Landelijke Monitor
Ambulantisering en Hervorming
Langdurige GGZ
2016

Landelijke Monitor
Ambulantisering en Hervorming
Langdurige GGZ
2016

Utrecht, 2016

Colofon
Opdrachtgever
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Financier
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Projectleiding
Frank van Hoof
Projectuitvoering / auteurs
Frank van Hoof
Aafje Knispel
Lex Hulsbosch
Caroline Place
Christien Muusse
Maaike van Vugt
Michel Planije
Harry Michon
Hans Kroon
Met medewerking van
Harry van Haastrecht
Nancy Repi
Project-assistentie
Freeke Perdok
Productie
Joris Staal
Martin Fraterman
Vormgeving en productie
Canon Nederland N.V.
Beeld
www.istockphoto.com
Personen afgebeeld op de omslag van deze uitgave zijn modellen en hebben geen relatie tot het onderwerp
van deze uitgave of ieder onderwerp binnen het onderzoeksdomein van het Trimbos-instituut.
Deze uitgave is te downloaden via www.trimbos.nl/webwinkel
Artikelnummer AF1510.
© 2016, Trimbos-instituut, Utrecht.
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt,
in enige vorm of op enige wijze, zonder voorafgaande toestemming van het Trimbos-instituut.

2

Trimbos-instituut

Inhoudsopgave

Samenvatting

7

1.

2.

3.

4.

5.

6.

Inleiding

11

1.1. Aanleiding voor de monitor
1.2. Opzet van de monitor
1.3. Opzet van de rapportage

11
11
12

Leefsituatie en zorggebruik van mensen met ernstige psychische
aandoeningen

13

2.1.
2.2.
2.3.
2.4.
2.5.
2.6.

Inleiding
Leefsituatie, kwaliteit van leven
Zorggebruik en ondersteuningsbehoeften
Ontwikkelingen 2015-2016
Mensenrechten
Conclusies

13
14
16
18
19
20

Capaciteit en gebruik van GGZ-voorzieningen

21

3.1.
3.2.
3.3.
3.4.

21
21
24
26

Inleiding
Ambulante zorg
Intramurale zorg en beschermd wonen
Conclusies

Gespecialiseerde ambulante GGZ-voorzieningen

29

4.1.
4.2.
4.3.
4.4.
4.5.

29
29
32
33
35

Inleiding
Flexible Assertive Community treatment - FACT
Intensive Home Treatment - IHT
Vroege Interventie Psychose - VIP
Conclusies

Maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met een psychische
kwetsbaarheid

37

5.1.
5.2.
5.3.
5.4.

37
38
39
40

Inleiding
Omvang en activiteiten
Financiering en randvoorwaarden
Conclusies

Beschouwing

41

Referenties

43

Trimbos-instituut

3

Met dank aan:
De deelnemers aan de voorbereidingsgroepen
De leden van het panel Psychisch Gezien
De respondenten van de geënquêteerde instellingen, teams en initiatieven
De deelnemers aan de interviews
F-ACT Nederland
Platform IHT
Netwerk Vroege Psychose
LPGGz
CCAF

4

Trimbos-instituut

Bijlagen
A
B
C
D
E
F
G
H
		

Samenstelling begeleidingscommissie
Deelonderzoek Panel Psychisch Gezien – Leefsituatie en ontvangen zorg
Deelonderzoek Panel Psychisch Gezien – Mensenrechten
Deelonderzoek Capaciteit en zorggebruik GGZ-instellingen
Deelonderzoek Flexible Assertive Community Treatment – FACT
Deelonderzoek Intensive Home Treatment - IHT
Deelonderzoek Vroege Interventie Psychose - VIP
Deelonderzoek Maatschappelijke initiatieven voor en door mensen met
een psychische kwetsbaarheid

Afkortingen

45
47
83
91
123
135
145
157

179

Trimbos-instituut

5

6

Trimbos-instituut

Samenvatting

In de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) zijn in de afgelopen periode verschillende ingrijpende transities
in gang gezet. Twee belangrijke daarvan zijn de ambulantisering van de GGZ en de hervorming van de
langdurige GGZ (overheveling van voorheen vanuit de Awbz gefinancierde onderdelen van de GGZ naar
de Wlz en de Wmo). De transities moeten bijdragen aan betere en effectievere zorg en ondersteuning,
met name van mensen met ernstige en/of langdurige psychische aandoeningen. Daarbij is het streven
om betrokkenen meer mogelijkheden te bieden op en ondersteuning te bieden bij hun persoonlijk en
maatschappelijk herstel en het leiden van een gezond, veilig, sociaal en maatschappelijk leven.
Het ministerie van VWS hecht eraan om de transities en de resultaten daarvan goed te kunnen volgen,
en heeft het Trimbos-instituut daarom gevraagd de ambulantisering en de hervorming van de langdurige
GGZ te monitoren. Eind 2015 verscheen de eerste monitorrapportage. De resultaten daarvan waren voor het
het ministerie aanleiding om het Trimbos-instituut te vragen een advies op te stellen over de intensivering van
de ambulante GGZ en een handvat te maken voor de regionale samenwerking rond de zorg en sociale inclusie
van mensen met ernstige psychische aandoeningen. Genoemd advies verscheen in mei 2016 (Trimbosinstituut, 2016a). Het handvat verschijnt gelijktijdig met deze monitorrapportage (Trimbos-instituut, 2016b).
Voorliggend rapport beschrijft de resultaten van de tweede meting van de Landelijke Monitor Ambulantisering
en Hervorming Langdurige GGZ. Deze bestaat uit vier onderdelen:
• Kernmonitor kwaliteit van leven en zorgervaringen van mensen met ernstige psychische aandoeningen;
• Kernmonitor transitie GGZ-voorzieningen;
• Uitvraag ontwikkelingen en stand van zaken gespecialiseerde ambulante GGZ-voorzieningen;
• Uitvraag ontwikkelingen en stand van zaken maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met
een psychische kwetsbaarheid.
Kernmonitor kwaliteit van leven en zorgervaringen van mensen met ernstige psychische aandoeningen
De belangrijkste bron voor deze kernmonitor is een periodieke peiling onder de leden van het panel
Psychisch Gezien, waarin circa 2000 mensen met langdurige psychische aandoeningen participeren.
De eerste monitorpeiling onder het panel, voorjaar 2015, liet zien dat de kwaliteit van leven van de panelleden
in doorsnee ver achterblijft bij die van de algemene bevolking. De maatschappelijke participatiegraad is
laag en onder andere de eenzaamheidsproblematiek is groot. De peiling liet ook zien dat veel panelleden
willen deelnemen aan de samenleving en willen participeren in meer of minder formele sociale netwerken.
Vooral veel jongere panelleden hebben deze wens.
De tweede monitorpeiling onder de panelleden laat zien dat voor velen de realiteit nog steeds (ver) achter blijft
bij die wensen. In doorsnee is de leefsituatie en de kwaliteit van leven voor de leden van het panel Psychisch
Gezien in de periode 2015-2016 ongewijzigd gebleven. Dat geldt ook voor de zorg en ondersteuning die
men ontvangt en voor de waardering voor die zorg en ondersteuning. Ook de relatief lage waardering van
de panelleden voor de gemeentelijke voorzieningen en de voorzieningen op het gebied van werk en inkomen
is onveranderd.
De urgentie van het realiseren van de verbeteringen in de kwaliteit van leven en in het algemene
kwaliteitsniveau van voorzieningen waar mensen met ernstige psychische aandoeningen gebruik van maken,
blijft dus onverminderd groot. Datzelfde geldt, afgaande op de ervaringen en oordelen van de panelleden,
voor de acties die nodig zijn voor het waarborgen van de rechten van mensen met psychische beperkingen,
met name voor gelijke kansen rond maatschappelijke participatie.

Trimbos-instituut

7

Kernmonitor transitie GGZ-voorzieningen
De belangrijkste bron voor deze kernmonitor bestaat uit een jaarlijkse uitvraag bij GGZ-instellingen over de
capaciteit en het gebruik van ambulante en intramurale GGZ-voorzieningen. In deze uitvraag participeert
het grootste deel van de geïntegreerde GGZ-instellingen en Ribw’s in Nederland. In het kader van de tweede
meting van de monitor heeft een uitvraag plaatsgevonden over 2015. Resultaten worden afgezet tegen
die van de eerste meting en daaraan voorafgaande metingen in het kader van de toenmalige Monitor
Intramurale GGZ.
De resultaten duiden erop dat bij de deelnemende instellingen de enkele jaren geleden ingezette afbouw
van de klinische capaciteit doorzet. Ook de meer recent ingezette, bescheiden afbouw van het beschermd
wonen, continueert.
Aanwijzingen voor de met het ambulantiseringstraject beoogde uitbouw en intensivering van de ambulante
zorg, blijven echter uit.
Zo laten meerjarige trends met betrekking tot de ambulante basis en specialistische GGZ bij de aan de
monitor deelnemende instellingen zien dat:
• Het totaal aantal cliënten dat ambulante basis-GGZ of ambulante specialistische GGZ ontvangt, afneemt;
• Een verschuiving plaatsvindt van behandeltrajecten van de (doorgaans intensievere) specialistische GGZ
naar de (minder intensieve) basis-GGZ;
• Binnen de specialistische GGZ ook het aantal intensievere ambulante zorgtrajecten (DBC’s in de hogere
‘minutencategorieën’) (licht) daalt.
Eén en ander betekent dat, de ontwikkelingen in de basis-GGZ en de specialistische GGZ bij elkaar genomen,
per saldo bij de deelnemende instellingen een afname plaatsvindt van de omvang én van de intensiteit van
de ambulante zorg.
Over de Wmo-gefinancierde ambulante begeleiding bij de deelnemende instellingen konden vanwege
registratiewijzigingen geen recente trendcijfers worden gepresenteerd (in voorgaande jaren vond een lichte
stijging van het aantal cliënten in individuele ambulante begeleiding en een daling van het aantal cliënten in
ambulante groepsbegeleiding plaats). Resultaten van de Wmo-monitor van GGZ Nederland, de Ribw Alliantie
en de Federatie Opvang wijzen echter niet op substantiële uitbreidingen van de ambulante begeleiding.
Van belang is daarbij ook dat capaciteit en aantallen cliënten van de Wmo-gefinancierde ambulante GGZ
verhoudingsgewijs beperkt zijn.
De resultaten laten ook zien dat het aandeel van de ambulante zorg in de totale (Zvw-, Wlz-, Jeugdwet
en Wmo-gefinancierde) inkomsten van de instellingen in de afgelopen jaren (en volgens opgave van deze
instellingen) niet is gegroeid en min of meer stabiel blijft op circa 40 %. Ook deze cijfers duiden niet op
uitbreiding en intensivering van de ambulante zorg. (Daarbij is een deel van de verklaring voor die stabiele
verdeling gelegen in het feit dat de afbouw van de klinische capaciteit gedeeltelijk wordt gecompenseerd
door een intensivering (en duurder worden) van de resterende klinische zorg.)
De POH-GGZ is niet meegenomen in de monitor-uitvraag. Landelijke gegevens over 2015 zijn niet
voorhanden. Wel bekend is dat het aantal cliënten van de POH-GGZ in de afgelopen periode gestaag is
gegroeid. Kanttekening daarbij is dat ondersteuning door de POH-GGZ gemiddeld zeer laag-intensief is
(gemiddeld drie contacten per cliënt). Dat betekent dat het ‘volume’ aan ambulante zorg vanuit de POH-GGZ
vooralsnog zeer bescheiden is, maar ook dat, waar het ambulantiseringstraject ook inzet op intensivering van
die ambulante zorg voor mensen met ernstige psychische aandoeningen, de POH-GGZ daar vermoedelijk
slechts een beperkte rol in kan spelen.
Kanttekeningen bij bovenstaande bevindingen zijn dat ze a. niet volledig landelijk dekkend zijn en b. voor
een deel onderhevig kunnen zijn aan administratieve ‘artefacten’, onder andere als gevolg van de transities
of wijzigingen in registratie-systematiek. Gegeven die kanttekeningen roepen de verschillende bevindingen
tezamen niettemin het beeld op dat van een substantiële uitbouw en intensivering van de ambulante zorg
vooralsnog geen sprake is.

8

Trimbos-instituut

Uitvraag gespecialiseerde ambulante GGZ-voorzieningen
Belangrijke uitgangspunten in de ontwikkeling van goede en effectieve ondersteuning aan mensen met
ernstige psychische aandoeningen zijn: ‘integrale zorg’; intensieve zorg waar nodig; en preventie (van
chroniciteit). Drie categorieën van gespecialiseerde ambulante GGZ-voorzieningen die gebaseerd zijn op deze
uitgangspunten zijn (Flexible) Assertive Community Treatment (FACT), Intensive Home Treatment (IHT) en
Vroege Interventie Psychose (VIP). In deze monitorrapportage wordt verslag gedaan van een inventarisatie
van de stand van zaken rond bovengenoemde voorzieningen. Voor die inventarisatie is gebruik gemaakt van
enquête-onderzoek en interviews.
Ontwikkelingen rond ambulante GGZ-voorzieningen als FACT, IHT en VIP laten zien dat in de afgelopen jaren
flink is geïnvesteerd in de kwaliteit van de (ambulante) zorg en ondersteuning voor mensen met ernstige (of acute)
psychische aandoeningen. Daarbij blijken vertegenwoordigers van de teams vooral te spreken over de interne
organisatie en het interne functioneren van de teams. Verdere ontwikkeling is, afgaande op de bevindingen
in deze monitor, in hoofdzaak nodig in de bredere organisatie van de zorg (meer continuïteit, flexibiliteit,
regie, afstemming), aansluiting bij andere maatschappelijke organisaties (sociaal domein) en ondersteuning
bij maatschappelijk herstel en participatie. Verbeteringen zijn ook nodig als het gaat om uitbreiding van de
capaciteit (groter bereik en verkleining van de caseload; ook de FACT-teams en de VIP-teams geven aan bij
de huidige – bij de (F)ACT teams stijgende - caseload te veel ‘achter de problemen aan te lopen’.)
Een belangrijke bevinding is echter ook dat, waar FACT in de afgelopen periode gestaag is gegroeid, er
momenteel nagenoeg geen uitbreidingsplannen meer zijn. Deelnemers aan de verschillende deelonderzoeken
van de monitor signaleren ook dat financierings- en bekostigingsstructuren, een toenemende productiedruk
(met als gevolg onder andere een verminderende outreach bij FACT) en het ontbreken van regie en
afstemming op regionaal niveau de kwaliteit verder onder druk zetten.
Uitvraag maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met een psychische kwetsbaarheid
Persoonlijk en maatschappelijk herstel, participatie en sociale inclusie van mensen met ernstige psychische
aandoeningen vragen (veel) meer dan alleen goede GGZ-voorzieningen. Ontwikkelingen in het sociaal domein
en in de sectoren van wonen, werk, onderwijs, etc. zijn van belang, maar ook maatschappelijke initiatieven
voor én door mensen met een psychische kwetsbaarheid zelf (waaronder de zogeheten herstelacademies en
zelfregiecentra). In deze monitorronde is door middel van een enquêteonderzoek speciale aandacht besteed
aan deze ‘door en voor’ initiatieven.).
De enquêteresultaten laten zien dat maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met een psychische
kwetsbaarheid in termen van ‘betaalde’ capaciteit een bescheiden positie innemen, maar dat het bereik
in termen van deelnemers aanzienlijk is. Daarbij vervullen de initiatieven functies in het persoonlijk en
maatschappelijk herstel van de deelnemers zelf, maar nemen ze ook een bredere maatschappelijke rol en
een verantwoordelijkheid in de transities in de zorg op zich. Belangrijke uitdagingen zijn voor veel van de
initiatieven gelegen in het waarborgen van de continuïteit (van financiering) en de positionering en inbedding
in het regionale zorglandschap.
De toenemende belangstelling voor de initiatieven in het kader van de recente transities, biedt betrokkenen
de hoop die uitdagingen in de toekomst beter het hoofd te kunnen bieden (onder andere door middel van
een meer structurele financiële basis). Essentieel is in de ogen van de respondenten dat de initiatieven daarbij
de ruimte behouden voor eigenheid (‘vrijplaats’) en onafhankelijkheid.
Beschouwing
Per saldo laten de monitorresultaten zien dat in de afgelopen jaren door de ‘mensen in het veld’ flink is
ingezet op verbetering van de zorg voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. De ontwikkelingen
rond FACT, IHT en VIP maar ook de maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met een psychische
kwetsbaarheid getuigen daarvan. De ambities bij betrokkenen om de positieve ontwikkelingen door te
zetten, is groot.

Trimbos-instituut

9

De bevindingen van deze tweede monitorrapportage geven echter ook aanleiding tot zorg. De afbouw
van intramurale voorzieningen zet door, en er vindt substitutie plaats van de (doorgaans intensievere)
gespecialiseerde ambulante GGZ door de (doorgaans minder intensieve) basis-GGZ. Aanwijzingen voor
een substantiële intensivering c.q. uitbreiding van intensieve ambulante zorg, zoals beoogd met het
ambulantiseringstraject, blijven echter uit. Ook zijn er vooralsnog geen aanwijzingen dat het aandeel van de
ambulante zorg in de beschikbare middelen van de GGZ-instellingen stijgt (zorgverzwaring in de intramurale
zorg lijkt daarbij een rol te spelen). Een belangrijke bevinding is ook dat, waar FACT in de afgelopen periode
gestaag is gegroeid, er momenteel nagenoeg geen uitbreidingsplannen meer lijken te zijn. De groei van FACT
zou daarmee tot een halt komen. Daarmee blijven ontwikkelingen ver achter bij die in het eerder genoemde
Advies streefcijfers intensivering ambulante GGZ.
Verder heeft op populatieniveau over de periode 2014-2015 geen verbetering plaatsgevonden in de
leefsituatie van mensen met langdurige psychische aandoeningen. De kwaliteit van leven blijft nog steeds
ver achter bij die van de algemene bevolking. Met name eenzaamheid blijft voor velen een groot probleem.
De hoop van mensen met ernstige psychische aandoeningen op meer mogelijkheden tot het leiden van een
gezond, veilig, sociaal en maatschappelijk leven, blijft dan ook onverminderd groot.
Bij elkaar genomen roepen de monitorresultaten vooral op tot een (veel) grotere urgentie om in gezamenlijkheid
in te zetten op uitbreiding van de investeringen in goede ambulante zorg, meer herstel, meer participatie, een
betere gezondheid en meer sociale inclusie van mensen met een ernstige psychische aandoening.

10

Trimbos-instituut

1 Inleiding
1.1 Aanleiding voor de monitor
In de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) zijn in de afgelopen periode verschillende ingrijpende transities
in gang gezet. Twee belangrijke daarvan zijn de ambulantisering van de GGZ en de hervorming van de
langdurige GGZ. De transities moeten bijdragen aan betere en effectievere zorg en ondersteuning, met name
van mensen met ernstige en/of langdurige psychische aandoeningen. Daarbij is het streven om betrokkenen
meer mogelijkheden te bieden op en ondersteuning te bieden bij hun persoonlijk en maatschappelijk herstel
en het leiden van een gezond, veilig, sociaal en maatschappelijk leven.
Het ministerie van VWS hecht eraan om de transities en de resultaten daarvan goed te kunnen volgen, en
heeft het Trimbos-instituut daarom gevraagd de ambulantisering en de hervorming van de langdurige GGZ
te monitoren. Eind 2015 verscheen de eerste monitorrapportage. Deze gaf het ministerie onder andere
aanleiding tot het laten opstellen van een Advies streefcijfers intensivering ambulante GGZ en een Handvat
voor een regionale samenwerkingsagenda rond de sociale inclusie van met mensen met ernstige psychische
aandoeningen.
Voorliggend rapport beschrijft de resultaten van de tweede meting van de Landelijke Monitor Ambulantisering
en Hervorming Langdurige GGZ.

1.2 Opzet van de monitor
Vaste onderdelen van de monitor zijn de volgende twee ‘kernmonitors‘:
Kernmonitor kwaliteit van leven en zorgervaringen van mensen met ernstige psychische aandoeningen
De belangrijkste bron voor deze kernmonitor is een periodieke peiling onder de leden van het panel Psychisch
Gezien, waarin circa 2000 mensen met langdurige psychische aandoeningen participeren.
Kernmonitor transitie GGZ-voorzieningen
Deze kernmonitor bestaat uit een jaarlijkse inventarisatie van de ontwikkelingen in de capaciteit en het
gebruik van ambulante en intramurale GGZ-voorzieningen. Deze worden in beeld gebracht aan de hand van
een periodieke uitvraag bij GGZ-instellingen.
Daarnaast wordt jaarlijks ingezoomd op één of meer specifieke ontwikkelingen rond de ambulantisering en
hervorming van de langdurige GGZ. In deze tweede rapportage wordt speciale aandacht besteed aan de
ontwikkelingen rond twee categorieën van voorzieningen en initiatieven:
Gespecialiseerde ambulante GGZ-voorzieningen
Belangrijke uitgangspunten in de ontwikkeling van goede en effectieve ondersteuning aan mensen met
ernstige psychische aandoeningen zijn: ‘integrale zorg’; intensieve zorg waar nodig; en preventie (van
chroniciteit). Drie categorieën van gespecialiseerde ambulante GGZ-voorzieningen die gebaseerd zijn op
deze uitgangspunten zijn (Flexible) Assertive Community Treatment (FACT), Intensive Home Treatment (IHT)
en Vroege Interventie Psychose (VIP). In deze monitorrapportage wordt verslag gedaan van een inventarisatie
van de stand van zaken rond bovengenoemde voorzieningen. Voor die inventarisatie is gebruik gemaakt van
enquête-onderzoek en interviews.

Trimbos-instituut

11

Maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met een psychische kwetsbaarheid
Persoonlijk en maatschappelijk herstel, participatie en sociale inclusie van mensen met ernstige psychische
aandoeningen vragen meer dan alleen goede GGZ-voorzieningen. Ontwikkelingen in het sociaal domein en
in de sectoren van wonen, werk, onderwijs, etc. zijn ook van belang, maar ook maatschappelijke initiatieven
door en voor mensen met een psychische kwetsbaarheid zelf. In deze tweede monitorrapportage wordt aan
de hand van de resultaten van een enquête-onderzoek speciale aandacht besteed aan de ontwikkelingen
rond deze cliënteninitiatieven, zoals de zogeheten herstelacademies en zelfregiecentra.

1.3 Opzet van het rapport
In de volgende hoofdstukken worden de resultaten beschreven van de tweede monitorronde. In hoofdstuk 2
komen (de ontwikkelingen in) de perspectieven van mensen met ernstige psychische aandoeningen op hun
actuele leef- en zorgsituatie aan bod. In hoofdstuk 3 worden de ontwikkelingen en de stand van zaken
beschreven in de capaciteit en het gebruik van de intramurale en ambulante GGZ-voorzieningen. Hoofdstuk 4
gaat in op de ontwikkelingen en stand van zaken rond respectievelijk FACT, IHT en VIP. In hoofdstuk 5
worden de ontwikkelingen besproken rond de maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met een
ernstige psychische kwetsbaarheid. Hoofdstuk 6 bevat een slotbeschouwing op de resultaten van deze
tweede monitorronde.
Alle resultaten hebben betrekking op het moment van de uitvraag in 2016, uitgezonderd de gegevens over
de capaciteit en het zorggebruik bij de instellingen in hoofdstuk 3; deze hebben betrekking op 2015 (en de
voorgaande jaren).
Een uitgebreidere verantwoording en verslaglegging van de verschillende deelonderzoeken voor deze tweede
monitorronde is opgenomen in de bijlagen.

12

Trimbos-instituut

2	Leefsituatie en perspectieven van mensen
met ernstige psychische aandoeningen
2.1 Inleiding
Op jaarbasis hebben in Nederland naar schatting bijna twee miljoen volwassenen te kampen met psychische
aandoeningen (Trimbos-instituut, 2010). Bij de meerderheid zijn de klachten van relatief korte duur en is de
impact op het dagelijks functioneren relatief beperkt. Er zijn ook mensen bij wie de problemen niet zo snel
overgaan, bij wie de klachten een chronisch karakter (dreigen te) krijgen en bij wie de psychische klachten
gepaard (dreigen te) gaan met uiteenlopende problemen op andere terreinen (lichamelijke gezondheid,
sociale en maatschappelijke situatie). Een scherpe grens tussen de populatie van mensen met kortdurende
en relatief ‘lichte’ problemen en mensen met langer durende en ernstiger problemen is niet te trekken. Wel
zijn indicaties te geven van de omvang van deze tweede ‘groep’. Zo kwamen Delespaul e.a. (2013) tot een
onderbouwde schatting van het totaal aantal mensen met ernstige psychische aandoeningen in Nederland
van circa 280.000. Daarbij gaat het om mensen die in de voorafgaande vijf jaar ten minste enkele jaren te
maken hebben gehad met een psychische aandoening die gepaard is gegaan met ernstige beperkingen in
het sociaal en/of maatschappelijk functioneren.
Hoewel de omstandigheden van persoon tot persoon verschillen, laten eerdere onderzoeken zien dat de
kwaliteit van leven van mensen die te kampen hebben met ernstige psychische aandoeningen in doorsnee
fors achterblijft bij die van de algemene bevolking. Tegelijk laat onderzoek zien dat mensen met ernstige
psychische aandoeningen geen statische populatie vormen. Mensen krijgen klachten, maar het kan ook weer
beter met hen gaan. Ook wanneer psychische kwetsbaarheden blijven, kunnen mensen in persoonlijke en
maatschappelijke zin ‘herstellen’.
Panel Psychisch Gezien
Ten behoeve van de monitor worden de leefsituatie en zorgervaringen van de leden van het panel Psychisch
Gezien gevolgd. Het panel telt circa 2000 leden (18+) met ernstige of aanhoudende psychische problemen.
De panelleden worden periodiek bevraagd over (hun oordelen over) de eigen leefsituatie en de zorg die zij
ontvangen. Daarnaast worden panelleden periodiek geraadpleegd over hun oordeel over actuele (beleids-)
ontwikkelingen in en rond de zorg.
In dit hoofdstuk presenteren we een overzicht van de resultaten van een in het voorjaar van 2016 gehouden
panelpeiling, waarin bijna 1400 leden inzicht geven in hun leefsituatie en ervaringen met de zorg. De
voorjaarspeiling 2016 is grotendeels identiek aan een eerste peiling ten behoeve van de monitor, in het
voorjaar van 2015. Dat maakt een vergelijking mogelijk van de resultaten in 2015 en 2016. In paragraaf
2.2 gaan we in op de leefsituatie van de panelleden en het oordeel van de leden over de eigen kwaliteit
van leven. Paragraaf 2.3 gaat in op de zorg die panelleden ontvangen en het oordeel van de panelleden
daarover. Paragraaf 2.4 geeft een kort overzicht van de ontwikkelingen op bovengenoemde domeinen in
de periode 2015-2016.
In 2016 heeft Nederland het VN-verdrag voor de rechten van mensen met beperkingen geratificeerd.
Anticiperend daarop heeft in het najaar van 2015 een aparte, korte peiling onder de panelleden plaatsgevonden
over discriminatie en mensenrechten. De resultaten van deze peiling worden besproken in paragraaf 2.5.
Een uitgebreid verslag van de resultaten van de beide panelraadplegingen is te vinden in de bijlagen B en C.

Trimbos-instituut

13

2.2 Leefsituatie en kwaliteit van leven
Tabel 2.1 geeft een overzicht van de leefsituatie en de ervaren kwaliteit van leven van de panelleden ten tijde
van de voorjaarspeiling 2016 (63 % vrouw, gemiddelde leeftijd 49 jaar).
De tabel laat zien dat een grote meerderheid van de panelleden zelfstandig woont. Circa 6 % van de leden
woont in (een woning/appartement van) een zorginstelling. In dat laatste geval betreft het meestal een
(groeps- of individuele) woning in een woonwijk. Ruim de helft van de panelleden is alleenstaand. Een derde
woont met partner en/of kinderen. De overigen wonen in een woning met andere familieleden (ouders) of
anderen. Van alle panelleden doet ruim twee op de vijf vrijwilligerswerk. Eén op de vijf heeft een betaalde
baan (inclusief 4 % die in een sociale werkvoorziening werkt)1. Eveneens één op de vijf panelleden is actief
als mantelzorger. Iets minder dan één op de tien volgt een opleiding of werkgerelateerde cursus.
Vrijwel alle panelleden hebben bij aanmelding al langer dan twee jaar psychische klachten. Circa vijf op de
zes panelleden geeft bij aanmelding aan beperkingen te ervaren op het gebied van werk en onderwijs; drie
kwart meldt beperkingen op het gebied van sociale contacten en iets minder dan de helft op het gebied van
wonen. Ten tijde van de peiling geeft ruim twee derde van de panelleden aan (ook) te kampen te hebben
met lichamelijke gezondheidsproblemen. Iets meer dan de helft (52 %) van de panelleden beoordeelt zijn/
haar gezondheid als matig tot slecht2. Ruim vier op de vijf panelleden (81 %) is eenzaam en twee op de vijf
(40 %) erg of heel erg eenzaam. Circa 40 % van de panelleden geeft aan het gevoel te hebben niet mee te
tellen in de maatschappij.
Overall geven panelleden de eigen kwaliteit van leven gemiddeld een rapportcijfer van 6,2. Het minst tevreden
zijn de leden over hun psychische en lichamelijke gezondheid en hun financiële situatie. Ter vergelijking:
het gemiddelde rapportcijfer voor de eigen kwaliteit van leven van de algemene bevolking is een 7,8.
In vergelijking met andere populaties is met name de eenzaamheid onder de panelleden groot, bijvoorbeeld
ook vergeleken met ouderen en mensen met (ernstige) lichamelijke beperkingen.
Belangrijk bij dit overzicht is dat het om gemiddelden gaat. Panelleden - en mensen met ernstige psychische
aandoeningen - verschillen onderling sterk in hun leefsituatie en kwaliteit van leven, met uitschieters in zowel
positieve als negatieve zin. Eén en ander neemt niet weg dat in zijn algemeenheid de kwaliteit van leven van
de panelleden veel tekorten te zien geeft.

1
2

14

Ter vergelijking: in de algemene bevolking heeft ruim twee derde een betaalde baan.
Ter vergelijking: in de algemene bevolking beoordeelt één op de zes mensen de eigen gezondheid als matig tot slecht.

Trimbos-instituut

Tabel 2.1 Leefsituatie en kwaliteit van leven panel Psychisch Gezien 2016 (N = 1383*)
Sekse
Man

37 %

Vrouw

63 %

Leeftijd
< 36

13 %

36-55

54 %

>55

33 %

M

49 jaar

Woonsituatie
Zelfstandig

87 %

Woning van een zorginstelling

6%

Anders

7%

Huishouden
Alleenstaand

58 %

Met partner

20 %

Met (partner en) kinderen

13 %

Met ouders of andere familie

2%

Met anderen (waaronderbeschermd wonen)

6%

Werk en opleiding
Betaald werk

21 %

Vrijwilligerswerk

43 %

Mantelzorg

20 %

Opleiding / werkgerelateerde cursus

8%

Gezondheid
Psychische klachten > 2 jaar (bij aanmelding)

95 %

Actuele psychische ongezondheid

68 %

Actuele lichamelijke gezondheidsproblemen

71 %

Ervaren beperkingen (ten tijde van aanmelding)
Op gebied van werken of leren

85 %

Op gebied van sociale contacten

76 %

Op gebied van wonen

48 %

Tevredenheid met (gemiddelde score op 7-puntsschaal)
Woonsituatie

5,5

Dagelijkse bezigheden

4,7

Sociale contacten

4,6

Financiële situatie

4,4

Lichamelijke gezondheid

4,3

Psychische gezondheid

4,1

Rapportcijfer kwaliteit van leven
5 of minder

29 %

6

18 %

7 of hoger

54 %

M

6,2

* Totaal aantal respondenten op de voorjaarspeiling 2016: 1383. Respons op afzonderlijke items kan soms lager zijn.
Zie bijlage B.

Trimbos-instituut

15

2.3 Zorggebruik en ondersteuningsbehoeften
Bijna drie kwart (70 %) van de panelleden is ten tijde van de peiling cliënt bij een GGZ- of verslavingszorg­
instelling. Van alle panelleden ontvangt een kwart (25 %) GGZ-zorg aan huis. Eén op de 10 panelleden
(10 %) is in de afgelopen maanden vrijwillig opgenomen geweest en 2 % gedwongen.
Tabel 2.2 geeft een overzicht van de verschillende GGZ-voorzieningen, van het percentage panelleden
dat in de afgelopen 12 maanden van deze voorzieningen gebruik heeft gemaakt en van het gemiddelde
rapportcijfer dat de panelleden deze voorzieningen geven.
Tabel 2.2 Contact met GGZ-voorzieningen in de afgelopen 12 maanden en waardering1 voor deze voorzieningen

Contact in
afgelopen
12 maanden

Rapportcijfer

%

M

GGZ-instelling of verslavingszorginstelling algemeen

65

6,8

ACT/FACT team

28

6,8

Psycholoog/psychiater/psychotherapeut met een eigen praktijk

20

6,9

RIBW of andere organisatie die woonbegeleiding biedt

16

6,8

Dagactiviteitencentrum (DAC) *

16

6,7

Praktijkondersteuner GGZ bij de huisarts (POH-GGZ) *

13

6,3

Andere cliënteninitiatieven voor herstel en zelfregie

13

6,7

Steunpunt GGZ, cliënten-informatiepunt of cliëntenbelangenbureau

7

6,6

PIT team: psychiatrische intensieve thuiszorg *

5

6,4

IHT team: intensive home treatment/intensieve thuisbehandeling

3

5,9

VIP team: vroege interventie psychose team

2

6,0

1. De waardering met name bij de voorzieningen waar relatief weinig leden gebruik van maakten, moet met voorzichtigheid
geïnterpreteerd worden. In alle gevallen is de mediaan iets hoger dan het gemiddelde. Een mediaan van 6 betekent
dat 50% van de panelleden een cijfer onder de 6 geeft en 50% boven de 6. Bij de organisaties met het * -teken is de
mediaan 0,5 – 1 punt hoger dan het gemiddelde.

De tabel laat zien dat ruim een kwart van de panelleden in de afgelopen 12 maanden in zorg is geweest
bij een ACT- of FACT team3. Ongeveer één op de vijf panelleden heeft gebruik gemaakt van vrijgevestigde
GGZ-hulpverleners en één op de zeven à acht panelleden van de POH-GGZ. Een deel van de panelleden
maakte ook gebruik van een dagactiviteitencentrum, een ‘cliënteninitiatief voor herstel en zelfregie’ en
‘steunpunten GGZ’ of ‘cliëntenbelangenbureaus’. Minder werd door de panelleden gebruik gemaakt
van specialistische voorzieningen zoals de PIT-teams, IHT-teams en VIP-teams. Gemiddeld geven de
panelleden de meest gebruikte GGZ-voorzieningen (GGZ-instelling algemeen, RIBW, (F)ACT, vrijgevestigde,
DAC, cliënteninitiatief) een rapportcijfer van iets minder dan een zeven. De POH-GGZ en de genoemde
specialistische voorzieningen scoren iets lager.
Een deel van de panelleden is in de afgelopen 12 maanden (ook) in contact geweest met algemene
gezondheidszorgvoorzieningen, gemeentelijke voorzieningen en voorzieningen rond werk en re-integratie.
3

16

Afgaand op het totaal aantal mensen met ernstige psychische aandoeningen (zie Delespaul e.a., 2013) en afgaand op het totaal aantal
opnamen in de GGZ en op het totaal aantal (F)ACT-cliënten in Nederland (zie het volgende hoofdstuk), vormt het panel in termen van
opname-prevalentie en (F)ACT gebruik een goede afspiegeling van de totale populatie van mensen met ernstige psychische aandoeningen.

Trimbos-instituut

Tabel 2.3 geeft een overzicht van het percentage panelleden dat in de afgelopen 12 maanden van
deze voorzieningen gebruik heeft gemaakt en van het gemiddelde rapportcijfer dat de panelleden deze
voorzieningen geven.
Tabel 2.3	Contact met overige voorzieningen in de afgelopen 12 maanden en waardering voor deze voorzieningen

Contact in
afgelopen
12 maanden

Rapportcijfer

%

M

Huisarts of praktijkondersteuner GGZ bij de huisarts

68

7,2

Hulpverlener met alternatieve geneeswijze

11

7,3

Wijkverpleegkundige

6

6,8

Coach met een eigen praktijk

5

6,6

Gemeente, medewerkers WMO (WMO-loket / Zorg-loket)

23

5,7

Sociaal wijkteam

11

5,9

Gemeente, overig

10

5,2

Buurthuis

8

6,1

Schuldhulpverleningsorganisatie

8

6,0

Welzijnsorganisatie

5

6,2

Gemeente, Dienst Werk en inkomen

5

5,3

MEE (ondersteuning bij leven met een beperking)

4

5,8

UWV: Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen

45

5,8

Vrijwilligersorganisatie

18

6,8

Sociale werkvoorziening

7

5,9

Re-integratiebureau

6

5,5

Gezondheidszorg algemeen

Gemeente

Voorzieningen voor werk- en re-integratie

De tabel laat zien dat twee derde van de panelleden in de afgelopen 12 maanden contact heeft gehad met
de huisarts. Dat is overigens niet heel veel meer dan onder de algemene bevolking. Bij de gemeenten zijn
met name medewerkers van Wmo- of Zorg-loketten in beeld geweest bij de panelleden (bij bijna een kwart).
Ruim één op de tien panelleden heeft contact gehad met het sociale wijkteam. Verder heeft bijna de helft van
het panel de afgelopen 12 maanden contact gehad met het UWV. De tabel laat verder zien dat panelleden
de voorzieningen in het gezondheidszorgdomein in het algemeen met een ruime voldoende waarderen,
maar (veel) minder positief zijn over gemeentelijke voorzieningen (waaronder de sociale wijkteams).
Voor het merendeel van de verschillende categorieën gemeentelijke voorzieningen ligt het rapportcijfer onder
de 6,0. Ook de waardering voor het UWV en voor re-integratiebureaus is relatief laag.

Trimbos-instituut

17

Panelleden hebben niet alleen te maken met professionele hulpverleners. Bijna twee derde van de panelleden
krijgt ten tijde van de peiling en in verband met de psychische problemen zorg of ondersteuning van iemand
uit de eigen omgeving (mantelzorg). Het zijn vooral de partner (41 %), vrienden (39 %) en (schoon)ouders
(33 %) die de panelleden bijstaan, maar ook kinderen (17 %). Lotgenoten zijn voor een vijfde (20 %) van
de panelleden een belangrijke steunpilaar buiten het professionele circuit.
Panelleden is ook gevraagd op welke levensdomeinen zij een ondersteuningsbehoefte hebben en of zij
die ondersteuning ook krijgen (hetzij van een professional, hetzij van iemand uit het informele netwerk).
Tabel 2.4 geeft een overzicht.
Tabel 2.4 Ondersteuningsbehoeften per levensdomein
Ondersteuning door
professionals

Ondersteuning door mensen
uit het eigen netwerk

Panelleden
met behoefte
aan steun

Panelleden die
ondersteuning
krijgen

Panelleden
met behoefte
aan steun

Panelleden die
ondersteuning
krijgen

N

n (%)1

n (%)2

n (%)1

n (%)2

Sociale contacten

1313

632 (48)

428 (68)

338 (26)

249 (74)

Dagelijkse bezigheden

1294

610 (47)

368 (60)

186 (14)

108 (58)

Financiële situatie

1300

389 (30)

256 (66)

176 (14)

119 (68)

Psychische gezondheid

1304

1019 (78)

871 (85)

67 (5)

37 (55)

Lichamelijke gezondheid

1302

835 (64)

641 (77)

85 (7)

43 (51)

Krijgen van juiste hulpverlening

1279

875 (68)

651 (74)

37 (3)

17 (46)

Alcohol- en/of druggebruik

1268

165 (13)

99 (60)

28 (2)

19 (68)

Persoonlijke verzorging

1283

128 (10)

70 (55)

92 (7)

59 (64)

Huishouden

1295

364 (28)

231 (63)

224 (17)

178 (79)

Seksualiteit en intimiteit

1280

225 (18)

66 (29)

156 (12)

91 (58)

Huisvesting

1269

254 (20)

120 (47)

74 (6)

43 (58)

Zingeving en perspectief

1288

674 (52)

444 (66)

120 (9)

65 (54)

Omgaan met medicatie

1300

590 (45)

461 (78)

50 (4)

34 (68)

1. Het percentage over de totale groep responderende panelleden (N) voor het betreffende leefdomein.
2. Het percentage over de groep panelleden die aangeeft ondersteuningsbehoefte te hebben voor het betreffende leefdomein.

De tabel laat zien dat panelleden vooral ondersteuningsbehoeften hebben op het gebied van de eigen
psychische en lichamelijke gezondheid en het vinden van de juiste hulp. In veel gevallen ontvangen de
panelleden ook (enige) ondersteuning op de genoemde gebieden, in de meeste gevallen van professionele
hulpverleners. Maar met name rond sociale contacten, dagelijkse bezigheden, huisvesting, seksualiteit/
intimiteit en lichamelijke gezondheid ontbeert ook een aanzienlijk deel van het panel de gewenste
ondersteuning.
In zijn algemeenheid geeft bijna een kwart van de panelleden te kennen dat zij onvoldoende zorg ontvangen;
hetzij omdat die zorg niet beschikbaar is (5 %), hetzij omdat de zorg die men ontvangt onvoldoende is (18 %).

2.4 Ontwikkeling 2015-2016
De eerste panelpeiling ten behoeve van de monitor - in het voorjaar van 2015 - liet zien dat veel panelleden
een socialer en meer maatschappelijk ingebed leven zouden willen. Bijna twee derde van de panelleden gaf
18

Trimbos-instituut

destijds aan meer contact te willen hebben met andere mensen en twee derde zou vooral een hechter of
beter contact met anderen willen. Van diegenen die geen betaalde baan hadden (78 %) zou bijna de helft
aan het werk willen. Onder de jongere panelleden bleek die wens tot sociale en maatschappelijke participatie
nog vaker aanwezig. Zo gaf twee derde van de jongere panelleden die geen betaalde baan heeft, aan die
wel te ambiëren.
Voor velen blijft de realiteit anno 2016 nog steeds (ver) achter bij die wensen. Weliswaar is de leefsituatie van
de panelleden die zowel participeerden in de voorjaarspeiling van 2015 als in die van 2016, voor een deel van
deze groep veranderd. Zo is een klein deel van de panelleden van type woonplek veranderd, waarbij het aantal
leden dat vanuit een woning van een instelling zelfstandig is gaan wonen iets groter is dan de groep die de
omgekeerde beweging maakte. Ook is een aantal panelleden vrijwilligerswerk of betaald werk gaan doen,
maar is een bijna even groot deel daar juist mee gestopt. Ook het oordeel over de eigen kwaliteit van leven
is voor een deel van de panelleden (op onderdelen) verbeterd, maar voor een ander deel juist verslechterd.
Kijken we naar de groep als geheel dan zijn per saldo de leefsituatie en het gemiddelde oordeel over de eigen
kwaliteit van leven (ook voor de afzonderlijke levensdomeinen) ongewijzigd gebleven. Waar dus, zoals mag
worden verwacht, individuele levenslopen in de periode 2015-2016 voor een deel van het panel uiteenliepen,
is het beeld voor de groep als geheel anno 2016 nog gelijk aan dat van 2015.
Een vergelijking van het zorggebruik van de panelleden in 2015 respectievelijk 2016 is wegens een iets
gewijzigde vraagstelling maar ten dele mogelijk. In zijn algemeenheid suggereren de uitkomsten niettemin
dat ook het zorg- en voorzieningengebruik van het panel als geheel (en gebaseerd op de groep die aan
beide peilingen deelnam) min of meer ongewijzigd zijn gebleven4. Dat geldt ook voor de waardering
van de panelleden voor deze voorzieningen; het beeld van een positievere waardering voor de (meest
gebruikte) voorzieningen in het (geestelijke) gezondheidszorgdomein en een relatief lage waardering voor
de voorzieningen in het gemeentelijke domein en het domein van werk en inkomen, was ook in 2015 al
zichtbaar en is in 2016 ongewijzigd gebleven.
Een vergelijking van de resultaten in 2015 en 2016 laat verder zien dat ook in termen van inhoudelijke
ondersteuningsbehoeften en de mate waarin daaraan volgens de panelleden wordt tegemoet gekomen,
het beeld grotendeels hetzelfde is gebleven.

2.5 Mensenrechten
Medio 2016 heeft Nederland het VN-verdrag voor de rechten van mensen met beperkingen geratificeerd.
Dit VN-verdrag spoort overheden aan om de positie en de rechten van mensen met lichamelijke, psychische
of verstandelijke beperkingen actief te beschermen, waarborgen en verbeteren. Het gaat hierbij om situaties
waarin betrokkenen vaak nog een achterstand hebben, zoals het recht op gelijke behandeling, autonomie
en participatie (zie het kader voor de grondbeginselen van het verdrag).

De grondbeginselen van het VN-verdrag voor de rechten van mensen met beperkingen
a. Respect voor persoonlijke autonomie, inherente waardigheid
b. Non-discriminatie
c. Volledige en daadwerkelijke participatie in de samenleving
d. Respect voor verschillen en menselijke diversiteit
e. Gelijke kansen
f. Toegankelijkheid
g. Gelijkheid van man en vrouw
h. Respect voor kinderen met een handicap en behoud van hun eigen identiteit

4

Afgezien van een kleine toename van het aantal panelleden dat contact heeft met ACT/FACT en een kleine afname van het aantal leden dat
contact heeft met een zelfstandig gevestigde psycholoog/psychiater/psychotherapeut.

Trimbos-instituut

19

Anticiperend op de ratificatie van het VN-verdrag heeft in het najaar van 2015 een korte peiling onder de
panelleden plaatsgevonden over discriminatie en mensenrechten. Panelleden werden bevraagd over hun
eigen ervaringen met discriminatie en achterstelling en naar hun oordeel over de actuele stand van zaken
met betrekking tot de mensenrechten van mensen met aanhoudende psychische problemen.
Van de panelleden die participeerden in de peiling (N = 901) gaf ruim drie kwart (78 %) aan wel eens te
worden gediscrimineerd vanwege psychische problemen. Discriminatie speelt met name rond participatie.
Zo voelt van de leden die naar werk zoeken, meer dan de helft (54 %) zich gediscrimineerd in deze zoektocht.
Op de werkvloer heeft bijna de helft (48 %) zich wel eens achtergesteld gevoeld vanwege psychische
problemen. Ook bij het vinden en doen van vrijwilligerswerk of een training/opleiding heeft een aanzienlijk
deel van de leden te maken (gehad) met discriminatie; dat geldt steeds voor ongeveer een vijfde van de
leden die in de genoemde situaties verkeerden.
Maar ook in andere situaties komt discriminatie vanwege psychische problemen voor, aldus de panelleden,
bijvoorbeeld in de algemene gezondheidszorg (16 %) of in de eigen buurt (16 %). Opmerkelijk is dat de
panelleden daarnaast relatief veel melding maken van ongelijke behandeling in de geestelijke gezondheidszorg
(23 %).
In zijn algemeenheid is bijna zeven op de tien leden (69 %) van oordeel dat zijn of haar mensrechten wel
eens (of meermalen) zijn geschonden. Het meest genoemd worden schending van het recht op privacy en
het verbod op discriminatie. En hoewel er dus ook een minderheid is die geen melding maakt van persoonlijke
ervaringen met geschonden mensenrechten, vindt wel nagenoeg het voltallige panel (93 %) dat er wat
betreft mensenrechten een achterstand is voor mensen met aanhoudende psychische problemen. Betere
bescherming is volgens deze panelleden met name nodig voor het recht op een bestaansminimum, voor het
verbod op discriminatie, het recht dat alle mensen vrij en gelijkwaardig zijn en het recht op privacy. De meeste
panelleden (64 %) vinden dat er dringend acties nodig zijn om de rechten van mensen met psychische
beperkingen te verbeteren.

2.6 Conclusies
Veel mensen met ernstige psychische aandoeningen willen deelnemen aan de samenleving en willen
participeren in meer of minder formele sociale netwerken. Vooral veel jongere mensen met ernstige psychische
aandoeningen hebben deze wens. Voor velen blijft de realiteit momenteel echter nog steeds (ver) achter
bij die wensen, niettegenstaande de ondersteuning die de meesten (op onderdelen) ontvangen vanuit de
professionele zorg en vanuit het eigen, informele netwerk. Ook voor de leden van het panel Psychisch Gezien
is in doorsnee de situatie in de periode 2015-2016 grotendeels ongewijzigd gebleven. Dat geldt ook voor
de relatief lage waardering van de panelleden voor de gemeentelijke voorzieningen en de voorzieningen op
het gebied van werk en inkomen.
Bij deze bevindingen kan de kanttekening worden geplaatst dat een periode van 1 jaar kort is om substantiële
en ‘meetbare’ verbeteringen op populatieniveau en in het algemene kwaliteitsniveau van voorzieningen
te realiseren. Tegelijk onderstrepen de bevindingen de urgentie van die verbeteringen en van effectieve
beleidsvoering daarop. Datzelfde geldt, afgaande op de ervaringen en oordelen van de panelleden, voor
de acties die nodig zijn voor het waarborgen van de rechten van mensen met psychische beperkingen, met
name voor gelijke kansen rond maatschappelijke participatie.

20

Trimbos-instituut

3 	Capaciteit en gebruik van
GGZ-voorzieningen
3.1 Inleiding
In het Bestuurlijk akkoord toekomst GGZ uit 2012 hebben de landelijke overheid, zorgaanbieders,
zorgverzekeraars en cliëntenorganisaties afgesproken om de beschikbare middelen voor de GGZ anders in
te zetten: minder intramurale zorg en meer en betere ambulante zorg, met name voor mensen met ernstige
psychische aandoeningen (Ministerie van VWS, 2012).
In dit hoofdstuk worden de recente ontwikkelingen en de actuele stand van zaken beschreven in de capaciteit
en het gebruik van de intramurale en ambulante GGZ-voorzieningen.
Landelijke registratiegegevens over de capaciteit en het gebruik van GGZ-voorzieningen reiken vooralsnog
slechts tot 2014 (dat geldt zowel voor de specialistische GGZ als voor de basis-GGZ en de POH-GGZ).
Voor de monitor is behoefte aan actuelere data. De belangrijkste bron daarvoor (en voor dit hoofdstuk)
is een LMA-uitvraag over 2015 bij GGZ-instellingen. Aan deze uitvraag, verleenden 54 instellingen hun
medewerking, waaronder het merendeel van de geïntegreerde GGZ-instellingen en RIBW’s 5. De uitvraag
over 2015 en eerdere uitvragen bij de instellingen in het kader van de Monitor Ambulantisering en de
voorloper daarvan, de Monitor Intramurale GGZ, vormen de basis voor de in dit hoofdstuk gepresenteerde
trendcijfers. Een uitgebreid verslag van dit deelonderzoek bij de GGZ-instellingen is te vinden in bijlage D.
In paragraaf 3.2 gaan we in op de ontwikkelingen rond het ambulante GGZ-gebruik bij de deelnemende
instellingen. In paragraaf 3.3 worden ontwikkelingen rond de capaciteit en het gebruik van de intramurale
GGZ en het beschermd wonen beschreven.

