurwapenaanpak richt zich op het versterken van
de landelijke gecoördineerde opsporing op de harde
kern van zowel de nationale als internationale vuurwapenhandelaren in Nederland om de algehele beschikbaarheid van vuurwapens in Nederland te
verminderen. In 2019 is het Actieprogramma Illegale
Vuurwapens, Munitie en Explosieven opgesteld. Dit is
een samenwerking het ministerie van JenV, Politie,
OM, Koninklijke Marechaussee en Douane. Belangrijke speerpunten binnen deze samenwerking zijn het
tegengaan van de ontwikkeling van 3D geprinte (on-

derdelen van) vuurwapens en het ontwikkelen van
een database over schietincidenten en inbeslagnames.

25 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

rechtbank Rotterdam veroordeeld voor deelname
aan de rechts-extremistische organisatie The Base.
Deze organisatie werd door de rechtbank Rotterdam
als terroristisch aangemerkt.

4. Vervolgen

Het strafrecht is en blijft een belangrijk onderdeel van
de bestrijding van terrorisme. Van opsporing, vervolging en berechting gaat een preventieve, repressieve
en curatieve werking uit. Er is in de afgelopen periode
onverminderd ingezet op de strafrechtelijke aanpak
van terrorisme. Personen die verdacht worden van
het plegen van terroristische misdrijven dienen te
allen tijde verantwoording af te leggen voor een rechter. Net zo belangrijk als vervolging en berechting is
de veilige re-integratie in de samenleving nadat een
(gevangenis)straf ten uitvoer is gelegd. In de afgelopen periode zijn hierin belangrijke stappen gezet.

Versterken opsporing en vervolging
terrorismeverdachten
In de afgelopen periode zijn er diverse strafrechtelijke
veroordelingen door de rechter uitgesproken, onder
meer in strafzaken tegen uitreizigers naar strijdgebieden. Zo zijn er in 2020 zes verdachten veroordeeld
voor het voorbereiden van een grote terroristische
aanslag op willekeurige burgers en de politie in Ne-

derland. Zij hebben deelgenomen aan een terroristische organisatie en een training gevolgd met het
oog op het plegen van een terroristisch misdrijf. In
deze zaken zijn aanzienlijke gevangenisstraffen opgelegd, oplopend tot 17 jaar.
In 2021 zijn onder andere een tweetal mannen veroordeeld voor deelname aan de terroristische organisatie ISIS en het voorbereiden van een terroristische
aanslag in Nederland. Ook is er een vrouw veroordeeld voor deelname aan ISIS als terroristische organisatie én als organisatie met het oogmerk op het
plegen van oorlogsmisdrijven door een actieve en
grote rol te spelen bij het verspreiden van propaganda van ISIS. Verder zijn in september 2021 negen
personen aangehouden in Eindhoven voor het voorbereiden en/of bevorderen van terroristische misdrijven dan wel training daarvoor. Deze zaak loopt nog.
Ook op rechtsextremistisch vlak kwam het strafrecht
in beeld. Zo werden twee jonge mannen door de

Bij de opsporing en vervolging van verdachten van
terroristische misdrijven wordt de politie en het OM
geconfronteerd met nieuwe ontwikkelingen en dreigingen. Opvallend is dat extremistische en terroristische ideologieën steeds meer via – voornamelijk
besloten – socialemediaplatformen worden verspreid. Het is belangrijk dat de partners in de aanpak
van terrorisme tijdig anticiperen op deze nieuwe ontwikkelingen. De strafrechtketen werkt dan ook continu aan specialistische kennisopbouw om goed op
dit soort ontwikkelingen te kunnen inspelen.
De afgelopen jaren heeft het OM enkele tientallen
terrorismefinanciering-gerelateerde zaken voor de
rechter gebracht die hebben geleid tot een veroordeling voor de financiering van terrorisme (artikel 421
Wetboek van Strafrecht, en/of overtreding Sanctiewet 1977). Bijna alle veroordelingen hebben betrekking op het leveren van financiële ondersteuning van
vrienden of familieleden die naar strijdgebieden zijn
uitgereisd.

