Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

29 668

Beleidsplan Crisisbeheersing

26 956

Beleidsnota Rampenbestrijding

Nr. 70

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 10 oktober 2023
Bij brief van 6 december 2022 heeft het kabinet uw Kamer deelgenoot
gemaakt van de afwegingen die ten grondslag liggen aan het kader met
algemene uitgangspunten voor de modernisering van het (staats)nooden crisisrecht.1 Het kader gaat onder meer in op een categorisering van
soorten noodbevoegdheden, procedures voor het in en buiten werking
stellen van noodbevoegdheden en de betrokkenheid van het parlement
daarbij. Als volgende stap richting de modernisering heeft het kabinet in
die brief aangekondigd om een interdepartementale routekaart op te
stellen, waarin betrokken bewindspersonen duidelijk maken welke
noodwetgeving zij in de komende jaren willen moderniseren. Daarbij zal
zoals eerder aangekondigd – met het oog op de grote hoeveelheid
noodwetgeving – prioritering en fasering worden toegepast. Met deze
brief wordt uitvoering gegeven aan deze toezegging, evenals de
toezegging aan het Eerste Kamerlid Baay-Timmerman (50PLUS) om deze
routekaart met de Staten-Generaal te delen.2
Aangezien de verschillende bewindspersonen zelf verantwoordelijk zijn
voor de (nood)wetgeving binnen het eigen vakgebied, zend ik u deze brief
mede namens de betrokken bewindspersonen.
Inventarisatie lacunes en knelpunten
Zoals in de brief van 6 december jl. is aangekondigd, wordt door de
betrokken bewindspersonen bij de modernisering van het (staats)nooden crisisrecht ook bezien of, en welke lacunes en knelpunten er zijn in
bestaande noodwetgeving. In de afgelopen maanden hebben de
betrokken ministeries daarom de eigen (nood)wetgeving nader bekeken
om meer zicht te krijgen op de moderniseringsopgave, alsook op
mogelijke lacunes en knelpunten in bestaande (nood)wetgeving. In
aanvulling daarop heeft mijn ministerie een aantal brede kennistafels
1
2

kst-29668-70
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstukken 29 668 en 26 956, nr. 69.
Handelingen I 2022/23, nr. 30, item 6.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 668, nr. 70

1

georganiseerd met deelnemers uit de wetenschap, (decentrale) overheden
en de uitvoering. Het doel van deze kennistafels was om meer zicht te
krijgen op de door partners ervaren knelpunten en lacunes in het huidige
(staats)nood- en crisisrecht. Daarmee kunnen beelden en ervaringen van
«buiten» worden meegenomen in het moderniseringstraject en ontstaat
meer zicht op mogelijke blinde vlekken. Op die manier is getracht om een
brede blik te organiseren op de voorliggende moderniseringsopgave. De
resultaten van deze kennistafels worden betrokken bij de inhoudelijke
modernisering van de departementale noodwetgeving.
De betrokken ministeries zullen bij de modernisering blijven bezien of en
waar noodwetgeving kan worden gebundeld. Dit sluit ook aan bij eerdere
voornemens van het kabinet uit 2018 en bij terugkerende oproepen uit de
eerdergenoemde kennistafels, waarbij meerdere malen is gepleit voor een
vereenvoudiging van het stelsel en een overzichtelijker palet aan
noodwetgeving.3
De inventarisatie heeft ook laten zien dat diverse noodbepalingen geen
onderhoud behoeven, omdat ze recent al zijn bijgewerkt of reeds in
voldoende mate aansluiten op de uitdagingen van de 21e eeuw. Dit is
bijvoorbeeld het geval voor de noodbepalingen uit de Comptabiliteitswet
2016, de Prijzennoodwet, de Postwet, de Telecommunicatiewet, de
Vreemdelingenwet 2000, de Warenwet, de Wet medisch-wetenschappelijk
onderzoek met mensen en de Wet bescherming staatsgeheimen. Voor
enkele van deze wetten geldt dat in 2024 nog wel zal worden bezien of
bestaande regelingen over rijksheren, schadeloosstelling en rechtsbescherming dienen te worden geharmoniseerd.
Interdepartementale routekaart
Voor het vervolg van het moderniseringstraject zal de benodigde
wetgeving door de afzonderlijke bewindspersonen worden voorgesteld.
Hieronder treft u de plannen van de betrokken bewindspersonen aan en is
per ministerie aangegeven welke noodwetgeving in de komende jaren
gemoderniseerd wordt en welk tijdspad zij daarbij voorzien. In de bijlage
zijn deze plannen schematisch weergegeven. Dit geeft een overzicht van
de tot nu toe geformuleerde plannen en betreft daarmee geen volledig
overzicht van alle wetten die in dit moderniseringstraject meegenomen
zullen worden.
Als eerste stap zal mijn ministerie de Coördinatiewet uitzonderingstoestanden in consultatie brengen. Deze wet vormt het fundament van het
stelsel van staatsnoodrecht en regelt de procedure voor het afkondigen en
beëindigen van een noodtoestand, evenals de procedures voor in en
buiten werking stellen van noodbepalingen in een noodtoestand. Daarbij
worden de in de brief van 6 december 2022 aangekondigde wijzigingen
doorgevoerd.4 Zo zal het onderscheid tussen de algemene en de beperkte
noodtoestand komen te vervallen en zal in de toekomst met één koninklijk
besluit kunnen worden volstaan waarin afkondiging van de noodtoestand
én de inwerkingstelling van de noodzakelijke noodbepalingen gezamenlijk
zijn opgenomen. Naar verwachting zal dit voorstel in 2024 in consultatie
worden gebracht.
Zoals in de brief van 6 december jl. aangekondigd zal mijn ministerie
verder werken aan de modernisering van de Wet buitengewone bevoegdheden burgerlijk gezag, de Wet verplaatsing bevolking en modernisering
van de noodbepalingen in de Wet Veiligheidsregio’s en de Veiligheidswet
3
4

