Van Geel
werkende tweeverdieners die meer dan € 80.000
verdienen er op achteruitgaan. Zij moeten iets inleveren.
Vanaf een inkomen van € 80.000 moeten mensen meer
gaan inleveren naarmate zij meer verdienen. In ons
voorstel gaat dit heel geleidelijk. Mijnheer Van Geel, dat
heet eerlijk delen. Ik zou het erg fijn vinden als u ook
eens een voorstel deed over eerlijk delen.

De voorzitter: Wij zullen dat VAO toevoegen aan de
agenda van volgende week.
Het woord is aan mevrouw Arib.

(geroffel op de bankjes)

De voorzitter: Dat houdt ook in dat u de stemmingen
daarover uitgesteld wilt zien.

Mevrouw Arib (PvdA): Voorzitter. Ik verzoek u om een
heropening van de beraadslaging over het wetsvoorstel
Wijziging van de Wet op de lijkbezorging.

De voorzitter: Dank u wel.
Mevrouw Arib (PvdA): Graag.
De beraadslaging wordt geschorst.
De vergadering wordt van 12.50 uur tot 13.35 uur
geschorst.
©
De voorzitter: Ingekomen zijn beschikkingen van de
Voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer der
Staten-Generaal:
- een inzake de aanwijzing van het lid Haverkamp tot lid
in de delegatie naar de NAVO-Assemblee;
- een inzake de aanwijzing van het lid Aasted Madsenvan Stiphout tot plaatsvervangend lid in de Parlementaire Vergadering van de Raad van Europa en de
West-Europese Unie.
Ik stel voor, deze beschikkingen voor kennisgeving aan
te nemen.
Daartoe wordt besloten.
De voorzitter: Op de tafel van de griffier ligt een lijst
van ingekomen stukken. Op die lijst staan voorstellen
voor de behandeling van deze stukken. Als voor het
einde van de vergadering daartegen geen bezwaar is
gemaakt, neem ik aan dat daarmee wordt ingestemd.
Regeling van werkzaamheden
De voorzitter: Ik stel voor, aanstaande donderdag ook te
stemmen over de aangehouden motie-Pechtold (31363
nr. 4).
Daartoe wordt besloten.
De voorzitter: Het woord is aan de heer De Roon.
De heer De Roon (PVV): Voorzitter. Ik verzoek u, het
verslag van het algemeen overleg over betalingen aan
Nederlanders in VN-dienst op de plenaire agenda te
plaatsen.
De voorzitter: Wij zullen dit VAO toevoegen aan de
agenda van volgende week.
Het woord is aan de heer Graus.

De voorzitter: Wij zullen het wetsvoorstel opnieuw op
de agenda zetten.
Het woord is aan de heer Boelhouwer.
De heer Boelhouwer (PvdA): Voorzitter. Ik verzoek u om
uitstel van de stemmingen over de wijziging van de Wet
milieubeheer, de punten 6 en 7 van de agenda. De
minister heeft namelijk gezegd dat zij naar aanleiding
van het debat nog uitvoerig met de maatschappelijke
partners hierover wil praten.
De heer Poppe (SP): Voorzitter. Ik ben de eerste
ondertekenaar van het amendement en de indiener van
de motie, maar ik begrijp niet waarom de stemmingen
uitgesteld moeten worden. De minister moet toch
onderhandelen, ook vanwege het amendement. Het was
haar verzoek om onderhandelingstijd te krijgen. Ik
begrijp het nut van uitstel niet helemaal. Als de
stemmingen echter volgende week dinsdag plaatsvinden,
vind ik dat prima.
De voorzitter: Ik constateer dat niemand daartegen
bezwaar heeft. Wij voeren de stemmingen af van de
stemmingslijst voor deze week. Wij zullen volgende week
dinsdag over de genoemde punten stemmen.
Wij kunnen nu doorgaan met de algemene politieke
beschouwingen, maar ik vind dat er dan wel wat meer
leden aanwezig moeten zijn. Ik verzoek de secretarissen
om hun schone taak aan te vatten en hun mensen te
verzoeken, naar de plenaire zaal te komen. Daartoe
wachten wij enkele ogenblikken.
Het kabinet heeft waarschijnlijk geen ambtelijk
secretaris. Zullen wij een staatssecretaris sturen om de
ontbrekende bewindslieden op te halen? Mijnheer
Heemskerk? Of mevrouw Dijksma? Zij was er vroeger
ook goed in.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
Aan de orde is de voortzetting van:
- de algemene politieke beschouwingen naar
aanleiding van de Miljoenennota voor het jaar
2009 (31700).
De beraadslaging wordt hervat.

De heer Graus (PVV): Voorzitter. Ik verzoek u, het verslag
van het algemeen overleg over dierenwelzijn op de
agenda te zetten, maar dan in de brede zin van het
woord, dus niet alleen de RAD, maar ook de verschrikkelijke, rituele afslachting van dieren.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

©
De heer Rutte (VVD): Mevrouw de voorzitter. Kent u de
babywalvis? Als een babywalvis, zo groeit bij Bos en
Balkenende de Staat. Gisteren: bam, duizend kilo erbij!
Vandaag: bam, duizend kilo erbij! En morgen weer: bam,

17 september 2008
TK 2

2-29

Rutte
duizend kilo erbij! De grote vraag van vandaag is:
Wouter, waar is ons geld gebleven?
Nederland is geen eiland. Wij worden geconfronteerd
met de internationale kredietcrisis, die treft ook
Nederland. Wij zien dat het onderlinge vertrouwen van
banken weg is en wij zien dat ook burgers minder
vertrouwen hebben in het financiële stelsel. Aanvankelijk
leken de olieprijzen sterk te stijgen, nu zijn ze alweer aan
het dalen. De inflatie is in West-Europa enorm toegenomen. In de afgelopen 72 uur hebben de ontwikkelingen
een enorme versnelling doorgemaakt. Wij hebben het
omvallen van Lehman Brothers gezien, een bank in
Amerika die al honderdvijftig jaar bestaat. En wij zien op
de televisie weer het beeld van medewerkers van
bedrijven die naar buiten komen met zo’n kartonnen
doos met de bekende mok en foto. Wij weten inmiddels
dat het Amerikaanse stelsel van centrale banken een
enorme investering – 85 mld. – heeft gedaan om de
Amerikaanse verzekeraar AIG overeind te houden. Dit is
ongekend, het gaat om de grootste verzekeraar die ooit
in problemen is gekomen. En door diezelfde financiële
crisis zijn de Amerikaanse beurskoersen behoorlijk aan
het dalen, naar het laagste punt in drie jaar. De Europese
Commissie verwacht dat de groei in Europa 0,5% lager
zal uitvallen dan de aanvankelijk geraamde. En de groei
van de Duitse economie, die voor Nederland van zeer
groot belang is, lijkt in 2009 terug te zullen zakken naar
0,2%.
Tegen deze achtergrond bespreken wij vandaag de
plannen van het kabinet voor 2009. Dit kabinet schetst
een veel te rooskleurig beeld van de toestand in de
wereld. Het gaat maar door met het opzetten van
parasolletjes terwijl er aan alle kanten donderwolken
aankomen. Wij moeten de conclusie trekken dat het
kabinet in de komende jaren geen ruimte meer zal
hebben om in te grijpen als de economie verder zou
verslechteren; alle ruimte is inmiddels in deze begroting
gebruikt. Natuurlijk, verlaging van de WW-premie vindt
mijn fractie positief. En de btw-maatregel was sowieso
een verschrikkelijk slecht idee, dus als zoiets niet
doorgaat, krijgt het kabinet daar natuurlijk geen
complimenten voor. Maar goed, wij zijn blij dat deze
maatregel is geschrapt.
Maar dan de explosie van de overheidsuitgaven, naar
ik meen voor het eerst gebracht door de website
GeenStijl, met een stijging van 13%, ruim 25 mld. Dat is
€ 4000 per hardwerkende Nederlander, in twee jaar. Wie
krijgt er nu in twee jaar 13% bij? Dagobert Bos steekt
ruim 25 mld. in zijn eigen zak, terwijl de hardwerkende
Nederlander nauwelijks een plusje krijgt. En dan de
lastenverlichting in 2009; die wordt op de pof gefinancierd. Per saldo verzwaart dit kabinet de lasten in deze
kabinetsperiode. Bovendien is de Zalmnorm losgelaten.
Deze begroting lijkt een beetje op een populaire
advertentie voor een breedbeeldtelevisie: koop nu en
betaal in 2010.
De Raad van State en het Centraal Planbureau zijn
terecht uiterst kritisch over de aanpak van de staatsschuld. En, misschien wel mijn belangrijkste kritiek: dit
kabinet wakkert de inflatie aan. De inflatie is al op een
zeer hoog niveau vanwege de internationale ontwikkelingen, maar dit kabinet wakkert de inflatie extra aan. Die
inflatie is een monster. Dat zit in de bosjes verscholen.
Wij moeten proberen het in de bosjes te laten. Wat dit
kabinet doet, wat Wouter Bos doet, is in feite dat
monster verleiden om uit de bosjes te komen. Dat

De heer Rutte (VVD): Mijnheer Slob, kom nu toch! Het
gaat toch om keuzes maken? Neem die kansarme
immigratie naar Nederland. Dit kabinet zet aan alle
kanten de deur weer open. Wij zien dat het aantal

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

monster vreet; dat vreet namelijk aan de waarde van
pensioenen, dat vreet aan de waarde van spaargeld en
dat vreet aan de waarde van koopkracht. Wij zien in
Nederland aan de pomp, maar ook bij het boeken van
een internationale reis bij het reisbureau en gewoon in
de winkel dat de prijzen de afgelopen jaren enorm zijn
gestegen.
Dit kabinet richt economische schade aan. De erfenis
van het vorige kabinet wordt opgestookt. Wij hadden,
toen dit kabinet begon, in Nederland een zeer lage
werkloosheid; er waren 250.000 mensen extra van een
uitkering naar een baan gegaan. Wij hadden een solide
economisch beleid. Wij hadden een echt effectieve
aanpak van de staatsschuld en wij hadden beleid, gericht
op een lage inflatie.
De VVD wil terug naar dit verstandige beleid. Wij
presenteren vandaag de tegenbegroting van de VVD
voor 2009. In deze tegenbegroting dammen wij de
overheidsuitgaven verder in. Wij verkleinen de staat in
deze kabinetsperiode met ruim 17 mld.; dat betekent een
verkleining van de staat met 8,5%. Wij steken dat geld in
extra aflossing van de staatsschuld, wij steken dat geld
in lastenverlichting en wij investeren dat geld gericht in
de sectoren die wij van groot belang vinden.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik heb de tegenbegroting
gezien; zij deed echt zeer aan mijn ogen. Ik ben echt blij
dat u niet in het kabinet zit, maar gewoon in de
oppositie. Als dit de toekomst van Nederland is, ziet het
er echt heel slecht uit. Ik ben ook verbaasd. Ik ben
bijvoorbeeld verbaasd over het feit dat u op veiligheid
gaat bezuinigen, dat justitie, het gevangeniswezen, bij u
in de min komt te staan. Waar blijven al die grote
woorden over meer cellen en het strafbaar stellen van
illegaliteit, wat ook voor de vreemdelingendetentie
gevolgen zal hebben, in het licht van dit soort voorstellen?
De heer Rutte (VVD): Als u onze tegenbegroting goed
doorleest, ziet u dat daar waar minnen staan, ook een
zware plus staat met een extra investering in veiligheid.
Verder nemen wij maatregelen om de immigratie van
kansarmen naar Nederland zo veel mogelijk te beperken.
Dit kabinet is straks, meen ik, over de 100 mln. extra
kwijt omdat het aantal asielzoekers niet 10.000 is, maar
inmiddels is gestegen tot 16.000. Wij nemen maatregelen
om dit te voorkomen, omdat het slecht nieuws is voor
bijvoorbeeld de Vogelaarwijken.
De heer Slob (ChristenUnie): U bezuinigt gewoon op
justitie en op het gevangeniswezen. Dat neemt u niet
weg met zo’n reactie. Er staat gewoon een min. U teert
in. In uw verkiezingsprogramma – dat weet u nog – werd
ook al niet in dat soort sectoren geïnvesteerd. Dat gold
overigens ook voor defensie. U moet af en toe heel erg
moe worden van de echo van uw eigen woorden. U
spreekt heel grote woorden. U heeft het over groei, maar
het is een groei van grote woorden die u spreekt, en een
toekomst voor Nederland waar mensen alleen maar
minder van worden en niet beter. Dat is toch waar wij
ons sterk voor zouden moeten maken.