26 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Hoewel de strafrechtelijke bevoegdheden voor terrorismebestrijding adequaat zijn, dient continu te worden bezien of het wettelijk instrumentarium
aanpassing en aanscherping behoeft. De afgelopen
periode zijn diverse wetsvoorstellen ter versteviging
en uitbreiding van het strafrecht in voorbereiding genomen dan wel reeds ingediend. Het wetsvoorstel
dat voorziet in het strafbaar stellen van het zonder
toestemming verblijven in een door een terroristische
organisatie gecontroleerd gebied ligt bij verschijnen
van deze rapportage in de Eerste Kamer. Een aanvulling op dit wetsvoorstel – dat voorziet in een strafuitsluitingsgrond voor journalisten en hulpverleners – is
in voorbereiding.
Een wetsvoorstel ter verduidelijking van de reikwijdte
van de zelfstandige gedragsbeïnvloedende en vrijheidsbeperkende maatregel (GVM), als onderdeel van
de Wet langdurig toezicht (Wlt), is inmiddels ingediend. Dit voorstel is ingegeven door de omstandigheid dat er in de praktijk onduidelijkheden bestonden
over de toepasselijkheid van de GVM – en daarmee
ook over de mogelijkheid om de proeftijd van de
voorwaardelijke invrijheidstelling (meermaals) te verlengen. Met het oog op lopende en komende strafzaken tegen terrorismeverdachten hecht het kabinet
grote waarde aan dit wetsvoorstel.

Aanpak uitreizigers
Op dit moment bevinden zich nog ongeveer 120 Nederlandse uitreizigers in Syrië, Irak of Turkije. Ongeveer een derde van hen verblijft in de
Syrisch-Koerdische kampen al-Roj of al-Hawl of in diverse detentiecentra in Noordoost-Syrië. Daarnaast
verblijven in de regio nog bijna 200 minderjarigen
met een Nederlandse link. Nederland heeft zich sinds
2019 ingezet om opties voor berechting in de regio
van uitreizigers te verkennen. Uit deze verkenning zijn
op dit moment nog geen reële opties voortgekomen
om ISIS-strijders internationaal of in de regio te berechten. Nederland steunt het tegengaan van straffeloosheid van ISIS-strijders in den brede door middel
van steun aan Irak op vlak van bewijsvergaring via
UNITAD en door middel van recente steun aan een
verkenningsmissie van de VN (UNOCT en UNICEF) om
de noden van Irak te signaleren op het gebied van berechting, rehabilitatie en re-integratie van Iraakse
ISIS-strijders die terugkeren uit Noordoost-Syrië.
In de rapportageperiode zijn uitreizigers druppelsgewijs teruggekeerd naar Nederland. Zij zijn direct na
aankomst aangehouden en de meeste van hen zijn
tot (lange) gevangenisstraffen veroordeeld. In die gevallen waarin dat mogelijk was, is het Nederlanderschap in het belang van nationale veiligheid

ingetrokken wegens aansluiting bij een terroristische
organisatie in het buitenland die een bedreiging
vormt voor de nationale veiligheid. Een andere ontwikkeling in de rapportageperiode was dat de Rechtbank Rotterdam oordeelde dat Nederland meer
moest doen om vervolging in Nederland mogelijk te
maken van vrouwen die vastzaten in Syrisch-Koerdische kampen. Om straffeloosheid te voorkomen en
vanwege specifieke individuele feiten en omstandigheden heeft het kabinet besloten een aantal van deze
vrouwen naar Nederland over te brengen. Er heeft in
deze gevallen steeds een afweging plaatsgevonden,
waarin onder meer de veiligheidssituatie in de regio
en de gevolgen voor de internationale betrekkingen
zijn meegewogen. Daarnaast is er steeds oog voor de
gevolgen die een overbrenging naar Nederland kan
hebben voor de nationale veiligheid.