3.2 Ambulante zorg en begeleiding
Ambulante GGZ wordt sinds 2015 geboden vanuit drie financieringskaders: de Zvw, de Jeugdwet en
de Wmo. Binnen zowel de Zvw als de Jeugdwet is een verder onderscheid te maken in twee echelons:
de basis-GGZ en de specialistische GGZ. Tabel 3.1 geeft een overzicht van de aantallen cliënten in 2015 van
de aan de LMA deelnemende instellingen binnen elk van deze financieringskaders / echelons.
Tabel 3.1. Aantallen ambulante cliënten deelnemers LMA 2015

Financieringskader / echelon

5

Aantal cliënten 2015

Zvw basis-GGZ

55.000

Zvw specialistische GGZ

347.500

Zvw totaal

402.500

Jeugdwet basis-GGZ

5.900

Jeugdwet specialistische GGZ

70.300

Jeugdwet totaal

76.200

Wmo

24.300

De deelnemers aan de LMA vertegenwoordigen naar schatting twee derde van de totale intramurale en BW-capaciteit in Nederland.
Het aandeel in de ambulante GGZ (met name voor mensen met ‘lichtere’ problematiek) is mogelijk iets lager.

Trimbos-instituut

21

De tabel laat zien dat verreweg de meeste cliënten gebruik maken van de Zvw-gefinancierde ambulante
GGZ, in het bijzonder de specialistische GGZ. De Jeugdwet neemt aanzienlijk minder cliënten voor zijn
rekening. Slechts een klein deel van de cliënten van de deelnemende instellingen ontvangt ambulante
begeleiding vanuit de Wmo.
Kijken we apart naar de ontwikkelingen binnen respectievelijk de basis-GGZ en specialistische GGZ,
dan ontstaat het volgende beeld.
Basis-GGZ
De basis-GGZ werd in 2014 ingevoerd. Tot 2015 werd de basis-GGZ volledig gefinancierd vanuit de Zvw.
Vanaf 2015, met overheveling van alle GGZ voor jeugdigen (tot 18 jaar) naar de Jeugdwet, wordt de
basis-GGZ gefinancierd vanuit twee financieringskaders: Zvw én Jeugdwet.
De basis-GGZ betreft doorgaans kortdurende of laag-intensieve zorg. Daarbij wordt een onderscheid
gemaakt in vier basis-GGZ-producten: kort, middel, intensief en chronisch. Het belangrijkste verschil tussen
de producten is de gemiddelde tijd per behandeling. Die varieert van ca. 300 minuten (ofwel ca. 5 contacten)
voor het product ‘kort’ en 500 minuten (ofwel ca. 8 contacten) voor het product ‘middel’ tot ca. 750 minuten
(ofwel ca. 12 contacten) voor de producten ‘intensief’ en ‘chronisch’.
Tabel 3.2 geeft een overzicht van het aantal afgesloten producten basis-GGZ van de LMA-deelnemers
in 2015 en van de mutaties daarin ten opzichte van 2014.
Tabel 3.2. Gesloten producten basis-GGZ deelnemers LMA 2015 en mutatie 2014-2015*

Product

Aantal gesloten producten
basis-GGZ 2015
%

Mutatie aantal gesloten producten
basis-GGZ 2014-2015
%

Product kort

3.300

9%

-5%

Product middel

7.900

21 %

+ 34 %

Product intensief

17.700

47 %

+ 158 %

Product chronisch

5.400

14 %

+ 370 %

Product onvolledig behandeltraject

3.800

10 %

-

Totaal

38.100

100 %

+98 %

* Gegevens 2015 gebaseerd op aantal gesloten producten basis-GGZ Zvw én Jeugdwet van alle LMA-deelnemers in 2015.
Mutatiecijfers zijn gebaseerd op een vergelijking van het aantal gesloten producten basis-GGZ Zvw 2014 met het aantal
gesloten producten basis-GGZ Zvw én Jeugdwet 2015 bij alle GGZ-instellingen die hebben deelgenomen aan de
LMA-uitvraag in 2014 én 2015.

Tabel 3.2 laat zien dat bij de instellingen die aan de LMA deelnamen circa de helft van de basis-GGZ in 2015
geleverd wordt in de vorm van het product ‘intensief’ (gemiddeld circa 12 contacten). De overige cliënten
ontvingen zorg door middel van één van de andere producten. De tabel laat ook zien dat het aantal gesloten
producten basis-GGZ in de periode 2014-2015 is verdubbeld. Die groei komt met name voor rekening van
de producten ‘intensief’ en ‘chronisch’.
Specialistische GGZ
Binnen de ambulante specialistische GGZ worden zorgproducten omschreven in termen van DBC’s. Deze
worden ingedeeld in diagnosegroepen en minutencategorieën. Tabel 3.3 geeft een overzicht van de aantallen
door de LMA-deelnemers afgesloten ambulante DBC’s in 2015 voor de Zvw respectievelijk de Jeugdwet.

22

Trimbos-instituut

Tabel 3.3. Gesloten ambulante DBC’s Zvw en Jeugdwet deelnemers LMA 2015
DBC-minutencategorieën

Aantal gesloten ambulante DBC’s
Zvw

Aantal gesloten ambulante DBC’s
Jeugdwet

< 1800 minuten

202.540

70,0

41.913

75,3

1800-5999 minuten

73.701

25,5

11.251

20,2

6000 minuten en meer

13.094

4,5

2.465

4,4

Totaal

289.335

100

55.629

100

De tabel laat zien dat circa twee derde tot drie kwart van gesloten DBC’s in de laagste minutencategorieën
vallen (tot 1800 minuten ofwel maximaal ca. 30 contacten per jaar). Circa één op de twintig trajecten betreft
intensieve DBC’s van meer dan 6000 minuten.
Figuur 3.1 geeft de ontwikkeling weer van het aantal afgesloten ambulante DBC’s per minutencategorie
over de periode 2012-2015. Daarbij zijn voor het jaar 2015 de aantallen afgesloten DBC’s voor de Zvw en
de Jeugdwet samen genomen.
Figuur 3.1. Aantal afgesloten ambulante DBC’s bij de deelnemers LMA naar minutencategorieën 2012-2015.

* Gebaseerd op de gegevens van de instellingen die hebben gerespondeerd de uitvragen in het kader van de LMA 2014,
2015 én de Landelijke monitor intramurale GGZ (voorloper van de LMA) 2012, 2013. Gegevens 2015 gebaseerd op
aantal gesloten ambulante DBC’s Zvw én Jeugdwet.

De figuur laat zien dat door de jaren heen het aantal afgesloten ambulante DBC’s bij de LMA-deelnemers
afneemt. Dat geldt met name voor de lichtere DBC’s. Maar ook de intensievere DBC’s vertonen per saldo
een dalende trend6.

6

De oorzaak van de ‘discontinuïteit’ in de reeks in het jaar 2014 (met relatief hoge aantallen afgesloten DBC’s ten opzichte van de omliggende
jaren) is niet geheel duidelijk. Mogelijk gaat het om administratieve naweeën van de invoering in 2012 en afschaffing in 2013 van de eigen
bijdrage.

Trimbos-instituut

23

De daling van het aantal ambulante cliënten in de gespecialiseerde GGZ wordt voor een deel gecompenseerd
door de groei van het aantal cliënten in de basis-GGZ. Bij elkaar opgeteld daalt bij de LMA-deelnemers echter
ook het totaal aantal cliënten in de basis-GGZ en gespecialiseerde GGZ over de periode 2014-2015 met circa
4 %. (Eenzelfde patroon wordt over voorgaande periode vastgesteld door de NZa; GGZ Marktscan 2015;
NZa, 2015.)
Ambulante begeleiding Wmo
Sinds 2015 wordt een deel van de ambulante GGZ aan mensen met ernstige psychische aandoeningen
gefinancierd door gemeenten. In termen van capaciteit en aantallen cliënten van ambulante GGZ is de rol van
gemeenten relatief beperkt (het aantal mensen met ernstige psychische aandoeningen dat Zvw-gefinancierde
ambulante zorg ontvangt is aanzienlijk groter). In 2015 boden de LMA-deelnemers ambulante begeleiding
aan ruim 24.000 cliënten (extrapolerend naar landelijke cijfers gaat het naar schatting om 35.000 à 40.000
cliënten). In de voorgaande periode (2012-2014) steeg het aantal cliënten dat individuele begeleiding
ontving en daalde het aantal cliënten in ambulante groepsbegeleiding. De uitsplitsing over individuele
en groepsbegeleiding was voor de LMA-deelnemers in 2015 niet goed meer te maken. Daarmee zijn
voor de LMA-deelnemers ook geen trendcijfers over de periode 2014-2015 beschikbaar. Resultaten van
de Wmo-monitor wijzen echter niet op substantiële uitbreidingen van de ambulante begeleiding (GGZ
Nederland, 2016).

3.3 Intramurale zorg en beschermd wonen
Capaciteit
Nederland beschikte van oudsher en vanuit internationaal perspectief over een relatief grote capaciteit
aan klinische opname- en verblijfsvoorzieningen. Per saldo nam tussen 2000 en 2010 het totale aantal
opnameplaatsen en verblijfs- en woonvoorzieningen in de GGZ nog met ruim een derde toe. De feitelijke
afbouw nam rond 2011 (dus nog voor de afbouwafspraken van 2012) een aanvang in de Zvw-gefinancierde
intramurale voorzieningen (opnamen tot één jaar). In 2013 werd in een bescheidener tempo ook een begin
gemaakt met de afbouw van de verblijfsvoorzieningen. Het beschermd wonen is tot 2013 blijven groeien.
De LMA-uitvraag over 2015 laat zien dat de in afgelopen periode ingezette beddenafbouw bij de
LMA-deelnemers doorzet. Tabel 3.4 geeft een overzicht van de ontwikkelingen in de periode 2012-2015.
Tabel 3.4 Ontwikkeling intramurale capaciteit LMA-deelnemers 2012 – 2015
mutatie
2012-2013
(%)

mutatie
2013-2014
(%)

mutatie
2014-2015
(%)

mutatie
2012-2015
(%)

Eerste opnamejaar*

-5,8

-7,3

-4,6

-16,7

Langdurig verblijf ** (vanaf het tweede opname jaar)

-2,9

-4,1

-4,6

-11,2

Beschermd Wonen ***

-0,2

-3,5

-2,7

-6,2

Totaal (n=40)

-2,5

-4,7

-3,7

-10,6

*

t/m 2014 Zvw-gefinancierde plaatsen. In 2015 Zvw-DBC gefinancierde plaatsen plus Jeugdwet-DBC gefinancierde
plaatsen (‘Jeugd-GGZ is per 1/1/2015 naar de Jeugdwet gegaan vanuit de Zorgverzekeringswet. In 2014 is een
afspraak gemaakt tussen VWS, gemeenten (VNG) en zorgverzekeraars (ZN) dat GGZ-aanbieders de geleverde zorg
nog tot 1/1/2018 in de bestaande bekostigingstaal van de jeugd-GGZ (producten voor de basis-GGZ en DBC’s voor
de gespecialiseerde GGZ) mogen declareren’ www.vng.nl).
** t/m 2014 de AWBZ-B gefinancierde plaatsen. In 2015 de Wlz gefinancierde plaatsen plus de Zvw-ZZP gefinancierde
plaatsen.
*** t/m 2014 de AWBZ-C gefinancierde plaatsen. In 2015 het Wmo 2015 gefinancierde beschermd wonen voor mensen
met psychische problematiek.

24

Trimbos-instituut

De tabel laat zien dat de afbouw van de klinische voorzieningen over de periode 2014-2015 bijna 5 %
bedraagt, bij het beschermd wonen gaat het om bijna 3 %. Afbouw van beschermd wonen blijft relatief
bescheiden (en komt vooral voor rekening van de geïntegreerde GGZ-instellingen; de BW-capaciteit van de
RIBW’s daalde nauwelijks). Kijken we naar het meerjarige beeld, dan laat tabel 3.4 zien dat over de periode
2012-2015 de grootste afbouw plaats heeft gevonden in de categorie ‘eerste opnamejaar’ en dat de afbouw
van het beschermd wonen over de jaren heen nog relatief beperkt is.
Exacte cijfers over het totaal aantal intramurale plaatsen in 2015 (inclusief de plaatsen bij de instellingen die
niet aan de LMA deelnamen) zijn niet voorhanden. Wel kan op basis van extrapolatie van de recente trends
bij de LMA-deelnemers en eerdere schattingen van de totaalcijfers over 2014, een indicatie worden gegeven.
Die komt erop uit dat Nederland in 2015 in totaal naar schatting tussen de 9.500 en 10.000 plaatsen in de
categorie ‘eerste opnamejaar’ telde, bijna 7.000 plaatsen langdurig verblijf en tussen de 16.500 en 17.000
plaatsen voor beschermd wonen.
Figuur 3.2 geeft een indicatie van de ontwikkelingen in de totale intramurale GGZ-capaciteit in Nederland in de
periode 2008-2015. De figuur laat zien dat het totaal aantal plaatsten in de opname- en verblijfsvoorzieningen
in 2015 bijna een vijfde onder het niveau van peiljaar 2008 ligt. De capaciteit van het beschermd wonen ligt
daar echter bijna anderhalf keer boven. Kanttekening daarbij is dat de gemeenten - inmiddels verantwoordelijk
voor het beschermd wonen - geen partij waren in het Bestuurlijk akkoord waarin de ambulantiseringsafspraken
werden gemaakt. Overigens bestaat anno 2015 ruim een derde van de plaatsen voor beschermd wonen uit
individuele woonvoorzieningen.
Figuur 3.2. Capaciteitsontwikkelingen intramurale GGZ 2008-2015 (aantal plaatsen)*

* Op basis van aantal verblijfdagen in kalenderjaar en omgerekend naar plaatsen op basis van de rekenregel 365 dagen
is één plaats. Gegevens over 2008 op basis van NZa cijfers, zoals gerapporteerd in de Landelijke Nulmeting Intramurale
GGZ (Trimbos-instituut, 2012). Cijfers langdurig verblijf 2008 inclusief ABWZ overig. (De productiecijfers langdurig verblijf
van 2008 liggen beduidend lager dan de AWBZ-productiecijfers van de omliggende jaren en zijn daarmee mogelijk een
onderrapportage.) Gegevens over 2012-2015 op basis van extrapolatie van de LMA-gegevens en bijschatting op basis
van andere bronnen (DigiMV). Gegevens over 2015 inclusief Jeugdwet.

Naast Zvw, Wlz- en Wmo- gefinancierde intramurale zorg worden ook intramurale GGZ-plaatsen gefinancierd
door het Ministerie van Justitie. In 2015 telde Nederland ruim 3.800 van deze strafrechterlijke forensisch
psychiatrische plaatsen. Dat aantal nam in de periode 2012-2015 nog met bijna 9 % toe.

Trimbos-instituut

25

Binnen de justitieel gefinancierde GGZ vindt al enkele jaren een verschuiving plaats van plaatsen in de
forensische psychiatrische centra naar de (forensische psychiatrische afdelingen van) reguliere GGZ-instellingen
(Forensische zorg in getal 2011-2015; Dienst Justitiële Inrichtingen, 2016).
Zorggebruik
Hoewel de klinische capaciteit al enkele jaren afneemt, is het aantal unieke cliënten dat wordt opgenomen
in de GGZ-instellingen die aan de LMA deelnemen, in de periode 2014-2015 nagenoeg gelijk gebleven. Dat
gold ook voor de voorgaande periode. Wel daalde over de periode 2014-2015 het aantal opnamenperioden
(met circa 7 %). Dat komt per saldo neer op gemiddeld minder opnamen per cliënt 7. De opnameduur bleef
over de hele linie ongeveer gelijk 8. Bij circa 17 % van de opnamen ging het om een crisisopname. Ook het
aantal crisisopnamen nam in 2015 af, met 3 % ten opzichte van 2014.
De LMA-uitvraag bij de GGZ-instellingen laat verder zien dat de afbouw van de klinische capaciteit volledig
voor rekening komt van plaatsen met een relatief laag-intensieve verzorgingsgraad. Het aantal plaatsen met
een intensieve tot zeer intensieve verzorgingsgraad nam in de periode 2014-2015 niet alleen in relatieve
zin maar ook in absolute zin toe. Eenzelfde trend was te zien in de voorgaande periode 9. Gegevens over
(de ontwikkelingen in) de zorgzwaarte van de beschermd wonen plaatsen konden vanwege wijzigingen in
financiering en registratie niet langer uitgevraagd worden.
Inkomstenverdeling over ambulante en intramurale voorzieningen
De LMA-uitvraag bij de GGZ-instellingen laat zien dat per saldo, en ondanks de beddenafbouw van de laatste
jaren, de deelnemers aan de LMA nog altijd rond de 60 % van hun inkomsten ontvangen uit de intramurale
productie en het beschermd wonen. Dat aandeel is over de afgelopen vier jaar min of meer ongewijzigd
gebleven. Eén en ander betekent dat het ambulantiseringstraject er nog niet in lijkt te hebben geresulteerd
dat substantieel meer middelen vrij komen voor (intensivering van de) ambulante zorg.

3.4 Conclusies
De resultaten van de LMA-uitvraag bij de GGZ-instellingen duiden erop dat bij de deelnemende instellingen
de enkele jaren geleden ingezette afbouw van de klinische capaciteit doorzet. Ook de meer recent ingezette,
bescheiden afbouw van het beschermd wonen, continueert.
Aanwijzingen voor de met het ambulantiseringstraject beoogde uitbouw en intensivering van de ambulante
zorg, blijven echter uit.
Zo laten meerjarige trends met betrekking tot de ambulante basis en specialistische GGZ bij de aan de LMA
deelnemende instellingen zien dat:
• Het totaal aantal cliënten dat ambulante basis-GGZ of ambulante specialistische GGZ ontvangt, afneemt;
• Een verschuiving plaatsvindt van behandeltrajecten van de specialistische GGZ naar de basis-GGZ;
• Binnen de specialistische GGZ ook het aantal intensievere ambulante zorgtrajecten (DBC’s in de hogere
‘minutencategorieën’) (licht) daalt.
Eén en ander betekent dat, de ontwikkelingen in de basis-GGZ en de specialistische GGZ bij elkaar genomen,
per saldo bij de deelnemende instellingen een afname plaatsvindt van de omvang én van de intensiteit van
de ambulante zorg.

7
8
9

26

In totaal werden in 2015 bij de deelnemende instellingen ruim 30.000 unieke cliënten opgenomen (waarvan circa 2.200 in de Jeugdwet)
en vonden bijna 41.000 opnameperioden plaats (waarvan circa 2.700 in de Jeugdwet).
Circa een kwart van de opnamen duurt maximaal een week en ruim de helft maximaal een maand.
Deze zorgintensivering betekent ook dat de bijna 5 % afbouw in het aantal klinische plaatsen niet resulteert in een evenredige daling van
de uitgaven aan de klinische GGZ.

Trimbos-instituut

Over de Wmo-gefinancierde ambulante begeleiding bij de LMA-deelnemers konden geen recente
trendcijfers worden gepresenteerd (in voorgaande jaren vonden lichte verschuivingen plaats). Resultaten
van de Wmo-monitor van GGZ Nederland wijzen echter niet op substantiële uitbreidingen van de ambulante
begeleiding. Van belang is daarbij ook dat capaciteit en aantallen cliënten van de Wmo-gefinancierde
ambulante GGZ verhoudingsgewijs beperkt zijn.
De resultaten laten ook zien dat het aandeel van de ambulante zorg in de totale (Zvw-, Wlz-, Jeugdwet
en Wmo-gefinancierde) inkomsten van de instellingen in de afgelopen jaren (en volgens opgave van deze
instellingen) niet is gegroeid en min of meer stabiel blijft op circa 40 %. Ook deze cijfers duiden niet op
uitbreiding en intensivering van de ambulante zorg. (Daarbij is een deel van de verklaring voor die stabiele
verdeling gelegen in het feit dat de afbouw van de klinische capaciteit gedeeltelijk wordt gecompenseerd
door een intensivering (en duurder worden) van de klinische zorg.)
De POH-GGZ is niet meegenomen in de monitor. Landelijke gegevens over 2015 zijn niet voorhanden. Wel
bekend is dat het aantal cliënten van de POH-GGZ in de daaraan voorafgaande periode gestaag is gegroeid
(KPMG Plexus, 2016). Kanttekening daarbij is dat ondersteuning door de POH-GGZ gemiddeld zeer laagintensief is (gemiddeld drie contacten per cliënt; Nivel, 2016). Dat betekent dat het ‘volume’ aan ambulante
zorg vanuit de POH-GGZ vooralsnog zeer bescheiden is, maar ook dat, waar het ambulantiseringstraject
ook inzet op intensivering van die ambulante zorg voor mensen met ernstige psychische aandoeningen, de
POH-GGZ daar vermoedelijk slechts een zeer beperkte rol in kan spelen.
Kanttekeningen bij de bevindingen in dit hoofdstuk zijn dat ze a. niet volledig landelijk dekkend zijn en
b. voor een deel onderhevig kunnen zijn aan administratieve ‘artefacten’, onder andere als gevolg van
de transities of wijzigingen in registratie-systematiek. Gegeven die kanttekeningen roepen de verschillende
bevindingen tezamen het beeld op dat van een substantiële uitbouw en intensivering van de ambulante zorg
vooralsnog geen sprake is.

Trimbos-instituut

27

28

Trimbos-instituut

4 Gespecialiseerde ambulante
GGZ-voorzieningen
4.1 Inleiding
In de loop van de afgelopen jaren zijn er vanuit het veld verschillende initiatieven en ontwikkelingen geweest
om de organisatie en de kwaliteit van (ambulante) zorg voor mensen met ernstige (of acute) psychische
aandoeningen te verbeteren. Belangrijke uitgangspunten in die ontwikkelingen zijn onder andere dat
goede zorg impliceert dat die zorg ‘integraal’ is, intensief waar nodig en preventief (als het gaat om het
voorkomen van chroniciteit en maatschappelijke uitval). Drie categorieën van gespecialiseerde ambulante
GGZ-voorzieningen die de afgelopen periode tot ontwikkeling zijn gekomen en die gebaseerd zijn op deze
uitgangspunten, zijn (Flexible) Assertive Community Treatment (FACT), Intensive Home Treatment (IHT) en
Vroege Interventie Psychose (VIP).
In dit hoofdstuk wordt verslag gedaan van de stand van zaken rond bovengenoemde voorzieningen.
Ingegaan wordt op wat bekend is over (ontwikkelingen in) de omvang en het bereik van FACT, IHT en VIP,
op het oordeel van vertegenwoordigers van deze voorzieningen over de mate waarin de randvoorwaarden
aanwezig zijn om optimale (en waar dat aan de orde is, ‘modelgetrouwe’) zorg en ondersteuning te bieden
en op de toekomstplannen rond deze voorzieningen. Voor die inventarisatie is gebruik gemaakt van een serie
enquête-onderzoeken onder vertegenwoordigers van betreffende voorzieningen en van een serie (groeps)
interviews met een selectie van deze vertegenwoordigers. Daarnaast is voor wat betreft de ontwikkelingen
rond FACT gebruik gemaakt van gegevens uit het registratiesysteem van het CCAF10. Een uitgebreid verslag
van de resultaten van de respectievelijke deelonderzoeken is te vinden in respectievelijk de bijlagen E, F en G.
Vooraf zij vermeld dat FACT, IHT en VIP niet de enige ambulante GGZ-voorzieningen zijn waar mensen met
ernstige psychische aandoeningen gebruik van maken. Zo liet hoofdstuk 2 al zien dat het merendeel van de
leden van het panel Psychisch Gezien gebruik maakt van de ‘reguliere’ GGZ-voorzieningen. Een deel is (ook)
in zorg bij een zelfstandig gevestigde of bij de POH-GGZ. Belangrijk in de ambulante zorg, specifiek voor
mensen met ernstiger psychische aandoeningen, is verder de voorheen vanuit de AWBZ en sinds 2015 vanuit
de Wmo 2015 gefinancierde ‘ambulante begeleiding’. Ook deze laatste categorie voorzieningen laten we in
dit hoofdstuk buiten beschouwing. De intentie is om in een volgende monitorronde nadrukkelijker aandacht
te besteden aan de voorzieningen in het gemeentelijke domein.
Daarmee spitst dit hoofdstuk zich de facto toe op drie kernvoorzieningen in de (hoofdzakelijk)
Zvw-gefinancierde specialistische ambulante zorg voor mensen met ernstige (of acute) psychische
aandoeningen.

4.2 Flexible Assertive Community Treatment (FACT)
Assertive Community Treatment (ACT) teams en de in Nederland ontwikkelde variant Flexible Assertive
Community Treatment (Flexible ACT of FACT) teams bieden zorg, behandeling en ondersteuning aan
mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen. Belangrijkste basisprincipes van het (F)ACT-model zijn
een insteek op geïntegreerde, outreachende en zo nodig intensieve zorg vanuit multidisciplinaire teams
(met een gedeelde caseload) en anderzijds een netwerkbenadering waarin vanuit de teams nauw wordt
samengewerkt met het netwerk van cliënten en met voorzieningen op het gebied van gezondheidszorg,
opleiding, werk, et cetera. Waar een ACT team zorg biedt aan de meest kwetsbare mensen met ernstige

10 Het CCAF certificeert teams die modelgetrouw (F)ACT bieden aan mensen met ernstige psychische aandoeningen.

Trimbos-instituut

29

psychiatrische aandoeningen, biedt een Flexible ACT team zorg aan alle mensen met ernstige psychiatrische
aandoeningen in een regio. ACT en Flexible ACT zijn uitvoerig beschreven modellen, waarvoor zogenaamde
modelgetrouwheidsschalen zijn ontwikkeld.
Omvang en bereik
Sinds de ontwikkeling van (Flexible) ACT teams in Nederland, zo’n 15 jaar geleden, is het aantal teams
gestaag gegroeid. Het totaal aantal (Flexible) ACT teams op dit moment is niet bekend, maar wordt geschat
op circa 400 teams. Daarvan betreft het circa 300 teams ‘reguliere’ FACT teams. Bij de overige teams gaat
het om ACT-teams en (F)ACT teams die gericht zijn op specifieke subgroepen in de EPA-populatie, zoals
jeugdigen, cliënten met een forensische achtergrond, mensen met verslavingsproblematiek en cliënten met
lichte verstandelijke beperkingen11.
Het Centrum Certificering ACT en FACT (CCAF) verleent kwaliteitskeurmerken aan die (F)ACT-teams die
in voldoende mate voldoen aan de modelstandaarden. Momenteel telt Nederland circa 300 gecertificeerde
teams. Ook het aantal gecertificeerde teams is in de afgelopen jaren gestaag gegroeid (met nog een toename
van circa 50 teams sinds het vorige jaar).
(F)ACT-teams beschikken gemiddeld over een capaciteit van circa 10 fte. De gemiddelde caseload van FACTteams is circa 200 cliënten (in een werkgebied van gemiddeld circa 50.000 inwoners), die van de ACT-teams
circa 100 cliënten. Daarmee bedraagt de totale (F)ACT capaciteit in Nederland circa 4.000 fte, waarmee zorg
wordt geboden aan in totaal naar schatting 70.000 cliënten (waarvan circa 55.000 cliënten bij gecertificeerde
(F)ACT teams). Afgezet tegen de totale GGZ-capaciteit en de totale EPA-populatie in Nederland betekent dit
dat (F)ACT circa 5-7 % van die totale capaciteit voor zijn rekening neemt en zorgt biedt aan circa een kwart
tot een derde van de EPA-populatie12.
Modelgetrouwheid en kwaliteit
Kwaliteitsbeoordelingen van het CCAF laten verder zien dat de (F)ACT-teams op sommige onderdelen
beter ‘scoren’ dan op andere. Positievere scores worden behaald op de interne organisatie van de teams
en op aandacht voor symptomatisch herstel. De meeste ruimte voor verbetering ligt op het gebied van
ondersteuning van cliënten bij hun maatschappelijk en persoonlijk herstel. De enquêteresultaten onder de
vertegenwoordigers van de (F)ACT-teams en het groepsinterview bevestigen dit beeld. Twee oorzaken lijken
ten grondslag te liggen aan het achterblijven van de kwaliteit van zorg op deze onderdelen. De eerste is
gelegen in de beschikbare capaciteit. Bij de huidige caseload van de teams ontvangen cliënten van FACTteams gemiddeld één contact per week. In tijden van crisis wordt de zorg opgeschaald, maar daarmee
lijkt voor ondersteuning op andere terreinen vaak te weinig tijd/capaciteit over te blijven13. Deelnemers
aan het groepsinterview bevestigen dat men ‘vaker dan men lief is achter crisissen aanloopt’. Een tweede
oorzaak is gelegen in beschikbare deskundigheid. Ervaringsdeskundigheid, rehabilitatiedeskundigheid en
arbeidsdeskundigheid zijn nog onvoldoende vertegenwoordigd in de teams, zo wordt gesignaleerd.
Ook op een aantal andere terreinen liggen verbeterpunten, zo geven de resultaten van de enquête en
het groepsinterview weer. Daarbij gaat het met name om verbeteringen op het gebied van de somatische
zorg, geïntegreerde verslavingszorg, traumabehandeling en behandeling gericht op cliënten met een licht
verstandelijke beperking (LVB).
Deelnemers aan het groepsinterview zijn wel van mening dat de zorg voor EPA-cliënten vergeleken met
een aantal jaar geleden is verbeterd. Er komt meer aandacht voor de krachten (in plaats van de klachten)
van de cliënt, voor somatische zorg (met name in de vorm van somatische screening) en de verbinding met
ketenpartners en andere domeinen wordt steeds beter gemaakt, zo luidt het. CCAF-data bevestigen dat de
(F)ACT teams in de loop van de jaren vooral zijn verbeterd in de samenwerking met externe partners en met
informele steunsystemen.

11 Van Vugt, 2015.
12 De cijfers over zorggebruik van de leden van panel Psychisch Gezien, bevestigen dit beeld (zie hoofdstuk 2).
13 De contactfrequentie bij ‘stabiele’ cliënten is gemiddeld eens per twee weken.

30

Trimbos-instituut

Daar staat tegenover dat, afgaand op de CCAF-data, de caseload per fte de afgelopen jaren iets is toegenomen
en de teams minder outreachend zijn gaan werken. Dat betekent dat (F)ACT teams hun cliënten steeds minder
in de eigen omgeving zien. Ook is sinds 2011 een gestage daling opgetreden in de contactfrequentie bij
cliënten die (een bepaalde periode) intensievere zorg nodig hebben. Daarmee staan twee wezenskenmerken
van (F)ACT - ‘outreach’ en de mogelijkheid om flexibel op- en af te schalen - onder toenemende druk.
Deelnemers aan het groepsinterview wijzen er ook op dat de clientèle van (F)ACT teams in de loop van de jaren
niet alleen diverser is geworden maar ook dat de nieuw ingestroomde cliënten in doorsnee met ‘zwaardere’
en complexere problematiek te kampen hebben. Dat vraagt om aanvullende expertise, bijvoorbeeld op het
gebied van LVB en persoonlijkheidsstoornissen, zo luidt het.
Randvoorwaarden en knelpunten
Gevraagd naar de randvoorwaarden voor een optimale implementatie en een optimaal functioneren van
(F)ACT en naar de eventuele knelpunten daarin, brengen de vertegenwoordigers van de teams een aantal
thema’s voor het voetlicht.
In de eerste plaats wordt een spanningsveld ervaren tussen enerzijds ambities voor verdere ontwikkeling
en het streven naar (Flexible) ACT modelgetrouwheid en beschikbare financiële middelen anderzijds.
Dat speelt over de volle breedte van de gewenste capaciteitsuitbreidingen en kwaliteitsverbeteringen, maar in
het bijzonder voor het versterken van het team met arbeidsdeskundigheid (IPS) en ervaringsdeskundigheid.
Regelgeving en knelpunten in het financieringsstelsel spelen daarbij ook een rol. Met name de financiering
van ondersteuning bij sociale en maatschappelijke participatie, werk en opleiding dreigt tussen de wal en het
schip van verschillende financieringskaders te vallen.
Meer in het algemeen wordt vastgesteld dat, waar symptomatisch, persoonlijk en maatschappelijk herstel
juist hand in hand gaan en om geïntegreerde ondersteuning vragen, de verschillende financieringsstromen
in ‘schotten’ tussen afzonderlijke domeinen resulteren en aanleiding geven tot ‘afwentelingsgedrag’ tussen
financiers.
Gesignaleerd wordt daarnaast dat een toenemende productiedruk, in termen van het registreren van zoveel
mogelijk directe (cliëntgebonden) tijd, de ruimte voor kwaliteitsontwikkeling in de weg staat.
Die productiedruk draagt bij aan het gegeven dat de teams steeds minder toekomen aan outreachend
werken. Toegenomen administratie- en registratielast zet de ruimte nog verder onder druk, zo luidt het.
Deelnemers aan het groepsinterview wijzen ook op een toenemende druk om jaarlijks een bepaald percentage
cliënten uit te schrijven en bijvoorbeeld naar de basis-GGZ of de POH-GGZ te geleiden14. Positief aan deze
ontwikkeling, zo wordt gesignaleerd, is dat het de teams ertoe aanzet om periodiek hun caseload kritisch
langs te lopen en te bezien welke cliënten met een uitschrijving en doorgeleiding een nieuw perspectief kan
worden geboden. Minder positief is dat deze clientèle daarmee buiten beeld van de teams kan raken, ook
als periodiek toch intensieve zorg nodig is. (Juist de mogelijkheid tot flexibele op- en afschaling is één van
de centrale kenmerken van het (F)ACT-model.)
Plannen
Bovengenoemde knelpunten weerhouden de teams er niet van om in te zetten op verdere kwaliteitsverbetering.
De plannen lopen uiteen van investeringen in een betere modelgetrouwheid, inzet op herstelondersteunende
zorg, ervaringsdeskundigheid, samenwerking met interne en externe ketenpartners (met speciale aandacht
voor het ‘sociaal domein’) en met het ‘cliëntsysteem’, meer en betere psychische behandeling en deskundigheid
rond specifieke doelgroepen. Ook geven meerdere respondenten aan dat er plannen zijn om de inzet op
het gebied van participatie, dagbesteding, werk en opleiding te vergroten. Kanttekening daarbij is dat er
vooralsnog slechts bij twee organisaties, die al over IPS beschikken, concrete plannen zijn om de expertise
op dit gebied verder te implementeren.

14 CCAF-data laten zien dat in 2009 het jaarlijks aantal uitschrijvingen nog 7 % van de caseload bedroeg, in 2015 was dat gestegen tot 23 %.

Trimbos-instituut

31

Een belangrijke kanttekening bij de toekomstplannen is ook dat er momenteel, en afgaand op de
enquêteresultaten, in de meeste organisaties geen plannen meer zijn om het aantal (F)ACT teams of de
capaciteit van de teams nog verder uit te breiden. Waar nog wel uitbreidingsplannen zijn, betreft het vooral
de specialistische teams. Eén en ander zou betekenen dat de gestage groei van (F)ACT, zoals die over de
afgelopen vijftien jaar te zien is geweest, tot een halt aan het komen is.

4.3 Intensive Home Treatment (IHT)
Het zorgmodel van Intensive Home Treatment is recent geïntroduceerd in Nederland. Het model bouwt voort
op de crisis resolution teams die rond 2000 in Engeland werden geïntroduceerd (Johnson, 2013). IHT biedt
volgens de modelbeschrijving intensieve ambulante zorg vanuit een multidisciplinair team bij mensen die in
crisis verkeren. Waar de activiteiten van de reguliere crisisdiensten in het algemeen beperkt blijven tot een
beoordeling van de situatie en doorgeleiding naar andere hulp (waaronder doorgeleiding naar de klinische
zorg), staat bij de IHT-teams intensieve (ambulante) procesbegeleiding gedurende de crisisperiode centraal.
De hulp vindt primair bij de cliënt thuis plaats. De ondersteuning is 7x24 uur beschikbaar, kan opgeschaald
worden tot drie bezoeken per dag en tot zes weken (of soms langer) worden geboden.
Een belangrijke doelstelling van IHT is het voorkomen (of verkorten) van klinische opnamen. Daartoe vervult
IHT volgens de modelbeschrijving idealiter een ‘poortwachtersfunctie’ voor klinische opnamen in de regio:
dat wil zeggen dat geen klinische opnamen plaatsvinden zonder tussenkomst van het IHT15. Het impliceert
ook dat reguliere crisisdiensten in IHT worden geïntegreerd.
Omvang en bereik
Het aantal IHT-teams is de afgelopen jaren in Nederland snel gegroeid. Het totaal aantal teams op dit
moment is niet bekend, maar wordt geschat op minimaal 33 (het totaal aantal teams van de bij het Platform
IHT aangesloten organisaties16) tot mogelijk rond de 40. De uitvraag in het kader van de LMA vond plaats
bij de aanbieders van de 33 via het Platform IHT geïdentificeerde teams.
De uitvraag laat zien dat de IHT-teams gemiddeld over een capaciteit van circa 12 fte beschikken, een
gemiddelde caseload kennen van rond de 60 cliënten (circa 5 per fte) en gemiddeld op jaarbasis ruim 300
nieuw aangemelde cliënten helpen. In totaal beschikken de teams van de bij het Platform IHT aangesloten
aanbieders naar schatting over ruim 400 fte en boden deze teams in 2015 zorg aan naar schatting ruim 10.000
cliënten17. (Capaciteit en bereik van alle IHT-teams in Nederland – inclusief die van de niet bij het Platform
aangesloten aanbieders – zullen iets hoger liggen.) Daarmee neemt IHT inmiddels een significante plaats in
het zorglandschap van de GGZ in. Afgezet tegen het totaal aantal jaarlijkse meldingen bij de reguliere
crisisdiensten (naar schatting 150.000; Sirm, 2015) en afgezet tegen de totale GGZ-capaciteit in Nederland
(met een aandeel daarin van IHT van naar schatting 0,5 tot 1,0 %) is die positie niettemin nog bescheiden.
Modelgetrouwheid
Er heeft in het kader van de LMA-uitvraag geen uitgebreide ‘modelgetrouwheidsmeting’ plaatsgevonden
bij de IHT-teams. Wel zijn de vertegenwoordigers van de IHT-aanbieders bevraagd over wat beschouwd
wordt als drie kernaspecten van het IHT-model: de ‘poortwachtersfunctie’ (voor opnamen), integratie van
de crisisdienst in IHT en 7x 24 uurs beschikbaarheid.
De resultaten laten zien dat de teams voor een belangrijk deel, maar nog niet volledig aan de eigen
‘model-vereisten’ voldoen. Zo vervullen circa negen op de tien teams een poortwachtersfunctie voor
opnamen, maar geeft een minderheid (een derde) van de teams aan dat die functie regionaal ‘dekkend’ is.

15 Een uitzondering daarop vormen crisissituaties bij cliënten van FACT-teams. In de regel zijn FACT-teams zelf in staat om de zorg voor de eigen
cliënten op te schalen (ook om zo opnamen te voorkomen of te bekorten). Dat neemt niet weg dat in de praktijk IHT in sommige regio’s ook
een crisisfunctie vervult voor FACT-cliënten (in sommige gevallen uitsluitend buiten kantooruren).
16 Het Platform IHT is een samenwerkingsverband van GGZ-organisaties die IHT bieden. Verreweg de meeste, maar vermoedelijk niet alle
IHT-aanbieders zijn bij het Platform aangesloten.
17 De cijfers over zorggebruik van de leden van het panel Psychisch Gezien, komen goed overeen met deze schatting (zie hoofdstuk 2).

32

Trimbos-instituut

Dat betekent dat voor de meeste teams niet alle zorgaanbieders, verwijzers en opname-afdelingen in de
regio de poortwachtersfunctie van het IHT ‘erkennen’; opnamen vinden ook buiten het IHT om plaats. Ook
de 7x24 uur beschikbaarheid is (nog) niet bij alle teams gerealiseerd; circa twee derde van teams is 7x24
uur beschikbaar. Verder opereert in bijna de helft van de gevallen de crisisdienst nog los van de IHT-teams.
Randvoorwaarden en knelpunten
Gevraagd naar de randvoorwaarden voor een optimale implementatie en een optimaal functioneren van
IHT en naar de eventuele knelpunten daarin, brengen de vertegenwoordigers van de IHT-aanbieders twee
hoofdthema’s voor het voetlicht.
De eerste betreft de financiering en bekostiging. Respondenten zouden graag zien dat (meer) middelen ter
beschikking komen voor capaciteitsuitbreiding, een grotere beschikbaarheid, ruimere mogelijkheden voor
opschaling en een kleinere geografische schaalgrootte (door grote werkgebieden gaat momenteel veel tijd
op aan reizen). Daarnaast sluit de huidige bekostigingssystematiek niet goed aan bij de werkwijze van IHT,
zo wordt gesignaleerd. Die bekostiging is gebaseerd op aantallen contacten (‘productie’). Dat nodigt uit tot
maximale productie maar staat daarmee ook de benodigde flexibiliteit (bij pieken en dalen in zorgvragen) in
de weg. De bekostigingssystematiek draagt ook bij aan een toenemende druk vanuit de instelling om zoveel
mogelijk ‘contacten’ te realiseren (productiedruk), waarmee de beschikbare tijd voor reizen, coördinatie,
afstemming, overleg, etc. afneemt (zie ook paragraaf 4.2). Respondenten opteren daarom voor bekostiging
door middel van een integraal beschikbaarheidsbudget.
Het tweede thema dat door de respondenten voor het voetlicht wordt gebracht betreft de bredere organisatie
van de (regionale) GGZ en de positionering van IHT daarin. Daarin ontbreekt het nog te zeer aan goede
afstemming en regie, zo luidt het. Nog te veel hanteren verschillende ketenpartners, zowel binnen als buiten
de eigen instelling, ieder hun eigen beleid en procedures met veelal ook eigen toegangen, eigen wachttijden,
etc.. Dat maakt bijvoorbeeld het optimaal realiseren van de poortwachtersfunctie complex. Het zorgt er
ook voor dat het voor de IHT-teams soms lastig is om cliënten, wanneer dat aan de orde is, weer naar de
‘reguliere’ zorgvoorzieningen te geleiden. Omgekeerd draagt het ertoe bij dat IHT soms wordt ingezet om
‘de gaten in het systeem te dichten’, bijvoorbeeld waar andere voorzieningen onvoldoende mogelijkheden
zien om zelf op te schalen, productieplafonds hebben bereikt, of worden ingeperkt in de mogelijkheden om
outreachend te werken. Onvoldoende gezamenlijk, regionaal beleid en een toenemende inflexibiliteit binnen
het zorgsysteem dringen IHT soms te veel in de rol van ‘last resort’ en belemmeren de continuïteit van zorg,
zo wordt gesignaleerd.
Plannen
De gesignaleerde knelpunten houden de respondenten niet af van plannen voor een verdere doorontwikkeling
van IHT. Daarbij wordt met name ingezet op verbetering van de poortwachtersfunctie, maar ook op interne
deskundigheidsbevordering en het verbeteren van de beschikbaarheid buiten kantoortijden. Het merendeel
van de respondenten geeft ook aan dat er verdere uitbreidingsplannen met betrekking tot IHT zijn.

4.4 Vroege Interventie Psychose (VIP)
Vroege Interventie Psychose (VIP) is een zorgmodel gericht op jongvolwassenen die met (een) psychose(n)
te kampen hebben gehad of een verhoogde kans daarop hebben. Het model kenmerkt zich door
integrale, multidisciplinaire en zo nodig intensieve zorg, behandeling en ondersteuning, gericht op zowel
symptomatisch als persoonlijk en maatschappelijk herstel. VIP wordt bij voorkeur zo vroeg mogelijk ingezet
om maatschappelijke uitval en chroniciteit zoveel mogelijk voor te zijn. VIP wordt in de praktijk veelal
geboden vanuit gespecialiseerde VIP-teams maar kan ook onderdeel uitmaken van het aanbod van een (F)
ACT team of een ander GGZ-team.

Trimbos-instituut

33

Omvang en bereik
VIP is de afgelopen jaren geleidelijk steeds breder geïmplementeerd in Nederland. Het totaal aantal teams dat
VIP aanbiedt op dit moment is niet bekend. Wel kan een globale schatting worden gemaakt op basis van de
uitvraag in het kader van de LMA. Die vond plaats bij in totaal 35 GGZ-organisaties die zijn aangesloten bij het
Netwerk Vroege Psychose18. Van de 35 aangeschreven instellingen respondeerden er 24. Deze 24 instellingen
tellen tezamen 51 teams die VIP aanbieden. Extrapolerend zou het totaal aantal teams in Nederland dat VIP
aanbiedt daarmee tussen de 60 en 70 kunnen liggen.
De uitvraag laat verder zien dat bij de responderende instellingen iets minder dan helft van de teams (23 van
de 51) een gespecialiseerd VIP-team betreft. In een kwart van de gevallen (13 teams) maakt VIP onderdeel
uit van een FACT-team en in de overige (15) gevallen van een ander team. Gemiddeld beschikken de teams
over een capaciteit van circa 5 fte voor VIP en een gemiddelde VIP caseload van rond de 70 cliënten.
Daarmee is de gemiddelde caseload, met circa 14 cliënten per fte, iets kleiner dan die van bijvoorbeeld de
reguliere FACT teams (zie paragraaf 4.2). Wel zijn bandbreedtes in capaciteit en caseload groot19. Over de
totale VIP-capaciteit en aantallen VIP-cliënten in Nederland kunnen dan ook alleen heel globale schattingen
worden gemaakt. Bovenstaande extrapolaties en cijfers doortrekkend zou die capaciteit bij benadering tussen
de 300 en 350 fte kunnen liggen en het aantal cliënten tussen de 3.500 en 4.500. Beperken we het beeld tot
de gespecialiseerde VIP-teams dan zou het gaan om circa 150 fte bij een caseload van circa 2.000 cliënten.
Kwaliteit
Het LMA-deelonderzoek naar VIP betrof geen onderzoek naar de kwaliteit van de geboden zorg. Wel is in
de enquête onder vertegenwoordigers van de VIP-teams gevraagd naar hun eigen oordeel over die kwaliteit
en in het bijzonder over gewenste verbeteringen.
Het meest zijn de vertegenwoordigers van de VIP-teams zelf te spreken over de diagnostiek en geboden
ondersteuning bij symptomatisch herstel en persoonlijk herstel (wel maken enkelen melding van een
onderbezetting als het gaat om psychiaters en psychologen). Ruimte voor verbetering ziet men met name
bij vroegdetectie en de maatschappelijke inbedding/samenwerking. Binnen enkele teams wordt gewerkt aan
methodieken voor vroegdetectie, maar die moeten nog structureel onderdeel van de werkwijze gaan worden.
Bij de samenwerking met andere maatschappelijke organisaties heeft men onder andere de wijkteams op het
oog. “De verbinding leggen met het sociale domein is en blijft een uitdaging”, aldus één van de respondenten.
Ruimte voor verbeteringen ziet men verder vooral op het gebied van ervaringsdeskundigheid. Enkele
respondenten maken melding van belemmeringen in de vorm van weerstanden tegen en onbekendheid
met ervaringsdeskundigheid en het aanstellen van ervaringsdeskundigen binnen de organisatie. Ook de
ontwikkeling van IPS blijft volgens een aantal respondenten nog achter.
Randvoorwaarden en knelpunten
Gevraagd naar de randvoorwaarden voor een optimale implementatie en een optimaal functioneren van VIP
en naar de eventuele knelpunten daarin, wijzen respondenten in de eerste plaats naar de hoge caseload en
het soms ook (erg) grote werkgebied (veel reistijd). Deelnemers aan het groepsinterview signaleren ook dat
de zorgzwaarte van een deel van de cliënten toeneemt en daarmee de intensiteit van de begeleiding. Deze
combinatie van factoren tezamen zou maken dat de dagelijkse praktijk van de VIP-werkzaamheden steeds
meer in beslag genomen wordt door het ‘blussen van brandjes’.

18 Het Netwerk Vroege Psychose is een samenwerkingsverband van GGZ-organisaties die VIP bieden.
19 Zo is bij de deelnemers aan de LMA-uitvraag de gemiddelde capaciteit van VIP binnen FACT aanzienlijk lager dan die van gespecialiseerde
VIP-teams. Maar ook de gemiddelde caseload per fte is bij VIP binnen FACT aanzienlijk lager dan bij de gespecialiseerde VIP-teams.

34

Trimbos-instituut

Eén en ander zou vragen om meer capaciteit, eventueel ook geografische schaalverkleining en per saldo meer
middelen. De praktijk is, aldus de respondenten, dat bij een gebrek aan financiële middelen onderdelen van
het VIP-aanbod juist onder druk staan, waaronder vroegdetectie en IPS.
Ook de financieringssystematiek speelt daarbij een rol. Enerzijds ontbreekt het juist voor zaken als
vroegdetectie en IPS aan een eenduidige financieringsgrondslag. Anderzijds leidt die financieringssystematiek
tot een toenemende productiedruk (maximaliseren direct cliëntgebonden tijd; zie ook de vorige paragrafen).
Een aandachtspunt is daarnaast de interne organisatie van de instelling en de positionering van VIP daarbinnen.
‘Schotten’ tussen de verschillende teams en afdelingen (in communicatie, aansturing en financiering)
staan de kwaliteit en continuïteit van de zorg en ondersteuning soms in de weg. Daarbij staat VIP bij de
andere organisatie-onderdelen niet altijd goed op het netvlies. Dat leidt er ook toe dat, waar bezuinigingen
organisaties nopen tot het maken van keuzes, aan VIP niet altijd de hoogste prioriteit wordt gegeven.
Plannen
Ondanks de bovengenoemde knelpunten zetten de meeste teams actief in op verdere kwaliteitsverbetering.
De plannen lopen uiteen van meer ruimte voor ervaringsdeskundigheid, IPS, samenwerking met wijkteams
en naastbetrokkenen, en investeringen in het therapeutische behandelaanbod. Uitbreidingsplannen zijn er
vooralsnog bij een minderheid van de organisaties en beperken zich tot enige capaciteitsuitbreiding bij de
bestaande teams.