2-30

Rutte
asielzoekers enorm stijgt en dat het categoriale beleid
voor bijvoorbeeld de Irakezen desastreus uitpakt. Wij zien
dat de kosten voor het generaal pardon werkelijk sky
high zijn. Wij willen dat niet. Wij willen dat defensie en
veiligheid wordt ingezet waar het echt nodig is. Daarin
investeren wij ook extra. Er zijn 21 politiekorpsen in
Nederland met tekorten op dit moment, ondanks de 125
extra agenten van het kabinet. Wat wij doen, is gewoon
geld erbij. En zo hoort dat.
De heer Van Geel (CDA): Ik zal maar niet meer beginnen
over die 26 mld. De heer Rutte gelooft zo in zijn eigen
grap, maar een goede cabaretier trekt een mislukte grap
gewoon in. Dat doet de heer Rutte niet. Dat spijt mij,
maar ik zal er nu niet verder op ingaan. Het is gewoon
onzin en hij weet dat. Ook als je kijkt naar vroegere
tijden, als je uitgaat van de stijging van overheidsuitgaven, is wat nu gebeurt en wat de afgelopen jaren is
gebeurd, totaal niet uit de maat, ook niet met de tijd dat
de heer Zalm minister was. Houd er maar over op, ik
houd er ook over op. Het is gewoon onzin.
Mij interesseert echter veel meer de volgende vraag.
De heer Rutte sprak net over de rekening betalen en
eerlijk zijn. Bij wie legt u nu de rekening voor die 17 mld.
aan ombuigingen, mijnheer Rutte? Bij wie legt u de
rekening? Zegt u nu eens klip-en-klaar bij wie u de
rekening legt. Er is een rekening; ten opzichte van de
huidige situatie moet iets of iemand inleveren. Ik wil dat
graag van u horen.
De heer Rutte (VVD): U wilt het niet horen, mijnheer Van
Geel, maar met u in dit kabinet groeit de Staat met 26
mld. Dat is voor een groot deel omdat u allerlei extra
beleid voert en voor een groot deel omdat u weigert om
te buigen. U laat alles maar door lopen.
De heer Van Geel (CDA): Dit kan ik niet accepteren. Ik
kan niet accepteren dat er onzin verteld wordt.
De heer Rutte (VVD): U vroeg mij hoe dit zit. Wij maken
een keuze in deze tegenbegroting voor een Staat die
krachtig en klein is. Wij geloven niet in de Staat als de
alomvattende geluksmachine.
De heer Van Geel (CDA): Wie betaalt de rekening?
De heer Rutte (VVD): De rekening komt breed terecht.
Wij nemen die maatregelen die nodig zijn om mensen
die zwak staan weer aan het werk te helpen.

De heer Rutte (VVD): Ik weet niet waar u het over hebt.
Als u naar onze tegenbegroting kijkt, ziet u dat wij een
keuze maken voor een Staat die veel kleiner is dan waar
dit kabinet voor kiest. U laat de Staat met 26 mld.
groeien, 13% in twee jaar. Daar zijn wij tegen. Wij
geloven niet in een Staat als de grote garantiebrenger
van uw en mijn voorspoed. Daar moeten mensen zelf
voor zorgen. Wij zorgen er met deze tegenbegroting en
ons beleid en onze visie voor dat mensen weer in hun
kracht komen te staan en dat het onderwijs er weer is
om mensen goed voor te bereiden op de samenleving.
Mensen kunnen dan weer volop meedoen.
De heer Van Geel (CDA): Ik constateer dat ik tot drie
keer toe vraag wie de rekening betaalt. Ik krijg dan een
algemeen verhaal te horen, dat ik nu al drie keer heb
gehoord. Ik zal dan maar aangeven waar de rekening
door de VVD gelegd wordt. Die rekening wordt allereerst
voor 1 mld. gelegd bij de armsten in de wereld. U moet
maar eens met de heer Voorhoeve gaan praten. Ik denk
dat dat heel nuttig kan zijn. Vervolgens wordt de
rekening voor meer dan 1 mld. gelegd bij gezinnen met
kinderen, wordt er 2 mld. uit de sociale zekerheid
gehaald en wordt er meer dan 2 mld. uit de zorg gehaald
door het eigen risico te vergroten en de huisartsen onder
het eigen risico te brengen. Kortom, dat is een groot
aantal maatregelen dat al die hardwerkende Nederlanders raakt. Wees dan eerlijk en zeg dat u dat doet. De
kinderkorting en de levensloopregeling schaft u af. Het
kindgebonden budget van 800 mld. schaft u af. Dat geld
is toch niet van de Staat, maar van de mensen? Dat raakt
toch mensen en gezinnen? Het is toch niet de heer Bos
die geraakt wordt, maar dat zijn mensen die geraakt
worden?
De heer Rutte (VVD): Dit is een buitengewoon eenzijdig
plaatje. U vertelt niet dat wij tegelijkertijd, oplopend naar
2011, meer dan 10 mld. teruggeven aan belastingverlaging. Wij doen dat, omdat wij denken dat op heel
veel terreinen Nederlanders heel goed zelf de besluiten
kunnen nemen over hoe zij hun geld willen uitgeven. Dat
is het grote verschil tussen het CDA en de VVD. Het
grote verschil is dat u gelooft in een grote Staat die er
moet zijn om mensen tegen alles te beschermen en dat
wij erin geloven dat je mensen in hun kracht moet zetten
om in deze samenleving goed beslagen ten ijs te komen
en dat de mensen de kans moeten krijgen om het leven
zelf te leven. Als mensen dan onverhoopt toch in de
problemen komen, is er ook bij de VVD gewoon een
solide sociale zekerheid.

De heer Van Geel (CDA): Wie betaalt de rekening?
De voorzitter: Even wachten, mijnheer Van Geel.
De heer Rutte (VVD): Het mooie van deze tegenbegroting is dat wij een keuze maken om de Staat in te
krimpen, zodat mensen hun eigen leven weer terugkrijgen, zowel mensen aan de onderkant als mensen met
meer geld in hun portemonnee. Dat zijn keuzen. Die hebt
u vroeger ook gemaakt.
De heer Van Geel (CDA): Ik vraag alleen maar wie de
rekening betaalt. Dat staat er ook in. Ik wil dat wel voor u
zeggen, maar het lijkt mij sportiever dat ik u vraag wie
de rekening betaalt.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Van Geel (CDA): Ik weet niet hoe de heer Rutte
goochelt met cijfers, maar als je 16 mld. ombuigt en dat
via lastenverlichting teruggeeft, dan wordt het niet aan
dezelfde groepen teruggegeven. Verlaging van de
successiebelasting zal niet terechtkomen bij iemand met
een laag inkomen. Ik heb hier verder niets aan toe te
voeren. Het is gewoon niet sociaal en niet solide wat hier
gebeurt. Dat is nog de minste kwalificatie die je kunt
gebruiken. Maar u hebt verleden week in, ik meen, De
Telegraaf moord en brand geschreeuwd over de
koopkracht van de minima en anderen. Dit heeft
desastreuze gevolgen voor mensen met de laagste
inkomens. Ik wil dan ook dat u aangeeft waar de
rekening gelegd is. Ik heb al gezegd dat u die bij anderen
legt, bij arme mensen in het buitenland door te korten op

17 september 2008
TK 2

2-31

Rutte
het budget voor ontwikkelingssamenwerking, en bij
mensen hier die het moeilijk hebben en bij gezinnen met
kinderen.
De heer Rutte (VVD): De ontwikkelingssamenwerking
zoals u die wilt, is vooral bedoeld om ons in Nederland
collectief een goed gevoel te geven. Die heeft steeds
minder te maken met de Derde Wereld en steeds meer
met het schuldgevoel van u en van vele anderen. Die
hulp functioneert niet goed. Wij willen een ontwikkelingssamenwerking die gericht wordt ingezet om mensen echt
te ontwikkelen, om ondernemerschap in de Derde Wereld
aan te wakkeren en om ervoor te zorgen dat er een
middenklasse groeit, waardoor democratie mogelijk
wordt. Dat is een fundamenteel andere keuze dan het
CDA maakt. U gaat namelijk door met het volledig via
het maatschappelijk middenveld uitgeven van gelden
voor OS. Daar ben ik tegen. Die ontwikkelingssamenwerking heeft gefaald en daar moeten wij mee stoppen.
Verder klopt uw verhaal niet. U blijft erop hameren dat
wij de rekening zouden neerleggen bij mensen met
minder geld. Dat is niet waar. Als u kijkt naar wat mij
doen, ziet u dat wij maatregelen over de volle breedte
nemen om ervoor te zorgen dat de lasten worden
teruggegeven. Wij verlagen bijvoorbeeld alle schijven
van de inkomstenbelasting, oplopend naar 3%. Dat raakt
heel Nederland. Wij nemen verder tal van andere
maatregelen. Wij investeren 150 mln. extra in de aftrek
voor chronisch zieken, waar het kabinet verleden jaar,
onder andere dankzij u, een graai in heeft gedaan om
leuke plannetjes mee te financieren. Daar waren wij
tegen. Die maatregel van 150 mln. wordt weer rechtgezet, omdat wij de mensen die zo zwak staan dat zij van
die mogelijkheid gebruik moeten maken, niet extra willen
pakken. Dat doet u wel. Wij hebben hier een zeer solide,
sociale, maar vooral ook liberale agenda neergelegd en
zeggen daarmee tegen de mensen in het land: luister, de
staat moet zijn grenzen kennen, want anders wordt u
betutteld, wordt uw vrijheid afgenomen en kunt u uw
leven niet naar eigen inzicht inrichten.
De voorzitter: Mijnheer Van Geel, toen u zonet
interrumpeerde, had ik eigenlijk al gezegd: tot slot. Ik
begrijp dat u nog één opmerking wilt maken en geef u
daartoe de gelegenheid.
De heer Van Geel (CDA): Het kan best liberaal zijn, maar
het is niet sociaal en niet houdbaar. Die conclusie trek ik
op grond van de begroting en waar u die lasten neerlegt.
Wat ontwikkelingssamenwerking betreft, sta ik graag aan
uw zijde om heel kritisch te bekijken hoe wij met
ontwikkelingsgelden omgaan. Wat u nu doet, geeft om
een aantal redenen een volkomen verkeerd signaal.
Allereerst wat de hoogte betreft, want die is voor ons
ononderhandelbaar...
De heer Rutte (VVD): Waarom, mijnheer Van Geel?
De heer Van Geel (CDA): ...omdat Nederland hierin een
voorbeeldfunctie vervult, en terecht.
De heer Rutte (VVD): Voor wie?
De heer Van Geel (CDA): In Europa hebben wij
afgesproken dat de landen die nog niet aan die norm
voldoen daar naartoe zullen groeien. Terug willen naar