27 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Overbrenging naar Nederland
• In juni 2021 werd vrouw met haar twee kinderen ter berechting naar Nederland overgebracht
en er werd slachtoffer van internationale
kindontvoering naar Nederland overgebracht.
• In februari 2022 werden vrouwen ter berechting naar Nederland overgebracht. Hierbij
waren
kinderen betrokken.

1

1

5

RvdK met deze kinderen die na een jarenlang verblijf
in Syrië mogelijk blootgesteld zijn aan traumatiserende (oorlogs-)ervaringen en ideologische indoctrinatie, worden de kinderen na aankomst in Nederland
voor drie maanden in een gespecialiseerde jeugdzorginstelling geplaatst om te worden geobserveerd
en gestabiliseerd. Sinds april 2019 zijn 20 kinderen in
observatie geweest.

11

Minderjarigen
De Raad voor de Kinderbescherming (RvdK) heeft in
2017 de opdracht gekregen om veilige opvang voor te
bereiden voor kinderen van uitreizigers met een Nederlandse link die terugkeren naar Nederland. In samenwerking met diverse landelijke partners heeft de
RvdK hiervoor een aanpak ontwikkeld om veilige opvang mogelijk te maken. Op het moment dat de RvdK
weet dat kinderen van uitreizigers naar Nederland
komen, wordt bij de kinderrechter om een kinderbeschermingsmaatregel verzocht. Na aankomst in Nederland worden de kinderen overgedragen aan een
Gecertificeerde Instelling, die het toezicht uitvoert op
het gezag (gezinsvoogd). Initieel werden kinderen bij
aankomst in Nederland direct in het (familie)netwerk
geplaatst. Echter, op basis van ervaringen van de

Experts van het Landelijk Adviesteam minderjarige
Terugkeerders (LAT) screenen tijdens de observatieperiode de kinderen op trauma, hechting en ideologie. Uit dit onderzoek en de screening blijkt welke
zorg de kinderen op korte termijn nodig hebben. De
RvdK doet gedurende de Voorlopige Ondertoezichtsstelling (VOTS) onderzoek of kinderbeschermingsmaatregelen nodig zijn na de periode van drie
maanden observatie.

Landelijk Adviesteam minderjarige Terugkeerders (LAT)
• Experts van het Landelijk Adviesteam minderjarige Terugkeerders (LAT) screenen tijdens de observatieperiode de kinderen op trauma,
hechting en ideologie.
• Uit de screening blijkt welke zorg de kinderen
op korte termijn nodig hebben.
• De RvdK onderzoekt gedurende de observatieperiode of aansluitend daarop kinderbeschermingsmaatregelen en een uithuisplaatsing nodig zijn.

Verstevigen aanpak detentie en reintegratie: veilige terugkeer tijdens en
na detentie
In Nederland worden verdachten van en veroordeelden voor een terroristisch misdrijf op een van de drie
Terroristenafdelingen (TA) van de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) geplaatst. Daar wordt – binnen
strenge toezichts- en veiligheidsmaatregelen –
samen met de partners gewerkt aan een zo veilig mogelijke terugkeer in de samenleving. De reden voor
geconcentreerde plaatsing is het tegengaan van rekrutering en verspreiding van het radicale gedachtegoed binnen de muren van de reguliere gevangenis.

