CBS Publicatie
Publicatiedatum 6-7-2023 17:30

Van leerladder naar onderwijswaaier
Verkenning CBS naar alternatieven laag – middelbaar – hoog

Over deze publicatie
Voor het beschrijven van het onderwijsniveau van de bevolking wordt veelal de indeling laag - middelbaar - hoog gebruikt. Het gebruik
van deze terminologie zou er toe kunnen bijdragen dat de ene opleiding minder waard wordt gevonden dan de andere. Eerder heeft het
CBS al onderzocht of de indeling in praktisch- en theoretisch opgeleiden een bruikbaar alternatief zou kunnen zijn. In aanvulling op dit
onderzoek heeft het CBS nu meerdere alternatieven onderzocht en deze aan de hand van vijf criteria beoordeeld. Het gaat daarbij om de
vraag of het alternatief een hiërarchie kent, hoe de aansluiting is met de internationale standaard onderwijsindeling (ISCED), hoe
herkenbaar het alternatief is, hoe toepasbaar/bruikbaar en of sprake is van een structuurwijziging van de nationale standaard
onderwijsindeling (SOI). Om de alternatieven goed te kunnen beoordelen is voorafgaand het Nederlandse onderwijsstelsel en de
gangbare terminologie besproken. Ook is bekeken hoe het onderwijsstelsel in andere landen is vormgegeven en wat de daar gangbare
terminologie is.

CBS Publicatie
Publicatiedatum 6-7-2023 17:30

Van leerladder naar onderwijswaaier

Samenvatting
Het ministerie van OCW heeft het CBS gevraagd een verkenning te doen naar mogelijke alternatieven voor de terminologie laagmiddelbaar-hoog. Aanleiding voor dit onderzoek is dat de huidige terminologie er toe zou kunnen bijdragen dat de ene opleiding minder
waard wordt gevonden dan de ander, zoals opleidingen in het mbo. In plaats van het verticale denken in niveaus en een leerladder zou
wat het ministerie betreft veel meer horizontaal gedacht moeten worden aan een onderwijswaaier. Het onderzoek van het CBS is de
eerste stap. Na deze stap volgt een tweede waarin het onderzoek breder wordt getrokken en ook meer organisaties benaderd worden.
Het ministerie van OCW is ook de opdrachtgever voor dit vervolgonderzoek.
Vooraf en tijdens de totstandkoming van dit rapport hebben er gesprekken plaatsgevonden tussen het ministerie van OCW en het CBS over
de onderwerpen die in dit rapport besproken worden. Afgesproken is dat de terminologie die momenteel gebruikt wordt voor de
beschrijving van het Nederlandse onderwijssysteem uitgewerkt wordt en dat op hoofdlijnen wordt aangegeven op welke
uitgangspunten die gebaseerd is. In aanvulling hierop wordt in beeld gebracht hoe opleidingen in het buitenland worden georganiseerd.
Hierbij is in overleg met het ministerie gekozen voor België (Vlaanderen), Duitsland, Engeland en Noorwegen. Wat zijn vervolgens de
alternatieven voor de bestaande indeling, zowel qua structuur als naamgeving. Daarbij gaat het om de alternatieven die eerder al kort
zijn aangestipt in het CBS-artikel ‘Invulling praktisch en theoretisch opgeleiden’ aangevuld met ideeën op basis van de gesprekken met
het ministerie van OCW. En wat de gevolgen zijn van de implementatie van de alternatieven voor het beheer van de Standaard
Onderwijsindeling door het CBS, de output van het CBS en indirect voor andere gebruikers. Het onderzoek sluit af met input voor
vervolgonderzoek in de tweede stap. Het bespreken van een stelselwijziging valt buiten de scope van het eerste deel van het onderzoek
en is ook niet de expertise van het CBS. Dit kan wel worden meegenomen in vervolgonderzoek waarbij andere organisaties betrokken
worden en het CBS niet de regie heeft.

Onderwijsstelsel en terminologie in Nederland
In het Nederlandse onderwijssysteem komt de term laag of lager niet voor bij de omschrijving van de verschillende opleidingen of fasen
in het onderwijs. Middelbaar is wel een heel gebruikelijke term in het onderwijsveld, zoals middelbaar beroepsonderwijs, middenbouw
en middenkader. Hoog of hoger wordt alleen gebruikt om het hoger beroepsonderwijs te onderscheiden van het middelbaar
beroepsonderwijs. Verder kent het hoger onderwijs termen die wel herkenbaar zijn als ‘hoog’ maar niet binnen een rangorde vallen,
zoals specialist en master, doctor.

Onderwijsstelsel en terminologie in andere landen
Net als in Nederland wordt in andere landen de term ‘laag’ niet gebruikt, maar eerder een term als basis zoals Grundschule in Duitsland en
Grunnskole in Noorwegen. Als het gaat om ‘Middelbaar’ dan wordt vaak ‘Secundair’ gebruikt, bijvoorbeeld in België, en ook de andere
landen kennen iets dergelijks: Duitsland ‘Sekundarstufe’, Engeland ‘Secondary’. In Noorwegen wordt ‘Videregående’ gebruikt, wat
neerkomt op ‘verdergaand’ of ‘voortgezet’ onderwijs. Het gebruik van de term ‘Hoger’ is vrij standaard en komt naast België in alle drie de
andere landen terug (Hoch/Higher/Hoyer).
De vergelijking met andere landen laat zien dat het mogelijk is om hiërarchie in de indeling te vermijden. Zowel in de
onderwijsbenamingen als ook in de publicatie-indeling. Het is daarbij mogelijk om voor een andere indeling te kiezen dan de driedeling
die zowel in Nederland als internationaal gebruikelijk is zonder dat de aansluiting met de ISCED verloren gaat.

Alternatieven voor laag – middelbaar – hoog
In overleg met het ministerie van OCW zijn zes alternatieven voor de terminologie laag-middelbaar-hoog uitgewerkt:
Praktisch/theoretisch, Leerjarenladder, Hernoemen, Doorgeleerd, NLQF en Alternatieve schrijfwijze driedeling. Het gaat daarbij om
alternatieven die eerder door het CBS beschreven waren in het artikel ‘Invulling praktisch en theoretisch opgeleiden’ aangevuld met
alternatieven die in de gesprekken met het ministerie van OCW naar voren kwamen. Het gaat hier om een eerste aanzet en betreft geen
uitputtend overzicht, en kan mogelijk nog worden aangevuld in het vervolgonderzoek.
De voor- en nadelen van deze alternatieven zijn bepaald aan de hand van een aantal criteria die in overleg met het ministerie van OCW
zijn bepaald, namelijk hiërarchie, aansluiting ISCED, herkenbaarheid en toepasbaar-/bruikbaarheid. Bovendien is nagegaan in hoeverre
deze alternatieven een structuurwijziging van de Standaard Onderwijsindeling (SOI) tot gevolg hebben. Op welke manier een alternatief
scoort op elk van deze criteria wordt uitgedrukt met plus (+) en min (-). Bijvoorbeeld als een alternatief (vrijwel) geen hiërarchie bevat
wordt dit uitgedrukt in + + (goed) of + (voldoende); bevat het alternatief nog wel (deels) een hiërarchie dan wordt dit uitgedrukt in (matig) of - - (slecht). Op een vergelijkbare manier is dit gedaan voor de andere criteria.

Uit deze analyse blijkt dat geen van de alternatieven op elk van de criteria positief scoort en dat elk alternatief daarmee ook nadelen
heeft. Het aanpassen van de schrijfwijze van de driedeling is relatief eenvoudig te realiseren omdat het geen structuurwijziging van de
SOI tot gevolg heeft. De hiërarchie blijft hierdoor weliswaar bestaan, maar deze geeft minder stigmatisering.
De indeling naar alleen praktisch of theoretisch is te weinig herkenbaar en lijkt minder bruikbaar. Datzelfde geldt ook voor de
leerjarenladder, doorgeleerd en het gebruik van de NLQF. Hernoemen is een alternatief waarbij het huidige mbo en hbo nieuwe
benamingen krijgen die onderscheidend zijn. Het mbo zou hernoemd kunnen worden tot praktisch beroepsonderwijs (pbo) en het hbo
tot theoretisch beroepsonderwijs (tbo). Deze laatste term is niet ideaal, andere optie is dat net als in Duitsland gekozen zou kunnen
worden voor de term beroepsacademie. Het alternatief van hernoemen is niet hiërarchisch, behoudt de aansluiting met de ISCED en is
toepasbaar/bruikbaar. Consequentie hiervan is wel dat eventueel ook het voortgezet onderwijs een nieuwe benaming nodig heeft.

S.1 Score op vijf criteria alternatieven voor laag-middelbaar-hoog
Schrijfwijze
Praktisch/theoretisch

Leerjarenladder

Hernoemen

Doorgeleerd

NLQF

driedeling

Hiërarchie

++

+/-

++

-

+/-

+/-

Aansluiting ISCED

+/-

-

++

+/-

-

++

Herkenbaarheid

+

--

+/-

-

-

+/-

Toepasbaar-/bruikbaarheid

-

--

+

--

-

+/-

Structuurwijziging SOI

Ja

Ja

Ja/Nee

Ja/Nee

Ja

Nee

+ + = goed, + = voldoende, - = matig, - - = slecht.

In het vervolgonderzoek kan nagegaan moeten worden of een combinatie van alternatieven nog mogelijkheden biedt.

Gevolgen implementatie output CBS
Een wijziging in de onderwijsindelingen en terminologie heeft gevolgen voor de output van het CBS. En daarmee ook voor andere
gebruikers zoals beleidsmakers bij ministeries en onderzoeksbureaus omdat zij gebruik maken van de output van het CBS.
Grofweg kan onderscheid gemaakt worden tussen de alternatieven die wel een structuurwijziging van de SOI tot gevolg hebben en de
indelingen waar dit niet voor geldt. Een derde opzet, namelijk dat er ook wijzigingen komen in het huidige stelsel, zijn hierbij buiten
beschouwing gelaten. Dit zou onderdeel kunnen zijn van het vervolgonderzoek.
De huidige indeling en terminologie komt bij het CBS terug in tabellen, microdata, artikelen en output zoals dashboards. Alternatieven
waarbij sprake is van een structuurwijziging van de SOI hebben grote gevolgen voor al deze vormen van output.

Vervolgonderzoek in stap 2
Vervolg op dit onderzoek is dat ook andere organisaties betrokken worden en daarmee in breder verband de onderzochte alternatieven
worden besproken. Daarbij kan ook worden bekeken of er wellicht nog meer alternatieven zijn en verder nagegaan worden hoe
onderscheidend de betreffende alternatieven zijn en nader gekeken worden naar landen die een andere indeling hebben gekozen in hun
nationale publicaties. Op basis van de bevindingen in dit rapport zijn een aantal aandachtspunten geformuleerd die als input kunnen
dienen voor het onderzoek in stap 2.

CBS Publicatie
Publicatiedatum 6-7-2023 17:30

Van leerladder naar onderwijswaaier

1. Inleiding
Naar aanleiding van het artikel "Invulling praktisch en theoretisch opgeleiden", heeft het ministerie van OCW contact opgenomen met het
CBS. Het ministerie is geïnteresseerd in het verder verkennen van de mogelijke alternatieven van de onderwijsniveaus laag-middelbaarhoog. De huidige terminologie kan in de hand werken dat de ene opleiding minder waard wordt gevonden dan de ander, zoals
opleidingen in het mbo. In plaats van het verticale denken in niveaus en een leerladder zou wat het ministerie betreft veel meer
horizontaal gedacht moeten worden aan een onderwijswaaier. Daarbij kan het gaan om veranderingen in de naamgeving maar ook in de
structuur.
OCW heeft hiervoor een opdracht geformuleerd en bij het CBS geïnformeerd of deze opdracht past bij de expertise van het CBS. Vanwege
de rol van het CBS bij de vertaling van internationale classificaties naar de Nederlandse situatie en de gevolgen die een wijziging in
indeling en terminologie voor het CBS kan betekenen, had het de voorkeur van het CBS om betrokken te zijn.
De opdracht is opgeknipt in twee stappen. De eerste stap is het in kaart brengen van de huidige situatie en wat de mogelijke gevolgen van
eventuele veranderingen zijn voor het CBS. De uitwerking van deze eerste stap is in dit document opgenomen. De tweede stap is het met
meer organisaties bespreken van de onderzochte en mogelijk aanvullende alternatieven, hoe die ingepast kunnen worden in de
bestaande indelingen en of geleerd kan worden van gelijksoortige verkenningen in andere landen. Voor de tweede stap moet door het
ministerie van OCW nog bepaald worden wie daar bij betrokken moet worden en welke organisatie voor de hand ligt om de regie op zich
te nemen.
In dit rapport wordt in hoofdstuk 2 een overzicht gegeven van de terminologie die momenteel gebruikt wordt voor de beschrijving van
het Nederlandse onderwijssysteem en in hoofdlijnen op welke uitgangspunten die gebaseerd is. Ter vergelijking wordt vervolgens in
hoofdstuk 3 het onderwijssysteem van een aantal andere Europese landen beschreven waarbij de nadruk ligt op de organisatie van het
beroepsgerichte onderwijs en in hoeverre er een hiërarchie terugkomt in de in die landen gehanteerde terminologie. De door de OECD
beschikbaar gestelde mappings van de onderwijssystemen naar de internationale onderwijsindeling, de ISCED, zijn gebruikt om de
systemen onderling te kunnen vergelijken. In hoofdstuk 4 zijn mogelijke alternatieven voor het gebruik van de indeling naar laagmiddelbaar-hoog opgenomen, inclusief een aantal voor- en nadelen van die alternatieven. In hoofdstuk 5 wordt verkend wat de
implementatie van deze alternatieven zou kunnen betekenen voor de output van het CBS. En tot slot wordt in hoofdstuk 6 een aantal
aandachtspunten opgenomen die meegenomen kunnen worden in het onderzoek in stap 2.

CBS Publicatie
Publicatiedatum 6-7-2023 17:30

Van leerladder naar onderwijswaaier

2. Inventarisatie terminologie voor de beschrijving van het Nederlandse
onderwijssysteem
2.1 Inleiding
In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de terminologie die op dit moment gebruikt wordt voor de beschrijving van het
Nederlandse onderwijssysteem. We behandelen de terminologie die in het onderwijsveld en in de maatschappij gebruikt wordt in
samenhang met de terminologie die internationaal wordt gebruikt.
In de nationale statistieken, zoals StatLine en nieuwsberichten, werkt het CBS met de niveau-indeling van de Standaard Onderwijsindeling
(SOI) 2021, zie tabel 2.1.1. De uitgangspunten die in de SOI 2021 worden gehanteerd om het onderwijs in te delen naar niveau sluiten aan
bij de internationale indeling naar niveau van de ISCED 2011.
In de ISCED is het onderwijsprogramma of de opleiding de kleinste eenheid die wordt ingedeeld aan de hand van duidelijke criteria
waardoor internationale vergelijking van de verschillende onderwijssystemen goed mogelijk is. De ISCED 2011 hanteert een 3-digitcodeersysteem waarbij de 1e digit gebruikt wordt voor het niveau van het onderwijs, en waarbinnen verder gedifferentieerd wordt naar
categorieën en subcategorieën op grond van kenmerken die kunnen verschillen per niveau. De afbakening van de niveau-indeling in 3
categorieën laag, middelbaar en hoog is nationaal en internationaal aan elkaar gelijk, zie tabel 2.1.1.
Dit hoofdstuk is als volgt opgezet. Per niveau van de ISCED worden eerst de criteria beschreven volgens welke de opleidingen tot het
betreffende niveau worden ingedeeld. Daarna wordt een opsomming gegeven van de termen die binnen het niveau veel gebruikt
worden met een toelichting op de betekenis, of achtergrond van de term. Deze opsomming is niet uitputtend, het gaat er om inzicht te
geven in de meest gebruikte termen in het onderwijsveld.
Voor de beschrijvingen in deze hoofdstuk is gebruikt gemaakt van de toelichtingen en definities die bij het CBS beschikbaar zijn. Daarnaast
is gebruik gemaakt van bestaande beschrijvingen die nationaal en internationaal beschikbaar zijn. Zo is gebruik gemaakt van de visuele
overzichten van de onderwijsstelsels van landen die zijn gemaakt door de OECD (Education GPS (oecd.org)).

2.1.1 Overzicht niveau-indeling naar SOI 2021 en ISCED 2011
ISCEDSOI2021niveauindeling
1-laag

2011
level
11-Basisonderwijs

12-Vmbo, havo-, vwo-onderbouw, mbo1

111-Basisonderwijs

1111-Basisonderwijs gr1-2

0

1112-Basisonderwijs gr3-8

1

1211-Praktijkonderwijs

2

1212-Vmbo-b/k

2

1213-Mbo1

2

1221-Vmbo-g/t

2

1222-Havo-, vwo-onderbouw

2

2111-Mbo2

3

2112-Mbo3

3

212-Mbo4

2121-Mbo4

3 en 4

213-Havo, vwo

2131-Havo-bovenbouw

3

2132-Vwo-bovenbouw

3

3111-Hbo-associate degree

5

3112-Hbo-bachelor

6

3113-Wo-bachelor

6

3211-Hbo-master

7

3212-Wo-master

7

3213-Doctor

8

121-Vmbo-b/k, mbo1

122-Vmbo-g/t, havo-, vwo-onderbouw

2-Middelbaar

3-Hoog

21-Havo, vwo, mbo

31-Hbo-, wo-bachelor

32-Hbo-, wo-master, doctor

211-Mbo2 en mbo3

311-Hbo-, wo-bachelor

321-Hbo-, wo-master, doctor

2.2 Laag onderwijsniveau, low level
Laag is de term die in statistisch onderzoek gebruikt wordt als standaardomschrijving voor het laagste niveau van de niveauindeling in 3
categorieën. Uitgaande van de ISCED 2011 worden onderwijsprogramma’s met niveau 0 tot en met 2 gerekend tot onderwijs met een
laag niveau. Dit betreft het vroeg- en voorschoolse onderwijs, het basisonderwijs, het praktijkonderwijs, het hele vmbo, de onderbouw
van havo en vwo, en de entreeopleiding van het mbo. In statistische analyses wordt dan meestal gesproken over laagopgeleiden, of
mensen met een laag onderwijsniveau.