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

het Europese gemiddelde, zoals u wilt naar ik heb
begrepen, is dan een volkomen verkeerd signaal.
Nog veel erger vind ik wat u zei naar aanleiding van
structuren en de wijze waarop dat geld wordt uitgegeven. Wij kunnen wel met elkaar over dat alles spreken
om een effectieve ontwikkelingshulp tot stand te
brengen, want dat is ook volgens ons nodig. Echter, in
deze tijd hebben juist de armste landen last van hoge
inflatie, hoge olieprijzen, hoge energieprijzen, hoge
grondstoffenprijzen en hoge voedselprijzen. Daarbij gaat
het al om meer geld dan alle ontwikkelingshulp die deze
landen krijgen. Wij vinden het niet sociaal om de lasten
van die problematiek op de armste landen te leggen. Dat
doen wij gewoon niet.
De heer Rutte (VVD): Ik vind het een ongelooflijk warrig
verhaal, maar waar het in de kern volgens mij op
neerkomt, is dat u doorgaat met het afkopen van het
nationale schuldgevoel. Daarom houdt u vast aan die
0,7%, want daarvoor is geen enkele rechtvaardiging.
De voorzitter: Mijnheer Van Geel, ik snap dat u weer
wilt interrumperen, maar u wordt het hierover toch niet
eens.
De heer Rutte (VVD): Mijnheer Van Geel, u hebt geen
ander argument voor die 0,7% dan dat u eraan vasthoudt. U houdt eraan vast, omdat u eraan vasthoudt. Dat
mag van mij. Dat is democratie. Ik ben er dus tegen. Ik
ben erg voor ontwikkelingssamenwerking, maar dan wel
reële ontwikkelingssamenwerking, erop gericht dat de
middenklasse zich kan ontwikkelen, dat ondernemerschap zich kan ontwikkelen en dat ook bijvoorbeeld in
Afrika kleine douane-unies kunnen worden gesticht,
zodat landen onderling handel kunnen drijven. Ik wil dat
wij met ontwikkelingssamenwerking echt een impuls
geven, maar ik wil stoppen met geld geven aan regimes
die op geen enkele manier voldoen aan onze eisen en
ook stoppen met geld geven aan landen als Vietnam en
Indonesië, die echt geen hulp meer nodig hebben.
De voorzitter: Ik snap dat u allemaal van de lunch veel
energie hebt gekregen, maar u moet toch proberen
korter te vragen en korter te antwoorden.
Mevrouw Hamer heeft nu echt het woord, mijnheer
Van Geel.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wil eigenlijk de heer Van
Geel nog even helpen met het antwoord. Het antwoord
op de vraag waar de rekening wordt betaald, is dat het
niet gaat om 2 mld., maar om 4,3 mld. in de sectoren
onderwijs en zorg.
Mijnheer Rutte, u hebt in alle debatten over het
ontslagrecht almaar staan te toeteren dat mensen
ontslagen moeten kunnen worden, want u was zo voor
die versoepeling van het ontslagrecht. Maar wat gaat u
nu zelf doen? U gaat bezuinigen op de re-integratie. U
gaat bezuinigen op de brugbanen. U gaat overigens ook
bezuinigen op al die leuke toeslagen die u eerst zelf
onder Zalm hebt ingevoerd. U gaat bezuinigen op de
huurtoeslag, bezuinigen op de zorgtoeslag, bezuinigen
op het kindgebonden budget. Wij hebben in Vrij
Nederland kunnen lezen dat de VVD voor het milieu
ging. U gaat bezuinigen op de vliegbelasting, bezuinigen
op de milieu-BPW, bezuinigen op de leaseauto’s. Dit zijn

17 september 2008
TK 2

2-32

Rutte
allemaal milieumaatregelen die u gaat terugdraaien. U
gaat niet aan pakketuitbreiding doen. U gaat...

zorg en het milieu! Dat zijn uw speerpunten. 4,3 mld.
alleen voor zorg en onderwijs!

De heer Rutte (VVD): Bezuinigen op de leaseauto’s? Dat
kan er nooit in staan.

De heer Rutte (VVD): Dat is echt onzin en ik heb het net
ook al in de richting van Van Geel gezegd. Wij leggen de
rekening absoluut niet bij een bepaalde groep. Wij willen
die staat verkleinen, maar als u uw gang gaat, blijft die
staat maar groeien – zoals die babywalvis en dat gebeurt
nu ook met deze begroting – met 13% in twee jaar!

Mevrouw Hamer (PvdA): U gaat bezuinigen op de
verhoging van de bijtelling voor het milieu. Ik had het
over het kopje milieu. U kunt er lollig over doen, maar
voor de toekomst van onze kinderen is het niet zo lollig,
hoor.
De heer Rutte (VVD): Niet zo zuur.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, ik ben helemaal niet zuur.
In de zorg doet u niet aan pakketuitbreiding, maar aan
pakketverkleining. U verhoogt het eigen risico. U staat zo
te lachen. U vindt het leuk?
De heer Rutte (VVD): U leest mij de hele tegenbegroting
voor, een beetje eenzijdig, en ik probeer het allemaal te
onthouden, want ik moet kort reageren van de voorzitter.
Mevrouw Hamer (PvdA): Mijn conclusie is dat bij u de
rijken rijker worden. U had in uw beginselprogramma
een heel verhaal over de verheffing van het volk.
De heer Rutte (VVD): Van de onderklasse. Daar kom ik
dadelijk uitvoerig op terug, want daar hebt u echt het
recht verspeeld
Mevrouw Hamer (PvdA): En dat doet u met deze
maatregelen? Maatregelen die leiden tot 4,3 mld. minder
voor mensen aan de onderkant. Gefeliciteerd, mijnheer
Rutte!
De heer Rutte (VVD): Mevrouw Hamer, wat wij doen is
geld van collectief via een ongeëvenaarde belastingverlaging teruggeven aan de burger. Wij geloven erin dat
die in heel veel gevallen veel beter zelf besluiten kan
nemen dan dat u dat voor hem doet. Het lijkt mij heel
onverstandig dat hij alleen van u afhankelijk zou zijn. De
burger kan dat beter zelf doen. Laat ik er nu eens een
uitlichten, de re-integratiebudgetten. Ik ben twee jaar
staatssecretaris van Sociale Zaken geweest en ik heb die
erfenis van uw vorige partijleider Ad Melkert moeten
opruimen, de zogenaamde Melkertbanen. Dat was een
drama geworden. Het was goed bedoeld, maar de weg
naar de hel was geplaveid met goede bedoelingen. Het
werkte niet, mensen werden opgesloten in die banen.
Maar wat krijgen wij nu dankzij dit kabinet? Zeven type
Melkertbanen! Dat hele re-integratiegedoe is mislukt! Wij
moeten mensen gewoon direct aan het werk helpen.
Neem een project als in Vlagtwedde waarin iemand is
ingehuurd die mensen aan de hand neemt, bij de
werkgever aflevert die ze met een kleine loonkostensubsidie vervolgens in dienst neemt. Dat soort praktische
projecten. Dan kunnen wij stoppen met een miljard
uitgeven – ik ben nog mild in onze tegenbegroting; wij
gaan tot 600 mln., maar hadden veel verder kunnen gaan
– aan die re-integratiemarkt. Dat is echt onzin!
Mevrouw Hamer (PvdA): U hebt heel veel woorden
nodig, maar bestrijdt mij niet op het punt dat u 4,3 mld.
bezuinigt op de mensen die het minst hebben, onderwijs,

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Toch nog een vraag
over ontwikkelingssamenwerking. Ik heb geprobeerd uw
redenering op dat punt te volgen. Als ik u goed begrijp,
zegt u eigenlijk: wij halen 1 mld. bij de allerarmsten weg
in 2009, oplopend tot 2,4 mld. in 2011, om Nederlanders
van hun schuldgevoel af te helpen. U zegt dat u
teruggeeft aan de Nederlanders, dan hoeven zij zich niet
langer schuldig te voelen en wat u eigenlijk doet, is als
een miljardair die geld haalt uit het centenbakje van de
bedelaar en zegt: nu hoeft u zich niet meer schuldig te
voelen.
De heer Rutte (VVD): Kom nou, zo kent u mij niet,
mevrouw Halsema!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Inderdaad, ik dacht u
zo niet te kennen, want u had net zo’n heel aardig
manifest geschreven, echt heel aardig. Groen rechts,
sociaal liberaal, links liberaal, dus ik dacht: ook internationalistisch. Ik dacht: hé, een klassieke liberaal staat op.
Maar nu hebben wij te maken met een benepen
conservatief die vooral uit de Derde Wereld het geld weg
gaat halen om het hier te brengen naar mensen die het
al goed hebben en zegt: voelt u zich vooral niet schuldig!
De heer Rutte (VVD): Mevrouw Halsema, ik zie nu een
poster voor mij uit de jaren dertig met zo’n fabrieksdirecteur en een arbeider die met een vinger aan een
rots hing. Die directeur duwde met zijn voet en sigarenas
die vinger van die rots af, zodat de arbeider alsnog in de
afgrond stortte. Dat beeld van de VVD roept u nu op,
maar dat beeld klopt alleen niet!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U had het niet beter
kunnen verwoorden!
De heer Rutte (VVD): Dat was misschien wel een wat
minder handige opmerking, maar ik zal u toch logenstraffen, want u bevestigt in feite mijn beeld. Als je in
Nederland aan ontwikkelingssamenwerking komt, dan
kom je aan een heilig huisje. Dat heilige huisje zegt dat
het 0,7% moet zijn! De heer Koenders, echt niet de
slechtste minister voor OS uit de geschiedenis, ’’vergietert’’ die enorme miljarden over ik weet niet hoeveel
projecten. Waarom doen wij dat? Omdat wij ons schuldig
voelen. Als een modern land met moderne relaties met
het buitenland ga je geen geld geven aan landen die zelf
goed op eigen benen kunnen staan, zoals Vietnam waar
nog steeds geld heen gaat. Wat je niet doet, is
begrotingssteun geven aan landen waar regimes aan de
macht zijn die gewoon niet deugen. Dat heeft geen zin.
En democratie exporteren? Bush heeft het geprobeerd,
wij proberen dat ook met ontwikkelingssamenwerking,
maar het werkt niet. Je moet het gericht inzetten en daar
kiezen wij dan ook voor en bovendien denken wij dat het
met minder geld kan.

17 september 2008
TK 2

2-33

Rutte
De voorzitter: Tot slot, mevrouw Halsema!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Nu had de heer Bush
wel een heel bijzondere manier van democratie
exporteren en die zou ik inderdaad ook niet willen
overnemen. Dat lijkt mij het andere uiterste. Maar de
discussie die u nu voert, is een andere. Of OS-geld altijd
goed besteed wordt, of het anders besteed zou kunnen
worden, daarover valt altijd te discussiëren. U noemde
overigens ook Indonesië, maar het overgrote deel van
het OS-geld naar Indonesië gaat naar klimaat, naar de
geweldige verwoesting die daar plaatsvindt van natuur.
Daar hebben wij een grote verantwoordelijkheid.
De voorzitter: Uw vraag, mevrouw Halsema!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Als de heer Rutte met
mij wil praten over een betere besteding, ben ik zijn
vrouw.
De heer Rutte (VVD): Tjonge...
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Figuurlijk gesproken!
De voorzitter: De heer Rutte is afgeleid, daar kan hij ook
niets aan doen. Zo’n aanbod!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Zo wild was het nu ook
weer niet.
De heer Rutte (VVD): Maar mevrouw Halsema keek er zo
mooi bij.

altijd voor ontwikkelingssamenwerking hebben bestemd.
Ik vind dit triest. Ik heb de indruk dat de heer Rutte in de
buurt wil blijven van partijen die zich van zijn partij
hebben afgesplitst en die in het verleden al voorstellen in
die richting hebben gedaan. Ik hoop niet dat dit het geval
is. Als hij zich verdiept in de grondbeginselen van het
liberalisme – zoals hij deze zomer heeft gedaan wat heeft
geresulteerd in een vlugschrift, ik vond dat moedig – en
teruggaat naar de christelijk-joodse traditie van ons land,
dan zal hij zien dat wij juist vanuit die traditie oog
hebben gehad voor de naasten over onze grenzen. Wij
gaan nu toch niet beknibbelen op internationale
afspraken over wat wij willen betekenen voor die
naasten? Ik snap dit echt niet. Ik vind het eigenlijk heel
triest. Dit is een kentering in het liberale denken. De heer
Rutte gooit in een beweging ook een prachtige studie
van het wetenschappelijk instituut van zijn partij aan de
kant.
De heer Rutte (VVD): Ik vind het opmerkelijk dat de heer
Slob ook weer onmiddellijk kiest voor die morele insteek,
terwijl ik zeg dat wij eerst moeten nagaan wat nu wel en
wat niet werkt. Wij hebben dit gedaan. Mijn collega
Boekestijn heeft dit op een rijtje gezet en daarover
gesproken met deskundigen. Hij heeft toen gezegd: je
kunt het ook zo doen en dan heb je minder geld nodig.
Nu de heer Slob meteen zegt dat je niet aan dat bedrag
mag komen, heeft dat toch iets te maken met het
afkopen van het schuldgevoel dat wij blijkbaar hebben
anders zou dit bedrag op zich niet zo belangrijk zijn.
Laten wij liever praten over hoe wij het gaan inrichten.
De voorzitter: U vervolgt uw betoog.

Mevrouw Halsema (GroenLinks): De heer Rutte legt er
een hypotheek op van het wegvagen van het halve
budget. Dit maakt zijn inbreng niet langer integer. Hij
zegt: wat ook de uitkomst zal zijn van een discussie over
de besteding van OS-gelden, de helft verdwijnt. Dan wil
hij niet investeren in de allerarmsten, dan wil hij hier de
eigen achterban een extraatje geven.
De heer Rutte (VVD): Mevrouw Halsema begon zo mooi,
maar zij eindigt weer zo zuur. Het is niet waar. Wij
hebben geen zin meer in het afkopen van schuldgevoelens en in het storten van Nederlands belastinggeld in
ondemocratische regimes wat in veel gevallen neerkomt
op een storting op Zwitserse bankrekeningen. Wij willen
een effectief ontwikkelingssamenwerkingsbeleid en wij
denken – wij hebben dat uitgerekend – dat dit met
minder geld kan. Dat mag dan toch ook. Laten wij die
discussie goed voeren met elkaar, als man en vrouw.
Daar komen wij uit.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik zwijg even na dit soort
onderonsjes.
De heer Rutte (VVD): In de kringen van de heer Slob ligt
dit wat gevoeliger.

