Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2012–2013

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2154
Vragen van het lid Jasper van Dijk (SP) aan de minister voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking over mensenrechtenschendingen in
Ethiopië (ingezonden 21 maart 2013).
Antwoord van minister Timmermans ( Buitenlandse Zaken) mede
ondertekend door de minister voor Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking (ontvangen 6 mei 2013)
Vraag 1
Wat is uw reactie op het hoofdstuk over Ethiopië in het World Report 2013
van Human Rights Watch (HRW)?1
Antwoord 1
Nederland volgt de mensenrechtensituatie in Ethiopië nauwlettend, en de
observaties zoals die in het World Report 2013 van HRW zijn verwoord, zijn
ons bekend. Deze observaties en bevindingen nemen wij serieus en ze
worden meegenomen in de beoordeling van de ontwikkelingen in Ethiopië.
Vraag 2
Deelt u de mening van HRW dat de mensenrechtensituatie in Ethiopië de
laatste jaren sterk is verslechterd? Zo neen, waarom niet?
Antwoord 2
Sinds de verkiezingen van 2010 heeft de regering de controle op het politieke
landschap versterkt, o.a. via wetgeving die beperkingen oplegt aan NGO’s en
een antiterrorismewet, die de autoriteiten ruime mogelijkheden tot optreden
biedt. Deze inperking van de democratische ruimte is zorgwekkend en
Nederland stelt deze trend zowel bilateraal als in EU- verband bij de
Ethiopische autoriteiten aan de orde. Zo voert Nederland samen met andere
internationale partners een dialoog met de Ethiopische autoriteiten over
mogelijkheden om de interpretatie van de NGO-wet te versoepelen.
Vraag 3
Kunt u ingaan op de zorgen die HRW in het rapport uit rondom de vrijheid
van meningsuiting, vereniging en samenkomst? Deelt u die zorgen? Zo ja,
wat doet u hieraan? Zo neen, waarom niet?

1

ah-tk-20122013-2154
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2013

http://www.hrw.org/world-report/2013/country-chapters/ethiopia?page=1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

1

Antwoord 3
De inperking van de democratische ruimte en het veelvuldige gebruik van de
antiterrorismewetgeving in Ethiopië heeft onze aandacht. Arrestaties op
grond van deze wetgeving – die terrorisme breed definieert – baren ook ons
zorgen. Nederland voert een tweesporenbeleid in Ethiopië, waarvan het
bevorderen van democratie en de naleving van mensenrechten nadrukkelijk
onderdeel uitmaakt. Naast activiteiten ter bereiking van de ontwikkelingsdoelen draagt Nederland bij aan activiteiten ter versterking van democratiseringsprocessen. Tijdens het bezoek aan Ethiopië van minister Ploumen is in
gesprekken (met onder anderen Premier Hailemariam) het belang van
mensenrechten en democratie voor de economische ontwikkeling en
stabiliteit van Ethiopië aan de orde gesteld.
Vraag 4
Kunt u ingaan op de zorgen die HRW in het rapport uit rondom gedwongen
verplaatsingen? Deelt u die zorgen? Zo ja, wat doet u hieraan? Zo neen,
waarom niet?
Antwoord 4
Wij hebben goede nota genomen van het HRW rapport «Waiting here for
death» dat HRW vorig jaar aan ons ministerie heeft aangeboden en toegelicht. De hierbij gevoerde gedachtewisseling over hervestigingsprogramma’s
in Ethiopië was nuttig. Nederland spant zich, samen met de andere internationale partners, in om er voor te zorgen dat het hervestigingsprogramma wordt
geïmplementeerd in overeenstemming met internationaal (ook door Ethiopië)
aanvaarde normen. Het hervestigingsprogramma in Ethiopië wordt nauwlettend gevolgd door de leden van de Development Assistance Group (DAG),
waarvan ook Nederland deel uit maakt. Hierbij wordt onder anderen gebruik
gemaakt van onafhankelijke fact finding missies. Tot dusverre ondersteunen
de observaties van de DAG de door HRW geuite beschuldigingen van
gedwongen verhuizingen en systematische mensenrechtenschendingen niet.
Wel is sprake van overhaaste en slecht voorbereide implementatie, in de zin
dat de voorzieningen op de nieuwe bestemming niet in alle gevallen gereed
zijn. Na klachten hierover heeft de Ethiopische overheid ingegrepen en
verbeteringen doorgevoerd. De internationale gemeenschap blijft in dialoog
met de overheid aandringen op zorgvuldige implementatie van deze
resettlement programma’s. Die dialoog vindt onder andere plaats op basis
van de Good Practice Guidelines and Principles Regarding Resettlements,
zoals die door de donorgemeenschap worden gehanteerd.
Vraag 5
Bent u het met HRW eens dat donoren zoals Nederland (in)direct meewerken
aan het gedwongen verplaatsen van inheemse volkeren doordat zij het
Protection of Basic Services program meefinancieren? Zo neen, waarom
niet?2
Antwoord 5
Allereerst willen wij opmerken dat de genoemde multi-donor programma’s
geen directe steun verlenen aan dit hervestigingsprogramma. Wat betreft het
Protection of Basic Services (PBS) programma was Nederland een relatief
bescheiden donor, met een totale bijdrage van USD 4 miljoen in 2011. Het
PBS programma bestaat uit verschillende componenten; Nederland heeft
bijgedragen aan de Social Accountability component, waarin de verantwoording van de budgetten voor basic services aan de burgers vooropstaat.
Verder droeg Nederland in 2011 bij aan de gezondheidscomponent, die
vooral gericht is op het aanschaffen van medische apparatuur, medicijnen
etc. Vanaf 2012 draagt Nederland niet meer bij aan het PBS programma.
Vraag 6
Wat is uw oordeel over de plaats die het thema mensenrechten inneemt in de
Country Partnership Strategy die onlangs door de Wereldbank is goedgekeurd? Acht u de hierin beschreven acties voldoende? Zo ja, waarom?

