Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 037

Mestbeleid

Nr. 21

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 13 oktober 2011
De vaste commissie voor Economische Zaken, Landbouw en Innovatie1 en
de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu2 hebben op
14 september 2011 overleg gevoerd met staatssecretaris Bleker van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en staatssecretaris Atsma
van Infrastructuur en Milieu over het Mestbeleid.
(De volledige agenda is opgenomen aan het einde van het verslag.)
Van dit overleg brengt de commissie bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de commissie voor Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie,
Van der Ham
De voorzitter van de commissie voor Infrastructuur en Milieu,
Snijder-Hazelhoff
De griffier van de commissie voor Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie,
Franke

1

Voorgaande stukken zijn gepubliceerd in
kamerstuk dossier 28 385.

kst-33037-2
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

1

Voorzitter: Houwers
Griffier: Peen
Aanwezig zijn negen leden der Kamer, te weten: Koopmans,
Wiegman-van Meppelen Scheppink, Snijder-Hazelhoff, Van Gerven,
Jacobi, Ouwehand, Van Veldhoven, Grashoff en Houwers,
en staatssecretaris Bleker van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie en staatssecretaris Atsma van Infrastructuur en Milieu, die
vergezeld zijn van enkele ambtenaren van hun ministerie.
De voorzitter: Ik heet alle aanwezigen van harte welkom, inzonderheid de
staatssecretarissen Bleker en Atsma. We zullen in eerste termijn een
spreektijd van zeven minuten hanteren met één interruptie per persoon.
De heer Koopmans (CDA): Voorzitter. Om met de deur in huis te vallen, ik
ben tevreden over de boeren en ontevreden over het kabinet. Ik ben
tevreden over de prestaties van de boeren. De afgelopen dagen is bekend
geworden dat de ammoniakuitstoot momenteel slechts een derde
bedraagt van de uitstoot in 1990. Dat is buitengewoon knap. Ook het
afgelopen jaar was er weer een daling. Prima!
Ik ben ontevreden over de prestaties van het kabinet op dit punt, en dat
heeft alles te maken met de Programmatische Aanpak Stikstof (PAS), die
wij bij de Crisis- en herstelwet hebben geïntroduceerd. Samen met de
heer Samsom heb ik toen met het kabinet afgesproken dat wij de PAS
binnen enkele maanden zouden krijgen. Inmiddels zijn we een jaar verder
en ligt er een brief dat de PAS er een keer aankomt. Daar ben ik niet
tevreden mee. De PAS is noodzakelijk voor bedrijfsontwikkelingen
rondom Natura 2000-gebieden en om het natuurbehoud in die gebieden
op een goede manier te regelen. Er zijn dus twee redenen om er met
grotere spoed dan tot nu toe is betracht, voor te zorgen dat de PAS er
komt.
In de brief schrijft de staatssecretaris dat het helemaal niet ingewikkeld
wordt, maar voor mijn gevoel is het wel ingewikkeld en veel te gedetailleerd. Het kabinet werkt aan een systeem op grond van te veel theorie en
waarin veel te kleine oppervlaktes worden gehanteerd. Iedereen die de
rapporten de afgelopen jaren heeft gelezen, weet dat de directe invloed
van nabijgelegen bedrijven veel minder aantoonbaar is dan men met
zulke theoretische systemen denkt te kunnen aantonen. We moeten dit
niet willen aantonen en ook niet in een aanpak willen zetten. Ik zeg
daarom het volgende tegen het kabinet: op 1 januari moet er een
vigerende PAS zijn, en dan ben ik eigenlijk nog mild. Ik ben niet mild in
mijn oordeel, maar wel in mijn eis, want 1 januari is in mijn ogen laat
genoeg.
Buiten de Natura 2000-gebieden waar de PAS moet gaan gelden, is er
gelukkig volop bedrijfsontwikkeling. Dat mag ook wel eens gezegd
worden. De stallenbouwers in dit land hebben het druk en dat is maar
goed ook. Melkveehouders zijn volop bezig met de ontwikkeling van hun
bedrijf en ook in de intensieve veehouderij wordt er ondanks de grote
financiële problemen gewerkt aan de verbetering van het dierenwelzijn,
de bedrijfsomstandigheden en de milieuomstandigheden.
Ook over de mest ben ik niet tevreden. We zouden in juni al een akkoord
of een aanpak krijgen. We hebben het kabinet geholpen met een
tienpuntenplan en wat ligt er nu? In elk geval geen brief. Er zal dus wel
niks zijn. Ik zou het kabinet kunnen vragen om ons vandaag nog blij te
maken en te melden dat er toch een akkoord is, maar tot nu toe ligt er in
onze ogen veel te weinig. Ik zal het kabinet helpen door een paar
elementen bij te dragen bovenop het tienpuntenplan en aan te geven hoe
de staatssecretarissen volgens ons de onderhandelingen met Brussel over
het vijfde nitraatactieplan zou moeten ingaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

2

In de ogen van de CDA-fractie is daarin geen plek meer voor dierrechten.
Dierrechten en het quotumsysteem in de melkveehouderij zijn systemen
waarbij mensen investeren in lucht en papier en niet in milieuverbetering.
Wij willen dat in dat laatste geïnvesteerd wordt. Daarom moeten we met
dit systeem stoppen. Dat betekent niet dat de veehouderij ruim baan krijgt
en het helemaal zelf mag uitzoeken; dat kan ook niet. Er zal een werkbaar
systeem moeten komen waarmee men aan de slag kan. Wat de
CDA-fractie betreft, bestaat dat systeem uit de volgende elementen.
Ten eerste denken wij dat het fosfaatproductieplafond in Nederland een
beetje omlaag kan ten opzichte van het plafond van 2002. Wij zijn
benieuwd naar de inzet van het kabinet op dat gebied. Ten tweede moet
het eindelijk mogelijk worden om producten die hun oorsprong vinden in
dierlijke mest, te gebruiken als kunstmestvervanger. Dat moet niet
gebeuren aan de hand van pilots, maar met ingebedde regelgeving en
goed verwerkte, gecertificeerde en geborgde systemen. Er is in de wereld
een fosfaattekort. We mogen daar in Nederland niet slordig mee omgaan
omdat we de regelgeving met Brussel onvoldoende op orde krijgen. We
willen dat dit een kernpunt in de onderhandelingen wordt, waarop volop
wordt ingezet.
Ten derde vinden wij het noodzakelijk dat de strenge gebruiksnormen die
nu al gelden en die voor 2013 nog in de wet staan, niet verder omlaag
gaan. Ik zie steeds weer dat mensen opschrijven dat die normen omlaag
moeten; het staat ook in sommige documenten die het kabinet in de
afgelopen periode heeft geproduceerd. Als je alle rapporten goed leest,
zie je dat daar geen reden voor is. We hebben in Nederland heel strenge
normen en als gevolg daarvan is er sprake van dalende waarden. In het
overgrote deel van het grondwater onder de bewuste gronden wordt de
norm van maximaal 50 mg gehaald. Er is sprake van een dalende tendens
en op grond van het huidige beleid zit er nog een heleboel daling in de
pijplijn. De norm moet dus niet verder omlaag; dat is nergens voor nodig.
Het is een automatisme geworden dat we de peperkoek verder vooruit
hangen en de boer niet laten bijten zodra hij harder gaat rennen. Dat is
geen goed idee. De normen moeten hetzelfde blijven, als het aan de
CDA-fractie ligt.
De rem hierbij wordt dat een bedrijf dat zich ontwikkelt, een fors deel van
zijn mestproductie moet verwerken. Dat is mijn vierde punt: groei mag
alleen plaatsvinden met verplichte mestverwerking. Of dat voor het hele
bedrijf moet gelden of voor een deel, is een kwestie van berekening. Er
moet in elk geval wel sprake zijn van verplichte mestverwerking.
Tot slot. In het vorige debat met de staatssecretaris hebben we gesproken
over middelen die nog beschikbaar zijn uit het potje voor de aanpak van
fijnstof. Ik heb de staatssecretaris van EL&I toen de suggestie gedaan om
hierover met zijn collega te praten. Kan de staatssecretaris van I en M
erop ingaan of de middelen die nog voorhanden zijn, kunnen worden
ingezet om bedrijfsontwikkeling op een verstandige manier te koppelen
aan investeringen die de milieu-uitstoot in Nederland verbeteren? Ik hoop
dat ik daardoor volgend jaar, als we weer met elkaar over het mestbeleid
spreken, kan zeggen dat ik tevreden ben over de boeren, maar ook over
het kabinet.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Vorige week heb ik de staatssecretaris
aangeraden om een abonnement te nemen op Nature. Kennelijk vindt hij
natuur ingewikkeld en van dat blad leer je veel. Maar dat terzijde. Ik heb
een vraag aan de heer Koopmans. Hij heeft een abonnement op vernietigende uitspraken van de Raad van State. We kunnen ervan uitgaan dat
natuur en milieu de CDA-fractie inderdaad niets kunnen schelen, dat is
handig voor de redenering, maar dat zal toch zeker niet gelden voor de
behartiging van de boerenbelangen. Als we de puinhopen van het CDA
van de afgelopen jaren bekijken, zien we dat de boeren van de regen in de
drup zijn gekomen. Hun zekerheid en rechtspositie zijn door al die ideetjes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

3

van de heer Koopmans alleen maar achterop geraakt; ze weten niet meer
waar ze aan toe zijn. Wordt er binnen de CDA-fractie niet geprotesteerd
tegen het optreden van de heer Koopmans? Wordt er niet gezegd «we
hebben het een jaar of tien met u geprobeerd, maar telkens worden we
door de rechter teruggefloten, dus misschien is het goed om een andere
koers te kiezen»?
De heer Koopmans (CDA): Ik zal mevrouw Ouwehand geen volledig
inzicht geven in wat er in onze fractie gebeurt, maar gemiddeld genomen
word ik toegejuicht.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dat zou een en ander wel verklaren, gelet
op de peilingen.
De heer Koopmans (CDA): Natuurlijk zijn er weleens kanttekeningen,
maar gemiddeld genomen word ik toegejuicht. Mensen zijn tevreden dat
er volop wordt gebouwd en dat er wordt gewerkt aan bedrijfsontwikkeling. Dat zijn geen puinhopen; dat zijn bouwplaatsen waar betere
bedrijven komen. Mensen investeren daarin. Mensen zijn ook heel
tevreden met de AMvB waarmee melkveehouders 200 koeien kunnen
houden zonder dat daarvoor een vergunning nodig is. Zo kan ik nog wel
twintig successen opsommen die ertoe leiden dat in dit land volop kan
worden gewerkt aan bedrijfsontwikkeling. Boeren zijn daar tevreden over.
Wel is het jammer dat onze redenering bij de Crisis- en herstelwet dat er
geen vergunning nodig is als het bestaand gebruik ordentelijk geregeld is,
geen standhoudt bij de rechter. Het lijkt mij van belang om te bekijken of
hier een nieuwe systematiek mogelijk is; dat is tegelijk een vraag aan het
kabinet. Ik geef het kabinet in overweging dat er automatisch vergunning
verleend kan worden indien activiteiten passen binnen het vastgestelde
beheerplan dat is ontwikkeld aan de hand van de motie-Koopmans. De
systematiek is dan dus niet vergunningvrij, maar er wordt automatisch
vergunning verleend. Voor de boer is die systematiek vergelijkbaar, maar
juridisch zal deze houdbaarder zijn.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Het is niet alleen jammer dat het geen
standhoudt bij de rechter; het is gewoon dom. We waren van tevoren
gewaarschuwd! Dit is bovendien niet de eerste keer. Van tevoren was al
duidelijk dat het toetsingskader ammoniak zou stranden, maar toch
stemde een ruime Kamermeerderheid er onder aanvoering van de heer
Koopmans mee in. Dat punt wil ik hier maken. Je kunt niet steeds plannen
waarvan je weet dat ze slecht zijn, doordrukken en dan na afloop zeggen
dat het zo vervelend is voor de boeren. Ik verwacht meer ruggengraat en
meer verantwoordelijkheid van politici die op deze manier te werk gaan. Ik
raad het kabinet aan om niet meer naar de plannetjes van de heer
Koopmans te luisteren. Die houden namelijk op zodra een zaak voor de
rechter komt.
De voorzitter: Ik stel voor dat u uw eigen verhaal straks houdt en nu een
vraag aan de heer Koopmans formuleert.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik geleid mijn advies door aan het kabinet.
Het is nu wel klaar.
De voorzitter: U krijgt daar dadelijk alle tijd voor. De heer Koopmans
krijgt de gelegenheid om te antwoorden.
De heer Koopmans (CDA): Mevrouw Ouwehand duidt op de Crisis- en
herstelwet op grond waarvan voor miljarden wordt geïnvesteerd.
Mevrouw Ouwehand vond de wet vanaf de aanhef tot en met gelasten en
bevelen helemaal prut, maar op tal van momenten zijn op grond van die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

4

wet afgegeven vergunningen en genomen besluiten bij de Raad van State
in stand gebleven. Het is een prima wet. Ik heb het arrest over het
bestaand gebruik gelezen en vind dat je daar ook nog kritiek op kunt
hebben, maar het is een feit. Daarom wil ik, liefst samen met het kabinet,
bekijken hoe we dit kunnen oplossen. Mevrouw Ouwehand kan wel zitten
glunderen, als zij ziet dat bedrijven in de omgeving van Natura
2000-gebieden zich niet ontwikkelen, maar daarmee houdt zij zelf een
slechte situatie voor boeren, dieren en het milieu in stand. Dat mag zij
doen, met haar charmante glimlach, maar het is geen goed idee.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Ik wil even ingaan op de opmerking van de heer
Koopmans over de Programmatische Aanpak Stikstof. De PvdA heeft
ervoor gepleit om dat programma te starten en elkaar niet op de
millimeter af te rekenen. Met een gebiedsaanpak willen we werken aan
lagere emissies. Ik merk op dat de heer Koopmans enigszins met een
dubbele tong pleit voor de PAS. In een publicatie van het PBL staat dat we
nu moeten kiezen of we de dierenrechten wel of niet afschaffen, maar dat
er meer nadelen dan voordelen aan zitten. De heer Koopmans gaat alleen
in op het onderdeel ammoniak, terwijl er veel meer aspecten zijn, zoals de
gezondheid, de leefomgeving, ruimtelijke ordening en dierenwelzijn. Het
is belangrijk voor de landbouw en de veehouderij dat zij door kabinet en
politieke partijen worden gesteund met een integrale toekomstvisie
waarin alle zaken gewikt en gewogen worden. Zo’n integrale visie mis ik
bij het CDA. Mijn partij is bezig met zo’n Mansholtachtige visie, want die is
echt nodig. De ene keer hebben we het over mest, de andere keer over
Q-koorts, maar altijd over een deelaspect. Het CDA zegt altijd dat het een
partij voor de boeren is, maar volgens mij ben je dat pas als je investeert
in een integrale benadering. Waarom doet het CDA dat tot op heden niet?
De heer Koopmans (CDA): Ik bestrijd dat. Wij zijn een van de weinige
partijen die dat wel doen. Wij kiezen ervoor om de uitstoot en mogelijke
overlast te verminderen en dierenwelzijn en milieuomstandigheden te
verbeteren door bedrijfsontwikkeling. Dat is een eenvoudige en houdbare
filosofie. Ik begrijp niets van de conclusie van het PBL. Met alle respect,
maar dit rapport lijkt vanachter het bureau gemaakt te zijn. Het PBL
spreekt in het geheel niet over de honderden miljoenen die jaarlijks
worden geïnvesteerd in papier en in rechten. Dat geld moet worden
geïnvesteerd in mestverwerking en verbetering van de milieukwaliteit.
Door geld van de ene naar de andere bankrekening te schuiven verbetert
de milieukwaliteit niet. Ik deel de conclusies van het rapport absoluut niet.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Ik ben ook niet voor veel regeldruk, maar we
moeten wel aansturen op een landbouw die past bij alle genoemde
elementen. We moeten hier geen stoere praat uitslaan door te zeggen dat
we een betere wereld krijgen als we de dierrechten afschaffen. Is de heer
Koopmans ook van mening dat er een goede analyse nodig is van de
regeldruk die ontstaat als we de dierrechten afschaffen en op andere
regels gaan sturen?
De heer Koopmans (CDA): Wij hebben die analyse wel gemaakt. Het PBL
heeft een punt dat er dan een grotere schaal ontstaat. De vraag is hoe je
daarmee omgaat. Daarom heeft staatssecretaris Bleker het initiatief
genomen om de discussie over megastallen op de agenda te zetten.
Lokaal en provinciaal leidt dat tot conclusies. In Noord-Brabant is er wat
minder ruimte, in Limburg wat meer. Als ik door het Noorden rijd, zie ik
met een grote glimlach op mijn gezicht dat melkveebedrijven zich van
Vlagtwedde tot Bartlehiem ontzettend sterk aan het ontwikkelen zijn. Ik
vind dat geweldig. Het werkt dus, maar we moeten nog een aantal
stappen zetten. Verplichte mestverwerking bij groei lijkt mij een heel
slimme sleutel. Die aanpak werkt ook in België.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