De heer Rutte (VVD): De heer Van Geel sprak over een
hollebolle gijs, ik neem dat begrip over. Minister Bos
doet met deze begroting denken aan een hollebolle gijs.
Hij zit zich lekker vol te eten, de Staat groeit met 13% in
twee jaar, als hij klaar is, steekt hij nog een grote sigaar
op en intussen vindt hij het spaarpotje van de kinderen
en denkt: hé, daar kan ik ook nog wel wat mee. Dat is
wat er met deze begroting gebeurt. Wij hebben sowieso
te maken met een opmerkelijk links kabinet, mijnheer
Bos, dat moet u deugd doen, want de uitgaven stijgen
enorm. De Staat groeit enorm, er zijn slechte dekkingen,
de Zalmnorm is losgelaten, de staatsschuld is niet meer
goed onder controle en de inflatie wordt aangewakkerd.
Tel daar een aantal oude CDA-wensen bij op. Het CDA
was tegen het generaal pardon. Het CDA was tegen de
Bos-belasting, u weet wel, die belasting die erop is
gericht dat ouderen nog een keer voor hun AOW moeten
betalen. Die Bos-belasting komt er nu. De voorstellen van
de commissie-Bakker die zich heeft gebogen over de
versoepeling van het ontslagrecht, zijn inmiddels in de
prullenmand verdwenen voor een of ander wazig
poldercompromis. En kernenergie blijft een taboe.
Mijnheer Bos, misschien even heel persoonlijk tussen
u en mij. Ik vind het wel knap hoe u uw buurman, de
minister-president, zo voor dat linkse karretje van u heeft
weten te spannen. Het is van een macabere schoonheid.
En de grote vraag is: wanneer zou hij het doorkrijgen?

De heer Slob (ChristenUnie): Man en vrouw? Absoluut
niet.
Mevrouw de voorzitter. Ik wil de heer Rutte een vraag
stellen. Dit is natuurlijk heel gezellig, maar er gebeurt
hier wel iets. Het is nog nooit eerder gebeurd dat de
liberalen, ook in de jaren dat zij regeringsverantwoordelijkheid hadden, afstand doen van het percentage dat wij

De heer Rutte (VVD): Mevrouw Hamer, deze conclusie
moet u toch deugd doen.

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

De voorzitter: Mevrouw Hamer.

2-34

Rutte
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik stond er even van te
genieten, maar ik wilde u ook iets vragen.

De heer Rutte (VVD): Ik vind dat u het als quizmaster
best goed doet!
Voorzitter. Je zult maar Pieter van Geel heten en
fractievoorzitter van het CDA zijn. Hij zei zojuist in een
interruptie dat hij twee prioriteiten heeft in deze
kabinetsperiode, namelijk degelijke overheidsfinanciën en
flexibilisering van de arbeidsmarkt. Op beide punten

heeft hij zijn target niet gehaald. Hij krijgt geen bonus. Er
zijn twee smaken: of het kan het CDA gewoon niet zo
veel schelen of het CDA is naar links afgebogen. Het was
toch het CDA dat met vier zekerheden de laatste
verkiezingen inging? De heer Van Geel zette in op: geen
generaal pardon, geen AOW-belasting, gedegen
overheidsfinanciën en niet morrelen aan de hypotheekrenteaftrek. Wat is het resultaat anderhalf jaar later? Een
bijna onbetaalbaar generaal pardon. Toch de Bosbelasting, de AOW-belasting die ouderen dwingt om nog
een keer te betalen en een begroting als een gatenkaas.
Resteert alleen de vraag wanneer de hypotheekrenteaftrek volgt. Wanneer is ook die niet meer heilig?
Minister-president. Ook een vraag voor u. U verweet
uw huidige vicepremier Bos gedraai. Volgens mij bent u
een snelle leerling.
Voorzitter. Ik mis in de Miljoenennota en de troonrede
een visie op de toekomst, bijvoorbeeld op de rol van de
staat. Naar mijn overtuiging hangt de huidige maatschappelijke onvrede in ons land nauw samen met het
feit dat de rol van de staat en de rol van de overheid zo
zijn uitgedijd. Wij hebben een overheid in Nederland die
te veel belooft en te weinig levert. En wat is dan de
reactie? Dan gaan wij nog meer beloven en daardoor
ontstaat er nog meer onvrede.
De staat is steeds meer een geluksmachine geworden
die ons aller geluk probeert te bevorderen. De staat wil
zelfs de garantie geven dat wij geen van allen nog enig
risico zouden lopen. Dat kan de staat onmogelijk. En wat
vraagt de overheid daarvoor terug? Hoge belastingen.
Betutteling. Ja, mijnheer Van Geel, betutteling. Ten slotte
vraagt zij ons ook nog eens te accepteren dat wij als
burgers worden gewantrouwd. De staat als geluksmachine, bijvoorbeeld het cadeautje van € 250 voor alle
mantelzorgers. Hoe sympathiek ook, het is een ongelooflijk ingewikkelde regeling, waar alle fracties, behalve de
VVD-fractie, voor hebben gestemd. De staat wil een
geluksmachine zijn en dus kiest men voor gratis
schoolboeken. Dat plan is echter wel onuitvoerbaar. Het
elektronisch kinddossier, dat alle kinderen moet gaan
bijhouden. De ontwikkelingssamenwerking, wij spraken
er al over. En dan die Centra voor Jeugd en Gezin. Dat
leek een goed idee, maar inmiddels is het gewoon een
extra loket geworden. Ik heb de grootst mogelijke moeite
gehad om collega De Krom, die drie kinderen heeft, uit te
leggen dat hij echt niet ’s morgens zijn kinderen daar kan
afleveren in de verwachting dat zij ’s avonds gestreken
weer thuiskomen. Het spijt mij, Paul.
Ik wil – en op dat punt botsen de liberalen en de
socialisten en zien wij ook echt een tegenstelling in dit
debat – een Staat die krachtig en klein is. Ik zou willen
overgaan tot een nieuw contract tussen burgers en
overheid. Die Staat moet zich bezighouden met
essentiële taken op het gebied van de gezondheidszorg,
de aanleg van infrastructuur, zoals wegen en spoor, maar
ook defensie en veiligheid. Denk bijvoorbeeld aan de
ongelooflijk belangrijke inzet van onze troepen in
Afghanistan om de vrede daar te bevorderen.
Die Staat heeft ook nog als taak om zich bezig te
houden met het aanzien van Nederland in de wereld. Het
is dus terecht dat die Staat zich bijvoorbeeld druk maakt
over de Olympische Spelen die wij in 2028 dolgraag naar
Nederland willen halen. Ik vraag de premier om een
reactie op het voorstel van de VVD om voor dat soort
grote sportevenementen een garantiefonds in te stellen,
zodat het ook mogelijk is om dat soort evenementen te

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

De heer Rutte (VVD): Dat dacht ik al. De CDA-fractie was
een stuk rustiger.
Mevrouw Hamer (PvdA): Het wordt tussen ons ook nog
wel wat als u zo doorgaat!
Ik wil eigenlijk een klein quizje met u doen. Weet u in
welk jaar wij de hoogste uitgavensprong hebben gehad?
De heer Rutte (VVD): U hebt de antwoorden vast
beschikbaar.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wil het toch graag van u
horen.
De heer Rutte (VVD): Ik sta hier een betoog te houden;
geeft u nu gewoon antwoord op uw eigen quizvraagjes.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dan help ik u een beetje. Dat
was in 2003. Ik denk dat u het antwoord op de vervolgvraag wel zelf kunt geven: wie was er toen minister van
Financiën?
De heer Rutte (VVD): Ik ben de uitgavenontwikkeling in
deze kabinetsperiode nagegaan. In de jaren 2005 tot en
met 2007 was de uitgavenstijging beperkt tot ongeveer
5%. U hebt gelijk dat er in 2003 een forse sprong was,
maar daarna was die stijging heel beperkt. U moet zich
daarbij wel realiseren dat de economische omstandigheden heel anders waren. U weet ook nog wel dat wij toen
te maken hadden met een slechte conjunctuur en
Nederland zich daarom moest voorbereiden op slechte
tijden. Dat betekende dat wij geen belastingen terug
konden geven. Dit kabinet kan en moet een andere keuze
maken, want belastingteruggave is nu wenselijk om de
dreigende loonexplosie af te wenden.
Mevrouw Hamer (PvdA): U hebt weer veel woorden
nodig en dan nog geeft u het antwoord niet. Het was
minister Zalm.
De heer Rutte (VVD): Nee! Het is niet waar!
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja. Echt waar! En het was ook
nog eens 18% en die stijging was bovendien al in 2002
ingezet.
De heer Rutte (VVD): Ik heb u al een antwoord gegeven.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, maar toen was er echt nog
geen sprake van moeilijke omstandigheden. Dus ...
De heer Rutte (VVD): U hebt nog een vervolgvraag?
Mevrouw Hamer (PvdA): U hebt helaas geen punten
gescoord.

Algemene politieke beschouwingen

2-35

Rutte
kunnen organiseren. Daarbij kan de Staat namelijk wel
waarde toevoegen. Dat zijn particuliere initiatieven die
soms net even die extra steun in de rug nodig hebben
van zoiets als een garantiefonds. En laten wij dat dan het
’’Erica Terpstra Garantiefonds’’ noemen.
De heer Slob (ChristenUnie): Vindt de heer Rutte ook dat
informatie over jongeren die ontspoord zijn of dreigen te
ontsporen, vroegtijdig bekend moet zijn, zodat instellingen niet langs elkaar heen werken en men op tijd kan
ingrijpen?
De heer Rutte (VVD): Zeker.
De heer Slob (ChristenUnie): Waarom verzet u zich dan
tegen een elektronisch kinddossier? Daarin wordt puur
gedigitaliseerd wat nu nog op papier staat en waardoor
nu soms problemen ontstaan. U en ik maken ook altijd
sterk bezwaar als wij merken dat er zulke ontsporingen
plaatsvinden.
De heer Rutte (VVD): Zoals het elektronisch kinddossier
zich nu ontwikkelt, wordt dat een bureaucratische
moloch waarin zo een beetje alle kinderen verdwijnen,
waarin het bijna niet meer mogelijk is om aantekeningen
later nog weg te halen en mensen dus met een verleden
de toekomst ingaan. Het gaat daarbij niet meer om wat
wij beiden willen, namelijk kinderen die in de problemen
komen, goed kunnen volgen.
De heer Slob (ChristenUnie): Dat is een heel snelle en
gemakkelijke conclusie die niet te trekken is op basis van
feitelijke informatie. U noemt het echter in een rijtje van
een overheid die veel te veel dingen doet die zij eigenlijk
niet moet doen. Haalt u het daar uit en bent u met mij
van mening dat wij daar wel bovenop moeten zitten en
dat wij moeten ingrijpen, liefst preventief, om ontsporingen te voorkomen? Laten wij dan ook hopen dat die drie
kinderen van de heer De Krom er niet bij zitten.
De heer Rutte (VVD): Dat hoop ik ook. Ik wil vooral
voorkomen dat de Staat zich tot achter de voordeur met
iedereen bemoeit. Daar keer ik mij tegen. Natuurlijk is
het zo dat, als kinderen in de problemen komen en
mensen de wet overtreden, er moet worden opgetreden.
Dat is het machtsmonopolie van de Staat. Wij zijn daar
beiden voor. Het probleem met u en deze coalitie is dat u
die Staat op allerlei andere terreinen steeds verder wilt
laten groeien en laten bepalen hoe wij ons leven moeten
leven. Daar keer ik mij tegen. Dat is gewoon een verschil
van opvatting. Laten wij dat nu scherp neerzetten.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat elektronische kinddossier is
overigens bedacht door minister Hoogervorst, maar daar
wil ik het niet over hebben. Ik probeer uw verhaal over
de Staat en de kleine Staat een beetje te begrijpen.
Begrijp ik goed dat u vindt dat de Staat zich niet meer
moet bezighouden met de sociale zekerheid, het
onderwijs en de zorg, maar wel de Olympische Spelen
moet organiseren?
De heer Rutte (VVD): Ik zal u zeggen waar de Staat zich
niet mee moet bezighouden. Uw partij heeft in de
coalitieonderhandelingen ingebracht dat bijstandsmoeders niet meer hoeven te solliciteren. De vorige
woordvoerder sociale zekerheid, mevrouw Noorman-den