Kamerstukken 29 668 en 26 956, nr. 48.
Kamerstukken 29 668 en 26 956, nr. 69.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 668, nr. 70

2

BES. Ik verwacht deze wijzigingen in 2024 in consultatie te kunnen te
brengen. Bij de wijziging van de Wet buitengewone bevoegdheden
burgerlijk gezag zal nauwe afstemming plaatsvinden met het Ministerie
van Defensie met het oog op de Oorlogswet voor Nederland, aangezien
beide wetten in grote lijnen overeenkomen maar in de toepassing
verschillen tussen civiel en militair gezag. De Noodwet Rechtspleging
vereist grondiger onderhoud. Deze zal daarom op zijn vroegst in 2025 in
consultatie worden gebracht.
Mijn ministerie zal ook de noodbevoegdheden uit de onteigeningswet op
hun noodzakelijkheid beoordelen. Dit gebeurt in samenspraak met het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, gelet op de samenloop
met de Vorderingswet en andere bevoegdheden die het mogelijk maken
om in geval van buitengewone omstandigheden zaken en vermogensrechten te vorderen.
Tot slot zal er een interdepartementale verkenning plaatsvinden om te
bezien in hoeverre het huidige palet aan noodwetgeving toereikende
mogelijkheden biedt voor ingrijpen bij een nationale crisis met een
digitale oorzaak. Deze verkenning is tevens aangekondigd in het actieplan
van de Nederlandse Cybersecurity Strategie, verzonden aan de Tweede
Kamer op 10 oktober 2022,5 en sluit aan bij de bevindingen van de
hiervoor genoemde brede kennistafels die georganiseerd zijn in het kader
van de modernisering (staats)nood- en crisisrecht.
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Met het oog op pandemische paraatheid werkt de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties aan een wetsvoorstel voor een
epidemieafdeling in de Kieswet. Deze afdeling kan in werking treden
wanneer er sprake is van een dusdanig ernstige epidemiologische situatie
dat één of meer maatregelen op grond van de Wet publieke gezondheid
worden ingeroepen. De voorgenomen epidemieafdeling bevat een aantal
basismaatregelen om te zorgen dat verkiezingen ook in tijden van een
epidemie veilig doorgang kunnen vinden. De Afdeling advisering van de
Raad van State heeft over het wetsvoorstel advies uitgebracht. Dit wordt
verwerkt, waarna het wetsvoorstel bij uw Kamer kan worden ingediend.
Daarnaast is een wijziging van het noodrecht in de Wet op de lijkbezorging in voorbereiding. Artikel 22a regelt al dat maatregelen getroffen
kunnen worden in het geval van infectueuze lichamen. Het is belangrijk
dat in buitengewone omstandigheden waarbij sprake is van uitzonderlijk
veel overledenen en waardoor de procedures van de lijkbezorging ernstig
onder druk komen te staan, zo veel mogelijk invulling gegeven kan
worden aan een goede en respectvolle bestemming van lichamen van
overledenen. Een aanvulling van het noodrecht op dit punt wordt
betrokken bij de reeds aangekondigde modernisering van de wet, die de
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties samen met de
Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en de Minister van
Justitie en Veiligheid voorbereidt.
De Omgevingswet, die in werking zal treden op 1 januari 2024, zal
voorzien in bevoegdheden voor diverse ongewone voorvallen en
buitengewone omstandigheden. Hierin is onder meer noodrecht van de
Woningwet en de Waterwet overgenomen. Bij de totstandkoming van het
stelsel zijn de overgenomen noodbevoegdheden reeds geactualiseerd.
Daarnaast introduceert de Omgevingswet nieuwe noodbevoegdheden. In
het kader van de modernisering van het staatsnoodrecht wordt de
5