28 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Buiten de TA komt het op basis van een inventarisatie
van beschikbare AIVD-informatie waarschijnlijk nauwelijks voor dat het jihadistische gedachtegoed actief
wordt verspreid. Onderlinge beïnvloeding kan bijdragen aan de dreiging die uitgaat van terrorismegedetineerden zowel binnen de TA als na vrijlating. Om dit
zoveel mogelijk tegen te gaan, wordt op de TA gewerkt
met een differentiatiebeleid. Hierbij worden gedetineerden die elkaar op een negatieve manier kunnen
beïnvloeden, waar mogelijk, van elkaar gescheiden.
Om ongewenste netwerkvorming te voorkomen is de
TA-capaciteit in 2020 uitgebreid van 48 naar 70 plaatsen. Hierbij is in PI Zwolle een TA voor vrouwen gecreëerd. De actuele bezettingsgraad is van invloed op de
wijze waarop het differentiatiebeleid uitgevoerd kan
worden en is daarmee een blijvend aandachtspunt.
Bij verschijnen van deze rapportage verblijven 44 verdachten en veroordeelden op de TA van de gevangenissen in Vught, Rotterdam en Zwolle.
In 2019 heeft de Inspectie JenV een onderzoek gedaan
specifiek naar de omgang van de medewerkers op de
TA met de gedetineerden en hoe gewerkt wordt aan
de terugkeer van gedetineerden in de maatschappij.10
De Inspectie concludeert dat op de TA positieve ontwikkelingen hebben plaatsgevonden die bijdragen aan

de omgang van de medewerkers met de gedetineerden en het bieden van maatwerk aan de gedetineerden, maar dat de toepassing en bruikbaarheid van het
risicotaxatie-instrument VERA-2R aandacht verdient.
Daarom hebben DJI en Reclassering Nederland (RN)
het gebruik van de VERA-2R verbeterd, door onder andere te zorgen dat er tijdig informatie tussen RN en DJI
wordt uitgewisseld.

VERA-2R
Met de VERA-2R (Violent Extremist Risk Assessment - Versie 2 Revisie) kan een gestructureerd
professioneel oordeel worden gegeven over het risico op gewelddadig extremisme en terrorisme.
Het is een internationaal erkend instrument van
het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie (NIFP) en wordt breed toegepast binnen de
strafrechtketen.

Omdat de onderzoeksgroep van terroristen relatief
klein is, is enkele jaren geleden een Europese Database
van veroordeelde Terrorismeplegers (EDT) opgezet.
Mede op basis van de EDT ontstaat meer inzicht in de
kenmerken en achtergronden van terrorismeveroordeelden wat de doorontwikkeling en het gebruik van

de VERA-2R ten goede komt, maar ook de terrorismeaanpak als geheel. Nederland roept bilateraal en in
EU-verband actief op om bij te dragen aan deze database.

Samenwerking partners
Op 18 maart 2019 werd Nederland opgeschrikt door
een aanslag in een tram in Utrecht.
Mede in het licht daarvan zijn er sindsdien stappen
gezet die eraan bijdragen dat bij verschillende ketenpartijen een completer beeld kan ontstaan ten behoeve van duiding van de problematiek, risicotaxatie
en re-integratie. Om gedurende detentie mogelijke
signalen van radicalisering beter te onderkennen en er
tijdens en na detentie opvolging aan te kunnen geven
is DJI in 2019 gestart met het Meldpunt Radicalisering
en het Multidisciplinair Afstemmingsoverleg Resocialisatie (MAR). Het Meldpunt Radicalisering en het MAR
richten zich niet alleen op gedetineerden in de terroristenafdelingen, maar ook op gedetineerden in reguliere
penitentiaire inrichtingen waarbij (mogelijk) sprake is
van signalen van radicalisering. Indien sprake is van
een zorgelijk beeld wordt een MAR georganiseerd met
DJI, RN en de betrokken gemeente.

10 De Terroristen Afdelingen in Nederland’, Inspectie Justitie en Veiligheid
(2019). Vervolgonderzoek wordt in de tweede helft van 2022 verwacht.