Level 0 Early childhood education
Criteria
Onderwijsprogramma’s die in ISCED level 0 zijn ondergebracht voldoen aan de volgende hoofdcriteria:
— Kinderen die deze programma’s volgen worden gestimuleerd in hun cognitieve, fysieke, sociale en emotionele ontwikkeling. Ze
hebben bijvoorbeeld tot doel de beheersing van de taal of de motorieke vaardigheden te verbeteren. Programma’s die alleen gericht
zijn op de verzorging van kinderen (toezicht houden, voeden, aankleden, verschonen) vallen buiten de ISCED.
— Ze hebben een minimale duur en intensiteit van 2 uur per dag gedurende 100 dagen per jaar.
— Ze vinden plaats op school of een andere instelling in een georganiseerde context en zijn bedoeld voor een groep kinderen.
— Ze zijn bestemd voor kinderen met een leeftijd van 0 jaar tot de leeftijd van intrede in het primair onderwijs, waarbij de typische
leeftijd van onderwijsprogramma’s behorende tot categorie 010 early childhood educational development loopt van 0 tot 2 jaar.
Als aanvullende criteria gelden verder nog:
— Het bij de onderwijsprogramma’s betrokken personeel moet in het bezit zijn van specifieke pedagogische kwalificaties.
— Er kan (waar relevant) worden gerefereerd aan een nationaal wetgevend kader uitgegeven door een nationale autoriteit waarin
standaarden, voorschriften en dergelijke zijn vastgelegd die bepalen waaraan de programma’s moeten voldoen.
— Er bestaat voor dit type onderwijsprogramma’s over het algemeen geen verplichting tot deelname.
Binnen ISCED-niveau 0 worden 2 categorieën onderscheiden waarbinnen niet verder wordt gedifferentieerd. Categorie 010 early
childhood educational development wordt beschouwd als niet relevant in het Nederlandse onderwijssysteem. In categorie 020 preprimair onderwijs wordt de voorschoolse educatie gegeven aan 3-jarigen op peuterspeelzalen en kinderdagverblijven en groep 1 en 2
van het (speciaal) basisonderwijs ondergebracht.
2.2.1 Het onderwijssysteem in Nederland naar o.a. leeftijd, duur van de opleiding, gerichtheid (blauwe omranding staat voor
beroepsgericht) en ISCED 2011 niveau van de opleiding. Zie bijlage 1 voor een uitgebreide toelichting op de betekenis van de symbolen
en lijnopmaak.

Bron: Education GPS - Netherlands (oecd.org).

Gehanteerde terminologie gebruikt binnen ISCED-niveau 0
Voorschoolse educatie of voorschools onderwijs: Kinderen vanaf 2,5 jaar met een (risico op een) onderwijsachterstand door
omgevingskenmerken kunnen voorschoolse educatie volgen.
Vroegschoolse educatie: onderwijs aan kinderen in groepen 1 en 2 van de basisschool.

Voorschoolse voorziening: de voorziening waar voorschoolse educatie plaatsvindt, dit kunnen kinderdagverblijven, peuterspeelzalen of
zogenaamde voorscholen zijn.

Level 1 Primary
Criteria
Onderwijsprogramma’s die in dit niveau zijn ondergebracht voldoen aan de volgende hoofdcriteria:
— De leerlingen ontvangen op een systematische wijze onderwijs in basisvaardigheden op gebied van lezen, schrijven, rekenen,
geschiedenis, aardrijkskunde, natuurlijke historie, maatschappijleer, kunst en muziek, maar ook op het gebied van persoonlijke en
sociale vaardigheden en competenties. De leerlingen worden voorbereid op doorstroming naar ISCED-niveau 2.
— De typische entreeleeftijd is minimaal 5 jaar en niet hoger dan 7 jaar en heeft een typische duur van 6 jaar, maar deze kan variëren van
4 tot 7 jaar.
— Per groep leerlingen wordt er doorgaans onderwezen door één docent die een brede kennis heeft over diverse terreinen.
Als aanvullend criterium geldt verder nog dat de start van het primair onderwijs samenvalt met de periode waarop de leerplicht ingaat.
Zie figuur 2.2.1, blauw gemarkeerde blokken.

Gehanteerde terminologie gebruikt binnen ISCED-niveau 1
Voor het onderwijs dat valt onder ISCED-niveau 1 worden de volgende termen gehanteerd:

Primair onderwijs: De termen primair onderwijs en basisonderwijs worden vaak door elkaar gebruikt, maar ze betekenen niet hetzelfde.
Sinds de invoering van de Wet op het primair onderwijs op 1 augustus 1998 is primair onderwijs de officiële overkoepelende term voor
het basisonderwijs en het speciaal basisonderwijs.
Basisonderwijs: Het onderwijs op de basisschool. Onderwijs aan kinderen in de leeftijd van ongeveer vier jaar tot twaalf jaar (soms tot 13
of 14 jaar). Samenvoeging van vroegere lagere school en kleuterschool.
Basisonderwijs wordt wel onderverdeeld in de volgende groepen:
Onderbouw: groep 1 en 2.
Middenbouw: groep 3, 4 en 5.
Bovenbouw: groep 6, 7 en 8.

Passend onderwijs: Passend onderwijs moet ervoor zorgen dat elk kind het beste uit zichzelf haalt. Scholen bieden daarom extra hulp aan
leerlingen die dit nodig hebben, zoals kinderen met leer- of gedragsproblemen.
Regulier versus speciaal basisonderwijs: Speciaal onderwijs is het onderwijs voor kinderen met extra (leer)behoeften waarin een
reguliere basisschool niet kan voorzien.
Bijzondere basisscholen en openbare basisscholen: Openbare scholen staan open voor iedere leerling en elke leraar. Het onderwijs gaat
niet uit van een godsdienst of levensovertuiging. Bijzondere scholen geven les vanuit een godsdienst of levensbeschouwelijke
overtuiging.

Level 2 Lower secondary
Criteria
Onderwijsprogramma’s die in dit niveau zijn ondergebracht voldoen aan de volgende hoofdcriteria:
— Er is sprake van overgang naar meer onderwerp georiënteerd onderwijs.
— Er is sprake van eisen aan de toelating, er is ofwel primair onderwijs afgerond ofwel iemand heeft voldoende werkervaring of
voorafgaand onderwijs gevolgd om programma’s op dit niveau te kunnen volgen.
— Ze hebben een minimale cumulatieve duur van 8 tot 11 jaar sinds het begin van ISCED 1 met 9 jaar als meest voorkomende duur.
De volgende aanvullende criteria zijn verder nog van toepassing:
— Typische entreeleeftijd ligt tussen de 10 en 13 jaar en is meestal 12 jaar.
— De docenten zijn gespecialiseerd in een bepaald onderwerp en de benodigde onderwijskwalificaties wijken af van die benodigd zijn in
het primair onderwijs in de zin dat ze een of meer onderwerpen betreffen. Er zijn meestal meerdere docenten voor één groep
leerlingen.
— In de meeste landen valt het eind van ISCED-niveau 2 samen met het eind van de leerplicht.

Binnen dit niveau worden onderwijsprogramma’s verder gedifferentieerd naar algemene of beroepsgerichte inhoud van het programma
en of het programma toegang geeft tot een hoger niveau dan wel of het programma voldoende duur heeft om te kunnen spreken van
level completion. Aan het duurcriterium voldoen programma’s die een duur hebben van minimaal 2 jaar of een cumulatieve duur sinds
het begin van ISCED 1 van minimaal 8 jaar.
Zie figuur 2.2.1, oranje gemarkeerde blokken.

Gehanteerde terminologie gebruikt binnen ISCED-niveau 2
Voor het onderwijs dat valt onder ISCED-niveau 2 worden de volgende termen gehanteerd:

Voortgezet onderwijs: Het onderwijs dat volgt op het basisonderwijs. Bereid voor op middelbaar beroepsonderwijs, hoger
beroepsonderwijs of de universiteit.
Middelbare school: Dit wordt veel gebruikt als synoniem voor de term voortgezet onderwijs.
Binnen het voortgezet onderwijs zijn er 4 onderwijssoorten:
— Praktijkonderwijs: Praktijkonderwijs is een vorm van voortgezet onderwijs voor leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben. Zo
krijgen leerlingen veel begeleiding in kleine klassen. Een praktijkschool bereidt leerlingen voor op praktisch en eenvoudig werk, of om
verder te leren op het mbo. Daarvoor volgen leerlingen theorievakken en praktijkvakken. Daarnaast werken zij aan hun houding,
karakter en sociale vaardigheden. Duurt meestal vijf jaar.
— Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo): Het vmbo staat voor voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs. Deze
opleiding duurt vier jaar en bereidt leerlingen voor op het middelbaar beroepsonderwijs (mbo). Leerlingen volgen praktijkvakken en
theorievakken.
— Hoger algemeen voortgezet onderwijs (havo): Het havo (hoger algemeen voortgezet onderwijs) duurt vijf jaar en bereidt leerlingen
voor op het hoger beroepsonderwijs (hbo).
— Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (vwo). Het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (vwo) bereidt leerlingen voor op
een studie aan de universiteit. Het vwo duurt 6 jaar.

Leerwegen: Het vmbo bestaat uit vier leerwegen. Deze leerwegen bepalen de hoeveelheid theorie- of praktijkgerichte vakken.
— Basisberoepsgerichte leerweg (vmbo-b): bereidt leerlingen voor op mbo niveau 2;
— Kaderberoepsgerichte leerweg (vmbo-k): bereidt leerlingen voor op mbo niveau 3 en 4;
— Gemengde leerweg (vmbo-g): bereidt leerlingen voor op mbo niveau 3, 4 en havo;
— Theoretische leerweg (vmbo-t of mavo): bereidt leerlingen voor op mbo niveau 3, 4 en havo. Mavo staat voor middelbaar algemeen
voortgezet onderwijs en is de voorloper van vmbo-theoretische leerweg.

Onderbouw versus bovenbouw: De eerste 2 leerjaren van het vmbo en de eerste 3 leerjaren van de havo en het vwo heten onderbouw.
De onderbouw bereidt leerlingen voor op het vervolgonderwijs in de bovenbouw.
Brugklas, brugperiode, algemene leerjaren: Vaak starten alle leerlingen samen in de brugklas. Deze periode duurt één, twee of drie jaar.
Dit verschilt per school. Op sommige scholen worden leerlingen gelijk in het eerste jaar ingedeeld naar schoolniveau. Maar er zijn ook
scholen waar alle niveaus bij elkaar in de klas zitten. Dit heet een brede brugklas.
Profielen: Aan het einde van het derde leerjaar havo en vwo maken een profielkeuze. De bovenbouw van havo en vwo heeft vier
profielen: Natuur en Techniek, Natuur en Gezondheid, Economie en Maatschappij en Cultuur en Maatschappij. Scholen bieden deze
profielen altijd aan.
Profieldeel vmbo: Een vmbo-opleiding bestaat uit drie onderdelen: een gemeenschappelijk deel, een profieldeel en een vrij deel. Vmbob of vmbo-k leerlingen kunnen kiezen uit 10 profielen, vmbo-g of vmbo-t leerlingen uit 4.
Leerwegondersteunend onderwijs (lwoo): Het leerwegondersteunend onderwijs is er voor vmbo-leerlingen die extra hulp nodig hebben
bij het behalen van hun diploma. Een deel van de scholen voor voorbereidend beroepsonderwijs (vmbo) geven deze vorm van onderwijs.
Voortgezet speciaal onderwijs: Het voortgezet speciaal onderwijs is er voor leerlingen die vanwege een handicap of omstandigheden
specifieke aandacht nodig hebben. Ze kunnen instromen vanuit het speciaal (basis)onderwijs of het voortgezet onderwijs.
Entreeopleiding: Een entreeopleiding is een opleiding op maat, en staat ook wel bekend als mbo 1 opleiding of mbo-assistenten
opleiding. De opleiding is bedoeld voor scholieren zonder diploma in het voortgezet onderwijs of scholieren in het praktijkonderwijs.
Studenten halen een mbo-diploma en kunnen daarmee doorstromen naar een mbo-opleiding op niveau 2. Deelnemers moeten
minimaal 16 jaar zijn, en mogen na afronding de arbeidsmarkt alleen betreden als zijn minimaal 18 jaar zijn.

Nb. Na afronding van een entreeopleiding, vmbo-diploma of de onderbouw van havo- of vwo is er nog geen sprake van een
startkwalificatie, zie onder middelbaar onderwijsniveau, level 3.

2.3 Middelbaar onderwijsniveau, medium level
Middelbaar is de term die in statistisch onderzoek gebruikt wordt als standaardomschrijving voor het tussenniveau van de niveau-indeling
in 3 categorieën. Uitgaande van de ISCED 2011 worden onderwijsprogramma’s met niveau 3 en 4 gerekend tot onderwijs met een
middelbaar niveau. Dit betreft de bovenbouw van havo en vwo, en niveaus 2 tot en met 4 van het mbo. In statistische analyses wordt dan
meestal gesproken over middelbaar opgeleiden, of mensen met een middelbaar onderwijsniveau.

Level 3 Upper secondary
Criteria
Onderwijsprogramma’s die in dit niveau zijn ondergebracht voldoen aan de volgende hoofdcriteria:
— Ze vormen de tweede of laatste fase binnen het secundair onderwijs en bereiden de leerlingen voor op doorstroming naar de
arbeidsmarkt, naar vervolgonderwijs op tertiair niveau of naar beiden.
— Er is sprake van eisen aan de toelating, er is onderwijs afgerond op het niveau van ISCED 2 ofwel iemand heeft voldoende werkervaring
of ander voorgaand onderwijs gevolgd om programma’s op dit niveau te kunnen volgen. Soms is er een specifieke kwalificatie op
niveau 2 nodig om een bepaald of alle programma’s op ISCED-niveau 3 te kunnen volgen.
— Programma’s beginnen na 8 tot 11 jaar sinds het begin van ISCED niveau 1 en eindigen na 12 tot 13 jaar sinds het begin van ISCED 1. De
typische cumulatieve duur is 12 jaar sinds begin van ISCED niveau 1.
Aanvullende criteria:
— Ze zijn meer gedifferentieerd, bieden meer diepgang, gevarieerdere en gespecialiseerdere instructie met een bredere
keuzemogelijkheid in onderwerpen of stromingen.
— Het kan zijn dat er andere eisen aan de docenten die onderwijzen in ISCED-niveau 3 worden gesteld in vergelijking met niveau 2.
Binnen dit niveau worden onderwijsprogramma’s verder gedifferentieerd naar algemeen of beroepsgerichte inhoud van het programma
en of het programma toegang geeft tot een hoger niveau dan wel of het programma voldoende duur heeft om te kunnen spreken van
level completion. Aan het duurcriterium voldoen programma’s die een duur hebben van minimaal 2 jaar of een cumulatieve duur sinds
het begin van ISCED 1 van minimaal 11 jaar.
Zie figuur 2.2.1, groen gemarkeerde blokken.

Gehanteerde terminologie gebruikt binnen ISCED-niveau 3
Voor het onderwijs dat valt onder ISCED-niveau 3 worden de volgende termen gehanteerd:

Bovenbouw voortgezet onderwijs: de algemene benaming voor het derde en vierde leerjaar van het vmbo, de vierde en vijfde klassen
van de havo en de vierde, vijfde en zesde klassen van het vwo. In deze betekenis is bovenbouw synoniem met tweede fase (havo en
vwo). Leerlingen maken in de laatste klas een profielwerkstuk en doen eindexamen.
Atheneum of gymnasium: De twee varianten binnen het vwo, zonder of met klassieke talen.
Mbo basisberoepsopleiding, Mbo niveau 2: De basisberoepsopleiding duurt 1 tot 2 jaar en leidt op tot basisberoepsbeoefenaar. Met je
diploma kun je uitvoerend werk doen.
Mbo vakopleiding, Mbo niveau 3: De vakopleiding duurt 2 tot 3 jaar en leidt op tot vakfunctionaris. Je leert hier werk zelfstandig uit te
voeren.
Mbo middenkaderopleiding, Mbo niveau 4: Dit is een opleiding van 3 of 4 jaar en leidt op tot middenkaderfunctionaris. Een mbo-4
opleiding leidt je op tot volledig zelfstandig werk, zoals filiaalbeheerder en activiteitenbegeleider. Met het diploma kun je ook verder
studeren op het hbo.
Kwalificatiestructuur: Bestaat uit een breed basisdeel (algemene vakken zoals rekenen Nederlands, burgerschap), een profieldeel en een
keuzedeel.
Kwalificatiedossier: Een verzameling kwalificaties die onderling verwant zijn qua richting, maar wel kunnen verschillen qua niveau.
Kwalificatie: Het profieldeel van de mbo-opleiding dat beroepsspecifiek is en bestaat uit een vast pakket vakken.