5

Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie):
Voorzitter. Net als de heer Koopmans wil ik vooraf ook iets kwijt. Staatssecretaris Bleker is een man van mooie plannen en woorden en op het oog
vol daadkracht. Hij is helemaal de man om ondernemers van dienst te
zijn. In die zin is hij ook helemaal de man van de ChristenUnie, maar we
zien er in de praktijk weinig van. Ik kan een heel aantal dossiers
opnoemen. Helaas valt ook het mestbeleid daaronder. Dit onderwerp kent
een grote urgentie en we hikken aan tegen een aantal grote vragen en op
stapel staande systeemwijzigingen. Het praat dan wel zo prettig als we
weten welk beleid de staatssecretaris voorstaat en als kabinetsbrieven op
tijd verschijnen. Dan werkt het niet als we een brief over de Programmatische Aanpak Stikstof pas ontvangen op de middag voor het debat.
Ik had vanmiddag graag een debat met de beide staatssecretarissen
willen voeren over de manier waarop we verdergaan na 2013, als de
dierrechten worden afgeschaft, en na 2015, als het melkquotum wordt
afgeschaft. Ik had graag gesproken over het sluiten van mineralenkringloop, de wenselijkheid van de enorme transportbewegingen van
veevoer, voedsel en mest, het dreigende fosfaattekort, de mogelijkheden
voor bedrijven om het mestoverschot aan te pakken, de wenselijkheid van
grondgebondenheid, etc. Daarom roep ik de staatssecretaris op om werk
te maken van zijn voornemens en afspraken en om onder andere een
mestvisie op te stellen, opdat we hier snel mee aan de slag kunnen.
Ik zal me vandaag noodgedwongen concentreren op de kleinere onderdelen, maar de staatssecretaris moet met een groot verhaal komen,
waarin aandacht is voor de uit de hand gelopen kringlopen. Het tekort aan
en de ongelijke verdeling van fosfaat hebben te maken met de grootschalige import van veevoer uit Zuid-Amerika. Ik heb er al vaker voor
gepleit om in te zetten op alternatieven, en recent werd ik daarin
gesteund. Sojabonen kunnen ook in Europa geteeld worden, als we maar
flink inzetten op veredeling van de sojaboon voor Europese teelt. In
landen als Roemenië en Hongarije ligt ontzettend veel grond klaar om dit
gewas op te verbouwen. De inschatting is dat dit traject ongeveer tien jaar
zal duren. Dat lijkt mij te overzien, maar we moeten wel snel beginnen.
Kan de staatssecretaris hierop ingaan in de mestvisie?
Dan het al dan niet verlengen van de uitrijperiode voor mest. Veel
gewassen zitten nog in de grond en het natte weer zorgt voor veel
hoofdbrekens bij akkerbouwers. Veel veehouders blijven met hun mest
zitten, omdat het extra ingewikkeld is om mest uit te rijden, en dat is erg
vervelend. De ChristenUnie pleit niet voor het verlengen van de uitrijdperiode, omdat dit voor grasland niet gunstig is, omdat de mineralen niet
meer worden opgenomen door het gras. Bovendien betwijfel ik of
verlenging met bijvoorbeeld veertien dagen de boeren echt zou helpen,
gezien de weersvooruitzichten. Op korte termijn zie ik daarom meer in de
mogelijkheid voor extra opslag. Is de staatssecretaris bereid om tijdelijk
soepeler om te gaan met de opslag, indien zich daar problemen
voordoen, en medewerking te verlenen aan tijdelijke extra opslagcapaciteit? Ik kan me daarnaast voorstellen dat we de uitrijperiode volgend jaar
vervroegen; aan het begin van het groeiseizoen is er nog volop
gelegenheid voor opname van mineralen.
Daarnaast pleit de ChristenUnie ervoor om volop in te zetten op
bewerking van mest. Ik ben benieuwd naar de stand van zaken van
verschillende proefprojecten op het gebied van natuurlijke kunstmest. Wat
zijn de vooruitzichten? Is er al zicht op dat we natuurlijke kunstmest
gewoon gaan toestaan? Het is te zot voor woorden dat we gewone mest
over hebben en niet kwijt kunnen, terwijl we kunstmest aanvoeren. Ik
vraag in dat kader aandacht voor het voorstel van LTO Nederland om het
onderscheid tussen kunstmest en dierlijke mest af te schaffen en in de
aanloop daarheen een aantal pilots op te zetten waarin ondernemers aan
de slag kunnen gaan met kunstmestvrij boeren door gebruik te maken van
producten uit mestbewerking en -verwerking.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

6

Tot slot wil ik het over Natura 2000 hebben. Van alle kanten krijg ik het
signaal dat de beheerplannen af moeten. Het zegt wel wat dat boeren dit
zelf aangeven; ik geef het bij dezen door. De ontwikkelingen liggen stil.
Toekomstgericht boeren is er al een tijdje niet meer bij. Gemeenten
kunnen geen bestemmingsplannen voor de buitengebieden vaststellen.
Hoe is de betrokkenheid van provincies? Hoe snel is de PAS praktisch
toepasbaar? Op pag. 2 van de brief die wij gisteren ontvingen, las ik de
zin: «Dat houdt in dat ik eind van dit jaar zicht wil bieden op een werkbare
aanpak op basis waarvan de PAS is vast te stellen.» Betekent dit dat de
PAS werkbaar is aan het eind van dit jaar? Of is er eind dit jaar een basis
om verder te werken aan de PAS, die dan op zijn vroegst ergens volgend
jaar gereed is?
De eerste indruk is wel dat er ontwikkelingsruimte is. Dat is mooi. Het
geeft invulling aan de inschatting van de ChristenUnie dat Natura 2000 en
ondernemen best samen kunnen gaan. Er moet echter wel aan een paar
harde randvoorwaarden worden voldaan. Op pag. 3 lees ik dat het nemen
van noodzakelijke herstelmaatregelen en een werkelijke daling van de
stikstofdepositie geborgd moeten zijn. Ik ben erg benieuwd hoe de
staatssecretaris dat ziet, want dit vormt de basis van de houdbaarheid van
vergunningen die straks worden verleend. Ook het budget is nog niet
berekend en uitgesplitst. Is er straks voldoende geld om hier echt werk
van te maken? Er is weliswaar een bepaald bedrag voor op de begroting
gereserveerd, maar zijn we er daarmee?
Het gaat ook om het totaalbeeld van maatregelen in het kader van Natura
2000, de ehs en het beheer, waarover we gisteravond nog hebben
gediscussieerd. Als er een tekort is voor beheer, welk risico lopen we dan
met de PAS? De uitwerking van de PAS bevestigt overigens de wens van
de ChristenUnie om in te zetten op robuuste gebieden. Je moet niet
beknibbelen op het aantal hectares om de impact zo klein mogelijk te
houden, maar kijken naar de optimale omvang van een gebied om de
impact op bedrijvigheid zo klein mogelijk te maken. Graag een reactie.
Tot slot. LTO Nederland had nog een punt dat me bijzonder aansprak. De
overheidskas is momenteel leeg, dus er is geen geld beschikbaar voor
subsidies voor nieuwe ideeën, maar laten we bekijken of we los van dat
geld meer regelvrije ruimte kunnen bieden om creatief met zaken aan de
slag te gaan. Je kunt bijvoorbeeld op 10% van het akkerbouwgebied meer
ruimte bieden voor andere vormen van teelt en productie. Uiteraard
betekent dit niet dat we geheel vrije speelruimte moeten geven op het
gebied van milieuwetgeving. Ziet de staatssecretaris hier wat in? Heeft hij
hier ideeën over?
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Voorzitter. Laat ik beginnen met de
heer Koopmans te complimenteren met zijn verhaal. Ik sluit mij namens
de VVD volledig aan bij de vier punten die hij kernachtig heeft verwoord.
Dat geeft mij de gelegenheid om wat praktische zaken voor het voetlicht
te brengen. Zo hoef ik niet heel scherp tegen de staatssecretarissen te zijn;
ze moeten alles wel kunnen meenemen en het op kunnen lossen.
Allereerst: het was nat, het bleef nat en het is nat. Dat brengt mij bij het
punt dat mijn buurvrouw net ook al aanroerde: het uitrijden van de mest.
We hebben daarvoor een aantal data vastgesteld, maar inmiddels ben ik
ervan overtuigd dat we die veel te scherp hebben neergezet. Op
1 september kreeg ik al verzoeken om de einddatum te verschuiven.
Grondgebonden bedrijven komen in de knel, ook in delen van Nederland
waar je niet zou verwachten dat bedrijven niet meer kunnen uitrijden. Ik
denk dat het niet veel helpt als we de datum van 1 naar 15 september
verschuiven. Het lijkt me beter om te bekijken wat we volgend voorjaar
kunnen doen. Wellicht kunnen we dan de ruimte geven om die twee extra
weken te pakken, afhankelijk van de weersomstandigheden. Is de
staatssecretaris bereid om met Brussel in discussie te gaan over een
flexibelere uitrijperiode, afhankelijk van de weersomstandigheden? Kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

7

hij dat ook betrekken bij het vijfde nitraatactieplan? Ik sluit mij aan bij de
vraag van mevrouw Wiegman over extra opslagcapaciteit.
In de vorige debatten hebben CDA, VVD en PVV een tienpuntenplan
neergezet. Waar gaan we in de toekomst naartoe? De eigen verantwoordelijkheid van ondernemers wordt een centraal thema. Ze moeten hun
eigen problemen oplossen door de bedrijfsvoering aan te passen op het
gebied van voer, afzet en verwerking. Eventueel kan men ervoor kiezen
om minder dieren te houden. Wij willen geen dierrechten en geen quota
meer. Ik verwacht dat de staatssecretaris met die lijn aan de slag gaat in
zijn toekomstig beleid. Ik herinner de staatssecretaris eraan dat flexibele
bemestingsnormen een punt zijn in ons tienpuntenplan. De Nitraatrichtlijn
schrijft voor dat gewassen bemest moeten worden met stikstof op basis
van onder andere grondsoort, bodemkenmerken, stikstofvoorraad bij het
begin van de teelt, levering van stikstof gedurende het seizoen, opbrengst
en weersomstandigheden. Dat geldt niet alleen voor stikstof, maar ook
voor fosfaat. We moeten dus uitgaan van wat het gewas vraagt. Ik bepleit
nogmaals om bij het vijfde actieprogramma toe te werken naar een goede
onderbouwing met flexibele normen, waarbij opbrengst, onttrekking en
bodemvruchtbaarheid worden meegenomen.
Bij de discussie over de Nitraatrichtlijn heb ik een paar jaar geleden om
een onderzoek gevraagd naar differentiatie van gebieden en gebiedsgerichte actieplannen. Er kunnen gebieden worden aangewezen waar het
wat meer moet of waar het wat minder kan. Op 15 december zei de
staatssecretaris dat dit juridisch niet mogelijk is en dat we er op korte
termijn niets mee kunnen, maar dat we er op lange termijn zeker over
kunnen nadenken. Ik doe nogmaals een beroep op hem om te bekijken of
we hier op een andere manier mee om kunnen gaan om de administratieve lasten terug te dringen, want in grote delen van Nederland wordt
voldaan aan de Nitraatrichtlijn.
Overal ontstaat een tekort aan fosfaat, maar het is nog erger als boeren op
fosfaatfixerende gronden merken dat er onvoldoende fosfaat voor de
gewassen vrijkomt. Ik doe nogmaals een beroep op de staatssecretaris
om het onderzoek dat hiernaar wordt gedaan, mee te laten wegen. In
grotere delen van Nederland dan we hadden verwacht, is sprake van
fosfaatfixerende gronden, waar de gewassen op achterstand staan. We
zien bovendien een dalende lijn in de hoeveelheid fosfaat, die ook zijn
weerslag heeft op het fosfaat dat in het geoogste gewas terechtkomt en
bijvoorbeeld in veevoeder. Als deze tendens doorzet, kan dit zelfs risico’s
opleveren voor de diergezondheid, want ook het vee heeft fosfaat nodig.
Mijn fractie vindt het raar dat betacal niet, net als compost, mag worden
meegewogen. Ik doe nogmaals een beroep op de staatssecretaris om dit
anders te beoordelen.
Er is een heel mooi rapport uitgebracht over de stuifbestrijding op Texel.
Dat rapport kan goed meewegen in de discussie over stuifbestrijding in de
veenkoloniën, want we kunnen niet ieder jaar zomaar wat doen. Stuifbestrijding dus en mest eventueel uitrijden!
We moeten meer inzetten op mestbewerking en -verwerking. Afgelopen
maandag heb ik in Sleen een prachtig voorbeeld gezien van een
mestproduct dat door raffinage volledig uit elkaar wordt gehaald, waarbij
verschillende stromen kunnen worden benut. Wat betreft mest moeten we
breder kijken dan alleen vergisting. Er zijn meer voorbeelden te noemen.
Ik wil toch een licht positief oordeel geven over de PAS. We zijn op de
goede weg. Er zijn natuurlijk kanttekeningen te plaatsen, want het kost te
veel tijd, maar blijkbaar kan dat niet anders. Pak dit voortvarend op, zeg ik
tegen de staatssecretaris. Ik deel de mening van de heer Koopmans dat
we hierover duidelijkheid moeten hebben voor 1 januari 2012, anders
kunnen ondernemers niet verder. Duidelijkheid voor het landbouwgebied!
De heer Van Gerven (SP): Voorzitter. Zowel het Nederlandse stelsel van
productierechten voor het houden van varkens en pluimvee, de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

8

zogenaamde dierrechten, als het Europese stelsel voor melkquotering
komt in 2015 te vervallen. Er zijn risico’s verbonden aan een veehouderij
zonder begrenzing aan de omvang van de veestapel. Er zijn prominente
risico’s voor het mest- en ammoniakbeleid, maar ook voor volksgezondheid en dierenwelzijn. Volgens de SP zijn de voordelen van het
systeem van productiebegrenzing voor beheersing van deze risico’s
groter dan de nadelen zoals regeldruk en extra kosten voor de boeren.
Ook kunnen megabedrijven de kleinere gezinsbedrijven gaan verdringen,
zo concludeert het PBL in de publicatie Welke veestapel past in
Nederland? Ook waarschuwt het PBL voor mestfraude als de productierechten worden losgelaten. Het PBL pleit dan ook expliciet voor een
integrale visie van de overheid, niet alleen op het mestbeleid, maar ook
op structuur en inrichting van de veehouderij. Het onderzoek van het PBL
ondersteunt daarmee het beleid dat de SP al jaren voorstaat: geen
afschaffing van de productierechten en een structuurvisie op de inrichting
van het agrarische gebied, een soort agrarische hoofdstructuur. Daarin
zou de rijksoverheid richtlijnen kunnen geven hoe, waar en op welke
onderdelen wij graag zien dat de landbouwsector zich ontwikkelt. Dat
geeft ook duidelijkheid voor de sector. Op deze aspecten hoor ik graag een
reactie van het kabinet.
De lokale en regionale regelgeving op het gebied van milieu en ruimtelijke
ordening is tot nu toe niet robuust genoeg gebleken om de omvang van
de veestapel te begrenzen. Het kabinet maakt de ordeningssystemen niet
robuuster. In de Structuurvisie Infrastructuur en Ruimte wordt landbouw
niet eens genoemd als onderwerp van nationaal belang, terwijl 55% van
het grondgebied ermee gemoeid is. Vindt het kabinet het acceptabel dat
familiebedrijven onder de voet dreigen te worden gelopen door megabedrijven? Vindt het kabinet een toename van mestfraude acceptabel? Wat
gaat de staatssecretaris daartegen ondernemen? De Raad van State heeft
gewaarschuwd tegen het loslaten van productierechten in zijn advies over
derogatie. Het Centrum voor Landbouw en Milieu heeft voorgerekend dat
in 2020 een melkproductietoename van 20% valt te verwachten. Hoe rijmt
het kabinet dat met de doelstelling om de hoeveelheid stikstof en fosfaat
terug te brengen?
Er is te veel mest in Nederland omdat er te veel landbouwhuisdieren zijn.
Dat is het gevolg van schaalvergroting, waardoor de boer, de natuur, de
volksgezondheid en de dieren verloren hebben. We krijgen steeds meer
dieren en steeds minder boeren. We zullen de discussie daarover aan
moeten gaan. Welke veehouderij willen we in Nederland? Hoeveel dieren
willen we? Willen we natuur behouden? Moeten we niet naar minder
dieren als we minder mest willen? Hoe moet ons platteland eruitzien?
Willen we megabedrijven of gezinsbedrijven? Durft het kabinet het
schaalvergrotingsproces te doorbreken? Die vragen liggen voor en graag
hoor ik de reactie van het kabinet daarop.
Het is onverstandig om meer dan 170 kg/ha stikstofmest toe te dienen. Dat
is namelijk schadelijk voor het milieu en leidt tot hoge waterzuiveringskosten. Daarom hanteert de EU deze grens, maar Nederland houdt zich er
niet aan. Daarvoor hebben we ontheffing gekregen, maar daaraan houden
we ons evenmin, met schade voor milieu, omwonenden en waterkwaliteit
tot gevolg. We importeren veevoer, veelal foute soja uit Brazilië, we
exporteren het vlees en we blijven achter met de mest. Kortom, we zitten
diep in de shit. In plaats van de problemen bij kop en kont aan te pakken,
geeft het kabinet de boeren een dubbel signaal: de boeren mogen meer
produceren, maar minder mest moet. Kan de staatssecretaris uitleggen
hoe dat moet? Nu krijgen de boeren een volstrekt tegenstrijdig signaal.
De schadepost van stikstof in Europa bedraagt maar liefst 70 tot 320 mld.
Dat is € 150 tot € 750 per inwoner per jaar. In Nederland ligt het bedrag
tussen de 3 en 15 mld., € 200 tot € 1 000 per inwoner per jaar, en daarvan
is 1 tot 8 mld. toe te schrijven aan de Nederlandse landbouw. Deze
bedragen worden genoemd door 200 wetenschappers van European