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Uyl, heeft mogelijk gemaakt dat dit wel moest. Het is
toen in de wet gekomen. U bent op uw schreden
teruggekeerd en nu hoeft het niet meer. Wij weten allebei
dat laagopgeleide vrouwen die vijf, zes jaar niet werken,
bijna niet meer aan de slag komen. Die pensioneren als
het ware in de bijstand. En uw partij heeft ingebracht dat
mensen van boven de 45 niet meer hoeven te worden
herkeurd voor de WAO. Dat vond u een sociale prestatie.
Ik vind het een wanprestatie. U zegt tegen mensen van
45-plus: u telt niet meer mee. Ik wil dat mensen zo veel
mogelijk vanuit een uitkering weer naar een baan gaan.
Dit zijn voorbeelden waarin u een andere keuze maakt
dan ik. U denkt het geluk van mensen bevorderen, terwijl
u in feite hun geluk in de weg zit.
Mevrouw Hamer (PvdA): U wilt wel dat die mensen dat
allemaal doen, maar u wilt hen er geen sikkepit bij
helpen. Dat is dat lijstje dat ik u zojuist heb voorgelezen.
Mijn vraag is een andere. Zijn de Olympische Spelen nu
uw topprioriteit geworden of heb ik dat verkeerd
begrepen?
De heer Rutte (VVD): Dat hebt u verkeerd begrepen.
Zeker.
Voorzitter. Wij kiezen dus voor een staat die krachtig
en klein is. Dat komt ook tot uiting in onze tegenbegroting. Wij buigen 17 mld. om. Wij steken extra geld
in het aflossen van de staatsschuld, omdat wij weten dat
wij voor de enorme opgave staan om in de toekomst de
vergrijzing goed te kunnen financieren. Wij steken gericht
geld in de sectoren die wij van groot belang achten:
onderwijs, defensie en veiligheid. Wij steken 12 mld. in
lastenverlichting, het verlagen van de schijven van de
inkomstenbelasting, het halveren van de erfenisbelasting
en het verlagen van de overdrachtsbelasting. Dat zijn
concrete voorstellen om het land terug te geven aan de
burger.
Om over te stappen naar een staat die krachtig en
klein is, moet je een paar dingen ongelooflijk slim
organiseren, in de eerste plaats het onderwijs. Onderwijs
is immers nodig om mensen goed beslagen ten ijs te
laten komen in de samenleving, aan de poort van de
werkgever. Het is nodig om ervoor te zorgen dat die
persoon zo goed mogelijk in staat is om het leven te
leven. Het interessante is – en daarmee kom ik terug op
de Olympische Spelen – dat de kinderen van een jaar of
vier, vijf, die nu naar school gaan, in 2028, wanneer wij
de Olympische Spelen hier in Nederland hopen te
hebben, net van school komen, net zijn begonnen met
werken of net nog in het hoger onderwijs zitten. Dat is
de Olympische generatie, om het zo te zeggen. Ik zou
willen dat wij met elkaar de uitdaging aangaan om het
onderwijs in de komende jaren zo te versterken dat die
generatie het best denkbare onderwijs krijgt. Kennis en
kunde overdragen is zeer essentieel, maar voor liberalen
eveneens van groot belang is het leren ontwikkelen van
een eigen mening. Ik ben er namelijk van overtuigd dat
Nederland alleen kan overleven als wij onze creativiteit
op het hoogste plan hebben. Dat wil zeggen dat wij
moeten stimuleren dat mensen vrij denken. Wij moeten
stimuleren dat mensen een beetje tegendraads zijn en
wij moeten de waarde van dwarsliggers en andersdenkenden stimuleren, het ontwikkelen van een eigen
mening. Dat is een belangrijk onderdeel van het
onderwijs.

17 september 2008
TK 2

2-36

Rutte
Voor het hoger onderwijs zijn de ambities groot. Kijkt
u eens naar de Aziatische universiteiten die ons nu
voorbijstreven. Belangrijk is hier meer samenwerking
tussen bedrijfsleven en het hoger onderwijs. Wij moeten
zeker niet zomaar ongericht geld pompen in het
onderwijs. Daar gaat al 27 mld. naartoe. Wij zullen veel
energie moeten steken in het terugdringen van alle
regeltjes. Ik geef nu zelf les op een vmbo in de Schilderswijk en ik maak het daar zelf mee: leraren houden van
hun vak, maar worden gek van de papierwinkel. Als een
kind aangemeld moet worden voor een rugzakje, dan
moet er een onvoorstelbare stapel papier worden
doorgeworsteld. Leraren hebben last van de werktijdenregistratie en de gratis schoolboeken, mijnheer Van Geel,
zijn een bureaucratische moloch geworden. Hebben wij
dan niets geleerd van de heer Dijsselbloem en zijn
commissie?
Verder ben ik voor het stimuleren van een betere
uitwisseling tussen het bedrijfsleven en het onderwijs. Ik
zou bijvoorbeeld ten aanzien van de vacatures in het
beroepsonderwijs willen dat het makkelijker wordt voor
vakmensen om een of twee dagen in de week les te
geven in het beroepsonderwijs, op het vmbo of op het
mbo. Op die manier zou er ook voor gezorgd kunnen
worden dat mensen die een zwaar beroep uitoefenen en
met slijtage te maken hebben wellicht in aanloop naar
een wat hogere leeftijd hun kennis kunnen overdragen
op kinderen. Dat zou een slimme combinatie zijn van de
praktijk en de theorie.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. Ik heb nog
een vraag over de enorme papierwinkel die onder andere
de leraren in het onderwijs parten speelt. Ik denk dat
iedereen in de Kamer dat een slechte zaak vindt. Je ziet
ook wat de opbrengst is van zo’n duizend jaar VVDregering, want daar hebben wij het dan over. Ik heb in
het betoog van de heer Rutte gemist hoe hij dit gaat
weghalen. Ik heb net met de VVD een uitgebreid debat
gehad naar aanleiding van de commissie-Dijsselbloem,
maar ik heb daar geen serieus voorstel van de VVDfractie over gezien.
De heer Rutte (VVD): Ik kan u verzekeren dat mijn
collega Dezentjé daar voorstellen voor heeft gedaan. Zij
wees bijvoorbeeld op het grote belang van het stimuleren van kleinschaligheid in het onderwijs. Want waarom
ontstaan er op het niveau van scholen mini-OCW’tjes en
mini-ministerietjes? Omdat de scholen te groot zijn
geworden. Ik heb al vaker gezegd dat daarin ook de VVD
in het verleden fouten heeft gemaakt. Wij hebben de
schaalvergroting niet tegengehouden en dat is een fout
geweest. Dat moeten wij erkennen, want die schaalvergroting heeft desastreus uitgepakt. Dat is één voorbeeld.
Het tweede is dat wij veel scherper moeten bepalen wat
Den Haag moet doen, en dat is eigenlijk heel weinig. Den
Haag moet vooral heel duidelijk formuleren wat de eisen
zijn en wat je aan de professionals, aan de vakleerkrachten overlaat. Als je dat goed organiseert, en als je niet
vanuit wantrouwen werkt, maar vanuit vertrouwen, dan
kun je heel veel bureaucratie wegnemen.
Ik zie dat ik u heb overtuigd.

Ik sprak over het grote belang van verkleining van de
staat. Voor een krachtige kleine staat is uitstekend
onderwijs cruciaal. Het is ook van belang dat wij in
Nederland aandacht besteden aan een groep aan de
onderkant, 10% van de samenleving, die op of rond de
armoedegrens leeft. Ik spreek dan over de verheffing van
de onderklasse. Het antwoord tot nu toe – wij hebben
daar sinds 1980 veel geld in gestoken – van de linkse
partijen is steeds geweest: hogere uitkeringen. Wij
hebben inmiddels in Nederland zo’n 1000 mld. uitgegeven aan armoedebestrijding en nog steeds is de groep
mensen aan de onderkant van de samenleving even
groot als in 1980.
In deze groep zijn de problemen alleen maar toegenomen. De uitkeringen worden nu van generatie op
generatie doorgegeven. Het aantal allochtonen dat slecht
integreert in de samenleving in die groep is ook enorm
toegenomen. Deze groep is oververtegenwoordigd in alle
probleemstatistieken, zoals die met betrekking tot
schooluitval, criminaliteit en allerlei andere problemen
met jeugd en jongeren. Het is dus een groep waar wij
absoluut aandacht aan moeten besteden. Dat moeten wij
doen door dingen slimmer te organiseren, maar ook
door met elkaar te erkennen dat op het terrein van
veiligheid en immigratie het beleid gewoon moet worden
aangescherpt. Ik wil dat die groep weer in beweging
komt en weer gewoon in deze samenleving een plek kan
krijgen.
Wij moeten in de eerste plaats kijken naar het
jeugdbeleid. Wij moeten ervoor zorgen dat het jeugdbeleid zo wordt ingericht dat het ook echt de jongere
centraal stelt. Op dit moment is de bureaucratie eigenlijk
niet meer weg te werken. Die is erg groot geworden en
wordt door het kabinet met de Centra voor Jeugd en
Gezien alleen maar groter. Ik ben blij dat de PvdA-fractie
van mevrouw Hamer ons steunt in het pleidooi dat wij al
een paar jaar houden om de regie over het jeugdbeleid
in handen te geven van de gemeenten. Ik ben heel blij
dat zij dat steunt. Geleidelijk aan ontstaat er misschien
een meerderheid voor. De VVD-fractie heeft daar in het
afgelopen jaar verschillende keren moties over ingediend. Ik reken dan ook in de toekomst op de steun van
mevrouw Hamer op dat punt.
Schooluitval is een groot probleem in de onderklasse.
De uitval in die groep is gigantisch. Wij moeten het
onderwijs op een veel slimmere manier organiseren in
de buurtjes.
Mevrouw Hamer (PvdA): In de wijken.

De heer Rutte (VVD): Nou, dat vind ik fideel.

De heer Rutte (VVD): Mensen wonen niet in een wijk
mevrouw Hamer, zij wonen in een buurt. Zij praten niet
over een wijk. Dat is allemaal Haags jargon. Mensen
wonen in een buurt.
Ik was onlangs in Amsterdam in de wijk GeuzenveldSlotermeer – ja, het is een wijk en binnen die wijk zijn
buurtjes – en daar zag ik de problemen. De jongeren
moeten naar school. De scholen liggen allemaal aan de
randen van die wijk. Dat werkt dus niet. Die jongeren
komen heel vaak uit gezinnen waarin onderwijs heel ver
in het verleden heeft plaatsgevonden, waarin de ouders
het niet meer op de radar hebben staan. Dus moet je dat
organiseren. Mevrouw Kant heeft er gelijk in – laten wij
daarin samen optrekken – dat wij in staat moeten zijn om
bijstandsmiddelen in te zetten om die verkokering te

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Weet u, ik gun u deze.