Keuzedeel: De gekozen kwalificatie wordt door de student aangevuld met keuzedelen, dit zijn vrij te kiezen vakken die een aanvulling
vormen op de kwalificatie.
Mbo-certificaten: Er kan een certificaat zijn vastgesteld voor een keuzedeel of voor een beroepsgericht onderdeel uit een kwalificatie.
Cross-overs: Mbo-opleiding waar de kwalificatie bestaat uit delen van kwalificaties uit verschillende opleidingsdomeinen.
CREBO-koppeltabel: CREBO is het register waarin alle door de overheid erkende mbo-opleidingen zijn opgenomen. In de CREBOkoppeltabel zijn alle crebocodes die ooit zijn uitgegeven gerelateerd aan de actuele kwalificaties. De indeling bevat 4 aggregatieniveaus:
beroep, beroepsopleiding, subgroep en hoofdgroep. De tabel wordt jaarlijks bijgewerkt.
Domeinen: De indeling naar domeinen in het mbo is een indeling in 16 hoofdrichtingen.
Subgroep: Het een na hoogste aggregatieniveau van de CREBO-koppeltabel, een uitsplitsing van de hoofdgroepen.
Beroepsopleiding: Een andere omschrijving van de kwalificatiedossiers die gebruikt wordt in de CREBO-koppeltabel van SBB.
Beroep: een andere omschrijving van de kwalificaties die gebruikt wordt in de CREBO-koppeltabel van SBB.
Kerntaken en werkprocessen: Kerntaken zijn taken die in een bepaald beroep steeds weer terugkomen en die een medewerker
zelfstandig moet kunnen uitvoeren. Een kerntaak bestaat uit verschillende handelingen, de werkprocessen. Werkprocessen zijn de
verschillende handelingen om een kerntaak uit te voeren. Deze zijn beschreven in het kwalificatiedossier.
Startkwalificatie: Een startkwalificatie is een diploma havo, vwo, mbo niveau 2 of hoger. Als leerling van 16 tot 18 jaar val je onder de
kwalificatieplicht. De kwalificatieplicht houdt in dat leerlingen van 16 tot 18 jaar verplicht zijn onderwijs te volgen als zij geen diploma
havo, vwo, mbo niveau 2 of hoger hebben. De kwalificatieplicht komt na de leerplicht. Die loopt tot en met het einde van het schooljaar
waarin je 16 jaar wordt. De kwalificatieplicht duurt tot de dag dat je een startkwalificatie hebt gehaald. Of tot de dag dat je 18 jaar wordt.
De kwalificatieplicht is bedoeld om schooluitval tegen te gaan en de kansen op een baan te vergroten.

Level 4 Post-secondary non-tertiary education
Criteria
Onderwijsprogramma’s die in dit niveau zijn ondergebracht voldoen aan de volgende hoofdcriteria:
— De inhoud van het programma’s is doorgaans gericht op de toetreding tot de arbeidsmarkt, en is er sprake van eindberoepsonderwijs.
Algemene programma’s die zijn ontworpen om deel van de programma’s van ISCED-niveau 3 te ‘reviewen’ om toegang tot hoger
onderwijs te verlenen moeten in ISCED 3 worden ondergebracht.
— De inhoud van de programma’s is gericht op een verbreding, niet op een verdieping van de kennis, vaardigheden en competenties van
iemand die een programma op niveau 3 heeft afgerond. De inhoud is meer gespecialiseerd, maar heeft niet het niveau van tertiair
onderwijs.
— De voltooiing van een programma op ISCED-niveau 3 is een vereiste voor toelating tot een programma op niveau 4, maar kan lager zijn
dan het niveau dat vereist is voor toelating tot niveau 5 of hoger.
— De typische duur van deze opleidingen varieert van 6 maanden tot 2 of 3 jaar.
Binnen dit niveau worden onderwijsprogramma’s verder gedifferentieerd naar algemeen of beroepsgerichte inhoud van het programma
en of het programma toegang geeft tot een hoger niveau dan wel of het programma voldoende duur heeft om te kunnen spreken van
level completion. Aan het duurcriterium voldoen programma’s die een duur hebben van minimaal 6 maanden. Toegepast op het reguliere
Nederlandse onderwijs wordt alleen mbo4-specialistenopleiding tot dit niveau gerekend. De mbo-specialistenopleiding volgt op een
mbo vak- of middenkaderopleiding in een richting die daarbij goed aansluit en duurt korter dan een middenkaderopleiding. De opleiding
bereidt voor op toetreding tot de arbeidsmarkt maar deelnemers kunnen ook gaan studeren aan een hogeschool. Voor de gehanteerde
terminologie die gebruikt wordt voor mbo-opleidingen, zie hoofdstuk 4.
Zie figuur 2.2.1, geel gemarkeerde blok.

2.4 Hoog onderwijsniveau, high level
Hoog is de term die in statistisch onderzoek gebruikt wordt als standaardomschrijving voor het hoogste niveau van de niveau-indeling in 3
categorieën. Uitgaande van de ISCED 2011 worden onderwijsprogramma’s met niveaus 5 tot en met 8 gerekend tot onderwijs met een
hoog niveau. Dit betreft de hbo-associate degree, de bachelor, de master en de opleiding tot doctor. In statistische analyses wordt dan
meestal gesproken over hoogopgeleiden, of mensen met een hoog onderwijsniveau. De term hoger onderwijs wordt ook veel gebruikt
buiten statistische analyses als overkoepelende term voor al het onderwijs dat wordt gegeven op hogescholen of universiteiten.

Level 5 Short cycle tertiary
Criteria
Onderwijsprogramma’s die in dit niveau zijn ondergebracht voldoen aan de volgende hoofdcriteria:
— De inhoud is meer complex dan van programma’s op niveau 3, maar minder dan van programma’s op niveau 6. Ze zijn meestal korter
en minder theoretisch van aard.
— Succesvolle afronding van een programma op niveau 3 of 4 dat toegang geeft tot een hoger onderwijsniveau is een vereiste om
toegelaten te worden tot niveau 5.
— Ze hebben een minimale duur van 2 jaar en zijn over het algemeen, maar niet altijd, korter dan 3 jaar.
Aanvullende criteria:
— In de afbakening tussen secundair en tertiair onderwijs kan het feit dat dit vaak samengaat met een overgang naar een ander type
onderwijsinstelling helpen in het maken van het onderscheid.
Binnen dit niveau worden onderwijsprogramma’s verder gedifferentieerd naar algemeen of beroepsgerichte inhoud van het programma
en of het programma voldoende duur heeft om te kunnen spreken van level completion. Aan het duurcriterium voldoen programma’s die
een duur hebben van minimaal 2 jaar.
Zie figuur 2.2.1, rood gemarkeerde blokken.

Gehanteerde terminologie gebruikt binnen ISCED-niveau 5
Voor het onderwijs dat valt onder ISCED-niveau 5 worden de volgende termen gehanteerd:

Associate degree: Een associate degree-opleiding is een 2-jarige hbo-opleiding die veelal in samenwerking met het mbo en werkveld
wordt ontwikkeld. Het eindniveau van de associate degree ligt tussen mbo-4 en hbo-bachelor. Met een mbo-4 diploma, een havo- of een
vwo-diploma kan iemand tot deze hbo-opleiding worden toegelaten. Wordt ook wel omschreven als een praktijkgerichte hbo-opleiding,
of een tweejarige praktische opleiding op hbo-niveau, hbo-opleiding op niveau 5, of niveau 5 opleiding. Het niveau verwijst hier naar het
niveau dat deze kwalificatie in het Nederlandse kwalificatieraamwerk (NLQF) krijgt toegewezen, zie paragraaf 4.6.
Verkorte hbo-opleiding: Een volwaardige hbo-opleiding waar hetzelfde wordt geleerd in minder tijd, duurt meestal 3 in plaats van 4 jaar.

Level 6 Bachelor or equivalent
Criteria
Onderwijsprogramma’s die in dit niveau zijn ondergebracht voldoen aan de volgende hoofdcriteria:
— Ze voorzien deelnemers van wetenschappelijke of beroepsgerichte kennis, vaardigheden en competenties. Ze hebben een
theoretische basis maar kunnen ook praktijkgerichte componenten bevatten, bijvoorbeeld d.m.v. een stage waarin ervaring met de
beroepspraktijk kan worden opgedaan. Actueel onderzoek en de beste praktijkgerichte beroepservaring wordt gebruikt om de
studenten zo goed mogelijk voor te bereiden op wetenschappelijke of andere functies. Ze worden meestal aangeboden door
universiteiten of vergelijkbare instellingen voor hoger onderwijs.
— Succesvolle afronding van een programma, soms in een bepaald onderwerp, op niveau 3 of 4 dat toegang geeft tot hoger
onderwijsniveau is een vereiste om toegelaten te worden tot niveau 6. Toegangsexamens kunnen voorkomen.
— Ze hebben een duur van 3 tot 4 jaar in voltijdsequivalenten.
— Ze leiden op tot een eerste kwalificatie binnen het hoger onderwijs (ook al kunnen studenten mogelijk al een kwalificatie binnen
niveau 5 hebben behaald). Programma’s die opleiden tot een vervolgkwalificatie worden in dit niveau ondergebracht als ze
vergelijkbaar zijn qua inhoud en complexiteit met het programma dat leidt tot een eerste kwalificatie wanneer het voldoet aan de
andere criteria.
Aanvullende criteria:
— Wanneer er binnen niveau 6 vereist is dat er voor bepaalde docenten kwalificaties op ISCED-niveau 8 zijn vereist, kan dit helpen in het
onderscheiden van programma’s tussen niveau 5 en niveau 6.
— Programma’s in dit niveau geven geen toegang tot level 8.
Binnen dit niveau worden onderwijsprogramma’s verder gedifferentieerd naar academische of beroepsgerichte inhoud van het
programma, naar plaats in de nationale diplomahiërarchie en of het programma voldoende duur heeft om te kunnen spreken van level
completion. Aan het duurcriterium voor level completion voldoen programma’s die een cumulatieve duur binnen het tertiair onderwijs
hebben van minimaal 3 jaar.

Zie figuur 2.2.1, paars gemarkeerde blokken.

Gehanteerde terminologie gebruikt binnen ISCED-niveau 6
Voor het onderwijs dat valt onder ISCED-niveau 6 worden de volgende termen gehanteerd:

Bachelor-opleiding: Een voltijds bacheloropleiding duurt 4 jaar aan een hogeschool of 3 jaar aan een universiteit. Voor een
bacheloropleiding aan de hogeschool heb je minimaal een mbo4- of havo-diploma nodig. Voor een bacheloropleiding aan de universiteit
heb je een vwo-diploma nodig. Een hbo-propedeuse biedt geen toelatingsrecht tot een universitaire bachelor, de universiteit kan
aanvullende eisen stellen.
Propedeuse: eerste leerjaar van hbo- of wo-bachelor.
Hbo-opleiding: een opleiding die te volgen is aan een hogeschool, dit kan een associate degree, bachelor of master zijn. Een hboopleiding bereid je voor op de arbeidsmarkt, een professional op hoger niveau.
Verschil mbo en hbo: Bij het mbo ligt de nadruk op het 'doen' en leren in de praktijk. Op het hbo ben je praktisch én theoretisch bezig. Je
wordt opgeleid tot professional, voor een breed werkveld of specifiek beroep. Op het hbo werken student zelfstandiger en ontvangen ze
minder begeleiding, ze gaan sneller door studiestof heen en er wordt eerder inzicht dan feitelijke kennis verwacht. Hbo’ers worden
opgeleid voor een bepaalde beroepsgroep, mbo’ers meer specifiek voor een bepaald beroep, zie studiekeuzelab.
Verschil hbo- en wo-bachelor: Hbo is meer beroepsgericht, Wo is meer wetenschappelijk georiënteerd. Wo-bachelor heeft minder helder
beroepsbeeld dan hbo-bachelor. Wo-bachelor geeft automatisch toegang tot wo-master, hbo-bachelor soms alleen via
schakelprogramma. Hbo is meer oplossingsgericht, en op de toepassing van kennis, opdrachten zijn vaak praktijkgericht. Wo is gericht op
genereren van kennis, theoretische opdrachten. Wo heeft een hoger tempo dan hbo, zelfstandiger, minder interactie tijdens college en
minder werkcolleges, zie verschil hbo- en wo-bachelor: tudelft.nl.
Schakelprogramma, of pre-master: Aanvullend programma om na de hbo-bachelor te kunnen doorstromen naar een wo-master. Duurt
meestal 1 jaar (60 studiepunten), maar kan afhankelijk van vooropleiding ook 45 of 90 studiepunten zijn.
Post-hbo, post-bachelor: Een post-hbo opleiding is praktijkgericht en bedoeld voor mensen die al in het bezit zijn van een hbo-diploma en
hun kennis en vaardigheden willen vergroten. Een post-hbo opleiding is vaak kortdurend en varieert van enkele maanden tot 1 jaar. Na
afloop ontvang je een post-hbo diploma of certificaat.

Level 7 Master or equivalent
Criteria
Onderwijsprogramma’s die in dit niveau zijn ondergebracht voldoen aan de volgende hoofdcriteria:
— Ze voorzien deelnemers van ‘advanced’ wetenschappelijke of beroepsgerichte kennis, vaardigheden en competenties. Ze hebben een
aanzienlijke onderzoekscomponent maar leiden nog niet naar een doctorstitel. Ze hebben een theoretische basis maar kunnen ook
praktijkgerichte componenten bevatten, bijvoorbeeld d.m.v. een stage waarin ervaring met de beroepspraktijk kan worden opgedaan.
Actueel onderzoek en de beste praktijkgerichte beroepservaring wordt gebruikt om de studenten zo goed mogelijk voor te bereiden
op wetenschappelijke of andere functies. Ze worden meestal aangeboden door universiteiten of vergelijkbare instellingen voor hoger
onderwijs. Ze zijn meer complex en gespecialiseerd dan de programma’s van niveau 6.
— Ze leiden op tot een 2e of volgende kwalificatie binnen het hoger onderwijs, volgend op een 1e fase binnen niveau 6. Afronding van de
1e fase binnen niveau 6 of een programma binnen niveau 7 is een vereiste om toegelaten te mogen worden tot dit type programma’s.
— Programma’s met een duur van minimaal 5 jaar die niet zijn opgeknipt in een eerste en tweede fase en waarvan het niveau waarnaar
wordt opgeleid vergelijkbaar is met een master worden ook in niveau 7 ondergebracht. Voor dit type programma’s is succesvolle
afronding van een programma, soms in een bepaald onderwerp, op niveau 3 of 4 een vereiste.
Aanvullende criteria:
— De minimale cumulatieve duur is 4 jaar gerekend vanaf niveau 3.
— Programma’s geven toegang tot niveau 8.
— Binnen dit niveau worden onderwijsprogramma’s verder gedifferentieerd naar academische of beroepsgerichte inhoud van het
programma, naar plaats in de nationale diploma hiërarchie en of het programma voldoende duur heeft om te kunnen spreken van
level completion. Aan het duurcriterium voor level completion voldoen programma’s die een cumulatieve duur binnen het tertiair
onderwijs hebben van 1 tot 4 jaar volgend op ISCED 6.
Zie figuur 2.2.1, grijs gemarkeerde blokken.

Gehanteerde terminologie gebruikt binnen ISCED-niveau 7
Voor het onderwijs dat valt onder ISCED-niveau 7 worden de volgende termen gehanteerd:

Master: Een masteropleiding duurt 1 tot 2 jaar. Wil je een masteropleiding volgen, dan heb je vaak een bachelor-diploma nodig. De
hogeschool of universiteit bepaalt de toelatingseisen voor een master.
Hbo-master: Een hbo-master richt zich op de beroepspraktijk, dus je gaat altijd aan de slag met een praktijkvraag.
Wo-master: Gericht op wetenschappelijk en theoretisch onderzoek. De nadruk ligt op onderzoeksvaardigheden, theorie en
kennisontwikkeling.
Professionele master: Synoniem voor hbo-master.
Post-initiële master: Zowel in het hbo als in het wo kun je een post-initiële master volgen. Een post-initiële master richt zich op mensen
die al een hoger onderwijsdiploma hebben. En vaak ook al werkervaring hebben op dit niveau. De aanbieder bepaalt de toelatingseisen
voor deze masteropleidingen. De toelatingsprocedure bestaat vaak uit een selectie van geschikte kandidaten. Ze worden aangeboden
onder verschillende namen: Post-graduate opleiding, post-master, post-academische opleiding.

Level 8 Doctoral or equivalent
Criteria
Onderwijsprogramma’s die in dit niveau zijn ondergebracht voldoen aan de volgende hoofdcriteria:
— Ze leiden op tot een ‘advanced’ onderzoekskwalificatie die wordt afgesloten met een dissertatie die publicatiewaardig is, en het
product van origineel onderzoek en een significante bijdrage levert aan de kennis in het onderzoeksterrein.
— Normaal gesproken is succesvolle afronding van een programma op niveau 7 een vereiste om aan niveau 8 te mogen beginnen.
— De duur is minimaal 3 jaar fte. Kortere niet-doctorale onderzoeksprogramma’s horen in niveau 7 te worden ondergebracht.
Aanvullende criteria:
— Een doctorstitel is een vaak een vereiste voor het verkrijgen van bepaalde functies in tertiair onderwijsinstellingen of
onderzoeksfuncties in overheid en industrie.
Binnen dit niveau worden onderwijsprogramma’s verder gedifferentieerd naar academische of beroepsgerichte inhoud van het
programma en of het programma voldoende duur heeft om te kunnen spreken van level completion. Aan het duurcriterium voor level
completion voldoen programma’s die een cumulatieve duur binnen het tertiair onderwijs hebben van minimaal 3 jaar volgend op ISCED 7.
Toegepast op het Nederlandse onderwijs wordt alleen de opleiding tot graad van doctor gerekend tot niveau 8. Dit wordt ook wel
omschreven al het doen van promotieonderzoek, of het volgen van een promotietraject. Een promotietraject bestaat uit het doen van
origineel wetenschappelijk onderzoek onder begeleiding van een hoogleraar en duurt over het algemeen vier jaar. Iemand die deze
‘opleiding’ volgt wordt Phd-student of promovendus genoemd, voorheen ook wel aio of assistent in opleiding.
Zie figuur 2.2.1, azuurblauw gemarkeerde blokken.