4.5 Conclusies
De ontwikkelingen rond gespecialiseerde ambulante GGZ-voorzieningen als FACT, IHT en VIP laten zien dat
in de afgelopen jaren flink is geïnvesteerd in de kwaliteit van de (ambulante) zorg en ondersteuning voor
mensen met ernstige (of acute) psychische aandoeningen en in het bieden van integrale zorg, intensieve
(acute) zorg thuis en preventie. Daarbij lijken vertegenwoordigers van de teams vooral te spreken over de
interne organisatie en het interne functioneren van de teams. Verbeteringen zijn, afgaande op de bevindingen
in dit hoofdstuk, in hoofdzaak nodig in de bredere organisatie van de zorg (meer continuïteit, flexibiliteit,
regie, afstemming), aansluiting bij andere maatschappelijke organisaties (sociaal domein) en ondersteuning
bij maatschappelijk herstel en participatie. Verbeteringen zijn ook nodig als het gaat om uitbreiding van de
capaciteit (groter bereik en verkleining van de caseload; ook de FACT-teams en de VIP-teams geven aan bij
de huidige – bij de (F)ACT teams stijgende - caseload te veel ‘achter de problemen aan te lopen’.)
Direct betrokkenen zouden graag inzetten op verdere kwaliteitsverbetering en uitbreiding. Belemmeringen
lijken vooral te liggen in een aantal randvoorwaarden. Onder andere een te verkokerde organisatie van
de GGZ in zijn volle breedte, een ‘verkavelde’ financiering en een volledig op directe cliëntcontacten
(‘productie’) gebaseerde financiering20 (met gestaag toenemende ‘productiedruk’) staan op gespannen
voet met de gewenste verbeteringen. In het verlengde daarvan roept vooral het goeddeels ontbreken van
verdere uitbreidingsplannen bij de instellingen met betrekking tot (F)ACT, vragen op over het vervolg van
het ambulantiseringstraject.

20

Momenteel wordt gewerkt aan een nieuwe bekostigingssystematiek.

Trimbos-instituut

35

36

Trimbos-instituut

5 Maatschappelijke initiatieven door en voor
mensen met een psychische kwetsbaarheid
5.1 Inleiding
Belangrijke doelstellingen van de ambulantisering en de andere transities in de geestelijke gezondheidszorg
zijn het verbeteren van de kwaliteit van zorg en kwaliteit van leven van mensen met ernstige psychische
aandoeningen. Persoonlijk en maatschappelijk herstel, participatie en sociale inclusie van mensen met ernstige
psychische aandoeningen vragen echter (veel) meer dan alleen goede GGZ-voorzieningen. Ontwikkelingen
in het sociaal domein en in de sectoren van wonen, werk, onderwijs, etc. zijn ook van belang.
Deze bredere, maatschappelijke context valt vooralsnog buiten de scope van de monitoropdracht. Wel is
in deze monitorronde speciale aandacht besteed aan een specifieke categorie maatschappelijke initiatieven
op het gebied van persoonlijk en maatschappelijk herstel en sociale inclusie, namelijk maatschappelijke
initiatieven voor én door mensen met een psychische kwetsbaarheid zelf.
Al veel langer bestaat een breed palet aan initiatieven en projecten die worden bemenst en aangestuurd
door mensen met een psychische kwetsbaarheid; de initiatieven en projecten kunnen gericht zijn op
ontmoeting, uitwisseling, advies, belangenbehartiging, voorlichting, werk, wonen, etc.. In de laatste jaren
krijgen die initiatieven op diverse plaatsen de vorm van zogeheten herstelacademies of zelfregiecentra.
Naast een diversiteit aan specifieke eigen activiteiten en functies, zijn de gemeenschappelijke kenmerken en
doelstellingen van deze centra veelal:
• Laagdrempeligheid;
• Uitwisseling van persoonlijke ervaringen én de ontwikkeling van een bredere, gedeelde ervaringskennis
over persoonlijk en maatschappelijk herstel;
• Ruimte voor nieuwe activiteiten en initiatieven (deelnemers ‘halen en brengen’);
• Het leggen van verbindingen met andere voorzieningen en maatschappelijke sectoren in de wijk of in de
lokale samenleving.
De belangstelling voor deze initiatieven is de afgelopen jaren toegenomen. Daarbij worden de initiatieven
geacht een belangrijke rol te kunnen spelen in het realiseren van de doelstellingen van de transities. In
het landelijke Plan van aanpak voor de behandeling, begeleiding en ondersteuning bij ernstige psychische
aandoeningen (‘Over de brug’), wordt gepleit voor het actief stimuleren en faciliteren van de verdere
ontwikkeling van initiatieven als de herstelacademies in Nederland.
In het kader van de LMA is, in nauwe samenwerking met het Landelijk Platform GGz, een inventarisatie
gemaakt van de actuele stand van zaken rond deze maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met
een psychische kwetsbaarheid. Daartoe is een enquête uitgezet onder alle bij het LPGGz bekende initiatieven,
in het bijzonder die initiatieven die bovenstaande vier kenmerken en functies combineren. In de enquête werd
gevraagd naar de omvang en het bereik van de initiatieven, de aard van de activiteiten, de organisatorische
inbedding en financiering, randvoorwaarden voor het optimaal functioneren van de initiatieven en eventuele
knelpunten daarin en, tot slot, de toekomstplannen van de initiatieven.
In dit hoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen van dit deelonderzoek van de LMA besproken.
Een uitgebreider verslag is opgenomen in bijlage H.

Trimbos-instituut

37

5.2 Omvang en activiteiten
Het Landelijk Platform GGz beschikt over een naar verwachting goed landelijk dekkend overzicht van
maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met een psychische kwetsbaarheid. Bij het Platform zijn
31 initiatieven bekend die voldoen aan de in de vorige paragraaf genoemde kenmerken. De uitvraag in het
kader van de LMA vond plaats bij deze 31 initiatieven. Daarvan respondeerden 23 organisaties.
De uitvraag laat zien dat de afzonderlijke initiatieven in doorsnee op jaarbasis tussen de 300 en 700
deelnemers tellen. Wel is de spreiding groot (mede afhankelijk van de aard van de activiteiten; initiatieven
met een inloopfunctie trekken doorgaans meer deelnemers; zie verder). Per initiatief zijn in doorsnee rond
de 50 deelnemers als vrijwilliger actief (wederom met een grote spreiding). De initiatieven beschikken in
doorsnee over 1,5 à 2 fte aan betaalde krachten (met een enkel initiatief dat het met minder moet doen
maar ook een initiatief waar ruim tien fte aan betaalde krachten werkzaam zijn).
Extrapolerend naar het totaal van de 31 bij het LPGGz bekende organisaties, zouden landelijk tussen de circa
120 en 140 betaalde krachten werkzaam zijn bij de initiatieven en zouden de initiatieven op jaarbasis in totaal
rond de 30.000 deelnemers tellen21. Daarmee bereiken de initiatieven een aanzienlijke populatie.
Activiteiten
De uitvraag in het kader van de LMA laat zien dat elk van de initiatieven afzonderlijk een (soms grote)
diversiteit aan activiteiten ontplooit. Tabel 5.1 geeft een overzicht.
De tabel laat zien dat de initiatieven gericht op activiteiten voor en door deelnemers zelf een belangrijke
plaats innemen (bijvoorbeeld zelfhulpgroepen, cursussen rond persoonlijk herstel, vrijwilligerswerk en
werkprojecten). Maar ook het leggen van verbindingen met ‘de samenleving’ blijkt een belangrijk onderdeel
van de activiteiten van de meeste initiatieven, bijvoorbeeld in de vorm van voorlichting en advisering aan
maatschappelijke organisaties, participatie in beleidsontwikkeling en participatie in (de organisatie van) de
zorg en ondersteuning door andere organisaties.
Tabel 5.1 Activiteiten van de initiatieven
Aantal
initiatieven
(N 23)

Activiteiten
Activiteiten gericht op maatschappelijke participatie (bijvoorbeeld vrijwilligerswerk/werkprojecten)

23

Voorlichting aan maatschappelijke organisaties

20

Zelfhulpgroepen en lotgenotengroepen

20

Participatie in beleidsontwikkeling

19

Cursussen rond persoonlijk herstel en zingeving (bijvoorbeeld WRAP)

18

Advisering aan maatschappelijke organisaties

18

Cursussen of activiteiten gericht op creativiteit en ontspanning, of gezondheid

16

Participatie in (de organisatie van) de zorg en ondersteuning door andere organisaties

16

Belangenbehartiging

15

Activiteiten ‘voor en door’ naastbetrokkenen

12

21 De cijfers over het voorzieningengebruik van de leden van het panel Psychisch Gezien, komen goed overeen met deze schatting (zie hoofdstuk 2).

38

Trimbos-instituut

Ook in de doelstellingen die initiatieven voor zichzelf formuleren komen deze twee pijlers – een functie voor
de deelnemers zelf en een bredere maatschappelijke functie – naar voren. Daarbij is de ‘interne’ functie naar
zeggen van de respondenten vooral gericht op het vergroten van de zelfregie, het herstel, de empowerment
en de ‘eigen kracht’ van de deelnemers. Extern is het streven om de ontwikkelde competenties en kennis
in te zetten om, in samenwerking met anderen, bij te dragen aan beleidsontwikkelingen (met name bij
gemeenten), verbetering van de kwaliteit van zorg, betrekken van andere maatschappelijke organisaties, etc..
Gevraagd naar de externe samenwerkingspartners worden met name GGZ- en andere zorg & welzijns­
organisaties (waaronder wijkteams) en gemeenten door (nagenoeg) alle initiatieven genoemd; maar een deel
van de initiatieven geeft aan ook samen te werken met voorzieningen op het gebied van werk en onderwijs
(re-integratiebureaus, scholen, bedrijfsleven).
Overigens zijn er ook accentverschillen in de aard en doelstellingen van de verschillende initiatieven.
Bij sommige ligt het accent op het vergroten van de (arbeids)participatie van de deelnemers, bij andere
op het bijdragen aan verbeteringen in de reguliere zorg en bij een derde categorie op de persoonlijke
ontwikkeling en het herstel van de deelnemers. Niettemin lijkt bij de meeste initiatieven de combinatie van
het intern ontwikkelen én extern inzetten van talenten en competenties van deelnemers centraal te staan,
met ervaringsdeskundigheid als kernthema.

5.3		 Financiering en randvoorwaarden
Van de bevraagde initiatieven is ongeveer de helft ‘onafhankelijk’ (of onderdeel van een grotere, onafhankelijke
cliëntgestuurde organisatie). De andere helft maakt onderdeel uit van een ‘reguliere’ instelling, doorgaans
een GGZ- of welzijnsinstelling.
Qua financiering zijn verreweg de meeste initiatieven afhankelijk van verschillende bronnen (in tweede derde
van de gevallen ten minste drie verschillende bronnen). Tabel 5.2 geeft een overzicht.
Tabel 5.2 Financieringsbronnen van de initiatieven
Aantal
initiatieven
(N = 23)

Financieringsbron
Gemeente (Wmo of elders)

22

Opbrengsten uit diensten en producten

13

Subsidies/fondsen anders dan Wmo

12

Re-integratie gelden

4

Eigen bijdrage deelnemers

4

Bijdrage vanuit zorggelden via PGB deelnemers

2

Bijdrage vanuit zorgverzekeraars

2

Project-budget (bijvoorbeeld vanuit overkoepelende instelling)

2

Bijdrage vanuit zorggelden op een andere manier

1

Anders

1

De tabel laat zien dat gemeenten de belangrijkste financiers zijn. Op één na ontvangen alle initiatieven
financiering van gemeenten. Bijna een kwart van de initiatieven wordt volledig door de gemeente gefinancierd;
de overige hebben ook andere - doorgaans aanzienlijk kleinere - inkomstenbronnen. De belangrijkste
overige bronnen zijn fondsen en subsidies (anders dan Wmo) en opbrengsten uit diensten en producten.

Trimbos-instituut

39

De tabel laat ook zien dat zorgverzekeraars slechts bij twee initiatieven co-financier zijn (met een aandeel in
de totale inkomsten van betreffende initiatieven van respectievelijk 5 en 3 %).
Financiering van de initiatieven is in de meeste gevallen tijdelijk, ook de financiering vanuit de gemeente; in iets
minder dan de helft van de gevallen gaat het bij de gemeentelijke ondersteuning om structurele financiering.
Randvoorwaarden
Gevraagd naar de randvoorwaarden voor een optimaal functioneren en een optimale ontwikkeling van
de initiatieven en naar eventuele knelpunten daarin, brengen de respondenten drie, samenhangende,
hoofdthema’s voor het voetlicht.
In de eerste plaats bemoeilijkt het veelal tijdelijke karakter van de financiering het waarborgen van de
continuïteit van de initiatieven. Gevoegd bij de diversiteit aan financieringsbronnen (vaak ook meerdere
gemeenten) resulteert dit erin dat het (financiële) voortbestaan van de initiatieven permanent veel tijd en
inspanningen vraagt.
Een tweede aandachtspunt is dat de aard, activiteiten en doelstellingen van de initiatieven bij externen en
financiers niet altijd goed bekend zijn of erkend worden. Daarbij zijn de initiatieven vaak maar kleine spelers
in het regionale zorglandschap. Aandacht van financiers gaat primair uit naar de grotere aanbieders, zo luidt
het. Gesignaleerd wordt ook dat grotere instellingen in de regio de initiatieven, om bovenstaande redenen,
nog niet altijd als serieuze samenwerkingspartner zien.
Een bijkomende uitdaging is gelegen in de spanning tussen enerzijds de afhankelijkheid (van de voorwaarden en
werkwijzen) van financiers (gemeente of zorginstelling) en anderzijds de wens tot behoud van eigen identiteit
en onafhankelijkheid. Respondenten hechten er sterk aan dat de initiatieven, conform de uitgangspunten
en veelal ook de ontstaansgeschiedenis, primair laagdrempelige ‘vrijplaatsen’ kunnen blijven, gerund door
mensen met een psychische kwetsbaarheid zelf. Juist daarin ligt hun meerwaarde voor de deelnemers.
Behoud daarvan vergt de nodige standvastigheid en overtuigingskracht, zo luidt het.
Plannen
Alle initiatieven maken melding van plannen voor uitbreiding/doorontwikkeling van de activiteiten. Die
plannen variëren van een verbreding van werkwijzen voor de ontwikkeling van ervaringsdeskundigheid,
uitbreiding van werk- en activeringsplekken, meer outreachende activiteiten, het opzetten van cliëntgestuurde
opvangvoorzieningen, tot intensievere participatie in de visie- en beleidsontwikkeling in de regio. Veel
initiatieven willen daarnaast vooral investeren in een steviger profilering in het regionale zorglandschap,
een steviger rol in de regionale transitieagenda, verbindingen met andere organisaties en in een steviger
‘bedrijfsvoering’ (met name door middel van het realiseren van meer duurzaamheid van financiering en een
minder grote afhankelijkheid van één subsidieverstrekker).

5.4		Conclusies
De LMA-uitvraag laat zien dat maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met een psychische
kwetsbaarheid in termen van ‘betaalde’ capaciteit een bescheiden positie innemen, maar dat het bereik in
termen van deelnemers aanzienlijk is. Daarbij vervullen de initiatieven functies voor de deelnemers zelf, maar
nemen ze ook een bredere maatschappelijke rol en een verantwoordelijkheid in de transities in de zorg op
zich. Belangrijke uitdagingen zijn voor veel van de initiatieven gelegen in het waarborgen van de continuïteit
(van financiering) en de positionering en inbedding in het regionale zorglandschap.
Deze uitdagingen zijn niet nieuw (en spelen de facto al sinds de opkomst van ‘cliëntgestuurde projecten’).
De toenemende belangstelling voor de initiatieven in het kader van de recente transities, biedt hoop op
verbetering en op een meer structurele financiële basis. Essentieel is in de ogen van de deelnemers aan de
LMA-uitvraag dat de initiatieven daarbij de ruimte behouden voor eigenheid en onafhankelijkheid.

6 Beschouwing

De monitorresultaten laten zien dat in de afgelopen jaren door de ‘mensen in het veld’ flink is ingezet op
verbetering van de zorg voor mensen met ernstige psychische aandoeningen. De ontwikkelingen rond FACT,
IHT en VIP maar ook de maatschappelijke initiatieven door en voor mensen met een psychische kwetsbaarheid
getuigen daarvan. De ambities bij betrokkenen om de positieve ontwikkelingen door te zetten, is groot.
De bevindingen van deze tweede monitorrapportage geven echter ook aanleiding tot zorg. De afbouw van
intramurale voorzieningen zet door, maar aanwijzingen voor een feitelijke intensivering en uitbreiding van
de ambulante zorg blijven uit. Ook zijn er vooralsnog geen aanwijzingen dat het aandeel van de ambulante
zorg in de beschikbare middelen van de GGZ-instellingen stijgt (zorgverzwaring in de intramurale zorg lijkt
daarbij een rol te spelen). Een belangrijke bevinding is ook dat, waar FACT in de afgelopen periode gestaag
is gegroeid, er momenteel nagenoeg geen uitbreidingsplannen meer lijken te zijn. De groei van FACT zou
daarmee tot een halt komen. Deelnemers aan de verschillende deelonderzoeken van de monitor signaleren
ook dat financierings- en bekostigingsstructuren, een gestaag toenemende productiedruk (met als gevolg
onder andere een gestaag verminderende outreach bij FACT) en het ontbreken van regie en afstemming op
regionaal niveau, de kwaliteit verder onder druk zetten.
Per saldo heeft over de periode 2014-2015 op populatieniveau ook geen verbetering plaatsgevonden in de
leefsituatie van mensen met langdurige psychische aandoeningen. De kwaliteit van leven blijft nog steeds
ver achter bij die van de algemene bevolking. Met name eenzaamheid blijft voor velen een groot probleem.
Een periode van één jaar is weliswaar kort om tot ‘meetbare’ resultaten te komen. De hoop van mensen
met ernstige psychische aandoeningen op meer mogelijkheden tot het leiden van een gezond, veilig, sociaal
en maatschappelijk leven, blijft onverminderd groot. Daarmee ook de urgentie om daar een antwoord op
te bieden.
Vervolg
Eerder dit jaar constateerde een expertgroep onder coördinatie van het Trimbos-instituut, op basis van de op
dat moment beschikbare gegevens, dat de uitbreiding en intensivering van de ambulante zorg bij de bestaande
landelijke ambulantiseringsafspraken ontoereikend zou zijn om substantiële resultaten te boeken wat betreft
de inhoudelijke doelstellingen van het ambulantiseringstraject (Trimbos-instituut, 2016). De expertgroep
pleitte voor een forse intensivering van de ambulante opbouw. De huidige monitorresultaten duiden erop
dat vooralsnog geen sprake is van een intensivering maar van (dreigende) stagnatie. Dat betekent dat
ook de minimumvariant van de potentiële maar bescheiden winst van het door de expertgroep geschetste
toekomstbeeld bij ‘ongewijzigd beleid’ mogelijk niet wordt gehaald.
Daarmee dienen zich drie scenario’s aan voor het vervolg. De eerste is dat omstandigheden ongewijzigd
blijven en verbeteringen in de kwaliteit van leven van mensen met ernstige psychische aandoeningen ook de
komende periode zullen uitblijven. De tweede is dat de bevindingen, mede onder druk van buitenaf, leiden
tot ‘terugtrekkende’, op ‘damage control’ gerichte bewegingen (stopzetten van het ambulantiseringstraject).
Daarmee zouden inhoudelijke doelstellingen van de transities feitelijk geheel van de agenda verdwijnen. Een
derde scenario is dat alle betrokken partijen de urgentie voelen - en daarin ook worden gesteund - om alsnog
gezamenlijk in te zetten op forse uitbreiding van de investeringen in goede ambulante zorg, meer herstel,
meer participatie, een betere gezondheid en meer sociale inclusie van mensen met een ernstige psychische
aandoening.

Trimbos-instituut

41

42

Trimbos-instituut

Referenties

Delespaul, P.A.E.G. en de consensusgroep EPA Consensus over de definitie van mensen met een ernstige
psychische aandoening (EPA) en hun aantal in Nederland. Tijdschrift voor psychiatrie 55 (2012), p. 427-437.
GGZ Nederland, RIBW Alliantie, Federatie Opvang. Uitkomsten zevende meting WMO-monitor. Amersfoort:
GGZ Nederland, 2016.
KPMG Plexus. Monitor Generalistische Basis GGZ. Amsterdam: KPMG Plexus, 2016.
Nederlandse Zorgautoriteit. Marktscan geestelijke gezondheidszorg 2015. Utrecht: NZa, 2016.
Nivel. De psychische en sociale hulpvraag van volwassenen in de huisartsenpraktijk van 2010-2015. Utrecht:
Nivel, 2016.
Trimbos-instituut. De psychische gezondheid van de Nederlandse bevolking. NEMESIS-2: Opzet en eerste
resultaten. Utrecht: Trimbos-instituut, 2010.
Trimbos-instituut. Landelijk Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ 2015. Utrecht:
Trimbos-instituut, 2015.
Trimbos-instituut. Advies streefcijfers intensivering ambulante GGZ. Utrecht: Trimbos-instituut, 2016a.
Trimbos-instituut. Psychische kwetsbaarheid, sociale inclusie en verbindende zorg. Handvat voor een
regionale samenwerkingsagenda. Utrecht: Trimbos-instituut, 2016b.

Trimbos-instituut

43

44

Trimbos-instituut

Bijlage A
Samenstelling begeleidingscommissie

Jaap van Weeghel (voorzitter) – Kenniscentrum Phrenos, Universiteit Tilburg
Gonne Kelder – Ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport
Nic Vos de Wael – Landelijk Platform GGz
Marijke Verbeek – GGZ Nederland
Jaap van der Rijst – Zorgverzekeraars Nederland
Ico Kloppenburg – Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Rina Beers – Federatie Opvang
Elsbeth de Ruijter – GGZ inGeest, NVvP
Martijn Kole – Enik, Lister
José Manshanden – Gemeente Utrecht
Rob Laane – Zorgverzekeraar VGZ
Ellen Visser – Robert Giel Onderzoekscentrum, Universitair Medisch Centrum Groningen
Philippe Delespaul – Mondriaan, Universiteit Maastricht
Linda van den Brink – RIBW Alliantie
Hans Kroon – Trimbos-instituut

Trimbos-instituut

45

46

Trimbos-instituut

Bijlage B
Deelonderzoek Panel Psychisch Gezien –
Leefsituatie en ontvangen zorg

Caroline Place
Lex Hulsbosch
Harry Michon

Trimbos-instituut

47

48

Trimbos-instituut

Inhoud

1

Inleiding

51

2

De leef- en zorgsituatie van panelleden
2.1 Algemene gegevens
2.2 De feitelijke leefsituatie
2.3 De feitelijke zorgsituatie

53
53
54
56

3

Hoe ervaren panelleden hun leef- en zorgsituatie?
3.1 De ervaren leefsituatie
3.2 De ervaren zorgsituatie

61
61
63

4

Zorgsituatie: behoeften en wensen
4.1 Ondersteuningsbehoeften per levensdomein
4.2 Vervulde en onvervulde zorgbehoeften

67
67
67

5

Verdiepende analyses
5.1 Veranderingen op groepsniveau
5.2 Veranderingen op persoonsniveau
5.3 Specifieke groepen

71
72
73
76

6

Verantwoording

79

Literatuur

81

Trimbos-instituut

49

50

Trimbos-instituut

1 Inleiding

In 2010 is het Trimbos-instituut gestart met het panel Psychisch Gezien: een landelijk panel van en voor
mensen met psychische aandoeningen. Doel van het panel is meer zicht krijgen op het maatschappelijk
functioneren en de zorg- en leefsituatie van mensen met aanhoudende psychische aandoeningen. Daarnaast
is het de bedoeling om de mensen die met deze problemen te maken hebben, een duidelijker stem te geven
in maatschappelijke debatten over de GGZ. De missie van het panel is om gedegen kennis te verwerven
over de zorg- en leefsituatie en maatschappelijke integratie van mensen met een aanhoudende psychische
aandoening in Nederland.
De doelgroep van het panel Psychisch Gezien bestaat uit mensen met aanhoudende en ernstige psychische
problematiek in Nederland. Het gaat bijvoorbeeld om mensen die last hebben (gehad) van psychoses en
ernstige depressies. Zij ondervinden als gevolg van hun psychische klachten beperkingen in het dagelijks
leven, gedurende langere tijd. Daarbij kan het in principe om elke psychische aandoening gaan. Deelname
aan het panel is overigens niet voorbehouden aan mensen die cliënt zijn van een GGZ-instelling. Wel moeten
mensen die zich aanmelden voor het panel vooralsnog minimaal 18 jaar oud zijn.
Het panel Psychisch Gezien kent drie functies:
a. Monitoren van leefsituatie, welzijn en participatie van mensen met aanhoudende psychische aandoeningen.
b. Peilen van de opinies en voorkeuren van panelleden rond actuele kwesties rond mensen uit de doelgroep
(GGZ-kwesties; Wmo; publieke discussies rond ernstige psychische problematiek; et cetera).
c. Genereren van kennis over de doelgroep, die als input kan dienen voor beleid.
De basis van de informatieverzameling van het panel bestaat uit enquêtes onder de leden. Minimaal twee
keer per jaar wordt een enquête uitgezet, die panelleden – al naar gelang hun voorkeur – online of schriftelijk
kunnen invullen. Naast de terugkerende enquêtes kan, indien financiering beschikbaar is, aanvullend
onderzoek gedaan worden. Afhankelijk van de doel- en vraagstelling van het aanvullende onderzoek worden
hiervoor bijvoorbeeld focusgroepen, werkconferenties of diepte-interviews ingezet.
Tot 2014 bestond het panel steeds uit zo’n 800 leden1. Sinds begin 2015 is het panel Psychisch Gezien
verbonden aan de Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming LGGZ (LMA). Omwille van de
datavoorziening voor de LMA, is besloten om het ledenaantal naar 1.500 te verhogen. Hiertoe heeft in
de periode november 2014 - juni 2015 een wervingsactie plaatsgevonden waarbij via diverse kanalen naar
nieuwe leden is gezocht. Het aantal panelleden is in de wervingsperiode gestegen van zo’n 800 naar ruim
2.000. Ten tijde van de peiling in 2016 zijn 2.072 mensen lid van het panel Psychisch Gezien. Twee derde
van de leden heeft hieraan meegedaan (respons van 67 %, zie verder Hoofdstuk Verantwoording).
Leeswijzer
In de hierna volgende hoofdstukken wordt verslag gedaan van de resultaten van de voorjaarspeiling van
20162. Dit is de eerste vervolgmeting voor de Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige
GGZ. In 2017 en 2018 worden de vragen opnieuw voorgelegd aan het panel. In hoofdstuk 2 staan de
feitelijke leef- en zorgsituatie van de panelleden centraal, hoofdstuk 3 beschrijft hoe de panelleden de leef- en
zorgsituatie ervaren. In hoofdstuk 4 wordt beschreven welke wensen en behoeften er leven op het gebied van
zorg en ondersteuning en in hoeverre hieraan tegemoet wordt gekomen. In hoofdstuk 5 wordt ingegaan op
de eventuele veranderingen ten opzichte van 2015. Tot slot wordt in hoofdstuk 6 toegelicht hoe de gegevens
tot stand zijn gekomen (respons, gebruikte analyses).

1
2

Vanwege de dynamiek van het ledenbestand (aanmeldingen en uitschrijvingen) is een vast ledenaantal over een langere periode niet te geven.
Wanneer in dit rapport wordt gesproken van ‘de panelleden’ of ‘het panel’ zonder verdere toevoeging worden de panelleden bedoeld die
hebben meegedaan aan de voorjaarspeiling van 2016.

Trimbos-instituut

51

52

Trimbos-instituut

2 De leef- en zorgsituatie van panelleden
2.1 Algemene gegevens
Tabel 2.1 laat zien met welke klachten de panelleden die hebben meegedaan aan de peiling in 2016 te maken
hebben. Ten tijde van de aanmelding is aan hen gevraagd aan te geven van welke klachten of problemen
ze last hadden. Bijna de helft van de panelleden had te maken met depressieve klachten, 41 % met een
angststoornis, 33 % met psychosen en/of schizofrenie, en voor bijna een derde van het panel was er sprake
van een persoonlijkheidsstoornis. Twee derde van de panelleden had ten tijde van de aanmelding te maken
met meerdere psychische problemen.
Ten tijde van aanmelding bij het panel hebben vrijwel alle leden (95 %) langer dan twee jaar last van
psychische klachten. Het merendeel ervaart beperkingen in het dagelijkse leven (92 %). Voor de meeste
panelleden (85 %) is dat op het gebied van werken en/of leren. Drie kwart (76 %) van de panelleden
voelt zich door hun psychische klachten beperkt in hun sociale contacten. Op het gebied van wonen ligt dit
percentage op 48 %.
Tabel 2.1	Wilt u aangeven van welke klachten1 u last heeft? (ten tijde van aanmelding bij het panel; meerdere antwoorden
mogelijk) (N=1383)

n (%)
Depressie

702 (51)

Angsten

664 (48)

Psychosen en/of schizofrenie

429 (31)

Persoonlijkheidsstoornis

380 (27)

Manisch depressieve klachten (bipolaire stoornis)

278 (20)

Eetproblemen

178 (13)

Verslavingsproblemen

168 (12)

Autisme of verwante beperkingen

146 (11)

Andere psychische klachten

365 (26)

Meerdere klachten

934 (68)

1. Het gaat hier om zelfgerapporteerde klachten, die niet noodzakelijkerwijs overeenkomen met de formeel door de arts
vastgestelde diagnose. Dat is onder andere bekend door eerdere analyses beperkt tot de groep die panellid is geworden
via de systematische werving bij GGz-instellingen. Daaruit bleek bijvoorbeeld dat een groot deel van die groep de door
de instelling bepaalde diagnose schizofrenie/psychose zelf niet noemt (42% van de betreffende ledengroep had deze
diagnose volgens de instelling, 20% noemde deze klachten zelf ook; 22% noemde deze niet).

Trimbos-instituut

53

2.2 De feitelijke leefsituatie
Woonsituatie
Het merendeel van het panel (87 %) woont zelfstandig of begeleid zelfstandig, zie tabel 2.2.
Tabel 2.2 Woonsituatie: hoe woont u?

N

n (%)

Zelfstandig

1346

1001 (74)

Begeleid zelfstandig (in eigen koop- of huurwoning)

1346

164 (12)

Bij mijn ouders/familie

1346

42 (3)

Bij mijn vrienden

1346

2 (0,1)

In een instelling voor maatschappelijke opvang (zoals vrouwenopvang, daklozenopvang,
hostel)

1346

5 (0,4)

In een woning/appartement van een zorginstelling in een woonwijk:

1346

52 (4)

a. GGZ-instelling, verslavingszorginstelling of psychiatrisch ziekenhuis

50

7 (14)

b. Regionale instelling voor beschermd wonen

50

33 (66)

c. Andere zorginstelling

50

10 (20)

1346

19 (1)

a. GGZ-instelling, verslavingszorginstelling of psychiatrisch ziekenhuis

15

7 (47)

b. Regionale instelling voor beschermd wonen

15

7 (47)

c. Andere zorginstelling

15

1 (7)

1346

10 (1)

a. GGZ-instelling, verslavingszorginstelling of psychiatrisch ziekenhuis

9

7 (78)

b. Psychiatrische afdeling in een algemeen ziekenhuis / Psychiatrische Universiteitskliniek

9

0

c. Andere zorginstelling

9

2 (22)

1346

51 (4)

In een woning/appartement op het terrein van een zorginstelling:

Op een afdeling binnen een zorginstelling:

Anders, namelijk

Zes op de honderd leden woont in (een woning/appartement van) een zorginstelling: 1 % op de afdeling,
1 % op het terrein en 4 % in een woonwijk. De zorginstelling is in de meeste gevallen (3 %) een regionale
instelling voor beschermd wonen (RIBW). De overige leden geven aan bij hun ouders, familie, vrienden, in
de opvang of elders te wonen. Van de leden die (begeleid) zelfstandig wonen en die daar ondersteuning bij
krijgen (n=1041), denkt 61 % ook zonder professionele ondersteuning zelfstandig te kunnen blijven wonen,
23 % twijfelt hieraan en 16 % denkt dat zelfstandig wonen dan niet mogelijk is.
Ter vergelijking: onder Wmo-aanvragers in het algemeen ligt dat anders, blijkt uit de Wmo-monitor
die mensen met een lichamelijke, verstandelijke, psychische of psychosociale beperking volgt (Kromhout
e.a., 2014). Van die bredere groep verwacht 26 % zelfstandig te kunnen blijven wonen zonder ondersteuning,
17 % denkt dat dat misschien zou kunnen en 57 % denkt dat zelfstandig wonen dan niet mogelijk is. Leden
van het panel Psychisch Gezien lijken dus over het algemeen de begeleiding bij het wonen als minder
noodzakelijk te zien dan andere groepen die woonbegeleiding krijgen.

54

Trimbos-instituut

Huishouden, sociale contacten en vrijetijdsbesteding
De meeste panelleden (58 %) wonen alleen. Een derde leeft samen met partner en/of kind(eren):
20 % woont samen met een partner, 7 % met partner en kind(eren) en 6 % alleen met kind(eren). Er wonen
39 panelleden (3 %) in een groepswoning voor mensen met psychische problemen. De rest van het panel
woont met ouders, familie, vrienden/kennissen of anderen (resp. 2 %, 0,4 %, 0,5 %, 2 %).
Bijna 80 % ontmoet vrienden of goede kennissen minimaal elke maand en 15 % zelfs dagelijks. Ontmoetingen
met familie komen iets minder vaak voor; 64 % minstens één keer per maand en 4 % dagelijks. De meeste
leden ontmoeten (schoon)familie of vrienden/goede kennissen wekelijks (33 % en 43 %). Sommige leden
geven aan geen vrienden/goede kennissen of familie te hebben (5 % en 7 %) of hen zelden tot nooit te
zien (7 % en 13 %).
Bijna drie kwart (72 %) komt dagelijks buitenshuis en bijna een kwart (23 %) wekelijks. Een groep van 2 %
gaat minimaal elke maand ergens naar toe, 1 % doet dat minder dan één keer per maand en 1 % zelden
tot nooit.
Ter vergelijking: in 2014 komt van de mensen met een lichamelijke beperking 80 % dagelijks buitenshuis,
51 % van de mensen met een ernstige lichamelijke beperking, 43 % van de mensen met licht of matige
verstandelijke beperking en 89 % van de ouderen (Nationaal panel Chronisch zieken en Gehandicapten;
Meulenkamp e.a., 2015).
Aan de panelleden is ook gevraagd hoe vaak ze tijd besteden aan hobby’s of vrijetijdsactiviteiten. Buitenshuis
is dat vaak wekelijks en thuis dagelijks. Er zijn ook panelleden die geen hobby’s hebben, noch buiten de deur
noch thuis (10 % en 6 %), of hier zelden of nooit tijd aan besteden (16 % en 11 %).
Werk en opleiding
Tabel 2.3 laat de activiteiten van panelleden zien op het gebied van werk, opleiding en mantelzorg.
Een vijfde van de leden (21 %) heeft een betaalde baan. Hieronder vallen ook degenen die bij een sociale
werkvoorziening aan het werk zijn (4 %). Gemiddeld hebben de werkende panelleden een werkweek van
25 uur. Over het algemeen zijn zij in loondienst (15 %).
Tabel 2.3 Betaald werk, vrijwilligerswerk, opleiding en werk als mantelzorger ten tijde van de peiling

N

n (%)

Betaald werk (CBS definitie)1

1339

282 (21)

Vrijwilligerswerk

1376

590 (43)

Opleiding / werkgerelateerde cursus2

1250

112 (9)

Mantelzorg3

1381

269 (19)

1.	Het CBS gebruikt sinds 2015 de volgende definitie voor betaald werk: iedereen met betaald werk in de leeftijd 15 tot 75
jaar (het eerdere criterium van 12 uur per week is losgelaten).
2.	Berekend over de groep panelleden < 65 jaar.
3.	Mantelzorg betekent dat mensen hulp bieden aan iemand met een lichamelijke, psychische of psychosociale beperking
binnen hun eigen netwerk. Het kan intensieve en minder intensieve hulp zijn, bijvoorbeeld persoonlijke verzorging,
begeleiding of huishoudelijke hulp. Alleen de zorg voor iemand met gezondheidsproblemen wordt gezien als mantelzorg.

Onder het panel bevindt zich een grote groep vrijwilligers. Ruim vier op de tien leden heeft onbetaald
werk. Panelleden doen gemiddeld 7 uur per week onbetaald werk, variërend van een uur per week tot ruim
een volledige werkweek. Verder biedt bijna één op de vijf panelleden ten tijde van de peiling mantelzorg.
Zij bieden hulp aan mensen met een lichamelijke, psychische of psychosociale beperking binnen hun eigen
netwerk.
Het overgrote deel van het panel (91 %) volgt geen opleiding of werkgerelateerde cursus (berekend over de
groep leden tot 65 jaar). Een klein deel van de panelleden doet wel een werkgerelateerde cursus, een deeltijd
(vervolg)opleiding en/of een voltijd (vervolg)opleiding (respectievelijk 5 %, 2 %, 2 %).

Trimbos-instituut

55

Arbeids- en opleidingsparticipatie in de algemene bevolking en in andere kwetsbare groepen
Vergeleken met de algemene bevolking zijn relatief weinig mensen met langdurige psychische problemen
aan het werk. Zo blijkt uit bevolkingsonderzoek van het CBS dat in het tweede kwartaal van 2016 bijna twee
derde (66 %) van de beroepsgeschikte bevolking (ofwel: 15 tot 75 jarigen) een betaalde baan heeft (CBS
Statline, 12 augustus 2016). De arbeidsparticipatie van panelleden ligt dus ruim drie keer zo laag als in de
algemene bevolking in Nederland. De participatie van mensen met aanhoudende psychische problemen kan
ook vergeleken worden met andere kwetsbare doelgroepen. Panelonderzoek van het NIVEL in 2014 wijst
uit dat ook relatief weinig mensen met een lichamelijke beperking betaald werk hebben (Meulenkamp e.a.,
2015). Zo is 34 % van de mensen met een lichamelijke beperking aan het werk en 14 % van de mensen met
een ernstige lichamelijke beperking (berekening volgens oude CBS definitie voor betaald werk, te weten: het
aantal mensen tussen de 15-65 jaar met een betaalde baan van 12 uur of meer. In 2016 is het percentage
werkenden binnen het panel Psychisch Gezien volgens deze definitie 18 %).
Wat betreft onbetaald werk komt het percentage leden dat vrijwilligerswerk doet overeen met het percentage
vrijwilligers in 2014 in de algemene bevolking en onder ouderen (respectievelijk 43 %, 38 % en 40 %;
Meulenkamp e.a, 2015). Vergeleken met mensen met lichamelijke problemen doen relatief veel panelleden
vrijwilligerswerk; 27 % van de mensen met een lichamelijke beperking en 17 % van mensen met een ernstige
lichamelijke beperking werkt als vrijwilliger.
Een ruime meerderheid van het panel (91 %) volgt net als de volwassenen in de algemene bevolking geen opleiding of werkgerelateerde cursus (88 % in 2014, Consumentenpanel Gezondheidszorg; Meulenkamp e.a, 2015).
Lichamelijke problemen
Tabel 2.4 laat zien dat een groot deel van het panel (71 %) naast psychische problemen ook lichamelijke
problemen heeft. Bij 12 % gaat het om ernstige lichamelijke problemen.
Tabel 2.4 Heeft u naast psychische problemen ook lichamelijke problemen? (N=1379)

n (%)

Nee

Ja, lichte lichamelijke
problemen

Ja, matige lichamelijke
problemen

Ja, ernstige lichamelijke
problemen

403 (29)

448 (32)

360 (26)

168 (12)

2.3 De feitelijke zorgsituatie
Professionele zorg en ondersteuning
Een groot deel van de panelleden (86 %) gebruikt medicijnen om de psychische klachten te verminderen of onder
controle te houden. Dit gaat in vrijwel alle gevallen (97 %) om medicatie op voorschrift van een psychiater of arts.
Ongeveer zeven op de tien leden is ten tijde van de peiling cliënt bij een GGZ- of verslavingszorginstelling,
zie tabel 2.5. De meeste panelleden gaan naar de instelling en ruim een kwart van de mensen krijgt zorg aan
huis. Ruim één op de twintig leden verblijft in een GGZ- of verslavingszorginstelling.
Tabel 2.5	Bent u op dit moment cliënt bij een GGZ- of verslavingszorginstelling? Zo ja, wat voor soort zorg krijgt u bij deze
instelling? (meerdere antwoorden mogelijk) (N=1374)

n (%)

56

Nee

Ja: ik kom voor begeleiding/behandeling
naar de instelling

Ja: ik krijg
begeleiding/
behandeling
aan huis

Ja: ik ben
tijdelijk
opgenomen

Ja: ik woon in
deze instelling

Ja: ik krijg
dagbehandeling

406 (30)

697 (51)

358 (26)

15 (1)

43 (3)

42 (3)

Trimbos-instituut

Tabel 2.6 laat zien dat panelleden met verschillende instanties te maken hebben. De meeste panelleden hebben
in de afgelopen 12 maanden contact gehad met de huisarts (68 %). Ongeveer evenveel leden hadden contact
met een GGZ- of een verslavingszorginstelling (65 %). 45 % van de leden had contact met het UWV. Ongeveer
een kwart heeft contact met een (F)ACT-team. Eveneens ongeveer een kwart heeft contact met medewerkers
van de gemeente rondom de Wet maatschappelijke ondersteuning. Verder krijgen panelleden ondersteuning
van behandelaars met een eigen praktijk (20 %), vrijwilligersorganisaties (18 %), dagactiviteitencentra (16 %)
of instellingen voor beschermd wonen (16 %). Eén op de acht leden had het voorgaande jaar contact met de
praktijkondersteuner GGZ bij de huisarts en één op negen leden met een sociaal wijkteam (13 % en 11 %).
Tabel 2.6 Contact met zorg- en dienstverlenende instanties

Respons

Contact in
afgelopen
12 maanden

Momenteel
nog steeds
contact

N

n (%)

n (%)

GGZ-instelling of verslavingszorginstelling algemeen

1332

860 (65)

732 (55)

RIBW (regionale instelling voor beschermd wonen) of andere
organisatie die woonbegeleiding biedt

1314

207 (16)

179 (14)

ACT/FACT team: assertive community treatment

1310

370 (28)

331 (25)

IHT team: intensive home treatment/intensieve thuisbehandeling

1289

44 (3)

28 (2)

PIT team: psychiatrische intensieve thuiszorg

1294

71 (5)

54 (4)

VIP team: vroege interventie psychose team

1283

32 (2)

23 (2)

Steunpunten GGZ: steunpunt, steun- en informatiepunt (STIP),
cliënten-informatiepunt (CLIP) of cliëntenbelangenbureau

1282

85 (7)

54 (4)

Andere cliënteninitiatieven voor herstel en zelfregie

1281

165 (13)

131 (10)

Praktijkondersteuner GGZ bij de huisarts (POH-GGZ)

1284

164 (13)

112 (9)

Psycholoog/psychiater/psychotherapeut met een eigen praktijk
(ofwel een vrijgevestigde psycholoog etc.)

1278

250 (20)

199 (16)

UWV: Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen

1299

590 (45)

529 (41)

Schuldhulpverleningsorganisatie

1290

105 (8)

85 (7)

Sociale werkvoorziening

1292

95 (7)

83 (6)

Dagactiviteitencentrum (DAC)

1296

201 (16)

165 (13)

Re-integratiebureau

1278

71 (6)

53 (4)

Wijkverpleegkundige

1304

78 (6)

55 (4)

MEE (ondersteuning bij leven met een beperking)

1295

58 (4)

40 (3)

Sociaal wijkteam / buurtteam

1298

142 (11)

98 (8)

Gemeente: Dienst Werk en Inkomen (bijv. jobcoach van de gemeente)

1288

68 (5)

64 (5)

Gemeente: medewerkers rondom de Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo consulent, medewerkers bij het Wmo loket /
Zorg Loket / Sociaal Loket)

1299

304 (23)

208 (16)

Gemeente: overig

1292

133 (10)

96 (7)

Welzijnsorganisatie

1287

70 (5)

56 (4)

Buurthuis

1292

108 (8)

89 (7)

GGZ

Dagbesteding/werk en financiën

Overige instanties

Trimbos-instituut

57

Tabel 2.6 Vervolg

Respons

Contact in
afgelopen
12 maanden

Momenteel
nog steeds
contact

Vrijwilligersorganisatie

1291

234 (18)

194 (15)

Huisarts

1304

887 (68)

668 (51)

Coach met een eigen praktijk

1288

70 (5)

48 (4)

Homeopaat, haptonoom, acupuncturist of hulpverlener van een
andere alternatieve geneeswijze

1288

141 (11)

88 (7)

Waar tabel 2.6 ging over het contact met zorginstanties in de 12 maanden voorafgaand aan de peiling, zijn
daarnaast enkele specifieke vragen gesteld over contacten met de huisarts, het Wmo-loket en het sociaal
wijkteam in 2015. De uitkomsten worden hieronder uiteengezet.
Huisartsenzorg
De meerderheid van het panel Psychisch Gezien heeft in 2015 contact gehad met de huisarts3. Vergeleken
met de algemene bevolking hebben relatief veel panelleden de huisarts gezien of gesproken (83 % tegenover
72 %, zie tabel 2.7). Bij mensen met een chronische ziekte is het percentage huisartsbezoekers het hoogst,
namelijk 91 %. Panelleden komen niet alleen met lichamelijke klachten bij de huisarts. Ruim een derde
(35 %) van de leden heeft contact met de huisarts gehad vanwege zijn of haar psychische problemen. Dat
was in 2015 gemiddeld 5 keer.
Tabel 2.7 Percentage mensen dat in een jaar contact had met de huisarts
Gemiddeld
aantal
contacten

%
Mensen met aanhoudende psychische problemen
Mensen met een chronische ziekte/lichamelijke beperking

1

Algemene Nederlandse bevolking2

Periode

83

7

2015

91

5

2010

72

6

2013

1. Nationaal panel Chronisch zieken en Gehandicapten van het NIVEL (Jansen, Spreeuwenberg & Heijmans, 2012).
2. Bevolkingsonderzoek in 2013 (CBS, 2014).

Wet maatschappelijke ondersteuning
Mensen die ondersteuning nodig hebben, kunnen een beroep doen op de Wet maatschappelijke ondersteuning
(Wmo) en daarvoor terecht bij een Wmo-loket of een sociaal (wijkteam). Een relatief groot deel van het panel
(42 %) is niet bekend met het Wmo-loket of sociaal wijkteam van hun gemeente en nagenoeg een derde
(32 %) kent het wel maar heeft hier in 2015 geen contact mee gehad. Ruim een kwart van het panel (27
%) heeft hiermee wel telefonisch, face-to-face of via de website contact gehad, waarvan ruim zes op de tien
leden een nieuwe aanvraag heeft ingediend (d.w.z. 17 % van het totale panel). Panelleden hadden met name
contact over hulp bij het huishouden, persoonsgebonden budget en vervoersvoorzieningen, respectievelijk
44 %, 25 % en 14 % van de contacten gingen hierover. Van de panelleden die met het Wmo-loket of het
sociaal wijkteam te maken heeft gehad, was bij 66 % de herbeoordeling of verlenging van een indicatie de
reden van het contact. Andere redenen waren het indienen van een aanvraag voor een nieuwe voorziening
(27 %) en het inwinnen van informatie/advies (21 %). Een kleine groep richtte zich tot de gemeente om
een klacht in te dienen (5 %).

3

58

Het gaat hierbij om alle bezoeken op het spreekuur, visites van de huisarts bij mensen thuis en telefonische consulten (inclusief de contacten
met de vervanger van de eigen huisarts, exclusief verlenging van recepten).

Trimbos-instituut

Over het algemeen kennen de bijna 800 panelleden het Wmo-loket of sociaal wijkteam via internet, een folder
of krant (30 %). Verder zijn deze leden op de hoogte gebracht via anderen zoals familie (9 %), huisarts (6 %)
of wijkverpleegkundige (2 %) en andere hulpverleners (27 %). Ruim een vijfde (22 %) weet het niet meer
omdat ze het al langere tijd kennen. Een kwart geeft aan het Wmo-loket of sociaal wijkteam ergens anders
van te kennen, bijvoorbeeld via hun (vrijwilligers)werk, betrokkenheid bij (Wmo)raden of via (een brief van)
de gemeente.
Persoonsgebonden budget
Van het panel heeft 11 % ten tijde van de peiling een persoonsgebonden budget (PGB). Ruim drie kwart
van de panelleden (76 %) heeft geen behoefte aan een PGB. Van de 320 panelleden die wel behoefte aan
een PGB hadden, heeft 58 % ook een PGB aangevraagd. Hierbij is bij ongeveer vier op de tien de aanvraag
gehonoreerd.
Crisiszorg en opnames
Bijna één op de vijf leden (19 %) heeft in het afgelopen jaar naar eigen zeggen crisiszorg gehad. In bijna de
helft van de gevallen (49 %) ging het om ambulante crisiszorg en in bijna een kwart om crisisopname op een
gesloten afdeling in een instelling. Voor 70 % van de panelleden is in de afgelopen 12 maanden crisiszorg
niet aan de orde geweest en was dit volgens hen ook niet nodig. 10 % van het panel geeft aan wel crisiszorg
nodig gehad te hebben, maar dit niet te hebben gekregen (ofwel voor 10 % is op dit terrein sprake van een
onvervulde zorgbehoefte).
Een groep van 104 panelleden (8 %) is in de afgelopen 12 maanden op vrijwillige basis opgenomen.
Dertig panelleden (2 %) zijn gedwongen opgenomen. Bij het merendeel van de panelleden (90 %) is in
het voorgaande jaar geen sprake geweest van een opname. Gedwongen opnames gebeurden voornamelijk
middels een inbewaringstelling (IBS) of voorlopige rechterlijke machtiging (RM). Voor een aantal panelleden
was sprake van een combinatie van maatregelen. De leden die in de afgelopen 12 maanden opgenomen
zijn geweest, hebben gemiddeld twee keer een opname meegemaakt, ongeacht of dit om een vrijwillige
of een gedwongen opname ging. Het gemiddeld aantal opnamedagen in het afgelopen jaar was 76.
De voorwaardelijke RM is voor 39 panelleden (3 %) ingezet om een gedwongen opname te voorkomen.
Zorg en ondersteuning uit de eigen omgeving
Bijna twee derde van de panelleden (65 %) geeft aan op het moment van de peiling zorg of ondersteuning
bij hun psychische problemen te krijgen van iemand uit hun eigen netwerk. Tabel 2.8 geeft weer welke
personen hierbij een rol spelen. Het zijn vooral de partner, vrienden, (schoon)ouders en andere familie die
de panelleden bijstaan. Lotgenoten zijn voor een vijfde van de panelleden die informele zorg krijgen een
belangrijke steunpilaar. Bijna drie kwart (74 %) heeft in zijn/haar omgeving iemand om mee te praten en die
een luisterend oor biedt. Bij de meeste panelleden is dit een vriend of vriendin.