2

http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/ethiopia0612webwcover_0.pdf, p.63

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

2

Antwoord 6
Het thema mensenrechten komt weliswaar niet met zoveel woorden aan de
orde, maar de Country Partnership Strategy (CPS) benadrukt impliciet de
sociaaleconomische mensenrechten. De Wereldbank wil vooral een bijdrage
leveren aan de realisatie van het recht op (toegang tot) voedsel, onderdak,
onderwijs en gezondheidszorg. Er wordt in het document geen speciale
afweging gemaakt tussen de vooruitgang op het gebied van de sociaaleconomische rechten en de zorgen in de internationale gemeenschap over het
respect voor de politieke en burgerrechten. Wel noemt het document risico’s
(paragraaf 100, 101 en 129) die de goed bestuur principes van het openbaar
bestuur raken. Zo erkent het document dat veel governance problemen
voortkomen uit onderontwikkeling, ook (b.v. capaciteitsproblemen) binnen het
overheidsapparaat. In de door de Wereldbank uitgevoerde programma’s zijn
daarom safeguard mechanisms ingebouwd, die accountability en beroepsprocedures mogelijk maken. Verder is de Wereldbank gebonden aan haar
corporate responsibility op dit gebied, die weliswaar niet in de CPS is
vastgelegd, maar wel in de statuten en in operation manuals.Naar onze
mening zijn deze safeguard mechanisms voldoende, ook al moeten ze
voortdurend worden aangepast en vormt de dialoog van de Wereldbank met
de overheid (zowel bilateraal als in multi-donorverband) een essentieel
onderdeel van de implementatie van haar strategie.
Vraag 7
Herinnert u zich uw antwoorden op de schriftelijke vragen d.d. 24 juni 2011
over de humanitaire situatie in de Ogaden en Somalië?3
Antwoord 7
Ja.
Vraag 8
Kunt u aangeven wat er sindsdien is gebeurd inzake (hernieuwde) toegang
van het Internationale Rode Kruis (ICRC) tot de Ogaden en verruimde
humanitaire toegang voor hulporganisaties in de Ogaden-regio?
Antwoord 8
De geringe humanitaire toegang als gevolg van de slechte veiligheidssituatie
blijft een probleem in de Ogaden regio. Er is nog steeds een gewapende
strijd gaande tussen het Ogaden National Liberation Front (ONLF) en
overheidstroepen, waardoor het regelmatig onveilig is. De regionale overheid
in Jijiga ontmoedigt het aanbieden van hulp in dit gebied. Op dit moment
heeft het ICRC nog steeds geen toegang tot deze regio. Het World Food
Programme (WFP) en Artsen Zonder Grenzen zijn de enige internationale
hulporganisaties die in het Ogaden gebied in de Somali regio humanitaire
toestemming hebben gekregen om hulp te bieden.
Vraag 9
Hebben onafhankelijke media inmiddels (de facto) toegang tot het gebied? Zo
neen, wat is uw oordeel hierover?
Antwoord 9
Nog altijd is het voor onafhankelijke media erg moeilijk om toegang te krijgen
tot de Somali regio. Er is per bezoek een vergunning van het Ministerie van
Informatie nodig, maar deze wordt in de praktijk niet afgegeven aan
onafhankelijke journalisten. Journalisten kunnen wel naar Jijiga en de grotere
dorpen (Deghabur, Kebridehar, Gode, Dolo Ado) reizen, maar niet naar het
platteland. De beperkte toegang tot de regio voor journalisten is zorgelijk en
Nederland blijft, in samenwerking met andere gelijkgestemde partners (met
name in EU-verband), deze situatie in de politieke dialoog met de overheid
opbrengen.