2.5 Algemene bevindingen gehanteerde terminologie
1. De term laag of lager wordt niet gebruikt in de omschrijving van de verschillende opleidingen of fasen in het onderwijs. Als er al
sprake is van een rangorde wordt er voor de lagere categorie als alternatief gekozen voor onder, voor/vroeg, basis of entree. Nb. Tot
in de jaren negentig heette het basisonderwijs, de lagere school, en was er de mogelijkheid om na de lagere school door te gaan in
het lager beroepsonderwijs.
2. De term middelbaar wordt nog wel gebruikt in het onderwijsveld, en is ook de omschrijving van de tweede categorie van de
onderwijsniveauindeling in 3 categorieën. Er wordt gesproken over middelbaar onderwijs, waarmee dan het hele voortgezet
onderwijs wordt bedoeld, en er is het middelbaar beroepsonderwijs. Midden komt ook voor: middenbouw, middenkader. In het
geval van de middenkaderopleiding gaat het dan wel weer over het hoogste niveau 4 van het mbo.
3. De term hoog of hoger wordt in het onderwijsveld alleen gebruikt om het beroepsonderwijs in twee niveaus te kunnen
onderverdelen, hoger versus middelbaar beroepsonderwijs. Andere termen die herkenbaar zijn als ‘hoog’ maar die niet direct
binnen een rangorde vallen: specialist en master, doctor. De andere termen impliceren in ieder geval niet direct een hoog
kennisniveau: bachelor versus associate degree, middenkader- versus vakopleiding, theoretische versus kaderberoepsgerichte
leerweg. De onderliggende rangschikking blijkt hier niet direct uit de omschrijving.
4. De term voorbereidend wordt gebruikt in de onderbouw (onderwijsniveau laag) maar ook in de bovenbouw (onderwijsniveau
middelbaar) van het voortgezet onderwijs.
Voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs (vmbo) → laag

Middelbaar algemeen voorbereidend onderwijs (mavo) → laag
Hoger algemeen voorbereidend onderwijs (havo) → middelbaar
Voorbereidend wetenschappelijk onderwijs (vwo) → middelbaar
Dit maakt de term voorbereidend minder geschikt om te gebruiken als alternatief voor het onderwijs met laag dan wel met
middelbaar niveau.
5. Het voortgezet onderwijs staat aan de basis van het mbo, hbo of het wo en is bedoeld om toegang te geven tot die 3 vormen van
vervolgonderwijs. Als het onderwijs toegang geeft tot mbo wordt het in de ISCED-classificatie gerekend tot laag, als het toegang
geeft tot hbo of wo wordt het tot middelbaar gerekend. Deze tweedeling zien we ook terug in de termen onderbouw en
bovenbouw van het voortgezet onderwijs. Er is blijkbaar ook in het onderwijsveld behoefte aan het kunnen maken van onderscheid
tussen deze twee niveaus binnen het voortgezet onderwijs. Nb. Er wordt ook van docenten verschillende vaardigheden verwacht
afhankelijk van of ze werkzaam willen zijn in de onder- of bovenbouw van het voortgezet onderwijs. De opleiding tot eerstegraads
docent verschilt van die tot een tweedegraads docent.
6. De term theoretisch wordt alleen direct gebruikt binnen het vmbo, voor de theoretische leerweg. Theoretisch wordt verder alleen
gebruikt als toelichting op de inhoud van het onderwijs. Dit geldt ook voor de term praktisch. In alle opleidingen is er een bepaalde
balans tussen algemene meer theoretische vakken en de praktische meer beroepsgerichte vakken. Hbo is meer op theorie gericht
dan mbo, maar als de hbo-bachelor en wo-bachelor worden vergeleken, wordt het hbo omschreven als meer op de praktijk gericht,
terwijl in het wo meer nadruk op onderzoek en (het genereren van) theoretische kennis ligt.

CBS Publicatie
Publicatiedatum 6-7-2023 17:30

Van leerladder naar onderwijswaaier

3. Vergelijkbare opleidingen in het buitenland
In dit hoofdstuk wordt ter vergelijking ingegaan op het onderwijssysteem in een aantal Europese landen. Het is niet mogelijk om alle
landen te beschrijven en in overleg met het ministerie van OCW worden België (Vlaanderen), Duitsland, Engeland en Noorwegen er
uitgelicht. Hoe is het onderwijs in die landen vormgegeven en welke terminologie wordt gebruikt voor de verschillende opleidingen en
fasen. En welke in het systeem beschreven termen zijn hiërarchisch van aard en welke juist niet.

3.1 België (Vlaanderen)
Structuur
In Vlaanderen volgen kinderen vanaf leeftijd van 3 jaar eerst drie jaar gewoon kleuteronderwijs, daarna volgen ze tot de leeftijd van 12
jaar gewoon lager onderwijs. De fase die volgt op het lagere onderwijs wordt secundair onderwijs genoemd en is onderverdeeld in drie
graden. Leerlingen beginnen in de eerste graad, dit is bedoeld als algemene vorming waar in het tweede jaar wordt voorgesorteerd op
overstap naar de tweede graad. Vanaf leeftijd 14 jaar gaan leerlingen door naar de tweede graad en daarna derde graad, die ieder twee
jaar duren en waarbinnen er wordt gedifferentieerd naar de volgende vier onderwijsvormen:
1. Het algemeen secundair onderwijs (ASO) wordt ook wel het overgangsonderwijs genoemd en bereidt leerlingen voor op hogere
studies. Het aso legt de nadruk op een ruime theoretische vorming. Het biedt de leerling een stevige basis om hoger onderwijs te
volgen.
2. Het technisch secundair onderwijs (TSO) biedt net als het algemeen secundair onderwijs een theoretische opleiding, maar biedt
daarnaast ook keuzevakken die concreter en technischer zijn. Na het TSO kan de leerling een beroep uitoefenen of verder studeren
in het hoger onderwijs. Bij de opleiding horen ook praktijklessen.
3. Het kunstsecundair onderwijs (KSO) is op precies dezelfde manier georganiseerd als het technisch onderwijs. Het enige verschil is
dat de keuzevakken over kunst gaan en niet over technische onderwerpen. De leerling gaat ook kunstprojecten uitwerken. Na het
KSO kan een beroep worden uitgeoefend of overgestapt worden naar het hoger onderwijs.
4. Het beroepssecundair onderwijs (BSO) laat toe om meteen na de studies een beroep uit te oefenen. Het BSO is een praktische
onderwijsvorm waarin de leerling een beroep aanleert en ook algemene vorming krijgt. Het is sterk op de praktijk gericht. In een
beperkt aantal scholen wordt het beroepssecundair onderwijs modulair georganiseerd. Hier is er geen onderverdeling in graden en
leerjaren maar in modules en eenheden van een module.
Secundair-na-secundair (afgekort: Se-n-Se) is de verzamelnaam van enkele korte opleidingen binnen de derde graad technisch en
kunstsecundair onderwijs (TSO en KSO), waarin je verder kan specialiseren. Se-n-Se is sterk beroepsgericht. Een groot deel van de
opleidingstijd bestaat uit leren op een werkplek. Secundair-na-secundair valt in ISCED level 4, en is daarmee vergelijkbaar met de
Nederlandse MBO-specialisten opleiding.
In het stelsel van leren en werken wordt deeltijds leren met deeltijds werken (werkplekleren) gecombineerd. In Vlaanderen bestaan drie
deeltijdse leersystemen binnen het leerplichtonderwijs: het deeltijds beroepssecundair onderwijs, de leertijd en de deeltijdse
vormingen. De deeltijdse leersystemen worden aangeboden in een centrum voor deeltijds onderwijs waar het deeltijds
beroepssecundair onderwijs (DBSO) wordt aangeboden, of een Syntra-campus waar de leertijd wordt aangeboden. Daarnaast is er nog
het duaal DBSO (deeltijdse vorming) bedoeld voor leerlingen die niet langer leerplichtig zijn, arbeidsrijp en bereid te leren door
werkervaring.
Al deze studierichtingen met uitzondering van het stelsel van leren en werken geven toegang tot hoger beroepsonderwijs of het volgen
van een academische of professionele bachelor.

Hiërarchie
De term lager wordt alleen gebruikt voor het onderwijs met ISCED-niveau 1, dus dat wat in Nederland het basisonderwijs wordt
genoemd.
De term hoger wordt alleen gebruikt voor het hoger beroepsonderwijs. Net zoals in Nederland kan het hoger onderwijs op hogescholen
en universiteiten worden gevolgd. Wel valt op dat hoger beroepsonderwijs alleen nog gebruikt wordt voor de opleiding die maximaal
twee jaar duurt, en dat er daarnaast op hoge scholen een professionele of academische bachelor gevolgd kan worden die 3 jaar duurt.
Deze term academisch is in Nederland alleen voorbehouden aan universiteiten.

Binnen het hoger onderwijs worden er verder geen hiërarchische termen gebruikt. De termen liggen dicht bij de niveauaanduidingen van
de ISCED: bachelor, bachelor-na-bachelor, master, master-na-master, en dan nog de schakel- en voorbereidende programma’s. Opvallend
is dan wel dat er niet is gekozen voor de associate degree als alternatief voor het hoger beroepsonderwijs met een korte duur.
Binnen het onderwijs met secundair niveau wordt er een alleen hiërarchie gebruikt voor de graden binnen het secundair onderwijs:
eerste, tweede en derde graad. Ze worden alleen niet gebruikt als indicatie van de niveaus maar het aantal jaren onderwijs dat binnen
het secundair onderwijs is doorlopen.
De opleiding secundair-na-secundair is interessant omdat er in die opleiding net zoals in de Nederlandse MBO4-specialistenopleiding
sprake is van verdere specialisatie op secundair niveau, na afronding van een andere opleiding op secundair niveau. Toch komt het
‘specialiseren’ niet terug in de omschrijving en is gekozen voor een neutraal alternatief.
Verder is er binnen secundair onderwijs tweede en derde graad gekozen voor een brede onderverdeling naar richting of oriëntatie:
algemeen, kunst, technisch en beroeps. Waarbij het kunstsecundair onderwijs en technisch secundair onderwijs naast algemeen ook
beroepsgericht is, want na afronding kan men doorstromen naar hoger onderwijs maar ook de arbeidsmarkt op gaan en een beroep gaan
uitoefenen.

Statistiek
In Vlaanderen wordt voor de indeling van het onderwijsniveau in drie categorieën gesproken over laaggeschoold, middengeschoold en
hooggeschoold. Dit is vergelijkbaar aan de terminologie die in Nederland wordt gebruikt in statistieken met betrekking tot het
onderwijsniveau van de Nederlandse bevolking. Zie: Bevolking naar onderwijsniveau (scholingsgraad) | Vlaanderen.be.
In 2021 was 15,9% van de 25- tot 64-jarigen laaggeschoold, 38,7% middengeschoold en 45,4% hooggeschoold. Laaggeschoolden zijn
personen zonder een einddiploma van het secundair onderwijs. Middengeschoolden hebben het secundair onderwijs of het
postsecundair niet-hoger onderwijs met succes afgewerkt. Hooggeschoolden beschikken over een diploma hoger onderwijs.
3.1.1 Het onderwijssysteem in België naar o.a. leeftijd, duur van de opleiding, gerichtheid (blauwe omranding staat voor beroepsgericht)
en ISCED 2011 niveau van de opleiding. Zie bijlage 1 voor een uitgebreide toelichting op de betekenis van de symbolen en lijnopmaak.

Bron: Education GPS - Belgium (oecd.org).

3.2 Duitsland
Structuur
In Duitsland gaan kinderen vanaf 3 jaar naar de Kindergarten en daarna gaan ze door in de Grundschule die 4 jaar duurt. De fase na
afronding van de Grundschule, de Sekundarstufe of Sekundarbereich is weer onderverdeeld in twee fases. Fase 1 duurt 6 jaar, en fase 2
duurt normaal gesproken 2 jaar. Leerlingen zijn 10 jaar oud aan het begin van Sekundarstufe I.
Leerlingen kunnen na de Grundschule in de eerste fase van de Sekundarstufe kiezen uit verschillende scholen:
— Hauptschule: Die Hauptschule is praktisch georiënteerd en er is alleen de Sekundarstufe I. Na afronding van de Hauptschule gaan
leerlingen verder met een beroepsopleiding op een Berufschule of de Schule des Gesundheitswesens und Schule für Sozialberufe. Deze
laatste leidt specifiek op voor de uitoefening van assisterende of ondersteunende beroepen in zorg en welzijnssector.
— Realschule: De Realschule biedt een algemene basis voor doorstroming naar vervolgonderwijs. Er is alleen de Sekundarstufe I. Het
wordt afgesloten met een diploma, de mittlere Reife. Deelnemers stromen normaal gesproken door naar een Berufschule, maar
doorstroming naar een Gymnasium is ook mogelijk.
— Gymnasium: Het Gymnasium heeft een Sekundarstufe I (klas 5-10, leeftijd 10-16 j.) en een Sekundarstufe II (Jahrgangsstufe 11-12,
leeftijd 17-18 j.). De kinderen hebben in hun laatste drie jaren (dus de Oberstufe en één jaar daarvoor) geen klasseverband meer, maar
kiezen cursussen (vakken). Na afronding van het gymnasium ontvangen leerlingen de Abiturnote. Het Abitur is het toegangsbewijs
voor de universiteit of hogeschool.
— Gesamtschule: De Gesamtschule is een school waarin verschillende onderwijsprogramma’s worden gegeven. Het wordt ook wel
omschreven als dreigliedriges Schulsystem waarin onderwijs volgens uitganspunten van de Hauptschule, Realschule, Gymnasium is
gecombineerd. In een Gesamtschule wordt geprobeerd om de kinderen zo laat mogelijk qua niveau te scheiden. Vanaf een bepaalde
leeftijd krijgen ze les in sommige vakken op twee verschillende niveaus (in de wandelgangen een Hauptschul- en een Realschulniveau genoemd). Een leerling kan dus bijvoorbeeld Duits op het ene niveau en wiskunde op het andere krijgen. De rest van de vakken
is identiek voor de gehele klas.
Het beroepsgerichte onderwijs volgt op Sekundarstufe I en is bedoeld voor deelnemers vanaf 15 jaar en ouder. Het maakt deel uit van
Sekundarstufe II en kan gevolgd worden op Berufsschulen en Berufsoberschulen of Fachoberschulen. Het is ook mogelijk om te kiezen
voor de ‘duale Berufsausbildung’, het systeem waarin het onderwijs deels op school en deels op een werkplek in een leerwerktraject
wordt gevolgd. De ‘duale Berufsausbildung’ is ook weer in twee fasen onderverdeeld, erstaufbildung en zweitaufbildung. De eerste fase
duurt 3 jaar en de tweede fase duurt 2 tot 3 jaar.
De beroepsscholen zijn soms gespecialiseerd in een bepaald terrein, bijvoorbeeld: Schulen des Gesundheitswesens of
Beamtenausbildung (mittlerer Dienst).
Doorstroming naar de universiteit of de Fachhogschule (ook wel Berufsacademie) kan wel na afronding van de Berufsoberschule, maar
niet na afronding van de Berufschule. Na afronding van de Berufschule is er wel de mogelijkheid om door te gaan op de Fachschule, een
twee of driejarige opleiding op hoger niveau. Binnen de Fachschule zijn er nog verschillende traject voor het verkrijgen van een
kwalificaties als ‘meister’ of als ‘techniker’.

Hiërarchie
Termen als laag of hoog of een hiërarchische indelingen worden in de Sekundarstufe I (ISCED 2-niveau) niet gebruikt. Het gaat dan om
niet-hiërarchische benamingen als Hauptschule, Realschule of Gymnasium.
Vanaf Sekundarstufe II (ISCED 3-niveau) verandert dit. Enerzijds doordat termen worden gebruikt die een beroep of vakmanschap
aanduiden zoals Berufsschule of Fachschule. Anderzijds komt er een hiërarchie-aanduiding om opleidingen te onderscheiden als ‘ober’ en
‘hoch’, zoals Berufobersschule, Fachoberschule en Fachhochschule.
Het hoger onderwijs in Duitsland kent dan naast de Universiteit noch de Fachhochschule (Berufsakademie). Die laatste onderscheid zich
van de Fachschule. Daarnaast worden binnen de Universiteit ook de termen bachelor en master gebruikt.
Zoals gezegd, alleen vanuit de Berufobersschule kan men naar de universiteit of de Fachhochschule. In die zin zit er een duidelijke
hiërarchie in de terminologie van het Duitse middelbaar- als hoger onderwijs, waarbij ‘ober’ en ‘hoch’ het bovenste of hoogste niveau
aanduiden.

Statistiek
De termen ‘ober’ en ‘hoch’ komen ook terug in statistieken over het onderwijsniveau van de bevolking in Duitsland, zie bijvoorbeeld:
Bildungsstand - Bevölkerung nach Schulabschluss 2022 | Statista.
Hieruit volgt onder meer dat in Duitsland 36,7 procent van de bevolking in 2022 de Fachhochschule of Hochschulreife heeft afgerond. Zie
ook de statistieken van het Statistisches Bundesambt: Bildung in Deutschland (Bildungsstand) - Statistisches Bundesamt (destatis.de).

3.2.1 Het onderwijssysteem in Duitsland naar o.a. leeftijd, duur van de opleiding, gerichtheid (blauwe omranding staat voor
beroepsgericht) en ISCED 2011 niveau van de opleiding. Zie bijlage 1 voor een uitgebreide toelichting op de betekenis van de symbolen
en lijnopmaak.

Bron: Education GPS - Germany (oecd.org).