Trimbos-instituut

59

Tabel 2.8 Personen uit eigen netwerk die zorg of ondersteuning bieden1
Ondersteuning
Algemeen
(N=891)

Ondersteuning
Luisterend oor
(N=1015)

n (%)

n (%)

Partner

367 (41)

399 (40)

Vriend(en)

346 (39)

519 (51)

(Schoon)ouders

292 (33)

309 (30)

Andere familie

251 (28)

306 (30)

Lotgenoten

178 (20)

224 (22)

Kind(eren)

154 (17)

163 (16)

Kennis(sen)

121 (14)

165 (16)

Anders

109 (12)

126 (12)

Buren of buurtgenoten

108 (12)

127 (13)

Leidinggevende

72 (8)

91 (9)

Collega’s

58 (7)

101 (10)

Ex-partner

37 (4)

45 (4)

Onbekend wie panellid ondersteuning biedt

3 (0.3)

5 (0.5)

1. De vermelde percentages hebben betrekking op de groep panelleden die aangeven zorg of ondersteuning te krijgen van
iemand uit hun netwerk. Bijvoorbeeld; van de leden die geholpen worden door hun sociale omgeving krijgt 41% ondersteuning van zijn of haar partner.

60

Trimbos-instituut

3 Hoe ervaren panelleden hun leefen zorgsituatie?
3.1 De ervaren leefsituatie
Tevredenheid: leven als geheel en per leefgebied
De panelleden geven het leven dat ze nu (voorjaar 2016) leiden gemiddeld een 6,2 (SD=1,9; op een schaal
van 1 tot 10, waarbij een 1 staat voor volledig ontevreden en 10 voor volledig tevreden). Vergeleken met
andere mensen in Nederland is dat relatief laag, zie figuur 3.1. Nederlanders geven hun leven in 2013
gemiddeld een 7,8 (CBS, 2015a). Ook bevolkingscijfers uit 2014 en 2015 bevestigen dit beeld: 84 % van
de algemene bevolking is in 2015 tevreden met hun leven (cijfer >6) tegenover 54 % van de panelleden;
4 % is ontevreden en geeft een cijfer onder de vijf tegenover 18 % van het panel (CBS, 2015a; 2015b).
Ruim één op de tien leden geeft zijn/haar eigen leven ten hoogste een 3.
Figuur 3.1. Kunt u op een schaal van 1 tot en met 10 aangeven in welke mate u tevreden bent met het leven dat u nu leidt?*

* Panel Psychisch Gezien peiljaar 2016. Algemene bevolking peiljaar 2015 (CBS, 2015a, 2015b).

Aan de panelleden is ook per leefgebied gevraagd hoe tevreden ze hierover zijn (op een schaal van 1=helemaal
niet tevreden tot en met 7=zeer tevreden). Tabel 3.1 geeft de resultaten weer. De panelleden zijn – gemiddeld
genomen – het meest tevreden met hun woonsituatie en de hulpverlening die zij krijgen (zie paragraaf 3.2
voor meer informatie over tevredenheid met de zorg). Het minst tevreden zijn zij met hun financiële situatie,
lichamelijke gezondheid en psychische gezondheid. Met de stelling ‘ik heb het gevoel dat ik meetel in de
maatschappij’ is 25 % het eens, 34 % een beetje eens, 14 % beetje oneens en 26 % niet eens (en 2 % heeft
geen mening).

Trimbos-instituut

61

Tabel 3.1 Gemiddelde scores met betrekking tot de tevredenheid over verschillende leefgebieden1

n

M

SD

Hoe tevreden bent u met uw woonsituatie?

1376

5,5

1,5

Hoe tevreden bent u met de hulpverlening die u krijgt?

1192

5,2

1,6

Hoe tevreden bent u met uw dagelijkse bezigheden?

1371

4,7

1,6

Hoe goed ervaart u op dit ogenblik uw leven als geheel?

1363

4,7

1,6

Hoe tevreden bent u met uw sociale contacten?

1373

4,6

1,7

Hoe tevreden bent u met uw financiële situatie?

1366

4,4

1,9

Hoe tevreden bent u met uw lichamelijke gezondheid?

1371

4,3

1,7

Hoe tevreden bent u met uw psychische gezondheid?

1366

4,1

1,7

1. Scores op een 7-puntsschaal, lopend van 1 (helemaal niet tevreden) tot en met 7 (zeer tevreden).

Gezondheid
De relatief lage waardering voor de gezondheid, komt terug in een andere vraag: wat vinden de panelleden
– over het algemeen – van hun gezondheid? Iets meer dan de helft (52 %) van de leden geeft aan hun
gezondheid matig tot slecht te vinden tegenover 16 % van de algemene bevolking (Consumentenpanel
Gezondheidszorg van het NIVEL; Brabers, e.a., 2014). Een groep van 8 % beoordeelt hun gezondheid als
“zeer goed” of “uitstekend” en de resterende 39 % bestempelt deze als “goed” (versus 31 % en 53 % in
de algemene bevolking).
Aan de hand van de MHI-5 is de actuele mentale gezondheid van de panelleden gemeten. Hieruit blijkt dat
twee derde van de panelleden (68 %) zich de afgelopen vier weken geestelijk ongezond voelde, zie tabel
3.2. Onder de algemene bevolking was 11 % in 2013 psychisch ongezond (CBS, 2014). De gemiddelde
score op de MHI-5 van de panelleden is 52 (op een schaal van 1 tot 100, waarbij hoe hoger de score hoe
gezonder; SD=20,7).
Tabel 3.2 MHI-5 resultaten: mentale gezondheid in de afgelopen vier weken (n=1355)

n (%)
Psychisch gezond

440 (32)

Psychisch licht ongezond

415 (30)

Psychisch matig ongezond

252 (18)

Psychisch ernstig ongezond

248 (18)

1. De MHI-5 is de Mental Health Inventory en wordt door het CBS gebruikt. De MHI-5 is een internationale standaard voor
het meten van geestelijke gezondheid en bestaat uit 5 vragen die steeds betrekking hebben op hoe men zich in de afgelopen
4 weken voelde. De scores lopen van 0 tot 100 waarbij geldt; hoe lager de score, hoe slechter de psychische gezondheid van
de persoon. Het CBS hanteert als afkappunt 60 of hoger om mensen in de categorie psychisch gezond in te delen.

62

Trimbos-instituut

Eenzaamheid en discriminatie
Eenzaamheid komt veel voor binnen de groep panelleden. Ruim vier op de vijf leden (81 %) voelt zich
eenzaam (gemeten met de eenzaamheidsschaal van de Jong Gierveld en Kamphuis, 1985). De mate waarin
mensen eenzaam zijn verschilt; 41 % van de leden is matig eenzaam, 23 % erg eenzaam en 17 % is heel erg
eenzaam. Figuur 3.2 laat zien dat de groep panelleden die zich in 2016 (heel) sterk eenzaam voelt, relatief
groot is vergeleken met het percentage bij mensen met een (ernstige) lichamelijke beperking, ouderen en de
algemene bevolking in 2014 (Meulenkamp e.a, 2015).
Figuur 3.2 Percentage mensen dat zich (zeer) sterk eenzaam voelt

* De gepresenteerde percentages hebben betrekking op 2014 en zijn overgenomen uit de Participatiemonitor van het NIVEL
(Meulenkamp e.a., 2015). Eveneens gemeten met de schaal van de Jong Gierveld en Kamphuis (1985).

Bijna een derde (31 %) van de panelleden heeft zich – in de afgelopen 12 maanden – wel eens gediscrimineerd
gevoeld vanwege zijn of haar psychische problemen. De overig leden zijn in hun ogen niet achtergesteld
of weet het niet (55 % en 14 %). Voor 77 % van de panelleden die wel ervaring hadden met discriminatie
gebeurde dit soms tot regelmatig, bij 13 % vaak tot zeer vaak en 9 % gaf aan één keer te zijn gediscrimineerd.
Empowerment
Van de Nederlandse Empowerment Lijst (Boevink, 2009) zijn twee schalen afgenomen: “Eigen wijsheid” en
“Zelfmanagement”. Voorbeelditems van Eigen wijsheid zijn: ‘Ik heb een doel in mijn leven’ en ‘Ik heb de wil
om verder te gaan’. Een voorbeelditem van Zelfmanagement is: ‘Ik weet wat ik beter wel/niet kan doen’.
De gemiddelde scores op deze schalen zijn respectievelijk 3,3 (SD=0,7) en 3,5 (SD=0,8).

3.2 De ervaren zorgsituatie
Professionele zorg en ondersteuning
Ongeveer één op de tien panelleden (11 %) krijgt geen professionele zorg of ondersteuning, maar heeft dit
naar eigen zeggen ook niet nodig. De overige panelleden krijgen professionele zorg. Bijna twee derde (66 %)
krijgt professionele zorg en ondersteuning en vindt dit voldoende. Bijna een kwart (318) van de panelleden
geeft te kennen dat voor hen onvoldoende zorg beschikbaar is: bij 72 panelleden (5 %) ontbreekt de zorg
die nodig is en 246 panelleden (18 %) geven aan wel zorg te krijgen, maar dat deze zorg niet voldoende
is. Deze groep panelleden noemt verschillende redenen voor deze ontbrekende of ontoereikende zorg (zie
tabel 3.3). De twee grootste struikelblokken voor het krijgen van (voldoende) professionele zorg zijn het
ontbreken van geschikt aanbod en het onbegrip van de hulpvraag bij anderen ((aldus 30 % respectievelijk
28% van de mensen die geen of onvoldoende zorg krijgen). Verschillende persoonlijke redenen - niet weten

Trimbos-instituut

63

hoe ondersteuning te regelen, opzien tegen het regelwerk en rompslomp, niet om ondersteuning durven
vragen - zijn steeds voor ongeveer een vijfde van de panelleden een reden voor in hun ogen een tekort aan
zorg en ondersteuning. Externe factoren als wachtlijsten en niet in aanmerking komen voor een specifieke
vorm van ondersteuning worden beide door 14 % van de panelleden genoemd als reden voor ontoereikende
zorg. Tot slot spelen financiële redenen een rol; 11 % geeft aan dat de benodigde ondersteuning niet wordt
vergoed en 15 % kan de eigen bijdrage niet betalen.
Tabel 3.3 Redenen voor het ontbreken van (voldoende) professionele zorg volgens panelleden die geen of onvoldoende zorg
krijgen (n=316) Meerdere antwoorden mogelijk

n (%)
De ondersteuning die ik nodig heb, is niet beschikbaar / wordt niet aangeboden

95 (30)

Anderen begrijpen mijn hulpvraag niet

90 (28)

Andere reden dan hier genoemd

88 (28)

Ik zie op tegen het regelen van deze ondersteuning (bijvoorbeeld door het regelwerk, rompslomp)

64 (20)

Ik durf niet om deze ondersteuning te vragen

61 (19)

Ik weet niet hoe ik deze ondersteuning moet regelen

57 (18)

Ik moet een eigen bijdrage betalen en ik heb het geld hier niet voor

47 (15)

Ik kom niet in aanmerking voor deze ondersteuning / speciale voorzieningen

44 (14)

Er zijn wachtlijsten voor de zorg en ondersteuning die ik nodig heb

44 (14)

De ondersteuning die ik nodig heb, wordt niet vergoed

36 (11)

Over de ontvangen professionele zorg is 69 % van het panel (heel) tevreden en 4 % (zeer) ontevreden.
De overige panelleden (23 %) hebben gemengde ervaringen en zijn zowel tevreden als ontevreden.
De geleverde professionele zorg en ondersteuning worden door de panelleden met een gemiddeld rapportcijfer
van 6,9 (SD=1,8) beoordeeld (op een schaal van 1 tot 10).
In tabel 3.4 is voor diverse instanties te zien wat het oordeel van de panelleden is. Ook hier gaat het
om rapportcijfers op een schaal van 1 tot 10. Van de GGZ is een behandelaar met een eigen praktijk de
best scorende met een gemiddeld rapportcijfer van 6,9. Het IHT-team is met een 5,9 de laagst scorende
GGZ-voorziening. Van de instanties en voorzieningen voor dagbesteding, werk en financiën, scoort het
dagactiviteitencentrum (DAC) het best, een 6,4 gemiddeld. Re-integratiebureaus komen het laagst uit met
een 5,5. Van de groep overige zorgverleners en instanties waarderen panelleden met name de alternatieve
zorgverleners (7,3). Over verscheidene diensten van de gemeenten zijn zij het minst tevreden (cijfers variërend
van een 5,2 tot 5,7).

64

Trimbos-instituut

Tabel 3.4 Gemiddelde rapportcijfers voor diverse professionele zorginstanties1
GGZ

N2

n (%)

n (%)

Psycholoog/psychiater/psychotherapeut met een eigen praktijk (ofwel
een vrijgevestigde psycholoog etc.)

1332

860 (65)

732 (55)

GGZ-instelling of verslavingszorginstelling algemeen

1314

207 (16)

179 (14)

RIBW (regionale instelling voor beschermd wonen) of andere
organisatie die woonbegeleiding biedt

1310

370 (28)

331 (25)

ACT/FACT team: assertive community treatment

1289

44 (3)

28 (2)

Andere cliënteninitiatieven voor herstel en zelfregie

1294

71 (5)

54 (4)

Steunpunten GGZ: steunpunt, steun- en informatiepunt (STIP),
cliënten-informatiepunt (CLIP) of cliëntenbelangenbureau

1283

32 (2)

23 (2)

PIT team: psychiatrische intensieve thuiszorg

1282

85 (7)

54 (4)

Praktijkondersteuner GGZ bij de huisarts (POH-GGZ)

1281

165 (13)

131 (10)

VIP team: vroege interventie psychose team

1284

164 (13)

112 (9)

IHT team: intensive home treatment/intensieve thuisbehandeling

1278

250 (20)

199 (16)

Dagbesteding/werk en financiën

n

M

SD

Dagactiviteitencentrum (DAC)

204

* 6,4

2,2

Schuldhulpverleningsorganisatie

117

* 6,0

2,5

Sociale werkvoorziening

112

5,9

2,5

UWV: Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen

571

5,8

2,3

Re-integratiebureau

86

5,5

2,6

Overige instanties

n

M

SD

Homeopaat, haptonoom, acupuncturist of hulpverlener van een
andere alternatieve geneeswijze

128

* 7,3

2,1

Huisarts

835

7,2

1,8

Wijkverpleegkundige

81

6,8

2,3

Vrijwilligersorganisatie

216

6,8

2,1

Coach met een eigen praktijk

79

6,6

2,4

Welzijnsorganisatie

87

6,2

2,6

Buurthuis

115

* 6,1

2,2

Sociaal wijkteam / buurtteam

152

5,9

2,4

MEE (ondersteuning bij leven met een beperking) *

72

* 5,8

2,8

Gemeente: medewerkers rondom de Wet maatschappelijke
ondersteuning (Wmo consulent, medewerkers bij het Wmo loket /
Zorg Loket / Sociaal Loket)

353

5,7

2,3

Gemeente: Dienst Werk en Inkomen (bijv. jobcoach van de gemeente)

112

* 5,3

2,6

Gemeente: overig

188

* 5,2

2,4

1. Scores op een 10-puntsschaal, lopend van 1 (heel erg slecht) tot en met 10 (uitstekend).
2. Aantallen kunnen enigszins afwijken van de aantallen in tabel 2.6 vanwege ontbrekende gegevens.
* In alle gevallen is de mediaan iets hoger dan het gemiddelde. Een mediaan van 6 betekent dat 50% van de panelleden
een cijfer onder de 6 geeft en 50% boven de 6. Bij de organisaties met het * -teken is de mediaan 0,5 – 1 punt hoger
dan het gemiddelde.

Trimbos-instituut

65

Afstemming tussen verschillende professionals
Voor 79 % van de panelleden is er sprake van hulp door verschillende zorgverleners. Van deze leden is 44 %
van mening dat de verschillende instanties zaken goed met elkaar afstemmen. Een kwart vindt echter dat de
afstemming slecht geregeld is. Een klein deel (7 %) geeft aan dat de verschillende personen en/of instanties
niet met elkaar afstemmen en dat dat ook niet hoeft. Andersom zijn 12 panelleden (1 %) het niet eens met
de onderlinge afstemming. Bijna een vierde van de leden (22 %) geeft aan onvoldoende zicht te hebben op
de samenwerking tussen verschillende instanties.
Zorg en ondersteuning uit de eigen omgeving
Twee derde van de panelleden is (heel) tevreden met de hulp die door mensen uit de eigen omgeving
wordt geboden. Bijna een tiende van het panel (9 %) is daarentegen (heel) ontevreden met deze hulp.
De panelleden waarderen de hulp uit eigen omgeving met een gemiddeld rapportcijfer van 6,7 (SD=1,9).

66

Trimbos-instituut

4 Zorgsituatie: behoeften en wensen
4.1 Ondersteuningsbehoeften per levensdomein
Tabel 4.1 laat zien op welke gebieden panelleden zorgbehoeften hebben. Met name (het omgaan met)
psychische klachten blijkt een belangrijk aandachtsgebied: 83 % van de panelleden wil hierbij zorg en/of
ondersteuning. Andere leefgebieden waarbij een aanzienlijk deel van het panel behoefte aan zorg heeft,
zijn: het krijgen van de juiste hulpverlening (78 %), sociale contacten (74 %) en de lichamelijke gezondheid
(71 %). Ongeveer zes op de tien leden hebben naar hun mening ondersteuning nodig bij de dagelijkse
bezigheden (vinden van een baan of vrijwilligerswerk). Ook hebben ongeveer zes op de tien leden ondersteuning
nodig bij het vinden van zingeving en perspectief. Bijna de helft wil graag hulp bij het omgaan met medicatie.
Praktische zorgbehoeften zoals financiële en huishoudelijke hulp komen bij 45 % en 44 % van het panel voor.
Op het gebied van seksualiteit en intimiteit wil bijna één op de drie leden zorg en/of ondersteuning. Ruim
een kwart heeft behoefte aan ondersteuning bij huisvesting, ofwel het vinden van een geschikte woonplek.
Het minst vaak worden zorgbehoeften geuit voor persoonlijke verzorging en alcohol- en/of druggebruik;
13 % en 15 % van de panelleden geeft op deze leefdomeinen aan hulp te willen krijgen.
Voor de meeste leefgebieden hebben panelleden een duidelijke voorkeur voor ondersteuning door
professionals of een combinatie van professionals en mensen uit de eigen omgeving. Zo vertrouwen de
meeste panelleden het liefst op professionals wat betreft hun gezondheid (zowel lichamelijk als psychisch),
het krijgen van de juiste hulpverlening, het omgaan met medicatie, het vinden van huisvesting, alcoholof drugsgebruik en hun financiële situatie. Ook willen relatief veel panelleden graag gecombineerde zorg
op deze gebieden; zowel professionele steun als ondersteuning door mensen uit hun eigen omgeving.
Voor de persoonlijke verzorging, het huishouden en seksualiteit/intimiteit ligt de nadruk meer op ondersteuning
door familie en vrienden, al dan niet gecombineerd met professionele zorg. Wat betreft zingeving, sociale
contacten en dagbesteding heeft het merendeel van de panelleden behoefte aan ondersteuning door zowel
het informele als het formele netwerk.

4.2 Vervulde en onvervulde zorgbehoeften
Aan de panelleden is gevraagd of de huidige ondersteuning naar tevredenheid was, of dat aanpassingen
gewenst zouden zijn (zowel in aard als intensiteit van de ondersteuning). Ongeveer de helft van de panelleden
geeft aan dat de huidige ondersteuning voldoet aan de wensen (54 % bij ondersteuning door professionals
en 50 % bij ondersteuning door mensen uit de eigen omgeving). De wens voor verbetering blijkt met name
te liggen in het krijgen van meer ondersteuning (professionals 17 %, mensen uit eigen omgeving 24 %).
Voor de professionele ondersteuning geeft verder bijna een vijfde van de panelleden (19 %) aan dat ook
de aard hiervan zou mogen veranderen (al dan niet gecombineerd met ook meer ondersteuning). Voor de
ondersteuning door mensen uit de eigen omgeving geldt dit voor ruim een tiende van het panel (13 %).
Het komt zelden voor dat leden minder zorg zouden willen krijgen; drie procent van de panelleden zou dit
wenselijk vinden voor de professionele ondersteuning en één procent voor de ondersteuning door mensen
uit het eigen netwerk.
Panelleden is gevraagd op welke levensdomeinen zij een ondersteuningsbehoefte hebben en of zij die
ondersteuning ook krijgen (hetzij van een professional, hetzij van iemand uit het informele netwerk, hetzij van
beide). Tabel 4.1 geeft een overzicht. Meer panelleden hebben behoefte aan steun door professionals dan
door mensen uit hun eigen netwerk; dit geldt voor alle leefdomeinen die in tabel 4.1 worden weergegeven.
De leefgebieden waar vooral behoefte is van steun door professionals (psychische gezondheid, het krijgen
van de juiste hulpverlening en lichamelijke gezondheid) zijn ook de gebieden waar de behoefte het meest
wordt vervuld. Hoewel ook op die terreinen nog relatief veel leden (variërend van een derde tot een vijfde)
geen professionele ondersteuning lijken te krijgen waar zij die wel wensen.

Trimbos-instituut

67

Vanuit het eigen netwerk willen panelleden vooral steun bij sociale contacten, het huishouden, dagelijkse
bezigheden en de financiën. Wat betreft het huishouden en de sociale contacten wordt voor (ongeveer) een
kwart van de panelleden niet in de behoefte voorzien. Voor de dagelijkse bezigheden en de financiën liggen
de percentages van panelleden die geen ondersteuning krijgen op de gebieden waarop ze steun zoeken nog
wat hoger, respectievelijk rond 40% en 30%.

Tabel 4.1 Ondersteuningsbehoeften per levensdomein
Ondersteuning
door professionals

Ondersteuning door mensen
uit het eigen netwerk

Panelleden
met behoefte
aan steun

Panelleden die
ondersteuning
krijgen

Panelleden
met behoefte
aan steun

Panelleden die
ondersteuning
krijgen

N

n (%)1

n (%)2

n (%)1

n (%)2

Sociale contacten

1313

632 (48)

428 (68)

338 (26)

249 (74)

Dagelijkse bezigheden

1294

610 (47)

368 (60)

186 (14)

108 (58)

Financiële situatie

1300

389 (30)

256 (66)

176 (14)

119 (68)

Psychische gezondheid

1304

1019 (78)

871 (85)

67 (5)

37 (55)

Lichamelijke gezondheid

1302

835 (64)

641 (77)

85 (7)

43 (51)

Krijgen van juiste hulpverlening

1279

875 (68)

651 (74)

37 (3)

17 (46)

Alcohol- en/of druggebruik

1268

165 (13)

99 (60)

28 (2)

19 (68)

Persoonlijke verzorging

1283

128 (10)

70 (55)

92 (7)

59 (64)

Huishouden

1295

364 (28)

231 (63)

224 (17)

178 (79)

Seksualiteit en intimiteit

1280

225 (18)

66 (29)

156 (12)

91 (58)

Huisvesting

1269

254 (20)

120 (47)

74 (6)

43 (58)

Zingeving en perspectief

1288

674 (52)

444 (66)

120 (9)

65 (54)

Omgaan met medicatie

1300

590 (45)

461 (78)

50 (4)

34 (68)

1. Het percentage over de totale groep responderende panelleden (N) voor het betreffende leefdomein.
2. Het percentage over de groep panelleden die aangeeft ondersteuningsbehoefte te hebben voor het betreffende
leefdomein.

Ook is nagegaan in hoeverre er een (mis)match is tussen de specifieke voorkeur van panelleden voor het
type ondersteuning (door het formele netwerk, informele netwerk of beiden) en de ontvangen zorg, zie tabel
4.2. Hieruit blijkt met name dat de ondersteuning niet (geheel) aansluit op het vlak van maatschappelijk en
persoonlijk herstel: sociale contacten, dagelijkse bezigheden en zingeving/perspectief. Zo krijgt op het gebied
van sociale contacten 23 % hulp maar niet van de gewenste zorgverlener, 11 % krijgt hulp terwijl dat naar
hun mening niet nodig is (ongewenste zorg) en 13 % krijgt geen hulp terwijl dat wel gewenst is (onvervulde
zorgbehoefte).

68

Trimbos-instituut

Tabel 4.2 Match tussen zorgbehoefte en ontvangen zorg per levensdomein1
Mismatch

Totaal

Match

Wil hulp,
krijgt geen
hulp

Wil hulp,
krijgt hulp
van andere
zorgverlener
dan gewenst

Wil geen
hulp,
krijgt hulp

Wil geen
hulp, krijgt
geen hulp

Wil hulp,
krijgt
hulp van
gewenste
zorgverlener

N

n (%)

n (%)

n (%)

n (%)

n (%)

n (%)

Sociale contacten

1313

617 (47)

174 (13)

303 (23)

140 (11)

203 (15)

493 (38)

Dagelijkse bezigheden

1294

580 (45)

237 (18)

216 (17)

127 (10)

371 (29)

343 (27)

Zingeving en perspectief

1288

532 (41)

204 (16)

210 (16)

118 (9)

376 (29)

380 (30)

Krijgen van juiste hulpverlening

1279

516 (40)

204 (16)

215 (17)

97 (8)

270 (21)

493 (39)

Psychische gezondheid

1304

499 (38)

115 (9)

312 (24)

72 (6)

146 (11)

659 (51)

Lichamelijke gezondheid

1302

481 (37)

176 (14)

212 (16)

93 (7)

289 (22)

532 (41)

Financiële situatie

1300

356 (27)

145 (11)

105 (8)

106 (8)

629 (48)

315 (24)

Omgaan met medicatie

1300

355 (27)

113 (9)

116 (9)

126 (10)

534 (41)

411 (32)

Huishouden

1295

313 (24)

137 (11)

101 (8)

75 (6)

632 (49)

350 (27)

Seksualiteit en intimiteit

1280

288 (22)

202 (16)

38 (3)

48 (4)

851 (66)

141 (11)

Huisvesting

1269

264 (21)

137 (11)

59 (5)

68 (5)

873 (69)

132 (10)

Persoonlijke verzorging

1283

144 (11)

75 (6)

28 (2)

41 (3)

1022 (80)

117 (9)

Alcohol en/of druggebruik

1268

139 (11)

68 (5)

34 (3)

37 (3)

1038 (82)

91 (7)

1. De zorgverlener kan zijn: a) een professional, b) iemand uit de eigen omgeving, c) zowel een professional als iemand uit
de eigen omgeving. Deze uitkomsten zijn gebaseerd op twee afzonderlijke vragen; 1) of iemand behoefte heeft aan zorg/
ondersteuning en zo ja, van wie 2) of iemand zorg/ondersteuning krijgt en zo ja, van wie.

Trimbos-instituut

69

70

Trimbos-instituut

5 Verdiepende analyses

Op de volgende aspecten van de (ervaren) leef- en zorgsituatie zijn verdiepende analyses gedaan:
Participatie
• Woonsituatie: groep (begeleid) zelfstandig wonenden en groep intramuraal wonenden
• Vrijwilligerswerk
• Betaald werk
• Opleiding (werkgerelateerde cursus/opleiding)
Kwaliteit van leven
• Gevoel erbij te horen
• Tevredenheid per leefgebied (op 7-puntsschaal):
a. Woonsituatie
b. Sociale contacten
c. Dagelijkse bezigheden
d. Hulpverlening
e. Financiële situatie
f. Leven als geheel
• Ervaren gezondheid
• Tevredenheid leefsituatie (rapportcijfer)
• Empowerment (eigen wijsheid en zelfmanagement schaal van de NEL)
Zorg
• Voldoende zorg
• Tevredenheid met zorg algemeen (rapportcijfer)
• Contact afgelopen 12 maanden per GGZ voorziening:
a. GGZ-instelling of verslavingszorginstelling algemeen
b. ACT/FACT team
c. Psycholoog/psychiater/psychotherapeut met een eigen praktijk
d. RIBW of andere organisatie die woonbegeleiding biedt
e. Dagactiviteitencentrum (DAC)
f. Steunpunt GGZ, cliënten-informatiepunt of cliëntenbelangenbureau
g. Andere cliënteninitiatieven voor herstel en zelfregie
h. PIT team: psychiatrische intensieve thuiszorg
i. IHT team: intensive home treatment/intensieve thuisbehandeling
j. VIP team: vroege interventie psychose team)
• Tevredenheid per GGZ voorziening (rapportcijfer voor a t/m j)
• Aansluiting van zorg bij wensen
• Ondersteuningsbehoefte per leefgebied:
a. Psychische gezondheid
b. Sociale contacten
c. Vinden van de juiste hulp
d. Lichamelijke gezondheid
e. Dagelijkse bezigheden (werk en opleiding)
f. Huishouden
g. Financiële situatie
h. Seksualiteit en intimiteit
i. Persoonlijke verzorging
j. Alcohol- en/of druggebruik
• Onvervulde zorgbehoefte per leefgebied (a t/m j)

Trimbos-instituut

71

Op bovengenoemde kenmerken zijn verdiepende analyses gedaan. Er is gekeken naar veranderingen op
groepsniveau (§5.1), veranderingen op persoonsniveau (§5.2) en naar verschillen in uitkomsten tussen
specifieke groepen4 (§5.3).
Voor meer informatie over hoe deze uitkomsten tot stand zijn gekomen, verwijzen we naar Hoofdstuk 6
Verantwoording.

5.1 Veranderingen op groepsniveau
In deze paragraaf gaan we in op de vraag of in het dagelijkse leven van mensen met een langdurige psychische
aandoening ontwikkelingen hebben plaatsgevonden tussen 2015 en 2016.
Op verreweg de meeste terreinen hebben er op groepsniveau geen veranderingen plaatsgevonden bij de
leden die aan beide peilingen hebben deelgenomen (N=1183, zie Hoofdstuk 6 Verantwoording). Op de
volgende aspecten is de (ervaren) leef- en zorgsituatie in 2015 en 2016 hetzelfde gebleven: vrijwilligerswerk,
betaald werk, opleiding, tevredenheid met verschillende leefgebieden (woonsituatie, sociale contacten,
dagelijkse bezigheden, hulpverlening, financiële situatie en leven als geheel), tevredenheid leefsituatie5,
empowerment, gevoel erbij te horen, ervaren gezondheid, tevredenheid met zorg algemeen, contact met de
meeste GGZ-voorzieningen (afgezien van het contact met ACT/FACT teams, vrijgevestigde behandelaren
en andere cliënteninitiatieven voor herstel en zelfregie dan Steunpunten GGZ, cliënten-informatiepunten
of cliëntenbelangenbureaus), tevredenheid per GGZ-voorziening, ondersteuningsbehoefte per leefgebied,
onvervulde zorgbehoefte op de meeste leefgebieden (afgezien van sociale contacten, financiële situatie,
persoonlijke verzorging en alcohol- en/of druggebruik) en aansluiting van zorg bij wensen. De aspecten in
de zorg- en leefsituatie waarin wel (kleine) veranderingen zijn opgetreden, worden hieronder kort toegelicht.
Woonsituatie
In 2016 wonen iets meer panelleden (begeleid) zelfstandig vergeleken met 2015. Verder wonen er iets minder
panelleden binnen een zorginstelling of in een woning op het terrein of in de wijk van een zorginstelling
(zie tabel 5.1). De verschillen zijn echter klinisch gezien klein.
Tabel 5.1. Woonsituatie in 2015 en 20161]
Uitkomst
2015

Uitkomst
2016

Verschil

P- waarde

B-waarde

Percentage leden dat (begeleid) zelfstandig woont

83,8

86,7

+ 2,9 %

0,01

0,186

Percentage leden dat op terrein/afdeling van of in
woning in de wijk van een zorginstelling woont

7,9

6,1

- 1,8 %

<0,05

-0,188

1. Respondenten waarvan niet alle controlevariabelen (sekse, etnische herkomst en leeftijd) bekend waren, zijn niet
meegenomen in de analyses. De genoemde aantallen en percentages kunnen hierdoor mogelijk iets afwijken van eerder
gepresenteerde cijfers.

Kwaliteit van leven: psychische gezondheid
Tussen 2015 en 2016 zijn er op de meeste leefgebieden geen veranderingen opgetreden in hoeverre
leden hiermee tevreden zijn. Gemiddeld genomen zijn panelleden wel iets tevredener met hun psychische
gezondheid (gemiddelde van 4,0 (SD=1,7) in 2015; 4,2 (SD=1,7) in 2016; p=0,01; B=0,109).

4
5

72

Voor paragraaf 5.2 en 5.3 zijn de volgende aspecten niet geanalyseerd: contact afgelopen 12 maanden per GGZ voorziening, tevredenheid
per GGZ voorziening (voor paragraaf 5.2 wel), empowerment, ondersteuningsbehoefte en onvervulde zorgbehoefte per leefgebied.
Een kanttekening hierbij is dat in 2016 de vraagstelling afwijkt van de vraagstelling in 2015. De vraag is van dezelfde orde maar met een andere
formulering voorgelegd aan het panel (in 2015: “Geef met een rapportcijfer aan in welke mate u tevreden bent over uw leefsituatie in het
algemeen” en in 2016: “Kunt u op een schaal van 1 tot en met 10 aangeven in welke mate u tevreden bent met het leven dat u nu leidt?”).

Trimbos-instituut

Contact met GGZ voorzieningen
In de contacten met GGZ voorzieningen in de afgelopen 12 maanden heeft een iets groter deel van de
panelleden ondersteuning gekregen van ACT of FACT-teams. Ook maakte een iets groter percentage van
de leden gebruik van cliënteninitiatieven voor herstel en zelfregie (anders dan steunpunt GGZ, cliënteninformatiepunt of cliëntenbelangenbureau). Het deel van de panelleden dat contact heeft gehad met een
vrijgevestigde psycholoog, psychiater of psychotherapeut daalde daarentegen (zie tabel 5.2).
Tabel 5.2. Contact met GGZ voorzieningen in de afgelopen 12 maanden in 2015 en 20161
Uitkomst
2015

Uitkomst
2016

Verschil

P- waarde

B-waarde

ACT/FACT team

26,0

28,8

+2,8 %

0,01

0,136

Psycholoog/psychiater/psychotherapeut met een
eigen praktijk

23,9

17,8

-6,1 %

<0,001

-0,378

Andere cliënteninitiatieven voor herstel en zelfregie

7,9

12,0

+4,1 %

<0,001

0,465

1. Respondenten waarvan niet alle controlevariabelen (sekse, etnische herkomst en leeftijd) bekend waren, zijn niet
meegenomen in de analyses. De genoemde aantallen en percentages kunnen hierdoor mogelijk iets afwijken van eerder
gepresenteerde cijfers.

Zorgbehoeften
In 2016 zijn er meer panelleden die geen zorg krijgen terwijl ze hier wel behoefte aan hebben (3 % in
2015, 6 % in 2016; p<0.001; B=0,660). De groep leden die weliswaar zorg krijgt maar in hun ogen niet
voldoende, is daarentegen kleiner geworden (23 % in 2015; 19 % in 2016; p<0,05; B=-0,205). Verder is ook
op enkele leefgebieden een positieve ontwikkeling te zien; op het gebied van sociale contacten, financiële
situatie, persoonlijke verzorging en alcohol- en/of druggebruik ervaren minder panelleden een onvervulde
zorgbehoefte (zie tabel 5.3). Op de overige levensdomeinen heeft in beide jaren ongeveer één tot twee op
de tien panelleden een ondersteuningsbehoefte maar ontvangt hierbij geen zorg.
Tabel 5.3. Onvervulde zorgbehoefte voor specifieke leefgebieden in 2015 en 20161
Uitkomst
2015

Uitkomst
2016

Verschil

P- waarde

B-waarde

Sociale contacten

16,9

11,9

-5 %

<0,001

-0,408

Financiële situatie

13,6

10,8

-2,8 %

<0,05

-0,271

Persoonlijke verzorging

9,5

5,6

-3,9 %

<0,001

-0,569

Alcohol- en/of druggebruik

8,5

5,3

-3,2 %

<0,01

-0,503

1. Respondenten waarvan niet alle controlevariabelen (sekse, etnische herkomst en leeftijd) bekend waren, zijn niet
meegenomen in de analyses. De genoemde aantallen en percentages kunnen hierdoor mogelijk iets afwijken van eerder
gepresenteerde cijfers.

5.2 Veranderingen op persoonsniveau
Voor de groep panelleden die deelnamen aan de peiling in 2015 én 2016 is ook gekeken of er veranderingen
in tijd zichtbaar zijn binnen (de situatie of ervaring van) een persoon. Eerdere analyses hadden betrekking op
veranderingen op geaggregeerd niveau. In deze paragraaf beschrijven we bij hoeveel leden er sprake is van
verandering en zo ja, of deze positief dan wel negatief is.

Trimbos-instituut

73

Op onderdelen blijkt er op individueel niveau soms wel sprake te zijn van verschuivingen - ten goede of ten
slechte - die elkaar op groepsniveau opheffen.
Woonsituatie
Figuur 5.1 brengt de verschuivingen in beeld van de panelleden die aan beide peilingen hebben meegedaan.
Het algemene beeld is dat bij het merendeel van het panel geen veranderingen hebben plaats gevonden in
hun woonsituatie. Verreweg de meeste leden wonen zowel in 2015 als in 2016 zelfstandig. Een kleine groep
panelleden (3 %) woonde eerst begeleid zelfstandig en woont het jaar erna zelfstandig, of andersom (ook
3 %). Ook zijn er een aantal panelleden die in 2015 in een woning van een zorginstelling in de woonwijk
woonde en in 2016 zijn verhuisd: 2 % zijn (begeleid) zelfstandig gaan wonen en 1 % op het terrein van een
zorginstelling.
Figuur 5.1: Woonsituatie 2015 en 2016 (N=1098)1

1. Genoemde cijfers binnen de wooncategorieën betekenen dat panelleden zowel in 2015 als 2016 op deze plek woonden.
Genoemde cijfers naast de pijlen zijn veranderingen in woonsituatie. Verschuivingen van 5 panelleden of minder zijn t.b.v.
de leesbaarheid niet weergegeven in het figuur.

Participatie
Op het gebied van participatie is voornamelijk sprake van stabiliteit. Wat betreft werk is bij 93 % geen
verschuiving zichtbaar; deze leden hebben in beide jaren werk of (vooral) in beide jaren geen werk.
Bij vrijwilligerswerk geldt dat voor 81 % geen verandering heeft plaatsgevonden en dat 10 % in 2016 is
begonnen met vrijwilligerswerk en 9 % is gestopt. In 2016 doet 86 % net als het voorgaande jaar geen
opleiding of werkgerelateerde cursus.
Kwaliteit van leven
Ongeveer drie à vier op de tien leden is in 2016 net zo (on)tevreden op de verschillende leefgebieden als
in 2016. De overige leden zijn juist (iets) positiever of negatiever (d.w.z. 1 puntverschil of meer op een
7 puntsschaal). Deze groep is ongeveer gelijk verdeeld.
Op groepsniveau zijn er geen veranderingen wat betreft tevredenheid met het leven. Dat wil niet zeggen
dat er niks veranderd is voor individuele panelleden. Zo geeft 60 % van de leden in 2016 een ander cijfer.
Bijna een derde is (iets) negatiever over zijn of haar leven (9 % geeft minstens twee punten lager en 21 %

74

Trimbos-instituut

één punt lager). Ook bijna een derde beoordeelt het leven (iets) positiever dan het jaar ervoor (6 % geeft
minstens twee punten hoger en 23 % één punt hoger).
61 % van het panel beoordeelt de eigen gezondheid hetzelfde als in 2015. Ruim een vijfde van de leden
(21 %) ervaart een slechtere gezondheid en bijna een vijfde een betere gezondheid (minimaal 1 puntverschil
op een 5-puntsschaal lopend van 1 = slecht tot 5 = uitstekend).
Tevredenheid met zorg
Wat betreft de tevredenheid over de professionele zorg is over de hele groep genomen geen verschil tussen
2015 en 2016 maar bij bijna de helft van hen is wel sprake van beweging, waarbij 25 % in 2016 positiever,
en 21 % negatiever is dan in 2015. Voor het al dan niet krijgen van voldoende zorg is bij het merendeel
(79 %) geen verandering.
Bijna zes op de tien panelleden geeft in 2016 een ander rapportcijfer voor de zorg die zij krijgen van
professionals. Ruim een vierde is (iets) minder tevreden; 8 % geeft minstens twee punten lager en 18 % één
punt. Een derde van het panel is (iets) tevredener; 7 % beoordeelt de zorg met minstens twee punten hoger
en 26 % met één punt hoger.
Gemiddeld genomen hebben er geen significante wijzigingen plaatsgevonden in de tevredenheid van het
panel met verschillende GGZ-instanties. Voor individuele panelleden is echter wel sprake van verandering in de
beleving van de geestelijke gezondheidszorg. Grafiek 5.2 laat zien dat voor alle soorten GGZ zorg relatief veel
leden minder tevreden zijn met de zorg ten opzichte van 2015. Dit geldt voornamelijk voor de ondersteuning
door IHT en VIP teams, waarbij bijna driekwart van de respectievelijk 23 en 22 leden slechtere ervaringen heeft
vergeleken met het voorgaande jaar (d.w.z. een rapportcijfer van minstens twee punten lager).
Grafiek 5.2: Veranderingen in tevredenheid per GGZ-instantie gebaseerd op rapportcijfers

74

73
64

56

55
40
29
20

Trimbos-instituut

15

75

5.3 Specifieke groepen
Voor nagenoeg alle in paragraaf 5.1 opgesomde variabelen is nagegaan of geslacht, etnische herkomst en
leeftijd invloed hadden op de uitkomsten. Beoordelen mannen hun situatie anders dan vrouwen, autochtone
panelleden anders dan allochtone panelleden of jongere panelleden anders dan oudere panelleden?
Tabel 5.4 Geslacht: statistisch significante uitkomsten

N

Man

Vrouw

n (%)

n (%)

p-waarde

B-waarde

Wonen
Woonsituatie – (begeleid) zelf-standig

1307

401 (83)

731 (89)

<0,001

0,658

Woonsituatie – op ter-rein/afdeling van zorginstelling of in woning van zorginstelling in de wijk

1307

38 (8)

41 (5)

=0,001

-0,580

Het gevoel erbij te horen1

1295

289 (62)

477 (48)

<0,05

-0,237

Ervaren gezondheid (goed tot uitstekend)

1334

271 (55)

362 (43)

<0,001

-0,516

1155

315 (76)

480 (65)

=0,001

-0,340

Man

Vrouw

M (SD; n)

M (SD; n)

p-waarde

B-waarde

Kwaliteit van leven

Zorg
Tevreden over de ontvangen zorg

N
Kwaliteit van leven2
Tevredenheid leefsituatie

1322

6,4 (2,0; 489)

6,2 (1,9; 833)

<0,01

-0,235

Dagelijkse bezigheden

1329

4,8 (1,5; 488)

4,6 (1,6; 841)

<0,01

-0,207

Psychische gezondheid

1324

4,3 (1,7; 486)

4,0 (1,8; 838)

<0,001

-0,326

Lichamelijke gezondheid

1329

4,4 (1,7; 489)

4,3 (1,7; 840)

=0,001

-0,257

1. “Eens” en “Beetje eens” t.o.v. van “Beetje oneens” en “Oneens” bij de stelling “Ik heb het gevoel dat ik meetel in de
maatschappij”.
2. Tevredenheid met de leefsituatie is beoordeeld met een rapportcijfer, van 1 t/m 10. De overige kwaliteit van leven items
zijn op een 7-puntsschaal gescoord, waarbij een hoger cijfer indicatief is voor een betere kwaliteit van leven.

Sekse
Vrouwen beoordelen – áls er verschillen worden gevonden – door de bank genomen hun leven negatiever
dan mannen. Zo hebben mannen relatief gezien meer het gevoel ‘erbij te horen’, ervaart een groter deel van
de mannen de gezondheid als ‘goed tot uitstekend’, zijn relatief meer mannen dan vrouwen tevreden over de
ontvangen zorg en scoren mannen bij alle items over kwaliteit van leven waarbij een verschil wordt gevonden
consequent positiever dan vrouwen. Daar staat tegenover dat onder de vrouwen een relatief groter deel
(begeleid) zelfstandig woont en een relatief kleiner deel in een woning van een zorginstelling (zie tabel 5.4).
Etnische herkomst
Tussen autochtone en allochtone panelleden worden nauwelijks verschillen gevonden. Een iets groter deel
van de allochtone panelleden is ontevreden met de ontvangen zorg dan bij de autochtone panelleden
(10 versus 7 procent), terwijl de score op het kwaliteit van leven item “Hoe tevreden bent u met de hulpverlening
die u krijgt?” iets hoger uitvalt dan bij de autochtone leden (5,6 versus 5,5 op een 7-puntsschaal). Al met al,
leveren de uitkomsten over etnische herkomst en tevredenheid met de zorg geen duidelijk beeld op.

76

Trimbos-instituut

Leeftijd
Leeftijd is een factor die regelmatig tot verschillende resultaten leidt. Hierbij valt op dat de oudere panelleden
(65 jaar en ouder) hun situatie vaak positiever inschatten dan de jongere panelleden (tot 35 jaar). Een groter
deel van de oudere panelleden:
• heeft meer het gevoel ‘erbij te horen’ dan de jongere generatie (72 % versus 57 %)
• vindt dat de ontvangen zorg voldoende is (81 % versus 72 %)
• is tevreden over de ontvangen zorg (74 % versus 63 %)
Daarnaast worden naarmate de leeftijd hoger wordt (gemiddeld) hogere scores gegeven aan de kwaliteit
van leven items:
• Tevredenheid leefsituatie (rapportcijfer) : gemiddeld 6,9 versus 6,2
• Woonsituatie (7-puntsschaal)		
: gemiddeld 6,0 versus 5,1
• Sociale contacten (7-puntsschaal)
: gemiddeld 5,4 versus 4,4
• Dagelijkse bezigheden (7-puntsschaal) : gemiddeld 5,5 versus 4,6
• Financiële situatie (7-puntsschaal)
: gemiddeld 5,4 versus 3,9
• Psychische gezondheid (7-puntsschaal) : gemiddeld 5,0 versus 3,9
• Hulpverlening (7-puntsschaal)		
: gemiddeld 6,2 versus 5,4
Met name voor de financiële situatie en de psychische gezondheid zijn de verschillen tussen de oudste en de
jongste panelleden duidelijk zichtbaar. Verder beoordelen (rapportcijfer) de oudere panelleden de aansluiting
van de zorg op hun wensen gemiddeld met een 7 en de jongere leden met een 7-min. Een groter deel van
de jongere panelleden is daarentegen bezig met een opleiding of cursus (20 % versus 2 %) en ook hebben
jongere panelleden vaker betaald werk (31 % versus 5 %).

Trimbos-instituut

77

78

Trimbos-instituut

6. Verantwoording

Tussen april en juli 2016 vond peiling 9 plaats onder de leden van het panel Psychisch Gezien. De volgende
thema’s werden aan de panelleden voorgelegd:
• Leefsituatie
a. Wat zijn uw dagelijkse (sociale) activiteiten?
b. Wat vindt u van uw dagelijkse (sociale) activiteiten?
• Zorgsituatie
a. Krijgt u zorg en ondersteuning, en zo ja welke?
b. Wat vindt u van de zorg en ondersteuning?
c. Wat zijn uw behoeften en wensen wat betreft zorg en ondersteuning?
De peiling is in 2016 uitgezet onder 2.072 panelleden, waarvan er 1.395 de vragen hebben beantwoord
(67 % respons)6. Het merendeel (63 %) van de deelnemers is vrouw. Het aandeel autochtone panelleden is
85 %. De leden zijn gemiddeld 49 jaar oud.
De vragenlijst is in 2015 en/of 2016 verstuurd naar 2191 panelleden. Hiervan hebben 1731 panelleden
minstens één vragenlijst op tijd en voldoende ingevuld teruggestuurd (79 %) en 1183 leden beide vragenlijsten
(54 %), zie tabel 6.1.
Tabel 6.1 Respons panelleden in 2015 en 2016 (N=2191)

n (%)
Beide peilingen

1183 (54)

Uitsluitend peiling 2015

336 (15)

Uitsluitend peiling 2016

212 (10)

Geen van de peilingen

460 (21)

Uit de non-responsanalyses7 op enkele kernvariabelen blijkt dat mannen, allochtonen en panelleden die bij
aanmelding in een RIBW dan wel psychiatrische instelling verbleven minder vaak meedoen aan de peilingen.
Qua leeftijd en mentale gezondheid gemeten met de MHI-5 zijn er geen significante verschillen gevonden
in responsgedrag.
Voor een aantal aspecten van de (ervaren) zorg- en leefsituatie zijn verdiepende analyses gedaan.
De verschillen in tijd zijn gebaseerd op analyses met Generalized Estimating Equations (GEE) en Mixed models
(MM). Hiervoor is de groep geselecteerd die aan beide peilingen heeft meegedaan. De GEE is gebruikt voor
dichotome variabelen en de MM voor continue variabelen. In het geval van GEE en Mixed models is er ook
gecontroleerd voor sekse, etniciteit en leeftijd in 2015. Overal waar sprake is van een verschil of verandering
wordt een statistisch significant verschil bedoeld. In die gevallen is de kans dat het gevonden verschil op
toeval berust heel klein (lager dan 5 %). Daarnaast was - in plaats van veranderingen op groepsniveau inzicht gewenst in de veranderingen binnen een persoon. Hiervoor zijn beschrijvende analyses gedaan voor
de groep panelleden die op beide momenten desbetreffende vraag hebben beantwoord.

6
7

Dit is het aantal panelleden dat (een substantieel deel van) de vragenlijst heeft ingevuld en geretourneerd. De respons per item van de
vragenlijst kan lager uitvallen, aangezien het voorkomt dat niet iedereen alle vragen in de lijst daadwerkelijk beantwoordt.
Er zijn twee non-responsanalyses gedaan: deelname 2016 (respons) versus geen deelname 2016 (non-respons) en deelname 2015 en/of 2016
(respons) versus geen deelname 2015 én 2016 (non-respons).

Trimbos-instituut

79

80

Trimbos-instituut

Literatuur

Brabers, A.E.M., Dijk, M. van, Rooijen, M.R. van, & J.D. de Jong (2014). Consumentenpanel Gezondheidszorg
Basisrapport met informatie over het panel (2014). Utrecht: NIVEL.
Centraal Bureau voor Statistiek (2014). Gezondheid en zorg in cijfers. Den Haag: CBS.
Centraal Bureau voor Statistiek (2015a). Welzijn in Nederland 2015. Den Haag: CBS.
Centraal Bureau voor Statistiek (2015b). Sociale samenhang en welzijn. Den Haag: CBS.
CBS Statline (12 augustus 2016). Arbeidsdeelname; kerncijfers. Den Haag/Heerlen: Centraal Bureau voor de
Statistiek. Geraadpleegd via http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=82309ned&D1=a&
D2=0&D3=0&D4=0&D5=55-58,60-63,l&VW=T).
Jansen, D., Spreeuwenberg, P., & M. Heijmans (2012). Ontwikkelingen in de zorg voor chronisch zieken.
Rapportage 2012. Utrecht: NIVEL.
Meulenkamp, T., Waverijn, G., Langelaan, M., Hoek, L. van der, Boeije, H. & M. Rijken (2015) Deelname
aan de samenleving van mensen met een beperking. Rapportage participatiemonitor 2015 Utrecht: NIVEL.
Kromhout, M., Feijten, P., Vonk, F., Klerk, M. de, Marangos, A.M., Mensink, W., Draak, M. den, & A. de Boer
(2014). Wmo in beweging. Evaluatie wet maatschappelijke ondersteuning 2010-2012. Den Haag: Sociaal
Cultureel Planbureau.