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

9

Nitrogen Assessment na vijf jaar onderzoek. De onderzoekers concluderen
dat de baten van vermindering van de ammoniakemissies opwegen tegen
de kosten van de benodigde maatregelen. Het niveau van stikstofbemesting moet volgens hen nog 50 kg/ha lager dan de eerdergenoemde
170 kg/ha. Dat betekent dat er ontzettend veel werk verzet moet worden;
het roer moet radicaal om. Het kabinet noemt dit rapport ondersteuning
van het beleid. Als het kabinet dit serieus neemt, is het dan ook bereid tot
een resultaatverplichting? Is het bereid om de aanbeveling van 50 kg/ha
vermindering op die 170 kg/ha over te nemen als resultaatverplichting?
Wanneer kunnen we de resultaten daarvan zien?
We hebben ook stukken gekregen over de covergisters. Heb ik het goed
begrepen dat het kabinet van plan is om het bedrijfsleven verantwoordelijk te maken voor de milieukundige beoordeling of de stoffen verantwoord zijn? Dat is hetzelfde als de slager zijn eigen vlees laten keuren,
terwijl er na acht controles bij slechts twee van de acht bedrijven geen
overtredingen zijn geconstateerd. Graag krijg ik hierop een reactie.
Tot slot. De technische commissie bodem heeft de verlengde uitrijperiode
voor vloeibare mest bekritiseerd. Mogen we ervan uitgaan dat dit in de
toekomst niet meer gaat gebeuren?
Mevrouw Jacobi (PvdA): Voorzitter. We staan voor een belangrijk
moment, zoals de heer Van Gerven benadrukte. Enerzijds kan de productie
worden verhoogd, anderzijds kunnen we onze eigen mest niet op eigen
land verwerken, wat in landen met meer grond wel mogelijk is. In het
rapport van het PBL wordt gepleit voor een brede benadering. Het PBL
adviseert om het hele stelsel van dierrechten, fosfaatplafond en milieueisen meer visionair te bekijken en uit te zoeken wat de goede richting is
voor ons land. Dit is een complex geheel. Boeren en anderen hebben er
recht op dat wij sturend zijn en niet met twee gezichten beleid voeren, als
een Jeckyll en Hyde. We hebben altijd kleine stukjes bij de staart, maar we
hebben nu de kans om een brede visie te ontwikkelen op de kosten en
baten, gezondheidsrisico’s, dierziekten, antibioticaresistentie en dergelijke. Dat moeten we doen.
De heer Koopmans zei net: als ik door het Noorden rijd, zie ik allemaal
grote stallen. Ik ben als noorderling blij dat we in die provincie nog
grondgebonden landbouw hebben met lange familietradities. We zien
bijna geen toekomst in zetboeren van Kitekat of veevoerfabrieken zoals je
in het Zuiden hebt; van die boeren met 1,3 miljoen kippen. Er zullen er in
het Noorden ook wel een paar zijn, maar dat is niet de toekomst voor de
landbouw en veehouderij in Nederland. Onze landbouw zou zich moeten
specialiseren in de sociale component, de relatie met de streek en een
hoge kwaliteit.
De debatten van de afgelopen jaren waren niet vrolijk en waren niet goed
voor het imago van onze boeren. Als we onze veehouderij en landbouw
willen dienen, moeten we ophouden met dubbele gezichten en echte
duurzaamheid nastreven. Ga die uitdaging aan, zeg ik tegen het kabinet. Ik
wil daar zelf wel een bijdrage aan leveren. Wij komen niet met een
tienpuntenplan voor mest, maar met een brede landbouwbenadering. Ik
zou graag zien dat het kabinet bij het rapport-Alders een visie geeft op de
opmerkingen van het PBL en het rapport-Van Doorn. Hopelijk reageert de
staatssecretaris dan niet opnieuw op een klein stukje, want megastallen
gaan ook voor een belangrijk deel over ruimtelijke ordening. Laten we
naar het geheel kijken.
Het mestbeleid is ziek. De woordvoerders van de ChristenUnie en de SP
spraken al over de grote invoer van soja, die kilo’s ammoniak oplevert.
Wij pleiten ervoor om in Europees verband te kijken naar eiwitrijke teelt
door onszelf. Wij hebben er altijd voor gepleit om de Programmatische
Aanpak Stikstof niet te juridiseren. Laten we met robuuste gebieden
werken, zoals mevrouw Wiegman zei, en een praktische aanpak kiezen.
We moeten mensen een eigen verantwoordelijkheid geven zodat niemand

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

10

het meer interessant vindt om te juridiseren. We moeten die slag kunnen
maken, laten we positief blijven. Ik neem het de coalitiepartijen kwalijk dat
zij zelf voor de PAS zijn gaan liggen en nu zeggen dat die er moet komen.
Dat is ook Jeckyll en Hyde. Ik zie dat mevrouw Snijder haar hoofd schudt,
maar de coalitiepartijen hebben zelf tegen de PAS gestemd.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Wij worden uitgedaagd, maar ik
reageer niet.
Mevrouw Jacobi (PvdA): In de pauze zal ik het stemgedrag erbij halen. Ik
vind in elk geval dat de partijen er dan ook echt voor moeten gaan en de
PAS niet opnieuw tegen moeten houden. Dan komen we nooit verder.
In de Friese Wouden en in Zuid-Holland zijn kringloopboeren die pilots
uitvoeren met het bovengronds uitrijden van droge mest. Dat is goed voor
de natuur, de vogels, de bodemgesteldheid, de koe en uiteindelijk het
voedsel. Laten we die kringlooplandbouw ruimte geven en doorgaan met
die pilots.
Veel gemeenten hebben hoge kosten doordat bermgras wordt beschouwd
als chemisch afval, maar er is nogal wat bermgras dat geschikt is voor
vergisting. Er zijn machines ontwikkeld zoals de HoSt-biomestvergister,
die het bermgras schoonmaken, zodat het voor vergisting kan worden
gebruikt. Daarmee moeten we aan de slag gaan, want dan kunnen we ons
land verder vooruit helpen.
Tot slot sluit ik me aan de vraag van mevrouw Wiegman of de periode
waarin mest mag worden uitgereden, kan worden vervroegd. Andere
mogelijkheden zijn verwerking en extra opslag. Wat is de visie van het
kabinet op natuurlijke mest in relatie tot kunstmest? Op dat gebied
moeten we slagen maken. Wellicht kunnen we een bijdrage leveren om
het fosfaattekort in de wereld op te lossen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Voorzitter. Waar te beginnen? De beloofde
mestvisie is er niet. Dat betekent dat het niet makkelijk is om een
oplossing te vinden voor dit probleem.
Maar laat ik beginnen met een mailtje dat ik van een vleesvarkenshouder
kreeg over het voornemen van staatssecretaris Bleker om de varkensrechten in 2015 af te schaffen. Hij dacht dat dit een erg onverstandige
beslissing was. Hij had dat ook al naar het CDA gemaild, maar hij kreeg
sterk de indruk dat de staatssecretaris aan zijn plannen wilde vasthouden.
Daarom was hij benieuwd wat de Partij voor de Dieren ervan vond. We
hebben een aardige mailwisseling gehad en hij was verbaasd dat de PvdD
wel eerlijk durfde te zeggen dat de problemen alleen maar de pan uit
rijzen als je niet vasthoudt aan productiebegrenzing. Ik roep het kabinet
dan ook op om eerlijk te zijn over de mogelijkheden in de landbouw.
Boeren hebben er niets aan als wordt gezocht naar oplossingen op de
vierkante millimeter, helemaal aan het eind van het systeem. Deze zullen
uiteindelijk ook voor verplichtingen in de sector zorgen, zoals ik de heer
Koopmans blijmoedig heb horen zeggen.
Ik ben afgelopen maandag op een masterclass over mest geweest, want ik
ben graag tot op de komma op de hoogte van een dossier. Ik heb daar
met mensen van LTO Nederland gesproken en geïnformeerd of we erop
mogen rekenen dat iedereen achter hun verzoek om verplichte mestverwerking staat, zodat we niet weer de klaagzangen van de heer Koopmans
achter de interruptiemicrofoon mogen aanhoren dat het zo zielig is dat we
de boeren tot allerlei zaken verplichten. Zo werkt het namelijk wel. Ik denk
niet dat de boeren er gelukkig mee zijn als LTO Nederland of de heer
Koopmans onder gejuich van de VVD en naar ik aanneem ook van de
PVV-fractie, waarvan nu geen vertegenwoordiger aanwezig is, maar de
heer Koopmans spreekt regelmatig mede namens de PVV, weer klaagt.
In de geschiedenis is de boeren regelmatig een worst voorgehouden,
maar iedere keer blijkt dat het niet kan. Ik ben zelf vegetariër, dus ik vind

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

11

het prima als er geen worsten worden opgegeten, maar de coalitiepartijen, met het CDA voorop en de VVD en de PVV in het kielzog, spiegelen
de boeren een toekomst voor die er niet is. Overigens heeft ook de PvdA
in dit dossier geen schone handen, maar dat zal ik nog weleens met de
heer Samsom bespreken. Ik heb staatssecretaris Bleker bij zijn aantreden
horen zeggen: je kunt prima met boeren samenwerken, als ze maar weten
wat ze aan je hebben. Ik doe een prangende oproep aan hem om dat waar
te maken, om afscheid te nemen van de druk vanuit de CDA-fractie en zijn
eigen koers te varen.
De mest komt namelijk niet zomaar uit de lucht vallen. De mest komt hier
doordat we in Latijns-Amerika oerwoud hebben omgekapt, mensen van
hun land hebben gedreven en met genetische manipulatie een complete
biodiversiteitscrisis hebben veroorzaakt. Er groeit daar niets anders meer
dan soja. Die soja komt hierheen. We hebben hier grote problemen met
dierenwelzijn, de volksgezondheid, milieu en natuur. Een van de onderdelen van dat systeem is mest. Dit los je niet op door een mestvergistingsinstallatie verplicht te stellen; zo werkt het niet. Een integrale visie zou pas
getuigen van politiek lef.
Ik vraag de staatssecretaris om op te staan en zich te gedragen zoals een
bewindspersoon betaamt. Ik kan herhalen wat de belangrijkste oplossing
is: minder dieren, minder mest, minder problemen. De PvdD staat daarin
niet alleen. Het rapport van het doorgaans conservatieve planbureau, dat
meedenkt in de lijnen, is er duidelijk over en we wisten het al. Vorig jaar
lag er ook een rapport van Capgemini. De heer Veerman heeft tegen het
einde van zijn termijn ook gezegd dat dit systeem onhoudbaar is. Hoeveel
mag het kosten om door te gaan op deze onhaalbare weg? Hoeveel gaan
we ervoor opofferen? Er zijn op het ministerie fulltime tien mensen bezig
met het mestdossier; die kunnen we toch beter aanwenden?
Het mestoverschot groeit en zelfs al zou je er met een economische blik
naar kijken, het LEI heeft ook gezegd dat mestbewerking niet per se
economisch rendabel is. De weinige, kwetsbare natuur in Nederland
bezwijkt onder de vermesting en de kosten lopen in de miljarden, zoals
andere woordvoerders ook hebben gezegd. Laten we daar eerlijk over
zijn! Ik hoor veel briesen en verontwaardigde geluiden van de VVD en het
CDA, maar ik daag deze partijen uit om het tegendeel te bewijzen.
De heer Koopmans hoeft niet opnieuw aan te komen met de stelling dat
hij minder verzuring en vervuiling ziet. Ik vraag hem het volgende. Stel dat
u een buurman hebt die de onhebbelijke gewoonte heeft om zijn vuilnis in
uw tuin te storten, mijnheer Koopmans. Dan bent u daar boos over, want
uw tuin wordt vies en u kunt niet meer lekker tussen uw planten zitten. U
zegt tegen uw buurman dat hij er wat aan moet doen en de buurman zegt:
voortaan gooi ik mijn blikjes niet meer in uw tuin, maar de rest wel. Zou u
dan tevreden zijn? Ik denk het niet. Je moet niet kijken naar de inspanning,
maar naar wat er nodig is. Alleen dat is eerlijk en alleen dat geeft de
garantie voor een toekomstbestendig beleid. Dat hebben we nodig, niet
alleen voor natuur, milieu, dierenwelzijn en volksgezondheid, maar ook in
het belang van de boeren. Niemand is gebaat bij een pastelkleurige
toekomstvisie die op drijfzand gebaseerd is.
De heer Koopmans (CDA): Betekent uw visie niet dat u tegen uw
buurman zegt: opkrassen, want ik wil u hier niet meer?
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dat iemand het beroep kan uitoefenen dat
hij het liefst wil uitoefenen, is voor de PvdD niet het allerheiligst. Op zich
zouden we het aantal boeren gelijk kunnen houden, als we maar afscheid
nemen van de wens om altijd maar meer te produceren, waarbij we
schaalvergroting en cowboys het voordeel geven. Als het echter niet kan
met deze hoeveelheid dieren, zijn we ervoor om te zeggen: beste mensen,
het lukt niet op deze plek met zoveel dieren. De heer Koopmans weet heel
goed dat de PvdD er altijd op heeft gewezen dat we dat hadden moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

12

zeggen. We hadden een saneringsplan moeten opstellen om boeren te
ondersteunen bij toekomstbestendige productie. De heer Koopmans lijkt
te blijven hangen op het sentiment dat een boer moet kunnen boeren,
terwijl het eigenlijk om industriële productie gaat, en dat weet hij heel
goed. Ik vind dat een heel magere maatschappijvisie van een partij die in
ons land al zo lang aan de macht is.
De heer Koopmans (CDA): Als we de veehouderij zouden halveren, zoals
indertijd is voorgesteld in het burgerinitiatief Stop fout vlees, dan wordt
de milieu-uitstoot groter en neemt de soja-import toe. Dat waren twee
conclusies van het door mevrouw Ouwehand zo geroemde PBL. Kan zij
zich dat nog herinneren?
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Ik roem het PBL niet; ik heb zojuist al
gezegd dat het PBL sterk de neiging heeft om mee te denken met de
vigerende beleidskaders. Een van de bezwaren tegen het bewuste rapport
was toen al dat er aannames waren gedaan waarvan je niet hoeft te
accepteren dat het gegevens zijn. Ook in dat rapport zitten politieke
keuzes. Ik ben het dus helemaal niet eens met de heer Koopmans. Minder
dieren, minder mest, minder problemen, dat is de oplossing. Het is ook in
het belang van de boeren noodzakelijk om daar eerlijk over te zijn.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Heeft
mevrouw Ouwehand niet het verkeerde voorbeeld gekozen? Het gaat niet
om een vervuiler die eerst hele vuilniszakken over de schutting gooide en
nu alleen de blikjes eruit haalt. Is mevrouw Ouwehand in staat om een
realistischer beeld neer te zetten?
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Dit voorbeeld is een reactie op de enige
verdediging die de heer Koopmans heeft. Hij zegt altijd dat de agrarische
sector er zo hard aan heeft gewerkt. Dat kan zo zijn, hoewel het CDA in al
die jaren dat de partij aan de macht was, de agrarische sector nog veel
beter had moeten ondersteunen om hard te werken. Dat is echter niet het
vertrekpunt. Het vertrekpunt is wat de aarde aankan, daar is de
ChristenUnie het hopelijk mee eens. Dat zijn de harde grenzen waar we
tegenaan lopen, niet de gerealiseerde inspanningen. Die inspanningen
hadden harder moeten worden aangestuurd. Daarom geef ik dit
voorbeeld. De geleverde inspanningen lijken de enige verdediging van de
heer Koopmans te zijn waarom we tevreden zouden moeten zijn met de
huidige stand van zaken. Ik wijs hem erop dat hij hier heel anders over zou
denken als hij dit vertaalde naar zijn eigen achtertuin.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Voorzitter. Zonder de productiviteitssprong die bemesting mogelijk maakt, zou de geweldige opbrengst van
de moderne landbouw onmogelijk zijn. In de loop van de vorige eeuw
nam de hoeveelheid stikstof die via kunstmest en verbranding in de
omgeving terechtkwam, echter toe met een factor twintig. De hoeveelheid
meststoffen in de grote Europese rivieren steeg met een factor vier. Er is
al veel gedaan, zowel in eigen land als in Europa, maar we moeten ook
eerlijk erkennen dat er nog een zware opgave ligt. Dat hoorde ik onvoldoende terug in de blijmoedige inbreng van de CDA-fractie.
Hoe pakken we dit slim aan? D66 ziet drie oplossingsrichtingen. Ten
eerste: kijk naar de totale omvang van het stikstofprobleem, uit landbouw,
verkeer en industrie. Ten tweede: sluit de kringloop. Ten derde: zet in op
duurzaamheid.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Voordat u bij explicietere punten
aankomt, heb ik een vraag over stikstof. Deelt u de mening van de
VVD-fractie dat we het verschil tussen mest en kunstmest moeten
veranderen, omdat we nu zien dat boeren geen mest kunnen gebruiken en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