3.3 Engeland
Structuur
In Engeland is het Early years foundation stage programma waarbinnen de ontwikkeling van kinderen in de leeftijd van 0 tot 5 jaar wordt
gevolgd en waarbij ouders begeleiding krijgen op gebied van het behalen van bepaalde leerdoelen. Foundation stage 1 betreft het
onderwijs dat kinderen in de leeftijd van 3 of 4 jaar ontvangen. Foundation stage 2, wordt ook wel de Reception class genoemd, en is het
afsluitende jaar van de Early years foundation stage, en het jaar voorafgaand aan de start van Primary school, dat eerste leerjaar wordt
ook wel Year 1 genoemd.
Onderwijsdeelnemers zijn tot en met de onderbouw van het VO (en deelnemers leerplichtig zijn) ingedeeld in leeftijdsgroepen, de
zogenaamde key stages. In totaal zijn er 5 key stages, deze lopen van Early years foundation stage (3-5jr) tot en met key stage 4 (14-16
jaar). Binnen deze key stages leggen de studenten gestandaardiseerde examens af.
De primary school duurt in totaal 6 jaar en betreft key stages 1 (5-7 jaar) en 2 (7-11 jaar). Na de primary school gaan leerlingen verder in
lower secundary education dat in totaal 3 jaar duurt. Het valt samen met key stage 3 (11-14 jaar). Het wordt ook wel junior school
genoemd, of omschreven als secundary education met daarbij de leerjaaraanduiding, dus secundary education year 7, of year 8 of year 9.
Leerlingen volgen algemene vakken en mogen er een aantal naar keuze volgen.
Tijdens secundary education year 10 and 11, key stage 4, of upper secondary education bereiden leerlingen zich voor op General
Certificate of Secondary Education (GCSE). De gekozen keuzevakken en scores daarop zijn bepalend voor het vervolgonderwijs dat zijn
kunnen gaan volgen.
Na key stage 4 zijn er twee mogelijkheden, leerlingen gaan door met upper secondary year 12 and 13 (key stage 5) waarin ze worden
voorbereid op doorstroming naar de universiteit, óf ze gaan door met upper secondary vocational education, en dit wordt ook wel further
(vocational) education genoemd. In het traject dat voorbereidt op doorstroming naar de universiteit moeten leerlingen een A-level of IB
certificaat halen. Het is ook mogelijk een A-level certificaat te halen binnen het further studies traject wat dan ook doorstroming naar
hoger onderwijs mogelijk maakt. Voor deelnemers voor wie dit niet haalbaar is zijn er ook alternatieve routes, zoals het behalen van een
BTEC qualification. Dit is een programma met een combinatie van beroepsgerichte vakken waarop studenten tijdens het volgen van de
opleiding worden getoetst in plaats van aan het eind van het programma.
Andere mogelijkheden op het gebied van beroepsgericht onderwijs zijn verder nog (Youth Employment UK, zd):

T-level: T Levels zijn kwalificaties binnen beroepsgerichte, technische en praktische vakgebieden waarvoor kan worden gekozen na de
GCSEs. Dit is een mix van klassikaal leren en verworven kennis toepassen in de praktijk. In de meeste gevallen betekent dit dat de student
3 maanden van het tweede, laatste, jaar doorbrengt op de werkvloer.
NVQ: NVQ is een afkorting voor National Vocational Qualification. Een NVQ is een kwalificatie die voorbereid op een specifiek beroep.
Binnen NVQs bestaan er 5 niveaus. Het te volgen niveau hangt af van de eerdere (school)loopbaan en corresponderen met de volgende
onderwijsniveaus:
Level 1: 3-4 GCSEs at grade D-G
Level 2: 4-5 GCSEs at grade A*-C
Level 3: 2 A Levels
Level 4: Higher Education Certificate/BTEC
Level 5: Higher Education Diploma/Foundation Degree
HND/HNC: HND is een afkorting voor Higher National Diploma, en HNC voor Higher National Certificate. De meeste HND en HNC
opleidingen hebben A-Levels als minimale toelatingseis. Dit soort onderwijs is bedoeld voor mensen die hoger onderwijs willen volgen
maar niet zeker weten of ze daar 3 jaar universiteit voor willen of kunnen volgen.
Apprenticeship: Een apprenticeship is een trainingsprogramma waarbinnen een erkende kwalificatie kan worden behaald doormiddel
van werkend leren.
Foundation Degree: Een Foundation Degree is een kwalificatie binnen het hoger onderwijs. Ze bestaan sinds 2001 en worden door
hogescholen (colleges), universiteiten en de arbeidsmarkt aangeboden. Een Foundation Degree verschilt echter wel van een full degree.
De duur van een Foundation Degree is namelijk 2 jaar in plaats van de gangbare 3 jaar. Dit resulteert dan ook in een diploma dat twee
derde van een standard diploma ‘waard’ is.
Traineeship: Een traineeship is een programma waarin de focus ligt op het behalen van specifieke vaardigheden binnen het werkveld. Het
is bedoeld om 16- tot 25-jarigen met een education, health and care (EHC) plan klaar te stomen voor een apprenticeship of baan als zij de
hiervoor benodigde vaardigheden of ervaring missen.

Hiërarchie
De term lager wordt in Engeland alleen gebruikt om onderscheid te maken binnen het onderwijs met ISCED-niveau 2. In Nederland komt
dit ongeveer overeen met de onderbouw van de middelbare school.
De term hoger wordt gebruikt voor al het onderwijs na ISCED-niveau 3. Vanaf ISCED-niveau 4 wordt hoger gebruikt voor zowel het
onderwijs op universiteiten als het onderwijs aan andere instellingen. Wat op valt is dat het hoger (beroeps)onderwijs buiten
universiteiten alleen gebruikt wordt voor de opleiding die maximaal twee jaar duurt. Dit is vergelijkbaar met de Associate Degree in
Nederland.
Binnen het hoger onderwijs worden er geen hiërarchische termen gebruikt. De termen liggen dicht bij de niveauaanduidingen van de
ISCED: bachelor, master en PhD, en vergelijkbare certificaten en dipoma’s buiten het academisch onderwijs. Hier valt op dat er in Engeland
een grote verscheidenheid in de benaming van de te behalen diploma’s is. Zo zijn er Awards, Certificates, Diplomas, Foundation Degrees,

Higher National Diplomas/Certificates, DIPHEs, CERTHEs, Apprenticeships en Postgraduate diplomas/certificates die wat betreft niveau
allemaal ergens tussen Bachelor en Master in liggen.
Binnen het onderwijs in het secundair niveau wordt er dus alleen hiërarchie gebruikt voor de leerjaren binnen het secundair onderwijs:
lower en upper. Ze worden dus alleen niet gebruikt als indicatie van de niveaus maar het aantal jaren onderwijs dat binnen het secundair
onderwijs is doorlopen. In de laatste 2 jaar van het secundair onderwijs wordt wel het onderscheid tussen Upper Secondary en Vocational
Upper Secondary gemaakt. Waarin leerlingen respectievelijke worden voorbereid op academisch- en beroepsonderwijs.
Doordat onderwijs vanaf ISCED-niveau 5 hoger wordt genoemd bestaat er, net als in Nederland, een hiërarchie vanaf niveau 5 en alles wat
daaronder ligt.
In tegenstelling tot andere landen is de onderwijsstructuur in Engeland niet breed onderverdeeld naar richting of oriëntatie. Op basis van
de behaalde toets resultaten komen leerlingen terecht op academisch- of beroepsonderwijs.

Statistiek
Binnen de Engelse statistiek wordt voor de indeling van het onderwijsniveau vaak gesproken over de eerder genoemde Level 1 t/m Level
5. Dit wijkt dus wat af van de terminologie die in Nederland wordt gebruikt in statistieken met betrekking tot het onderwijsniveau van de
Nederlandse bevolking maar maakt dus wel gebruik van een duidelijke hiërarchie. Zie:
https://www.ons.gov.uk/visualisations/censusworkforcequalifications/
3.3.1 Het onderwijssysteem in Engeland naar o.a. leeftijd, duur van de opleiding, gerichtheid (blauwe omranding staat voor
beroepsgericht) en ISCED 2011 niveau van de opleiding. Zie bijlage 1 voor een uitgebreide toelichting op de betekenis van de symbolen
en lijnopmaak.

Bron: Education GPS - United Kingdom (oecd.org).

3.4 Noorwegen
Structuur1)
Noorwegen kent 10 jaar verplicht onderwijs (grunnskole), dat in Nederlandse termen het basisonderwijs en de onderbouw van het
voortgezet onderwijs omvat. Het basisonderwijs (Barnetrinnet) wordt gevolgd aan de barneskole (klas 1-7, leeftijdscategorie 6 tot 13
jaar), het lager voortgezet onderwijs (Ungdomstrinnet) aan de ungdomsskole (klas 8-10, leeftijdscategorie 13 tot 16 jaar). De grunnskole
wordt afgesloten met het Vitnemål for grunnskolen. De bovenbouw van het voortgezet onderwijs in Noorwegen kent geen differentiatie
naar schoolsoort. In 1974 is een unitair systeem ingevoerd voor de 3-jarige bovenbouw, dat zowel algemeen vormende als
beroepsgerichte programma’s omvat. Het onderwijs aan de bovenbouw wordt gevolgd aan de videregående skole. Leerlingen van de
bovenbouw kunnen kiezen uit 12 nationale onderwijsprogramma’s. Drie van deze programma’s zijn voornamelijk gericht op algemene
vorming en voorbereiding op universitair onderwijs (Videregående opplæring, studieforberedende utdanningsprogram). De overige 9
programma’s zijn meer beroepsgericht van aard en bevatten meer beroepsgerichte dan academische vakken (Videregående opplæring,
yrkesfaglige utdanningsprogram).
Het onderwijs aan de 3-jarige bovenbouw vindt plaats op 3 niveaus: Vg1, Vg2 en Vg3 (waarbij Vg1 voor het eerste jaar en Vg3 voor het
derde jaar staat, maar ook staan voor een minimum aantal uren dat gevolgd is per vak). Na afronding van het eerste jaar hebben
leerlingen de mogelijkheid om, in aanvulling op hun richtingsvakken, te kiezen voor een natuurwetenschappelijke of een
sociaalwetenschappelijke oriëntatie.
De 9 beroepsgerichte programma’s bestaan uit een gemeenschappelijk eerste jaar, waarna de leerling zich specialiseert in een bepaald
beroep of ambacht door in het tweede (en eventueel derde) jaar te kiezen uit verschillende vakken. Een aantal vakken zijn verplicht.
Leerlingen worden het hele jaar door getoetst op hun kennis. Aan het eind van elk jaar worden er afsluitende examens afgelegd. De
examens worden mondeling, schriftelijk of in de praktijk afgelegd. Overgang naar een volgend niveau geschiedt op basis van
schoolprestaties. Aan het einde van het derde en laatste jaar wordt er, in aanvulling op de afsluitende schoolexamens, op nationaal
niveau eindexamen afgelegd. Dit gebeurt meestal in 4 vakken maar is afhankelijk van het gevolgde programma.
De 3-jarige bovenbouw binnen een algemeen vormende/academische richting wordt afgesloten met het Vitnemål for Videregående
Skole (Secondary School Certificate). Met het behalen van dit getuigschrift is er, ongeacht het gevolgde programma, voldaan aan de
algemene voorwaarden voor toelating tot het Noorse hoger onderwijs.
De beroepsgerichte variant leidt na 2 jaar bovenbouw gevolgd door 1 tot 2 jaar praktijktraining in het bedrijfsleven, vaak in combinatie
met onderwijs op school tot het Fagbrev (Trade certificate) of het Svennebrev (Journeyman’s certificate), afhankelijk van de richting.
Leerlingen die in bezit zijn van het Fagbrev of Svennebrev kunnen zich verder specialiseren of verbreden op de zogenaamde
Fagskoleutdanning scholen. Op deze scholen worden beroepsgerichte opleidingen aangeboden met een duur van een half jaar tot twee
jaar vergelijkbaar met de MBO-specialistenopleiding of de associate degree opleidingen in Nederland.
Voor leerlingen die beroepsgericht onderwijs hebben gevolgd en de niveaus Vg1 + Vg2 hebben afgerond, bestaat de mogelijkheid om
middels een 1-jarig aanvullend algemeen vormend programma algemene toelating te krijgen tot het hoger onderwijs. Een Fabrev of
Svennebrev geeft alleen toegang tot een bachelorprogramma wanneer van bepaalde vakken een minimaal niveau is bereikt, uitgedrukt
in aantal lesuren.
Het Noorse hoger onderwijs (Høyere utdanning) wordt aangeboden door universiteiten, gespecialiseerde wetenschappelijke instituten
(vitenskapelige høgskoler), university colleges (høgskoler) en instellingen met geaccrediteerde opleidingen.
De basisstructuur van het huidige gradensysteem binnen het hoger onderwijs volgt het 3+2+3 model, hetgeen staat voor een 3-jarige
bacheloropleiding, een 2-jarige masteropleiding en een 3-jarig promotietraject. Daarnaast worden er nog altijd traditionele opleidingen
aangeboden die uit een lange cyclus van 4 tot 6 jaar bestaan. Ook bestaan er undergraduate programma’s met een relatief korte duur.

Hiërarchie
De term lager komt niet terug in de indeling in Noorwegen. In Noorwegen volgen alle leerlingen tot hun 16e zo veel mogelijk hetzelfde
onderwijs en er wordt geen onderscheid gemaakt naar niveau. In plaats van laag wordt gesproken van Grunnskole, waar Barnehage, wat
vertaald kan worden met kleuterschool of kleutertuin, Barnetrinnet en Ungdomstrinnet onder vallen. Barne betekent kinderen en Trinnet
trap of trede . Bij Barnetrinnet gaat het dus om de treden van kind zijn. Ungdom betekent jeugd en Ungdomstrinnet zijn de treden die je
als jeugdige doorloopt.
De term hoger wordt gebruikt om het hoger onderwijs aan te duiden. Bij de verschillende onderwijssoorten wordt aangesloten bij de
niveauaanduiding van de ISCED met Bachelorgrad en Mastergrad. Daarbinnen wordt gesproken van universiteit en hogeschool.
Wat opvalt is dat vanaf ISCED-niveau 6 het onderwijs hoger wordt genoemd (høyere utdanning), het Fagskoleutdanning op ISCED-niveau
5 valt daar niet onder. Dit in tegenstelling tot de Associate Degree in Nederland die wel gerekend wordt tot het hoger onderwijs.

In de bovenbouw van het voortgezet onderwijs kan gekozen worden uit een richting die voorbereidend is op het hoger onderwijs
(studieforberedende utdanningsprogram) en een beroepsgerichte opleiding (yrkesfaglige utdanningsprogram). Er is geen hiërarchie in
deze benamingen. Wel wordt onderscheid tussen de beroepsgerichte programma’s gemaakt aan de hand van sectoren.
Binnen het onderwijs in het secundair niveau wordt er daarmee alleen hiërarchie gebruikt voor de leerjaren binnen het secundair
onderwijs. Deze worden gebruikt voor het aantal jaren onderwijs dat binnen het secundair onderwijs is doorlopen.

Statistiek
Door Noorwegen wordt in hun output een vierdeling gebruikt. Hiervoor worden de benamingen gebruikt die bij de onderwijssoorten
horen: Grunnskolenivå (basisschool niveau), Videregående skolenivå (middelbare school niveau), Fagskolenivå (vakschool niveau) en
Universitets- og høgskolenivå (universiteit of hogeschoolniveau). Dit is vergelijkbaar met Nederland, alleen heb je met Fagskolenivå een
extra categorie.
Omdat Noorwegen klas 1 tot en met 10 kent, ligt het ook voor de hand om te spreken van een basisonderwijs niveau. Bij het middelbare
school niveau gaat het dan om de bovenbouw van het voortgezet onderwijs en de praktijktraining.

3.4.1 Hoogst behaald onderwijsniveau Noorwegen, 2021
Andel i alt
%
Utdanningsnivå, i alt

100

Grunnskolenivå

24,2

Videregående skolenivå

36,7

Fagskolenivå

3,1

Universitets- og høgskolenivå

36

Uoppgitt eller ingen utdanning

.

Bron: Statistics Norway.

Figuur 3.4.2 Het onderwijssysteem in Noorwegen naar o.a. leeftijd, duur van de opleiding, gerichtheid (blauwe omranding staat voor
beroepsgericht) en ISCED 2011 niveau van de opleiding. Zie bijlage 1 voor een uitgebreide toelichting op de betekenis van de symbolen
en lijnopmaak.

Bron: Education GPS - Norway (oecd.org).
1) Grotendeels gebaseerd op het rapport van Nuffic Het onderwijssysteem van Noorwegen beschreven en vergeleken met het

Nederlandse systeem.

CBS Publicatie
Publicatiedatum 6-7-2023 17:30

Van leerladder naar onderwijswaaier

4. Voor- en nadelen van alternatieven voor laag-middelbaar-hoog
4.1 Inleiding
In het maatschappelijk debat en in beleidsmatige en wetenschappelijke publicaties wordt om mensen te onderscheiden naar hun
gevolgde onderwijs veelal gebruik gemaakt van de in hoofdstuk 2 beschreven indeling laag-middelbaar-hoog. Dat is vanwege het
onderscheidende karakter van deze indeling, waarbij er uitspraken worden gedaan over de samenhang tussen onderwijsniveau van
mensen en hun sociaaleconomische situatie. Zoals bijvoorbeeld de samenhang met arbeidsmarktuitkomsten, gezonde
levensverwachting en politieke voorkeur. Ook het CBS publiceert op basis van enquêtes en registraties volgens deze indeling over het
hoogst behaalde onderwijs van mensen, zowel als doelvariabele als achtergrondkenmerk.
Gezien de aanleiding voor dit rapport en de behoefte om het niet meer te hebben over laag-middelbaar-hoog worden in dit hoofdstuk
een aantal alternatieven voor deze indeling voorgelegd. Daarbij gaat het om de alternatieven die eerder al kort zijn aangestipt in het CBSartikel ‘Invulling praktisch en theoretisch opgeleiden’ (CBS, 2021) aangevuld met ideeën op basis van de gesprekken met het ministerie
van OCW. Het gaat hier nadrukkelijk om een eerste aanzet en betreft geen uitputtend overzicht. De voor- en nadelen van deze
alternatieven worden besproken waarbij vijf criteria centraal staan die mede in de gesprekken met het ministerie zijn bepaald:
— Wel/geen hiërarchie,
— Aansluiting bij ISCED,
— Herkenbaarheid,
— Toepasbaar-/bruikbaarheid,
— Structuurwijzing SOI.
Het alternatief bevat liefst geen hiërarchie zoals nu wel het geval is, zodat stigmatisering wordt vermeden en een betere waardering
geeft aan de opleiding die iemand volgt of heeft gedaan. Het alternatief zou ook voor studenten, leraren en andere gebruikers zoals
beleidsambtenaren, werkgevers en in de media herkenbaar moeten zijn zodat duidelijk is welke opleiding iemand volgt of heeft gedaan.
Daarnaast dient het alternatief toepasbaar/bruikbaar te zijn zoals bij de huidige indeling van opleidingen het geval is, waarbij aansluiting
bij de ISCED blijft bestaan voor de vergelijkbaarheid met andere (Europese) landen. Aanvullend hierop wordt ook vermeld in het schema
of het alternatief een structuurwijziging van de SOI betekent. De genoemde alternatieven worden hieraan getoetst en voorzien van
praktijkvoorbeelden. Aan het einde van dit deel worden de resultaten hiervan samengevat in een schema op basis van de vijf criteria. Dit
wordt in het schema uitgedrukt in een plus (+) en min (-). Bijvoorbeeld als een alternatief (vrijwel) geen hiërarchie bevat wordt dit
uitgedrukt in + + (goed) of + (voldoende); bevat het alternatief nog wel (deels) een hiërarchie dan wordt dit uitgedrukt in - (matig) of - (slecht). Op een vergelijkbare manier is dit gedaan voor de andere criteria. Overigens betreft één van de hieronder opgenomen
alternatieven - hernoemen onderwijssoorten (paragraaf 4.4) - een verdere uitwerking van het alternatief praktisch en theoretisch
opgeleiden (paragraaf 4.2) dat eerder in het artikel ‘Invulling praktisch en theoretisch opgeleiden’ (CBS, 2021) al is besproken.