Algemene politieke beschouwingen

2-37

Rutte
doorbreken. Daar kan Den Haag ook waarde toevoegen,
op zo’n belangrijk punt.
Verheffing van de onderklasse heeft ook te maken met
het zo veel mogelijk sluiten van de grens voor kansarme
immigratie. Die wijken kunnen het simpelweg niet aan
om nog meer kansarme immigranten op te vangen. Ik
vroeg al aandacht voor het generaal pardon en het feit
dat dit niet alleen een aanzuigende werking heeft, maar
dat ook de kosten ervan enorm zijn opgelopen. Inmiddels
heeft het kabinet besloten om het categoriale
beschermingsbeleid voor asielzoekers uit Irak te staken.
Wij hebben echter in Nederland inmiddels wel met zeer
grote groepen Irakezen te maken. Het zal buitengewoon
moeilijk zijn om hen weer uit Nederland weg te krijgen.
Wij moeten in Nederland kiezen voor een stevige aanpak
van de illegaliteit. In onze rechtsstaat heeft de overheid
wat mij betreft altijd het recht om personen die hier
zonder vergunning verblijven actief op te sporen en uit te
zetten.
Er zijn in Nederlands imams en andere mensen uit de
islamitische wereld bezig om een goede integratie
moedwillig tegen te werken. Ik vind dat dit strafbaar
moet worden gesteld. Er zijn salafistische imams die nu
ongestoord door het land trekken met als doel zo veel
mogelijk moslims zover te krijgen dat zij zich isoleren en
zich afzetten tegen de Nederlandse samenleving. Wij
moeten dat tegengaan. Er moet wetgeving komen op dit
terrein. Mensen die zich hieraan schuldig maken, moeten
kunnen worden opgesloten en desnoods het land kunnen
worden uitgezet.
Wij weten dat er op het ogenblik in Denemarken,
alsook in andere landen problemen zijn met de Europese
wetgeving die tegenhoudt dat die landen hun eigen
huwelijks- en overig migratiebeleid voeren. Er zijn
uitspraken van het Europese Hof van Justitie in een
aantal zaken waaruit blijkt dat die landen dat niet meer
mogen doen. Dat kan ook Nederland raken. Daarom
vraag ik de regering, in het bijzonder de ministerpresident, om met kracht en op korte termijn door
middel van coalitievorming op Europees niveau ervoor te
zorgen dat dit wordt tegengegaan en dat desnoods de
Europese verdragen hierop worden aangepast.
Als je praat over de verheffing van de onderklassen,
praat je ook over het grote belang van veiligheid en dat
het, zoals gebeurd is bij de jaarwisseling van 2007/2008,
onbestaanbaar is dat een aantal relschoppers nog steeds
niet voor de rechter is verschenen. De minister-president
zei op 13 januari van dit jaar dat in de toekomst
criminelen snel moeten worden berecht en dat voorbeelden gesteld moeten worden. Ik vraag de regering om nu
haast te maken met dat snelrecht, alsook met het
lik-op-stukbeleid. Kijk wat er deze weken weer is gebeurd
in Gouda. Ik doel op het feit dat Connexxion een hele
buurt/wijk moet ontwijken. Kijk wat er in Amsterdam is
gebeurd met een ambulancemedewerker. Dit betekent
dat lik-op-stukbeleid onderdeel moet zijn van het
regeringsbeleid.
Ook pleit ik ervoor dat slachtoffers, de samenleving en
de Kamer de beloofde afspraak echt uitgevoerd krijgen
dat bij vrijlating van zedendelinquenten de desbetreffende burgemeesters en politiemensen op de hoogte
worden gesteld van die vrijlating en dat niet kan
gebeuren wat nu in de afgelopen weken is gebeurd in
Utrecht, alsmede in Roermond, dat de slachtoffertjes
geconfronteerd worden met de plegers van deze
vreselijke delicten. Ik begrijp dat er al een jaar wordt

gesproken met de Vereniging van Nederlandse gemeenten over dit probleem. Daarin moet nu dus echt een
doorbraak komen. Ik vraag de minister-president dan ook
om een reactie.
Gisteravond was het tv-programma Opgelicht. Daar
zagen wij hoe talloze slachtoffers van een meesteroplichter door de overheid in de steek worden gelaten.
Waarom heeft de minister van Binnenlandse Zaken het
nog steeds niet voor elkaar gekregen dat de aangiften
door slachtoffers van fraude in verschillende politieregio’s in het land ook daadwerkelijk geautomatiseerd
worden, zodat die informatie gekoppeld is en daarmee
bij de verschillende politieregio’s bekend is? Dit is van
groot belang voor de fraudebestrijding en de bestrijding
van criminaliteit.
Tot slot als het gaat om veiligheid, wil ik het hebben
over de taakstraffen. Als VVD hebben wij het al vaker
gezegd: als wij in Nederland taakstraffen blijven
opleggen voor ernstige gewelds- en zedenmisdrijven. Als
wij een taakstraf aan recidivisten blijven geven en als
een niet verrichte taakstraf niet wordt omgezet in
gevangenisstraf, wordt zo’n straf, opgelegd door de
rechter, een lachertje. Dat stadium hebben wij in
Nederland inmiddels bereikt. Daarom vraagt de VVD aan
het kabinet om onmiddellijk met een wet te komen die
taakstraffen voor harde en voor hardnekkige criminelen
onmogelijk maakt. Desnoods zal de VVD op dit terrein
zelf met initiatieven komen.
Mevrouw de voorzitter. Ik zei het al: ik mis visie in de
Miljoenennota, op de toekomst, op de rol van de Staat,
alsook op de toekomst van Nederland als een krachtige
economie. De VVD wil een optimistisch en vooruitstrevend Nederland. Daar hoort dus ook een moderne
economie bij, een economie gebaseerd op technologische vooruitgang en kennis. Wij moeten weer wereldleider willen zijn op innovatief gebied. Daar ligt ook onze
kracht. Innovatie komt tot wasdom, als creativiteit en
ondernemersgeest de volle ruimte krijgen. Ook hierbij
geldt een pleidooi voor een krachtige, maar kleine staat.
De Staat belemmert nu de innovatie met een woud van
regels en van subsidies. Schep weer lucht voor de
Nederlandse pioniers en geef een duw in de rug waar
dat mogelijk is! Kijk naar onze drie technische universiteiten; daar wordt goed werk verricht. Tegelijkertijd
hebben zij een concurrentieslag te maken met de rest
van Europa. Het is van belang dat uit de technische
universiteiten bedrijven voortkomen vanwaar innovaties
naar de markt gebracht kunnen worden. Kijk ook naar
het rapport van de commissie-Veerman, het rapport dat
een uitstekende visie bevat op de toekomst van
Nederland en de veiligheid tegen het water. Laten wij als
Kamer hierover snel tot besluitvorming komen.
Bij een optimistisch en vooruitstrevend Nederland
praten wij ook over ondernemerschap. Een ondernemer
beleeft, eerlijk gezegd, bij dit kabinet weinig plezier. Dat
is een gemiste kans. Want ondernemers hebben wij in
Nederland keihard nodig.
Zij zorgen voor werkgelegenheid. Zij zorgen voor vers
bloed voor onze economie. De groter wordende overheid
met almaar meer bemoeizuchtige regels en belastingheffingen, zoals de verpakkingsbelasting en de vliegtaks,
zit ondernemers danig in de weg. Met de meevaller van
dit kabinet, de eenmalige belastingteruggave in 2009, is
het een beetje zoals met een Rolex die je gekocht hebt in
China. In het begin denk je ’’dat is een mooi klokje’’,
maar zodra je pols groen gaat uitslaan van het nep-

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-38

Rutte
metaal, weet je dat je eigenlijk een beetje bedonderd
bent.
De VVD gelooft in een moderne economie, waar
slimme mensen zorgen voor schone oplossingen. Dat is
heel iets anders dan de groene manie van dit kabinet,
dat onder het mom van milieubeleid autootjes pest en
vliegen verpest. Dat is niets anders dan gewoon groen
graaien, en daar gelooft de VVD niet in.
Nederland moet weer groot durven denken. Niet met
de gordijnen dicht en de verwarming een graadje lager
hopen op een betere wereld, maar geloven in ons eigen
kunnen; geloven in technologie. Noem het praktisch
denken, noem het positief denken, ik noem dit groenrechts denken.
Dat betekent ook kiezen voor kernenergie, een veilige
en schone energiebron. Heel de wereld maakt er gebruik
van en wij importeren kernenergie uit ons omringende
landen. Toch bouwt het kabinet aan vier nieuwe
kolencentrales. Ik vind dat een onbegrijpelijke zet. De
VVD vindt dat wij nieuwe kerncentrales moeten bouwen.
De geluiden vanuit het CDA, en zelfs inmiddels van
mevrouw Kant van de SP hierover, zijn bemoedigend. Nu
wil ik heel graag zien of de woorden ook worden
omgezet in daden.
Hoe modern de economie ook wordt, er zal gereden
en vervoerd moeten worden. Prioriteit één is nu om door
al die regeltjes heen te breken. Prioriteit twee is extra
investeren in asfalt en in spoor. Vorig jaar is 700 mln.,
dat geïnvesteerd zou worden in wegen, op de plank
blijven liggen. De belangrijkste oorzaak is de overdreven
regelgeving omtrent de luchtkwaliteit, Natura2000 en de
Kaderrichtlijn Water. Minister Eurlings spreekt mooie
woorden en ik steun die van harte, over het weghalen
van belemmerende regels, maar in de praktijk is daar
nog niet veel van te zien.
Andere vertragingen worden veroorzaakt door
eindeloos geprocedeer van milieuclubs zoals Milieudefensie, nota bene gesponsord door de staat zelf! De VVD
komt met een initiatiefwet om niet-omwonenden, zoals
milieuclubs, geen mogelijkheid meer te geven om
infrastructurele projecten te frustreren.
De heer Van Geel (CDA): Wat de heer Rutte hier vertelt
over infrastructuur vind ik heel interessant, over een
moderne economie en technologie, met vernieuwing en
verandering. Dat spreekt mij zeer aan. Het sluit ook aan
bij mijn betoog voor een krachtig Nederland, ook op
economisch gebied. Maar nu lees ik in de alternatieve
begroting van de VVD dat de budgetten voor de
voorbereidingen voor de kilometerbeprijzing worden
geschrapt. Als er iets vernieuwend en technologisch en
innovatief is, is het dat.
De heer Rutte (VVD): En heel duur!

over de kilometerbeprijzing blijkt dat het aantal verliesuren dat wij in de file staan als gevolg van de invoering
van beprijzing 43% daalt. Kortom, u hebt een mooi
verhaal, maar het lost niets op! Het verergert alleen maar
de problemen.
De heer Rutte (VVD): Dit zijn veel punten van de heer
Van Geel. Laat ik maar eens beginnen met het rekeningrijden. De minister gaat nu 8 miljoen kastjes inbouwen in
onze auto’s. Hij gaat al ons rijgedrag bijhouden en
registreren. Hij gaat iedere maand 8 miljoen rekeningen
versturen. Hij gaat het ook nog eens allemaal controleren
en handhaven. Hoezo, kleinere staat? De totale schade
bedraagt 3,5 mld. om dit vreselijke onding in te voeren.
Ik adviseer het kabinet om onmiddellijk de stekker uit dit
bureaucratisch gedrocht te trekken. De exploitatiekosten
zouden niet meer dan 5% bedragen, maar zijn in alle
doorrekeningen al uitgekomen op het dubbele. De
opbrengsten zijn onzeker. De provinciale belastingen
zouden verdwijnen, maar blijven gewoon bestaan. Van
alle kanten blijkt nu dat de kosten toenemen en de
belastingen alleen maar zullen stijgen. Ik vond Kamerlid
Eurlings als verkeerswoordvoerder op deze punten veel
scherper dan minister Eurlings nu.
De heer Van Geel (CDA): Ik moet hier een beetje van
zuchten. Ik maak eerst een opmerking en moet daarna
tot mijn spijt mijn vraag herhalen. Met moderne techniek
en vernieuwing zijn er in de loop van het proces best
nog verbeteringen aan te brengen; dat weten wij
allemaal. Er is ons uiteraard alles aan gelegen om de
kosten die met het systeem samenhangen zo beperkt
mogelijk te houden. Ik weet ook dat deze kosten in het
begin wat hoger zijn. De doelstelling van deze operatie is
echter nog steeds het verminderen van het aantal files.
Het systeem zal leiden tot bijna een halvering van het
aantal uren dat wij in de file staan en voorkomt dat wij
nog eens 7 mld. extra moeten investeren. Ik vraag
nogmaals om een reactie van de heer Rutte op dit punt.
De heer Rutte (VVD): Ik kan de heer Van Geel vele
rapporten laten zien waaruit blijkt dat niet zal gebeuren
wat hij nu schetst. Voor zover het gebeurt, raakt het de
mensen die van de auto afhankelijk zijn. Zij kunnen hun
auto niet laten staan door de aard van hun beroep. De
heer Van Geel is dus bezig om een bureaucratisch
gedrocht in te voeren dat veel meer kost dan wij
dachten, dat als een soort big brother ons allemaal gaat
volgen en dat aan geen enkele van de randvoorwaarden
voldoet die eerder in de Kamer door mijn partijgenoot
Hofstra en CDA-collega Eurlings zijn gesteld.
De heer Van Geel (CDA): Waar moeten wij volgens de
heer Rutte 7 mld. vandaan halen om hetzelfde effect te
bereiken? Ook wij willen iets oplossen, namelijk het
fileprobleem. Als gevolg van deze regeling zal het aantal
files bijna 50% verminderen. Dat is een eerlijk verhaal.
Als de heer Rutte dit niet wil invoeren, kost hem dat 7
mld. Waar wil hij dat geld vinden?