13

gedwongen worden om kunstmest te gebruiken? Vindt u ook dat we op
die manier een slag kunnen maken om het stikstofprobleem op te vangen
en de milieuvervuiling tegen te gaan?
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Wij kunnen ons hier in grote lijnen in
vinden, maar ik kom daar zo dadelijk op terug bij het punt «sluit de
kringloop». Mijn derde punt was dus: zet in op duurzaamheid en
oplossingen op lange termijn. Dat kan alleen als je «de vervuiler betaalt»
tot leidend principe maakt.
Ten eerste: sluit de kringloop: de mestkelder is niet alleen een probleem,
maar onder zorgvuldige voorwaarden wellicht ook een deel van de
oplossing van het probleem. Het verbaast mijn fractie nog steeds dat we
enerzijds een mestoverschot hebben en anderzijds een fosfaattekort aan
zien komen. Dat zal echt een probleem worden. Daarnaast is mest een
energie-intensief product. Covergisting, de productie van elektriciteit uit
ammoniak: de techniek schrijdt voort. Er zijn echter ook veel risico’s, waar
we even zorgvuldig naar moeten kijken als naar de kansen. Er zijn risico’s
voor de volksgezondheid, waarover de PvdD eerder een motie heeft
ingediend, en voor het milieu. Net als andere woordvoerders baart het mij
zorgen als ondernemers geheel zelf kunnen bepalen wat zij in de
covergisters stoppen. Is de staatssecretaris bereid om in zijn mestvisie
specifiek in te gaan op kansen, risico’s en noodzakelijke waarborgen voor
mestproductie, in samenwerking met zijn collega’s Atsma en Schippers en
met betrokkenheid van de taskforce voor mineralenkringlopen? Ik heb in
deze context al eerder gevraagd naar de wijziging in de Europese
regelgeving die nodig is om secundair fosfaat als product te mogen
toestaan. Daarmee beantwoord ik ook de vraag van mevrouw Snijder of
wij ook vinden dat er een betere balans moet worden gezocht tussen de
import van kunstmest en ons mestoverschot. Laten we daar inderdaad
heel zorgvuldig naar kijken.
Ten tweede: kom met een integrale visie op de aanpak van knelpunten bij
de mestproblematiek en op andere terreinen. Ik neem als voorbeeld de
waterkwaliteit. Vorige maand presenteerde staatssecretaris Atsma de
resultaten van de onafhankelijke beleidsdoorlichting op het vlak van de
waterkwaliteit. Daarin staan harde teksten. De geïnterviewde ambtenaren
betwijfelen of de doelstellingen van de Kaderrichtlijn Water zullen worden
behaald als gevolg van lozingen en landbouw. In de praktijk ontbreekt een
integrale afweging, waarbij alle relevante gevolgen van raakvlakken
tussen het mestprobleem en ander beleid in kaart worden gebracht
voordat beslissingen worden genomen.
Ik heb de volgende vagen aan staatssecretaris Atsma. Onderschrijft hij de
stelling dat de waterkwaliteit direct afhankelijk is van het mestbeleid, zoals
omschreven in de doorlichting van Twynstra Gudde? Deelt hij de mening
dat een expliciete, integrale afweging nodig is bij mestbeleidskeuzes die
invloed hebben op zowel de landbouw als de waterkwaliteit? Is hij bereid
om met uw collega van EL&I te bekijken hoe deze integrale afweging kan
worden vormgegeven bij specifieke programma’s op het gebied van
mestproblemen en waterkwaliteitsopgaven?
Volgens D66 moeten de kosten van verdergaand beleid tegen de
stikstofproblematiek worden bekeken in samenhang met kosten en baten
op andere terreinen, in ieder geval volksgezondheid, vervoer, natuur en
klimaat. Ik zou graag willen dat in de mestvisie het totale plaatje in beeld
wordt gebracht. Als we niet alles los van elkaar proberen op te lossen,
kunnen we een en ander misschien ook wat simpeler inrichten.
Dan de PAS-brief. D66 is voor pragmatisme, dat zal niemand verbazen,
maar laten we ons op dit gebied niet te rijk rekenen. De brief van de
staatssecretaris baart ons wel zorgen. De staatssecretaris heeft er
vertrouwen in dat met de PAS uitbreiding en kwaliteitsverbetering
aannemelijk kunnen worden gemaakt. Is dat niet boterzacht? Zijn andere
ontwikkelingen, zoals de 130 km/u-maatregel, daarin meegenomen? En

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

14

hoe zit het met de stikstofdepositie vanuit het buitenland? Deze is ook
gerelateerd aan de waterkwaliteit. Als er ruimte is, moet deze worden
gegeven aan bedrijven die er het efficiëntst mee omgaan, al was het maar
omdat je dan meer boeren meer ruimte kunt geven. We moeten die
boeren accommoderen die investeren in milieu, dierenwelzijn en wellicht
verplichte mestverwerking, zoals het CDA voorstelt. Alleen boeren die op
een pad naar vernieuwing van de landbouw zitten, moeten ruimte krijgen,
niet de boeren die door willen gaan op een doodlopend pad.
Dan de detailuitwerking. Op pag. 4 schrijft de staatssecretaris dat we
moeten voorkomen dat standaard getoetst moet worden aan de buitengrens van het Natura 2000-gebied, terwijl hij op pag. 5 schrijft dat de
externe werking zich ook op grote afstand van Natura 2000-gebieden kan
voordoen. Die twee uitspraken matchen niet met elkaar. Kan de staatssecretaris dit toelichten?
We moeten ons niet te rijk rekenen. Passen alle maatregelen binnen het
voorziene budget? Hoeveel wordt er opgesoupeerd door de 130
km/u-maatregel en andere maatregelen? Wat blijft er over voor economische activiteiten? Wie betaalt de schade aan de waterkwaliteit? Ik lees
nog niets over de borging van cumulatieve effecten, terwijl dit wel
belangrijk is als we de rekening niet naar de provincies willen
doorschuiven. Er moet een plan-m.e.r. worden opgesteld. Is de PAS
overigens getoetst op staatssteun?
Ik kom bij mijn derde punt: de vervuiler betaalt. Op termijn moet de
werkelijke maatschappelijke prijs in beeld komen, zodat de kosten van
stikstofvervuiling expliciet of impliciet aan de bron in rekening kunnen
worden gebracht. Is de staatssecretaris bereid om in zijn mestvisie in te
gaan op dit uitgangspunt?
Tot slot een paar detailvragen over andere stukken die op de agenda
stonden. Wanneer krijgt de Kamer de brief over zelfsturing voor het
bedrijfsleven bij mesttransporten? Verder wil ik graag meer informatie
over mogelijke schadelijke effecten van covergisting; daar moeten we de
ogen niet voor sluiten. En hoe staat het met de aanvraag van vergunningen inzake het actieplan voor de ammoniakaanpak? Is er zicht op het
realiseren van de ammoniakdoelstellingen per 1 juli 2012 en 1 januari
2013? Uit de brief blijkt dat de boeren achterlopen op de planning die wij
voor ogen hadden.
De heer Van Gerven (SP): Ik heb geboeid geluisterd naar het betoog van
mevrouw Van Veldhoven. We kennen D66 als een partij die inmiddels
ultraliberaal is. Mevrouw Van Veldhoven zegt voor duurzaamheid te zijn
en te willen dat de vervuiler betaalt. De SP, als traditioneel socialistische
partij, had die woorden ook kunnen bezigen, maar misschien kan
mevrouw Van Veldhoven haar stelling toelichten aan de hand van twee
punten. Allereerst, als D66 voor duurzaamheid is, is mestvergisting dan
geen end-of-pipe-oplossing? Moeten we dan niet voor andere oplossingen kiezen? Ten tweede zei mevrouw Van Veldhoven dat de vervuiler
betaalt. Als zij dat meent, moet de producent of de boer dan voor de
kosten opdraaien?
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Of je er «ultra» voor zet of niet, liberaal
is voor mij geen scheldwoord. Ik ben blij dat de heer Van Gerven ziet dat
wij in vergelijking met de SP heel liberaal zijn; dan zit ik blijkbaar op de
goede plek in het spectrum.
Landbouw is niet het enige probleem in dit land. We hebben ook
problemen met de energievoorziening. Je kunt je afvragen of je door een
restproduct van economische activiteiten te gebruiken, bijvoorbeeld om
groen gas te maken, niet veel meer verduurzaming bereikt dan door het
importeren van kolen. In de overgang naar een economie die niet meer
afhankelijk is van fossiele brandstoffen, zullen we heel veel verschillende
energiestromen nodig hebben. Naast vergroening van de elektriciteitspro-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

15

ductie op basis van wind- en zonne-energie zou mijn fractie graag inzetten
op vergroening van onze gasproductie. We hebben nu een restproduct dat
we niet op een goede manier kwijt kunnen, maar wel kunnen omzetten, en
dat voorkomt dat we kolen moeten importeren, of aardgas uit Rusland.
Ik vind het interessant om deze richting te ontwikkelen, maar we moeten
daarbij wel naar de risico’s en de kansen kijken. Daarom heb ik de motie
van de PvdD ook aangehaald, waarin een verband is gelegd dat de
temperatuur in de mestvergisters zou bijdragen aan het kweken van
bacteriën. Naar zulke zaken moeten we serieus kijken voordat we bepalen
hoe ver we met mestvergisting willen gaan. Vaak gaat het niet om pure
mestvergisting, maar om covergisting. We moeten weten wat er wel en
niet bij mag. We moeten ook weten wat er met het restproduct gebeurt.
Brengt dat niet alsnog schade toe aan het milieu? Al die zaken moeten we
zorgvuldig bekijken. Mijn partij gelooft in de vooruitgang van de techniek.
Dit zou een manier kunnen zijn om een win-winsituatie te creëren. Als dat
zo is, vind ik het de moeite waard om ernaar te kijken.
Dan het tweede punt, de vervuiler betaalt. Als een boer een product levert
waaraan externe kosten verbonden zijn in de vorm van mestproductie,
moeten die kosten worden betaald door degene die dat product consumeert. Ik vind het namelijk vreemd dat een vegetarische bijstandsmoeder
meebetaalt aan de milieukosten die een vleesetende miljonair veroorzaakt. Dat is niet omdat ik de bijstandsmoeder beter vind dan de miljonair;
daar heeft het niets mee te maken. Als ik iets wil gebruiken, betaal ik zelf
de kosten en wentel die niet af op de maatschappij. Dat is mijn visie op
duurzaamheid: «de vervuiler betaalt» veel centraler in ons economische
systeem.
De heer Van Gerven (SP): D66 kiest tweemaal voor een end-of-pipeoplossing. In diverse betogen is gezegd dat we gewoon te veel dieren
hebben en te veel voedsel voor die dieren importeren, wat leidt tot te veel
mest. Daar doet u niets aan met deze oplossing. U spreekt over covergisting. Verder zegt u dat de vervuiler betaalt, maar u legt de rekening
neer bij de consument. Dat is ook een end-of-pipe-oplossing. Heel veel
mensen hebben weinig keuze in het kopen van voedingswaren. Zij
moeten het goedkoopste nemen omdat zij niet voldoende middelen
hebben om te kiezen, zoals mensen met voldoende geld in de portemonnee wel hebben. U bent overigens nog niet ingegaan op mijn vraag
of de producent, de boer, zou moeten opdraaien voor de kosten omdat hij
kiest voor een bepaalde productiewijze.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): De heer Van Gerven heeft blijkbaar geen
kaas gegeten van economie. Alle kosten die een producent maakt, komen
uiteindelijk terecht in de kostprijs van een product. Je kunt wel zeggen dat
de boer alle kosten moet dragen, maar dan gaat hij binnen de kortste
keren failliet, zoals de SP misschien wil. De kosten komen terecht in het
product, of je het nu wilt of niet. Het alternatief is dat je mensen die het
product niet consumeren, ervoor laat betalen. Dan krijg je niet «de
vervuiler betaalt» maar «de niet-vervuiler betaalt». Daar staat de SP
blijkbaar voor.
Blijkbaar heeft de heer Van Gerven ook nog nooit gehoord van het begrip
circulaire economie, het idee dat afval niet bestaat, dat alles wat we op
aarde hebben, in feite een grondstof voor een volgend product kan zijn.
Daar wil D66 naartoe, want als je de mest niet gebruikt, moet je naar
Zuid-Afrika gaan om daar uit een mijn nieuw fosfaat te halen om hier
voedsel te produceren. Maar misschien heeft de heer Van Gerven de
meest duurzame oplossing voor ogen, namelijk dat we niet meer
consumeren. Dat is natuurlijk een oplossing. Als we niets meer consumeren, hebben we ook geen fosfaat nodig uit Zuid-Afrika en hoeven we
mest ook niet te laten circuleren. Dat lijkt mij echter niet de juiste weg. Ik
sta voor een circulaire economie omdat we daarmee straks, in een wereld

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

16

met 10 miljard mensen, ervoor kunnen zorgen dat alle mensen toegang
hebben tot de basismiddelen: een dak boven hun hoofd, kleding aan hun
lijf, voldoende voedsel, voldoende schoon water en enige vorm van
energie en transport. Als we dat willen – en dat wil D66 – zullen we veel
zorgvuldiger moeten omgaan met alle grondstoffen die we op aarde
hebben, of het nu nieuwe grondstoffen zijn of grondstoffen die we
secundair gebruiken. Ik zie niet hoe de SP een langetermijnvisie denkt te
kunnen formuleren als zij hiertegen is.
De heer Grashoff (GroenLinks): Voorzitter. Bij de voorbereiding van dit
algemeen overleg bekroop mij het gevoel dat we drie uur uittrekken voor
een grotendeels lege agenda. Er ligt niet zo veel. Er ligt een handjevol
brieven over uiteenlopende, gedetailleerde onderwerpen waar we het
echt met elkaar over moeten hebben. Iedereen heeft het daar vervolgens
blijmoedig over, maar van regeringszijde ligt er niks. Het meest steekhoudende dat aangeleverd is, is de PAS-brief. Die kwam pas gisteravond. Dat
vind ik een behoorlijke blamage. Mevrouw Wiegman gaf een prachtige
opsomming van alle belangrijke zaken waarover nog steeds niets ligt; ik
sluit me daarbij aan. Het imago van de stoere, daadkrachtige bestuurder
Bleker begint een steeds groter gat te vertonen met de werkelijkheid van
een opeenstapeling van impasses. De ehs zit in een impasse, evenals
Natura 2000. De PAS ligt er nog niet. De staatssecretaris heeft geen
mestvisie. Het kan niet zo heel lang meer duren. De staatssecretaris zit er
nu zo’n tien maanden, binnenkort een jaar. Regeerperiodes zijn maar kort.
Er moet dus iets gebeuren, want anders zal de werkelijkheid het imago
van de staatssecretaris inhalen. Dat zou jammer zijn.
Uit de handbewegingen van de staatssecretaris meen ik enige irritatie op
te merken, maar dit is wel een serieuze kwestie. Er liggen een aantal
dingen niet waarvan was toegezegd dat zij er wel zouden zijn. Er is op het
brede vlak van landbouw en natuur, in al zijn verwevenheden, een situatie
aan het ontstaan waarin de impasse steeds verder doorwerkt in de
samenleving. Onlangs stond in VNG Magazine dat de gemeente Steenwijkerland haar bestemmingsplan niet kan vaststellen omdat zij wacht op de
PAS. Dat is exemplarisch voor heel veel situaties. Of het nu gaat om de
belangen van de boeren of van natuur en milieu, de regering moet
voortgang boeken en komen met stukken waar wij onze tanden in kunnen
zetten. Tot zover mijn kritiek op wat er niet ligt, maar wel had moeten
liggen.
Er moet volgens GroenLinks een mestvisie komen die breder strekt dan de
directe milieu-impact van mest. Dat is de enige manier om uit te stijgen
boven de discussie of dit probleem nu wel of niet moet worden aangepakt
met een mestverwerkingsinstallatie bij het bedrijf. Belangrijke vraagstukken als het sluiten van kringlopen, allereerst de fosfaatkringloop, zijn
van belang. Er is een verband met het dierhouderijbeleid in het algemeen.
Ook GroenLinks is zo realistisch om te erkennen dat een vorm van
industriële veehouderij niet uit Nederland weg te denken zal zijn, maar het
steeds laten groeien van de veestapel heeft niet de toekomst. Daarvoor
zijn tal van argumenten en dit heeft tal van aspecten: ruimtelijke,
landschappelijke en economische en op het gebied van milieu en
dierenwelzijn. De heer Koopmans roept enthousiast dat de veehouderij op
de goede weg is, maar melkveehouders vluchten in schaalvergroting om
teruglopende marges op de prijzen te compenseren. Die vlucht leidt
uiteindelijk alleen maar tot ellende, zoals slecht dierenwelzijn, slechte
veehouderij en krappe marges met landschappelijk slechte inpassingen.
Het zal moeten gaan om fatsoenlijk beleid. Durf te constateren dat er in
Nederland niet te weinig of precies genoeg, maar te veel vee is. Er zou
moeten worden geconcurreerd op kwaliteit in plaats van op kwantiteit.
Dat kan. Er zijn allerlei aanwijzingen dat die markt er is en de technische
mogelijkheden zijn er ook. Daarop moet worden ingezet en dat moet
worden gekoppeld aan het mestbeleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