4.2 Praktisch en theoretisch opgeleiden
Een veelgehoord alternatief voor de terminologie laag-middelbaar-hoog is het onderscheid praktisch en theoretisch opgeleiden. In het
artikel ‘Invulling praktisch en theoretisch opgeleiden’ van het CBS stond dit alternatief eerder al centraal (CBS, 2021). Voordeel van deze
indeling is dat ze geen hiërarchie bevat. Bovendien zou vakmanschap wel tot uiting komen in deze terminologie, wat bij kan dragen aan
een betere waardering van mbo-opleidingen. Nadeel van deze term is echter dat wanneer deze wordt gebruikt, bijvoorbeeld in de
media, vaak niet duidelijk is wat er wordt bedoeld met praktisch opgeleiden. De ene keer worden hier zowel de laag- als middelbaar
opgeleiden mee bedoeld, de andere keer gaat het hiermee alleen om mbo’ers. Om een voorbeeld te noemen van dit alternatief in de
praktijk, in een vacaturetekst zou het volgende kunnen worden gevraagd: ‘we zoeken iemand met een afgeronde praktische opleiding’.
Ook in statistieken zou dit dan op een dergelijke manier kunnen worden gebruikt: ‘40 procent van de Nederlanders heeft een theoretische
opleiding afgerond’. De vraag blijft echter of dit voor iedereen herkenbaar is, dat wil zeggen of algemeen bekend is wat met praktisch of
theoretisch wordt bedoeld?

In het artikel ‘Invulling praktisch en theoretisch opgeleiden’ van het CBS is de toepasbaarheid/bruikbaarheid van het onderscheid
praktisch-theoretisch opgeleiden nader onderzocht (CBS, 2021). Bekeken is of met de gegevens en onderwijsindelingen van het CBS een
goed onderscheid te maken is tussen theoretisch en praktisch opgeleiden. Daarnaast is onderzocht wat de consequenties zijn voor de
statistieken die je hiermee kunt samenstellen. Geconcludeerd is dat op basis van de in de ISCED 2011 opgenomen oriëntatie van de
opleiding een onderscheid is te maken tussen theoretisch en praktisch opgeleiden. In die zin is er weliswaar aansluiting met de ISCED,
maar de indeling is wel vrij grof. Met name voor de wo-opleidingen is deze indeling niet altijd toereikend. Wo-opleidingen worden op
basis hiervan voornamelijk ingedeeld bij theoretisch, terwijl sommige hiervan praktisch van aard zijn, zoals de opleiding geneeskunde.
Bovendien, als het gaat om onderzoeksresultaten, dan is de indeling praktisch opgeleid-theoretisch opgeleid veel minder
onderscheidend dan de indeling laag-middelbaar-hoog op diverse sociaaleconomische indicatoren.
Verder, een genoemd bezwaar van dit alternatief is dat het simpelweg aanpassen van de naam het imagoprobleem niet oplost
(Algemeen Dagblad, 2018). De kans bestaat dat op termijn aan praktisch opgeleid hetzelfde etiket worden gehangen als laagopgeleid
(UVA, 2023). Daarbij wordt vaak het voorbeeld van de eerdere ervaring met de naamsverandering van lbo naar vmbo aangehaald. De
tendens is nog steeds dat veel ouders hun kinderen liever niet naar het vmbo zien gaan (NOS, 2018).

4.2.1 Score op vijf criteria alternatieven voor praktisch/theoretisch opgeleid
Praktisch/Theoretisch
Hiërarchie

++

Aansluiting ISCED

+/-

Herkenbaarheid

+

Toepasbaar-/bruikbaarheid

-

Structuurwijziging SOI

Ja

+ + = goed, + = voldoende, - = matig, - - = slecht.

4.3 Leerjarenladder
Als alternatief voor laag-middelbaar-hoog wordt ook wel gebruik gemaakt van een zogenoemde leerjarenladder. Hierbij wordt het
behaald onderwijsniveau uitgedrukt in het aantal jaren dat men erover heeft gedaan om een bepaald onderwijsniveau te bereiken. Dat
gaat als volgt, basisonderwijs: 6 jaren, vmbo-bb/kb: 10 jaren, vmbo-g/t: 11 jaren, havo: 13 jaren, mbo: 14 jaren, enzovoort tot graad van
doctor: 23 jaar (zie bijvoorbeeld Traag et al., 2004). Deze leerjarenladder wordt vaak gebruikt voor wetenschappelijke artikelen, waarbij
de samenhang tussen het aantal gevolgde leerjaren en sociaaleconomische uitkomsten worden bekeken.
Ondanks dat met de leerjarenladder laag en hoog wordt vermeden, kent deze een vorm van hiërarchie. De leerjarenladder loopt immers
op van het laagste aantal gevolgde jaren (basisonderwijs, 6 jaar) tot en met het hoogste aantal (graad van doctor, 23 jaar). Dit alternatief
zou daarmee alsnog kunnen leiden tot stigmatisering. Op zich is het verder een duidelijke indeling, in de zin dat mensen een bepaald
aantal jaren onderwijs hebben gevolgd. Het zou dan eenvoudig als basis kunnen dienen voor een alternatief voor de driedeling laagmiddelbaar-hoog, bijvoorbeeld laag is tot en met 10 jaar onderwijs gevolgd, middelbaar is 11 tot 16 jaar onderwijs gevolgd en hoog is 16
jaar of meer jaren onderwijs gevolgd. Zo zou in een vacaturetekst het volgende kunnen staan: ‘we zoeken iemand die minimaal 16 jaar
onderwijs heeft gevolgd’. Ook in statistieken zou dit op een vergelijkbare manier inzichtelijk kunnen worden gemaakt met: ‘70 procent
van de Nederlanders heeft 16 jaar of meer onderwijs gevolgd’. Toch is dit ook een nadeel, omdat de leerjarenladder vrij abstract en niet
gelijk duidelijk is wat 16 jaar onderwijs gevolgd precies betekent. Dit veronderstelt een goede kennis van het Nederlandse
onderwijssysteem. De vraag is in hoeverre dergelijke leerjaren herkenbaar en bruikbaar zijn voor iedereen die in het dagelijks leven te
maken heeft met onderwijs? Dat geldt zowel voor ouders en leerlingen als om gebruikers van onderwijsdata en werkgevers. Daarnaast is
een dergelijke naamgeving op dit moment niet internationaal vergelijkbaar. En je verliest hiermee de aansluiting met de ISCED.

4.3.1 Score op vijf criteria alternatieven voor leerjarenladder
Leerjarenladder
Hiërarchie

+/-

Aansluiting ISCED

-

Herkenbaarheid

--

Toepasbaar-/bruikbaarheid

--

Structuurwijziging SOI

Ja

+ + = goed, + = voldoende, - = matig, - - = slecht.

4.4 Hernoemen onderwijssoorten
Eerder is al aangegeven dat het onderscheid praktisch en theoretisch opgeleiden al vaak wordt genoemd als alternatief voor de
terminologie laag-middelbaar-hoog. Daarbij is ook vermeld dat niet altijd duidelijk is wat hier precies mee wordt bedoeld. Vaak worden
hier mbo’ers mee bedoeld, omdat de opleidingen in het mbo praktisch van aard zijn en niet binnen het hoger onderwijs vallen.
Consequentie van hernoemen van het mbo in ‘praktisch’ is dat ook het hbo en eventueel ook het voortgezet onderwijs en
wetenschappelijk onderwijs nieuwe benamingen nodig hebben. Het hbo heeft immers de term hoger in de huidige benaming. En het
hbo is praktisch van aard en onderscheidt zich hierin van het wo. De vraag is dan welke benamingen het best passen? Voor mbo en hbo
zou daarom nog een aanvullende term nodig zijn om enerzijds het onderscheid tussen mbo en hbo aan te geven en anderzijds het verschil
tussen hbo en wo weer te geven.
Om hieraan tegemoet te komen zouden de nieuwe benamingen voor het mbo en hbo als volgt kunnen zijn: het mbo wordt hernoemd tot
praktisch beroepsonderwijs (pbo) en het hbo wordt theoretisch beroepsonderwijs (tbo). In het verlengde hiervan zou het vmbo en havo
kunnen worden hernoemd tot voorbereidend beroepsonderwijs (vbo). Dit zijn immers opleidingen die nu vooral voorbereiden op het
huidige mbo en hbo. In dit geval hoeft het wetenschappelijk onderwijs niet te worden hernoemd en blijft wo. Hetzelfde geldt voor het
vwo.
Deze nieuwe benamingen bevatten geen hiërarchie. Bovendien blijft het onderscheidende karakter bestaan, dat wil zeggen voor
publicatiedoeleinden blijft de samenhang tussen onderwijsniveau van mensen en hun sociaaleconomische situatie overeind. Ze zijn
hiervoor toepasbaar/bruikbaar. Voor statistieken zou dit bijvoorbeeld het volgende betekenen: ‘50 procent van de personen van 25 tot 35
jaar heeft minimaal tbo of wo gevolgd’ en in de vacaturetekst: ‘we zoeken iemand met een pbo-diploma’.
Daarnaast blijft in dit alternatief de aansluiting met de ISCED (grotendeels) bestaan, het gaat immers alleen om een naamswijziging. Let
wel, dan moet binnen het hernoemde vbo duidelijk blijven wat voorheen het vmbo en wat het havo betrof. Hier is dan nog een
aanvulling in de benaming nodig die dit onderscheid aangeeft om de aansluiting met de ISCED te behouden. Dit kan bijvoorbeeld door
binnen de nieuwe term vbo dezelfde leerwegen te behouden als binnen het vmbo, en havo te hernoemen tot vbo met daarbij een
nieuwe leerwegaanduiding. Andere optie zou zijn om vmbo te hernoemen tot voorbereidend praktisch beroepsonderwijs, en havo tot
voorbereidend theoretisch beroepsonderwijs. Dit is uiteraard afhankelijk van de terminologie die wordt gekozen als alternatief voor mbo
en hbo.
Ook binnen het mbo is het onderscheid tussen de niveaus 1 t/m 4 nodig om de aansluiting met de ISCED te behouden. Dat is omdat de
entreeopleiding binnen het mbo op dit moment tot laagopgeleid wordt gerekend, en mbo 2-4 tot middelbaar opgeleid. Daarbij bevat
niveau 1 t/m 4 op dit moment een hiërarchie. Om dit te vermijden zou in het vervolg de nu al gebruikte benamingen voor niveau 1 t/m 4
kunnen worden gebruikt: entreeopleiding, basisberoepsopleiding, vakopleiding en middenkaderopleiding/specialistenopleiding.
Andere landen (zie hoofdstuk 3) kennen ook benamingen voor beroepsgerichte opleidingen van middelbaar niveau waarbij in sommige
landen in de naam ook de specialisatie wordt meegegeven. Zo kent België naast beroepssecundair onderwijs de gespecialiseerde
secundaire technisch- en kunstopleidingen. In Duitsland zie je iets vergelijkbaars met de ‘berufsschulen’ en daarnaast de gespecialiseerde
scholen zoals, Schulen des Gesundheitswesens of Beamtenausbildung. In Engeland en Noorwegen zie je dergelijke specialisaties minder
terug in de benamingen, maar deze landen kennen wel een duidelijk onderscheid in beroepsgerichte en algemeen vormende
opleidingen.
Er kunnen wel enige vraagtekens gezet worden bij de nieuwe benaming voor het hbo als ‘theoretisch beroepsgericht’. Enerzijds is het
nodig om hier wel theoretisch te gebruiken omdat dit het onderscheid met het mbo weergeeft. Anderzijds is dit minder logisch omdat
oriëntatie waarbij juist theoretische (of generieke) opleidingen van beroepsgerichte (of vakspecifieke) opleidingen worden
onderscheiden een kenmerk is dat op heel het onderwijs betrekking heeft, en niet alleen in het onderscheid tussen mbo en hbo.
Studenten, leraren en andere gebruikers zouden zich hierdoor mogelijk minder goed in deze naam kunnen herkennen. Het hbo is
theoretischer dan het mbo, maar is juist weer praktischer, meer beroepsgericht dan het wetenschappelijk onderwijs. In het
wetenschappelijk onderwijs is er meer aandacht voor de ontwikkeling van theoretische onderzoeksvaardigheden en het biedt de
mogelijkheid de opleiding te vervolgen met een promotieonderzoek, toch zijn ook sommige wo-opleidingen behoorlijk praktisch van
aard, zoals bijvoorbeeld de geneeskunde- en tandartsopleidingen. Dit maakt dat de term ‘theoretisch beroepsgericht’ qua
herkenbaarheid niet optimaal is.
Als alternatief voor de variant theoretisch beroepsonderwijs in plaats van het hoger beroepsonderwijs kan ook gekozen worden voor een
variant die dichter ligt bij de bachelor-masterstructuur in combinatie met de oriëntatie, zoals ook in België is gedaan. De hbo-bachelor kan
worden hernoemd tot een beroepsgerichte bachelor, de wo-bachelor blijft een wetenschappelijke bachelor. Zo ook voor de hbo-masters
die hernoemd kunnen worden tot beroepsgerichte masters. Deze variant maakt duidelijk dat zowel het mbo als het hbo beroepsgericht is,
maar in plaats van de term hoger worden de termen bachelor en master gebruikt om het onderscheid met het middelbaar
beroepsonderwijs aan te geven. In theorie kan de term middelbaar gehandhaafd blijven voor het mbo, maar de termen praktisch of
secundair (zoals in België) kunnen ook gebruikt worden. Kanttekening bij deze variant is mogelijk wel dat Engelse benamingen (master,
bachelor of associate degree) meer nog dan nu al het geval is gebruikt gaan worden voor de opleidingen in het Nederlands
onderwijssysteem, en ook alleen binnen het onderwijs met een hoog niveau.

Omdat de beroepsgerichte bachelors en master gevolgd worden op hbo-instellingen zou de naam daarvan ook moeten wijzigen,
bijvoorbeeld tot ‘Instelling voor Beroepsgericht Bachelor- en Masteronderwijs’. Als compacter alternatief voor deze lange omschrijving
zou naar voorbeeld van Duitsland ook gekozen kunnen worden voor de term beroepsacademie.

4.4.1 Score op vijf criteria alternatieven voor hernoemen onderwijssoorten
Hernoemen
Hiërarchie

++

Aansluiting ISCED

++

Herkenbaarheid

+/-

Toepasbaar-/bruikbaarheid

+

Structuurwijziging SOI

Ja/Nee

+ + = goed, + = voldoende, - = matig, - - = slecht.

4.5 Doorgeleerd
Ook wordt in onderzoek wel gesproken over ‘doorgeleerd’. In de zin dat mensen in meer of mindere mate hebben doorgeleerd (De Wolf,
Ariës & Van Wetten, 2020). De term doorgeleerd bevat een zekere mate van hiërarchie omdat de ene persoon wel heeft doorgeleerd en
de andere niet, wat mogelijk kan leiden tot stigmatisering. Om weer een voorbeeld te gebruiken van een vacaturetekst en statistiektekst:
‘we zijn op zoek naar iemand die heeft doorgeleerd’ en ‘30 procent van de Nederlanders heeft niet doorgeleerd’. Vraag is ook hier of dit
voor iedereen herkenbaar is, en wat hiermee wordt bedoeld.
Verder wordt het onderzoek van De Wolf et al (2020) weliswaar aangegeven dat er mensen zijn die wel of niet hebben doorgeleerd, maar
er wordt niet nader gespecificeerd wat doorgeleerd (of niet-doorgeleerd) precies inhoudt. Deze indeling is op dit moment dus nog niet
bruikbaar voordat deze termen nader gespecificeerd zijn. Ook dan wordt pas duidelijk in hoeverre deze indeling aansluit bij de ISCED.

4.5.1 Score op vijf criteria alternatieven voor doorgeleerd
Doorgeleerd
Hiërarchie

-

Aansluiting ISCED

+/-

Herkenbaarheid

-

Toepasbaar-/bruikbaarheid

--

Structuurwijziging SOI

Ja/Nee

+ + = goed, + = voldoende, - = matig, - - = slecht.