De heer Van Geel (CDA): Ik heb ook bekeken wat u dan
doet aan extra infrastructuur. Het is een herhaling van
zetten ten opzichte van vorig jaar. Ik zie dat u daar de
komende jaren 1,5 mld. voor uittrekt, hulde, hulde. Maar
daar zit een probleem. Het probleem is dat uit de Nota
Mobiliteit al tijden blijkt dat u 7 mld. extra investeringen
nodig hebt om de gevolgen van het niet laten doorgaan
van de kilometerbeprijzing op te vangen. Dus waar haalt
u de andere 4,5 of 5,5 mld. vandaan? Dat zou een
gewone vraag zijn. Nog verbazingwekkender is wat u
eigenlijk doet aan de files. Want uit de hele discussie

De heer Rutte (VVD): In de eerste plaats ben ik het met
het sommetje van de heer Van Geel volstrekt oneens. In
de tweede plaats investeren wij in de komende jaren,
nog los van het sommetje dat niet klopt, 10 mld. extra.
Dit geld komt dus bij het geld dat al in de potten zit.
Laten wij echter eerst het kabinet oproepen om het

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-39

Rutte
beleid uit te voeren dat in alle rapporten staat. Wij
beschikken over het rapport-Elverding, het rapportRuding, het rapport van de oud-FNV-voorzitter Lodewijk
de Waal en ik vergeet er nog twee of drie. Al deze
rapporten liggen te wachten. Ga dat beleid eens
uitvoeren.
Mevrouw Thieme (PvdD): Als ik de heer Rutte hoor
spreken over het milieu, denk ik: dit kan hij toch niet
menen? Ik ken hem als iemand die graag ’’groen’’ wil
zijn. Ik heb hem in de wandelgangen ook horen zeggen
dat hij wat minder vlees wil eten. Nu hoor ik hem echter
op deze manier over het milieu spreken en denk bij
mezelf: dit moet hij van zijn fractie zeggen.
De heer Rutte (VVD): Is milieu rechts of links, mevrouw
Thieme? Dat zou ik wel eens willen weten.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik hoor de heer Rutte zeggen
dat hij wil voorkomen dat maatschappelijke organisaties
naar de rechter kunnen gaan om te vragen, een besluit
om een weg aan te leggen te toetsen aan natuurregelgeving. Hij wil dit frustreren en deze organisaties
deze toegang tot de rechter ontzeggen. Dit gaat tegen
zijn eigen beginselen van democratie in. Dat ziet hij toch
zelf ook wel in? Ik begrijp niet hoe hij tot dit voorstel
komt.
De heer Rutte (VVD): Dit gaat helemaal niet in tegen
mijn beginselen van democratie, want wij gaan hierover
namelijk een democratisch besluit nemen. Weet u hoe
wij dat doen, mevrouw Thieme? Door in de wet op te
nemen dat je alleen tegen een project kunt procederen
als je daarbij een direct belang hebt. Kijkt u naar de
situatie in Leiderdorp. Die is verschrikkelijk. De mensen
die er wonen hebben in de ochtend en de middag last
van vreselijke stank die wordt veroorzaakt door de file
die ontstaat omdat de A4 daar nog steeds slechts twee
banen heeft en geen drie.
Mevrouw Thieme (PvdD): Het is juist van groot belang
dat maatschappelijke organisaties het algemeen belang
van milieu kunnen verdedigen bij de rechter. Dit is zeker
zo in een situatie waarin het geen overheidstaak meer is
om iets aan het milieu te doen, wat ik de heer Rutte
zojuist hoorde beweren.
De heer Rutte (VVD): Zij mogen van mij elk belang
verdedigen bij elke rechter, maar zij moeten ermee
stoppen om als een soort professionele bezwarenmakers
projecten te blokkeren waarbij zij geen direct belang
hebben en waar een democratisch besluit over is
genomen. Dat is wat zij op dit moment doen en dat
moeten wij echt nu gewoon onmogelijk maken. Gaat u
eens kijken in Leiderdorp en praat u eens met de mensen
die daar wonen. Ik was daar onlangs en heb zelf
gemerkt, gewoon in de file, hoeveel stank er over het
dorp trekt en hoe onleefbaar het daardoor wordt.
Mevrouw Thieme (PvdD): Uit het feit dat milieuorganisaties deze rechtszaken zo vaak winnen, zou de
heer Rutte juist moeten concluderen dat er iets niet
deugt met de besluiten die wij nemen en dat die ten
koste gaan van het milieu. Daarin zou hij wat meer
energie moeten steken. In plaats daarvan wil hij de

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

boodschapper van het slechte nieuws de gang naar de
rechter beletten.
De heer Rutte (VVD): Op dit punt ben ik het deels met
mevrouw Thieme eens. Immers, in Nederland hebben wij
Europese regelgeving nog eens opgeplust, er mooie
gouden randjes omheen gezet, waardoor Nederland zo
langzamerhand op slot is komen te staan. Dat is
volkomen verkeerd. Ook hiertoe roep ik minister Eurlings
op. De rapporten liggen er. Ik ken hem als een daadkrachtig man. Laat hij beginnen met deze zaken
aanpakken.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Er ging in de gangen
bij GroenLinks een gejuich op bij uw aankondiging dat
de VVD GroenRechts zou worden, en niet alleen omdat
het onze naamsbekendheid verder zou vergroten,
waarvoor dank overigens, maar ook omdat er daarmee
nieuwe mogelijkheden voor samenwerking zouden
ontstaan. Moet ik nu uw milieuprogramma samenvatten
met de trefwoorden kernenergie, meer asfalt en minder
inspraak?
De heer Rutte (VVD): Nee, uw samenvatting klopt niet.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Maar iets anders heb ik
eerlijk gezegd niet gehoord.
De heer Rutte (VVD): Ik heb het gehad over het belang
van innovatie. Ik heb gezegd dat wij ervoor moeten
zorgen dat Nederland daarbij voorop loopt, dat wij het
mogelijk moeten maken dat bijvoorbeeld de kennis bij
onze technische universiteiten makkelijk en snel de markt
kan bereiken, dat onze inzet op innovatie gericht moet
zijn. Als u naar mijn betoog geluisterd had, zou u mij ook
hebben horen spreken over het belang van normen
stellen aan de industrie in plaats van al die belastingmaatregelen. De verpakkingsbelasting en de vliegbelasting worden wel ingevoerd met het oog op hun
milieueffect, maar het kabinet zou in paniek raken als ze
dat effect ook werkelijk hadden. Het vermenigvuldigt alle
huidige vliegbewegingen met de opbrengst van de
vliegbelasting, en het resultaat daarvan boekt het
vervolgens in. Het kabinet gaat er dus zelf ook al van uit
dat deze belastingen niet zullen leiden tot minder vliegen
en minder verpakkingen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Over één punt kunnen
wij het eens zijn: normen stellen aan de industrie. Maar
toevallig heeft de liberale fractie in het Europees
Parlement heel recent tegen een voorstel tot aanscherping van de norm voor de uitstoot van CO2 door
auto’s gestemd. Dan moet ik toch constateren dat uw
pols het enige groene aan u is, sinds u daar uw Rolex
afgehaald heeft ...
De heer Rutte (VVD): Helemaal niet! En wat het
Europees Parlement betreft, ik hoorde dit gerucht ook
van uw collega Vendrik, dus ik ben er even ingedoken.
Waar ging het over in het Europees Parlement? Een
voorstel om de auto-industrie in twee of drie jaar aan
een norm te laten voldoen, wat technisch niet haalbaar
zou zijn, terwijl dat twee jaar later wel zou kunnen. Dit
zou betekend hebben dat de industrie heel veel geld had
moeten investeren om iets te bereiken wat niet haalbaar
is, terwijl er nu besloten is om een aanpak te kiezen

17 september 2008
TK 2

2-40

Rutte
waarbij de auto-industrie iets meer tijd krijgt voor
daadwerkelijke innovatie. Hier geloof ik in, dit is de
aanpak waarvoor Schwarzenegger in Californië, maar
ook de presidentskandidaten Obama en McCain aandacht
vragen: een groene agenda, niet gericht op consuminderen, spaarlampen en dat soort gedoe, maar op echt
serieuze dingen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Wat ik hoor, is vooral
uitstel, uitstel, uitstel. Straks gaat u net als de heer
Wilders nog zeggen dat de noordpool niet smelt en dat
de aarde plat is!
De heer Rutte (VVD): Ik vind die hele discussie over de
vraag of er nu echt sprake is van opwarming van de
aarde, niet zo interessant. Ik stel vast dat wij door het
opraken van aardolie en steenkool met het oog op de
zekerheid van onze energievoorziening gewoon
maatregelen moeten nemen. Wat u wilt, is consuminderen, een beetje windmolens en zonne-energie. Daar ben
ik overigens ook een voorstander van, maar alle
onderzoeken laten zien dat deze maatregelen onvoldoende zijn, dat de behoefte aan energie in de komende
jaren zal verdubbelen, zodat het noodzakelijk is om
nieuwe centrales te bouwen. En ik geloof dat wij het
erover eens zijn dat het geen kolencentrales moeten
worden, zodat ik zeg: heb dan ook het lef om weer over
kernenergie te gaan praten. Dat moeten wij niet doen
omdat die vorm van energie ideaal zou zijn, maar omdat
gebruik maken van kernenergie in deze overgangsfase
onvermijdelijk is.

houdt zich dan vast aan percentages. Kijk eens wat het
kabinet doet! Dat is toch allemaal gepriegel en vergieteren van dingetjes en brengt ons echt niet bij de
doelstelling. Laten wij nu eerst eens aangeven wat wij
bedoelen met een innovatieve, moderne economie,
welke visie wij daarop gezamenlijk kunnen ontwikkelen.
Misschien kunnen de doelstellingen dan wel overschreden worden. Laten wij in ieder geval samen die ambitie
hebben. Dat moeten wij willen en dat betekent ook
Nederland vooruit helpen in de wereld.
Dat brengt mij via een logisch bruggetje bij de
afronding van mijn betoog. Ik zou tegen de heer Slob en
alle anderen willen zeggen: wij leven in een mooi land.
Nederland kan toonaangevend zijn in Europa en in de
wereld. Nederlanders moeten de ruimte krijgen om iets
van hun leven te maken. Met een krachtige staat die hen
beschermt als het nodig is en soms een duwtje in de rug
geeft, maar vooral een kleinere staat die mensen
daadwerkelijk vrij laat en ruimte geeft om het leven met
verve te leven.
Als in de zomer van 2028 – 100 jaar na de Spelen van
Amsterdam – de eerste olympische ploegen op Schiphol
arriveren, moeten de atleten die bijzondere olympische
sfeer in onze hele samenleving voelen; een samenleving
waarin het bruist en waarin mensen naar eigen kunnen
presteren; een land met olympische allure!
(geroffel op de bankjes)
©

De heer Rutte (VVD): U zit altijd met cijfertjes, mijnheer
Slob, zoals die 0,7% voor ontwikkelingssamenwerking. U

Mevrouw Hamer (PvdA): Mevrouw de voorzitter. Wij
keken de afgelopen maanden met grote spanning naar
de verkiezingsstrijd in Amerika. Het is een harde strijd en
er staat heel veel op het spel. Alles draait daar om
verandering, om change. Al gebruiken wij in Nederland
niet graag zulke grote woorden, toch ben ik ervan
overtuigd dat ook in ons land de vraag centraal staat of
wij nog durven te geloven dat verandering vooruitgang
is.
Dat er veel verandert, staat buiten kijf. Laat ik een
voorbeeld noemen. Onze moeders bleven meestal thuis
om voor de kinderen te zorgen. Nu kiezen vrouwen
steeds meer voor het werken in deeltijd. Als je aan onze
zonen en dochters vraagt wat zij willen worden, krijg je
een dubbel antwoord: dierenarts en moeder of politieagent of profvoetballer en vader. Mannen en vrouwen
zorgen samen voor kinderen. Als dat geen vooruitgang
is!
Of al die toekomstdromen van onze kinderen en
kleinkinderen uitkomen, weten wij nog niet. Dat hangt
voor een groot gedeelte van henzelf af. De PvdA wil hun
wel de kans geven om die dromen waar te maken; om
hun talenten te ontwikkelen, om vooruit te komen in hun
werk en om in een veilig land te wonen! Mijnheer Rutte,
wat mij betreft geldt dat ideaal voor alle kinderen in de
hele wereld, maar op Nederland hebben wij de meeste
invloed.
Daarom wil ik het vandaag hebben over hoe wij
kunnen werken aan een Nederland van houvast én
vooruitgang. Mensen hebben houvast nodig om
veranderingen ook als vooruitgang te kunnen zien en zij
verwachten van ons houvast en vooruitgang. Houvast
zodat zij erop kunnen vertrouwen dat ons land niet
bezwijkt onder snelle en internationale ontwikkelingen;
zodat zij erop kunnen rekenen dat wij hen niet in de

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

De heer Slob (ChristenUnie): Als ik de term GroenRechts
hoor, moet ik altijd denken aan de poster van Loesje in
de jaren negentig: GroenRechts, alle bomen het land uit!
Maar ik heb de indruk dat u daar toch een iets andere
invulling aan geeft en ik moet zeggen dat een aantal
dingen mij wel aanspreken. Ik hoop overigens dat u uw
geestverwanten in Europa nog even een duw in de rug
zult geven als het gaat om het bronbeleid bij de aanpak
van de CO2-uitstoot van auto’s, want ik vind dat echt een
misser van het Europees Parlement. Ook hoop ik dat u
zich wilt conformeren aan de ambitieuze doelstellingen
van het kabinet op het gebied van duurzame energie en
energiebesparing. Over de daarbij te kiezen weg kunnen
wij discussiëren, maar bent u bereid om u te committeren aan die hoge ambities?
De heer Rutte (VVD): Die doelstellingen zijn voor mij
gewoon vogels in de lucht, maar het kabinet wil nog van
20% naar 30% reductie. Uit een doorrekening van het
Milieu en Natuur Planbureau blijkt dat dit niet gehaald
zal worden, dus wij hebben echt een nieuwe aanpak
nodig. Het hele milieubeleid van het kabinet is echt aan
het mislukken, laten wij het daarover eens zijn.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik was wat optimistisch, het
leek mij prachtig dat ook de liberalen zich een keer met
het milieu gaan bezighouden, dus dit vind ik toch
teleurstellend. U wilt geen ambitie, u wilt geen doelstelling voor na deze kabinetsperiode. U heeft ergens
gelezen dat wij het misschien niet gaan halen, en
daarom pleit u ervoor om het maar niet te doen.