29 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Werkmodel veilige re-integratie
Daarnaast is door de NCTV, LSE en politie samen met
partners het Werkmodel Veilige Re-integratie ontwikkeld. Dit werkmodel is in januari 2022 uitgerold binnen Zorg- en Veiligheidshuizen, gemeenten en
andere deelnemers aan casusoverleggen. Dit organisatie overstijgende model voorziet in een gezamenlijke werkwijze die eraan bijdraagt dat betrokken
ketenpartners in een casusoverleg een integraal beeld
krijgen van een persoon voor, tijdens en na detentie,
om aan de hand hiervan re-integratiestappen te bepalen. Het werkmodel helpt om de juiste informatie
bij de relevante ketenpartners te krijgen, waarbij ook
het beeld vanuit de zorg en het sociaal domein wordt
meegenomen als contextinformatie in relatie tot de
dreiging.

Team Terrorisme en Extremisme (TER)
• Het team Terrorisme en Extremisme (TER) van
Reclassering Nederland heeft een belangrijke
rol in het toezicht houden op en begeleiden van
re-integratie van gedetineerden die verdacht
worden van of veroordeeld zijn voor het plegen
of voorbereiden van terroristische misdrijven.
• Het team TER is gericht op het signaleren, beheersen en wegnemen van risico’s en het zoeken naar mogelijkheden tot losweken van een
extremistisch netwerk en re-integratie in desamenleving.
• In de periode 2012-2022 hebben 366 justitiabelen met een extremistische achtergrond deelgenomen aan een reclasseringsprogramma.

daarvoor de wet wordt overtreden, bijvoorbeeld door
terug te keren naar extremistische netwerken en daar
een negatieve invloed te hebben op anderen. Professionals zetten zich daarom in om zicht te houden op
het gedrag van een veroordeelde, om op basis hiervan een individueel plan van aanpak voor een veilige
en gecontroleerde re-integratie op te stellen en hen
na detentie waar nodig te blijven monitoren.
Onderzoek toont aan dat veel ex-gedetineerden problemen ervaren op het gebied van huisvestiging en
werk, terwijl stabiliteit op deze domeinen de kans op
recidive verlaagt.
De TA’s bieden op maat gemaakte interventies aan op
het gebied van disengagement en re-integratie. Uit
recent onderzoek blijkt dat het huidige aanbod van
interventies binnen detentie de door DJI geformuleerde aandachtsgebieden dekt.12

Inzicht in interventies en recidive
Verschillende onderzoeken tonen aan dat terrorisme
gerelateerde recidive onder terrorismeveroordeelden
met 5% relatief laag is, zeker in vergelijking met reguliere criminaliteit.11 Het recidivecijfer kan een belangrijke graadmeter zijn voor zowel de effectiviteit van
de aanpak als voor een veilige re-integratie en terugkeer in de samenleving. Er kan echter ook dreiging
uitgaan van terrorismeveroordeelden zonder dat

11 Re-integratie en recidive na een verblijf op de TA’, Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR), de Vrije Universiteit
Amsterdam (VU) en A-Lab (2021); ‘Recidive van ex-gedetineerden die
uitstromen van een terroristenafdeling’, WODC (9 juni 2022); Liesbeth
van der Heide en Bart Schuurman (2018), ‘Re-Integratie van delinquenten met een extremistische achtergrond: evaluatie van de Nederlandse
aanpak’, ISGA Report; Thomas Renard (2020), ‘Overblown: exploring
the gap between fear of terrorist recidivism and the evidence’, CTC Sentinel
12 De aandachtsgebieden zijn ‘Protectieve steun van familie’, ‘Betrekken
sociaal netwerk’, ‘Persoonlijke identiteit’, ‘Herinterpretatie van ideologie’, ‘Praktische leefgebieden op orde’, ‘Weerbaarheid’ en ‘Houding en
responsiviteit’. Onderzoek Radar 2021