Trimbos-instituut

81

82

Trimbos-instituut

Bijlage C
Deelonderzoek Panel Psychisch Gezien –
Mensenrechten

Caroline Place
Lex Hulsbosch
Harry Michon

Trimbos-instituut

83

84

Trimbos-instituut

2015 Mensenrechten
Bericht Panel Psychisch Gezien

Alle mensen hebben rechten, wie of waar ze ook zijn. Deze rechten zijn in 1948 vastgelegd in de
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. In 2006 is daarop voortbouwend een internationaal
verdrag opgesteld door de Verenigde Naties dat overheden aanspoort om de positie en de rechten
van mensen met een handicap actief te beschermen, waarborgen en verbeteren. Het gaat hierbij om
situaties waarin deze mensen vaak nog een achterstand hebben, zoals het recht op gelijke behandeling,
autonomie en participatie (zie het kader voor de grondbeginselen van het verdrag). Dit zogenaamde
VN-verdrag1 formuleert geen nieuwe mensenrechten, maar pleit voor het (meer) toegankelijk maken
van bepaalde bestaande mensenrechten voor mensen met lichamelijke, psychische of verstandelijke
beperkingen. Het VN-verdrag heeft dus ook betrekking op de doelgroep van het panel Psychisch
Gezien; mensen met aanhoudende psychische problemen.
Nederland heeft in 2007 het VN-verdrag inzake de rechten van personen met een handicap ondertekend.
Daadwerkelijke ratificatie, waarin de regering haar intentie laat zien voor een concrete uitwerking van
het verdrag in wetten en beleid, blijft tot dusver achterwege. De verwachting is dat dit op korte termijn
wel gaat gebeuren.
Om te weten te komen hoe mensen met een psychische handicap aankijken tegen mensenrechten
zijn vragen voorgelegd aan het panel Psychisch Gezien, een landelijk panel van mensen met
langdurige psychische aandoeningen. 901 panelleden hebben hieraan meegewerkt (respons van 58%).
In dit bericht doen we verslag.

Mensenrechten in Nederland
Iets meer dan de helft (53%) van de panelleden is van mening dat mensenrechten in Nederland bij wet goed
beschermd zijn. Volgens een eerder onderzoek onder ruim 500 Nederlanders lijken mensen uit de algemene
bevolking positiever gestemd: drie kwart van deze groep vindt dat de rechten in Nederland wettelijk goed
beschermd zijn2. Ruim de helft (56%) van de leden weet voor zijn of haar gevoel genoeg over mensenrechten.
In het genoemde algemene bevolkingsonderzoek zegt bijna een derde (32%) hierover voldoende te weten2.
De meeste panelleden (64%) vinden dat er dringend acties nodig zijn om de rechten van mensen met
psychische beperkingen te verbeteren. Volgens een groep van 7% is dat niet nodig. Verder worden de
rechten van de mensen binnen de geestelijke gezondheidszorg volgens 27% niet goed beschermd, tegenover
32% die vindt dat dit wel zo is. De overige leden hebben een neutrale houding op dit punt (41%).
Noot: wanneer in dit panelbericht wordt gesproken van ‘de panelleden’ of ‘het panel’ worden de panelleden
bedoeld die hebben meegedaan aan de peiling over mensenrechten.

Trimbos-instituut

85

De grondbeginselen van het VN-verdrag3:
a. Respect voor persoonlijke autonomie, inherente waardigheid
b. Non-discriminatie
c. Volledige en daadwerkelijke participatie in de samenleving
d. Respect voor verschillen en menselijke diversiteit
e. Gelijke kansen
f. Toegankelijkheid
g. Gelijkheid van man en vrouw
h. Respect voor kinderen met een handicap en behoud van hun eigen identiteit.
Noot: Wanneer in dit panelbericht wordt gesproken van ‘de panelleden’ of ‘het panel’ worden de
panelleden bedoeld die hebben meegedaan aan de peiling over mensenrechten.

Schending van mensenrechten
Het merendeel (93%) van het panel vindt dat er wat betreft mensenrechten een achterstand is voor
mensen met aanhoudende psychische problemen. Leden konden maximaal drie rechten aankruisen waarbij
volgens hen de achterstand het grootst was vergeleken met mensen zonder psychische problemen. Betere
bescherming is volgens deze panelleden met name nodig voor het recht op een bestaansminimum, voor
het verbod op discriminatie en het recht dat alle mensen vrij en gelijkwaardig zijn (zie onderstaande top-5).
In het tabellenboek is een overzicht van alle rechten opgenomen4.
Top-5 van mensenrechten waarbij volgens het panel de achterstand van mensen met aanhoudende psychische
problemen het grootst is (N=901)
1. Recht op een bestaansminimum
2. Het verbod op discriminatie
3. Alle mensen zijn vrij en gelijkwaardig
4. Recht op privacy
5. Het recht op leven (in vrijheid&veiligheid)

31%
25%
24%
22%
17%

Figuur 1: Schending van mensenrechten (N=828)

Figuur 1 laat zien dat bijna zeven op de tien leden wel eens schending van zijn of haar mensenrechten
ervaart. Het recht op privacy wordt het vaakst geschonden; ongeveer een kwart van het panel heeft hier
ervaring mee (zie onderstaande top-5). Schending van het verbod op discriminatie komt bij ruim één op
de vijf leden voor en bij 17% is afbreuk gedaan aan het recht dat alle mensen vrij en gelijkwaardig zijn.

86

Trimbos-instituut

De “achterstands-top-5” keert merendeels terug in de “persoonlijke-schendingen-top-5”. Een tiende geeft
aan dat er sprake is van schending van het recht op een bestaansminimum.
Andere mensenrechten worden ook geschonden, maar op kleinere schaal.
Top-5 van mensenrechten die geschonden zijn bij panelleden (N=828)
1. Recht op privacy
2. Het verbod op discriminatie
3. Alle mensen zijn vrij en gelijkwaardig
4. Recht op rust en vrije tijd
5. Het recht op leven (in vrijheid&veiligheid)

24%
22%
17%
11%
11%

Bij de 568 panelleden waarvan hun mensenrechten zijn geschonden, gaat het gemiddeld om drie rechten.

Verbod op discriminatie
Het merendeel (82%) geeft aan wel eens te zijn gediscrimineerd, zie figuur 2.
Figuur 2: Ervaren discriminatie (N=880)

Panelleden voelen zich vooral achtergesteld vanwege hun psychische problemen (78%). Ter vergelijking: 41%
vermeldt discriminatie op andere gronden, voornamelijk vanwege hun leeftijd of lichamelijke beperkingen
(14% en 11% van het panel).
Vergeleken met de algemene bevolking wordt discriminatie vanwege andere kenmerken door het panel
minder vaak gerapporteerd. Zo geeft 8% van de leden aan wel eens te zijn achtergesteld vanwege hun
geloof tegenover 16% in de algemene bevolking2. Dit is eveneens het geval bij discriminatie op grond van
huidskleur/afkomst (6% versus 17%), leeftijd (14% versus 37%) en seksuele geaardheid (9% versus 13%).

Discriminatie vanwege psychische problemen
Zoals eerder vermeld, heeft 78% van de panelleden wel eens te maken gehad met discriminatie vanwege
zijn of haar psychische problemen. Bij 63% van leden was dat op het gebied van participatie en bij 61%
(ook) in andere situaties.

Trimbos-instituut

87

Tabel 1: Discriminatie vanwege psychische problemen bij participatie (N=885)

Ja

Nee

Nvt

n (%)

n (%)

n (%)

Bij het vinden van vrijwilligerswerk

140 (15,8)

562 (63,5)

183 (20,7)

Bij het uitvoeren van het vrijwilligerswerk

133 (15,0)

557 (62,9)

195 (22,0)

Bij het vinden van betaald werk

344 (38,9)

293 (33,1)

248 (28,0)

Bij het uitvoeren van betaald werk / op het werk

303 (34,2)

326 (36,8)

256 (28,9)

Bij het toegelaten worden tot training of opleiding

128 (14,5)

511 (57,7)

246 (27,8)

Bij het volgen van een training of opleiding

126 (14,2)

503 (56,8)

256 (28,9)

Bij het vinden van een woning

85 (9,6)

588 (66,4)

212 (24,0)

Bij het behouden van een woning

67 (7,6)

590 (66,7

228 (25,8)

Uit tabel 1 blijkt dat discriminatie relatief veel voorkomt in de werksfeer; 34 tot 39% van het panel meldt
op dit gebied discriminatie. Van de 637 leden die naar werk heeft gezocht, voelt meer dan de helft (54%)
zich gediscrimineerd in deze zoektocht. Op de werkvloer heeft bijna de helft (48% van de 629 leden) zich
wel eens achtergesteld gevoeld. Ook bij het vinden en doen van vrijwilligerswerk of een training/opleiding is
volgens de leden sprake van discriminatie; dat geldt steeds voor ongeveer een vijfde van de leden waarvoor
het van toepassing is.
Een reactie van een panellid is ter illustratie in onderstaand kader opgenomen.

Ontvangen toelichting van een panellid naar aanleiding van de peiling:
“Ik zit sinds anderhalf jaar in een traject via de Gemeente en heb een WSW indicatie. Ben nu op een
locatie geplaatst in […] om uit te vinden wat mijn zelfverdienend vermogen nog is. Ik merk nu dat ik
er maar een beetje bijhang en dat er geen passende detacheringsplekken zijn voor iemand zoals ik.
Het draait toch weer om het geld. En de leeftijd. Over scholing hoef je al helemaal niet te beginnen
want er zijn geen opleidingen voor mensen met een psychische beperking. Als je niet voldoende uren
kan meedraaien ben je niet interessant genoeg en val je buiten de boot. Mag je vrijwilligerswerk gaan
doen en ben je weer terug bij af. Er moeten dus ook aangepaste opleidingen en meer aangepaste
deeltijdbanen komen!”

Aan het panel zijn verschillende situaties uit het dagelijkse leven voorgelegd. Panelleden konden aangeven
of zij in deze situaties wel eens gediscrimineerd waren. Uit hun antwoorden blijkt dat ongelijke behandeling
het vaakst voorkomt in de geestelijke gezondheidszorg; bij bijna een kwart van de leden (23%, figuur 3).
In de eigen buurt of in de algemene gezondheidszorg is 16% nadelig behandeld vanwege zijn of haar
psychische problemen. Bij het UWV voelt 13% van het panel zich gediscrimineerd. Bij de overige voorgelegde
situaties varieert dit tussen de 1 en 10%, zie het tabellenboek4.
De lijst met situaties was niet onuitputtelijk; 12% had ervaring met discriminatie in een andere situatie
(met name bij het afsluiten van een levens- of zorgverzekering en binnen het eigen sociale netwerk).

88

Trimbos-instituut

Figuur 3: Discriminatie vanwege psychische problemen

Tot slot
De panelgegevens van Psychisch Gezien lijken te bevestigen dat het zinvol is dat Nederland binnenkort het
VN-verdrag bekrachtigt en uitwerkt. Het inkomen, gelijke kansen wat betreft maatschappelijke participatie,
discriminatiebestrijding en een leven in vrijheid en veiligheid zijn daarbij enkele belangrijke aandachtspunten
wat betreft de deelnemende panelleden. Indirect onderstrepen de gegevens ook het belang van het hiermee
samenhangende debat in de GGZ over vrijheidsbeperkende maatregelen zoals gedwongen opnamen en
opsluitingen in een isoleerkamer. Een eerdere panelenquête gaf dit overigens ook al duidelijk aan. In elk geval
hopen wij met de hier gepresenteerde gegevens bij te kunnen dragen aan het bevorderen van een inclusieve
maatschappij met gelijke rechten en kansen voor mensen met een (psychische) beperking.

Het panel Psychisch Gezien bestaat 5 jaar. In deze periode hebben acht peilingen plaatsgevonden.
Eerdere peilingen gingen o.a. over werk, sociale contacten, eenzaamheid, zelfstigma, kwaliteit van
leven, zorg, dwangtoepassing en e-mental health. Benieuwd naar de resultaten? Deze zijn terug te
vinden op www.psychischgezien.nl.

Noten/referenties
1. Convention on the Rights of persons with Disabilities (CRPD).
2. DirectResearch (2013). Onderzoek Mensenrechten. Amsterdam: DirectResearch, te downloaden
via www.mensenrechten.nl/publicaties/detail/18971
3. VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap (2007), te downloaden via
www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken /2008/03/18/vn-verdrag-inzake-de-rechten-vanpersonen-met-een-handicap
4. In het tabellenboek op www.psychischgezien.nl/downloads zijn alle aantallen en percentages op
de gestelde vragen terug te vinden.

Trimbos-instituut

89

Dit bericht is eerder verschenen, en is alleen opmaaktechnisch aangepast aan het onderhavige monitorrapport.
Zie ook www.psychischgezien.nl.
Projectleiding
Harry Michon
Auteurs
Caroline Place, Harry Michon, Lex Hulsbosch
Programmacommissie
Monique Heijmans (NIVEL)
Gonne Kelder (VWS)
Martijn Kole (HEE)
Hans Kroon (Trimbos-instituut)
Inger Plaisier (SCP)
Charlotte de Schepper (ZN)
Nic Vos de Wael (LPGGz)
Jaap van Weeghel, voorzitter (Kenniscentrum Phrenos)
Jan-Willem van Zuthem (Kwintes)

90

Trimbos-instituut

Bijlage D
Deelonderzoek Capaciteit en zorggebruik
GGZ-instellingen

Aafje Knispel
Lex Hulsbosch
Frank van Hoof

Trimbos-instituut

91

92

Trimbos-instituut

Inhoud

1

Inleiding

95

2
2.1
2.2
2.3
2.4

Opzet en methode
Doelstelling en opzet
Vragenlijst
Dataverzameling en respons
Verantwoording

97
97
97
97
98

3

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6

Resultaten van de uitvraag van de tweede meting van de LMA
bij de GGZ-aanbieders
Inleiding
Omvang van de intramurale GGZ: stand van zaken en ontwikkeling
Aard van de intramurale GGZ: stand van zaken en ontwikkeling
Zorggebruik van de intramurale GGZ: stand van zaken en ontwikkeling
Zorggebruik en omvang van de ambulante GGZ: stand van zaken en ontwikkeling
Opbrengsten

99
99
99
100
101
105
109

4

Overzicht belangrijkste bevindingen en slotbeschouwing

111

Bijlagen
D.I Klankbordgroep data-uitvraag
D.II Resultaten DJI-gefinancierde GGZ
D.III Deelnemende instellingen LMA en LMIG
D.IV Schatting landelijke cijfers intramurale GGZ

Trimbos-instituut

113
115
117
121

93

94

Trimbos-instituut

1 Inleiding

Eén van de onderdelen van de Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ (LMA)
is de jaarlijkse uitvraag bij GGZ-aanbieders over de omvang, de aard (de kenmerken) en het gebruik van
de intramurale GGZ en van de ambulante GGZ (de ambulante GGZ vooral gericht op mensen met ernstige
psychische aandoeningen). In deze achtergrondstudie wordt verslag gedaan van de uitvraag over het jaar
2015.
Het doel van deze uitvraag is om met de resultaten zicht te bieden op de volgende aspecten van het
ambulantiseringstraject:
• de afbouw van intramurale voorzieningen;
• de opbouw/uitbouw van de voorzieningen voor (langdurige of intensieve) ambulante zorg en onder­
steuning/begeleiding;
• ontwikkelingen in het gebruik van de intramurale en ambulante voorzieningen.
De afbouw van de omvang van intramurale voorzieningen (inclusief beschermd wonen) werd sinds 2013 al
gevolgd door middel van de Landelijke Monitor Intramurale GGZ (LMIG). De uitvraag van de LMA onder
de GGZ-aanbieders borduurt voort op de opzet, werkwijze en data van de LMIG.

Trimbos-instituut

95

96

Trimbos-instituut

2 Opzet en methode
2.1 Doelstelling en opzet
Het doel van de uitvraag bij de GGZ-aanbieders is het jaarlijks genereren van gegevens over de omvang,
de aard (de kenmerken) en het gebruik van de intramurale en ambulante GGZ. Per 2015 zijn de financiële
kaders van de GGZ veranderd. Deze veranderingen worden hieronder op een rij gezet:
• De AWBZ bestaat niet langer. Mensen met een AWBZ-C pakket (beschermd wonen) zijn per 2015
overgegaan naar de Wmo 2015. Mensen met een AWBZ-B pakket (voortgezet verblijf) zijn overgegaan
naar de Wet langdurige zorg (Wlz).
• Waar de Zvw tot en met 2014 het financieringskader was voor het eerste opnamejaar, worden per 2015
de eerste drie opnamejaren gefinancierd vanuit de Zvw (met in het eerste opnamejaar een Zvw-DBC als
product en in het tweede en derde opnamejaar een Zvw-ZZP). Indien de opname na drie jaar voortduurt,
wordt de financiering voortgezet vanuit de Wlz.
• Ambulante begeleiding die voorheen gefinancierd werd vanuit de AWBZ wordt per 2015 gefinancierd
vanuit de Wmo 2015.
• De jeugd GGZ valt per 2015 onder de Jeugdwet.
Voor deelname aan de tweede meting van de LMA zijn alle leden van GGZ Nederland benaderd1. Daarnaast
zijn de ook aanbieders van intramurale voorzieningen die geen lid zijn van GGZ Nederland (en deelnamen
aan de eerste meting van de LMA) benaderd voor deelname aan de tweede meting van de LMA.

2.2 Vragenlijst
De dataverzameling vond plaats door middel van een vragenlijst over de intramurale GGZ capaciteit en het
intramurale zorggebruik, inclusief beschermd wonen, en over het gebruik van ambulante zorg. De vragenlijst
is in samenspraak met een klankbordgroep van experts onder andere op het gebied van GGZ-administratie
(zie bijlage D.I voor de namen van deze experts), doorontwikkeld op basis van de vragenlijst die eerder werd
gebruikt voor de Landelijke Monitor Intramurale GGZ (LMIG).
De vragenlijst bestaat uit de volgende rubrieken:
A. Productie en gebruik Zvw-gefinancierde zorg
B. Productie en gebruik Jeugdwet-gefinancierde zorg
C. Productie en gebruik Wlz-gefinancierde zorg
D. Productie en gebruik Wmo-gefinancierde zorg
E. Productie en gebruik DJI-gefinancierde zorg
F. Verdeling opbrengsten
G. Overige kenmerken intramurale zorg (overige vragen)

2.3 Dataverzameling en respons
Voor deelname aan de uitvraag werden 78 GGZ organisaties benaderd. 54 organisaties namen deel (responsrate
van 69 procent). De aangeleverde data van de deelnemende aanbieders zijn door de onderzoekers uitvoerig
gecontroleerd.

1

Uitgezonderd de instellingen die niet hebben gerespondeerd op zowel de tweede meting van de LMIG als de eerste meting van de LMA en
uitgezonderd leden met alleen ambulante voorzieningen die geen reactie hebben gegeven op de uitnodiging(en) om deel te nemen aan de
eerste meting van de LMA. De leden van GGZ Nederland vertegenwoordigen een zeer groot deel van de GGZ capaciteit in Nederland. GGZ
organisaties die niet aangesloten zijn bij GGZ Nederland beschikken doorgaans over een relatief beperkt aantal plaatsen voor zover zij al over
intramurale capaciteit beschikken. De doelgroep van de voorloper van deze uitvraag, de LMIG, bestond alleen uit de leden van GGZ Nederland
met intramurale capaciteit.

Trimbos-instituut

97

Tabel 2.1 geeft een overzicht van de deelnemende instellingen door de jaren heen, gerangschikt naar type
instelling. Het ledenbestand van GGZ Nederland kent zes typen instellingen: geïntegreerde GGZ-instellingen,
RIBW’s, gespecialiseerde instellingen voor kinder- en jeugdpsychiatrie, gespecialiseerde instellingen voor
verslavingszorg, gespecialiseerde forensische psychiatrische centra en Riagg’s/aanbieders met uitsluitend
ambulante zorg. Daaraan wordt voor deze monitor de categorie ‘overige aanbieders met intramurale
capaciteit’ toegevoegd2.
Tabel 2.1 Typering deelnemende instellingen 2012 (LMIG), 2013 (LMIG), 2014 (LMA) en 2015 (LMA)

Aantal 2012

Aantal 2013

Aantal 2014

Aantal 2015

Geïntegreerde GGZ-instelling

30

30

29

25

RIBW

20

17

18

13

Instelling voor kinder- en jeugdpsychia-trie

10

9

9

6

Verslavingszorginstelling

6

5

3

1

Forensisch psychiatrisch centrum*

5

5

4

3

2

2

Aanbieders intramurale voorzieningen - overig
Riagg/ambulante zorg
Totaal

-

-

4

4

71

66

69

54

* Exclusief de FPC’s die onderdeel zijn van een geïntegreerde GGZ-instelling.

Bovenstaande cijfers laten zien dat de respons op de tweede meting van de LMA lager was dan de respons op
de eerste meting. Contactpersonen gaven verschillende redenen waarom deelname (dit keer) niet haalbaar
was. De voornaamste reden was gebrek aan tijd en personeel om de gegevens te verzamelen. Genoemd
werd dat door alle transities de werkdruk (nog) hoger geworden is.

2.4 Verantwoording
Bij de betekenis van de verzamelde data moeten de volgende kanttekeningen in ogenschouw genomen
worden:
• De data zijn afkomstig van de registraties van de deelnemende instellingen. Er kan enige discrepantie zijn
tussen de registraties en de werkelijke situatie.
• Vanwege alle transities moesten aanbieders van GGZ veranderingen doorvoeren in hun registraties.
Doordat 2015 het eerste jaar was waarin gewerkt werd met de (deels) nieuwe financieringskaders en
registraties is het voorstelbaar dat dit gepaard is gegaan met (enige) trial and error.
• Vanwege de transities was het noodzakelijk de vragenlijst te herzien. De verandering van de financiële
kaders maakt dat de vergelijking van de cijfers van 2015 met die van eerdere jaargangen niet altijd
eenvoudig is. Waar mogelijk wordt deze vergelijking wel gemaakt met de kanttekening dat enige
voorzichtigheid geboden is bij het duiden van de trendcijfers.
• De respons op de uitvraag was lager dan de respons op de eerste meting van de LMA. Hoewel daar
geen concrete aanwijzingen voor zijn, kan niet volledig uitgesloten worden dat bij de aanbieders die
niet deelnamen, de ontwikkeling van de capaciteit en het gebruik van de GGZ anders verliep dan bij de
deelnemende instellingen.

2

98

Tot deze laatste categorie behoren de organisaties die volgens hun DigiMV-gegevens intramurale GGZ bieden maar niet onder de andere
categorieën gerangschikt kunnen worden. Zoals instellingen voor maatschappelijke opvang en aanbieders die met name in een andere sector
actief zijn maar ook GGZ-zorg bieden.

Trimbos-instituut

3 Resultaten van de uitvraag van de tweede
meting van de LMA bij de GGZ-aanbieders
3.1 Inleiding
De dataverzameling van de uitvraag bij de GGZ-aanbieders heeft geresulteerd in een omvangrijk databestand
over de omvang, aard en het gebruik van de intramurale GGZ voorzieningen en ambulante voorzieningen
in 2015. In dit hoofdstuk worden de resultaten van deze uitvraag en de vergelijking met de uitvragen van
drie voorgaande jaren gepresenteerd (meting één en twee van de LMIG en de eerste meting van de LMA).
De ontwikkelingen tussen 2012 en 2015 zijn geanalyseerd op basis van data van organisaties die zowel aan
beide metingen van de LMA als aan beide LMIG-metingen deelnamen (n=403 inclusief deelnemende FPC’s).
Zoals genoemd is er per 2015 het nodige veranderd in de GGZ, ook wat betreft de financieringskaders.
Dit maakt dat, om de cijfers van 2015 toch te kunnen vergelijken met die van voorgaande jaren, het nodig is
om voor 2015 bepaalde financieringskaders samen te nemen. Vermeld wordt wat zo nodig is samengenomen.

3.2 Omvang van de intramurale GGZ: stand van zaken en ontwikkeling
Eén van de belangrijkste meeteenheden voor de omvang van de intramurale voorzieningen is de ‘gerealiseerde
productie’ (uitgedrukt in verblijfsdagen). Voor de leesbaarheid van het rapport worden de productiedagen
omgerekend tot intramurale plaatsen4 volgens de formule dat in 2015 365 verblijfsdagen gelijk stonden aan
één plaats.
Gespecificeerd naar type instelling en financieringskader5 zien de capaciteitscijfers van de instellingen die
deelnamen aan de uitvraag er als volgt uit (zie tabel 3.1):
Tabel 3.1 Intramurale capaciteit gespecificeerd naar type instelling en financieringskader, deelnemers 2015
Zvw

Geïntegreerde GGZ-instelling

Zvw-DBC

Zvw-ZZP

Zvw totaal

4.889

399

5.288

Jeugdwet

Wlz

Wmo 2015
beschermd
wonen

Totaal

353

4.783

3.102

13.526

71

164

6.226

6.461

RIBW
Instelling voor kinderen jeugdpsychiatrie

17

-

17

242

2

105

366

Aanbieders intramurale
voorzieningen – overig

12

-

12

-

-

111

123

Totaal (% van het
totaal aantal plaatsen)

4.918
(24,0%)

399
(1,9%)

5.317
(26,0%)

666
(3,3%)

4.949*
(24,2%)

9.544**
(46,6%)

20.476

*
**

Exclusief 181 sectorvreemde Wlz plaatsen
Exclusief 631 VPT-plaatsen en 197 maatschappelijke opvang plaatsen

3

40 instellingen hebben zowel aan de twee metingen van de LMIG deelgenomen als aan de meting voor de LMA. Per analyse kan de n echter
verschillen. Bijvoorbeeld, bij analyses van de data van de RIBW’s is de n vanzelfsprekend lager dan 40.
In de klinische GGZ wordt soms de term 'plaatsen' en soms de term 'bedden' gebruikt. In het beschermd wonen wordt doorgaans de term
'plaatsen' gebruikt. In dit rapport wordt de term 'plaatsen' gebruikt. Als het gaat over klinische capaciteit kan hiervoor ook 'bedden' worden
gelezen.
Voor de cijfers van de DJI-gefinancierde intramurale capaciteit wordt verwezen naar Bijlage D.II.

4

5

Trimbos-instituut

99

De cijfers van Tabel 3.1 laten zien dat onder de deelnemers bijna de helft van de plaatsen, plaatsen voor
beschermd wonen betrof (afgerond 47 procent). Ruim een kwart van het totaal aantal plaatsen van de
deelnemende instellingen betrof Zvw-gefinancierde plaatsen. Ruim de helft van het totaal aantal plaatsen
bestond uit klinische plaatsen (Zvw, Jeugdwet en Wlz).
Tabel 3.2 Ontwikkeling intramurale capaciteit deelnemende instellingen 2012 – 2015
Mutatie
2012-2013
(%)

Mutatie
2013-2014
(%)

Mutatie
2014-2015
(%)

Mutatie
2012-2015
(%)

Eerste opnamejaar *

-5,8

-7,3

-4,6

-16,7

Langdurig verblijf ** (vanaf het tweede opname jaar)

-2,9

-4,1

-4,6

-11,2

Beschermd Wonen ***

-0,2

-3,5

-2,7

-6,2

Totaal (n=40)

-2,5

-4,7

-3,7

-10,6

*

T/m 2014 Zvw-gefinancierde plaatsen. In 2015 Zvw-DBC gefinancierde plaatsen plus Jeugdwet –DBC gefinancierde
plaatsen (‘Jeugd-GGZ is per 1/1/2015 naar de Jeugdwet gegaan vanuit de Zorgverzekeringswet. In 2014 is een
afspraak gemaakt tussen VWS, gemeenten (VNG) en zorgverzekeraars (ZN) dat GGZ-aanbieders de geleverde zorg
nog tot 1/1/2018 in de bestaande bekostigingstaal van de jeugd-GGZ (producten voor de basis-GGZ en DBC’s voor
de gespecialiseerde GGZ) mogen declareren’ www.vng.nl).
** T/m 2014 de AWBZ-B gefinancierde plaatsen. In 2015 de Wlz gefinancierde plaatsen plus de Zvw-ZZP gefinancierde plaatsen.
*** Tm 2014 de AWBZ-C gefinancierde plaatsen. In 2015 het Wmo 2015 gefinancierde beschermd wonen voor mensen
met psychische problematiek.

Uit de data van de instellingen die zowel aan beide uitvragen van de LMA deelnamen als aan beide uitvragen
van de LMIG blijkt dat, waar de daling in 2013 en 2014 het grootst was bij de plaatsen voor het eerste
opnamejaar, in 2015 de daling van het aantal plaatsen voor het eerste opnamejaar iets minder sterk was dan in
de voorgaande jaren en gelijk was aan de daling van het aantal plaatsen voor langdurig verblijf (zie Tabel 3.2).

e omvang van de intramurale GGZ plaatsen (klinische plaatsen en beschermd wonen plaatsen) nam
D
tussen 2014 en 2015 af, afgaande op de afname van de per jaar geproduceerde verblijfsdagen van de
deelnemende instellingen.
Dit is een voortgang van de ontwikkelingen in de voorgaande jaren met als kanttekening dat de

afname van de intramurale plaatsen minder sterk was dan het jaar daarvoor, met name doordat het
aantal plaatsen voor opnamen van maximaal één jaar iets minder sterk was dan in de jaren daarvoor.

3.3 Aard van de intramurale GGZ: stand van zaken en ontwikkeling
Met de uitvraag zijn ook gegevens verzameld over het aantal plaatsen op gesloten afdelingen. Uit de data
blijkt dat in 2015, bij de deelnemende instellingen, 33 procent van de plaatsen voor opnamen met een duur
van maximaal een jaar, plaatsen op gesloten afdelingen waren. Voor langdurige opnameplaatsen was dit
23 procent. Het aantal gesloten plaatsen voor opnamen van maximaal één jaar steeg tussen 2014 en 2015
met zes procent. Dit is een voortzetting van de stijging tussen 2013 en 2014. De ontwikkeling van het aantal
gesloten plaatsen voor langdurige opnamen verloopt grilliger met afwisselend stijgingen en een daling6.
Aan de deelnemende instellingen is ook gevraagd gegevens aan te leveren over de verhouding tussen
het aantal individuele woningen en het aantal groepswoningen. Uit de aangeleverde gegevens blijkt dat,
bij de deelnemende instellingen, in 2015 er iets meer groepswoningen (53 procent) waren dan individuele
woningen (47 procent). Tussen 2012 en 2015 waren er elk jaar steeds net iets meer groepswoningen
dan individuele woningen. Wat betreft deze verhouding worden er, op basis van de aangeleverde data,
geen grote verschillen door de jaren heen waargenomen.
6

100

Het aantal gesloten plaatsen in het langdurig verblijf steeg bij de deelnemende instellingen tussen 2012 en 2013, daalde tussen 2013 en 2014
om vervolgens tussen 2014 en 2015 weer te stijgen. Het kan niet uitgesloten worden dat het aantal gesloten plaatsen in 2014 vanwege een
administratieve factor lager uitviel, hetgeen de (naar het lijkt) tijdelijke daling heeft veroorzaakt.

Trimbos-instituut

Het aantal plaatsen op gesloten afdelingen steeg tussen 2014 en 2015 bij de deelnemende instellingen;
Door de jaren heen is de verhouding tussen het aantal groepswoningen en het aantal individuele
woningen redelijk stabiel, met per jaar steeds iets meer groepswoningen dan individuele woningen.

3.4 Zorggebruik van de intramurale GGZ: stand van zaken en
ontwikkeling
De uitvraag bevat verschillende items over het intramurale zorggebruik, zoals vragen over het aantal cliënten
dat gebruik maakte van de voorzieningen, het aantal opnameperioden, de verzorgingsgraad en zorgzwaarte
en de verblijfsduur. In deze paragraaf worden de antwoorden op deze vragen beschreven, inclusief de
ontwikkelingen vanaf 2012. Eerst komen de Zvw- en Jeugdwet-gefinancierde voorzieningen aan bod
(gecombineerd in één paragraaf omwille van de trendcijfers), daarna de Wlz-gefinancierde voorzieningen
en tenslotte de Wmo-gefinancierde voorzieningen.
Eerste opnamejaar: Zvw-DBC- en Jeugdwet-DBC-gefinancierde voorzieningen
In 2015 werden door de deelnemende instellingen 28.160 unieke cliënten opgenomen in de Zvw-gefinancierde
voorzieningen en er werden in totaal 38.184 opnameperioden (opnamen gestart in 2015) geregistreerd.
Uit de verhouding tussen deze twee cijfers blijkt dat een deel van de cliënten meerdere malen opgenomen
is geweest. 17 procent van het totaal aantal Zvw-gefinancierde opnamen betrof een opname in verband met
een crisis en 18 procent van de cliënten werd opgenomen vanwege een crisis.
Door de deelnemende instellingen werden in 2015 2.227 cliënten opgenomen in Jeugdwet-gefinancierde
voorzieningen, met in totaal 2.678 opnameperioden. 17 procent van de opnamen betrof een opname
vanwege een crisis. 16 procent van de personen die werd opgenomen in een Jeugdwet-gefinancierde
voorziening werd opgenomen vanwege een crisis.
Om een vergelijking te kunnen maken van het aantal opnameperioden en het aantal unieke opgenomen
personen door de jaren heen zijn de Zvw-gefinancierde opnamen van 2013 en 2014 (in 2012 werden
deze cijfers niet uitgevraagd) vergeleken met de som van de Zvw- en Jeugdwet-gefinancierde opnamen in
2015. Uit de cijfers van Tabel 3.3 blijkt dat, bij de instellingen die aan alle meetjaren deelnamen, het aantal
opnameperioden de laatste jaren is gedaald. Het aantal opgenomen personen daalde tussen 2013 en 2015
niet (nam in lichte mate toe). Het aantal opnamen vanwege een crisis daalde, evenals het aantal mensen dat
vanwege een crisis werd opgenomen.
Tabel 3.3 Ontwikkeling aantal opnamen en opgenomen personen bij de deelnemende instellingen, 2013-2015
mutatie 2013
-2014 (%)

mutatie 2014
-2015 (%)

mutatie 2013
-2015 (%)

Aantal opnameperioden (n=19)

-12%

-7%

-19%

Aantal unieke cliënten

-1%

2%

1%

Aantal opnameperioden vanwege een crisisinterventie

2%

-11%

-9%

Aantal unieke cliënten

-3%

-9%

-12%

Tabel 3.4 geeft een overzicht van de verblijfsduur in 2015 van de cliënten in voorzieningen die Zvw-DBC- en/
of Jeugdwet-gefinancierd (opnamen tot maximaal één jaar) werden. De cijfers in deze tabel laten zien dat
een kwart van de cliënten van de Zvw-DBC-gefinancierde intramurale voorzieningen binnen een week werd
ontslagen en dat ruim de helft van de cliënten korter dan een maand opgenomen werd.

Trimbos-instituut

101

Tabel 3.4 Verblijfsduur uitgestroomde cliënten (Zvw-DBC-gefinancierd en Jeugdwet gefinancierd verblijf), in percentages,
deelnemers 2015
1 tm 7 dagen
(%)

8 tm 30
dagen (%)

31 tm 90
dagen (%)

91 tm 180
dagen (%)

181 tm 365
dagen (%)

Totaal (%)

Zvw-DBC

25

29

25

12

7

100

Jeugdwet

19

25

30

16

11

100

Om de verblijfsduur door de jaren heen te kunnen vergelijken, is een vergelijking gemaakt tussen de
verblijfsduur van de intramurale Zvw-gefinancierde voorzieningen in 2012, 2013 en 2014 met de verblijfsduur
van de intramurale Zvw-DBC- en Jeugdwet-gefinancierde voorzieningen in 2015. Deze gegevens (zie Tabel
3.5) laten zien dat het aandeel van de korte opnamen (opnamen van maximaal zeven dagen) tussen 2012
en 2015 toenam, met als kanttekening dat deze toename veroorzaakt wordt door een sterke toename tussen
2012 en 2013. Tussen 2014 en 2015 is het aandeel van de korte opnamen niet verder toegenomen.
Tabel 3.5 Verblijfsduur intramurale Zvw (bij uitstroom), in percentages, 2012 – 2015

≤ 7 dagen (%)

8-30 dagen (%)

31- 90 dagen
(%)

91- 365 dagen
(%)

Totaal (%)
(n=18)

2012 (n=18)

22

31

28

19

100

2013

27

30

24

18

100

2014

25

30

25

19

100

2015

25

30

26

20

100

Tabel 3.6 laat de verdeling zien van het aantal Zvw-gefinancierde intramurale DBC-dagen over de
deelprestaties. Uit deze tabel blijkt dat in 2015 ruim de helft van het aantal Zvw gefinancierde plaatsen
(57 procent), plaatsen betrof met een intensieve tot zeer intensieve verzorgingsgraad (deelprestaties E tot
en met G).
Tabel 3.6 Aandeel deelprestaties in het totaal aantal Zvw-DBC-gefinancierde intramurale plaatsen, in percentages,
deelnemers 2015

Deelprestatie

Percentage

Deelprestatie A lichte verzorgingsgraad

2

Deelprestatie B beperkte verzorgingsgraad

4

Deelprestatie C matige verzorgingsgraad

16

Deelprestatie D gemiddelde verzorgingsgraad

20

Deelprestatie E intensieve verzorgingsgraad

31

Deelprestatie F extra intensieve verzorgingsgraad

22

Deelprestatie G zeer intensieve verzorgingsgraad

4

Van de Jeugdwet-gefinancierde plaatsen betrof ruim driekwart van de plaatsen, plaatsen met een deelprestatie
in de categorie E tot en met G. 19 procent betrof plaatsen met deelprestatie D. (Plaatsen met deelprestatie
A, B, of C komen nagenoeg niet voor.)

102

Trimbos-instituut

Tabel 3.7 Ontwikkeling intramurale deelprestaties deelnemende instellingen, in percentages, 2013-2015
Percentage
van het
totaal aantal
plaatsen
2013 (%)

Percentage
van het
totaal aantal
plaatsen
2014 (%)

Percentage
van het
totaal aantal
plaatsen
2015 (%)

mutatiecijfer
2013-2014
(%)

mutatiecijfer
2014-2015
(%)

mutatiecijfer
2013-2015
(%)

Deelprestatie A

3,1

2,5

2,2

-22,4

-16,9

-35,5

Deelprestatie B

7,4

6,0

4,3

-23,4

-31,4

-47,5

Deelprestatie C

16,4

16,0

14,3

-7,8

-15,6

-22,2

Deelprestatie D

24,2

21,3

20,9

-17,1

-6,9

-22,8

Deelprestatie E

28,5

30,9

31,2

2,6

-4,6

-2,1

Deelprestatie F

17,7

19,8

21,6

5,9

3,3

9,4

Deelprestatie G

2,7

3,6

5,4

23,8

43,3

77,5

Totaal (n=17)

100

100

100

-5,4

-5,5

-10,6

Tussen 2013 en 2015 (zie Tabel 3.7) nam het aantal plaatsen met een extra intensieve tot zeer intensieve
verzorgingsgraad (F en G, de deelprestaties met de intensiefste verzorgingsgraad) toe (in de meting over
2012 is deze variabele niet uitgevraagd). De plaatsen met een minder intensieve verzorgingsgraad daalden
echter sterker waardoor er in totaal sprake was van een daling van het aantal Zvw-gefinancierde plaatsen.

Het aantal unieke opgenomen cliënten in voorzieningen voor opnamen tot maximaal één jaar was bij
de deelnemende instellingen nagenoeg stabiel tussen 2014 en 2015, hetgeen tevens het geval was
tussen 2013 en 2014;
Het aantal opnameperioden nam af tussen 2014 en 2015, hetgeen tevens het geval was tussen 2013
en 2014;
Het aandeel van de kortere opnamen (opnamen van maximaal een week) nam tussen 2014 en 2015
niet verder toe;
Het aantal verblijfsdagen met een zeer intensieve en extra intensieve verzorgingsgraad nam in 2015
toe ten opzichte van 2014, hetgeen een voortzetting is van de ontwikkeling tussen 2013 en 2014.

Langdurig verblijf: Zvw-ZZP- en Wlz-gefinancierde voorzieningen
In 2015 stroomden bij de deelnemende instellingen 1.057 cliënten in in voorzieningen voor langdurig verblijf
(opnamen langer dan één jaar, het voormalige voortgezet verblijf) ( 844 cliënten in Zvw-ZZP- gefinancierde
voorzieningen en 213 in Wlz-gefinancierde voorzieningen).
Voor de Zvw-ZZP-gefinancierde intramurale zorg en voor de Wlz-gefinancierde zorg zijn gegevens verzameld
over de productie per geleverde zorgzwaarte (zie Tabel 3.8). Bij deze ZZP-dagen bestond het overgrote deel
van de productie uit de productie van de zwaardere pakketten (ZZP 4 en hoger).

Trimbos-instituut

103

Tabel 3.8 Aandeel ZZP-pakketdagen in het totaal aantal ZZP-dagen, in percentages, deelnemers 2015
Zvw-ZZp

Zvw-ZZp

Wlz-ZZP

Totaal

ZZP 1

0,0

0,0

ZZP 2

0,2

0,2

ZZP 3

7,4

3,8

4,0

ZZP 4

16,1

12,4

12,7

ZZP 5

46,1

50,2

49,9

ZZP 6

8,7

11,3

11,1

ZZP 7

21,7

22,0

22,0

Totaal

100

100

100

Tabel 3.9 bevat de cijfers van de ontwikkeling van de zorgzwaartepakketten voor langdurig verblijf tussen
2012 en 2015. De cijfers wijzen uit dat het aandeel van de zwaardere ZZP-en (vanaf ZZP 4) elk jaar toeneemt,
met als kanttekening dat de toename van het aandeel van de zwaardere ZZP-en in 2015 minimaal is ten
opzichte van 2014.
Tabel 3.9 Verdeling intramurale capaciteit per ZZP (Zvw en Wlz), in percentages, deelnemende instellingen, 2012-2015
2012

2013

2014

2015

ZZP 1 (n=17)

0,1

0,1

0,1

0

ZZP 2

1,2

0,7

0,4

0,1

ZZP 3

9,9

6,1

4,4

3,9

ZZP 4

15,3

14,2

13,1

12,9

ZZP 5

41,2

44,5

46,7

48,5

ZZP 6

12,7

12,5

12,0

11,5

ZZP 7

19,5

21,9

23,4

22,9

Het grootste deel van de productie van het langdurig verblijf betreft de zwaardere ZZP-en. Dit aandeel
van de zwaardere ZZP-en (vanaf ZZP 4) in de totale ZZP productie steeg in 2015, net als in voorgaande
jaren.

Beschermd wonen: Wmo 2015 – gefinancierde intramurale GGZ
In totaal woonden er 2015 12.275 cliënten in de beschermd wonen voorzieningen van de deelnemende
instellingen. 1.589 cliënten stroomden in, 1.684 cliënten stroomden uit. Gegevens over de zorgzwaarte
van de beschermd wonen plaatsen konden vanwege wijzigingen in financiering en registratie niet langer
uitgevraagd worden.

104

Trimbos-instituut

3.5 Zorggebruik en omvang van de ambulante GGZ: stand van zaken
en ontwikkeling
Mensen met psychische problematiek kunnen voor ambulante behandeling, begeleiding en ondersteuning
terecht bij verschillende echelons. De organisaties die deelnemen aan de uitvraag van de LMA bieden
ambulante generalistische basis GGZ en/of ambulante gespecialiseerde GGZ en/of ambulante begeleiding
en ondersteuning vanuit het sociale domein (Wmo 2015-gefinancierde ondersteuning en begeleiding)7.
In deze paragraaf wordt beschreven wat de omvang van het gebruik en de productie was van de generalistische
basis GGZ, de gespecialiseerde GGZ en de ambulante begeleiding en ondersteuning van de deelnemende
instellingen.
Zorggebruik generalistische basis-GGZ, gespecialiseerde GGZ en ambulante ondersteuning en begeleiding
Aan de deelnemende instellingen is gevraagd wat het aantal cliënten was dan in 2015 gebruik maakte
van de generalistische basis GGZ, de gespecialiseerde GGZ en Wmo 2015-gefinancierde ondersteuning
en begeleiding. Uit de verzamelde data bleek dat in 2015 door de deelnemende instellingen ruim 60.900
cliënten werden behandeld in de generalistische basis GGZ (afgerond 55.000 in de Zvw en 5.900 in de
Jeugdwet), er afgerond 417.800 cliënten ambulant werden behandeld in de gespecialiseerde GGZ (347.500
cliënten in de Zvw en 70.300 cliënten in de Jeugdwet) en dat afgerond 24.250 cliënten Wmo-gefinancierde
ambulante begeleiding en ondersteuning ontvingen (zie Tabel 3.10).
Tabel 3.10 Aantal cliënten* met ambulante behandeling, begeleiding en ondersteuning, deelnemers 2015

Generalistische basis
GGZ (Zvw)

Generalistische basis
GGZ (Jeugdwet)

Behandeling (Zvw)

5.940

347.476

54.963

Behandeling
(Jeugdwet)

Ambulante
begeleiding (Wmo)

70.321

24.256

*Cliënten kunnen in meerdere categorieën zijn meegeteld.

Tussen 2012 en 2015 daalde bij de deelnemende instellingen het aantal cliënten dat ambulant behandeld
werd met een DBC (zie Tabel 3.11). Deze daling zal (voor een deel) veroorzaakt zijn door de invoering
van de generalistische basis GGZ in 2014. Maar ook als het aantal cliënten met een behandeling in de
generalistische basis GGZ wordt meegeteld, is er sprake van een afname van het aantal cliënten dat ambulant
werd behandeld.
Tabel 3.11 Ontwikkeling ambulante cliënten, deelnemende instellingen 2012-2015
Mutatie
2012-2013
(%)

Mutatie
2013-2014
(%)

Mutatie
2014-2015*
(%)

Mutatie
2012-2015*
(%)

-12,0%

-5,1%

-9,5%

-24,5%

-**

-**

59,6%

-**

-12%

3,1%**

-4%

-12,9%

Behandeling met een DBC (n=32)
Behandeling met een product van de generalistische
basis GGZ (n=24)
Totaal***
*
**
**

7

Voor 2015 gaat het om de som van de Zvw en de Jeugdwet cliënten.
De generalistische basis GGZ is in 2014 ingevoerd dus groeicijfers kunnen vanaf die periode berekend worden. In de
groeicijfers van het totaal is de generalistische basis GGZ vanaf het mutatiecijfer 2013-2014 meegeteld.
Deze cijfers dienen met de nodige voorzichtigheid geïnterpreteerd te worden omdat er sprake kan zijn van dubbeltellingen tussen de cliënten met een DBC en de cliënten met een product van de basis-GGZ.

Huisartsenzorg en zorg van de POH-GGZ vallen buiten de scope van deze monitor.

Trimbos-instituut

105

In Tabel 3.12 worden de cijfers gepresenteerd van de afgesloten producten van de generalistische basis GGZ
van de deelnemende instellingen in 2015. Uit deze cijfers blijkt dat bijna de helft van de gesloten producten
het product ‘intensief’ betrof.
Tabel 3.12 Gesloten producten generalistische basis GGZ, deelnemers 2015

Zvw

Jeugdwet

Totaal

Percentage
totaal

Product Kort (ca. 300 minuten)

2460

794

3254

9%

Product Middel (ca. 500 minuten)

7127

807

7934

21%

Product Intensief (ca. 750 minuten)

15894

1846

17740

47%

Product Chronisch (ca. 750 minuten)

5057

305

5362

14%

Product Onvolledig behandeltraject

3364

452

3816

10%

Totaal

33902

4204

38106

Tabel 3.13 bevat de gegevens van de ontwikkelingen van de gesloten producten van de generalistische basis
GGZ (van de instellingen die zowel aan de eerste als de tweede meting van de LMA hebben deelgenomen).
Uit vergelijking van de cijfers van 2014 en 2015 komt naar voren dat de omvang van het aantal producten
van de generalistische basis GGZ bij de deelnemende instellingen is verdubbeld. Met name de producten
‘intensief’ en ‘chronisch’ namen toe.
Tabel 3.13 Ontwikkeling gesloten producten generalistische basis GGZ, deelnemers 2014 en 2015
Mutatiecijfer 2014-2015 (%)
Product Kort (ca. 300 minuten)

-5,4%

Product Middel (ca. 500 minuten)

33,6%

Product Intensief (ca. 750 minuten)

158%

Product Chronisch (ca. 750 minuten)

370%

Totaal (n=18 )

98%

Productie gespecialiseerde GGZ
In 2015 werden afgerond 345.000 ambulante DBC’s afgesloten. DBS’s kennen verschillende minuten­
categorieën. Tabel 3.14 bevat de gegevens over hoe groot het aandeel per minutencategorie is in het totaal
aantal afgesloten ambulante DBC’s. Uit deze cijfers blijkt dat ruim 40 procent van alle afgesloten DBC’s
betrekking had op behandeltrajecten van omrekenend maximaal 13 uur. Vijftien procent van de trajecten
bestond uit intensievere trajecten (trajecten van 50 uur of meer).

106

Trimbos-instituut

Tabel 3.14 Gesloten DBC’s per minutencategorie, deelnemers 2015

Percentage
Zvw-DBC’s

Percentage
JeugdwetDBC’s

Percentage
van het
totaal

Cumulatief
percentage
totaal

Aantal gesloten ambulante DBC’s - tot 200 minuten*

9

16

10

10

Aantal gesloten ambulante DBC’s - 200 t/m 399
minuten*

15

18

16

26

Aantal gesloten ambulante DBC’s - 250 t/m 799 minuten

18

17

18

43

Aantal gesloten ambulante DBC’s - 800 t/m 1799
minuten

28

24

28

71

Aantal gesloten ambulante DBC’s - 1800 t/m 2999
minuten

15

12

14

85

Aantal gesloten ambulante DBC’s - 3000 t/m 5999
minuten

11

8

10

95

Aantal gesloten ambulante DBC’s - 6000 t/m 11999
minuten

4

3

4

99

Aantal gesloten ambulante DBC’s - 12000 t/m 17999
minuten

1

1

1

100

Aantal gesloten ambulante DBC’s - 18000 en meer
minuten

0

0

0

100

100

100

100

Totaal

* Deze minutencategorieën zijn van toepassing op een paar specifieke productgroepen

De ontwikkeling van het aantal afgesloten ambulante DBC’s tussen 2012 en 2015 verloopt niet volgens
een eenduidige trend (zie Tabel 3.15). Tussen 2012 en 2013 daalde het aantal afgesloten ambulante DBC’s,
vooral bij de categorie tot 1800 minuten (30 uur) maar ook bij de DBC’s met meer dan 6000 minuten
(100 uur). Tussen 2013 en 2014 nam het aantal gesloten ambulante DBC’s juist toe, met over de gehele
linie een stijging van de gesloten ambulante DBC’s, ook voor de intensievere DBC’s. Mogelijk is de daling
tussen 2012 en 2013 gerelateerd aan de eigen bijdrage die in 2012 betaald moest worden. (Daardoor
meer geopende DBC’s eind 2011 en daarmee meer gesloten DBC’s in 2012. En minder geopende DBC’s in
2012 en daarmee tevens minder gesloten DBC’s in 2013.). Na de stijging tussen 2013 en 2014 is er tussen
2014 en 2015 opnieuw een daling waarneembaar, dit keer bij alle minutencategorieën.