17

De PAS-brief baart ons zorgen. Daarin worden de grenzen opgezocht. Wij
zijn voor de PAS-aanpak, om helderheid te scheppen in een kluwen van
individuele vergunningverleningen waar bijna niemand meer uit komt. Als
de staatssecretaris echter de grens zodanig opzoekt dat hij het risico loopt
om in conflict te komen met de Natura 2000-doeleinden, vindt hij ons op
zijn pad en eerder nog de Europese Commissie of de rechter. Dat betekent
dat er van de bedoelingen van de PAS niets overblijft, doordat hij te zeer
de randen opzoekt. In de brief zitten zorgwekkende signalen. Er wordt
bijvoorbeeld geschreven over natuurwaarden die dieper in een Natura
2000-gebied gelegen zouden zijn. Dergelijke woorden stellen mij niet
gerust. Op welke manier gaat de staatssecretaris hiermee om? Neemt hij
natuurdoelen serieus en kijkt hij niet alleen naar de economische
speelruimte?
De voorzitter: Voordat de staatssecretaris gaat antwoorden, deel ik mede
dat de PAS-brief formeel niet is geagendeerd. Als de staatssecretaris dat
wenst, kan hij er natuurlijk op ingaan. Dat is aan hemzelf. Mocht hij dat
iets minder doen dan u lief is, dan is de reden daarvoor dat deze niet is
geagendeerd.
De heer Grashoff (GroenLinks): Wordt de PAS-brief voor de volgende
keer geagendeerd?
De voorzitter: Ja, dat is de logische consequentie daarvan, want ik neem
aan dat u de brief dan wilt agenderen.
De heer Grashoff (GroenLinks): Prima. Ik kan mij voorstellen dat wij dat
in zijn geheel de volgende keer doen, maar ik weet niet hoe de collega’s
erover denken.
De voorzitter: We zullen even kijken hoe de staatssecretaris ermee
omgaat. We spreken af dat alle woordvoerders één interruptie per blokje
krijgen. Ik weet nog niet hoe het met de blokjes zit. Hoe stelt de staatssecretaris zich de beantwoording voor?
Staatssecretaris Bleker: Mijn beantwoording is in vier blokjes: toekomstig
mestbeleid, gebruiksnormen en voorschriften, PAS, maar dat is facultatief,
als men zegt dat doen we de volgende keer, dan doen we dat, en overige.
Staatssecretaris Atsma: Het blokje overige 2.
De voorzitter: Als we één interruptie per blokje doen, wordt dat wel ruim,
gezien de tijd, dus in totaal twee interrupties.
Staatssecretaris Bleker: Voorzitter. Ik ervaar de eerste termijn van de
Kamer als een aansporing om de gedane toezeggingen te realiseren. Ik
heb toegezegd dat er in september een brief over het toekomstig
mestbeleid zou komen. Als het even kan, zal deze voor een belangrijk deel
gebaseerd zijn op een akkoord met de landbouworganisaties, om ook
meteen draagvlak voor dat nieuwe mestbeleid te krijgen. Daar wordt hard
aan gewerkt. Dat moet in september tot iets leiden waarvan de Kamer op
de hoogte kan worden gebracht.
Door de Kamer zijn in eerste termijn al verwachtingen geformuleerd over
dat toekomstig mestbeleid; wat moet erin, waar moet het aan voldoen.
Het moet gaan om een aanpak die voor een duurzame oplossing zorg
draagt. Ik heb in een vorig debat met de Kamer gezegd dat het niet alleen
slecht is voor het milieu, maar ook voor de sector, zoals mevrouw Van
Veldhoven en enkele anderen ook hebben gezegd, wanneer de sector
continu wordt geconfronteerd met een vraagstuk dat kennelijk weer niet
of in onvoldoende mate tot een oplossing is gebracht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

18

Er moet dus een duurzame oplossing zijn, waarbij de primaire verantwoordelijkheid ligt waar deze hoort, namelijk bij de bedrijven die mest
produceren. Ik citeer bijna letterlijk uit het AO van 25 mei, namelijk dat het
een oplossing moet zijn die meerdere sporen in zich draagt. Het eerste
spoor is alles wat te maken heeft met mestproductie: volumebeheersing
op basis van voer, stalmanagement, stalinrichting, emissiebeperking en al
dat soort dingen. Het volgende spoor zijn de toepassingsmogelijkheden
van mest: bewerkte mest, kunstmestvervanging en dergelijke en de
verwerking en verwijdering van mest en restproducten van mest, met
gebruikmaking van de werking van de markt en van de technologische
mogelijkheden, inclusief toepassing als energie. De bedoeling is om in de
mestaanpak op deze aspecten in te gaan. Ik heb toen letterlijk gezegd dat
het geen verhaal wordt met een convenantje hier en een convenantje
daar, maar een verhaal met strakke regels en verplichtingen, dat met
draagvlak tot stand komt, als het even kan. Daar wordt nu aan gewerkt.
Ik heb toegezegd dat de Kamer dat in september krijgt. De Kamer heeft
meerdere punten genoemd die hierbij moeten worden betrokken, zoals
dierrechten. De discussie over dierrechten heeft volgens mij niet alleen te
maken met het mestprobleem, maar met de markt, het absorptievermogen en de draagkracht van Nederland wat betreft het aantal te houden
dieren. Dit is een bredere discussie, die zelfs in verband wordt gebracht
met de schaalgrootte, maar dat is een beetje een ongelukkig verband,
want je kunt ook de situatie hebben van veel grotere bedrijven met
minder dieren. Het is geen een-op-een-relatie dat er minder grote
bedrijven zijn als je het aantal dieren beperkt. Die relatie is niet valide.
Toen het aspect van de dierrechten erbij werd betrokken, heb ik gezegd,
en dat herhaal ik, dat de noodzaak om het instrument dierrechten breder
in te voeren of te consumeren bij het mestbeleid eigenlijk een nederlaag
is, omdat je wilt proberen om via diermanagement, het voerspoor,
bewerking en verwerking en andere toepassingsmogelijkheden het
mestprobleem op te lossen. Dat is de redenering van toen en van nu. Deze
zal nader aan de orde komen in die brief over het mestbeleid. Er zijn
meerdere punten genoemd, onder andere door de heer Koopmans, die in
dat mestbeleid worden verdisconteerd. Ik zal nu niet een-twee-drie zeggen
dat we het precies doen zoals hij heeft gezegd, maar die aspecten en
overwegingen komen daarbij aan de orde.
Mijn opvatting is de volgende: integraal is mooi, maar te integraal leidt tot
niets. Je kunt de hele wereld er wel bijhalen, zoals mevrouw Wiegman
een beetje suggereerde. Het gaat om mestbeleid en duurzame dierhouderij, die maatschappelijk acceptabel en ecologisch en milieuhygiënisch
verantwoord is. Daarbij laat ik andere grote ontwikkelingen rond de
stromen van goederen en grondstoffen over de wereld even buiten
beschouwing. Ik vind deze net even te belangrijk om ze in een mestnotitie
finaal te bespreken, maar voor de rest is het een brede aanpak, zoals door
mevrouw Jacobi gewenst.
Dan kom ik op de concrete vragen. De heer Koopmans heeft het fosfaatproductieplafond genoemd, dat onderdeel is van de derogatieafspraken.
De huidige overschrijding maakt het krijgen van derogatie in het vijfde
actieprogramma lastig, dus daar moeten we wel prudent mee omgaan.
Onze inzet is om te proberen een kunstmestvervanger mogelijk te maken.
Wat betreft stikstof is al veel bereikt doordat het nitraatgehalte in het
grondwater in een reeks gebieden afneemt, maar bij een aantal zand- en
lössgronden zit men nog behoorlijk boven de norm. De heer Atsma zal
hier nader op ingaan.
De heer Koopmans heeft gevraagd of een bedrijf mag groeien, ook wat
betreft het aantal dieren, met verplichte mestverwerking. Deze vraag is
direct gerelateerd aan de discussie over dierrechten. Het is wel een
logische redenering. Als je als ondernemer contractueel, definitief kunt
overleggen dat de groei van je bedrijf niet leidt tot extra mestdruk, maar
dat je er een andere technologische weg voor hebt gevonden, is dat wel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

19

plausibel, maar ik wil dat nog even bezien in het kader van het gehele
verhaal. Op zichzelf oogt deze redenering valide op bedrijfsniveau.
Mevrouw Wiegman vroeg hoe het kabinet staat tegenover het LTO-plan
om dierlijke mest te gebruiken als kunstmest. Ik ben hier zojuist op
ingegaan. Er vinden enkele onderzoekspilots plaats naar hoe dat zou
kunnen.
Dan de vraag van mevrouw Wiegman naar de pilots met mineralenconcentraat. De resultaten van het onderzoek in 2009–2010 zijn onlangs
gepubliceerd. Wij zullen ervoor zorgen dat de Europese Commissie deze
resultaten ook krijgt. Er is binnenkort een gesprek met de Commissie over
erkenning als kunstmestvervanger op een specifiek onderdeel. Onze inzet
is tweeledig: een permanente voorziening op nationaal niveau die sneller
is te regelen dan een Europese voorziening en het door laten gaan van de
huidige pilots tot er overeenstemming is bereikt met de Europese
Commissie over een permanente voorziening.
De heer Van Gerven heeft gevraagd naar een reactie op het PBL-rapport.
Wat mij tegenwoordig opvalt, is dat je op het verkeerde been wordt gezet
door publicaties over een rapport. Als je het PBL-rapport goed bestudeert,
zit er toch behoorlijk wat nuance in. Wij zullen dat betrekken bij de
discussie over dierrechten en de uitkomsten van de Alders-dialoog.
De heer Van Gerven is geen voorstander van het afschaffen van
dierrechten, maar wil deze aanscherpen. Hij vraagt wat het kabinet
daarvan vindt. Ik heb al gezegd dat het instrument dierrechten vanuit
mestoptiek een paardenmiddel is. Je moet het mestprobleem langs
andere wegen oplossen.
Een andere vraag van de heer Van Gerven betreft megabedrijven en
gezinsbedrijven. Als je de dierrechten zou afschaffen, leidt dat volgens
hem tot verdringing van het middelgrote en grotere familiebedrijf door
megabedrijven. Dat zou in het rapport van het planbureau staan. Dit zijn
dingen die niet direct mestgerelateerd zijn, maar die van doen hebben
met schaalvergroting. Dit komt aan de orde bij de discussie over Alders.
Voor mij is in ieder geval duidelijk dat je geen beleid kunt voeren waarvan
je vooraf weet dat als gevolg daarvan de kern van de Nederlandse
agrarische sector, namelijk het middelgrote of grote gezinsbedrijf op
achterstand wordt gezet. Dat kan absoluut niet de bedoeling zijn.
Ik heb met de heer Koopmans door Groningen gereden, op de enige
zomerse dag die wij hadden. De heer Koopmans heeft een cabrio, dus het
dak ging eraf. Hij was onder de indruk van de grootschalige investeringen,
maar het gaat wel om melkveebedrijven die gezinsbedrijven zijn of
dubbelgezinsbedrijven, waar twee gezinnen een goede boterham aan
hebben en waarbij opvolging mogelijk is. Dat zijn geen megabedrijven
van 1500 of 2000 koeien waarover sommigen spreken. Dat type schaalvergroting en ontwikkeling is positief, dus daar was de heer Koopmans
enthousiast over.
Mevrouw Van Veldhoven vroeg naar de kosten van stikstof. We zullen
hierop ingaan in de mestvisie. Zij vroeg ook naar de toezegging om
fosfaat in kunstmest aan de orde te stellen. Ik zal gehoor geven aan die
toezegging. Daarover krijgt de Kamer nadere informatie. In december is er
overleg met de Commissie over dit onderwerp.
Tot zover mijn opmerkingen over het mestbeleid. Nogmaals, de
toezegging is dat er in september een notitie of een brief is. Ik hoop niet
dat de heer Grashoff mij op 1 oktober hoeft te bellen omdat het niet is
gelukt. Alles gaat uit de kast om in september een goed verhaal aan de
Kamer voor te leggen, en daar hebben we nog ruim twee weken voor.
De heer Grashoff (GroenLinks): Dit zijn hoopgevende opmerkingen van
de staatssecretaris. Hij geeft een begrenzing aan van breed maar niet te
breed. Kan hij deze verduidelijken? Maakt het principe van het sluiten van
mineralenkringlopen deel uit van de mestvisie van de staatssecretaris?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

20

Staatssecretaris Bleker: Daar wordt aandacht aan geschonken in de
mestvisie.
De heer Van Gerven (SP): Dat is wel een erg mager antwoord. De
staatssecretaris zegt dat hij het mestbeleid niet te breed wil zien. Wat ik in
mijn inleiding heb gezegd, en deze visie wordt breed gedeeld, is dat de
grootschalige import van soja uit Zuid-Amerika een van de oorzaken is
van de problemen. Daar zou je wat aan moeten doen om het mestprobleem fundamenteel op te lossen. Alle andere oplossingen zijn
end-of-pipe.
Staatssecretaris Bleker: Ik heb de toezegging gedaan dat er in september
een mestvisie komt. Dat zal een complete mestvisie worden, maar we
gaan deze mondiale vraagstukken niet in dat verband bediscussiëren,
althans niet op basis van een stuk van de staatssecretaris.
De heer Van Gerven (SP): Dan moet ik constateren dat het kabinet een
fundamenteel vraagstuk uit de weg gaat en dat die mestvisie op voorhand
enorm aan kwaliteit zal inboeten. Het is een essentieel vraagstuk hoe wij
daarmee omgaan, want dat is een van de bronnen van ellende. Als de
staatssecretaris daar niet op ingaat, neemt hij dat niet weg. Hij kan dat
toch niet gewoon van zich afschuiven?
Staatssecretaris Bleker: Een tegenvraag, als dat mag. Stel je voor dat we
het mestprobleem in Nederland met allerlei hightechmaatregelen
adequaat kunnen oplossen, dan nog is de meer fundamentele vraag aan
de orde die de heer Van Gerven stelt, namelijk naar de dierhouderij, vleesof eiwitproductie in West-Europa in verband met ontwikkelingen in de
wereld. Deze discussie houdt veeleer verband met duurzame dierhouderij
en hoe je de positie van West-Europa ten opzichte van de rest van de
wereld ziet. Mest is een specifiek Nederlands vraagstuk. De mestvisie gaat
erover hoe wij deze problematiek in de gegeven omstandigheden op een
duurzame wijze kunnen oplossen. Ik onderken dat er daarnaast nog
andere principiële vragen zijn, maar dit is nu het onderwerp.
De voorzitter: Ik denk dat we het hier even bij laten, want de staatssecretaris komt er vast op terug.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik vind
dit wel een essentieel punt. Als de staatssecretaris de Kamer niet
diepgaand wil teleurstellen met de brief die binnenkort gaat komen, denk
ik dat het goed is om hierover nog van gedachten te wisselen. De
staatssecretaris zegt dat hij er niet de hele wereld bij gaat halen. Ik begrijp
wel wat hij daarmee bedoelt, maar we halen er op dit moment de hele
wereld bij om te produceren zoals wij doen. Als het gaat om nadenken
over oplossingen, is er wellicht ruimte voor hightech, maar we moeten
ons niet blindstaren op hightechoplossingen voor Nederland. Deze
moeten uiteindelijk dienstbaar zijn aan een duurzame economie en een
eerlijke verdeling. Zolang wij ons veevoer uit Zuid-Amerika halen en onze
fosfaten uit mijnen overal in de wereld, maar niet uit Nederland, hebben
wij bij het mestbeleid te maken met een internationaal vraagstuk. Daar
kun je niet omheen. Een kortzichtige, nationale mestvisie zou ik echt te
weinig vinden. Dan zou ik zeggen dat de staatssecretaris er een week bij
krijgt, begin oktober, maar dan wil ik ook een heel goede mestbeleidsvisie.
Staatssecretaris Bleker: Dit lijkt heel royaal, maar ik onderhandel wel
meer en dit is geen royaal aanbod. Kunnen wij de zaak knippen? Wij
komen in september met een brief over het mestbeleid, binnen de kaders
die ik net heb geformuleerd, en in de reactie op het rapport-Alders gaan
wij in op dit type aspecten, want die zijn in die discussie aan de orde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