3

Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar 2010–2011, nr. 3141

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

3

Vraag 10
Hoe beoordeelt u de huidige humanitaire situatie in de Ogaden en de
effectiviteit van de pogingen om via stille diplomatie tot beëindiging van het
conflict te komen? Kunt u dit toelichten?
Antwoord 10
De huidige humanitaire situatie is zorgelijk. Het gaat om een zeer dunbevolkt
en woestijnachtig gebied, waar nauwelijks overheidsvoorzieningen zijn. Ook
hier voert de overheid programma’s uit die tot doel hebben de nomadische
leefstijl te ontmoedigen en de betrokkenen toegang te geven tot overheidsdiensten als onderwijs, gezondheidszorg en water. Er wordt in de dialoog met
de autoriteiten regelmatig aandacht besteed aan de noodzaak van verbetering
van de humanitaire toegang. De Ethiopische overheid beschouwt het ONLF
als een terroristische organisatie en een vredesakkoord is nog ver weg. Als
gevolg hiervan is de veiligheidssituatie precair en de humanitaire toegang
nog niet verbeterd.
Vraag 11
Wat is uw reactie op de artikelen «Ethiopia Forcefully Evicting Omo Tribes for
Sugar Plantations «en «Ethiopia: Pastoralists Forced off Their Land for Sugar
Plantations»?4
Antwoord 11
Naar aanleiding van dit soort berichten heeft een groep van donoren,
waaronder Nederland, zelfstandig onderzoek uitgevoerd. Tijdens een bezoek
van ambassadeurs van enkele grote donorlanden in augustus 2012 werd
vastgesteld dat hoewel het ontwikkelingsprogramma van de South Omo geen
onderdeel uitmaakt van het Commune Programme en ook niet door dezelfde
overheidsinstantie wordt uitgevoerd, er wel overeenkomsten zijn met het
Commune Programme.
Er waren ook hier geen overtuigende bewijzen dat er systematisch en op
grote schaal mensenrechtenschendingen plaatsvinden en de claim van
dwang kon niet worden bevestigd. Wel werd vastgesteld dat de communicatie over de uitvoering van hervestigingsprogramma’s tussen de overheid en
de betrokken groepen ontoereikend was. De compenserende maatregelen
waren slecht gepland en onvoldoende geïmplementeerd om van een
aanvaardbare nieuwe situatie te kunnen spreken, waarin de livelihoods van
de betrokkenen duurzaam gegarandeerd waren. Over de bevindingen is
voortdurend overleg met de overheid en de vervolgonderzoeken in 2013
moeten vaststellen of de gemaakte afspraken worden nagekomen en de
wederzijds geaccepteerde principes worden gerespecteerd.
Vraag 12 en 13
Is hier volgens u sprake van landroof? Zo neen, waarom niet?
Bent u het met Human Right Watch (noot 2, laatste document, pagina 69 en
70) eens dat Ethiopië door de gedwongen verplaatsingen van inheemse
volkeren van hun land handelt in strijd met de volgende verdragen en
verklaringen: International Covenant on Civil and Political Rights (ICCPR),
International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR), UN
Declaration on the Rights of Indigenous Peoples en African Charter on
Human and Peoples» Rights?5 Zo neen, waarom niet? Zo ja, op welke wijze
gaat u dit dan als belangrijke donor ter discussie stellen?
Antwoord 12 en 13
Allereerst zij opgemerkt dat wij geen voorstander zijn van het ongeclausuleerd hanteren van de term landroof. Daarvoor is de problematiek te
complex. Specifieke grootschalige investeringen kunnen onder bepaalde
voorwaarden en omstandigheden een positief effect hebben op de landbouwproductie en armoedebestrijding.