30 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Vreemdelingrechtelijke en
nationaliteitsrechtelijke maatregelen
Ten aanzien van vreemdelingen die een gevaar vormen voor de nationale veiligheid, hetgeen over het
algemeen blijkt uit een onherroepelijke strafrechtelijke veroordeling wegens een terroristisch misdrijf of
een ambtsbericht van de AIVD, kunnen vreemdelingrechtelijke maatregelen getroffen worden, zoals het
beëindigen van het verblijfsrecht en het opleggen van
een inreisverbod. Tevens is het mogelijk om vreemdelingrechtelijke toezichtsmaatregelen op te leggen
aan vreemdelingen die een bedreiging vormen voor
de nationale veiligheid, zoals een meldplicht, een gebiedsgebod of vreemdelingenbewaring.
Zolang het niet tot staatloosheid leidt biedt de Rijkswet op het Nederlanderschap (RWN) de minister van
JenV de mogelijkheid om het Nederlanderschap in te
trekken. In februari 2022 is de bevoegdheid voor intrekking van het Nederlanderschap op grond van artikel 14, vierde lid, RWN met vijf jaar verlengd. Hiermee
blijft het mogelijk het Nederlanderschap in te trekken
van personen die zich in het buitenland hebben aangesloten bij een terroristische groepering die een bedreiging vormt voor de nationale veiligheid van het
Koninkrijk. Daarnaast biedt artikel 14, tweede lid,
RWN de mogelijkheid om het Nederlanderschap in te

trekken na een onherroepelijke veroordeling voor een
terroristisch misdrijf.

Intrekkingen art 14, lid 2, RWN
• In
zaken is besloten tot het intrekken van
het Nederlanderschap op grond van artikel 14
lid 2 Rijkswet Nederlanderschap.
•
bezwaarzaken tegen de besluiten tot intrekking zijn nog in behandeling bij de IND.
• In gevallen loopt het beroep nog bij de rechtbank.
• Bij intrekkingszaken loopt nog een hoger beroep bij de Raad van State.
•
intrekkingen zijn definitief (de uitspraken zijn
onherroepelijk).

20

Indien het Nederlanderschap of de verblijfsvergunning van een persoon wordt ingetrokken of deze om
een andere reden geen verblijfsrecht (meer) heeft,
dient deze persoon Nederland te verlaten. De DT&V
regisseert het vertrek van vreemdelingen die geen
recht hebben op verblijf in Nederland. Het vertrek van
personen die een gevaar vormen voor de nationale
veiligheid heeft daarbij prioriteit. De DT&V werkt in
een zo vroeg mogelijk stadium aan het vertrek van
deze personen. Vanaf 2017 zijn circa 25 personen die
een gevaar vormen voor de nationale veiligheid uit de
caseload van de DT&V aantoonbaar vertrokken.
Daarbij ging het in circa 5 gevallen om een persoon
van wie de Nederlandse nationaliteit is ingetrokken.

11

5

2

2

Intrekking definitief

2

Hoger beroep loopt

2

5
Beroep loopt

art 14 lid 2,
11
RWN

In behandeling

31 | RAPPORTAGE INTEGRALE AANPAK TERRORISME

Intrekkingen art 14, lid 4, RWN
• In
zaken is besloten tot het intrekken van
het Nederlanderschap op grond van artikel 14,
• vierde lid, RWN.
•
van deze besluiten tot intrekkingen zijn vernietigd door de rechter omdat niet kon worden
aangetoond dat de aansluiting bij een terroristische organisatie had voortgeduurd tot na 11
maart 2017 (de inwerkingtreding van artikel 14,
vierde lid, RWN en de daarbij behorende lijst
met terroristische organisaties). Deze uitspraak
heeft ertoe geleid dat andere besluiten zijn
ingetrokken, omdat ook in die zaken niet kon
worden aangetoond dat de aansluiting tot na 11
maart 2017 had voortgeduurd.

24

2

• Er zijn geen beroepszaken tegen de besluiten
tot intrekking in behandeling bij de rechtbank.
•
intrekkingszaken lopen nog in hoger beroep
bij de Raad van State.
•
intrekkingen zijn definitief.

4

13

Vernietigd

2
Besluit ingetrokken

5
art 14 lid 4,
13
RWN

5

4
Hoger beroep loopt

Intrekking definitief