21

geweest. dus daar moet sowieso op gereageerd worden. Het rapport van
de commissie-Van Doorn gaat ook verder dan alleen de mestproblematiek, doordat het op een aantal ethische vragen ingaat. Ik denk dat het
beter is om op de mondiale en ethische vragen in te gaan in reactie op het
rapport-Alders en het rapport-Van Doorn. Dat lijkt mij de juiste plek. Dan
heb ik voor mezelf niet een week extra, maar weken extra, want de reactie
op het rapport-Alders is eind oktober voorzien.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik heb
een klein beetje hoop gekregen doordat de staatssecretaris zegt dat hij
aandacht besteedt aan de kringloop. Daarbij denk ik wel aan voedsel. Kan
de staatssecretaris dan ook ingaan op mijn suggestie om een Europese
sojaboon te telen?
Staatssecretaris Bleker: Ja, dat doen we in de nota met de reactie op het
rapport van de commissie-Alders inzake duurzame dierhouderij in ons
land.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Ik sluit mij aan bij de opmerking van mevrouw
Wiegman dat de reactie van de staatssecretaris een sprankje hoop geeft.
Ik zou het iets breder trekken en kijken naar eiwitrijke gewassen. Ik heb
een specifieke vraag gesteld over de kringloop, waarbij sprake is van
meerdere componenten. Bij de landbouwkringloop gaat het om een
gezonde bodem door het uitrijden van mest, het toevoegen van droge
mest en om de natuur en de weidevogelproblematiek. Mijn vraag is of dit
een plek krijgt in het mestbeleid en of daarbij aandacht kan worden
besteed aan collectieven. Dat is een bijzonder aspect, waardoor de
regeldruk ook behoorlijk kan verminderen. Die collectieven zijn ook van
belang als het gaat om energie in relatie tot de landbouwkringloop. Kan
de staatssecretaris hieraan specifiek aandacht besteden?
Staatssecretaris Bleker: Ja.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Laat ik maar weer de pessimist zijn; ik heb
helemaal geen hoop, want ik hoor de staatssecretaris duidelijk een
onderscheid maken tussen het mestprobleem, als eind van een veel
grotere systematiek, en ontwikkelingen in de rest van de wereld, alsof we
daar niets mee vandoen hebben. Het lijkt welhaast een religie dat mest uit
de lucht komt vallen en dat het zo vervelend is dat we er iets mee moeten
doen. Juist als hij integraal kijkt, hoeft hij niet met een mestvisie te
komen. Dat is de kern. Mijn vraag is of de staatssecretaris met de Partij
voor de Dieren de stelling van landbouwkundigen onderschrijft dat
landbouwafval niet bestaat. Als je energie benoemt als onderdeel van de
kringloopgedachte, doorbreek je de gedachte dat je binnen de landbouw
alles wat je produceert en gebruikt in een kringloopsysteem kunt
gebruiken.
Staatssecretaris Bleker: Nee, in die absolute zin onderschrijf ik de stelling
niet.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Daar was ik al bang voor.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): De staatssecretaris zegt dat hij in de
mestbrief ingaat op de mestproductie. Ik neem aan dat de mestreductie
daarbij ook een specifiek onderwerp is. Hij zegt dat hij terugkomt op de
kosten van stikstof. Kan hij bevestigen dat er ook een uitsplitsing wordt
gemaakt van de kosten van stikstofproductie door landbouw, verkeer en
industrie? Het lijkt mij wel belangrijk om deze in verhouding tot elkaar te
zien. Gaat de staatssecretaris ook nog iets zeggen over fijnstof?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

22

Staatssecretaris Bleker: Ik denk dat de stikstofreductie meer in de
PAS-brief dan in de mestbrief aan de orde komt, maar deze komt in ieder
geval aan de orde. De heer Atsma zal ingaan op fijnstof.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Ik heb ook gevraagd of onderdeel van
de mestbrief is dat wij inzetten op mestreductie.
Staatssecretaris Bleker: Ja.
De voorzitter: Dan vraag ik de staatssecretaris om verder te gaan met het
volgende blokje.
Staatssecretaris Bleker: Voorzitter. Het kabinet wil dat in 2011 een
programmatische aanpak beschikbaar is. In de wet die is vastgesteld door
de Tweede Kamer, is sprake van april 2012 als invoeringsdatum, als ik het
wel heb. Wij werken nu heel hard aan een programmatische aanpak op
basis waarvan dit jaar al houdbare vergunningen kunnen worden
verstrekt door gemeenten en provincies. Dat betekent dat het werkbaar
moet zijn voor gemeenten en provincies. We zijn hiermee behoorlijk
gevorderd. Er zijn verschillende kwalificaties gegeven over de brief
hierover. Mij sprak de kwalificatie van mevrouw Snijder het meest aan:
licht positief. Anderen hebben zorgen dat er mogelijkerwijs te veel ruimte
wordt benut. Ik kan mij dat type van reacties voorstellen.
Uiteindelijk is het van belang dat er houdbare vergunningen kunnen
worden verleend door gemeenten en provincies. Het moet voor de
aanvrager, de ondernemer, zo eenvoudig mogelijk worden gemaakt. We
moeten accepteren dat er in het back office allerlei ingewikkelde berekeningen moeten worden gemaakt, waarbij kaartjes worden toegepast, als
dat nodig is om de juridische houdbaarheid van de vergunningen te
verzekeren. We moeten ervoor zorgen dat het voor de overheid werkbaar
is en dat de aanvrager niet met dat ingewikkelde back office wordt
geconfronteerd.
Mij is wel duidelijk dat het om te komen tot juridisch houdbare vergunningen in een wereld waarin altijd wel iemand bezwaar of beroep
aantekent, noodzakelijk is om in het back office een aantal dingen
gedetailleerd uit te zoeken, te bepalen, enz. Ik ben het niet eens met de
heer Koopmans dat dit een theoretisch construct is. Theorie is dat je
uitgaat van algemene principes en deze verder uitwerkt. Dit is een
construct dat bottom-up is opgebouwd, op basis van een inductieve
benadering, op grond van de feitelijke situatie en de ervaringen in de 134
gebieden waarmee wij werken. We bekijken hoe het daar uitpakt, dus het
is geen theorie, maar empirie.
Nogmaals, het is voor ons allemaal het uur van de waarheid. Niet alleen
ik, maar ook de Kamerleden en hun voorgangers, hebben de PAS gezien
als het kompas om dit op te lossen, en zo zie ik het nog steeds. Dat
kompas moet in 2011 als construct op tafel liggen, zodat je kunt aflezen of
je de goede richting hebt, en dat moet kunnen leiden tot houdbare
vergunningen. In januari heb ik hierover gezegd dat het geen proces is
van grote politieke woorden, maar van bestuurlijk-juridisch precisiewerk.
Dat werk wordt nu gedaan, maar we zijn er nog niet. Net als mevrouw
Snijder ben ik licht positief over het welslagen van deze operatie. Er hangt
veel vanaf, dus het spant erom.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Ik hoop dat deze planning wordt gehaald. In
mijn beleving hebben het IPO, de LTO en de natuurorganisaties een goed
kader neergezet. Werkt de staatssecretaris daarmee? Ik hoor ook graag
een specifieke toelichting op de maatregelen in het back office.
Staatssecretaris Bleker: Dan doel ik op de precieze begrenzing, de
afstanden en de kaartjes waarover de heer Koopmans sprak. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

23

vergunningverleningsproces is een deel van het verhaal, maar er is nog
iets anders, en daar zijn meerdere woordvoerders op ingegaan, namelijk
het streven om die gebieden robuust te maken. Naarmate je de Natura
2000-gebieden optimaler hebt ingericht en hebt omgeven met waterhuishoudkundige voorzieningen en ondersteunende ehs, zijn die gebieden, die
habitats en die soorten minder kwetsbaar voor invloeden van buiten.
Mevrouw Wiegman vroeg of daarvoor voldoende geld is. Wij willen graag
afspreken met de provincies dat de middelen die wij de komende jaren
hebben, prioritair worden ingezet voor het doel om de Natura
2000-gebieden robuust te maken en minder gevoelig voor exogene
invloeden. Investeren in Natura 2000-gebieden is ook een manier om
economische ontwikkelingsruimte in de omgeving te creëren, zodat
natuur en economie hand in hand gaan. Wij zijn hierover in gesprek met
de provincies. Ik heb goede hoop dat wij op dit punt op één lijn zitten,
want ook de provincies willen ontwikkelingsruimte in de omgeving van
Natura 2000-gebieden. Wij zijn bezig om te inventariseren welke investeringen gemoeid zijn met herstelstrategieën en maatregelen voor de
waterhuishoudkundige inrichting, enz. In welke gebieden leveren deze het
meeste op, ook in termen van ontwikkelingsruimte die daardoor ontstaat?
Welke gebieden zijn extra gevoelig? We hebben nog niet definitief in
beeld om hoeveel geld het gaat.
Mevrouw Jacobi (PvdA): De staatssecretaris kan ook kijken naar de
PvdA-moties waarin allerlei voorstellen voor prioritaire gebieden zijn
gedaan die hij altijd heeft afgewezen. Ik zou zeggen dat hij deze weer eens
uit de kast kan halen, maar ik kan ze ook aan hem leveren.
Staatssecretaris Bleker: De moties van de Partij van de Arbeid liggen bij
mij nooit in de kast, maar altijd rechts op het bureau.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Heel goed. Mijn vraag betreft dat construct. Ik
voel mij altijd heel erg aangesproken door de opvatting van de natuurorganisaties, de LTO en het IPO dat je er werkende weg mee aan de slag
moet gaan. Dat maakt het hopelijk ook juridisch sterker, omdat je dan
bezig bent met een werkmodel en elkaar niet hoeft af te maken op
aanvechtbare emissiewaarden. Je zou moeten zeggen: we doen het
werkende weg en na zes jaar kijken we opnieuw met z’n allen naar het
resultaat.
Staatssecretaris Bleker: Dat is de aanpak die nu wordt ontwikkeld, maar
ik zeg erbij dat gemeenten of provincies er niet mee wegkomen bij de
Raad van State als zij zeggen dat zij werkende weg bezig zijn. Daarvoor
moet het echt een houdbare vergunning opleveren. Dat is nu de
werkwijze.
Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik hoop
dat de staatssecretaris beseft dat het akkoord met de provincies des te
belangrijker is. Ik denk dat we vorige week in het AO en gisteravond
hebben kunnen constateren dat er al een tekort is bij beheer. In een aantal
heel kwetsbare gebieden is er al te weinig geld voor beheer. Ik ben
benieuwd wat voor risico we lopen met de PAS. Dat risico is volgens mij
reëel.
Staatssecretaris Bleker: Het overleg met de provincies loopt. Er zijn bij
mij momenten van somberheid en van optimisme. Gisteravond was een
moment van somberheid en vanochtend is er een moment van
optimisme. Daar wil ik het bij laten. We zijn er echt mee bezig om dat
goed te bekijken, ook wat betreft de verantwoordelijkheidsverdeling
tussen het Rijk en de provincies bij het eventueel niet halen van internationale doelen. Laat ons nog eventjes aan het werk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

24

Mevrouw Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie): Ik hoop
wel dat de staatssecretaris beseft dat dit een van de punten is waarbij wij
niet de hele wereld erbij hoeven te halen. Op dit punt kan de staatssecretaris heel dichtbij zichzelf blijven. Hij kan op de verschillende borden
schaken en schuiven. Ik hoop dat de staatssecretaris er goed van
doordrongen is dat wat hij doet op het gebied van natuur- en agrarisch
beleid en de voortzetting van de PAS van heel veel invloed is.
Staatssecretaris Bleker: Ik zie het als een erezaak voor ons allemaal om
dit op te lossen. We zien de PAS en gericht investeren in Natura
2000-gebieden als een opening om ook een normale economische
ontwikkeling in de buurt van gebieden met zeer waardevolle natuur
mogelijk te maken. Het is erop of eronder op beide fronten wat betreft de
afspraken met de provincies en de PAS. In die zin zitten we in een heel
cruciale fase, daar ben ik wel van doordrongen.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Ik heb eigenlijk geen vragen, maar ik
wil wat puntjes inzake de PAS onder de aandacht brengen. De staatssecretaris zegt heel mooi dat we niet moeten verzanden in cijfertjes, zeker niet
richting de ondernemers, maar die cijfertjes zijn wel de onderbouwing van
de hele PAS. We weten dat de Agro-stacks waarmee wij in het verleden
hebben gewerkt, niet betrouwbaar waren. We zijn nu overgegaan naar
een nieuw rekenmodel, Aerius. Dat vraagt naar mijn gevoel wel dat wij er
volledige openheid over geven dat wij ons ervan bewust zijn dat er een
onzekerheidsmarge in zit, als het gaat om een kleine uitbreiding, en dan
kijk ik ook naar het buitenland. Landen als Frankrijk, Italië, Duitsland en
Denemarken hebben allemaal in enige mate stikstofbeleid. Duitsland heeft
kijkend naar wat Europees mogelijk is, een kritische depositie of drempelwaarde, een kdw, van 3% ingesteld. Dat zit niet in de PAS, maar eigenlijk
vind ik dat we wel naar dat Duitse systeem moeten kijken. Als dat
meeweegt in ons beleid, geeft dat ruimte. Als het gaat om kleine
bedrijfsuitbreidingen kun je die drempelwaarde laten meewegen, zodat er
geen extra onderzoek hoeft te worden gedaan.
Staatssecretaris Bleker: Wij hebben ook naar het Duitse systeem
gekeken. Volgens ons is het nog niet Europa-proof. Het is even de vraag of
je daarmee uitkomt. We zullen dit erbij betrekken, maar we hebben er de
nodige vraagtekens bij. De opmerking over het meetsysteem klopt. Wij
hebben dat extern laten valideren. Het is ook belangrijk om dat te doen.
Wij zullen zien of er onzekerheidsmarges in zitten, wat deze betekenen
voor de concrete vergunningverlening en hoe wij daarmee om moeten
gaan, maar daarmee loop ik te zeer vooruit op wat ik nu kan leveren.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Ik heb gehoord dat het gerechtshof
in Duitsland het al heeft getoetst aan Europese wetgeving en dat die
drempelwaarde van 3% is toegestaan. Ik denk dat wij dit zeker mee
moeten wegen, omdat die drempelwaarde handvatten kan bieden voor
kleine zaken.
Staatssecretaris Bleker: Als er elementen zijn van een aanpak die in
andere landen juridisch houdbaar is gebleken, en ook bij de Europese
Commissie, zullen wij deze zeker betrekken bij de invulling van de
oplossing.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Er is inderdaad sprake van onzekerheid,
zoals mevrouw Snijder zei, maar die kan twee kanten opgaan. Dat geldt
ook voor de invloed van het buitenland. Het gaat om iets wat we in
Nederland moeten oplossen, maar we zijn niet geïsoleerd van het
buitenland. Er komt via lucht en water van alles uit het buitenland naar
Nederland. Voorkomen is beter dan genezen. We moeten voorkomen dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

25

we de ruimte van de PAS heel maximaal invullen, zodat we ons rijk
rekenen en vervolgens enorme boetes krijgen. Ik zie mevrouw Snijder
knikken. Ik hoop dat zij de conclusie deelt dat we ons niet te rijk moeten
rekenen, omdat we dan alleen maar kosten uitstellen die veel hoger
kunnen zijn dan wanneer wij die ruimte niet invullen. Dan worden wij
opgezadeld met een situatie waar we niet in willen zitten. Ik heb de
volgende vragen gesteld aan de staatssecretaris waarop ik nog geen
antwoord heb gehad, maar misschien komt hij daar nog op. Gaat hij in de
PAS in op de cumulatieproblematiek? Komt er een plan-m.e.r.? Is er al een
staatssteuntoets gedaan? Gaat hij in op de verdeling tussen de
MIRT-projecten voor 130 km en wat er overblijft? Wie betaalt de schade
aan de waterkwaliteit?
Staatssecretaris Bleker: Het antwoord op al die vragen is ja.
Voorzitter. Het gerechtshof in Duitsland heeft die vaste drempelwaarde
geaccepteerd, en wellicht wordt deze ook op Europees niveau geaccepteerd, maar tot nu toe heeft de Raad van State de vaste drempelwaarde in
Nederland afgeschoten. In de praktijk van het bestuursrecht is door het
hoogste gerechtshof in Nederland een andere koers gekozen. Dat is ook
een realiteit. We kunnen wel een vaste drempelwaarde introduceren, maar
we weten bij voorbaat dat deze in het Nederlandse rechtssysteem niet
wordt geaccepteerd. De Raad van State is de Raad van State.
Voorzitter. Mevrouw Wiegman vroeg of de provincies betrokken zijn bij de
PAS. Ja, zij zijn daar zeer actief en zeer positief bij betrokken. Er wordt
heel veel werk verricht door de provincies, zoals de inventarisatie van de
herstelmaatregelen die nodig zijn en de financiën die daarmee zijn
gemoeid. Wat betreft robuuste gebieden ben ik het helemaal eens met
mevrouw Wiegman.
De heer Grashoff zegt dat wij de grens opzoeken. Inderdaad, maar wij
gaan er niet overheen. Dat zou schijnzekerheid geven. Dan heb je eventjes
een mooi verhaal, maar vervolgens wordt de ballon lek geschoten bij de
eerste vergunningaanvraag waartegen bezwaar of beroep wordt
ingediend. Ik vind ook dat je het op een fatsoenlijke manier moet kunnen
verdedigen in Europa. Je moet gewoon niet hebben dat je regelmatig in
de gevarenzone zit, omdat de soepelheid van de Europese Commissie
daardoor te zeer op de proef wordt gesteld, en dat willen wij niet.
Een interessante vraag van mevrouw Van Veldhoven is om de ontwikkelruimte toe te kennen, als een soort privilege, aan bedrijven die duurzaam
opereren. Ik vind dat het principe moet zijn dat degenen die voldoen aan
de zeer hoge eisen wat betreft duurzaamheid en emissies in Nederland,
recht hebben op een deel van die ontwikkelruimte, als zij een aanvraag
voor uitbreiding doen. Ik zie de noodzaak niet om daaraan nog extra eisen
te verbinden, boven de hoge eisen die er zijn.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): Het was bedoeld als een suggestie met
betrekking tot de vraag hoe je schaarse ruimte verdeelt.
De heer Grashoff (GroenLinks): Voorzitter. De staatssecretaris stelt
terecht dat juridisch houdbare vergunningen en eenvoud voor de
gebruiker heel belangrijke uitgangspunten zijn. In reactie op mijn eerdere
opmerkingen zegt hij inderdaad op te passen dat hij niet over de grens
heen gaat, maar dat hij deze wel opzoekt. Dan resteert één variabele en
dat is de transparantie van het systeem. Meestal komt het erop neer dat je
de grenzen van de regelgeving meer kunt opzoeken naarmate je deze
complexer maakt, maar dat gaat dan conflicteren met de transparantie en
daarmee de geloofwaardigheid van datgene wat je doet. Het is ook van
belang dat het begrepen wordt, niet alleen door boeren, maar ook door
natuurbeschermers, zodat er ook sprake is van geloofwaardigheid voor
hen. Kan de staatssecretaris dat garanderen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