4.6 NLQF
Een andere onderwijsindeling die in internationaal en nationaal verband gebruikt wordt, is het EQF, European Qualification Framework
(European Commission, 2008). De nationale operationalisering van het EQF is het Nederlands Kwalificatieraamwerk, afgekort tot het NLQF
(https://www.nlqf.nl/daarom-nlqf/nlqf-niveaus). Het EQF, en daarmee ook het NLQF, classificeert de leeruitkomsten, dus dat wat iemand
weet en kan na het behalen van een diploma of kwalificatie. Het NLQF kent een instroomniveau en 8 niveaus die lopen van 1 tot 8, voor
ieder van deze niveaus zijn de leeruitkomsten en de kwalificaties die daartoe leiden beschreven. Bijvoorbeeld NLQF niveau 5 staat gelijk
aan het hebben behaald van de Associate Degree, en iemand bezit dan de volgende oplossingsgerichte vaardigheden: Identificeert en
analyseert complexe en onvoorspelbare problemen, in de beroepspraktijk en/of in het kennisdomein en lost deze op creatieve, flexibele
en inventieve wijze op door gegevens te identificeren en te gebruiken. De NLQF-niveaus worden in het onderwijsveld met name in het
hoger onderwijs gebruikt als alternatieve aanduiding van de HBO Associate Degree en de HBO Bachelor opleidingen. Er wordt
bijvoorbeeld gesproken over een opleiding op niveau 5, of een niveau 5 opleiding in plaats van de HBO Associate Degree.
Net als bij de leerjarenlader geldt voor het NLQF dat dit een hiërarchische indeling is aangezien de kwalificaties zijn gerangschikt volgens
een bepaalde rangorde van laag (niveau 1) naar hoog (niveau 8). Ondanks dat ook hier de termen laag, middelbaar of hoog zijn
vermeden ligt er in de niveauaanduidingen impliciet een waardeoordeel besloten en kan men dat ook weer als stigmatiserend ervaren.
Ook dit alternatief veronderstelt een goede kennis van het Nederlandse onderwijssysteem waarbij je je kunt afvragen in hoeverre dit
herkenbaar en bruikbaar is voor iedereen die in het dagelijks leven te maken heeft met onderwijs?

Wat er onder een niveau valt is voor de meeste niveaus niet algemeen bekend. Het is mogelijk ook verwarrend, een opleiding met NLQF
niveau 4 bijvoorbeeld, omvat een MBO niveau 4 diploma, maar een havo of vwo2) diploma heeft ook NLQF niveau 4. Als er in
vacatureteksten wordt gevraagd om een opleiding op niveau 4 gaat het dan om een havist, of iemand met een MBO-4 diploma op zak?
Voor de systematiek van de leeruitkomsten is het niet relevant of de oriëntatie van de opleiding wel of niet beroepsgericht is. Om dit
onderscheid wel te kunnen maken zouden de niveaus gecombineerd moeten worden met een aanduiding van de oriëntatie. Bijvoorbeeld
een algemene niveau 4 opleiding, of een wetenschappelijk niveau 6 opleiding. In statistieken zou bijvoorbeeld gesproken worden over
30 procent van de gemeente Schiedam heeft ten hoogste niveau 3 opleiding behaald, of het aandeel mensen met een niveau 3 of niveau
4 opleiding is gedaald ten opzichte van vorig jaar.
De NLQF-niveaus sluiten niet goed aan bij de ISCED, en daarmee ook niet bij de Standaard Onderwijsindeling die het CBS gebruikt.
Bijvoorbeeld een afgeronde MBO2-basisberoepsopleiding heeft in het NLQF hetzelfde niveau als de VMBO-kaderberoepsgerichte leerweg,
terwijl in de ISCED MBO2 in een hoger niveau valt dan de VMBO-kaderberoepsgerichte leerweg. Daarnaast vallen sommige opleidingen
buiten de scope van NLQF, zoals het basisonderwijs of het praktijkonderwijs. Dit is voor de statistiek onwenselijk, omdat we heel het
formele onderwijs in kaart willen kunnen brengen. Qua onderliggende kwalificaties zijn alleen de niveaus 5, 6 en 7 vergelijkbaar tussen
het NLQF en de ISCED, zie bijlage 2 voor een overzicht van de niveaus van de NLQF en die van de ISCED waarin voor de niveaucategorieën
die in de ISCED en de NLQF gebruikt worden staat weergegeven welke kwalificaties daaronder vallen.

4.6.1 Score op vijf criteria alternatieven voor NLQF
NLQF
Hiërarchie

+/-

Aansluiting ISCED

-

Herkenbaarheid

-

Toepasbaar-/bruikbaarheid

-

Structuurwijziging SOI

Ja

+ + = goed, + = voldoende, - = matig, - - = slecht.

4.7 Alternatief voor hiërarchische schrijfwijze (driedeling)
Een andere mogelijkheid is een alternatieve schrijfwijze van de driedeling laag-middelbaar-hoog, bijvoorbeeld door hbo- en woopgeleiden te gebruiken om zo de term hoogopgeleid te vermijden. Dit gaat dus niet zoals bij het hernoemen om nieuwe benamingen,
maar betreft puur een andere schrijfwijze van de driedeling laag-middelbaar-hoog. Met dit alternatief blijft de hiërarchie weliswaar
bestaan, maar deze geeft minder stigmatisering. Zo gaven onderwijssociologen van de UVA recent aan dat het de voorkeur heeft om
opleidingen gewoon bij hun naam te noemen (UVA, 2023). Daarbij wordt dit alternatief vaak al gebruikt, in vacatureteksten wordt
bijvoorbeeld gesproken van: ‘we zoeken iemand met hbo/wo-denkniveau’. En ook in statistieken van het CBS wordt deze schrijfwijze al
toegepast. Ook sluit dit alternatief aan bij de ISCED, immers alleen de schrijfwijze wijzigt.
Waar dit alternatief voor hoogopgeleiden weliswaar toepasbaar/bruikbaar is, geldt dit echter veel minder voor laagopgeleiden. Dit komt
omdat hier een groot aantal onderwijssoorten onder vallen die je dan allemaal afzonderlijk zou moeten benoemen. Laagopgeleid omvat
namelijk bo, vmbo, havo-, vwo-onderbouw en mbo entreeopleiding. Consequentie hiervan is dat in statistieken en teksten deze allemaal
genoemd moeten worden in plaats van laagopgeleiden. Dan krijg je bijvoorbeeld het volgende: 20 procent van de Nederlanders heeft als
hoogstbehaald onderwijs het bo, vmbo, havo-, vwo-onderbouw of mbo entreeopleiding gedaan. Hetzelfde geldt voor de StatLine
tabellen van het CBS; waar nu ‘laag onderwijsniveau’ staat, komt dan in de plaats daarvan overal ‘bo, vmbo, havo-, vwo-onderbouw, en
mbo entreeopleiding’ te staan.
In paragraaf 2.5 van dit rapport zijn ook een aantal omschrijvingen van laag, middelbaar, en hoog genoemd die als alternatief voor een
opsomming beknopter en mogelijk bruikbaarder zijn:
Laag: basisonderwijs, onderbouw voortgezet onderwijs.
De onderbouw van het voortgezet onderwijs omvat het hele vmbo en de onderbouw van havo en vwo. De entreeopleiding van het mbo
valt ook onder onderwijs met laag niveau, maar wordt omwille van de leesbaarheid hier niet in de opsomming opgenomen.
Middelbaar: bovenbouw voortgezet onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs
De term middelbaar beroepsonderwijs zou vervangen kunnen worden, wanneer er voor het mbo een alternatieve omschrijving wordt
gekozen.
Hoog: hoger beroepsonderwijs, wetenschappelijk onderwijs

De term hoger beroepsonderwijs zou vervangen kunnen worden wanneer er voor het hbo een alternatieve omschrijving wordt gekozen.
Als alternatief kan ook worden gedacht aan ‘bachelor- of masteronderwijs’. De associate degree en opleiding tot graad van doctor worden
omwille van leesbaarheid niet in de opsomming opgenomen.
Vooral voor laagopgeleiden zijn deze omschrijvingen beknopter. Bijvoorbeeld voor statistieken krijg je het volgende: ‘20 procent van de
Nederlandse bevolking heeft als hoogstbehaald onderwijs basisonderwijs, onderbouw voortgezet onderwijs gedaan’.
Voor een dergelijke alternatieve schrijfwijze kan ook worden gekeken naar andere landen. Het onderwijssysteem in België gebruikt de
term ‘Secundair’ wat een alternatief kan zijn voor ‘Middelbaar’. Iets vergelijkbaars (zie hoofdstuk 3) kennen Duitsland ‘Sekundarstufe’ en
Engeland ‘Secondary’, terwijl in Noorwegen de term ‘Videregående’ wordt gebruikt, wat neerkomt op ‘verdergaand’ of ‘voortgezet’
onderwijs. Als het gaat om de term ‘Laag’ dan kent België ook Laaggeschoold en in de andere landen ook wel een term als ‘Basis’ gebruikt
(Grundschule in Duitsland en Grunnskole in Noorwegen). Verder komt naast in Nederland en België de term ‘Hoger’ in alle drie de andere
landen terug (Hoch/Higher/Hoyer).

4.7.1 Score op vijf criteria alternatieven voor schrijfwijze driedeling
Schrijfwijze driedeling
Hiërarchie

+/-

Aansluiting ISCED

++

Herkenbaarheid

+/-

Toepasbaar-/bruikbaarheid

+/-

Structuurwijziging SOI

Nee

+ + = goed, + = voldoende, - = matig, - - = slecht.

4.8 Samenvatting
In dit hoofdstuk zijn alternatieven besproken voor de terminologie laag-middelbaar-hoog en getoetst aan de hand van hiërarchie,
aansluiting ISCED, herkenbaarheid en toepasbaarheid/bruikbaarheid. Daarnaast is nagegaan of het alternatief een structuurwijziging in
de huidige standaard onderwijsindeling met zich mee brengt. De resultaten hiervan zijn samengevat in onderstaand schema.

4.8.1 Score op vijf criteria alternatieven voor laag-middelbaar-hoog
Schrijfwijze
Praktisch/Theoretisch

Leerjarenladder

Hernoemen

Doorgeleerd

NLQF

driedeling

Hiërarchie

++

+/-

++

-

+/-

+/-

Aansluiting ISCED

+/-

-

++

+/-

-

++

Herkenbaarheid

+

--

+/-

-

-

+/-

Toepasbaar-/bruikbaarheid

-

--

+

--

-

+/-

Structuurwijziging SOI

Ja

Ja

Ja/Nee

Ja/Nee

Ja

Nee

+ + = goed, + = voldoende, - = matig, - - = slecht.

Uit de resultaten en het schema blijkt dat door middel van een alternatieve schrijfwijze van de driedeling, het hernoemen van
onderwijssoorten en het gebruik van de termen praktisch/theoretisch een hiërarchie kan worden vermeden. Bovendien behoudt een
dergelijke alternatief de aansluiting met de ISCED. Dat geldt in mindere mate voor de leerjarenladder en NLQF. Wel kan een andere
schrijfwijze of hernoemen ten koste gaan van de herkenbaarheid. Na aanpassing dient voor iedereen de naamgeving herkenbaar te zijn
zodat duidelijk is welke opleiding iemand volgt of heeft gedaan. Het onderscheid praktisch-theoretisch voldoet hier bijvoorbeeld niet aan
omdat niet voor iedereen duidelijk is welke opleiding praktisch is en welke theoretisch. Hetzelfde geldt voor de leerjarenladder, NLQF en
de term doorgeleerd. Bij een andere schrijfwijze of hernoemen kan die herkenbaarheid (deels) wel worden bereikt. Verder is een andere
schrijfwijze alleen goed toepasbaar/bruikbaar als deze voldoende beknopt is, wat vaak niet het geval is. Hernoemen is in dit geval beter
toepasbaar/bruikbaar. Dit maakt dat hernoemen op deze criteria het vaakst positief scoort, met het voorbehoud dat het hernoemen
zodanig wordt gedaan dat de herkenbaarheid overeind blijft.

In het schema is ook aangegeven in hoeverre een alternatief een structuurwijziging van de SOI betekent. Zo geeft bijvoorbeeld een
alternatieve schrijfwijze van de driedeling laag-middelbaar-hoog verder geen structuurwijziging. Je past immers alleen de schrijfwijze
van laag-middelbaar-hoog aan. Dat geldt niet voor het alternatief praktisch/theoretisch. De opleidingen worden dan namelijk opnieuw
onderverdeeld, namelijk in opleidingen die praktisch dan wel theoretisch van aard zijn. Hetzelfde geldt voor de leerjarenladder, waarbij
je alle opleidingen gaat omzetten in leerjaren, en voor de NLQF, waarbij wordt uitgegaan van leeruitkomsten. Voor doorgeleerd geldt
waarschijnlijk hetzelfde als voor praktisch/theoretisch, maar dan moet eerst bepaald worden wat wel- en niet-doorgeleerd precies
betekent. Tot slot kan hernoemen mogelijk een structuurwijzing met zich meebrengen. Dat is het geval als hernoemen ook een
samenvoeging betekent, zoals het samenvoegen van vmbo en havo tot vbo. Aandachtspunt daarbij is dan ook de aansluiting met de
ISCED. Hiervoor moet het onderscheid tussen onderbouw en bovenbouw duidelijk zijn en ook of toegang tot mbo of hbo is verkregen.
In het volgende hoofdstuk wordt ingegaan op de consequenties van dergelijke wijzigingen voor de output van het CBS en de mogelijke
implicaties hiervan.
2) Binnen niveau 4 is een splitsing aangemaakt in niveau 4 en niveau 4+ om het vwo apart te kunnen onderscheiden omdat hiermee

toegang tot de universiteit wordt verkregen en niet na afronding van een havo of MBO4-opleiding.

CBS Publicatie
Publicatiedatum 6-7-2023 17:30

Van leerladder naar onderwijswaaier

5. Gevolgen implementatie
5.1 Inleiding
In hoofdstuk 2 is uitgebreid ingegaan op de indelingen en terminologie die we in Nederland kennen en waar het CBS veelal gebruik van
maakt. Op verzoek van het ministerie van OCW is in dit document een aanzet gegeven voor mogelijke alternatieven op de bestaande
indeling en terminologie. Hoofdstuk 4 liet al zien wat de voor- en nadelen kunnen zijn van deze alternatieven. In dit hoofdstuk wordt
specifiek ingegaan op de gevolgen die wijzigingen betekenen voor de output die het CBS samenstelt. We beperken ons vooralsnog tot de
gevolgen voor de output van het CBS, in vervolgonderzoek (stap 2) is het de bedoeling om dit breder te trekken naar andere organisaties.
In dit hoofdstuk gaan we in op output van het CBS waarin de onderwijsindelingen en terminologie terugkomen. Daarbij gaan we eerst in
op de consequenties van het implementeren van een alternatieve onderwijsindeling voor het beheer van de onderwijsclassificaties,
vanwege de afhankelijkheid van de indelingen, die in de output gebruikt worden, van het systeem waarin de classificaties beheerd
worden. Vervolgens wordt op hoofdlijnen geschetst om welke output het gaat, hoe die output tot stand komt en wat een wijziging voor
de verschillende vormen van output betekent. Indirect gaat het hierbij ook om gevolgen voor andere instanties omdat zij gebruik maken
van de output van het CBS. Als de indeling op StatLine verandert, betekent dit ook een verandering voor de gebruiker. En een verandering
in de microdata betekent ook een verandering voor degene die gebruik maakt van deze data.
Grofweg kan daarbij onderscheid gemaakt worden tussen de alternatieven die wel een structuurwijziging van de SOI tot gevolg hebben
en de indelingen waar dit niet voor geldt. In hoofdstuk 4 is aangegeven welke alternatieven (mogelijk) een structuurwijziging met zich
meebrengen en welke niet. Een derde opzet, namelijk dat er ook wijzigingen komen in het huidige stelsel, zijn hierbij buiten
beschouwing gelaten. Dit zou ook onderdeel kunnen zijn van het vervolgonderzoek.

5.2 Standaard Onderwijsindeling
De indelingen op het gebied van onderwijs die door het CBS gebruikt worden zijn opgenomen in een centrale database, waarin alle
actuele en historische opleidingen via een zogenaamd opleidingsnummer geschakeld kunnen worden naar de voor de output gewenste
indeling. Naast de actuele nationale en internationale standaarden (de SOI en de ISCED) bevat deze database ook de voorlopers van die
indelingen en diverse andere onderwijsindelingen die buiten het beheer van het CBS vallen, zoals de CREBO-koppeltabel, de indeling
naar CROHO-onderdelen, of de Opleidingsclassificatie naar Niveau en Richting die door ROA gebruikt wordt voor het doen van
arbeidsmarktprognoses.
De SOI 2021 is de onderwijsindeling naar niveau en richting (zie tabel 2.1.1) die binnen het CBS als aanbevolen nationale standaard wordt
gebruikt binnen de verschillende outputvormen. Deze standaard wordt al gebruikt door het CBS sinds 1978, maar er vinden wel met enige
regelmaat revisies plaats. Zo kan een stelselwijziging in het onderwijs aanleiding geven de indeling te herzien, maar ook wanneer er
kwalitatieve verbeteringen doorgevoerd moeten worden in de toewijzing van opleidingen aan de categorieën van de indeling, of
wanneer er behoefte is om wijzigingen in de structuur van de indeling door te voeren. Een eventuele aanpassing van de omschrijving van
bestaande categorieën van de structuur van de indeling wordt in de regel ook alleen doorgevoerd tijdens een revisie.
Het doorvoeren van een revisie van de SOI gebeurt altijd in samenspraak met diverse interne en externe gebruikers van de SOI. Er is
discussie over de noodzaak en het doel van de revisie, de inhoudelijke keuzes en de consequenties voor het statische proces worden
besproken en in overleg wordt ook het moment waarop deze indeling geïmplementeerd kan gaan worden bepaald. Het reviseren van de
SOI heeft een doorlooptijd van een tot twee jaar.
Alle in hoofdstuk 4 besproken alternatieven omvatten ofwel een naamswijziging ofwel een structuurwijziging van de SOI. Als een van
deze alternatieve indelingen geïmplementeerd moet gaan worden ontstaat vervolgens dus de vraag of er hiervoor een revisie van de SOI
nodig is, of dat het alternatief gebruikt kan gaan worden náást de SOI. Dit laatste is met name relevant wanneer het voorkeursalternatief
qua uitgangspunten niet aansluit bij de SOI, zoals in het geval van de leerjarenladder of de NLQF. Het gebruiken van een alternatief naast
de SOI zou dan niet de voorkeur van het CBS hebben. Het maakt het statistisch proces complex omdat er dan afspraken moeten worden
gemaakt over welke indeling voor welk doel gebruikt mag worden, en heeft als mogelijke nadelige consequentie verder dat de SOIindeling met de termen laag-middelbaar-hoog alsnog in een van de outputvormen gebruikt wordt.
Welke van de beschreven mogelijkheden de voorkeur heeft is afhankelijk van het alternatief dat gekozen wordt.