Trimbos-instituut

107

Tabel 3.15 Ontwikkeling minutencategorieën van de ambulante DBC’s, deelnemende instellingen 2012-2015

Aandeel
van de
DBC’s in
het totaal
van 2012
(%)

Aandeel
van de
DBC’s in
het totaal
van 2013
(%)

Aandeel
van de
DBC’s in
het totaal
van 2014
(%)

Aandeel
van de
DBC’s in
het totaal
van 2015*
(%)

Mutatiecijfer
20122013 (%)

Mutatiecijfer
20132014 (%)

Mutatiecijfer
20142015 (%)

Mutatiecijfer
20122015 (%)

Aantal gesloten
ambulante
DBC’s – t/m
1799 minuten

76,0

73,4

69,8

70,8

-19,6

1,5

-18,9

-33,9

Aantal gesloten
ambulante
DBC’s – 1800
t/m 2999
minuten

11,1

13,6

15,8

14,6

2,0

23,8

-26,3

-6,9

Aantal gesloten
ambulante
DBC’s – 3000
t/m 5999
minuten

7,0

9,0

10,3

10,2

5,7

23,1

-20,9

2,9

Aantal gesloten
ambulante
DBC’s – 6000
minuten en
meer

5,9

4,0

4,1

4,3

-42,9

9,4

-15,8

-47,5

Totaal (n=30)

100,0

100,0

100,0

100,0

-16,8

6,8

-20,1

-29,1

* Betreft cijfers van de Zvw en de Jeugdwet.

Het aantal cliënten met een ambulante behandeling (generalistische basis GGZ en gespecialiseerde GGZ
samen genomen) nam, bij de deelnemende instellingen, af tussen 2014 en 2015. Tussen 2013 en
2014 was hier sprake van een stijging.
Het aantal afgesloten ambulante DBC’s daalt tussen 2014 en 2015. Tussen 2013 en 2014 was hier
sprake van een toename, daarvoor was er een daling. Mogelijk zijn er in 2013 minder ambulante DBC’s
afgesloten doordat er in 2012 minder ambulante DBC’s werden geopend vanwege het eigen risico.
De cijfers van 2012 en 2015 laten een daling zien.
Het aantal cliënten dat in de generalistische basis GGZ behandeld werd, nam tussen 2014 en 2015
aanzienlijk toe.
Het aantal afgesloten producten van de generalistische basis GGZ nam tussen 2014 en 2015 aanzienlijk
toe.

108

Trimbos-instituut

3.6 Opbrengsten
Tabel 3.16 bevat de gegevens over de verdeling van de opbrengsten van de deelnemende instellingen over
de intramurale en ambulante zorg.
Tabel 3.16 Aandeel opbrengsten ambulante en intramurale GGZ*, deelnemers 2015

Intramurale Zvw
(%)

Intramurale
Jeugdwet
(%)

Intramurale Wlz
(%)

Intramurale
Wmo
(%)

Totaal
intramu-raal
aandeel
(%)

Ambulante
Zvw
(%)

Ambulante
Jeugdwet
(%)

Ambulante
Wmo
(%)

Totaal
ambulant
aandeel
(%)

Totaal
(%)

12

5

10

31

57

25

12

5

43

100

n=46

* De verhouding tussen de intramurale en ambulante opbrengsten verschilt per instelling; er zijn instellingen die meer
opbrengsten halen uit de ambulante voorzieningen dan uit de intramurale voorzieningen. Vaak is dit gerelateerd aan
de omvang van (eventuele) voorzienin-gen voor beschermd wonen van de instelling.

Uit de cijfers van Tabel 3.16 blijkt dat ruim de helft van de opbrengsten van de deelnemende instellingen
in 2015 werd gegenereerd door de intramurale GGZ.
Tabel 3.17 Aandeel opbrengsten ambulante en intramurale GGZ*, deelnemende instellingen 2012-2015*
Totaal intramuraal aandeel
(%)

Totaal ambulant aandeel
(%)

2012 (n=26)

58%

42%

100

2013

63%

36%

100

2014

57%

43%

100

2015

61%

39%

100

Totaal (%)

* De verhouding tussen de intramurale en ambulante opbrengsten verschilt per instelling; er zijn instellingen die meer
opbrengsten halen uit de ambulante voorzieningen dan uit de intramurale voorzieningen. Vaak is dit gerelateerd aan
de omvang van (eventuele) voorzienin-gen voor beschermd wonen van de instelling.

De verdeling tussen de opbrengsten uit intramurale voorzieningen en opbrengsten uit ambulante
voorzieningen schommelt bij de instellingen die aan alle vier de metingen deelnamen (en data voor deze
variabelen aanleverden) enigszins tussen 2012 en 2015, maar ligt bij benadering steeds rond een 60 procent
intramurale opbrengsten en 40 procent ambulante opbrengsten verdeling (zie Tabel 3.17).

Tussen 2012 en 2015 schommelt de verdeling tussen intramurale en ambulante opbrengsten rond een
60 – 40 procent verdeling.

Trimbos-instituut

109

110

Trimbos-instituut

4 Overzicht belangrijkste bevindingen
en slotbeschouwing

Aan de tweede uitvraag van de Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ (LMA)
bij de GGZ-aanbieders namen 54 aanbieders deel. De verkregen dataset bestaat uit registratiegegevens
en ondanks uitvoerige checks kunnen administratieve fouten niet uitgesloten worden, zeker gelet op de
veranderingen in de registraties van de aanbieders en veranderingen van het instrument van de monitor.
Dit maakt dat er enige voorzichtigheid geboden is bij het duiden van de resultaten. Dit gezegd hebbende
laten de data van de deelnemende instellingen zien dat het aantal plaatsen voor opnamen met een duur
van maximaal een jaar in 2015 met afgerond vijf procent zijn afgenomen ten opzichte van 2014. Een iets
minder sterke afname dan het jaar daarvoor. Het aantal unieke personen dat opgenomen werd, was in
2015 nagenoeg gelijk aan het aantal opgenomen personen in 2014. Het aantal opnameperioden daalde,
maar ook in 2015 waren er meer opnamen dan opgenomen personen, hetgeen erop wijst dat een deel
van mensen meerdere keren opgenomen was in 2015. Daarbij nam het aantal verblijfsdagen met een
intensieve(re) verzorgingsgraad en het aantal verblijfsdagen op gesloten afdelingen toe. Dit wijst erop dat
op de intramurale plaatsen die overblijven een steeds intensiever wordende intramurale zorg wordt geboden.
Dit is een voortzetten van een ontwikkeling die reeds bij de vorige meting van de LMA werd gesignaleerd.
Het aantal langdurige klinische plaatsen daalde ook tussen 2014 en 2015. Het aantal gesloten plaatsen
groeide ook hier tussen 2014 en 2015 en het aandeel van de plaatsen met een zwaardere ZZP nam ook
toe, zij het minimaal. Het aantal beschermd wonen plaatsen daalde tussen 2014 en 2015, net als tussen
2013 en 2014. Over de zorgzwaarte van deze beschermd wonen plaatsen konden wegens veranderingen in
financieringskader en registratie geen gegevens uitgevraagd worden.
Naast de afname van het aantal intramurale plaatsen wijzen de resultaten tevens uit dat het aantal cliënten
dat ambulant werd behandeld door de deelnemende instellingen in 2015 daalde ten opzichte van 2014.
Er werden wel meer mensen behandeld in de generalistische GGZ maar dit aantal compenseerde het dalende
aantal ambulante cliënten van de specialistische GGZ niet. Het aantal afgesloten ambulante DBC’s daalde in
2015 ten opzichte van 2014, mogelijk nog steeds ten gevolge van de invoering van de generalistische basis
GGZ. Maar ook het aantal gesloten DBC’s met relatief veel behandelminuten (3000 minuten en meer) daalde
in 2015 fors ten opzichte van 2014.
De resultaten van de uitvragen bij de GGZ-aanbieders van de LMA laten, gecombineerd met de resultaten
van de LMIG, zien dat de eerder gesignaleerde trends van de afbouw van de omvang van de intramurale
voorzieningen ook tussen 2014 en 2015 doorzetten met daarbij de kanttekening dat de afbouw van plaatsen
voor opnamen met een maximale duur van een jaar minder sterk was dan in de jaren daarvoor. De ontwikkeling
dat vooral de plaatsen met intensieve zorg en gesloten plaatsen overblijven en zelfs toenemen wordt ook in
2015 gezien. Op basis van de uitgevraagde gegevens wordt wat betreft de ambulante GGZ geen toename
van het aantal ambulante cliënten gezien. Er wordt juist een afname van het aantal ambulante cliënten
van de deelnemende instellingen waargenomen, gecombineerd met een afname van intensieve ambulante
behandeltrajecten (ambulante DBC’s met 3000 of meer minuten). Resultaten die niet direct stroken met wat
verwacht zou worden gelet op een ambulantiseringsproces. Vanwege de genoemde beperkingen van de
dataset is terughoudendheid geboden om louter alleen op basis van deze resultaten uitspraken te doen over
de voortgang van de ambulantisering in Nederland. De resultaten zullen in de context van de resultaten van
de andere deelonderzoeken geduid moeten worden hetgeen in de hoofdtekst van de rapportage van de
tweede meting van de Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ gebeurt.

Trimbos-instituut

111

112

Trimbos-instituut

Bijlage D.I Klankbordgroep data-uitvraag

Cordaan:
Fleur van Eeden
HVO Querido:
Cyriel Reestman
Parnassia Groep:
Hans van den Berg
Marina Geschiere
Armelle van Helden
Miranda Moens
Marieke Nekeman
Hans Noordtzij

Trimbos-instituut

113

114

Trimbos-instituut

Bijlage D.II Resultaten DJI-gefinancierde GGZ

Uit de cijfers van Tabel 1 blijkt dat bij de instellingen die aan zowel de twee metingen van de LMIG als de
twee metingen van de LMA deelnamen, het aantal DJI-gefinancierde plaatsen tussen 2012 en 2013 steeg,
tussen 2013 en 2014 afnam en tussen 2014 en 2015 nagenoeg stabiel bleef. In totaal was er tussen 2012
en 2015 sprake van een daling.
Tabel 1

Totaal

Intramurale DJI-gefinancierde plaatsen, deelnemers 2015 en mutatiecijfers 2012-2015

Plaatsen 2015

Mutatiecijfer
2012-2013 (%)

Mutatiecijfer
2013-2014 (%)

Mutatiecijfer
2014-2015 (%)

Mutatiecijfer
2012-2015

1.291 (n=26)

15,3

-18,3

-0,4

-6,1 (n=20)

Trimbos-instituut

115

116

Trimbos-instituut

Bijlage D.III Deelnemende instellingen
LMA en LMIG

Geïntegreerde GGZ-instellingen
Deelname LMIG 1
(data over 2012)

Deelname LMIG 2
(data over 2013)

Deelname LMA 1
(data over 2014)

Deelname LMA 2
(data over 2015)

Altrecht

Ja

Ja

Ja

Ja

Arkin

Ja

Ja

Ja

Ja

GGZ Breburg

Ja

Ja

Ja

Ja

De Viersprong

Ja

Ja

Ja

Ja

Delta Psychiatrisch Centrum

Ja

Nee

Nee

Nee

Dimence

Ja

Ja

Ja

Ja

Eleos

Ja

Ja

Ja

Ja

Emergis

Ja

Ja

Ja

Ja

Stichting Fier Fryslân

Ja

Ja

Ja

Ja

GGNet

Ja

Ja

Ja

Ja

GGZ Centraal

Ja

Ja

Ja

Ja

GGZ Delfland

Ja

Ja

Ja

Ja

GGZ Drenthe

Ja

Ja

Ja

Ja

GGZ Friesland

Ja

Ja

Ja

Ja

GGZ inGeest

Ja

Ja

Ja

Ja

GGZ Noord-Holland-Noord

Ja

Ja

Ja

Ja

GGZ Oost Brabant

Ja

Ja

Ja

Nee

GGZ Eindhoven en de Kempen

Ja

Ja

Ja

Ja

GGZ Westelijk Noord Brabant

Nee

Ja

Ja

Nee

Leger des Heils Gelderland

Nee

Nee

Nee

Nee

Lentis

Ja

Ja

Ja

Ja

Lievegoed Zorggroep

Ja

Ja

Nee

Nee

Mediant

Ja

Ja

Ja

Ja

MET ggz (Mensana)

Ja

Ja

Ja

Ja

Mondriaan

Ja

Ja

Ja

Nee

Orbis

Ja

Ja

Ja

Ja

Parnassia Groep

Ja

Ja

Ja

Ja

Pro Persona

Ja

Ja

Ja

Ja

Reinier van Arkel Groep

Ja

Ja

Ja

Nee

Rivierduinen

Ja

Ja

Ja

Ja

Sinai Centrum

Ja

Nee

(Gefuseerd
met Arkin)

(Gefuseerd
met Arkin)

Stichting Centrum ‘45

Nee

Ja

Ja

Ja

Vincent van Gogh

Ja

Ja

Ja

Nee

Yulius

Ja

Ja

Ja

Ja

Trimbos-instituut

117

RIBW’s
Deelname LMIG 1
(data over 2012)

Deelname LMIG 2
(data over 2013)

Deelname LMA 1
(data over 2014)

Deelname LMA 2
(data over 2015)

Cordaan

Ja

Ja

Ja

Ja

Stichting Wonen en Psychiatrie
Zeeuwse Gronden

Ja

Ja

Ja

Ja

RIBW Fonteynenburg

Ja

Nee

Nee

Nee

RIBW Groep Overijssel

Ja

Ja (maar geen gegevens per locatie)

Ja

Nee

HVO/Querido

Ja

Ja

Ja

Ja

Kwintes

Ja

Ja

Ja

Ja

Stichting Pameijer

Ja

Ja

Ja

Ja

Stichting PerspeKtief

Ja

Ja

Ja

Ja

Promens Care

Ja

Ja

Ja

Ja

RIBW Arnhem en Veluwevallei

Ja

Ja

Ja

Ja

RIBW Brabant

Ja

Ja

Ja

Ja

RIBW Gooi en Vechtstreek

Ja

Ja

Ja

Nee

RIBW Heuvelland en Maasvallei
(LEVANTO groep)

Ja

Nee

Nee

Nee

RIBW Kennemerland/Amstelland en de Meerlanden

Ja

Ja

Ja

Nee

RIBW Nijmegen & Rivierenland

Ja

Ja

Ja

Nee

RIBW Zaanstreek/Waterland en
West-Friesland

Ja

Ja

Nee

Nee

Stichting Riwis Zorg & Welzijn

Ja

Nee

Ja

Ja

SBWU

Ja

Ja

Ja

Ja

Stichting Anton Constandse

Ja

Ja

Ja

Ja

Woonzorgnet bv

-

-

Ja

Ja

Gespecialiseerde instellingen voor kinder- en jeugdpsychiatrie
Deelname LMIG 1
(data over 2012)

Deelname LMIG 2
(data over 2013)

Deelname LMA 1
(data over 2014)

Deelname LMA 2
(data over 2015)

Accare

Ja

Ja

Nee

Nee

De Bascule

Ja

Ja

Ja

Ja

Curium-LUMC

Ja

Ja

Ja

Ja

Dr. Leo Kannerhuis

Ja

Ja

Nee

Nee

De Jutters

Ja

Nee

Nee

Nee

Karakter

Ja

Ja

Ja

Nee

LSG-Rentray (Intermetzo)

Ja

Ja (maar geen gegevens per locatie)

Ja

Nee

Mutsaersstichting

Ja

Ja

Ja

Ja

Triversum

Ja

Ja

Ja

Nee

Yorneo

Ja

Ja

Nee

Nee

Stichting Elker

-

-

Ja

Ja

Amarant groep

-

-

Ja

Ja

Autistart bv

-

-

Ja

Ja

118

Trimbos-instituut

Gespecialiseerde instellingen voor verslavingszorg
Deelname LMIG 1
(data over 2012)

Deelname LMIG 2
(data over 2013)

Deelname LMA 1
(data over 2014)

Deelname LMA 2
(data over 2015)

Bouman GGZ

Ja

Nee

Nee

Nee

Castle Craig

Nee

Nee

Nee

Nee

IrisZorg

Ja

Ja

Nee

Nee

Novadic-Kentron

Nee

Ja (maar geen gegevens per locatie)

Nee

Nee

Rodersana BV

Nee

Nee

Nee

Nee

Stichting De Hoop

Ja

Ja

Nee

Nee

Tactus Verslavingszorg

Ja

Nee

Nee

Nee

Verslavingszorg Noord
Nederland

Ja

Ja

Ja

Nee

Victas

Ja

Ja

Nee

Nee

IGHD verslavingszorg bv

-

-

Ja

Nee

Ready For Change bv

-

-

Ja

Ja

Deelname LMIG 1
(data over 2012)

Deelname LMIG 2
(data over 2013)

Deelname LMA 1
(data over 2014)

Deelname LMA 2
(data over 2015)

FPC De Rooyse Wissel

Ja

Ja

Ja

Ja

FPC Oldenkotte

Ja

Ja

Ja

(Oldenkotte
bestaat niet meer)

FPC De Oostvaarderskliniek

Ja

Ja

Ja

Ja

FPC Veldzicht

Ja

Ja

Ja

Ja

FPC De Kijvelanden

Ja

Ja

Nee

Nee

Forensische zorgspecialisten

Nee

Nee

Nee

Nee

Deelname LMIG 1
(data over 2012)

Deelname LMIG 2
(data over 2013)

Deelname LMA 1
(data over 2014)

Deelname LMA 2
(data over 2015)

Stichting maatschappelijke
opvang Breda

-

-

Ja

Ja

Stichting de Hezenberg

-

-

Ja

Ja

Gespecialiseerde forensisch psychiatrische centra

Andere aanbieders met intramurale GGZ voorzieningen

Aanbieders met uitsluitend ambulante GGZ voorzieningen
Deelname LMIG 1
(data over 2012)

Deelname LMIG 2
(data over 2013)

Deelname LMA 1
(data over 2014)

Deelname LMA 2
(data over 2015)

GGD Amsterdam

-

-

Ja

Ja

Mentaal beter

-

-

Ja

Ja

Stichting Kadera aanpak
huiselijk geweld

-

-

Ja

Ja

Stichting Odibaan

-

-

Ja

Ja

Trimbos-instituut

119

120

Trimbos-instituut

Bijlage D.IV Schatting landelijke cijfers
intramurale GGZ

Op basis van de data van de deelnemers van de LMIG en LMA, imputatie van data van missende jaren van
deelnemers (voor bijvoorbeeld deelnemers die wel over 2012 en 2013 data hebben aangeleverd maar niet over
2014) en bijschatting van de intramurale capaciteit van de instellingen die niet deelnemen of deelgenomen
hebben, op basis van DigiMV data, is een schatting verkregen van de totale Nederlandse intramurale GGZ
capaciteit in 2012, 2013 en 2014 (zie onderstaande tabel voor de afgeronde schattingen). De schatting van
de intramurale plaatsen in 2015 is gemaakt op basis van de cijfers van 2014 en de groeicijfers van 2014-2015
van de aan de LMA deelnemende instellingen. Voor deze methode is gekozen omdat de DigiMV cijfers van
2015 te onvolledig waren om een juiste bijschatting te maken van de intramurale capaciteit in 2015 van de
instellingen die niet aan de tweede meting van de LMA deelnamen.
Tabel Geschatte Nederlandse intramurale GGZ capaciteit, in plaatsen

2012

2013

2014

2015

Plaatsen eerste opnamejaar

11.100

10.900

10.200

9.750

Plaatsen langdurig verblijf

7.600

7.500

7.100

6.800

Plaatsen beschermd wonen

17.600

17.300

17.200

16.700

Totaal

36.300

35.700

34.500

33.250

Trimbos-instituut

121

122

Trimbos-instituut

Bijlage E
Deelonderzoek Flexible Assertive Community
Treatment (FACT)

Maaike van Vugt
Frank van Hoof
Aafje Knispel

Trimbos-instituut

123

124

Trimbos-instituut

Inhoud

1.

Inleiding

127

2.

(Flexible) Assertive Community Treatment

127

3.

Onderzoeksaanpak

127

4.

Capaciteit en zorggebruik in cijfers

128

5.

Stand van zaken, toekomstplannen en randvoorwaarden

128

6.

Samenvatting en conclusie

133

Geïnterviewde professionals

134

Literatuur

134

Trimbos-instituut

125

126

Trimbos-instituut

Flexible Assertive Community Treatment (FACT)
1 Inleiding
Eén van de doelstellingen van de Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ (LMA)
is het monitoren van veranderingen in het ambulante aanbod van de GGZ, met name het ambulante aanbod
voor mensen met ernstige psychische aandoeningen.
Onderdeel van de tweede meting van de LMA is het in kaart brengen van de ontwikkelingen in omvang
en implementatie van een aantal specifieke ambulante GGZ-voorzieningen, namelijk: (Flexible) Assertive
Community Treatment ((Flexible) ACT), Vroege Interventie Psychose (VIP) en Intensive Home Treatment
(IHT). In deze rapportage wordt verslag gedaan van de uitvraag naar (Flexible) ACT.

2 (Flexible) Assertive Community Treatment
Assertive Community Treatment (ACT) teams en de in Nederland ontwikkelde variant Flexible Assertive
Community Treatment (Flexible ACT) teams bieden mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen (EPA)
specialistische behandeling en ondersteuning, voornamelijk thuis en in de buurt (Van Veldhuizen, e.a., 2015).
Een (Flexible) ACT team is multidisciplinair samengesteld, werkt met een gedeelde caseload en outreachend1.
ACT en Flexible ACT zijn uitvoerig beschreven modellen, waarvoor zogenaamde modelgetrouwheidsschalen
zijn ontwikkeld. Deze modelgetrouwheidsschalen geven aan in hoeverre een team voldoet aan het model
zoals het bedoeld is. Een (Flexible) ACT team bestaat volgens het model uit de volgende disciplines: psychiater,
GZ-psycholoog, ervaringsdeskundige, verpleegkundigen, maatschappelijk werker, verslavingsdeskundige en
arbeidsdeskundige.
Waar een ACT team zorg biedt aan de meest kwetsbare mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen,
biedt een Flexible ACT team zorg aan alle mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen in een regio.
Doel van (Flexible) ACT is om cliënten met continuïteit te begeleiden, behandelen en te ondersteunen in
hun herstel.

3 Onderzoeksaanpak
In deze deelrapportage zijn drie verschillende bronnen gebruikt om een beeld te schetsen van ontwikkelingen
in omvang en implementatie van (Flexible) ACT. Op basis van beschikbare gegevens van het CCAF2 is
gekeken naar de actuele omvang en trends daarin van (Flexible) ACT teams in afgelopen periode. Daarnaast
zijn op basis van de certificeringsgegevens van Flexible ACT teams de actuele situatie en trends op een
aantal modelgetrouwheidsitems bekeken. Op basis van een enquête onder leidinggevenden van (Flexible)
ACT is gekeken naar oordelen over kwaliteit, verbeterpunten, randvoorwaarden en knelpunten daarin, en
toekomstplannen. Deze enquête is in samenwerking met F-ACT Nederland ontwikkeld en verstuurd (middels
een online uitvraag) naar contactpersonen van 55 GGZ organisaties. In de enquête is aan de respondenten
gevraagd naar hun oordeel over gewenste verbeteringen van (Flexible) ACT in de organisatie. Daarnaast is
er gevraagd of er concrete plannen in de organisatie zijn om de kwaliteit en capaciteit van (Flexible) ACT te
verbeteren. Ten slotte is gevraagd of er knelpunten worden ervaren in de randvoorwaarden om (Flexible)
ACT optimaal uit te kunnen voeren. Na de enquêteronde is een diepte-interview georganiseerd om in kleiner
verband verder te praten over de resultaten van de schriftelijke uitvraag om deze nog beter te kunnen duiden.

1
2

Outreachend wil zeggen buiten de muren van het GGZ-gebouw.
Het CCAF certificeert teams die modelgetrouw zorg bieden aan mensen met ernstige psychiatrische problemen.

Trimbos-instituut

127

4 Capaciteit en zorggebruik in cijfers
Sinds de ontwikkeling van (Flexible) ACT teams in Nederland, zo’n 15 jaar geleden, is het aantal in relatief
korte tijd gegroeid. In de loop der jaren zijn er naast de ‘reguliere’ (Flexible) ACT teams, die zorg bieden
aan mensen met epa, specialistische (Flexible) ACT teams ontstaan: forensisch (Flexible) ACT, (Flexible)
ACT Jeugd, (Flexible) ACT Verslaving en (Flexible) ACT LVB3. Het precieze aantal (Flexible) ACT teams in
Nederland is niet bekend. Geschat wordt dat het aantal Flexible ACT teams voor de reguliere doelgroep rond
de 300 ligt, inclusief ACT teams en de specialistische (Flexible) ACT teams komt het totaal naar schatting
uit op circa 400 teams. Uitgaande van een caseload van circa 200 cliënten voor de reguliere Flexible ACT
teams en een caseload van circa 100 cliënten voor de ACT teams en de specialistische (Flexible) ACT teams,
bedienen de teams naar schatting in totaal circa 70.000 cliënten. (F)ACT-teams beschikken gemiddeld over
een capaciteit van 9 tot 10 fte, zo laten de gegevens van CCAF zien. Uitgaande van het gemiddelde van
circa 10 fte per team, komt het totaal aantal fte van de teams uit op 4.000 fte. Uit de CCAF data blijkt
dat het aantal cliënten in de Flexible ACT teams redelijk stabiel is over de jaren, maar dat het totaal aantal
FTE waarover de teams beschikken afneemt. Met name in 2015 is er sprake van een toegenomen scheve
caseload-FTE verhouding.
Het aantal gecertificeerde teams, dat wil zeggen dat zij voldoen aan de modelstandaarden volgens het
CCAF, ligt op circa 300 teams4. Dat zou betekenen dat driekwart van de (Flexible) ACT teams het model
voldoende getrouw heeft geïmplementeerd. Een jaar geleden beschikten circa 245 teams over het CCAF
kwaliteitskeurmerk5. Het aantal teams dat werkt volgens de modelstandaarden stijgt dus gestaag. Het
merendeel van de gecertificeerde teams, circa 80 %, zijn Flexible ACT teams die zich richten op de reguliere
EPA-cliënten. De tot dusver circa 300 gecertificeerde teams bedienen naar schatting 55.000 mensen met
ernstige psychische aandoeningen. Dat is een substantieel aantal, al ontvangen daarmee nog lang niet alle
mensen voor wie dat behulpzaam kan zijn, geïntegreerde zorg volgens de kwaliteitsstandaarden van de
(Flexible) ACT modellen. Afgezet tegen de totale GGZ-capaciteit en de totale EPA-populatie in Nederland
betekent dit dat (Flexible) ACT circa 5-7 % van die totale capaciteit voor zijn rekening neemt en zorg biedt
aan circa een kwart tot een derde van de EPA-populatie6.

5 Stand van zaken, toekomstplannen en randvoorwaarden
Een meerderheid van de respondenten vindt dat op zes van de acht gevraagde thema’s omtrent het (Flexible)
ACT aanbod en functioneren tenminste enige verbetering wenselijk is. In tabel 1 wordt het oordeel van de
respondenten op de acht thema’s weergegeven. Met name op het gebied van ondersteuning van cliënten
bij hun maatschappelijk en persoonlijk herstel ligt ruimte voor verbetering, volgens de respondenten.
De deelnemers van het diepte-interview beamen dit. Uit de enquête blijkt verder dat er in de meeste
organisaties concrete plannen zijn om de kwaliteit van (Flexible) ACT te verbeteren. Er worden echter ook
een aantal knelpunten ervaren in de randvoorwaarden om (Flexible) ACT op een optimale wijze uit te voeren.
De oordelen over de kwaliteit van (Flexible) ACT binnen de organisatie en de plannen omtrent capaciteit
en kwaliteit, zijn onder te verdelen in vier thema’s, die achtereenvolgens besproken zullen worden: (1)
herstelondersteunend; (2) deskundigheid, behandelaanbod en modeltrouw; (3) capaciteit; (4) organisatorische
en maatschappelijke inbedding.

3
4
5
6

128

Van Vugt, 2015.
www.ccaf.nl Dit aantal zal eind van 2016 hoger liggen.
Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ, 2015
De cijfers over zorggebruik van de leden van panel Psychisch Gezien, bevestigen dit beeld (zie hoofdstuk 2).

Trimbos-instituut

Tabel 1 Oordeel respondenten over de benodigde verbeteringen (beginnend bij het thema dat de meeste verbetering behoeft)

Veel verbetering
nodig

Enige verbetering
nodig

Geen verbetering
nodig, kwaliteit
op orde

Ondersteuning bij maatschappelijk herstel (n=29)

6 (21 %)

19 (66 %)

4 (14 %)

Ondersteuning bij persoonlijk herstel (n=29)

4 (14 %)

19 (66 %)

6 (21 %)

Deskundigheid (n=30)

3 (10 %)

23 (77 %)

4 (13 %)

Capaciteit (n=29)

3 (10 %)

20 (69 %)

6 (21 %)

Ondersteuning bij symptomatisch herstel (n=29)

1 (3 %)

17 (59 %)

11 (38 %)

Maatschappelijke inbedding/samenwerking (n=29)

4 (14 %)

12 (41 %)

13 (45 %)

Inbedding in/samenwerking regionale zorgnetwerk (n=29)

2 (7 %)

12 (41 %)

15 (52 %)

Outreach (n=29)

1 (3 %)

8 (28 %)

20 (69 %)

5.1 Herstelondersteunend
Herstel7 en herstelondersteuning8 zijn begrippen die in de jaren 90 zijn intrede deden in de Nederlandse GGZ.
In de literatuur over (Flexible) ACT nemen herstel en herstelondersteunende zorg2 een belangrijke positie in.
Het doel van (Flexible) ACT is om ‘cliënten met continuïteit te begeleiden, behandelen en te ondersteunen in
hun herstel’9. Enkele jaren na de oprichting van de eerste teams ontstonden twijfels over de daadkracht van
(Flexible) ACT op het gebied van persoonlijk en maatschappelijk herstel. Uit onderzoek10 en de CCAF data
blijkt ook dat de teams beter scoren op de interne organisatie en op aandacht voor symptomatisch herstel en
dat participatie en herstel achter blijft. Dit sluit aan bij het oordeel van de respondenten die van mening zijn dat
de meeste ruimte voor verbetering ligt op het gebied van ondersteuning van cliënten bij hun maatschappelijk
en persoonlijk herstel. Een meerderheid van de respondenten vindt dat de kwaliteit van ondersteuning bij
maatschappelijk en persoonlijk herstel enigszins verbeterd kan worden en een klein deel is van mening dat
er zelfs veel verbetering nodig is. Zo wordt een gebrek aan (voldoende) ervaringsdeskundigen en aandacht
voor herstelondersteunende zorg in de teams door meerdere respondenten genoemd. In het diepte-interview
wordt beaamd dat meer aandacht moet uitgaan naar herstel en participatie, maar tegelijkertijd wordt gesteld
dat er op dit gebied de afgelopen jaren goede stappen zijn gezet. Wel geeft men aan dat er tussen organisaties
maar zeker ook tussen (Flexible) ACT teams binnen één organisatie grote verschillen kunnen bestaan in de
mate waarin herstelondersteunend wordt gewerkt. De algemene indruk is dat veel teams de ambitie hebben
om zich op het gebied van herstelondersteunende zorg verder te ontwikkelen; zorgen worden geuit over de
beschikbare middelen om dit te kunnen realiseren. Zo is de financiering vanuit de Zvw voor trajectbegeleiding
en maatschappelijk werk onzeker. Daarnaast spelen moeilijkheden omtrent regelgeving (privacy-wetgeving)
en in sommige gevallen ook het ontbreken van eenzelfde visie binnen één organisatie een rol bij het aanstellen
van ervaringsdeskundigen. Een aantal respondenten geeft aan dat er binnen de organisatie concrete plannen
zijn voor het aanstellen van een (forensische) ervaringsdeskundige dan wel een uitbreiding van het aantal
FTE. Daarnaast geven enkele respondenten aan dat hun organisatie het voornemen heeft om de inzet van
ervaringsdeskundigheid te vergroten en de positionering van de ervaringsdeskundigen te verbeteren. Het
vergroten van de kennis en/of het vergroten van de implementatie van herstelondersteunende zorg blijkt
daarnaast een belangrijke kwaliteitsslag die een groot aantal organisaties wil maken. Meerdere respondenten
geven aan dat er plannen zijn om de inzet op het gebied van participatie, dagbesteding, werk en opleiding te
vergroten. Het ontbreken of nog moeten opstarten van IPS wordt door meerdere respondenten aangegeven
als een gemis. Op dit gebied liggen er echter bij slechts twee organisaties, die al over IPS beschikken, concrete
plannen om de expertise op dit gebied verder te implementeren. Hierbij spelen de moeilijkheden rondom
financiering mogelijk een rol. In het diepte-interview wordt gesteld dat hoewel men het er over eens is dat het

7

Het begrip ‘herstel’ verwijst naar persoonlijke processen van mensen die proberen om na (ernstige) psychische ontwrichting hun leven weer op
te pakken (Deegan, 1993; Boevink e.a., 2006). Herstel omvat drie componenten, symptomatisch herstel, persoonlijk herstel en maatschappelijk
herstel (Over de brug, 2014).
8 Het begrip herstelondersteuning omvat alles wat helpt bij herstel van de ontwrichtende psychische ervaringen en de gevolgen daarvan.
Herstelondersteunende zorg is alle zorg die gericht is op het bevorderen van het herstelproces (Hendriksen-Favier e.a., 2012).
9 www.ccaf.nl
10 Van Vugt, 2015

Trimbos-instituut

129

realiseren van dagbesteding, werk en opleiding zeer belangrijk is, men de verantwoordelijkheid (en daarmee
de financiering) probeert af te schuiven naar een ander domein.
Ook op het gebied van symptomatisch herstel liggen nog verbeterpunten, zo geven de resultaten van de
enquête en het diepte-interview weer. De gewenste verbeteringen liggen met name op het gebied van
de somatische zorg, geïntegreerde verslavingszorg, traumabehandeling en behandeling gericht op cliënten
met een licht verstandelijke beperking (LVB). Bekend is dat de doelgroep van (Flexible) ACT een aanzienlijk
kortere levensverwachting heeft. De somatische zorg heeft in de laatste jaren wel meer aandacht gekregen
in de teams, met name in de vorm van somatische screening, maar interventies op het gebied van leefstijl
blijven daarbij nog achter.

5.2

Deskundigheid, behandelaanbod en modeltrouw

Het (Flexible) ACT model schrijft voor dat het team bestaat uit een mix van disciplines, die tezamen de
juiste expertise hebben om de cliënt op verschillende levensgebieden te ondersteunen. Het behandel- en
ondersteuningsaanbod van een team dient de drie componenten van herstel te beslaan. Een meerderheid
van de respondenten acht het wenselijk dat er op het gebied van deskundigheid van de teams enige
verbeteringen plaatsvinden en dan met name arbeidsdeskundigheid en rehabilitatie, ervaringsdeskundigheid
en verslavingsdeskundigheid. De CCAF audit data bevestigen het beeld dat de teams op dit gebied gemiddeld
gezien nog niet aan de kwaliteitscriteria voldoen. Het is dan ook niet verrassend dat er bij verschillende
organisaties verbeterplannen liggen om de disciplinemix te verbeteren, met andere woorden dat de disciplines
en expertises in een team zijn afgestemd op de (problematiek van de) caseload. Ook in het diepte-interview
kwam dit onderwerp ter sprake. Naast het feit dat er nog niet altijd wordt voldaan aan de door het model
vereiste disciplines, is er door een veranderde samenstelling van de cliëntenpopulatie in de (Flexible) ACT
teams noodzaak om een (nog) uitgebreidere expertise te bezitten. Zo is bij veel teams waarbij de caseload bij
aanvang voornamelijk uit mensen met psychotische stoornissen bestond, in de loop der jaren een veel meer
diverse doelgroep binnengekomen. Dit vraagt van de teams andere expertise, bijvoorbeeld op het gebied van
LVB en persoonlijkheidsstoornissen. Dit kan door nieuwe medewerkers aan te nemen die over deze expertise
beschikken, maar meer nog lijkt dit gezocht te worden in het (bij)scholen van huidige medewerkers. Plannen
voor het verbeteren van de kwaliteit van het behandelaanbod hebben de organisaties ook; deze plannen
lopen uiteen van het implementeren van een behandelaanbod op het gebied van verslavingsproblematiek
tot een specialistisch aanbod voor ‘zorgwekkende zorgmijders’.
Inzetten op meer betrokkenheid van en samenwerking met het informele systeem, zoals familie en buren
van de cliënt, wordt zowel in de enquête als in het interview genoemd. De CCAF audit data laten wel zien
dat de intensiteit van het contact met het informele netwerk van de cliënt ten opzichte van de eerste jaren is
toegenomen. De indruk bestaat dat als gevolg van de ambulantisering de druk op mantelzorg is toegenomen,
terwijl het systeem bij deze doelgroep vaak al uitgeput is. Voor de teams is het dus van belang om het
systeem op een juiste manier te ondersteunen en te voorkomen dat zij door overbelasting afhaken.
Kwaliteitsontwikkeling en modelgetrouwheid, het werken volgens de kwaliteitsstandaarden van (Flexible)
ACT, zijn zowel in de enquête als in het diepte-interview belangrijke thema’s. Teams zijn voornemens
zich te laten certificeren volgens de kwaliteitsstandaarden van het CCAF en/of hebben plannen om het
model verder te implementeren. Interne audits en het opstellen van verbeterplannen zijn onderdeel in het
kwaliteitsontwikkelingsproces van de teams. Op het gebied van outreach, een belangrijk kenmerk van
(Flexible) ACT, geeft een meerderheid van de respondenten aan dat de kwaliteit op orde is en er geen
verbeteringen nodig zijn. Dit terwijl de audit data van het CCAF duidelijk laten zien dat hierin een daling is
opgetreden, wat betekent dat de hulpverleners de cliënten minder vaak in hun eigen omgeving zien. Bezien in
het licht van de wens om meer herstelondersteunend te werken is de dalende outreach opmerkelijk te noemen.
Ondanks de plannen die er zijn op het gebied van kwaliteitsontwikkeling en modelgetrouwheid, wordt ook
duidelijk dat deze inhoudelijke ontwikkelingen onder druk staan. Er wordt door verschillende respondenten
een spanningsveld ervaren tussen enerzijds ambities voor verdere ontwikkeling en het streven naar (Flexible)
ACT modelgetrouwheid en beschikbare financiële middelen anderzijds. In dit kader worden meerdere malen
IPS en ervaringsdeskundigheid als voorbeelden genoemd: de wensen om deze te implementeren zijn er,
maar de benodigde middelen ontbreken. Ook in het diepte-interview komt dit knelpunt duidelijk naar voren.
Daarnaast wordt aangegeven dat productiedruk, het registreren van zoveel mogelijk directe (cliëntgebonden)
tijd, de ruimte voor kwaliteitsontwikkeling in de weg staat.

130

Trimbos-instituut

5.3

Capaciteit

Uit de CCAF data blijkt dat, hoewel het aantal (gecertificeerde) teams is toegenomen, de totale (Flexible)
ACT capaciteit nog niet dekkend is. Uitbreidingsplannen zijn er echter nauwelijks. Uit zowel de enquête als
het diepte-interview blijkt alleen (voorgenomen) groei te zitten bij het aantal specialistische teams. Bij enkele
organisaties zijn er plannen om binnen (bepaalde) teams enige uitbreiding te realiseren, vaak met het oog
op het realiseren van een betere disciplinemix (zie ook § 5.1 en § 5.2). Het is duidelijk dat er met name
wordt ingestoken op meer efficiëntie en het verbeteren van de kwaliteit van de teams. Daarnaast wordt
door de komst van de sociale wijkteams, de POH-GGZ en de basis-GGZ kritischer gekeken naar cliënten die
mogelijk kunnen worden doorverwezen. De CCAF data bevestigen het beeld dat de turn-over in de laatste
jaren is toegenomen. Werd in 2009 7 % van de caseload uitgeschreven, in 2015 was dit 23 %. Ook bij de
instroom wordt een stijgende trend waargenomen, al ligt de uitstroom aanzienlijk hoger dan de instroom.
De caseload-FTE verhouding is in 2015 schever komen te liggen, dat wil zeggen dat het aantal cliënten per
FTE is toegenomen. Daarbij wordt opgemerkt dat de nieuw ingestroomde cliënten meer ernstige en diverse
problematiek hebben, waardoor de belasting voor het team zwaarder wordt. De stagnatie van de (Flexible)
ACT capaciteit en het gebrek aan uitbreiding (van specialistische deskundigheid) binnen de teams wordt
daarom door een deel van de respondenten als knelpunt ervaren. De CCAF data laten bovendien zien dat
sinds 2011 een daling is opgetreden in contactfrequentie bij cliënten die (een bepaalde periode) intensievere
zorg nodig hebben11. De mogelijkheid om flexibel op- en af te schalen is één van de centrale kenmerken
van het Flexible ACT-model. De data suggereren dat de teams als gevolg van een toename van het aantal
cliënten per FTE moeite hebben om de intensivering van het contact waar te maken.

5.4

Organisatorische en maatschappelijke inbedding

(Flexible) ACT is slechts één onderdeel in een keten van zorg en ondersteuning van mensen met EPA.
Een goede ketensamenwerking is daarom van groot belang om cliënten zo goed als mogelijk te ondersteunen
in hun herstelproces. (Flexible) ACT teams moeten zowel intern, binnen hun organisatie, als extern met
verschillende partijen samenwerken. Volgens ongeveer de helft van de respondenten kan de samenwerking
en afstemming in de keten verbeterd worden, zowel in intensiteit als in kwaliteit. Moeilijkheden rondom
verschillende financieringsstromen, onduidelijkheden rondom regie en verantwoordelijkheden spelen de
teams parten in de samenwerking en afstemming met ketenpartners. De verschillende financieringsstromen
en het denken in domeinen werpen ‘schotten’ op die ten koste gaan van een goede ondersteuning van
de cliënt. Goede afstemming met het sociale domein wordt als een belangrijke en noodzakelijke uitdaging
gezien voor de komende jaren.
Hoewel er wordt aangegeven dat er met verschillende partijen wordt samengewerkt en er bij verschillende
(gemeentelijke) overleggen wordt aangeschoven, en de CCAF data een beeld schetsen van toegenomen
overleg met externe partners, worden de zichtbaarheid (in de wijk) en naamsbekendheid van (Flexible)
ACT meerdere keren genoemd als voor verbetering vatbaar. In dit kader wordt aandacht gevraagd voor het
opstellen dan wel aanscherpen van afspraken omtrent het delen van informatie over de cliënt tussen/met
verschillende (keten)partners.

5.5

Trends, ontwikkelingen en toekomstperspectieven

De drie verschillende bronnen tezamen, data van het CCAF, de enquête en het diepte-interview, laten een
genuanceerd beeld zien van de stand van zaken van (Flexible) ACT in Nederland. Het aantal teams dat aan de
kwaliteitsstandaarden voldoet neemt toe, maar bepaalde onderdelen van het model blijven achter. Met name
de ondersteuning op het gebied van maatschappelijk en persoonlijk herstel verdient de nodige aandacht.
Hoewel er verschillende knelpunten worden ervaren, is het beeld dat de kwaliteit van (Flexible) ACT
gemiddeld is toegenomen. Het (Flexible) ACT model stelt een bepaalde standaard, het zorgt voor meer
eenheid en transparantie. De multidisciplinariteit, de verschillende deskundigheden die naar eenzelfde casus
kijken, het teamwerk, de integraliteit en continuïteit van zorg worden ervaren als belangrijke toegevoegde
waarden van (Flexible) ACT. Opgemerkt wordt dat (Flexible) ACT ertoe heeft geleid dat professionals graag
met de EPA-doelgroep willen werken, terwijl dit vóór het ontstaan van deze teams veel minder het geval was.

11 De contactfrequentie bij ‘stabiele’ cliënten is in de loop der jaren weinig veranderd; gemiddeld komt dit uit op eens per twee weken, waar het
model eens per week voorschrijft.

Trimbos-instituut

131

Uitdagingen liggen er genoeg voor de teams. Zo werd al eerder opgemerkt dat de teams in de loop der
jaren te maken hebben gekregen met een complexere en meer diverse doelgroep. Veel teams hebben
een ontwikkeling doorgemaakt van ‘klassiek psychose team’ naar een team dat een breed spectrum van
cliënten met EPA bedient. Dit vraagt expertise en een behandelaanbod die hierbij aansluiten en dat is nog
niet altijd het geval, zo wordt geconstateerd. Teams moeten daarnaast voldoende ruimte krijgen voor
casuïstiekbespreking, supervisie en consulatie. De ontwikkeling van het ontstaan van specialistische (Flexible)
ACT teams enerzijds en de ontwikkeling naar meer diversiteit in de reguliere teams anderzijds, roept de vraag
op aan welke ontwikkeling de voorkeur gegeven moet worden. In het diepte-interview wordt duidelijk dat
het werkveld worstelt met deze vraag. Ook de complexer wordende doelgroep vraagt om aanpassing van
deskundigheid en aanbod. Een belangrijke oorzaak ligt volgens de respondenten en de deelnemers van het
interview bij de afbouw van klinische bedden zonder voldoende opbouw van ambulante voorzieningen.
Daarnaast wordt aangegeven dat de teams soms cliënten in hun team moeten opnemen die niet (volledig)
aan de inclusiecriteria voldoen. Als voorbeeld worden TBS-cliënten genoemd. Daarnaast speelt in de grote
steden mee dat de afgelopen jaren ACT teams zijn omgevormd tot Flexible ACT teams. Dit betekent een
grotere caseload terwijl de doelgroep hetzelfde is gebleven of zelfs complexer is geworden. Daarnaast speelt
mee dat meer cliënten dan voorheen worden uitgeschreven. Over het algemeen zijn dit cliënten met lichtere
problematiek die onder andere naar de basis-GGZ worden uitgeschreven. Door deze uitstroom kunnen
nieuwe cliënten instromen, cliënten met zwaardere problematiek, waardoor de complexiteit van de caseload
als geheel toeneemt. Het lijkt erop dat de doelgroep van de teams verschuift naar een ACT-populatie, terwijl
het gros van de teams een Flexible ACT betreft, met bijbehorende grotere caseloads.
De toegenomen complexiteit van de doelgroep, de druk op productie en efficiëntie en de toegenomen
administratie- en registratielast vraagt het nodige van de teams. Algemeen oordeel is dat deze aspecten ten
koste gaan van inhoudelijke ontwikkelingen. Daarnaast resulteert het in een gebrek aan een langetermijnblik;
in plaats daarvan wordt er (vaker dan men lief is) achter crisissen aangelopen. Ook ontbreekt de tijd voor
(ongerichte) casefinding, een belangrijk kenmerk van (Flexible) ACT waar in de beginjaren wel tijd voor was.
Toch vindt men dat de zorg voor EPA-cliënten vergeleken met een aantal jaar geleden is verbeterd. Er wordt
methodisch gewerkt op verschillende levensgebieden, er is meer aandacht voor de krachten (in plaats van de
klachten) van de cliënt en de verbinding met ketenpartners en andere domeinen wordt steeds beter gemaakt.
De (Flexible) ACT teams ervaren knelpunten omtrent financiering en regelgeving. De verschillende
financieringsstromen werpen schotten op die met name op het gebied van maatschappelijke ondersteuning
belemmerend werken. Het ‘ontschotten’ van en het samenbrengen van financieringsstromen is een
veelgehoorde wens. Ook wordt geopperd om een soort PGB in te stellen, waar alle ondersteuning die een cliënt
nodig heeft, (G)GZ, wonen en arbeid etc., in zit. Bepaalde wet- en regelgeving werkt eveneens belemmerend
bij de implementatie van het (Flexible) ACT model, zoals de CONO registratie bij de ervaringsdeskundige.
Andere regelgeving kan (onbedoeld) positief uitpakken, zoals bijvoorbeeld de verplichting om jaarlijks een
bepaald percentage cliënten te moeten uitschrijven. Dit dwingt teams om hun caseload kritisch langs te
lopen en geeft het daarmee bepaalde cliënten een nieuw perspectief. Was in de beginjaren (Flexible) ACT
voor het overgrote deel van de cliënten het ‘eindstation’, nu zijn er door de komst van de basis-GGZ en de
POH-GGZ meer mogelijkheden om de cliënt uit te schrijven naar minder intensieve zorg. Minder postief is
dat deze cliëntèle daarmee buiten beeld van de teams raken, ook als blijkt dat deze (periodiek) toch (weer)
intensieve zorg nodig hebben. Voor een aanzienlijk deel van de doelgroep bieden basis-GGZ en de POH-GGZ
onvoldoende ondersteuning, voor hen is intensievere begeleiding (door (Flexible) ACT) nodig.
Winst is volgens de (Flexible) ACT teams te behalen bij het verbeteren van adminstratieve processen, waardoor
medewerkers minder belast worden en meer tijd aan cliënten kunnen besteden. Daarnaast wordt de integratie
van de RIBW’s in de (Flexible) ACT teams wenselijk geacht. Hierbij wordt aangegeven dat (Flexible) ACT teams
vooral niet álles moeten willen doen als de expertise bij een andere partij ligt, zoals woonbegeleiding. Taak van
de (Flexible) ACT teams is dan het zorgdragen voor een goede afstemming, samenwerking en regievoering.
Gevraagd naar de toekomst van (Flexible) ACT, dan wordt enerzijds een beeld geschetst van een laag­
drempelige netwerkorganisatie waarin (G)GZ, thuiszorg, welzijn etc. zijn geïntegreerd voor een gebied van
ongeveer 15.000 inwoners, een aanzienlijk kleinere schaal dan waarin (Flexible) ACT nu opereert. Hierbij wordt
opgemerkt dat schaalverkleining het risico meebrengt van versnippering, verlies van expertise en het (Flexible)
ACT mogelijk kwetsbaar maakt. Anderzijds wordt een beeld geschetst van (Flexible) ACT teams die zich juist
strikter aan de EPA-doelgroep houden opdat de kracht van het model beter tot uiting kan komen. Duidelijk is
dat de verworvenheden van (Flexible) ACT gekoesterd moeten worden. Een maatschappelijke bussiness case
om het maatschappelijk nut van (Flexible) ACT aan te tonen, is een laatste aanbeveling die wordt genoemd.