26

Staatssecretaris Bleker: De natuurorganisaties zijn ook betrokken bij de
inventarisatie die is gedaan voor de Natura 2000-gebieden en de
beheerplannen. Het is niet een feestje van overheden onderling, maar de
land- en tuinbouworganisaties en de natuurorganisaties worden erbij
betrokken. De transparantie moet uiteindelijk blijken bij de vergunningverlening. We hebben straks een PAS die tot houdbare, heldere vergunningverlening leidt. Als deze zich een paar keer heeft voltrokken, ontstaat er
jurisprudentie over houdbare vergunningverlening op basis van de PAS,
zodat mensen er in zekere zin op kunnen rekenen dat het in die en die
situaties leidt tot houdbare vergunningverlening als men aan die en die
voorwaarden voldoet. Dat moet het resultaat zijn van de toepassing van
de PAS in de praktische vergunningverlening.
De heer Grashoff (GroenLinks): Ik doel op een ander type transparantie;
niet zozeer dat een gebruiker die een vergunning aanvraagt, weet dat deze
het houdt. De staatssecretaris heeft gelijk dat dit een aspect van transparantie is, maar een ander aspect is dat je het bij wijze van spreken kunt
narekenen en beoordelen vanuit het perspectief van belanghebbenden en
verdedigers van natuur- en milieuwaarden, zodat de geloofwaardigheid
aan die kant ook blijft bestaan.
Staatssecretaris Bleker: In de aanvrage bij de vergunningverlening zullen
wij de toepassing van de PAS moeten verantwoorden. We zullen deze van
informatie moeten voorzien waarom in dit concrete geval een bepaald
type vergunning kan worden verleend. Die openheid moeten we sowieso
betrachten, ook als het zou komen tot juridische procedures.
De voorzitter: Daarmee is dit blokje voldoende beantwoord.
Staatssecretaris Bleker: Dan kom ik op de vraag van mevrouw Snijder
over het volgend jaar eerder uitrijden. Dat wil ik in januari welwillend
bezien, want ik begrijp het probleem, maar het moet wel in overeenstemming zijn met het vierde actieprogramma.
Zij vroeg ook om de fosfaatnorm te versoepelen voor bodemverbeteraars
zoals betacal. Het mestbeleid is erop gericht verliezen aan nutriënten zo
veel mogelijk te beperken. Hierbij past het niet om voor bepaalde
producten verlies aan nutriënten toe te staan. Een vrijstelling past ook niet
in het streven naar het sluiten van kringlopen. Ik zie geen inhoudelijke
onderbouwing voor een vrijstelling voor producten zoals betacal. Voor
compost bestaat een uitzondering. Een vrijstelling leidt tot problemen met
de Europese Commissie, omdat het een afwijking is van het vierde
actieprogramma in het kader van de Nitraatrichtlijn.
Mevrouw Snijder heeft ook gevraagd naar fosfaatfixerende gronden en
om er rekening mee te houden dat gewassen soms onvoldoende fosfaat
krijgen. Daar wordt al rekening mee gehouden in het huidige beleid,
omdat de fosfaatnorm voor bepaalde gronden al hoger is. Ondernemers
kunnen hier tot nu toe prima mee uit de voeten.
Mevrouw Snijder heeft ook gesproken over gebruiksnormen en gevraagd
in hoeverre ik bereid ben om meer flexibele bemestingsnormen op te
nemen in het vijfde actieprogramma. Bij de evaluatie van de Meststoffenwet wordt hiernaar gekeken. Die flexibiliteit kan niet zomaar gelden
voor onbewerkte dierlijke mest, omdat de norm daarvoor vastligt in de
Nitraatrichtlijn. We kunnen wel kijken naar mogelijkheden voor andere
vormen van mest. Je moet ook kijken naar de administratieve en
bestuurlijke lasten die daarmee gemoeid zijn. Hiermee heb ik genuanceerd antwoord gegeven op die vraag naar een flexibele norm.
De vraag van mevrouw Snijder om differentiatie naar gebieden mee te
nemen in het vijfde actieprogramma laat ik graag over aan de heer Atsma.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

27

Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Betacal is wel een stokpaardje van
mij, maar ik vind het antwoord heel kort door de bocht. Kan de staatssecretaris een beter onderbouwd antwoord geven op de vraag waarom
compost wel en betacal niet? Als het gaat om kringlopen, dan haal je iets
van het land wat gaat naar een fabriek. Daar komt grond bij vrij. Dat breng
je terug, maar dat zou je niet mogen bekijken als compost. Ik vind het
ongeloofwaardig om kort door de bocht te zeggen dat het niet past in het
verhaal en dat we dit in Brussel niet kunnen aangeven. Hetzelfde geldt
voor het antwoord van de staatssecretaris over fosfaatfixerende gronden.
Hij zegt dat in bepaalde gevallen al rekening wordt gehouden met
grondsoorten. Dan gaat het om het verschil tussen klei en zand, maar dat
slaat helemaal nergens op, als het gaat om fosfaatfixerende gronden. Klei
kan wel of niet fosfaatfixerend zijn. De staatssecretaris zegt dat er al
verschillende gebruiksnormen zijn, maar dat is echt een heel ander punt.
Ik vind dat de staatssecretaris er steviger in moet duiken, want in een
aantal gebieden wordt dit echt een probleem.
Staatssecretaris Bleker: In tweede termijn zal ik steviger in deze twee
stokpaarden duiken, zoals mevrouw Snijder het noemt, want ook
stokpaarden verdienen aandacht.
Voorzitter. Dan kom ik op het laatste blokje. Ik ben al ingegaan op de
kringlopen. Er loopt een praktijkproef in de Noordelijke Friese Wouden,
waarnaar mevrouw Jacobi vroeg. Deze proef wordt in het najaar
geëvalueerd en dan wordt definitief bezien hoe wij daarmee verdergaan.
Mevrouw Van Veldhoven vroeg informatie over schadelijke effecten van
covergisting. Door de Kamer is een motie aangenomen over de temperatuur in die vergisters, mogelijke ziekteverspreiders en bacteriën. Daar
wordt aan gewerkt. Bij covergisting mag alleen schoon en onverdacht
materiaal worden gebruikt. Om die reden worden materialen getoetst
voordat zij op de positieve lijst komen. Als men zich niet houdt aan de
regels, moet het digestaat als afval afgevoerd worden, dat is de huidige
werkwijze. Zoals men weet, gaan we het aantal producten dat mag
worden bijgevoegd, uitbreiden. Daarover zal de Kamer in oktober
definitief, concreet uitsluitsel krijgen.
Mevrouw Jacobi en de heer Koopmans hebben gevraagd naar covergisting van bermgras. Als er op korte termijn een dossier is waaruit blijkt
dat dit kan – en dat dossier gaan wij dus proberen te ontwikkelen – zal ik
dat beoordelen conform de huidige procedure. Daar kom ik later op terug,
samen met de heer Atsma.
De heer Van Gerven heeft gevraagd naar de alternatieve systematiek bij
de beoordeling van stoffen die in de vergister gaan. Hij vergelijkt deze met
de slager die zijn eigen vlees keurt. Op 16 juni heb ik de Kamer bij brief
geïnformeerd over de introductie van een alternatieve systematiek. In de
brief staat bijna letterlijk dat het bij dit systeem niet kan dat de slager zijn
eigen vlees keurt. De overheid blijft eindverantwoordelijk voor
handhaving van de regelgeving. Er wordt nu aan dat systeem gewerkt.
Zodra dat helemaal is uitgekristalliseerd, zullen wij de Kamer daarover
nader informeren. De gedachte dat dit een inferieur systeem zal worden,
zal niet bevestigd worden als de zaak is uitgewerkt.
Staatssecretaris Atsma: Voorzitter. Ik had gezegd dat ik op de overige
twee punten zou ingaan. Collega Bleker heeft ook al een reactie gegeven
op enkele overige vragen. Aan wat hij zei over covergisting kan ik
toevoegen dat we in principe heel erg voor bermgras zijn, maar dat dit
langs de A1 of de A2 wel wat anders kan bevatten dan bermgras uit een
willekeurig dorp in Friesland, zoals Warga. Daar moeten wij toch wel even
genuanceerd naar kijken. In eerste termijn is door enkele leden gewezen
op een rapport van de inspectie en de nVWA over datgene wat is
geconstateerd bij covergistingsinstallaties. De boer of degene die de
vergistingsinstallatie beheert en runt, moet wel de zekerheid hebben dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

28

wat wordt aangevoerd, een zodanige kwaliteit heeft dat je er geen nieuwe
problemen door creëert. De boer moet de zekerheid hebben dat wat in de
vergister wordt gestopt, is gecertificeerd en ook deugt. Dat is wel een
bijkomstig probleem. Als je te snel zegt dat alle bermgras kan worden
gebruikt, maak ik daarbij wel die kanttekening, want u en ik willen niet dat
er nieuwe problemen ontstaan door het materiaal dat uit die installatie
komt.
De heer Koopmans begon zijn betoog met het vijfde actieprogramma. Om
even het tijdpad aan te geven, het vertrekpunt is de evaluatie van de
Meststoffenwet. Deze komt eraan. In 2012 zal het gesprek hierover worden
gevoerd met de Commissie. De heer Koopmans heeft namens meerdere
fracties de randvoorwaarden hiervoor op tafel gelegd. Ik denk dat het van
belang is om deze goed in onze oren te knopen, ook voor de gesprekken
die wij voeren met de vertegenwoordigers uit de verschillende sectoren.
Ik plaats hierbij de juridische kanttekening dat je verplichte mestverwerking wel kunt willen, maar dat deze ook NMa-proof moet zijn. Dat is
iets waar wij nu al tegenaan lopen. Wij zouden het heel erg toejuichen
wanneer er veel grotere slagen worden gemaakt door de sectoren, maar
je moet dat wel in een bredere context bekijken. De voorwaarden van de
heer Koopmans en mevrouw Snijder sluiten daarbij aan en zijn wat mij
betreft helder. Mevrouw Snijder ging specifiek in op de differentiatie naar
gebruik en naar gebied. De Kamer heeft ruim een halfjaar geleden laten
weten dat er sprake moet zijn van differentiatie wat betreft de meetdiepte.
De motie die hierover is aangenomen, is volop in uitvoering. Ik denk dat ik
hiermee tegemoet kom aan de vraag van mevrouw Snijder. De consequenties hiervan moeten worden meegenomen bij de inzet bij het
volgende actieprogramma, waar de Kamer ook heel direct bij betrokken is.
Er zijn verschillende vragen gesteld over het PBL-advies dat op ons
verzoek is opgesteld en recent is verschenen. Het is te kort door de bocht
om te zeggen dat er volgens het PBL niets mogelijk is. Het planbureau
schetst een aantal risico’s en die zien wij ook. Ik heb begrepen dat de
Kamer die ook ziet, maar dat wil niet zeggen dat er geen kansen liggen.
Collega Bleker heeft al een aantal opties genoemd. Als het gaat om
kansen, heb je het niet alleen over uitbreiding van de veestapel. Ik noem
als willekeurig voorbeeld dat de melkproductie van een gemiddelde koe in
tien jaar is toegenomen met 25 tot 30%. Dat heeft dus niets te maken met
de omvang van de veestapel, maar wel met wat wij willen bereiken via het
voerspoor of via fokkerijprogramma’s. Dat wordt door de sector zelf
opgepakt. Kortom, het is minder zwart-wit dan wordt gesuggereerd. Het
PBL zegt gelukkig ook dat er mogelijkheden zijn, maar daar moet je
verstandig mee omgaan.
Mevrouw Van Veldhoven wees op een rapport van Twynstra Gudde dat
enkele weken geleden is verschenen. Ik ken dat rapport niet. Het voordeel
van de moderne techniek is dat ik even snel heb kunnen kijken naar wat er
op hoofdlijnen in staat. Naar mijn mening zijn de conclusies niet
verrassend, maar sluiten ze aan bij wat het RIVM eerder al heeft aangegeven. Mevrouw Van Veldhoven vraagt expliciet om een reactie. Ik denk
dat het verstandig is om ervoor te zorgen dat die reactie op het Twynstra
Gudde-rapport voor het volgende overleg over waterkwaliteit verschijnt,
zodat dit op een ordentelijke manier kan worden georganiseerd.
Mijn laatste overige punt betreft de vraag van de heer Koopmans, waarop
de interruptie van mevrouw Van Veldhoven aansluit, over de fijnstofproblematiek. Het is inderdaad waar dat er nog geld op de plank ligt, waar
niemand bij kan komen. Er zijn twee bronnen van fijnstof die nog moeten
worden aangepakt, waar echt knelpunten zitten. Een van die twee
bronnen is de pluimveehouderij. De bedrijven waar het om gaat, zijn
geïdentificeerd, dus die zijn bekend. We hebben de afgelopen jaren een
heel forse slag gemaakt om het aantal bedrijven terug te dringen dat voor
een fijnstofoverschot zorgt, maar de resterende bedrijven moeten nog wel
fors aan de bak. De subsidieregeling die wij hadden voor investeringen in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

29

de fijnstofaanpak, is half juni gesloten. Deze liep zoals bekend parallel aan
de derogatiedatum. De pot is bepaald nog niet leeg. Er zitten nog
tientallen miljoenen in. De inzet van EL&I en I en M de komende weken en
maanden is om in Brussel ruimte te krijgen om aanvullende maatregelen
te treffen voor die probleemgevallen. In november zal de fijnstofmonitor
verschijnen. Ik hoop dat wij er dan meer zicht op hebben of die ruimte
wordt geboden. Het gaat erom maatwerk te regelen. Een van de
praktische problemen waar wij tegenaan lopen, is dat de luchtwassertechniek nog niet helemaal is zoals gewenst. De mogelijkheden zijn niet
altijd voorhanden, maar de boel moet wel geholpen worden. Voor een
deel is dit op het niveau van individuele bedrijven, en in Nederweert en
Asten gaat het om een gebiedsgerichte aanpak, omdat daar sprake is van
een hoge achtergrondconcentratie waarnaar gekeken moet worden. Dat
waren mijn belangrijkste punten.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): De reactie van de staatssecretaris van
Milieu op het PBL-rapport is dat de productie per koe zo fijn is gestegen.
Moet ik dit opvatten als een signaal dat het kabinet vooral aanstuurt op
een nog grotere productie per dier, zodat het dier nog verder wordt
gedegradeerd tot een machine? Ik maak mij daarover ernstige zorgen.
Staatssecretaris Atsma: Dat is een opvatting en geen vraag. De
verhoogde productie per dier heeft alles te maken met dierenwelzijn, de
wijze waarop dieren worden gehouden, de invulling van het voerspoor en
de fokkerijlijn, maar dat is meer het terrein van collega Bleker. Ik heb in
reactie op die vraag van u en van de heer Van Gerven gezegd dat het niet
alleen een kwestie is van meer koeien. Het is overigens goed om te
beseffen dat we nog ver onder het aantal koeien zitten dat wij in
Nederland rond de Tweede Wereldoorlog hadden. In die zin moet het wel
even gerelativeerd worden.
Mevrouw Ouwehand (PvdD): Wat de staatssecretaris zegt, is ons allang
bekend. Ik vroeg hem waarom hij de behoefte voelt om dit aan de Kamer
mee te delen. Moet ik dit opvatten als de visie van dit kabinet op de
veehouderij? Ik voel er helemaal niets voor om via voersporen de
productie op peil te houden en het aantal dieren op die manier te
verminderen. Dierenwelzijn is ook een harde voorwaarde die wij hebben
na te leven in deze maatschappij.
Staatssecretaris Atsma: Er werd gevraagd om een reactie op het
PBL-rapport, waarin de risico’s worden geschetst van een ongebreidelde
uitbreiding van de veestapel. Alle fracties zijn het daarover eens. Ik heb
niemand gehoord die daarvoor pleit. Vervolgens zeg ik dat er ook een
nuancering in zit. Met precisielandbouw kun je nog veel bereiken, zoals
collega Bleker ook zei. Het overleg met de landbouworganisaties gaat ook
die kant op. Kortom, er zijn veel mogelijkheden en veel wegen die naar
Rome leiden. Het is voor mij geen verrassing dat die wegen mevrouw
Ouwehand niet altijd bevallen, maar ik vind wel dat je de ogen daarvoor
niet mag sluiten. Dat kun je ook de sectoren niet aandoen.
De voorzitter: Ik dank de staatssecretaris voor zijn beantwoording. Ik
begrijp dat iedereen hierna andere verplichtingen heeft, dus ik stel voor
dat iedereen in een minuut een hoogstnoodzakelijke boodschap meegeeft.
Dan hoeven de staatssecretarissen daar wellicht niet meer op te reageren.
Dan kunnen wij nog even samenvatten welke toezeggingen er zijn
gedaan. Ik heb nu al twee toezeggingen genoteerd. De staatssecretaris
van EL&I heeft toegezegd dat in de kabinetsreactie op het rapport-Alders,
die is voorzien voor eind oktober, ook de internationale aspecten worden
meegenomen. De staatssecretaris van I en M heeft toegezegd dat de
kabinetsreactie op het onlangs verschenen rapport van Twynstra Gudde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