Kamerstuk 26 643, nr. 925.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 668, nr. 70

3

komende periode bezien of het stelsel van noodbevoegdheden in de
Omgevingswet nog verdere uitbreiding behoeft. De Minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties zal de Tweede Kamer in het
eerste kwartaal van 2024 middels een Kamerbrief berichten over de
uitkomst van dit onderzoek.
Door de vergaande digitalisering van processen in het publieke domein, is
de beveiliging van (digitale) informatie en ICT-systemen van essentieel
belang. Burgers, bedrijven, bestuursorganen en aangewezen organisaties
moeten erop kunnen vertrouwen dat partijen in de keten hun informatiebeveiliging goed op orde hebben en beschikbaarheid, integriteit en
vertrouwelijkheid alsmede authenticiteit, onweerlegbaarheid, transparantie en flexibiliteit borgen. Zorgen dat (overheids)systemen en
processen voldoen aan deze eisen is dan ook een van de voornaamste
prioriteiten van de Wet digitale overheid (Wdo). De komende periode zal
daarom door de Staatssecretaris Koninkrijksrelaties en Digitalisering
verder worden nagedacht over manieren om de weerbaarheid van
systemen en voorzieningen (bijvoorbeeld DigiD) te versterken en de
beschikbaarheid te waarborgen in noodsituaties, waarbij naar de
toekomst toe ook wordt gedacht aan het verzekeren van de digitale
bereikbaarheid van de overheid in situaties waarin deze systemen voor
langere tijd niet beschikbaar zijn.
Ministerie van Defensie
Sinds de laatste grote herziening van het staatsnoodrecht halverwege de
jaren negentig is de wereld waarin de Nederlandse krijgsmacht opereerde
aanzienlijk veranderd. Na de val van de muur heeft de krijgsmacht een
transformatie doorgemaakt van een relatief groot dienstplichtenleger, dat
als hoofdtaak had de verdediging van het Koninkrijk naar een kleiner
beroepsleger bestaande uit vrijwillig dienenden dat ten behoeve van de
tweede en derde hoofdtaak overal ter wereld werd ingezet. Het staatsnoodrecht ziet vooral op hoofdtaak 1. De Russische inval in Oekraïne in
2022 heeft Europa eraan herinnerd, dat een aanval van een buitenlandse
mogendheid op het Europese continent geen theoretische situatie betreft.
Dit betekent dat bij de moderniseringsoperatie van het staatsnoodrecht
het Ministerie van Defensie parallel aan de herziening van de Coördinatiewet uitzonderingstoestanden en de Wet buitengewone bevoegdheden
burgerlijk gezag, de Oorlogswet voor Nederland zal herzien. De andere
wetten die zien op buitengewone omstandigheden waar Defensie
eerstverantwoordelijke is – zoals de Wet militaire inundatiën – zullen ook
bekeken worden tegen de achtergrond van de veranderde krijgsmacht en
overeenkomstig aangepast worden. Het Ministerie van Defensie zal tevens
aansluiten bij herzieningsoperaties van andere departementen voor zover
een bijzondere positie ten aanzien van de krijgsmacht benodigd is.
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat zal de komende jaren
de nadruk leggen op de wetgeving die in buitengewone omstandigheden
verdelingsvraagstukken voor schaarse producten moet kunnen
aanpakken. Dit betreft naast de Distributiewet, tevens de Vorderingswet
en de Hamsterwet. Deze wetten die hun oorsprong hebben in het
interbellum van de vorige eeuw hebben het meeste behoefte aan
modernisering. Hierbij wordt onderzocht of de toegankelijkheid van de
economische staatsnoodwetgeving kan worden vereenvoudigd door de
samenvoeging van een aantal wetten. Omdat de economische staatsnoodwetgeving tevens bevoegdheden regelt van de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voor wat betreft de voedselvoorziening, wordt dit ministerie nauw betrokken bij de uitwerking. Het streven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 668, nr. 70