132

Trimbos-instituut

6 Samenvatting en conclusie
Ten behoeve van de Landelijke Monitor Ambulantisering is een enquête uitgezet onder organisaties die
beschikken over (Flexible) ACT teams, is een diepte-interview gehouden onder enkele vertegenwoordigers
van (Flexible) ACT teams en zijn gegevens van CCAF geanalyseerd.
Sinds de ontwikkeling van (Flexible) ACT teams in Nederland, zo’n 15 jaar geleden, is het aantal teams gestaag
gegroeid. Het totaal aantal (Flexible) ACT teams in Nederland is naar schatting 400 teams die tezamen circa
70.000 cliënten in zorg hebben, waarvan circa 55.000 cliënten zorg ontvangen van gecertificeerde (Flexible)
ACT teams. De totale (Flexible) ACT capaciteit in Nederland bedraagt circa 4.000 FTE, afgezet tegen de
totale GGZ-capaciteit en de totale EPA-populatie in Nederland betekent dit dat (Flexible) ACT circa 5 à 7 %
van die totale capaciteit voor zijn rekening neemt en zorgt biedt aan circa een kwart tot een derde van de
EPA-populatie.
Kwaliteitsbeoordelingen van het CCAF laten zien dat de (Flexible) ACT-teams op sommige onderdelen beter
aan de kwaliteitsstandaarden voldoen dan op andere onderdelen. Zo worden goede resultaten behaald op
de interne organisatie van de teams en op aandacht voor symptomatisch herstel. De meeste ruimte voor
verbetering ligt op het gebied van ondersteuning van cliënten bij hun maatschappelijk en persoonlijk herstel.
De enquêteresultaten onder de vertegenwoodigers van de (F)ACT-teams en het diepte-interview bevestigen
dit beeld. Twee oorzaken lijken ten grondslag te liggen aan het achterblijven van de kwaliteit van zorg op
deze onderdelen. De eerste is gelegen in de beschikbare capaciteit. Zo blijkt uit de CCAF-data dat in 2015 het
aantal cliënten per FTE is toegenomen. Daarnaast is er sprake van een steeds hogerere turn-over; er worden
jaarlijks meer cliënten (met relatief lichte problematiek) uitgeschreven en de instroom bestaat uit cliënten met
meer diverse en complexere problematiek. De CCAF data laten zien dat de gemiddelde contactfrequentie
voor cliënten in de loop der jaren redelijk stabiel is; gemiddeld eens per twee weken, terwijl het model een
gemiddelde van eens per week voorschrijft. De contactfrequentie bij cliënten die een bepaalde periode
intensievere zorg nodig hebben, laat een daling zien. Het lijkt er dus op dat de teams hun handen vol
hebben aan het aantal cliënten en de verzwaring van de problematiek. Daarmee lijkt voor ondersteuning op
andere terreinen te weinig tijd en capaciteit over te blijven. Een tweede oorzaak is gelegen in de beschikbare
deskundigheid. Ervaringsdeskundigheid, rehabilitatiedeskundigheid en arbeidsdeskundigheid zijn nog
onvoldoende vertegenwoordigd in de teams, zo wordt gesignaleerd.
Ook op een aantal andere terreinen liggen verbeterpunten, zo geven de resultaten van de enquête en
het diepte-interview weer. Daarbij gaat het met name om verbeteringen op het gebied van de somatische
zorg, geïntegreerde verslavingszorg, traumabehandeling en behandeling gericht op cliënten met een licht
verstandelijke beperking (LVB).
Deelnemers aan het diepte-interview zijn wel van mening dat de zorg voor EPA-cliënten vergeleken met
een aantal jaar geleden is verbeterd. Er komt meer aandacht voor de krachten (in plaats van de klachten)
van de cliënt en de verbinding met ketenpartners en andere domeinen wordt steeds beter gemaakt, zo luidt
het. CCAF-data bevestigen dat de (Flexible) ACT teams in de loop van de jaren vooral zijn verbeterd in de
samenwerking met externe partners en met informele steunsystemen. Daar staat tegenover dat de teams,
afgaand op de CCAF-data, in de afgelopen jaren beduidend minder outreachend zijn gaan werken.
Gevraagd naar de randvoorwaarden voor een optimale implementatie en een optimaal functioneren van
(Flexible) ACT en naar de eventuele knelpunten daarin, brengen de vertegenwoordigers van de teams een
aantal thema’s voor het voetlicht.
In de eerste plaats wordt een spanningsveld ervaren tussen enerzijds ambities voor verdere ontwikkeling
en het streven naar (Flexible) ACT modelgetrouwheid en beschikbare financiële middelen anderzijds. Dat
speelt over de volle breedte van de gewenste capaciteitsuitbreidingen en kwaliteitsverbeteringen, maar in
het bijzonder voor het versterken van het team met arbeidsdeskundigheid (IPS) en ervaringsdeskundigheid.
Regelgeving en knelpunten in het financieringsstelsel spelen daarbij ook een rol. Met name de financiering
van ondersteuning bij sociale en maatschappelijke participatie, werk en opleiding dreigt tussen de wal en het
schip van verschillende financieringskaders te vallen.
Meer in het algemeen wordt vastgesteld dat, waar symptomatisch, persoonlijk en maatschappelijk herstel juist
hand in hand gaan en om geïntegreerde ondersteuning vragen, de verschillende financieringsstromen in ‘schot­
­ten’ tussen afzonderlijke domeinen resulteren en aanleiding geven tot ‘afwentelingsgedrag’ tussen financiers.

Trimbos-instituut

133

Gesignaleerd wordt daarnaast dat een toenemende productiedruk, in termen van het registreren van zoveel
mogelijk directe (cliëntgebonden) tijd, de ruimte voor kwaliteitsontwikkeling in de weg staat. Toegenomen
administratie- en registratielast zet die ruimte nog verder onder druk, zo luidt het.
Deelnemers aan het diepte-interview wijzen ook op een toenemende druk om jaarlijks een bepaald percentage
cliënten uit te schrijven en bijvoorbeeld naar de basis-GGZ of de POH-GGZ te geleiden. Positief aan deze
ontwikkeling, zo wordt gesignaleerd, is dat het de teams ertoe aanzet om periodiek hun caseload kritisch
langs te lopen en te bezien welke cliënten met een uitschrijving en doorgeleiding een nieuw perspectief kan
worden geboden. Minder postief is dat deze cliëntele daarmee buiten beeld van de teams raken, ook als
blijkt dat deze (periodiek) toch (weer) intensieve zorg nodig hebben.
Bovengenoemde knelpunten weerhouden de teams er niet van om in te zetten op verdere kwaliteitsverbetering.
De plannen lopen uiteen van investeringen in een betere modelgetrouwheid, inzet op herstelondersteunende
zorg, ervaringsdeskunidgheid, samenwerking met interne en externe ketenpartners (met speciale aandacht
voor het ‘sociaal domein’) en met het informele netwerk rondom de cliënt, meer en betere psychische
behandeling en deskundigheid rond specifieke doelgroepen. Ook geven meerdere respondenten aan dat
er plannen zijn om de inzet op het gebied van participatie, dagbesteding, werk en opleiding te vergroten.
Kanttekening daarbij is dat er vooralsnog slechts bij twee organisaties, die al over IPS beschikken, concrete
plannen zijn om de expertise op dit gebied verder te implementeren.
Een belangrijke kanttekening bij de toekomstplannen is ook dat er momenteel, en afgaand op de
enquêteresultaten, in de meeste organisaties geen plannen meer zijn om het aantal (F)ACT teams of de
capaciteit van de teams nog verder uit te breiden. Waar nog wel uitbreidingsplannen zijn, betreft het vooral
de specialistische teams. Eén en ander zou betekenen dat de gestage groei van (Flexible) ACT, zoals die over
de afgelopen vijftien jaar te zien is geweest, tot een halt aan het komen is.

Geïnterviewde professionals
Interview:
André Verhagen (Arkin)
Ingrid Mooij (De Jutters)
Marijn Mertens (Lucertis)
Pascal Hoogenboom (GGZ Rivierduinen)
Advies enquête:
Elsbeth de Ruijter (F-ACT Nederland)
Margret Overdijk (CCAF)
Ronald van Gool (GGZ Ingeest)
René in ‘t Veld (Tactus)

Literatuur
Boevink, W., Plooy, A., & Van Rooijen, S. (red.) (2006). Herstel, empowerment en ervaringsdeskundigheid.
Amsterdam: SWP
CCAF. www.ccaf.nl
Deegan, P. (1993). Recovering our sense of value after being labeled mentally ill. Journal of Psychosocial
Nursing, 31 (4), 7-11.
Hendriksen-Favier, A., Nijnens, K., & Van Rooijen, S. (2012) Handreiking voor de implementatie van
herstelondersteunende zorg in de ggz. Trimbos-instituut Utrecht.
Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ (2015). Trimbos-instituut Utrecht.
Over de brug. Plan van aanpak voor de behandeling, begeleiding en ondersteuning bij ernstige psychische
aandoeningen (2014). Kenniscentrum Phrenos.
Van Veldhuizen R, Polhuis D, Bähler M, Mulder CL, Kroon H (Red.). (2015). Handboek (Flexible) ACT.
2e geheel herziene druk. Utrecht: De Tijdstroom Uitgeverij.
Van Vugt, M.D. (2015). Assertive Community Treatment in the Netherlands. Proefschrift, Erasmus Universiteit
Rotterdam.

134

Trimbos-instituut

Bijlage F
Deelonderzoek Intensive Home Treatment (IHT)

Aafje Knispel
Frank van Hoof

Trimbos-instituut

135

136

Trimbos-instituut

Inhoud

1

Inleiding

139

2

IHT model

139

3

Onderzoeksaanpak

139

4

Capaciteit en zorggebruik in cijfers

140

5

Organisatie van de teams

140

6

Benodigde verbeteringen

141

7

Randvoorwaarden

142

8

Uitbreidingsplannen en kwaliteitsverbeteringen

142

9

Samenvatting en conclusie

143

Geïnterviewde professionals

144

Literatuur

144

Trimbos-instituut

137

138

Trimbos-instituut

Intensive Home Treatment (IHT)
1 Inleiding
Eén van de doelstellingen van de Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ (LMA)
is het monitoren van veranderingen in het ambulante aanbod van de GGZ (met name het ambulante aanbod
voor mensen met ernstige psychische aandoeningen).
Onderdeel van de tweede meting van de LMA is het in kaart brengen van de ontwikkelingen in omvang
en implementatie van een aantal specifieke ambulante GGZ-voorzieningen namelijk (Flexible) Assertive
Community Treatment ((F)ACT), Vroege Interventie Psychose (VIP) en Intensive Home Treatment (IHT).
In deze rapportage wordt verslag gedaan van de uitvraag naar IHT.

2 IHT model
Intensive Home Treatment (IHT) bestaat sinds kort in Nederland. Het model bouwt voort op de crisis resolution
teams die rond 2000 in Engeland werden geïntroduceerd (Johnson, 2013). Met IHT dient volgens de
modelbeschrijving door een multidisciplinair team intensieve ambulante zorg geboden te worden bij patiënten
die in crisis verkeren met als doel om opnames te voorkomen dan wel te verkorten. Het team kan in vergelijking
tot reguliere crisisdiensten langer doorbehandelen (zes weken of langer), waardoor er in de crisisfase meer
continuïteit van zorg is. Het IHT-team behandelt evidence based en focust op het versterken van de regie van
de cliënt op het eigen functioneren tot een dusdanig niveau dat de cliënt zonder het team verder kan. De hulp
vindt primair plaats bij de cliënt thuis, waarbij ook het systeem rondom de cliënt wordt ondersteund, en kan
opgeschaald worden tot drie bezoeken per dag (Prinsen e.a., 2016). IHT heeft daarnaast de organisatorische
doelstelling om bestaande ambulante opschalingsmogelijkheden1 (zoals psychiatrische intensieve zorg en
kortdurende psychiatrische thuiszorg) te integreren in één team (Prinsen e.a., 2016).
IHT vervult meerdere functies:
• Acute crisisbeoordeling en crisisinterventie met 24x7 uur beschikbaarheid;
• Poortwachterfunctie voor opnamen;
• Intensieve thuisbehandeling als alternatief voor een opname totdat de crisis voorbij is en de zorg is
overgedragen aan een ambulant team;
• Faciliteren van een zo kort mogelijke opname.
Integratie van de crisisdienstfuncties in de IHT-teams maakt dat IHT-teams bovenstaande functies (optimaal)
kunnen bieden.

3 Onderzoeksaanpak
Om inzicht te krijgen in de omvang van het aantal IHT-teams in Nederland, de wijze waarop de teams
georganiseerd zijn en op de mogelijke belemmeringen die worden ervaren bij de implementatie van IHT is in
samenwerking met het Platform IHT2 een vragenlijst ontwikkeld. Deze vragenlijst is verstuurd (middels een

1
2

Zen modelgetrouw FACT-team is integraal verantwoordelijk (regie) en moet kunnen opschalen maar hoeft de crisiszorg niet per se zelf te
leveren (www.ccaf.nl ). In een beperkt aantal regio’s vervult het IHT-team ook een functie voor FACT-cliënten.
Het Platform IHT is een samenwerkingsverband tussen GGZ organisaties met als doelstelling om ervaringen te delen om zo en in combinatie
met onderzoek het IHT-model te optimaliseren (www.i-ht.nl).

Trimbos-instituut

139

online uitvraag) naar contactpersonen van de bij het Platform IHT aangesloten GGZ organisaties3. In totaal
werden 21 organisaties4 aangeschreven.
Na de vragenlijstronde is een groepsinterview gehouden met drie respondenten om zo de resultaten van de
schriftelijke uitvraag nog beter te kunnen duiden. Ook is een eerste rapportage van de resultaten besproken
met leden van het IHT-platform.

4 Capaciteit en zorggebruik in cijfers
19 van de 21 aangeschreven organisaties hebben de vragenlijst (gedeeltelijk) ingevuld. Deze 19 organisaties
beschikten tezamen over 31 IHT teams. Van 19 van deze 31 teams zijn data aangeleverd over het aantal fte’s
van de teams. Tezamen bestonden deze 19 teams uit 236 fte met een gemiddelde van 12,4 fte per team.
De range van het aantal fte per team was groot en liep van 6 tot 24 fte (afgerond 32 procent van de teams
had tussen de 6 en 9 fte, afgerond 32 procent had tussen de 10 en 13 fte en de overige 36 procent van de
teams had tussen 14 en 24 fte).
18 teams hebben gegevens aangeleverd over het totaal aantal cliënten dat in 2015 werd aangemeld bij het
IHT-team. Bij de 18 teams werden in 2015 tezamen 5.740 cliënten aangemeld met daarbij de kanttekening
dat de range van het aantal aangemelde cliënten per team groot was (range van 25 tot 1.100 cliënten
met een gemiddelde van 319 cliënten5. Een derde van de teams had tussen de 25 en 181 aangemelde
cliënten, een derde had tussen de 182 en 354 aangemelde cliënten en een derde had tussen de 355 en 1100
aanmeldingen). 19 teams hebben aangegeven hoeveel cliënten zij op een peildatum (1 mei 2016) hadden.
In totaal hadden deze 19 teams op dat moment 1.101 cliënten in behandeling, met een gemiddelde van
58 cliënten per team (Range van 14 tot 146 cliënten. Afgerond 32 procent van de teams had tussen de 14
en 25 cliënten op de peildatum, afgerond 32 procent had tussen de 26 en 45 cliënten op de peildatum en
afgerond 36 procent had tussen de 46 en 146 cliënten op de peildatum).

De caseload van de IHT-teams (aantal cliënten op peildatum gedeeld door het aantal fte’s van het team)
varieerde, bij de 18 teams waarvoor dit berekend kon worden, tussen de 1,8 en 10,9 met een gemiddelde
van 4,6. (Een derde van de teams had een caseload tussen de 1,8 en 2,7 cliënten per fte, een derde had een
caseload tussen 2,8 en 5,3 en een derde tussen 5,4 en 10,9.)
Uitgaande van het gemiddelde van 12,4 fte per team en een gemiddelde van 319 aanmeldingen in 2015
kan een voorzichtige schatting gemaakt worden van het totaal aantal fte en aantal cliënten in 2015 van
de organisaties die lid zijn van het IHT-platform. Uitgaande van nog eens (tenminste) twee IHT-teams van
de instellingen die wel zijn aangeschreven maar niet hebben gerespondeerd zou het totaal uitkomen op
33 IHT-teams. Dit zou neerkomen op afgerond 409 fte en 10.527 aanmeldingen in 2015 voor deze 33
IHT-teams. Nogmaals, dit is een voorzichtige schatting aangezien de range van het aantal fte en het aantal
cliënten per team behoorlijk groot is en een schatting gebaseerd op het gemiddelde dus gezien moet worden
als een schatting met een behoorlijke marge.

5 Organisatie van de teams
Van 26 van de 31 IHT-teams is informatie aangeleverd over (een aantal kernaspecten van) de organisatie en
taken van de teams. Deze informatie wordt samengevat in onderstaande tabel.

3
4
5

140

Het is onbekend hoeveel organisaties er zijn die IHT aanbieden maar geen lid zijn van het IHT platform. Daarom kan er geen schatting gemaakt
worden van de landelijke dekkingsgraad van de data van deze uitvraag.
Van één organisatie hebben twee bedrijfsonderdelen elk een aparte vragenlijst gekregen. Twee andere organisaties hebben één gezamenlijke
vragenlijst gekregen omdat zij samenwerken in IHT-teams.
Eén team had in 2015 beduidend meer cliënten dan de andere teams. Als dit ene team buiten beschouwing wordt gelaten komt het gemiddeld
aantal cliënten van de overige teams uit op 273 cliënten.

Trimbos-instituut

Tabel 1 Organisatie van de IHT-teams (26 teams)
De crisisdienst is onderdeel van
het IHT-team

Het IHT-team is 24x7 uur
beschikbaar

Team vervult de poortwachtersfunctie voor opnamen in de regio

Ja

15 (58 %)

17 (65 %)

9 (35 %)

Nee

11 (42 %)

9 (35 %)

3 (12 %)

Gedeeltelijk

14 (54 %)

Uit bovenstaande cijfers komt naar voren dat de crisisdienst in ruim de helft van teams geïntegreerd is maar
dat er dus ook nog een redelijk aantal teams is waarbij dit (nog) niet het geval is. De 24-uurs beschikbaarheid
is bij afgerond tweederde van de teams gerealiseerd. Of er bij de overige teams een andere keuze is gemaakt
en/of zaken nog in ontwikkeling zijn wat betreft de beschikbaarheid is niet bekend. Een derde van de
teams vervult de poortwachtersfunctie voor opnamen en ruim de helft van de teams vervult deze functie
gedeeltelijk.
De cijfers laten zien dat een meerderheid van de IHT-teams de functies vervult die de teams volgens de
IHT-modelbeschrijving en doelstellingen zouden moeten vervullen, maar dat er tegelijkertijd teams zijn waar
dit (nog) niet gerealiseerd is. Mogelijk is een aantal teams pas recent opgestart en moet het één en ander
nog gerealiseerd worden. Mogelijk is het (ook) gerelateerd aan knelpunten bij de implementatie van IHT.
Deze knelpunten komen in de volgende paragrafen aan bod.

6 Benodigde verbeteringen
Aan de respondenten is gevraagd of, naar hun oordeel, verbeteringen nodig zijn op een aantal specifieke
onderdelen. Deze gegevens worden vermeld in onderstaande tabel.
Tabel 2 Oordeel respondenten over de benodigde verbeteringen (beginnend bij het onderdeel dat de meeste verbetering
behoeft en dan aflopend)

Poortwachtersfunctie (n=18)

Integratie/
afstemming
regionaal
netwerk (n=18)

Veel verbetering nodig

8 (44 %)

6 (33 %)

4 (22 %)

2 (11 %)

1 (6 %)

Enige verbetering nodig

7 (39 %)

9 (50 %)

12 (67 %)

9 (50 %)

13 (72 %)

Geen verbeteringen nodig

3 (17 %)

3 (17 %)

2 (11 %)

7 (39 %)

4 (22 %)

Capaciteit
(n=18)

Beschik­
baarheid
(n=18)

Deskundigheid
(n=18)

Uit bovenstaande cijfers blijkt dat een relatief groot deel van de respondenten (bijna de helft) oordeelt dat
de poortwachtersfunctie veel verbeteringen behoeft. Dit sluit aan bij de eerder genoemde bevinding dat een
relatief groot deel van de teams de poortwachtersfunctie voor opnames niet of alleen gedeeltelijk vervult.
Opgemerkt werd dat de beperkte poortwachtersfunctie soms te maken heeft met PAAZ-afdelingen in de
regio dan wel andere intramurale klinieken die geen onderdeel zijn van de organisatie waar het IHT-team
deel van uitmaakt. Dit maakt het realiseren van de poortwachtersfunctie volgens respondenten complex.
De afstemming dan wel de integratie in het regionale netwerk zou volgens een derde van de respondenten
sterk verbeterd moeten worden. De antwoorden van de respondenten laten verder zien dat op alle onderdelen
(volgens de meeste respondenten) ruimte is voor (tenminste) enige verbetering.

Trimbos-instituut

141

7 Randvoorwaarden
Naast vragen over het aantal IHT-teams en de mogelijke verbeterpunten voor de teams zelf, is aan de
respondenten ook gevraagd om aan te geven of zij knelpunten ervaren in de randvoorwaarden om IHT
optimaal aan te kunnen bieden. Van de 18 respondenten die deze vraag beantwoordden, gaven 14
respondenten (78 %) aan inderdaad knelpunten te ervaren in de randvoorwaarden. Deze 14 respondenten
benoemden een aantal uiteenlopende knelpunten. Deze knelpunten hadden vooral te maken met:
• Schaalgrootte
• Ketenzorg
• Financiering
Schaalgrootte
Een volledig opgezet IHT-team vergt een zekere schaalgrootte. Door de respondenten is genoemd dat het
werkgebied soms dusdanig groot is dat er veel tijd opgaat aan reistijd waardoor er minder tijd overblijft
voor het daadwerkelijk behandelen en begeleiden van cliënten. Ook het aantal fte is volgens respondenten
soms onvoldoende om de (grote) regio te kunnen bedienen, 24-uurszorg te kunnen bieden en voldoende
op te kunnen schalen. Dit leidt ertoe dat er te weinig behandelplekken kunnen zijn in het team, aldus één
van de respondenten. Wat betreft de personele bezetting werd ook benoemd dat er steeds minder sociaal
psychiatrisch verpleegkundigen beschikbaar zijn terwijl de competenties van deze professionals om in de
context van de cliënt te kunnen opereren juist erg van belang worden geacht.
Ketenzorg
Verschillende respondenten benoemden dat er belemmeringen zijn, op meerdere plaatsen, in de keten;
de poortwachtersfunctie is soms nog niet zoals men het zou willen, er is weinig tijd om actief de connectie te
zoeken met ketenpartners, er zijn wachttijden voor de reguliere ambulante zorg en er is soms onvoldoende
contact met klinieken van andere instellingen. Verstopping in de keten kan ertoe leiden dat IHT ten onrechte
wordt ingezet als overbruggingszorg, aldus respondenten, en dat er wachttijden ontstaan en cliënten langer
dan gewenst bij het IHT-team blijven. Inflexibiliteit binnen het zorgsysteem, zoals klinieken die een minimum
dan wel een maximum aantal opnamedagen hanteren, een stop bij een ambulant behandelcentrum vanwege
een productieplafond en organisaties die personeelsleden van de reguliere ambulante centra niet langer
toestaan om op huisbezoek te gaan, spelen ook een grote rol bij de (on)mogelijkheden om de gewenste
ketenzorg te kunnen bieden. De afstemming tussen de verschillende voorzieningen van één GGZ-aanbieder
en de afstemming met andere aanbieders en domeinen laten dikwijls nog te wensen over. IHT kan dan in de
praktijk worden ingezet om ‘gaten te dichten’ op plekken waar IHT in principe niet voor bedoeld is, aldus
respondenten. Het vergroten van de kennis over de werkwijze en doelstellingen van IHT, is iets dat volgens
respondenten dan ook binnen de gehele GGZ-organisatie en aanverwante domeinen moet plaatsvinden.
Financiering
Ten slotte werd door de respondenten benoemd dat onvoldoende en onduidelijke financiering knelpunten
vormen in het optimaal kunnen inzetten en uitvoeren van IHT. Doordat niet de beschikbaarheid maar de
productie wordt gefinancierd is het moeilijk om capaciteit te reserveren en flexibel om te kunnen gaan met
fluctuaties in drukte. Werken met een vast budget zou wat dit betreft volgens respondenten bepaalde
knelpunten kunnen oplossen. Hier wordt door de NZa over nagedacht.

8 Uitbreidingsplannen en kwaliteitsverbeteringen
Aan de respondenten zijn vragen gesteld over uitbreidingsplannen van IHT en plannen om de kwaliteit van
IHT te verbeteren. 17 van de 19 respondenten hebben de vraag over de uitbreidingsplannen beantwoord.
11 (65 %) gaven aan uitbreidingsplannen te hebben, zes (35 %) gaven aan dat er geen plannen zijn om
de capaciteit van IHT uit te breiden. De omvang van de uitbreidingsplannen loopt erg uiteen. De range van

142

Trimbos-instituut

de uitbreidingsplannen loopt van 0.9 fte tot 40 fte met een gemiddelde van 7,6 fte en een totale omvang
van 76,5 fte (n=10) (uitgaande van de schatting van 409 fte van 33 teams komt dit neer op een uitbreiding
van afgerond 19 procent). Soms gaat het om het vergroten van de bestaande teams, soms zijn er plannen
om het aantal teams uit te breiden (vier respondenten gaven aan plannen te hebben om het aantal teams
uit te breiden met een uitbreiding van in totaal zes teams). Dit verklaart ook de range van het aantal uit te
breiden fte’s.
Bijna twee derde van de respondenten gaf aan dat er (ook) plannen zijn om de kwaliteit van het IHT-aanbod
te versterken (13 respondenten, n=18). Veel genoemd is het bevorderen van de deskundigheid van het
personeel, onder andere wat betreft systematisch werken en suïcidepreventie. Respondenten gaven ook
aan concrete plannen te hebben om de poortwachtersfunctie en de mogelijkheden voor acute dag/
deeltijdbehandeling te versterken. Daarnaast zijn er (zoals genoemd) plannen om het aantal fte te vergroten
en om de beschikbaarheid buiten kantoortijden te verbeteren. Tenslotte gaven respondenten aan te gaan
onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om taken door andere professionals (of door een andere samenstelling
van professionals) uit te laten voeren dan nu het geval is. Als voorbeeld werd benoemd dat de SPV-er meer
verantwoordelijkheden kan krijgen in de intakeprocedure.

9 Samenvatting en conclusie
De 19 organisaties die deelnamen aan de uitvraag over IHT hebben tezamen 31 teams. Uitgaande van een
gemiddelde van 12 à 13 fte per team en een gemiddelde van ruim 300 aanmeldingen in 2015 per team,
wordt het totaal van de fte’s van deze 31 teams plus (tenminste) twee teams van de niet responderende
instellingen (met een zekere marge) geschat op ruim 400 fte en het aantal aanmeldingen op ruim 10.500
in 2015.
Uit de resultaten blijkt dat er nog aanzienlijke verschillen zijn tussen de teams in de mate waarin er volgens
de uitgangspunten van het IHT-model wordt gewerkt (hetgeen in Engeland overigens ook het geval is
(Paton e.a., 2016)). Zo zijn (nog) niet bij alle teams integratie van de crisisdienst, 24x7 beschikbaarheid en
de poortwachtersfuncties voor opnamen gerealiseerd. Bij vier op de tien teams maakt de crisisdienst (nog)
geen onderdeel uit van het team, bij ruim een derde van de teams is de 24x7 beschikbaarheid (nog) niet
gerealiseerd en de poortwachtersfunctie is bij één op de acht teams nog niet geïntegreerd en bij de helft van
de teams alleen gedeeltelijk. De respondenten geven ook aan de nodige verbeterpunten te zien, vooral wat
betreft de poortwachtersfunctie en de afstemming binnen het netwerk in de regio.
De randvoorwaarden om optimaal te functioneren en verder te ontwikkelen laten (nog) dikwijls te wensen
over, aldus respondenten. De belangrijkste knelpunten zijn dat financiën en capaciteit vaak niet afdoende
zijn om de gehele regio optimaal te kunnen bedienen en dat er diverse knelpunten zijn in de organisatie van
(keten-)zorg. Door het disfunctioneren van de keten zien IHT-teams zich genoodzaakt om taken te verrichten
die eigenlijk niet tot hun pakket behoren, ontstaan er wachttijden en blijven cliënten onnodig lang bij het
IHT-team. Met als gevolg dat de leden van het IHT-team de kerntaken soms niet kunnen vervullen op de
manier dat zij zouden willen. Het gevoel leeft dat de ‘grenzen van het systeem nu wel echt bereikt zijn’.
De resultaten wijzen uit dat IHT volop in ontwikkeling is, zowel in kwantitatieve als in kwalitatieve zin.
De plaats van IHT in het zorglandschap is nog niet vanzelfsprekend. In het kader van de ambulantisering zal
nader bezien moeten worden of en hoe die plaats versterkt kan worden.

Trimbos-instituut

143

Geraadpleegde professionals
Geïnterviewden:
Charlotte Gabriel
Arianne van Hoorn
Stefan Moleman
Leden IHT-platform die input hebben geleverd voor de vragenlijst en de rapportage:
Lianne Boersma
Jurgen Cornelis
Elnathan Prinsen
Rijna Smeerdijk
Bas van Wel

Literatuur
Johnson, S. (2013). Crisis resolution and home treatment teams: an evolving model
S Johnson. Advances in Psychiatric Treatment, 19, 115-12.

Paton, F., Wright, K., Ayre, N., Dare, C., Johnson, S., Lloyd-Evans, B., Simpson, A., Webber, M. &
Meader, N. (2016). Improving outcomes for people in mental health crisis: a rapid synthesis of the
evidence for available models of care. Health Technol Assess, 20, 1-162.
Prinsen, E., van Wel, B., Mulder, N. & de Koning, N. (Red.). (2016). Handboek IHT. Utrecht: De
Tijdstroom Uitgeverij.

144

Trimbos-instituut

Bijlage G
Deelonderzoek Vroege Interventie Psychose (VIP)
Michel Planije
Aafje Knispel
Frank van Hoof

Trimbos-instituut

145

146

Trimbos-instituut

Inhoud

1.

Inleiding

149

2.

Vroege Interventie Psychose (VIP)

149

3.

Onderzoeksaanpak

149

4.

Capaciteit en zorggebruik in cijfers

150

5.

Kwaliteit en benodigde verbeteringen

151

6.

Randvoorwaarden en knelpunten

153

7.

Uitbreidingsplannen en kwaliteitsverbetering

154

8.

Samenvatting en conclusie

154

Geïnterviewde professionals

155

Literatuur

155

Trimbos-instituut

147

148

Trimbos-instituut

Vroege Interventie Psychose (VIP)
1 Inleiding
Eén van de doelstellingen van de Landelijke Monitor Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ (LMA)
is het monitoren van veranderingen in het ambulante aanbod van de GGZ, en dan met name het ambulante
aanbod voor mensen met ernstige psychische aandoeningen.
Onderdeel van de tweede meting van de LMA is het in kaart brengen van de omvang en implementatieknelpunten
van een aantal specifieke ambulante voorzieningen. Dit deelonderzoek betreft Vroege Interventie Psychose
(VIP).

2 Vroege Interventie Psychose (VIP)
Vroege Interventie Psychose (VIP) is een behandel- en zorgmodel ter ondersteuning van jongvolwassenen
die een verhoogde kans hebben om een psychose te krijgen. De gespecialiseerde1 ambulante VIP-teams
zijn opgericht om zo snel mogelijk intensieve behandeling te kunnen geven, met als belangrijkste doel dat
mensen met een vroege psychose de aansluiting bij de maatschappij niet verliezen.
Volgens de Module Vroege Psychose (NVP, conceptversie januari 2016) wordt het VIP-model gekenmerkt door
‘een multidisciplinaire ondersteuning en behandeling van patiënten in de eerste vijf jaar van een psychotische
stoornis. Deze teams werken met een kleine caseload en een assertieve benadering. De behandeling wordt
op maat afgesproken met en aangepast aan de wensen en behoeften van de patiënt, en zo vroeg mogelijk
aangeboden. Het doel van de interventie is om een patiënt met een vroege psychose te leren omgaan met
zijn of haar kwetsbaarheid en te zorgen dat deze zijn of haar leven verder kan uitbouwen. Een eerste vereiste
daarvoor is dat de patiënt in behandeling komt. Bij de behandeling van vroege psychose wordt gestreefd
naar herstel van symptomen, meedoen in alle sociale rollen en voorkómen van een chronisch beloop van
psychose.’
VIP is er in twee varianten: 1) een zelfstandig team voor mensen met een vroege psychose, met een
zorgorganisatie en multidisciplinaire teamsamenstelling in lijn met het (F)ACT-model; 2) VIP geïntegreerd
binnen een algemeen ACT-team, FACT-team of poliklinisch team. In de Module Vroege Psychose wordt
voor zelfstandige VIP-teams een caseload tussen de 1:10 en 1:15 aanbevolen. De meeste huidige VIP-teams
hanteren een leeftijdsgrens van 18-35 jaar. Soms worden ook patiënten onder de 18 jaar behandeld (wanneer
de financiering geen probleem oplevert).

3 Onderzoeksaanpak
Om inzicht te krijgen in de omvang van VIP in Nederland, de wijze waarop de teams georganiseerd zijn
en mogelijke belemmeringen die worden ervaren bij de implementatie van VIP is in samenwerking met het
Netwerk Vroege Psychose en Kenniscentrum Phrenos een vragenlijst ontwikkeld. Deze vragenlijst is verstuurd
(middels een online uitvraag) naar contactpersonen van de bij het Netwerk aangesloten GGZ organisaties.
In totaal werden 35 GGZ organisaties aangeschreven. Bij het Netwerk Vroege Psychose zijn 25 gespecialiseerde
ambulante VIP-teams bekend, waarmee ruim de helft van het land gedekt wordt2. Om de resultaten van
de schriftelijke uitvraag nog beter te kunnen duiden, is aanvullend een groepsinterview gehouden met drie
vertegenwoordigers van VIP-teams3.

1
2
3

Het specialistische zit hem daarbij vooral in ‘de brede diagnostiek, de snelle en intensieve psychiatrische en psychosociale behandeling,
en het opbouwen van een behandelrelatie onder moeilijke omstandigheden’ (Module Vroege Psychose - NVP, 2016).
Onbekend is hoeveel organisaties er zijn die wel VIP bieden maar geen lid zijn van het Netwerk Vroege Psychose.
Van de tien personen die deelname aan het groepsinterview hadden toegezegd, waren er zeven om uiteenlopende redenen verhinderd.

Trimbos-instituut

149

4 Capaciteit en zorggebruik in cijfers
Van de 35 benaderde organisaties, respondeerden er 24 (69 %). Bij deze 24 organisaties zijn er in totaal
51 teams waar VIP deel uitmaakt van het aanbod: 23 gespecialiseerde VIP-teams; 13 als onderdeel van 13
FACT-teams; en 15 binnen andere teams.
Van 28 teams waar VIP wordt aangeboden, is de omvang in fte bekend (tabel 1.1). In totaal gaat het om
145 fte, de gemiddelde omvang in fte per team bedraagt 5,2 fte (variërend van 1 tot 12 fte).
Tabel 1.1. FTE beschikbaar voor VIP in 2015
N

Totaal fte

Gemiddeld aantal fte

min – max omvang beschikbare fte

Gespecialiseerd VIP-team

18

108

6

2 - 10

VIP binnen FACT

8

19

2,4

1 - 12

VIP binnen ander team

2

18

9

8 - 10

Totaal

28

145

5,2

1 - 12

Van 28 teams is het aantal aanmeldingen in 2015 bekend (tabel 1.2). In 2015 ging het in totaal om 1206
aanmeldingen, gemiddeld 43 aanmeldingen per team. Ook is gevraagd naar het aantal cliënten op peildatum
1 mei 2016. Het totaal aantal cliënten op peildatum bedroeg 1898, met gemiddeld 70 cliënten per team.

Tabel 1.2. Aantal aanmeldingen en aantal cliënten
Aantal aanmeldingen in 2015

Aantal cliënten op peildatum 1 mei 2016

N

Totaal

Gemiddeld

N

Totaal

Gemiddeld

Gespecialiseerd VIP-team

18

976

54,2

17

1650

97,1

VIP binnen FACT

8

57

7,1

8

109

13,6

VIP binnen ander team

2

173

86,5

2

139

69,5

Totaal

28

1206

43

27

1898

70,2

Voor 26 VIP-teams kon de caseload (aantal cliënten op peildatum gedeeld door het aantal fte’s van het
team) berekend worden. Voor alle teams met VIP-aanbod gezamenlijk bedroeg de gemiddelde caseload 14
(met een grote bandbreedte). In de Module Vroege Psychose wordt voor VIP-teams een caseload tussen de
1:10 en 1:15 aanbevolen. Deze aanbevolen norm wordt door de achttien responderende gespecialiseerde
VIP-teams net niet gehaald (gemiddelde caseload van 15,9 (variërend tussen 2 en 27,5)).
Uitgaande van het gemiddelde van 5,2 fte per team en een gemiddelde van 43 aanmeldingen in 2015
kan een voorzichtige schatting gemaakt worden van het totaal aantal fte en aantal cliënten in 2015 van
de organisaties die lid zijn van het Netwerk Vroege Psychose. Bij de 24 responderende organisaties zijn er
in totaal 51 teams waar VIP onderdeel uitmaakt van het aanbod. Uitgaande van nog eens (tenminste) elf
VIP-teams van de instellingen die wel zijn aangeschreven maar niet hebben gerespondeerd zou het totaal
uitkomen op 62 teams met VIP-aanbod. Dit zou neerkomen op afgerond 322 fte, 2.666 aanmeldingen in
2015 en 4352 cliënten op peildatum voor deze 62 teams. Hierbij moet worden opgemerkt dat het heel
voorzichtige schattingen betreft. Het gaat om een schatting gebaseerd op het gemiddelde waarbij dus
rekening gehouden moet worden met een behoorlijke marge.
We vroegen de teams om een schatting te maken van de contacttijd met cliënten buiten de instelling als
percentage van de totale contacttijd met cliënten (tabel 1.3). Door de 24 teams die hierover informatie
gaven, wordt dit gemiddeld geschat op 32 % (variërend van 0 - 80 %). Binnen de gespecialiseerde VIP-teams
wordt het aandeel contacttijd buiten de instelling het hoogst ingeschat (43 %).

150

Trimbos-instituut

Tabel 1.3. Geschatte contacttijd met cliënten buiten de instelling als percentage van de totale contacttijd met cliënten
N

Geschatte contacttijd in %

min – max (%)

Gespecialiseerd VIP-team

15

43

0 - 80

VIP binnen FACT

7

14

0 - 60

VIP binnen ander team

2

18

0 - 35

Totaal

24

32

0 - 80

5 Kwaliteit en benodigde verbeteringen
Teamleiders van twintig instellingen hebben voor een aantal onderdelen van het VIP-aanbod aangegeven
wat hun oordeel is over de geboden kwaliteit en in het bijzonder over gewenste verbeteringen4. Tabel 1.4
laat zien dat de teamleiders (zelf)kritisch zijn; op ieder onderdeel van het VIP-aanbod zien zij ruimte voor
verbetering. Het meest is men te spreken over de geboden ondersteuning bij symptomatisch-, en persoonlijk
herstel en diagnostiek. De meeste ruimte voor verbetering ziet men bij de inzet van ervaringsdeskundigheid,
vroegdetectie en de maatschappelijke inbedding/samenwerking.

Tabel 1.4 Oordeel teamleider over kwaliteit en benodigde verbeteringen (N=20)
Veel verbetering nodig

Kwaliteit op orde



Rol/positie ervaringsdeskundigheid (45 %)



Ondersteuning bij symptomatisch herstel (55 %)



Vroegdetectie (35 %)



Ondersteuning bij persoonlijk herstel (45 %)



Maatschappelijke inbedding/samenwerking (21 %)



Diagnostiek (45 %)



Diagnostiek (15 %)



Vroegdetectie (30 %)



Caseload (15 %)



Rol/positie ervaringsdeskundigheid (30 %)



Inbedding/samenwerking in zorgnetwerk (11 %)



Inbedding/samenwerking in zorgnetwerk (26 %)



Ondersteuning bij maatschappelijk herstel (20 %)



Maatschappelijke inbedding/ samenwerking (16 %)



Caseload (15 %)

De teamleiders konden voor ieder onderdeel een toelichting geven bij de beoordeling. We beschrijven per
onderdeel de observaties van de teamleiders.
Rol/positie ervaringsdeskundigheid
Meerdere teamleiders geven aan dat er binnen het team geen ervaringsdeskundige werkzaam is, terwijl dat
wel wenselijk wordt gevonden. Opgemerkt wordt dat er soms bij andere afdelingen binnen de organisatie
enige weerstand/onbekendheid bestaat rondom ervaringsdeskundigheid; het roept vragen op over hoe
ervaringsdeskundigheid ingezet kan worden. Ook komt het voor dat een ervaringsdeskundige wel regelmatig
wordt ingezet maar dat deze persoon geen vast dienstverband heeft.

4

Om de gemiddelde score te berekenen zijn aan de antwoordopties punten toegekend: 1=geen verbeteringen nodig, kwaliteit op orde;
2=enige verbeteringen nodig; 3=veel verbeteringen nodig. ‘Symptomatisch herstel’ scoorde het meest positief (gemiddeld 1,5); ‘Rol/positie
van ervaringsdeskundigheid’ het minst positief (gemiddeld 2,2).

Trimbos-instituut

151

Vroegdetectie
Vroegdetectie5 is volgens enkele van de responderende teamleiders nog onvoldoende ontwikkeld. Opgemerkt
wordt dat – met name bij kinderen - psychotische symptomen vaak niet herkend worden in een vroeg
stadium. Enkele teamleiders vermelden dat vroegdetectie een punt van aandacht is waarbij verdere inbedding
binnen de organisatie wenselijk is. Binnen enkele teams is men bezig met (het opstarten van) cognitieve
gedragstherapie – ultrahoog risico (CGT-UHR), voor het opsporen en behandelen van jongeren met
een hoog risico op een psychose. Een teamleider geeft aan dat mensen binnen de organisatie
zijn getraind in het afnemen van de CAARMS-vragenlijst (Comprehensive Assessment of At-Risk
Mental States), bedoeld om te bepalen of iemand ‘at risk’ is voor het ontwikkelen van een psychose of dat
er al sprake is van een psychose. Dit moet nog structureel onderdeel van de werkwijze gaan worden.
Maatschappelijke inbedding/samenwerking
De maatschappelijke inbedding en samenwerking kan beter, aldus enkele teamleiders. Daarbij wijzen zij op
de samenwerking met bijvoorbeeld gemeenten, wijkteams en UWV. De verbinding leggen met het sociale
domein is en blijft een uitdaging. Het kan daarbij waardevol zijn om ervaringen met en van anderen te delen,
aldus één van de teamleiders. Een respondent geeft aan dat in de afgelopen periode met name is ingezet
op de interne inbedding in de organisatie, bijvoorbeeld om de samenwerking met de reguliere teams te
verbeteren.
Diagnostiek
Enkele teamleiders geven aan dat de kwaliteit van de geboden diagnostiek op orde is en geen verbeteringen
behoeft. Er worden ook knelpunten gesignaleerd: de diagnostiek voor kind en jeugd is onderontwikkeld en er
is een VIP-team dat kampt met personele onderbezetting als het gaat om psychiaters en psychologen. Twee
teams geven aan behoefte te hebben aan aanvullende diagnostiek, bijvoorbeeld bij psychotische symptomen
behorende bij een andere stoornis of bij mensen met verstandelijke beperking en/of verslavingsproblemen.
Tot slot wordt opgemerkt dat de wachttijd voor aanvullende diagnostiek regelmatig te lang is.
Caseload
Drie van de twintig instellingen vinden dat er geen verbeteringen nodig zijn als het gaat om de caseload
rondom het VIP-aanbod. Andere instellingen signaleren verschillende knelpunten. Vier teamleiders geven
aan dat de caseload (veel) te groot is. Bij één VIP-team behelst het werkgebied de gehele provincie, waardoor
een aantal professionals een te grote geografische spreiding in hun caseload heeft. Een ander VIP-team geeft
aan dat door gewijzigd instroombeleid minder VIP-klanten komen dan voorheen en meer klanten met andere
psychiatrische kwetsbaarheden. Tot slot wordt genoemd dat het VIP-aanbod verloren dreigt te gaan binnen
de reguliere FACT-werkzaamheden.
Inbedding/samenwerking in het zorgnetwerk
Volgens vijf respondenten is de kwaliteit op orde als het gaat om de inbedding/samenwerking in het
zorgnetwerk, veertien respondenten vinden verbetering wenselijk (waarvan twee vinden dat er veel
verbeteringen noodzakelijk zijn). Eén van de teams geeft aan dat door een interne reorganisatie er in het
afgelopen jaar minder oog was voor de samenwerking in het zorgnetwerk. Daarnaast merken twee teams op
dat de inbedding in het zorgnetwerk nog in ontwikkeling is. Er wordt (beperkt) samengewerkt met wijkteams.

5

152

Onder vroegdetectie vallen alle inspanningen om de symptomen van een psychose vroeg te herkennen en deze in verband te brengen met een
psychose. Vroegdetectie heeft met name zin bij mensen met een verhoogd risico op psychose die klachten beginnen te ontwikkelen (Ypsilon,
2014).

Trimbos-instituut

Ondersteuning bij symptomatisch herstel
Ruim de helft van de teamleiders vindt de kwaliteit van de geboden ondersteuning bij symptomatisch herstel
op orde. Geen van de teamleiders vindt dat er veel verbeteringen nodig zijn in de geboden ondersteuning.
Eén van de genoemde knelpunten heeft te maken met de beperkte capaciteit van behandelaars. Daarnaast
wordt als verbeterpunt genoemd dat het CGT-, en leefstijltrainingsaanbod uitgebreid kan worden.
Ondersteuning bij persoonlijk herstel
Over het algemeen zijn de teamleiders gematigd tevreden over de geboden ondersteuning bij persoonlijk
herstel. Als voorbeeld wordt genoemd het werken met familiegroepen. Er worden ook kansen voor verbetering
gezien. Bij één team ligt de focus vooral op de ondersteuning bij symptomatisch en maatschappelijk herstel,
waardoor er minder oog is voor het persoonlijk herstel. Een andere teamleider geeft aan dat de kennis omtrent
psychose (nog) beter kan om zo betere ondersteuning te kunnen bieden, bijvoorbeeld met betrekking tot
trauma.
Ondersteuning bij maatschappelijk herstel
De genoemde mogelijkheden tot verbetering van de ondersteuning bij maatschappelijk herstel hebben vooral
betrekking op de inzet van Individual Placement and Support (IPS), een arbeidsintegratiemodel voor mensen
met (ernstige) psychische stoornissen. Teamleiders zien hierin kansen liggen maar merken op dat de inzet van
IPS nog niet haalbaar is. Een teamleider merkt op dat jobcoaches niet alleen binnen de FACT en VIP-teams
ingezet zouden moeten worden maar ook daarbuiten.

6 Randvoorwaarden en knelpunten
Naast vragen over het aantal VIP-teams en de mogelijke verbeterpunten voor de teams zelf, is aan de
respondenten ook gevraagd om aan te geven of zij knelpunten ervaren in de randvoorwaarden om VIP
optimaal aan te kunnen bieden. Zestien van de twintig6 responderende instellingen ervaren knelpunten in de
randvoorwaarden om optimale VIP te bieden. We geven hier een niet uitputtende opsomming.
Veel genoemd worden belemmeringen op het gebied van financiering en bekostiging. Teamleiders merken
op dat de huidige financieringssystematiek niet altijd passend is voor de gewenste/geboden zorg. Dit komt
volgens hen doordat de financiering is gebaseerd op de geleverde zorg, terwijl VIP zich richt op zoveel mogelijk
voorkómen van chronische zorg. Ook wordt genoemd dat VIP ‘te duur’ wordt bevonden; onder invloed van
de marktwerking ligt binnen de organisatie de nadruk niet op de kwaliteit van zorg maar op productie. Eén
van de respondenten wijst erop dat de bekostiging van detectie en behandeling van UHR-cliënten die in
behandeling zijn bij een andere zorgaanbieder in de regio problematisch is. Ook wordt opgemerkt dat een
voorgenomen uitbreiding van het VIP-team alleen opgebracht kan worden uit de reeds bestaande formatie.
Door een gebrek aan financiële middelen staan bestaande onderdelen van het VIP-aanbod onder druk, aldus
de respondenten. Als voorbeelden hiervan noemen zij vroegdetectie en IPS. Ook is er te weinig ruimte voor
aanvullende scholing en ontwikkeling van personeel.
Een ander knelpunt wordt gevormd door bezuinigingen. Er zijn instellingen die hierdoor in de afgelopen jaren
genoodzaakt waren om het aantal fte te reduceren. Daardoor is er onvoldoende tijd voor doorontwikkeling
van zorgprogramma’s zoals VIP, aldus een respondent. Bezuinigingen nopen ook tot het maken van keuzes,
waarbij aan VIP niet altijd de hoogste prioriteit word toegekend.
Meerdere teamleiders ervaren knelpunten rondom de personele bezetting en de caseload. De geschetste
problemen hebben te maken met een te hoge caseload per medewerker en een te hoge werkdruk. Er wordt
in dit verband gewezen op een tekort aan beschikbare mankracht, bijvoorbeeld om UHR goed te kunnen
opzetten en ontwikkelen. In een regio met een groot verzorgingsgebied is de geografische spreiding te groot
om de gehele caseload voldoende te kunnen bedienen.

6

In totaal respondeerden 24 organisaties op de vragenlijst. Niet iedere vraag werd door alle respondenten beantwoord.

Trimbos-instituut

153

De interne organisatie zorgt soms ook voor hindernissen: schotten tussen de verschillende teams
(in communicatie, aansturing en financiering) kunnen de uitvoering belemmeren. Een teamleider merkt op
dat VIP regelmatig onder de aandacht gebracht moet worden, niet alleen bij verwijzers maar ook binnen
de instelling. Volgens enkele teamleiders laat de inzet van ervaringsdeskundigen ook nog te wensen over.
Deelnemers aan het groepsinterview signaleren dat de zorgzwaarte van een deel van de cliënten toeneemt en
daarmee de intensiteit van de begeleiding. In de beleving van de geïnterviewden, wordt de dagelijkse praktijk
van de VIP-werkzaamheden steeds meer in beslag genomen door het ‘blussen van brandjes’, waardoor er
steeds minder tijd is voor de eigenlijke werkzaamheden.