30

voor het eerstvolgende overleg over waterkwaliteit naar de Kamer zal
worden gestuurd.
De heer Koopmans (CDA): Ik dank de bewindslieden voor hun
antwoorden. Ik deel de opvatting van de staatssecretaris dat het bij de
PAS gaat om juridische houdbaarheid, maar ik lees ook dat aannemelijk
moet worden gemaakt dat behoud van een habitattype binnen elk gebied
gegarandeerd kan worden. De PAS was bedoeld als landelijke aanpak om
de ammoniak te verminderen, maar deze is verworden tot een gebiedsspecifieke aanpak. Dat is nooit de bedoeling geweest. Eigenlijk gebeurt er
in de PAS dan hetzelfde als in de beheerplannen. Zonder de PAS kun je in
elk geval geen beheerplan vaststellen, dus daarover moet helderheid
komen in een brief.
Begrijp ik het goed dat staatssecretaris Atsma onze randvoorwaarden
voor het mestbeleid overneemt en dat deze zijn inzet worden bij het vijfde
nitraatactieplan? Ik dank de bewindslieden voor hun aanpak wat betreft
eventuele centen voor fijnstofvermindering.
Mevrouw Snijder-Hazelhoff (VVD): Dank voor de beantwoording van de
staatssecretarissen. Mijn vraag aan staatssecretaris Bleker is om de pilots
inzake kunstmestvervangers wat te verbreden. Ik heb gerefereerd aan de
pilot met raffinage die ik in Sleen heb gezien, waarbij je verschillende
stromen krijgt: een stroom van fosfaat, van stikstof en van groen gas. Als
we het goed aanpakken, verdwijnt er helemaal niets en worden deze
stromen sluitend. Het lijkt me uitstekend als de staatssecretaris zijn blik
zou verbreden, ook daarnaartoe.
Ik hoef helemaal geen lang antwoord op mijn verzoek aan de staatssecretaris om te kijken naar fosfaatfixerende gronden. Door meerdere
laboratoria wordt hierop gewezen. Het gaat om gebieden in Nederland
waar nog geen mestprobleem is, zoals Zeeland, Flevoland en het
Oldambt. Ik vraag de staatssecretaris om zich daarvan rekenschap te
geven, omdat er anders problemen ontstaan.
De heer Van Gerven (SP): Ik heb in eerste termijn gesproken over de
kosten van de stikstof- en ammoniakdepositie en gevraagd om een
resultaatverplichting naar aanleiding van de cijfers van de European
Nitrogen Assessment. Ik hoor hierop graag een reactie, nu of later. Deze
kan ook in de brief over de mestvisie worden opgenomen.
Dan nog een opmerking aan het adres van staatssecretaris Atsma. Het
gaat niet alleen om het aantal dieren, maar vooral om de vraag hoe de
dieren worden gehouden, want het is evident dat de productiemaximalisatie in een aantal gevallen echt ten koste gaat van het dierenwelzijn.
Mevrouw Jacobi (PvdA): Ik zie de brede visie van het kabinet graag
tegemoet, want op zichzelf is dat positief. Over de PAS is genoeg gezegd.
Wat betreft de kringlooplandbouw zijn er pilots gaande in MiddenDelfland, de Noordelijke Friese Wouden, de Gelderse Vallei en NoordHolland. De staatssecretaris heeft gezegd dat hij hier bij de evaluatie op
terugkomt, maar los van die evaluatie heeft dat type boeren met bovengronds mesten enz. heel veel te maken met natuurwaarden. Ik denk dat je
hierbij ook een relatie moet leggen met het gemeenschappelijk landbouwbeleid, om extra prestaties en bijzondere gebieden te belonen.
Ik ben blij dat staatssecretaris Atsma het met mij eens is dat het gras van
de A1 anders is dan de bermen bij Surhuisterveen, zoals ik al zei, maar
mijn verzoek was om uit te zoeken of het kan, want dat zou ten dienste
kunnen komen van de gemeenten en ons allemaal. Kan de staatssecretaris zeggen hoe hij dat gaat aanpakken? Verder denk ik dat we bij de
grondstoffen naar een soort certificering toe moeten. Graag een korte
reactie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

31

Mevrouw Ouwehand (PvdD): We zijn terug in de tijd van de Romeinen:
verdeel en heers. Dat wordt al jaren succesvol toegepast. Verdeel een
duidelijk probleem in heel kleine porties en ga over iedere portie zitten
millimeteren, dan kun je jaren door en het mooiste, en treurigste, is dat je
ook nog kunt zeuren als blijkt dat het niet werkt. Ik ben buitengewoon
teleurgesteld dat staatssecretaris Bleker niet de man blijkt te zijn die we
sinds zijn aantreden op televisie hebben gezien, met een rechte rug en
stoere woorden dat boeren op hem kunnen rekenen en weten wat ze
eraan hebben. Ik hoor en zie vandaag een staatssecretaris die wegkijkt van
de echte oorzaken en verdeel-en-heers toepast voor eigen politiek gewin.
Ik ben daar heel erg ontevreden over.
Mevrouw Van Veldhoven (D66): In het mestprobleem komen problemen
samen op het gebied van stikstof – overigens breder dan de landbouw –
fosfaat, fijnstof, natuur, waterkwaliteit en dierenwelzijn. Ik zal deze
aspecten in samenhang beoordelen bij de reactie op het rapport over de
megastallen, de PAS-brief, het natuurbeleid, de mestvisie en de visie op
waterkwaliteit en op onze energietoekomst. Een belangrijk uitgangspunt
voor D66, op grond waarvan wij dit zullen bekijken, is dat er niet in kokers
moet worden gedacht, maar werkelijk in kringlopen. Een ander
uitgangspunt is dat de vervuiler betaalt, herhaal ik nog maar. De
toezegging van de staatssecretaris om in Natura 2000-gebieden niet te
zullen maximaliseren, waarmee de kosten zouden worden doorgeschoven
naar de toekomst, stemt mij licht positief, kan ik als conclusie stellen,
maar het moet nog wel gebeuren. Ik heb een aantal vragen over de PAS
gesteld waarover de staatssecretaris heeft gezegd dat ze allemaal worden
beantwoord. Daar reken ik op, ook al is dit niet vermeld bij de toezeggingen.
Ik dank staatssecretaris Atsma ook voor zijn antwoord. Ik zou graag willen
dat hij zijn opmerking over certificering omzet in een toezegging dat hij
een certificeringssysteem voor biovergistingsmateriaal zal opzetten, zowel
voor de boeren als voor degenen die de producten daarna gebruiken.
De heer Grashoff (GroenLinks): In eerste termijn is discussie ontstaan
over de vraag of de staatssecretaris in de brede mestvisie waar hij mee
komt, ook aandacht besteedt aan kringlopen. Zijn antwoord daarop was
ja. Vervolgens ontspon zich een debatje waaruit bleek dat hij daar de
mondiale aspecten niet in meeneemt. Dat klopt niet, want het zijn naar
hun aard mondiale kringlopen. Het kan niet anders dan dat hij daar
aandacht aan besteedt, laat dat gezegd zijn. Zonder aandacht voor die
aspecten zal die mestvisie bij mij niet heel hoge ogen scoren.
Staatssecretaris Bleker: Er zijn enkele opmerkingen gemaakt die
voortkomen uit stellingnamen die ik laat voor wat zij zijn. De PAS is een
landelijk werkend instrument waarvan de gebiedstoets een onderdeel is,
zeg ik tegen de heer Koopmans. Dat moet ook. Wij kunnen er niet onderuit
dat er een gebiedsspecifieke toets bij hoort. We zijn nu bezig met de
voorbereiding van de gegevens voor het snel houdbaar maken van
vergunningen voor die gebieden. Daarbij heb je ook gebiedsinformatie en
die gebiedstoets nodig.
Mevrouw Jacobi heeft gevraagd om de pilot te verbreden. Mijn voorstel is
om de lopende pilots eerst goed af te ronden en te evalueren en dan te
bezien of en hoe er eventueel verbreding moet worden toegepast. In de
brief over het mestbeleid zal ik ingaan op het punt dat door de heer Van
Gerven is aangekaart.
Ik heb al een toezegging gedaan over bermgras. Men zal begrijpen dat het
bermgras rond Surhuisterveen in ieder geval wel in de vergister kan. Alle
gronden in Nederland kunnen in aanmerking komen voor een hogere
fosfaatnorm als uit een bodemmonster blijkt dat er sprake is van
fosfaatfixatie. De huidige situatie is dat de ondernemer zelf bepaalt of hij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

32

zo’n bodemmonster laat nemen en dat dan wordt beoordeeld of het kan.
Dit komt veelal voor bij zand- en kleigrond.
In compost zit een grondfractie waaraan fosfaat gebonden is. Die fosfaat
is niet beschikbaar voor het gewas en hoeft daarom niet meegerekend te
worden. De fosfaat in betacal is wel geheel beschikbaar voor het gewas en
daarom telt alle fosfaat daarin wel mee.
De heer Koopmans (CDA): De staatssecretaris is nog niet ingegaan op
mijn vraag over de beheerplannen.
Staatssecretaris Bleker: Kunt u de vraag even verduidelijken?
De heer Koopmans (CDA): Ik denk dat er geen beheerplannen kunnen
worden vastgesteld als de PAS er niet is. Mijn vraag is of de staatssecretaris dat met mij eens is.
Staatssecretaris Bleker: Ja, dat is precies de reden waarom deze
aangehouden worden. Dat klopt.
De heer Koopmans (CDA): Oké, dan is er dus ruim tijd om ze nog even
goed te herzien. Dat helpt natuurlijk ook.
Staatssecretaris Bleker: Ja, degene die gevoelig zijn voor stikstof.
Staatssecretaris Atsma: De heer Koopmans vroeg expliciet of ik mij
aansluit bij zijn inzet wat betreft het volgende actieprogramma, waarbij
mevrouw Snijder zich aansloot. Ik heb aangegeven dat dit voor ons een
volstrekt helder signaal is Ook voor de sector zal er een helder signaal
moeten zijn welke richting wij op willen. Je moet wel voortdurend de
afweging maken of datgene wat het meest gewenst is, ook kan. Ik heb de
verplichte mestverwerking als voorbeeld genoemd in het kader van de
juridische houdbaarheid. Daarover zijn wij het volgens mij wel eens, en
dat geldt waarschijnlijk voor de Kamer als geheel. Als het niet juridisch
houdbaar is, kun je er moeilijk een inzet van maken. Het vertrekpunt is de
evaluatie van de Meststoffenwet. Wij komen hoe dan ook met onze inzet
terug bij de Kamer, zoals is gevraagd en zoals al eerder is toegezegd.
Ik hoef niet meer in te gaan op de vraag van mevrouw Jacobi over
bermgras. Ik benadruk dat de lijst met nieuwe stoffen die kunnen worden
gebruikt, binnenkort bekend wordt. Wij zullen ervoor zorgen dat deze ook
naar de Kamer wordt gestuurd. Het is wellicht goed om de certificering
daarbij te betrekken. Het kan niet zo zijn dat een boer die ambities heeft
wat betreft covergisting, niet de zekerheid heeft dat datgene wat wordt
aangevoerd, ook deugt. Ik ben het met mevrouw Van Veldhoven eens dat
het om die reden goed is om die certificering scherp in beeld te brengen.
Het is geen enkel punt om haar daarin tegemoet te komen. Medio oktober
wordt de lijst bekend en dan kunnen we dat ook laten weten.
Groen gas is hierbij ook genoemd. De ambitie is om gezien de duurzaamheidsdoelstellingen die wij in 2020 moeten halen, tot minimaal 400
eenheden te komen, met een productie van 1500 miljoen m3 groen gas.
Dat is geen gemakkelijke opgave, maar het is wel een uitdaging waar de
sector volgens mij geweldig veel kansen in ziet. We moeten dat
gezamenlijk faciliteren. De minister van EL&I heeft daarvoor in de
afgelopen week een paar belangrijke stappen gezet.
De voorzitter: Wij hebben de volgende toezegging genoteerd: de Kamer
ontvangt te zijner tijd nadere informatie omtrent het gebruik van
bermgras. Ik dank u allen voor de inbreng en voor de beantwoording.
Wordt vervolgd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

33

Volledige agenda
1.

2.

3.

4.

5.

6.
7.
8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 8 maart 2011, Beantwoording vragen van de commissie over de recente mestfraudezaak, (28 385-203).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 28 maart 2011, Bevoegdheid tot het opleggen van
bestuurlijke boetes voor overtredingen van het Uitvoeringsbesluit
Meststoffenwet (Ubm) en de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet
(Urm), (28 385-204).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 30 mei 2011, Reactie op verzoek commissie ELI over
Verlengen uitrijperiode dierlijke mest, (28 385-209).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 25 mei 2011, Ontheffing voor het uitrijden van
drijfmest als stuifremmer, (28 385-206).
Brief staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, d.d. 25 mei 2011,
Aanbieding rapportage VROM-Inspectie over afvalstoffen bij
covergisting, (31 209-149).
Brief staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, d.d. 31 mei 2011,
Stand van zaken over ammoniak en fijnstof, (30 654-94).
Brief staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, d.d. 3 mei 2011,
Voortgangsoverzicht Actieplan Ammoniak Veehouderij, (30 654-93).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 30 mei 2011, Reactie op verzoek commissie ELI over
«Verlengen uitrijperiode dierlijke mest», (28 385-209).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 21 juni 2011, Stikstofgebruiksnorm brouwgerst en de
risicio’s op nitraatuitspoeling, (28 385-211).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 15 juni 2011, Reactie op verzoek commissie over het
toestaan van nieuwe producten in covergisters, (28 385-210).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 14 juni 2011, Kabinetsreactie op European Nitrogen
Assessment (ENA), (30 654-95).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 6 september 2011, Toezegging Koopmans wetsvoorstel wijziging van de Crisis en herstelwet, (32 588-21).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 14 juli 2011, Afschrift van brief aan de Eerste Kamer
over de verfijnde meting oppervlaktewaterkwaliteit, (2011Z15546).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 12 juli 2011, Mestkwestie tussen Nederland en
Nordrhein-Westfalen, (28 385-212).
Brief staatssecretaris van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie, d.d. 25 augustus 2011, Verzoek aan de Kamer tot uitstel
toezending van de kabinetsvisie mestbeleid, (28 385-213).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

34

1
Samenstelling:
Leden: Dijksma (PvdA), Snijder-Hazelhoff (VVD), Verburg (CDA),
Koopmans (CDA), Van der Ham (D66), voorzitter, Smeets (PvdA),
Samsom (PvdA), Paulus Jansen (SP), ondervoorzitter, Jacobi (PvdA),
Koppejan (CDA), Graus (PVV), Thieme (PvdD), Gesthuizen (SP),
Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Van Tongeren
(GroenLinks), Ziengs (VVD), Braakhuis (GroenLinks), Gerbrands
(PVV), Lodders (VVD), Van Vliet (PVV), Dijkgraaf (SGP), Schaart (VVD),
Verhoeven (D66) en Van der Werf (CDA).
Plv. leden: Jadnanansing (PvdA), Elias (VVD), Ormel (CDA),
Blanksma-van den Heuvel (PvdA), Koolmees (D66), Dikkers (PvdA),
Dekken (PvdA), Irrgang (SP), Groot (PvdA), Holtackers (CDA), Tony
van Dijck (PVV), Ouwehand (PvdD), Van Gerven (SP), Schouten
(ChristenUnie), Van Gent (GroenLinks), Leegte (VVD), Grashoff
(GroenLinks), De Mos (PVV), Taverne (VVD), Van Bemmel (PVV), Van
der Staaij (SGP), Houwers (VVD) en Van Veldhoven (D66).
2
Samenstelling:
Leden: Dijksma (PvdA), Van Gent (GroenLinks), Snijder-Hazelhoff
(VVD), voorzitter, Slob (ChristenUnie), Aptroot (VVD), Samsom
(PvdA), Paulus Jansen (SP), Haverkamp (CDA), Graus (PVV),
Ouwehand (PvdD), De Rouwe (CDA), Bashir (SP), De Mos (PVV), Van
Tongeren (GroenLinks), Monasch (PvdA), Van Dekken (PvdA),
Dijkgraaf (SGP), Van Veldhoven (D66), Koolmees (D66), ondervoorzitter, De Jong (PVV), De Caluwé (VVD), Leegte (VVD) en Holtackers
(CDA).
Plv. leden: Groot (PvdA), Braakhuis (GroenLinks), Houwers (VVD),
Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Lucas (VVD),
Smeets (PvdA), Van Gerven (SP), Van der Werf (CDA), Bontes (PVV),
Thieme (PvdD), Van Bochove (CDA), Ulenbelt (SP), Agema (PVV),
Grashoff (GroenLinks), Plasterk (PvdA), Jacobi (PvdA), Van der Staaij
(SGP), Van der Ham (D66), Verhoeven (D66), Van Bemmel (PVV), De
Boer (VVD), Lodders (VVD) en Koopmans (CDA).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 037, nr. 2

35