4

is om in 2024 een ontwerpwetsvoorstel gereed te hebben voor publieke
consultatie. Dit is mede afhankelijk van de complexiteit van de gewenste
aanpassingen.
Ministerie van Financiën
De Noodwet financieel verkeer bevat bevoegdheden van de Minister van
Financiën om in buitengewone omstandigheden een aantal voorzieningen
te treffen ten aanzien van verschillende onderdelen van het financieel
verkeer. De Noodwet financieel verkeer stamt uit 1978. Dit is aanleiding
om de Noodwet door te lichten om te bezien of en in hoeverre de
Noodwet dient te worden gemoderniseerd. Daartoe zal in 2024 een
verkenning worden gestart.
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
Het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat onderzoekt in verband met
droogte en andere situaties (zoals bijvoorbeeld verontreiniging van
drinkwaterbronnen) of een wettelijke bevoegdheid voor het opleggen van
beperkingen van het gebruik van drinkwater aan gebruikers van drinkwater (burgers en bedrijven) mogelijk is. Hierbij is de uitvoerbaarheid en
handhaafbaarheid een belangrijk aandachtspunt.6 In overleg met de VNG
en het Ministerie van Justitie en Veiligheid wordt bekeken hoe hieraan
vorm gegeven kan worden. Indien een dergelijke bevoegdheid wordt
gecreëerd zal daarbij rekening worden gehouden met het in de brief van
6 december 2022 geschetste kader. Bezien moet nog worden bij een
mogelijke wijziging van wet- en regelgeving voor gebruiksbeperkingen in
welk wetgevingstraject deze wijziging kan meelopen.
Artikel 46 van de Kernenergiewet geeft bij een kernongeval de Minister
die het aangaat de bevoegdheid tot het stellen van regels of het treffen
van maatregelen om de gevolgen van dat ongeval zoveel mogelijk te
beperken of ongedaan te maken. Een van die maatregelen of regels
betreft het verplaatsen van mensen binnen het verontreinigde gebied naar
elders binnen of buiten het verontreinigde gebied. Voor het verplaatsen is
geen voorafgaand koninklijk besluit vereist noch hoeft een verlengingswet
aan het parlement te worden voorgelegd. De vergelijkbare bevoegdheid
tot verplaatsing van de bevolking in artikel 2a van de Wet verplaatsing
bevolking is wél onderworpen aan die vereisten. In de brief van juli 2018
heeft het kabinet aangegeven het onwenselijk te vinden dat voor de inzet
van vergelijkbare bevoegdheden niet dezelfde regels gelden. Dit specifieke vraagstuk zal aan de orde zijn bij de voorgenomen modernisering
van de Wet verplaatsing bevolking, welk wetsvoorstel naar verwachting in
2024 in consultatie wordt gebracht.
Het streven is in 2024/25 te onderzoeken hoe andere (staats)nood- en
crisisrechtbepalingen en bevoegdheden op het terrein van Infrastructuur
en Waterstaat zich verhouden tot het in de brief van 6 december 2022
geschetste kader voor modernisering van het staatsnoodrecht.
Dit is mede afhankelijk van aanpassingen in ander (staats)nood- en
crisisrecht en de omvang en complexiteit van de gewenste aanpassingen.
Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Op het eerste gezicht is het niet noodzakelijk om de Noodwet voedselvoorziening te moderniseren. De Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit kan ook bevoegdheden verkrijgen in geval van een
noodtoestand of in andere buitengewone omstandigheden op grond van
6

Zie ook Kamerstuk 27 625, nr. 630, p. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 668, nr. 70