4

http://www.friendsoflaketurkana.org/folt-news/2011-09-28-10-41-34/archive/view/listid-1mailing_list/mailid-11-press-release-ethiopia-forcefully-evicting-omo-tribes-for-sugarplantations
5
http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/ethiopia0612webwcover_0.pdf, p.69 en 70

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

4

Gedwongen verplaatsingen van inheemse volkeren kunnen in strijd zijn met
de genoemde verdragen en verklaringen. De vraag of Ethiopië zich in dit
geval schuldig maakt aan schending van deze verdragen en verklaringen kan
niet zonder meer worden beantwoord.
Volgens de grondwet is alle grond in Ethiopië eigendom van de overheid, en
hebben landgebruikers vruchtgebruik. De overheid faciliteert inderdaad
plannen van grootschalige ondernemingen om bepaalde gebieden productiever aan te wenden dan traditionele landgebruikers dat nu doen. De overheid
zorgt er dan in principe voor dat de oorspronkelijke landgebruikers worden
hervestigd op locaties waar overheidsdiensten zijn en waar (geïrrigeerd) land
ter compensatie wordt aangeboden. Indien hierbij sprake zou zijn van
verdringing dan moet dat worden aangepakt.
Zoals aangegeven in het antwoord op vraag 11 is tot nu toe niet gebleken dat
hiervan sprake is. Nederland bespreekt, samen met andere donoren,
regelmatig met de Ethiopische overheid de toepassing van de compenserende maatregelen. Daarnaast is het belangrijk om, in gezamenlijk verband
met andere donoren, ook ter plaatse vast te stellen of de overheid haar
afspraken op dit terrein nakomt. Nederland zal dan ook de mogelijkheden
nagaan van een nieuw gezamenlijk veldbezoek aan Zuid- Omo. Indien hierbij
knelpunten naar boven komen zullen deze, ook wanneer ze van politieke aard
zijn, worden opgebracht in de dialoog met de overheid.
Vraag 14
Kunt u bevestigen dan wel ontkennen dat bij de gedwongen verplaatsingen
van de lokale bevolking voor grootschalige landbouw, goudwinning en
oliewinning (dodelijke) slachtoffers zijn gevallen?
Antwoord 14
Nee, wij hebben daar geen inzicht in. Wij onderkennen dat de mondiale strijd
om vruchtbare landbouwgrond, grondstoffen en de groeiende wereldwijde
handel ten koste kan gaan van de lokale bevolking. Het komt helaas voor dat
de lokale bevolking zonder overleg of compensatie en soms met (dodelijk)
geweld van haar land wordt gezet. Ons ministerie doet veel aan het
verbeteren van land governance wat cruciaal is bij het tegengaan van
landroof. Graag verwijzen wij tevens naar de brief van december 2012 aan de
Tweede Kamer (DMM/IF-228/2012) waarin u geïnformeerd wordt over
landroof («land grabbing») en de rol van de Wereldbank daarbij.
Vraag 15
Heeft u het thema mensenrechtenschendingen aan de orde gesteld tijdens
uw recente bezoek aan Ethiopië? Zo ja, met wie heeft u hierover gesproken,
wat heeft u precies besproken en hoe heeft u dit aan de orde gesteld? Zo
neen, waarom niet?
Antwoord 15
Tijdens het bezoek van minister Ploumen aan Ethiopië zijn bij verschillende
gesprekspartners de Nederlandse zorgen over de beperking van de politieke
ruimte en de rol van de maatschappelijke organisaties gemarkeerd. Zo is in
gesprekken met premier Hailemariam en met minister van Buitenlandse
Zaken, Tedros Adhanom gepleit voor een grotere politieke ruimte voor de
oppositie en het maatschappelijk middenveld. Ook zijn tijdens een ontmoeting met vertegenwoordigers van mensenrechtenorganisaties hun zorgen
besproken, waaronder de wetgeving die buitenlandse financiering van ngo’s
werkzaam op het gebied van goed bestuur en mensenrechten beperkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, Aanhangsel

5