7 Uitbreidingsplannen en kwaliteitsverbetering
We informeerden of er binnen de organisaties concrete uitbreidingsplannen bestaan voor VIP en we vroegen
naar plannen om de kwaliteit te verbeteren. Twaalf van de twintig responderende instellingen hebben
geen voornemens om uit te breiden, acht instellingen hebben wel concrete plannen om uit te breiden. Zes
van deze acht instellingen gaven informatie over de verwachte uitbreidingsplannen, in totaal gaat het om
16,9 fte aan extra VIP-aanbod. Dit gaat grotendeels om een uitbreiding van teams: drie teams met in totaal
15,1 fte. De overige 1,8 fte gaat om uitbreiding van bestaande teams.
Twaalf van de twintig responderende instellingen hebben concrete plannen om de kwaliteit van het
VIP-aanbod te verbeteren. De belangrijkste voornemens in die plannen lopen uiteen. Meerdere instellingen
geven aan dat ze (meer) gebruik willen maken van ervaringsdeskundigheid binnen het VIP-aanbod. Ook is
er de wens om meer in te zetten op herstelondersteunende zorg. Er zijn voornemens om de deskundigheid
en resultaatgerichtheid in de teams te versterken en er wordt getracht de diagnostiek ‘aan de voordeur’
te verbeteren. Een ander plan is om meer in te zetten op het persoonlijk en maatschappelijk herstel van
cliënten, bijvoorbeeld door het wijkteam er actief bij te betrekken. Verschillende teams geven aan dat ze
naastbetrokkenen in een vroeg(er) stadium, blijvend willen gaan betrekken. Daarnaast bestaan diverse plannen
om meer interventies en modellen te gaan inzetten. Genoemd worden onder meer: PTTS behandeling,
cognitieve remediatie therapie, Individual Placement and Support, de inzet van CGT aan de UHR-groep,
Shared Decision Making, enz.;

8 Samenvatting en conclusie
Ten behoeve van de Landelijke Monitor Ambulantisering is een inventarisatie gemaakt van de stand van
zaken rond VIP. De 24 organisaties die respondeerden op de uitvraag hebben tezamen 51 teams met
VIP-aanbod. Als we hierbij (tenminste) elf teams optellen van de niet responderende instellingen, gaat het
om 62 teams met VIP-aanbod. Uitgaande van een gemiddelde van 5,2 fte per team en een gemiddelde van
43 aanmeldingen per team in 2015, gaat het in totaal om 322 fte met 4352 cliënten op peildatum in 2015.
Als het gaat om de geboden zorg, zijn de teamleiders het meest tevreden over de geboden ondersteuning
bij symptomatisch en persoonlijk herstel. Ruimte voor verbetering zien zij vooral bij de inzet van
ervaringsdeskundigheid, vroegdetectie en de maatschappelijke inbedding/samenwerking van de VIP-teams.
Er worden verschillende belemmeringen ervaren in de randvoorwaarden om optimale VIP te kunnen bieden.
Daarbij gaat het bijvoorbeeld om obstakels rondom financiering en bekostiging. De financieringssystematiek
is niet altijd passend omdat deze vaak is gebaseerd op de geleverde zorg, terwijl VIP zich richt op het zoveel
mogelijk voorkómen van chronische zorg. Door bezuinigingen zijn een aantal organisaties genoodzaakt om
het aantal fte te reduceren, dit gaat deels ook ten koste van VIP. Meerdere teamleiders ervaren knelpunten
door een te hoge caseload. Er zijn teams waarbij de geografische spreiding van het regionale verzorgingsgebied
groot is. Soms lukt het met de bestaande fte niet om de gehele caseload voldoende te kunnen begeleiden.
Van de twintig7 responderende organisaties, zijn er acht met concrete plannen om de capaciteit voor VIP
uit te breiden. Twaalf organisaties hebben concrete voornemens om de kwaliteit van het VIP-aanbod te
verbeteren. De belangrijkste voornemens in die plannen lopen uiteen. Men wilt (meer) gebruik maken van
ervaringsdeskundigheid binnen het VIP-aanbod en er is de wens om meer in te zetten op herstelondersteunende
zorg. Ook zijn er voornemens om de deskundigheid en resultaatgerichtheid in de teams te versterken en er
wordt getracht de diagnostiek ‘aan de voordeur’ te verbeteren.
7

154

In totaal respondeerden 24 organisaties op de vragenlijst. Niet iedere vraag werd door alle respondenten beantwoord.

Trimbos-instituut

Opvallend is de roep om meer inzet van ervaringsdeskundigen. Ook in de Module Vroege Psychose (NVP,
conceptversie januari 2016) wordt aanbevolen om in ieder VIP-team een ervaringsdeskundige op te nemen.
In de praktijk blijkt dit nog niet in elk VIP-team te zijn gerealiseerd. Opmerkelijk is ook dat belemmeringen
worden ervaren in organisatorische randvoorwaarden die in sommige gevallen leiden tot reductie van de
omvang in fte van het VIP-aanbod. Gecombineerd met het feit dat slechts acht van de twintig organisaties
concrete plannen hebben om de capaciteit voor VIP uit te breiden, werpt het vragen op over de opbouw en
uitvoering van deze vorm van gespecialiseerde ambulante begeleiding.

Geïnterviewde professionals
Naam

Organisatie

C. Koks

GGZ Breburg

M. van Vuure

HVO Querido

B. Ploeger

HVO Querido

Literatuur
Ypsilon (2014). VIP-zorg. Informatie over vroege interventie bij psychose voor familieleden en
naastbetrokkenen. Den Haag: Vereniging Ypsilon.
NVP (2016). Module Vroege Psychose – conceptversie– januari 2016. Netwerk Vroege Psychose.

Trimbos-instituut

155

156

Trimbos-instituut

Bijlage H
Deelonderzoek Maatschappelijke initiatieven
voor en door mensen met een psychische
kwetsbaarheid

Christien Muusse
Frank van Hoof

Trimbos-instituut

157

158

Trimbos-instituut

Inhoud

1

Inleiding

161

1.1
1.2
1.3
1.4

Doel en reikwijdte van uitvraag
Achtergrond
Aanpak en methoden
Leeswijzer

161
161
163
163

2

Omvang, doelstelling en activiteiten

165

2.1
2.2
2.3
2.4

Spreiding
Omvang fte/vrijwilligers/deelnemers
Doelstellingen
Activiteiten

165
165
166
166

3

Organisatie en financiering

169

3.1 Organisatorische inbedding
3.2 Financiering

169
170

4

171

Knelpunten, toekomstplannen en randvoorwaarden.

4.1 Knelpunten
4.2 Toekomstplannen
4.3 Randvoorwaarden

171
171
172

5

175

Samenvatting en slotbeschouwing

Literatuur

177

Trimbos-instituut

159

160

Trimbos-instituut

1 Inleiding

In dit rapport doen we verslag van de uitvraag onder maatschappelijke initiatieven ‘voor en door’ mensen
met een psychische kwetsbaarheid. De uitvraag maakt onderdeel uit van de Monitor Ambulantisering en
Hervorming Langdurige GGZ, die wordt uitgevoerd in opdracht van het ministerie van VWS. De monitor
brengt in beeld welke veranderingen als gevolg van de transities plaatsvinden in het zorglandschap en wat
daarvan de gevolgen zijn voor mensen met een (ernstige) psychische kwetsbaarheid.

1.1 Doel en reikwijdte van uitvraag
In het denken over de huidige transities in het zorglandschap voor mensen met een ernstige psychiatrische
aandoening nemen maatschappelijke initiatieven ‘voor en door’ mensen met een psychische kwetsbaarheid
een steeds belangrijker plaats in. De hoop is dat ze bevorderen dat mensen (weer) zelf regie over hun leven
nemen en tevens bijdragen aan het bevorderen van een maatschappelijk klimaat dat het voor mensen met
psychische kwetsbaarheden mogelijk maakt om (weer) mee te doen naar eigen wensen en mogelijkheden
(zie ook Kal, 2001).
In het kader van de Monitor Ambulantisering willen wij daarom in kaart brengen:
1. Wat de actuele stand van zaken is rond deze initiatieven, in termen van doelstellingen, omvang, organisatie
en activiteiten;
2. In welke mate de randvoorwaarden voor de ontwikkeling en het functioneren van deze initiatieven
aanwezig zijn;
3. Welke verdere ontwikkelingsmogelijkheden de initiatieven voor zich zichzelf zien weggelegd.
Reikwijdte
Maatschappelijke initiatieven ‘voor en door’ mensen met een psychische kwetsbaarheid zijn er in uiteenlopende
omvang en vorm. We denken daarbij bijvoorbeeld aan herstelacademies en zelfregiecentra. Deze uitvraag is
gericht op initiatieven die aan de volgende drie criteria voldoen:
• De initiatieven zijn laagdrempelig toegankelijk.
• Deelnemers in de initiatieven zijn zowel ‘consument’ als ‘producent’ (deelnemers hebben de ruimte voor
het ontwikkelen van nieuwe activiteiten).
• De initiatieven vervullen zowel een functie in het persoonlijk en maatschappelijk herstel van de deelnemers
als in het leggen van verbindingen met andere maatschappelijke organisaties en terreinen.
Voor de hier omschreven initiatieven zijn verschillende benamingen in omloop: herstelacademies,
cliëntgestuurde organisaties, peer organisaties, zelfregiecentra of consumer-run initiatieven. Wij hebben in
overleg met de voorbereidingsgroep waarin mensen vanuit dergelijke initiatieven waren vertegenwoordigd,
gekozen voor de benaming ‘Maatschappelijke initiatieven ‘voor en door’ mensen met een psychische
kwetsbaarheid’, hierna afgekort als ‘voor en door’ initiatieven.

1.2 Achtergrond
De ‘voor en door’ initiatieven die in dit rapport centraal staan hebben wortels in wat wel als ‘de tegenbeweging
binnen de psychiatrie’ wordt omschreven; projecten en initiatieven waarin betrokkenen vanuit eigen idealen
en een emancipatoir streven vormgeven aan onderlinge steun, ervaringskennis en support: cliëntgestuurde
organisaties, wegloophuizen, zelfhulpinitiatieven, herstelgroepen en belangenbehartiging bijvoorbeeld.
(Zinman, 1986; Chamberlin, 1990; Van Haaster en Vesseur, 2002; Nederland, Duyvendak en Brugman, 2003).
De canon van de cliëntenbeweging geeft een mooi overzicht van deze initiatieven. Waren de eerste projecten
vooral gericht op het bieden van een alternatief voor de psychiatrie (wegloophuizen, zelfhulpalternatieven),
in de jaren ’90 wordt er ook steeds meer de samenwerking gezocht met reguliere zorg, om hierbinnen

Trimbos-instituut

161

ruimte te maken voor het perspectief van cliënten. Cliëntgestuurde projecten nemen dan, mede dankzij
zorgvernieuwingsgelden een vlucht (Van Hoof e.a 2014). Onzekere financieringsstructuren zorgen er echter
ook voor dat de continuïteit van veel van deze projecten steeds weer ter discussie staat.
De recente opkomst van het hersteldenken en de transities in het zorglandschap geven een nieuwe invulling
aan de ontwikkeling en het perspectief van ‘voor en door’ initiatieven. Door de transities en decentralisaties
in de zorg ontstaat urgentie om opnieuw na te denken over de manier waarop ondersteuning van mensen
die behoren tot de zogenaamde EPA-groep, georganiseerd zou moeten worden. Belangrijk is bijvoorbeeld
het verschijnen van het document ‘Over de brug: Plan van aanpak voor de behandeling, begeleiding en
ondersteuning bij ernstige psychische aandoeningen’. Het rapport beschrijft wat nodig is om goede zorg
gericht op het herstel van mensen met ernstige psychische aandoeningen beschikbaar en toegankelijk te
houden in een sterk veranderend zorglandschap (Projectgroep Plan van Aanpak EPA, 2014). Hierin wordt
gesproken over het streven om in elke regio van Nederland een herstelacademie op te richten die mensen met
ernstige psychische aandoeningen in staat stelt inzicht te krijgen in hun eigen wensen en te werken aan eigen
mogelijkheden. Het idee hierachter is dat dergelijke centra de participatie van cliënten en naastbetrokkenen
in regionale netwerken kan bevorderen. In navolging hiervan startte het LPGGz een project om dergelijke
netwerken te ondersteunen en te faciliteren. Hierin wordt ook duidelijk het verband gelegd tussen de omslag
naar een participatie-samenleving en de noodzaak om ruimte te maken voor maatschappelijke initiatieven
‘voor en door’ mensen met een psychische kwetsbaarheid:
“Deze organisaties belichamen een omslag van zorg naar participatie, van cliënt naar burger,
en van problemen naar mogelijkheden. Deze omslag sluit aan bij het gedachtegoed van de
participatiesamenleving, herstel, de positieve definitie van gezondheid van Machteld Huber, zelfregie
en empowerment. Daarmee verdienen deze organisaties een plek in het hart van de transformaties in
zorg en welzijn.”(Brink, 2016)
Meerwaarde van ‘voor en door’ initiatieven
Naast meer ideologische motieven om ‘voor en door’ organisaties te faciliteren en te ondersteunen, zijn er
ook aanwijzingen dat dergelijke initiatieven effectief bijdragen aan herstel en sociale participatie van mensen
met psychische kwetsbaarheden (Campbell, 2006; Nelson, Ochocka, Janzen, en Trainor, 2006; Schutt en
Rogers, 2009; zie ook Muusse & Boumans, 2015 en Van Hoof e.a., 2014).
De kracht van het deelnemen in ‘voor en door’ initiatieven ligt volgens Brown et al (2008 & 2009) in het feit
dat mensen in dit soort organisaties zowel sociale rollen als leiderschapsrollen op zich kunnen nemen, omdat
ze zowel consument als producent zijn. Er zijn aanwijzingen dat mensen die deelnemen aan de genoemde
initiatieven, minder gebruik maken van reguliere GGZ-zorg (Trainor e.a., 1997) en dat de initiatieven bijdragen
aan psychisch welbevinden (Campell, 2006).
Naast veranderingen op individueel niveau blijkt uit onderzoek over ‘voor en door’ initiatieven dat deze er ook
toe bij kunnen dragen dat er een genuanceerder maatschappelijk beeld ontstaat over mensen die met de GGZ
of maatschappelijke opvang te maken hebben (gehad). Deelnemers van ‘voor en door’ initiatieven laten zien
dat ze zelf verantwoordelijkheid kunnen dragen voor een organisatie en kunnen fungeren als gesprekspartner
bij beleidsmakers, zorgaanbieders, gemeenten, verzekeraars, enzovoorts. Dat is een krachtige boodschap
naar de samenleving (Gillis et al., 2010; Chamberlin, 1990, Campbell 2006)
Ook kunnen de initiatieven een belangrijke voorwaarde scheppen en een bijdrage leveren aan de
empowerment van de deelnemers. Boumans (2012) wijst er op dat empowerment ontstaat in de context
van ‘co-learning’. Hiermee bedoelt ze een samenwerken op gelijkwaardige basis aan gezamenlijke doelen
en betekenisgeving. Hiervoor zijn er plekken nodig die vrij zijn van hiërarchische structuren: “er is een
gastvrije niche in de samenleving nodig, een plek waar men als subject anderen kan ontmoeten en zinvolle
activiteiten kan ondernemen (…). Door plekken te creëren waar men anderen kan ontmoeten en activiteiten
kan ondernemen, kan empowerment worden gefaciliteerd” (idem). ‘Voor en door’ initiatieven zijn de plekken
waar een situatie geschapen kan worden waarin processen van empowerment op gang kunnen komen. Dit
is geen automatische beweging: voorwaarde is dat binnen de initiatieven werkelijk een vrijplaats wordt
geschapen waarin onderlinge verbinding en samenwerking op basis van gelijkwaardigheid tot stand kan
komen.

162

Trimbos-instituut

1.3 Aanpak en methoden
De resultaten van dit rapport zijn gebaseerd op een digitale uitvraag onder 31 ‘voor en door’ initiatieven.
De vragenlijst is tot stand gekomen in samenspraak met het Landelijk Platform GGz, en een voorbereidingsgroep
waarin deelnemers uit verschillende ‘voor en door’ initiatieven waren vertegenwoordigd. Zij hebben
meegedacht over de inclusiecriteria waaraan organisaties moesten voldoen om de vragenlijst in te vullen.
De definitieve lijst van te benaderen initiatieven is opgesteld in samenspraak met deze voorbereidingsgroep,
het LPGGz en medewerkers van het Trimbos-instituut. De vragenlijst is door 23 organisaties volledig ingevuld,
dat is een respons van 74 %.

1.4 Leeswijzer
In dit rapport wordt verslag gedaan van de uitkomsten van de uitvraag, gegroepeerd naar onderwerp:
omvang doelstelling en activiteiten (Hoofdstuk 2), organisatie en financiering (Hoofdstuk 3) en knelpunten,
toekomstplannen en randvoorwaarden (Hoofdstuk 4). In de slotbeschouwing plaatsen we de uitkomsten
binnen de bredere discussie over ambulantisering en hervorming van de langdurige GGZ.

Trimbos-instituut

163

164

Trimbos-instituut

2 Omvang, doelstelling en activiteiten
2.1 Spreiding
De initiatieven die de vragenlijst hebben ingevuld zijn verspreid over negen provincies. Alleen Groningen,
Drenthe en Zeeland zijn niet vertegenwoordigd. In deze provincies zijn wel ’voor en door’ initiatieven of
startende projecten rond herstelacademies, maar deze voldeden (nog) niet aan de voorwaarden voor deze
vragenlijst, zoals opgesteld met de voorbereidingsgroep.
Tabel 1: spreiding van de bevraagde initiatieven
Provincie

initiatieven (N 23)

Noord-Brabant

3

Gelderland

4

Noord-Holland

4

Limburg

2

Zuid-Holland

5

Overijssel

1

Friesland

1

Flevoland

1

Utrecht

2

2.2 Omvang fte/vrijwilligers/deelnemers
Bij 21 van de 23 initiatieven die de vragenlijst hebben ingevuld werken betaalde krachten. Hierin een
spreiding van 0,8 tot 11 FTE, maar in meer dan de helft van de initiatieven is minder dan 2 FTE aan betaalde
krachten werkzaam. In totaal is er 89,2 FTE werkzaam. In alle bevraagde organisaties zijn vrijwilligers actief.
Dit verschilt van 3 tot 180 personen. In totaal zijn er 974 personen als vrijwilliger actief binnen de bevraagde
initiatieven. Gezamenlijk zorgen zij voor activiteiten voor een uiteenlopend deelnemers aan activiteiten: op
jaarbasis verschilt dit van 40 deelnemers tot 80001 met een totaal bereik van 22. 682. Meer FTE leidt niet per
se tot meer deelnemers, het aantal deelnemers verschilt vooral naar gelang de aard van de activiteiten: het
ene initiatief organiseert trainingen rond empowerment met 10-12 deelnemers per keer, een ander initiatief
heeft een grotere nadruk op inloop en bereikt daar meer mensen mee op jaarbasis.
Door de verscheidenheid van de activiteiten die initiatieven organiseren vinden drie initiatieven het ook lastig
een goede inschatting te geven. In de omschrijving van de initiatieven wordt een aantal keren benadrukt
dat de inloopfunctie belangrijk is om het ’voor en door’ principe van de initiatieven vorm te geven. Door
de inloop kunnen mensen laagdrempelig kennis maken met het initiatief en vanuit daar gaan mensen eigen
activiteiten ontwikkelen.

1

Dit initiatief behelst ook een e-community: een website die gevuld wordt door vrijwilligers waarbij deelnemers actief informatie aanleveren als
redacteurs en zo komen tot gezamenlijke kennis.

Trimbos-instituut

165

2.3 Doelstellingen
De respondenten is gevraagd drie hoofdoelen van hun initiatieven te benoemen. Hieruit blijkt dat de initiatieven
zich inzetten op verschillende terreinen. In de analyse van de drie hoofddoelen van de initiatieven blijkt dat
vooral het ontwikkelen van ervaringsdeskundigheid (12x) en bijdragen aan participatie van deelnemers vaak
wordt genoemd (10x). Kernbegrippen die centraal staan in de omschrijving van de initiatieven zijn zelfregie,
herstel, empowerment en het vergroten van eigen kracht. In de beschreven doelen wordt vaak benadrukt dat
de initiatieven zich nadrukkelijk richten op samenwerking met andere partners, bijvoorbeeld om de kwaliteit
van zorg te verbeteren.
“Ervaringsdeskundigen ontwikkelen didactische vaardigheden om training te kunnen geven aan zowel
professionals als studenten en wijkbewoners.”
Hierop aansluitend valt op dat een groot deel van de initiatieven het eigen doel omschrijft vanuit de positie die
zij innemen in het bredere landschap van zorg en welzijn. In totaal wordt 15 keer expliciet de relatie met het
omliggende zorg- en welzijnslandschap, professionals, buren of anderen benoemd in de eigen doelstelling:
“Naar gemeenten toe willen we goed te vinden zijn en raadpleegbaar zijn in de ontwikkelingen
in de stad. Waar wil een gemeente naar toe op het gebied van zorg en welzijn en hoe kunnen
ervaringsdeskundigen hierin bij dragen?”
Hoewel de doelstellingen van de initiatieven dus veel gemeenschappelijk hebben, zijn er ook accentverschillen.
Deze zijn grofweg in te delen in drie groepen: initiatieven die zich richten op vergroten van (arbeids-)participatie
van deelnemers, initiatieven die zich vooral richten op verandering in de reguliere zorg door het verder
ontwikkelen van ervaringsdeskundigheid en initiatieven die zich vooral richten op persoonlijke ontwikkeling
en herstel van deelnemers. Belangrijk is om te benadrukken dat het gaat om accent-verschillen; kenmerkend
aan de initiatieven is juist dat ze verschillende activiteiten uitvoeren, dat deze elkaar ook versterken en dat
dit deelnemers de mogelijkheid biedt talenten te benutten en ontwikkelen.

2.4 Activiteiten
Tabel 2 laat zien dat de initiatieven die de vragenlijst hebben beantwoord, allen actief zijn op veel verschillende
terreinen. Gemiddeld voeren ze activiteiten uit op acht door ons gedefinieerde deelgebieden.
Uit de verscheidenheid van activiteiten wordt ook weer duidelijk dat alle initiatieven zich zowel richten op
het bieden van activiteiten voor deelnemers (bijvoorbeeld zelfhulpgroepen, cursussen rond persoonlijk herstel
en cursussen gericht op creativiteit), maar ook verbindingen leggen met het omliggende zorg- en sociale
domein. Dit gebeurt door het geven van voorlichting, advisering en participatie in beleidsontwikkeling en de
zorg en ondersteuning. De nadruk op ervaringsdeskundigheid die de initiatieven voor ogen staat wordt op
die manier ook ingebracht in dit omringende domein.

166

Trimbos-instituut

Tabel 2 activiteiten van bevraagde initiatieven
aantal initiatieven
(N 23)

percentage

Activiteiten gericht op maatschappelijke participatie (bv vrijwilligerswerk/werkprojecten)

23

100

Voorlichting aan maatschappelijke organisatie

20

87,0

Zelfhulpgroepen en lotgenotengroepen

20

87,0

Participatie in beleidsontwikkeling

19

82,6

Cursussen rond persoonlijk herstel en zingeving (bijvoorbeeld WRAP)

18

78,3

Advisering aan maatschappelijke organisaties

18

78,3

Cursussen of activiteiten gericht op creativiteit en ontspanning, of gezondheid

16

69,6

Participatie in (de organisatie) van de zorg en ondersteuning door andere organisaties

16

69,6

Belangenbehartiging

15

65,2

Activiteiten ‘voor en door’ naastbetrokkenen

12

52,2

soort activiteit waarop de bevraagde initiatieven (23) actief zijn

Trimbos-instituut

167

168

Trimbos-instituut

3 Organisatie en financiering
3.1 Organisatorische inbedding
Hoe zijn de bevraagde initiatieven organisatorisch ingebed? 12 organisaties (52 %) zijn onafhankelijk,
of maken deel uit van een cliëntgestuurde organisatie.
Ruim de helft van de initiatieven (13 van de 23) maakt deel uit van een grotere overkoepelende organisatie,
meestal een zorg- of welzijn-instelling.
Tabel 3: organisatie vorm en organisatie waar ‘voor en door’ initiatief deel vanuit maakt
Aantal initiatieven (N 23)

Percentage

Onafhankelijk

12

52,2

Instelling op gebied van welzijn

4

17,4

Ggz instelling/ RIBW

3

13,0

Gemeente

1

4,3

Anders

3

13,0

1

In de toelichting geven twee organisaties aan zich deels los te maken van de overkoepelende GGZ-instelling
en ook te zoeken naar andere financiers om samenwerking te bevorderen en om onafhankelijkheid
te waarborgen.
Wat zijn de belangrijkste samenwerkingspartners van de initiatieven? Ook hier is terug te zien dat de initiatieven
niet alleen gericht zijn op activiteiten voor/met deelnemers en bezoekers, maar ook maatschappelijk op een
breed spectrum actief zijn. Gemiddeld worden er door de initiatieven vijf typen externe organisaties als
samenwerkingspartners benoemd. Tabel 4 laat zien dat er veel wordt samengewerkt met gemeenten en
zorg- & welzijnsorganisaties; en ook, zij het vooralsnog in iets mindere mate, met voorzieningen op het
gebied van werk en onderwijs.
Tabel 4: Belangrijke samenwerkingspartners van de ’voor en door’ initiatieven (meerdere antwoorden mogelijk)
Aantal initiatieven (N 23)

Percentage

GGZ/verslavingszorg/MO

23

100

Gemeente

22

95,7

Wijkteams

21

91,3

Welzijnsorganisaties

16

69,6

Burgerinitiatieven

9

39,1

Re-integratie bureaus

9

39,1

Onderwijs

8

34,8

Anders

62

26,0

Bedrijfsleven

5

21,7

Religieuze organisaties

3

13,0

1. MEE, samenwerking met LPGGz, Zorgbelang Zuid-Holland.
2. Zorgorganisaties, belangenorganisaties VG en LG, wijkcentra, stedelijke peersupport initiatieven, politie, Wmo-team,
POH-GGZ, stedelijke peersupport initiatieven.

Trimbos-instituut

169

3.2 Financiering
In de enquête is uitgevraagd op welke wijze de initiatieven zijn gefinancierd. Verreweg de meeste initiatieven
zijn afhankelijk van verschillende financieringsbronnen: gemiddeld krijgen de initiatieven geld vanuit
2,7 verschillende financieringsbronnen. Hiervan verkrijgt 65,2 % financiering uit drie of meer bronnen,
met een maximum van zes verschillende financieringsbronnen. Gemeenten zijn de belangrijkste financiers.
Op één na ontvangen alle initiatieven financiering van gemeenten. Gemiddeld ontvangen de initiatieven
72 % van hun financiering vanuit de gemeenten; vijf van de initiatieven worden volledig door de gemeente
gefinancierd. Andere belangrijke financieringsbronnen zijn opbrengsten uit diensten en producten (met per
initiatief een aandeel in het budget variërend van 3 % tot 20 %) en subsidies en fondsen anders dan de
Wmo (met een aandeel in het budget variërend van 1 % tot 40 %). Opvallend is dat zorgverzekeraars
een relatief kleine rol spelen in de financiering; bij de twee initiatieven die wel financiering ontvangen van
zorgverzekeraars gaat om een heel klein deel van het budget (resp. 5 en 3 %).
De initiatieven draaien voor een groot deel op tijdelijke financiering (58 % van de financieringsbronnen).
Van de ondersteuning vanuit de gemeente gaat het om iets minder dan de helft om structurele vormen van
financiering, de rest is tijdelijk.
Tabel 5: financiering van de ’voor en door’ initiatieven naar geldstroom (meerdere antwoorden mogelijk)
Soort financiering

Aantal initiatieven (N 23)

Gemeente (Wmo of elders)

22

Opbrengsten uit diensten en producten

13

Subsidies/fondsen anders dan Wmo

12

Re-integratie gelden

4

Eigen bijdrage deelnemers

4

Bijdrage vanuit zorggelden via PGB deelnemers

2

Bijdrage vanuit zorgverzekeraars

2

Project-budget (bijvoorbeeld vanuit overkoepelende instelling)

2

Bijdrage vanuit zorggelden op een andere manier

1

Anders

1

170

Trimbos-instituut

4 Knelpunten, toekomstplannen
en randvoorwaarden
4.1 Knelpunten
Respondenten van 16 initiatieven (bijna 70 %) geven aan dat ze knelpunten ervaren in de randvoorwaarden
om als initiatief te kunnen functioneren.
De onderwerpen die genoemd worden zijn:
• Financiering: door 13 van de 16 respondenten die deze vraag invullen wordt financiering als knelpunt
genoemd. Het gaat dan vooral om het tijdelijke karakter hiervan. Dit bemoeilijkt de continuïteit van de
projecten. Daarnaast wordt genoemd dat het veel tijd vraagt van de initiatieven om de financiering rond
te krijgen, zeker als door de decentralisaties met meerdere gemeenten moet worden afgestemd.
• Gebrek aan erkenning/begrip over het doel van de initiatieven: de manier van werken botst soms met de
manier van werken van grotere instanties en de respondenten geven aan dat ook gemeenten het belang
van ervaringsdeskundigheid nog niet altijd zien. Maar de initiatieven zien hier ook een rol voor zichzelf
weggelegd. Eén van de deelnemers zegt daarover:
“Te weinig uitvoerenden van de samenwerkingsorganisaties zijn op de hoogte van het aanbod herstel
en participatie buiten de eigen organisatie en kunnen de klant daardoor onvoldoende informatie
geven waarmee de klant gericht kan kiezen.(…) Er worden momenteel ambassadeurs (mensen met
cliëntervaring opgeleid) om ons aanbod bekend te maken bij uitvoerenden en klanten van andere
organisaties. Er bestaan nog wat vooroordelen over de inzet van ervaringsdeskundigen en hoe zij
kunnen bijdragen aan herstel en participatie van kwetsbare burgers, bijvoorbeeld als ervaringscoach
of begeleider van een herstelgroep. De meerwaarde en specifieke competenties worden soms niet
of onvoldoende benut. Wat nodig: nog meer bekendheid en voorlichting geven over de inzet van
ervaringsdeskundigen en dit regelmatig herhalen voor nieuwe medewerkers.”
• Een aantal respondenten benadrukt het belang van het denken in netwerken en zorgen voor een goed
ondersteuningsaanbod en loopt soms op tegen denken in termen van concurrentie, wat samenwerking
en afstemming juist in de weg kan staan.

4.2 Toekomstplannen
De initiatieven is gevraagd naar de toekomstplannen rond organisatie, financiering en activiteiten voor de
komende drie jaar. Hierbij wordt een veelheid aan activiteiten genoemd. Geclusterd naar de drie onderwerpen
vallen de volgende zaken op:
• Organisatie:
Tien organisaties benoemen expliciet hun eigen rol in het zorg- en welzijnslandschap als één van de punten
waarop ze zich willen doorontwikkelen. Dan gaat het bijvoorbeeld om meer verbinding maken met andere
organisaties, samenwerken met externen aan de transformaties in de zorg en meer wijkgericht werken.
Hierbij klinkt een bewustzijn door van de eigen maatschappelijke positie en de rol die de initiatieven kunnen
en willen innemen. Daarbij is er bij de initiatieven ook het bewustzijn dat de eigen manier van werken ook
verder aangepast moet worden, bijvoorbeeld door meer inzichtelijk te maken wat de activiteiten zijn of door
deze beter te laten aansluiten op wensen van gemeenten. Zo is er een organisatie die het voortouw heeft
genomen in het opstellen van een regio-agenda voor de GGZ. Dit gebeurt samen met andere organisaties
en wordt ondersteund door de gemeenten en GGZ-instellingen. Een andere respondent noemt dat ze gaan
werken met arrangementenaanbod waaruit gemeenten activiteiten voor hun burgers kunnen samenstellen

Trimbos-instituut

171

en waarmee tegemoet wordt gekomen aan verschillende wensen van gemeenten. Het verbeteren van de
zichtbaarheid en toegankelijkheid vraagt wel om verdere professionalisering:
“We hebben de subsidieaanvragen nieuwe stijl de deur uit. Dat betekent dat we inzichtelijk maken
en borgen wat we in de deelnemende gemeenten precies doen. Dat betekent ook dat we dat moeten
organiseren en administreren.”
Twee organisaties benoemen expliciet dat ze willen inzetten op een verdere verzelfstandiging van het initiatief.
Dat betreft projecten die nu onderdeel zijn van een grotere GGZ-instelling.
• Financiering
Rond financiering benoemen de initiatieven dat ze willen inzetten op duurzaamheid en op onafhankelijkheid.
Met duurzaamheid wordt bedoeld dat er meerjarenfinanciering is en dat initiatieven niet afhankelijk zijn van
één subsidieverstrekker, veelal de gemeente. Een aantal respondenten (3) benoemt dat het benaderen van
fondsen hiervoor een mogelijkheid is. Ook willen initiatieven meer geld krijgen vanuit eigen productie, zoals
verhuur van ruimten en catering.
• Activiteiten
De initiatieven noemen een veelheid van plannen die op stapel staan. Die plannen variëren van het opzetten
van een nachtopvang in zelfbeheer tot projecten met een nieuwe methodiek. Ervaringsdeskundigheid
is een belangrijk thema waarop de initiatieven willen doorontwikkelen en ook het thema van familie
ervaringsdeskundigen wordt genoemd. Parallel aan de voornemens meer samen te werken in wijkgerichte
ondersteuning, zijn er veel plannen voor activiteiten die gaan over het meewerken in visie en beleidsontwikkeling
in de regio. Ook geeft een aantal respondenten aan dat ze activiteiten willen opzetten op die gebieden
waar nu gaten vallen in het reguliere zorgaanbod. Dat geldt bijvoorbeeld voor de al genoemde opvang in
zelfbeheer. Ook wordt ingezet op het verder uitbreiden van de eigen activiteiten: meer inzetten op werk en
activeringsplekken, het sterker inzetten op individuele trajecten, outreachend werken en activiteiten voor
jongeren ontwikkelen vanuit ervaringsdeskundigheid.

4.3 Randvoorwaarden
Wat is er nodig volgens de initiatieven om de veelheid aan plannen te realiseren? Uiteraard wordt financiering
genoemd maar ook het belang van samenwerken en in gesprek gaan en blijven met gemeente en wijkteams.
Continuïteit is hiervoor belangrijk: in financiën, maar ook in personen zodat een initiatief gedragen wordt.
Er is bewustzijn dat een goede communicatie en PR hierbij belangrijk is als ook creativiteit en de vaardigheid
te kunnen aansluiten bij de ‘taal en kennis’ van andere partijen. Soms leidt dat ook tot frustratie:
“Lange adem; veel geduld; talent om congruent te zijn qua visie; wendbaar kunnen zijn als een
kameleon om steeds weer aan te kunnen sluiten bij het sterk wisselende kennis- en inzicht niveau
van ambtenaren.”
Eén van de moeilijke punten is dat de initiatieven vaak te maken hebben met veel partijen, zeker als ze actief
zijn over de grenzen van één gemeente heen. Binnen een grote stad zijn er juist weer veel organisaties actief
binnen het zorgdomein, waarmee afstemming noodzakelijk is. Dat vergt naast tijd dus ook steeds het zoeken
naar een gemeenschappelijke taal en daarin het bewaken van de eigen onafhankelijkheid. Dat vraagt veel
afstemming en overleg:
“Omdat wij niet groot zijn, zijn instellingen, ook gemeentes, veelal niet geneigd om wat we zeggen
serieus te nemen, ook al geef je aan dat we allen ervaring hebben in de psychische zorg en er daardoor
verstand van hebben. Ook zien instellingen ons niet snel als een serieuze samenwerkingspartner.
De gemeentes hebben vaak als beleidsregel dat ze alleen maar financiële relaties willen met grote
partijen, omdat kleine instellingen zoals wij te veel aandacht vragen.”

172

Trimbos-instituut

Ook in dit soort zaken spelen financieringsmogelijkheden op de achtergrond een rol. Meer mankracht geeft
ook meer lucht om op dit soort zaken in te zetten en meer zicht op structurele financiering maakt het mogelijk
op lange termijn plannen uit te zetten en samenwerkingsverbanden aan te gaan, met behoud van eigenheid
en onafhankelijkheid. Bij het laatste punt wijst één van de respondenten erop dat juist eisen rond financiering
het soms moeilijk maken de onafhankelijke positie te behouden:
“We proberen zoveel mogelijk contacten te hebben met gemeentes en instellingen in de zorg enz..
Maar ik heb al een paar maal van gemeentes, wethouders en adviseurs gehoord, dat de gelden die
wij vragen zijn ondergebracht bij grotere organisaties. Wij moeten dan contact opnemen met die
organisaties om te zoeken naar mogelijkheden voor onder-aanneming. Maar dat botst direct met
onze principes van onafhankelijkheid en belangenbehartiging. Dit is veelal heel moeilijk uit te leggen
en dus gefinancierd te krijgen.”

Trimbos-instituut

173

174

Trimbos-instituut

5 Samenvatting en slotbeschouwing

In de inleiding stelden we dat in het denken over de huidige transities in het zorglandschap maatschappelijke
initiatieven ‘voor en door’ mensen met een psychische kwetsbaarheid een steeds belangrijker plaats innemen.
Er is de hoop dat deze initiatieven bevorderen dat mensen zelf regie over hun leven kunnen nemen en dat
zij bijdragen aan het vergroten van de maatschappelijke ruimte die nodig is voor mensen met psychische
kwetsbaarheden om (weer) mee te doen naar eigen wensen en mogelijkheden. Wordt deze hoop ondersteund
door de uitkomsten van deze uitvraag? De resultaten van de uitvraag onder 31 initiatieven, waarvan 74 %
(23) ook de lijst invulde, laat in ieder geval een aantal hoopvolle ontwikkelingen zien:
Opvallende ontwikkelingen
Er is een grote verscheidenheid onder te initiatieven die deze vragenlijst hebben ingevuld: bijvoorbeeld in
omvang, soort activiteiten en financiering. De initiatieven combineren verschillende functies: ze zijn zowel
gericht op activiteiten voor deelnemers, maar zoeken ook nadrukkelijk de samenwerking met externe
organisaties. Belangrijke doelen daarbij zijn het ontwikkelen van ervaringsdeskundigheid en het vergroten
van participatie van deelnemers. Begrippen die daarbij centraal staan zijn zelfregie, herstel, empowerment
en het vergroten van eigen kracht.
• Activiteiten gericht op interne deelnemers
Als het gaat om het organiseren van activiteiten gericht op deelnemers is het kernidee dat deelnemers
zowel consument als producent van activiteiten kunnen zijn. In praktijk betekent dit dat je als
deelnemer kan binnenlopen om een cursus te volgen of op bezoek te gaan bij de inloop, maar ook
dat je zelf een activiteit kan opzetten en ontwikkelen en op die manier talenten kan ontwikkelen. In de
voorbereidingsgroep van dit onderzoek werd benadrukt dat dit één van de krachten is van de initiatieven:
dit schept immers ruimte voor eigen initiatief en maakt van de initiatieven ‘vrijplaatsen’ waarbinnen
mensen (weer) zelf regie kunnen nemen. Vanuit dit principe is ook een grote verscheidenheid aan
activiteiten ontwikkeld (zelfhulpgroepen, werktrajecten, creatieve activiteiten, activiteiten gericht op
gezondheid etc.) waarbij de initiatieven verschillende accenten leggen. Een blauwdruk van ‘de voor
en door’ organisatie of herstelacademie is dan ook niet te geven.
• Activiteiten in het sociale domein
De uitvraag laat zien dat de initiatieven ook nadrukkelijk gericht zijn op externe samenwerking en
het werken aan een meer inclusieve omgeving, waarin mensen met psychische kwetsbaarheden
hun eigen weg kunnen vinden. Dit wordt bijvoorbeeld zichtbaar bij de omschreven doelstellingen:
vijftien initiatieven benoemen in hun doelstelling expliciet hun relatie ten opzichte van het omringende
zorglandschap. De samenwerking krijgt in de praktijk vorm door het geven van voorlichting, advisering
en participatie in beleidsontwikkeling en de zorg en ondersteuning. Ook in de toekomstplannen staat
het verder ontwikkelen van wijkgericht werken en zoeken van samenwerking met andere organisaties
in het sociale domein hoog op de agenda. De nadruk op ervaringsdeskundigheid die de initiatieven
voor ogen staat wordt op die manier ook ingebracht in dit omringende domein.
Knelpunten
Uit de uitvraag komen ook een aantal knelpunten naar voren. Deze zijn te ordenen op de volgende gebieden:
• Financiering
Rond financiering is het tijdelijke karakter van veel inkomstenbronnen en energie die erin wordt gestoken
dit rond te krijgen het meest genoemde probleem. Decentralisaties en afstemming met verschillende
gemeenten zijn hierin een extra ingewikkeldheid. Op dit moment ontvangen alle initiatieven geld via de
gemeente (Wmo). Voor vijf van de 23 initiatieven is dit zelfs de enige financieringsbron. De initiatieven

Trimbos-instituut

175

zijn zich ervan bewust dat het belangrijk is om niet afhankelijk te zijn van één subsidieverstrekker
en zetten daarom in op het verkrijgen van middelen via fondsen en opbrengst uit eigen producten
en diensten (verhuur ruimtes, catering etc). Zorgverzekeraars dragen maar in kleine mate bij aan de
financiering van de onderzochte initiatieven.
Een ander probleem bij de financiering is dat de afhankelijkheid van steeds weer tijdelijke bronnen
soms op gespannen voet lijkt te staan met de onafhankelijkheid van de initiatieven, terwijl juist die
onafhankelijkheid ook in de literatuur als een belangrijke voorwaarde wordt genoemd om te kunnen
functioneren als vrijplaats waarbinnen ruimte ontstaat voor empowerment en herstel van deelnemers.

• Inbedding: onbekendheid en positie in zorglandschap
Een ander knelpunt is dat de waarde en kracht van de initiatieven vaak nog niet goed duidelijk is voor
externe partijen en daarbij het risico bestaat dat het belang ervan niet goed wordt ingeschat, er bij
aanbestedingen eerder naar bekende (grotere) aanbieders wordt gestapt, of de initiatieven eenzijdig
worden gezien als instrument voor bijvoorbeeld participatie. Een aantal respondenten geeft aan dat
het daarom van belang is om de eigen uitgangspunten en werking goed onder het voetlicht te brengen
in contact met externe organisaties. Dit doen zij bijvoorbeeld door te werken aan professionele PR, het
werken met ambassadeurs of het aanbieden van arrangementen zodat het aanbod voor gemeenten
gemakkelijker toegankelijk wordt. Wel geeft een aantal respondenten aan dat het hierbij soms zoeken
is naar een taal die alle partijen verstaan om bijvoorbeeld het belang van ervaringsdeskundigheid
onder de aandacht te brengen.
Voorkomen moet worden dat door de bovengenoemde knelpunten op het gebied van financiering
en inbedding de continuïteit van de projecten in het geding komt en de initiatieven teveel tijd kwijt zijn
met het generen van middelen. Een ander mogelijk probleem is dat eisen van financiers het onafhankelijke
karakter van de initiatieven kan bedreigen en daarmee de meerwaarde onder druk komt te staan.
Tot slot
Belangrijk is om op te merken dat deze knelpunten en risico’s niet nieuw zijn. En dat de bevraagde ‘voor
en door’ initiatieven die recentelijk worden aangeduid met termen als herstelacademie of zelfregiecentrum,
vaak al een lange traditie hebben in, of voortbouwen op, de geschiedenis van zelforganisaties die vanuit de
cliëntenbeweging sinds de jaren ‘70 zijn ontwikkeld. In de loop van de jaren is er immers veel kennis ontwikkeld
over hoe deze praktijken kunnen functioneren in het spanningsveld tussen de eigen (emancipatoire) ideologie
en de relatie met reguliere zorg en welzijn. (Praktijkgericht) onderzoek laat zien dat een onafhankelijke
positie en een proces van reflectie op de eigen positie en uitgangspunten hierbij van belang is (Muusse &
Boumans 2015, Boumans e.a. 2010). Dit zal ook gelden voor de onderzochte initiatieven die de belofte in
zich dragen om een belangrijke rol te spelen in het opnieuw vorm te geven zorglandschap voor mensen met
ernstige psychiatrische beperkingen. Er bestaat het risico dat de groeiende aandacht voor de onderzochte
initiatieven ook een inperkende werking kan hebben, bijvoorbeeld als de initiatieven niet als vrijplaats, maar
meer instrumenteel als een interventie of methodiek worden beschouwd om mensen weer te doen herstellen
of te laten ‘participeren’(zie ook Boumans en Muusse 2016, in press). Het ruimte scheppen voor en het
waarborgen van de eigenheid en onafhankelijkheid van de onderzochte initiatieven is, naast het creëren van
een stevige en meer structurele financiële basis, één van de grote uitdagingen van het verder ontwikkelen
van de onderzochte initiatieven.

176

Trimbos-instituut

Literatuur

Brink, C. (2016). basisfuncties zelfregienetwerken, concept. Utrecht: LPGGz.
Boumans, J., Muusse, C., Plaijne, M. & Tuynman, M. (2012). Nu leef je zelf. Een onderzoek naar zelfbeheer
in de maatschappelijke opvang. Utrecht: Trimbos-instituut.
Boumans, J (2012). Naar het hart van empowerment. Een onderzoek naar grondslagen van empowerment
van kwetsbare doelgroepen binnen zorg en welzijn. Utrecht: Movisie/Trimbos-instituut.
Boumans, J., Muusse, C. (2016). Herstelacademie: prachtkans of Hype? (in press)
Brown, L. D. (2009). How People Can Benefit from Mental Health Consumer-Run Organizations. in: American
Journal of Community Psychology, 43 : 177-188.
Brown, L. D., Shepherd, M. D., Merkle, E. C., Wituk, S. A., Meissen, G. (2008). Understanding How
Participation in a Consumer-Run Organization Relates to Recovery. in: American Journal of Community
Psychology, 42: 167-178.
Campbell, J., C. Lichtenstein, D. Teague, M. Johnson, B. Yates, et.al. (2006). The Consumer Operated Services
Programs (COSP). Multi-site Research Initiative: Final Report. Saint Louis, MO: Coordination Center at the
Missouri Institute of Mental Health
Chamberlin, J. (1990). The ex-patients’ movement: Where we’ve been and where we’re going. In: Journal
of Mind and Behavior, 11 (3): 323-336.
Gillis, L., Dickerson, G., Hanson, J. (2010). Recovery and Homeless Services: New Directions for the Field.
In: The Open Health Services and Policy Journal, 3 : 71-79.
Haaster, H. van, Vesseur, J. (2002). Door cliënten gestuurd. Een onderzoek naar cliëntgestuurde projecten
in Nederland. Amsterdam: Instituut voor Gebruikersparticipatie en Beleid.
Hoof, F. van, Erp, N. van., Boumans, J., & Muusse, C. (2014). Trendrapportage Persoonlijk en Maatschappelijk
Herstel van mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen. Ontwikkelingen in praktijk en beleid. Utrecht:
Trimbos-instituut
Kal, D. (2001). Kwartiermaken: werken aan ruimte voor mensen met een psychiatrische achtergrond.
Amsterdam: Boom
Muusse, C.M., & Boumans, J. (2016). Ruimte voor Peer Support! Een onderzoek naar de totstandkoming
van Enik Recovery College. Utrecht: Lister.
Nederland, T., Duyvendak, J. W., en Brugman, M. (2003). Belangenbehartiging door de patiënten- en
cliëntenbeweging. De theorie. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut.
Nelson, G., Ochocka, J., Janzen, R., Trainor, J. (2006a). A Longitudinal Study Of Mental Health Consumer
Survivor Initiatives: Part 1. In: Journal of Community Psychology, 34 (3): 247-260. 134
Projectgroep Plan van Aanpak EPA (2014). Over de Brug. Plan van aanpak voor de behandeling, begeleiding
en ondersteuning bij ernstige psychische aandoeningen. Utrecht:
Kenniscentrum Phrenos.

Trimbos-instituut

177

Schutt, R. K. en Rogers, E. S. (2009). Empowerment and Peer Support: Structure and Process of Self-Help
in a Consumer-Run Center for Individuals with Mental Illness. In: Journal of Community Psychology, 37 (6):
697-710.
Trainor J. & M. Shepherd M. (1997). Beyond the service paradigm: the impact and implications of consumer/
survivor initiatives. Psychiatric Rehabilitation Journal 21, 132-140.
Zinman, S. (1986). Self-Help: the Wave of the Future. in: Hospital and Community Psychiatry, 37 (3): 213

1

MEE, samenwerking met LPGGz, Zorgbelang Zuid-Holland

2

Zorgorganisaties, belangenorganisaties VG en LG, wijkcentra, stedelijke peersupport initiatieven, politie, Wmo-team, POH-GGZ, stedelijke
peersupport initiatieven.

178

Trimbos-instituut

Verdiepende analyses

Afkortingen

ACT
AWBZ
BW
CBS
CCAF
CPB
DBBC
DBC
DJI
EPA
FACT
FPC
FPZ
GGZ
IHT
LMA
LPGGz
NZa
OGGZ
PAAZ
PIT		
POH
PUK
RACT
RIBW
SCP
UWV
VIP
VNG
VPT
VV		
VWS
Wlz
Wmo
ZN		
Zvw
ZZP

Assertive Community Treatment
Algemene Wet Bijzonder Ziektekosten
Beschermd wonen
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centrum Certificering ACT en FACT
Centraal Planbureau
Diagnose Behandel en Beveiliging Combinatie
Diagnose Behandel Combinatie
Dienst Justitiële Inrichtingen
Ernstige Psychische Aandoening
Flexible Assertive Community Treatment
Forensisch Psychiatrisch Centrum
Forensisch Psychiatrische Zorg
Geestelijke Gezondheidszorg
Intensive Home Treatment
Landelijke Monitor Ambulantisering
Landelijk Platform Geestelijke Gezondheidszorg
Nederlandse Zorgautoriteit
Openbare Geestelijke Gezondheidszorg
Psychiatrische Afdeling Algemeen Ziekenhuis
Psychiatrische Intensieve Thuiszorg
Praktijkondersteuner huisartsenzorg
Psychiatrische Universiteitskliniek
Resource Assertive Community Treatment
Regionale Instelling voor Beschermd Wonen
Sociaal Cultureel Planbureau
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
Vroege Interventie Psychose
Vereniging Nederlandse Gemeenten
Volledig Pakket Thuis
Voortgezet verblijf
Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wet Langdurige Zorg
Wet maatschappelijke ondersteuning
Zorgverzekeraars Nederland
Zorgverzekeringswet
Zorgzwaartepakket

Trimbos-instituut

179

De geestelijke gezondheidszorg ondergaat een aantal ingrijpende transities.
Belangrijke onderdelen van deze transities zijn de ambulantisering en de hervorming
van de langdurige GGZ. Het ministerie van VWS heeft het Trimbos-instituut gevraagd
per 2015 de ambulantisering en de hervorming van de langdurige GGZ te monitoren.
Deze rapportage doet verslag van de resultaten van het tweede meetjaar van de monitor.

www.trimbos.nl