5

de economische staatsnoodwetgeving. Het ministerie zal derhalve
participeren in de werkgroep van het Ministerie van Economische Zaken
en Klimaat die voor de herziening van desbetreffende wetgeving is
ingericht.
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Op het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap wordt gewerkt
aan het actualiseren van de bestaande noodbepalingen in de Mediawet
2008 en Archiefwet 1995. De COVID-19-pandemie en de opvang van
ontheemden uit Oekraïne hebben uitgewezen dat aanvullende noodbepalingen noodzakelijk kunnen zijn. Daarom wordt tevens gewerkt aan het
opstellen van nieuwe bepalingen op de terreinen van onderwijs en cultuur
om (de gevolgen van) nood- en crisissituaties het hoofd te bieden. Het
gaat dan meer specifiek om de sectorale onderwijswetten, de
Leerplichtwet 1969, de Wet medezeggenschap op scholen en de
Erfgoedwet. De beperkte wetgeving op het terrein van wetenschap biedt
reeds voldoende flexibiliteit om in tijden van nood en crisis de noodzakelijk te achten voorzieningen te treffen. De drie verantwoordelijke
bewindspersonen zijn voornemens om deze voorstellen te bundelen in
één verzamelwet en die in 2024 in consultatie te brengen.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid werkt onder andere
met het oog op pandemische paraatheid momenteel de Crisisregeling
personeelsbehoud uit. Voorts bevat de Noodwet arbeidsvoorziening
mogelijk verouderd noodrecht. Het voornemen is om op een later
moment te starten met de verkenning of, en zo ja hoe, deze wet modernisering behoeft.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Naar aanleiding van de evaluaties van en lessen tijdens de bestrijding van
de COVID-19-pandemie is de beleidsagenda pandemische paraatheid
opgesteld.7 Als onderdeel van de versterking van de publieke gezondheidszorg en infectieziektebestrijding wordt de Wet publieke gezondheid
(Wpg) tranchegewijs aangepast. De Eerste tranche wijziging Wpg die
gericht is op het creëren van bevoegdheidsgrondslagen om ingeval van
een epidemie van een infectieziekte met pandemisch potentieel verplichtende collectieve maatregelen te kunnen treffen, is inmiddels in werking
getreden. Nadat de aanpassingen van het bredere (staats)nood- en
crisisrecht zijn afgerond, zal worden bezien of en, zo ja, welke aanpassingen van de Wpg nodig zijn om de consistentie te bewaken. De andere
tranches tot wijziging van de Wpg volgen elk hun eigen tijdpad en raken
vooralsnog niet aan de herziening van het (staats)nood- en crisisrecht.
Een ander onderdeel van de beleidsagenda vormt de bredere inventarisatie van de inzet van personeel in de zorg ingeval van een crisis. In het
kader daarvan zal uiterlijk in 2024 onder meer worden bezien of en, zo ja,
op welke wijze de Noodwet geneeskundigen aanpassing behoeft.
Caribisch Nederland
Conform het principe van «comply or explain» zal bij de modernisering
van noodwetgeving door de betrokken bewindspersonen gekeken worden
of en waar voor Caribisch Nederland geldende noodwetgeving kan
worden geïntegreerd met voor Europees Nederland geldende noodwetgeving. Waar dat niet mogelijk blijkt of waar – gelet op lokale omstandig7

Kamerstuk 25 295, nrs. 1836 en 1964.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 668, nr. 70

6

heden – afwijkende keuzes gemaakt worden voor Caribisch Nederland, zal
dit door de verantwoordelijke bewindspersonen worden toegelicht. Bij de
modernisering zullen verder waar mogelijk en logisch de procedures voor
in en buiten werking treden van noodbepalingen gelijkgeschakeld
worden. Daarmee moet in ieder geval meer duidelijkheid ontstaan in de
samenhang tussen bepalingen uit voor Europees en Caribisch Nederland
geldende noodwetgeving, zoals de Wet veiligheidsregio’s en de Veiligheidswet BES, de Mediawet 2008 en de Mediawet BES en de Wet op de
lijkbezorging en de betreffende Caribisch Nederlandse wetgeving.8
De Minister van Justitie en Veiligheid,
D. Yeşilgöz-Zegerius

8

Het gaat hierbij om de Begraafwet BES, Crematiewet BES en Wet verklaringen van overlijden
BES.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 29 668, nr. 70

7