5.3 Tabellen
Een groot deel van de informatie die het CBS beschikbaar heeft, wordt ontsloten via tabellen. Reguliere output wordt gepresenteerd in
StatLine, aanvullende verzoeken van derden zijn opgenomen in maatwerktabellen. Voor beide geldt dat zo veel mogelijk gebruik wordt
gemaakt van de SOI. Dit betekent dat in principe in alle tabellen gebruik wordt gemaakt van dezelfde termen en toelichtingen. De
informatie wordt gepresenteerd als doelvariabele en als persoonskenmerk.
Bij de doelvariabelen gaat het op StatLine om de informatie over onderwijsdeelnemers, geslaagden en het hoogst behaalde
onderwijsniveau van de bevolking. Deze informatie wordt vervolgens weer verder uitgesplitst. De informatie over deelnemers en
gediplomeerden wordt op StatLine gepresenteerd naar onderwijssoort. Voor deelnemers gaat het dan om primair onderwijs, voortgezet
onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs en het hoger onderwijs. Voor de gediplomeerden gaat het om hetzelfde onderscheid, met
uitzondering van het primair onderwijs. Het hoogst behaalde onderwijsniveau wordt uitgesplitst naar de driedeling (laag – middelbaar –
hoog), de vijfdeling of de achtdeling. Op StatLine staan 45 tabellen waarin onderwijs als doelvariabele is opgenomen. Hiernaast staan er
op StatLine voor derden nog 31 tabellen (verdeeld over de Jeugdmonitor, het AZW-project en de Emancipatiemonitor) waarin onderwijs
de doelvariabele is.
Bij de informatie als persoonskenmerk gaat het veelal om het hoogst behaalde onderwijsniveau. Hierbij wordt over het algemeen de
drie- of de vijfdeling gebruikt. Op StatLine staan tal van tabellen waarin onderwijs als persoonskenmerk is opgenomen.
Implementatie van een alternatief die een structuurwijziging van de SOI met zich meebrengt, zal tot gevolg hebben dat ook de structuur
in StatLine aangepast moet worden. Dit heeft grote gevolgen voor alle tabellen waarin onderwijs is opgenomen, zowel de tabellen
waarin onderwijs als doelvariabele is opgenomen als de tabellen waarin het gaat om een persoonskenmerk. En daarmee voor degenen
die van deze tabellen gebruik maken. Het betekent ook dat de op StatLine gebruikte indeling en die in de tabellen van Eurostat niet meer
op elkaar aansluiten. Deze aansluiting is echter geen vereiste, het Engelse en het Noorse onderwijssysteem sluiten ook niet direct aan op
de indeling van Eurostat.
Implementatie van een alternatief dat geen structuurwijziging van de SOI met zich meebrengt, heeft minder grote gevolgen omdat de
huidige tabellen gehandhaafd kunnen worden. Aandachtspunt hierbij is wel dat het aantal posities van de labels beperkt is.
Voor de maatwerktabellen geldt dat er geen vaste structuur is en dat er ook geen restrictie is in de lengte van de labels. Alternatieve
indelingen hebben daarom minder gevolgen voor de maatwerktabellen.

5.4 Artikelen
Naast tabellen publiceert het CBS artikelen. Daarbij gaat het bijvoorbeeld om lange artikelen in Statistische Trends, achtergrondartikelen,
artikelen in externe gremia en nieuwsberichten. Uitgangspunt in de artikelen is dat zoveel mogelijk gebruik gemaakt wordt van de
standaard publicatie-indeling. Op die manier zijn de cijfers in de artikelen ook terug te vinden in StatLine. Er kunnen redenen zijn om een
andere indeling te gebruiken, streven is om in de publicaties dan toe te lichten waarom die andere indeling gebruikt wordt.
In artikelen is het mogelijk vrijwel elke gewenste indeling op te nemen. Idealiter sluit een indeling aan bij bestaande indelingen
gebaseerd op de SOI, maar dit is geen vereiste. Waarbij het meer voor de hand ligt om bij lange artikelen van de bestaande indeling af te
wijken dan in nieuwsberichten. Het maakt voor artikelen op zich daarmee weinig uit of een alternatief een structuurwijziging van de SOI
met zich meebrengt of dat dit niet het geval is.
Onderwijs is vaak een doelvariabele in artikelen, maar wordt ook wel gebruikt als achtergrondkenmerk. Alternatieven waarin sprake is
van een wijziging in de structuur kunnen betekenen dat onderwijs als kenmerk minder onderscheidend is. Dit wordt door De Vries en
Pleijers (2021) bijvoorbeeld genoemd in hun artikel over praktisch en theoretisch als alternatief voor laag - middelbaar- hoog. Van de
andere genoemde alternatieven die (mogelijk) een structuurwijziging van de SOI met zich meebrengen, is dat nog niet bekend. Bij het
nader verkennen van de alternatieven in de tweede stap3) van dit onderzoek zou dit voor een aantal haalbare alternatieven onderzocht
kunnen worden.

5.5 Microdata
De informatie waarover het CBS publiceert, is gebaseerd op de bij het CBS beschikbare microdata. In deze databestanden is de
standaardindeling voor onderwijs opgenomen.
Belangrijk onderscheid is die tussen registerdata en enquêtedata. In registerdata is voor elke opleiding een zogeheten opleidingsnummer
opgenomen. Met behulp van dit opleidingsnummer kan geschakeld worden naar allerlei indelingen. Alternatieven met een
structuurwijziging zijn mogelijk, maar betekent wel dat de indelingen in bestanden aangepast moet worden. En dat gebruikers van deze
bestanden ook te maken krijgen met veranderingen en wellicht breuken in reeksen. Waarbij er over nagedacht moet worden hoe ver de
data teruggelegd moeten worden. Alternatieven zonder structuurwijziging van de SOI zijn eenvoudiger, maar betekenen wel ook een
aanpassing van labels en codeboeken.

Enquêtedata zijn minder flexibel dan registerdata omdat een type opleiding afgeleid wordt via gesloten onderwijsvragen. Als sprake is
van een structuurwijziging van de SOI moet nadrukkelijk gekeken worden of op basis van de verzamelde data ook die indeling gemaakt
kan worden. Net zoals voor de registerdata betekenen wijzigingen dat indelingen in bestanden aangepast moeten worden.

5.6 Overige output
Dashboards
In sommige gevallen publiceert het CBS de gegevens uit tabellen en artikelen ook op dashboards. Hier wordt de data op een manier
gepresenteerd waardoor het voor de gebruiker makkelijker is om een weg te vinden in de vaak grote hoeveelheid gegevens. Op dit
moment beheert het CBS 6 dashboards waarin onderwijs het hoofdonderwerp is. Net als bij de tabellen zal de implementatie van een
alternatief die een structuurwijziging van de SOI met zich meebrengt, tot gevolg hebben dat de structuur en inputdata van de dashboards
aangepast moet worden. Implementatie van een alternatief die geen structuurwijziging van de SOI met zich meebrengt, heeft ook hier
minder grote gevolgen omdat de huidige structuur en inputdata gehandhaafd kunnen worden.

Achterstandsscores
Op verzoek van het ministerie van OCW heeft het CBS de onderwijsachterstandenindicator ontwikkeld. De scores die hiermee worden
berekend drukken de verwachte onderwijsachterstand op scholen uit, op basis waarvan OCW het onderwijsachterstandenbudget over
scholen kan verdelen. Binnen deze indicator vormen de opleidingsniveaus van de ouders en het gemiddelde opleidingsniveau van alle
moeders op de school van het kind belangrijke omgevingskenmerken. Alternatieve indelingen waarin sprake is van een wijziging in de
structuur kunnen vergaande gevolgen hebben voor de achterstandsscore van scholen en dus het te ontvangen achterstandenbudget. De
exacte impact op de achterstandsscores van een eventuele structuurwijzing zou onderzocht moeten worden.
3) De tweede stap is het in breder verband bespreken van de onderzochte en mogelijk aanvullende alternatieven, hoe die ingepast

kunnen worden in de bestaande indelingen en of geleerd kan worden van gelijksoortige verkenningen in andere landen.

CBS Publicatie
Publicatiedatum 6-7-2023 17:30

Van leerladder naar onderwijswaaier

6. Input onderzoek stap 2
Het ministerie van OCW wil graag de overgang maken van het hiërarchische denken in niveaus van lager en hoger naar een zogeheten
horizontale onderwijswaaier. Het CBS is door hen gevraagd hierover mee te denken en dit rapport is daar het resultaat van (stap 1). In de
hoofdstukken is ingegaan op de gangbare onderwijsindelingen en -terminologie, wat gebruikelijk is in andere landen en wat de
mogelijke gevolgen van eventuele veranderingen in indelingen en/of terminologie zijn voor het CBS.
Vervolg op dit onderzoek is dat ook andere organisaties betrokken worden en daarmee in breder verband de onderzochte alternatieven
worden besproken. Maar ook of er wellicht nog meer alternatieven zijn. En vervolgens hoe die ingepast kunnen worden in de bestaande
indelingen en of geleerd kan worden van gelijksoortige verkenningen in andere landen (stap 2). Hoe dit onderzoek precies wordt
vormgegeven, welke andere organisaties daarbij betrokken worden en welke organisatie voor de hand ligt om de regie op zich te nemen
voor dit vervolgonderzoek moet door het ministerie van OCW nog bepaald worden.
Op basis van de bevindingen in dit rapport zijn een aantal aandachtspunten geformuleerd die als input kunnen dienen voor het onderzoek
in stap 2.
— Het hernoemen van onderwijssoorten kan dus tot gevolg hebben dat de huidige indeling verandert en daarmee de structuur in de
output van het CBS en ook die van andere organisaties die gebruik maken van de indelingen van het CBS. De in paragraaf 4.8
opgenomen samenvatting van de voor- en nadelen aan de hand van vijf criteria zou in stap 2 opnieuw bekeken moeten worden als de
alternatieven in breder verband besproken worden.
— Als een van de alternatieven is het hernoemen van de gangbare driedeling laag – middelbaar – hoog opgenomen. Nagegaan zou
kunnen worden of in plaatst van de driedeling niet een andere indeling meer voor de hand ligt. Daarbij zou geleerd kunnen worden
van landen zoals Engeland en Noorwegen die ook voor een andere indeling hebben gekozen in hun nationale publicaties. Op die
manier kan gebruik gemaakt worden van herkenbare en minder of zelfs niet hiërarchische termen terwijl de aansluiting met de ISCED
wordt gewaarborgd.
— Voor de indeling naar praktisch en theoretisch opgeleid is door Pleijers en De Vries onderzocht hoe onderscheidend die indeling is in
statistische analyses. Als uit vervolgonderzoek voorkeur blijkt voor bepaalde alternatieven zou ook daarvoor moeten worden
onderzocht of die voldoende onderscheidend zijn en daarmee bruikbaar.
— Niet alle alternatieven zijn even ver uitgewerkt. Zo is doorleren een alternatief dat vrij beknopt is gebleven en waarvan ook
onvoldoende duidelijk is hoe bruikbaar dit alternatief is. Er zou nader onderzocht moeten worden wat precies verstaan wordt onder
doorleren en of daarin nog verder onderscheid gemaakt zou moeten worden.
— In aanvulling op de beschreven alternatieven kunnen de verschillende alternatieven ook in samenhang bekeken worden. Zo is de
leerjarenladder op zichzelf wellicht niet heel herkenbaar, maar zou onderzocht kunnen worden of een indikking van de
leerjarenladder binnen de hernoemde onderwijssoorten wel tot herkenbare categorieën kan leiden, bijvoorbeeld een aanduiding van
aantal leerjaren binnen de hernoemde term vbo (alternatief voor vmbo en havo), waaruit onder- en bovenbouw is af te leiden. Of
mogelijk zou het NLQF voor het hernoemen van onderwijssoorten binnen het hoger onderwijs nog tot aanvullende bruikbare
alternatieven kunnen leiden, bijvoorbeeld door de niveaus te combineren met de oriëntatie: een beroepsgerichte niveau 5 opleiding,
of wetenschappelijke niveau 6 opleiding.
— Uit de vergelijking met andere landen komt naar voren dat op middelbaar niveau ook specialistische richtingen worden aangeboden.
Voor de alternatieven is niet onderzocht of ook voor Nederland gebruik gemaakt kan worden van richting. Dat zou onderdeel kunnen
zijn van het herbenoemen van opleidingen of als onderdeel van een nieuwe publicatie-indeling.
— De vergelijking met andere landen laat daarbij zien dat de gangbare terminologie samenhangt met het onderwijsstelsel dat in een
land gehanteerd wordt, en dat er daardoor sprake kan zijn van meer of minder hiërarchie in de terminologie. Dan gaat het bijvoorbeeld
om een meerjarige brugklas zoals in Noorwegen of het gebruik van richting zoals in België binnen het middelbaar onderwijs. Verkend
zou kunnen worden of in andere landen ook discussie is over de hiërarchie in de gebruikte terminologie en of een verandering in het
stelsel, zoals een meerjarige brugklas of een indeling op basis van richting, kan bijdragen aan het horizontale onderwijsdenken.
— In hoofdstuk 5 is opgenomen wat op hoofdlijnen de gevolgen zijn van het implementeren van een nieuwe indeling voor de output van
het CBS. Veranderingen in structuur en naamgeving hebben echter niet alleen gevolgen voor het CBS, maar voor tal van gebruikers
zoals onderzoekers en beleidsmedewerkers. In aanvulling op hoofdstuk 5 moet ook nagegaan worden wat dit betekent voor de
onderzoeken en output van andere organisaties. Daarbij moet, als er concreet een voorkeur is voor een specifiek alternatief, ook
concreet gemaakt worden wat de consequenties precies zijn. Wat is de gewenste informatiebehoefte, welke organisatie is
verantwoordelijk voor de beoogde indeling, wat zijn de doorlooptijden van de beoogde wijzigingen, wat is benodigde capaciteit en
kosten, etc.

CBS Publicatie
Publicatiedatum 6-7-2023 17:30

Van leerladder naar onderwijswaaier

Referenties
Akyol, Özcan (2021, 16 juni). Er zijn te veel bullshitbanen, die ontstaan niet onder mensen die praktisch zijn opgeleid. Algemeen Dagblad.
Berg, I. van den (2018, 1 juni). Afschaffen termen hoger en lager opgeleid heeft geen zin. Algemeen Dagblad.
Bol, T., L. Elffers, F. Koekkoek, S. Geven, B. van Wanrooij en D. Zwier (2023, 9 maart). Benoem opleidingen gewoon bij hun naam.
Universiteit van Amsterdam.
CBS (z.d.). Standaard Onderwijsindeling (SOI).
Commissie NLQF (zd). Beschrijving leerresultaten van gereguleerde kwalificaties.
Elffers, L. (2020). Hardnekkige hiërarchie. Didactief online.
European Commission (2008). Explainng the European Qualifications Framework for Lifelong Learning.
NOS (2018). Slob: ouders stop met pushen, vmbo is geen bezigheidstherapie.
Nuffic (2010). Het onderwijssysteem van Noorwegen beschreven en vergeleken met het Nederlandse systeem.
OECD (z.d.). Diagrams of Education Systems.
Pleijers, A. en R. de Vries (2021, 15 december). Invulling praktisch en theoretisch opgeleiden. CBS.
Traag, T., Van der Valk, J., Van der Velden, R., De Vries, R & Wolbers, M. (2004). Leren loont! De overgang van school naar werk voor
leerlingen van het VOCL ’89, ROA-R-2004/6. Maastricht: ROA/CBS.
Wolf, I. de, Ariës, R. & S. van Wetten, 2020. Drie uitdagingen om alle leerlingen gelijke kansen te geven. In: De Nieuwe Meso. Vakblad over
onderwijs en leiderschap.
Youth Employment UK (zd). Vocational Qualifications Guide.

CBS Publicatie
Publicatiedatum 6-7-2023 17:30

Van leerladder naar onderwijswaaier

Bijlagen

1. Legenda onderwijssystemen

Zie voor meer informatie de website van de OECD.

2. Niveaus NLQF en ISCED 2011

B.2 Niveaus NLQF en ISCED
NIVEAU

NLQF

ISCED*

Behaalde kwalificatie

Behaalde kwalificatie

Instroom niveau

educatie 1

…

0

…

basisonderwijs gr1-2

1

vmbo-bb, mbo-1, educatie 2

basisonderwijs gr3-8, educatie 1

2

vmbo-kb, vmbo-gl, vmbo-tl, mbo2, educatie 3

praktijkonderwijs, vmbo, mbo1, onderbouw havo of vwo, educat

3

mbo3

mbo2, mbo3, mbo4-middenkaderopleiding, bovenbouw havo of

4

mbo4, havo

mbo4-specialistenopleiding

4+

vwo

…

5

associate degree

associate degree

6

bachelor (hbo of wo)

bachelor (hbo of wo)

7

master (hbo of wo)

master (hbo of wo)

8

promotietraject en opleiding tot ontwerper of medisch specialist

promotietraject

* In de NLQF worden de niveaus niet verder uitgesplitst in onderliggende categorieën. De ISCED is een hiërarchische indeling in 3 aggregatieniveaus. waarbin
verder gedifferentieerd wordt naar categorieën en subcategorieën op grond van kenmerken die kunnen verschillen per niveau.

Zie voor meer toelichting over de ISCED de website van het CBS.