Algemene politieke beschouwingen

2-41

Hamer
steek laten als zij het niet alleen kunnen redden.
Vooruitgang omdat wij het beste onderwijs willen, de
beste zorg voor onze ouders én een schone en innovatieve economie die langer dan een generatie meekan.
Vooruitgang dus, maar mét de bescherming van onze
verworvenheden. De Partij van de Arbeid vindt dat dit
kabinet daaraan moet werken voor de toekomst van onze
kinderen.
Het kabinet levert daaraan een bijdrage. Vandaag
presenteert het kabinet voor de tweede keer een
begroting waar Joop den Uyl zich niet voor zou
schamen. Geen achteruitgang in koopkracht; en dat in
een tijd van een aanzwellende crisis! Dat lukt alleen als
de sterkste schouders de zwaarste lasten dragen. Ik ben
blij dat het kabinet dat doet, dat het staat voor een solide
en solidair Nederland en dat het zorgt dat burgers
vertrouwen houden in onze economie. Er is ook een
noodzaak voor het kabinet om daaraan te werken, want
burgers zijn onzeker over de ontwikkelingen om ons
heen.

kabinet in een brief zegt dat het dat gaat regelen, dat het
dat ook gaat regelen.

Mevrouw Kant (SP): Dat u nu zelf de heer Den Uyl moet
aanhalen en dat ook nog in relatie brengt met de
koopkracht van de mensen! Als er iets is waar hij
volgens mij niet voor zou tekenen, is het dat voor het
tweede jaar achtereen met de PvdA in de regering, de
mensen met de laagste inkomens erop achteruitgaan.
Hoe kunt u dat voor uw rekening nemen?

Mevrouw Kant (SP): Ik heb de brief toch echt heel
anders gelezen. In de brief gaat het alleen om de groep
chronisch zieken en gehandicapten. Er staat verder geen
enkele garantie in. Er staat in: wij gaan er nog eens naar
kijken. Mevrouw Hamer, het gaat om mensen met een
laag inkomen en chronische zieken, gehandicapten en
ouderen die hoge kosten hebben door hun ziekte. Dan
zegt u: wij gaan nog eens kijken naar één deel van die
groep. Dat is voor mij te weinig voor een partij die zegt
sociaal te zijn. Dus ik vraag u niet te verwijzen naar een
brief waarin het kabinet zegt: wij gaan er nog eens een
keer naar kijken. Ik vraag u om samen met ons aan het
kabinet te vragen om de inkomensachteruitgang van de
mensen met lage inkomens en de chronisch zieken en
gehandicapten te repareren.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik denk dat Joop den Uyl deze
begroting heel goed voor zijn rekening zou kunnen
nemen. Het is namelijk een solide en solidaire begroting.
Ik denk dat u uw verhaal niet kunt blijven volhouden. Ik
weet niet of u gisteravond naar de televisie hebt
gekeken. Er is, ik meen bij Netwerk, gesproken over de
Nibud-berekeningen. Er werd aan een bijstandsmoeder,
Maria Sanders, gevraagd hoe haar omstandigheden
waren. Zij ging erop vooruit. Er werd aan mevrouw Van
Laveren, een vrouw met een klein pensioentje, gevraagd
hoe haar situatie was. Zij ging erop vooruit. Dus,
mevrouw Kant, u kunt wel zeggen dat iedereen erop
achteruitgaat, maar dat is niet zo.
Mevrouw Kant (SP): Ik heb de cijfers van het Centraal
Planbureau, het Nibud en de CG-Raad gelezen. Laten wij
het bij de officiële cijfers van het Centraal Planbureau
houden. Daarin staat heel duidelijk dat groepen, mensen
met lage inkomens en ouderen, erop achteruitgaan. U
kunt uw hoofd wel schudden, maar iedereen geeft het
toe, behalve de PvdA. Ik snap wel waarom u dat niet
doet, want het is heel pijnlijk. Maar u kunt toch niet
accepteren dat deze groepen erop achteruitgaan?
Mevrouw Hamer (PvdA): Uit de cijfers van het Nibud
blijkt dat er één kwetsbare groep is. Dat heeft te maken
met de buitengewone uitgaven. Dat hebben wij kunnen
lezen. Ik heb daar gisteren al van gezegd dat ik verwachtte dat het kabinet daarvoor maatregelen zou
treffen. Mijn voorspelling is uitgekomen, want wij
hebben gisteren een brief gekregen, waarin het kabinet
aangeeft – ik kan daar meteen de andere tabel bij halen,
want daar komt u nu ook mee – dat het van plan is om
via de buitengewone uitgaven de tabellen bij elkaar te
brengen. Het kabinet schrijft in de brief dat het het volste
vertrouwen heeft dat dat zal lukken. Ik wacht dat nu af. Ik
heb echter alle reden om aan te nemen dat als het

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Kant (SP): Het is heel moeilijk discussiëren als
u steeds alles door elkaar haalt en cijfers ontkent. Ik pak
de cijfers er niet voor niets bij. Er staat nadrukkelijk in
dat groepen huishoudens met een laag inkomen erop
achteruitgaan. Dat geldt zowel voor mensen met een
uitkering als voor mensen die werken.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat ontken ik ook niet. U kunt
wel met een tabel komen, maar die is inmiddels
achterhaalt. Gisteren klopte uw boodschap nog, maar er
is gisteravond een brief gekomen en het kabinet heeft
gisteren aangegeven dat het juist op dit punt met nadere
voorstellen zal komen. Laten wij eerst wachten op de
uitwerking, dan kunnen wij daarna kijken of u dan nog
ontevreden bent. Ik verwacht echter dat wij dan een
oplossing hebben voor dit probleem. U bent gewoon een
dag te laat.

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik hoef dat niet te vragen. Ik
raad u echt aan om die brief nog eens goed te lezen, met
name de voorlaatste alinea. U stelt dat het kabinet zegt:
wij gaan er nog eens naar kijken. Maar het kabinet zegt:
wij gaan er iets aan doen en wij hebben het volste
vertrouwen dat onze maatregelen ertoe zullen leiden dat
wij een en ander in balans brengen. Ik begrijp daaruit dat
het kabinet dit aanpakt en daar ben ik blij om.
De heer Pechtold (D66): Vorig jaar was het de heer
Tichelaar die met koopkrachtreparatie kwam, maar dit
jaar heeft de eigen minister de PvdA in de problemen
gebracht door een paar weken geleden te stellen:
iedereen in de plus. Met iedereen wordt niet bedoeld het
aantal groepen waar wij ons nu over buigen, maar
gewoon ieder individu. Gisteren is hierover de brief aan
de Kamer gestuurd waar ook de heer Van Geel naar
verwees, maar daarna hebben wij mevrouw Jongerius
nog iets horen zeggen. Zij stelde: ik wil, voordat ik het
najaarsoverleg tot een succes uitroep, reparatie voor de
ouderen en de uitkeringsgerechtigden. Zij noemde niet
de derde groep, die mevrouw Kant terecht noemt,
namelijk de langdurig zieken. Ik wil van mevrouw Hamer
weten of zij ingaat op die vraag van de FNV.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat lijkt mij een beetje
voorbarig. Volgens mij heeft mevrouw Jongerius een
aanzetje willen geven voor het najaarsoverleg. Zoals u
weet gaat dat tussen werkgevers, werknemers en de

17 september 2008
TK 2

2-42

en dat zij alleen maar vragen aan anderen stelt.
Overigens wijs ik haar op een fout die zij maakte, want in
2002 was het Hoogervorst en niet Zalm. Dus als
quizmaster moet zij goed kijken wat de eigen antwoorden zijn. Wij hebben het de heer Van Geel net duidelijk
horen zeggen. Ik vond het te prijzen dat hij zojuist zei: wij
gaan niet verder in koopkrachtreparaties. Nu is het de
vraag, aan de heer Van Geel of aan mevrouw Hamer, hoe
wij daaruit komen. Ik wil namelijk weten waar de PvdA
staat en ik wil niet weer een Tichelaartje krijgen, zoals
vorig jaar.
Mevrouw Hamer (PvdA): U hebt mij net horen zeggen
waar ik sta, anders moet u de Handelingen er maar op
nalezen.

De heer Pechtold (D66)
© M. Sablerolle – Gouda

overheid. Ik ga noch mevrouw Jongerius voor de voeten
lopen noch achter haar staan. Mevrouw Jongerius is heel
goed in staat haar mannetje te staan.
De heer Pechtold (D66): Dat is wel een bekend beeld,
maar ik ben vooral geïnteresseerd in de positie die de
PvdA-fractie inneemt. Het is voor dit debat van groot
belang om te weten waar de PvdA staat. Ik wil nu de
begroting in haar totaliteit kunnen bespreken en ik wil
mij niet achter een gisteren verstuurde brief verschuilen.
De PvdA-fractie heeft zich de afgelopen weken wel alles
aan de partners gelegen laten liggen, want als zij komen
met een voorstel voor ontslagrecht moet zij dat
omarmen. Dus ik vraag mevrouw Hamer helder het
volgende. Mevrouw Jongerius stelt als randvoorwaarde
nadrukkelijk dat er voor twee groepen reparatie moet
komen. Gaat de PvdA-fractie daarin mee? Zegt de PvdA
vandaag ja of nee? Gaat de PvdA-fractie die onzinnige
belofte, die je niet waar kunt maken, van ’’iedereen in de
plus’’ waarmaken, ja of nee?
Mevrouw Hamer (PvdA): Hoe vaak u mij vandaag ook
vraagt om ja of nee te zeggen, ik ga nog steeds over het
antwoord. Dus dan weet u dat; ik ken inmiddels uw truc.
De heer Pechtold (D66): Maar u was daarnet de
quizmaster die ja of nee wilde horen, nu doe ik het een
keer en dan mag het weer niet!
Mevrouw Hamer (PvdA): Nee, maar Mark Rutte wilde
met mij ook niet meedoen, dus ik dacht: ik laat het u ook
even weten.
Zoals ik eerder stelde, ik vind het een solide en
solidaire begroting. Op één punt heb ik mijn zorgen
uitgesproken, namelijk over de buitengewone uitgaven.
Ik heb gisteren een brief gekregen en ik wacht het
najaarsoverleg rustig af.

De heer Pechtold (D66): Als de fractie van een grote
coalitiepartij niet wil praten over een punt waarover het
kabinet ... Uw kleurgenoot houdt al weken vol dat
iedereen in de plus gaat. Nu treden wij met u in de
details, de FNV stelt eisen, het CDA is vandaag helder. U
komt toch met die mevrouw die u in Netwerk hebt
gezien op de proppen? De fractie moest toch applaudisseren toen u dat voorbeeld had genoemd? Nu wil ik wat
meer voorbeelden van u horen. Het hoeft niet over
individuen te gaan, maar ik vraag hoe u omgaat met
ouderen en uitkeringsgerechtigden.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat antwoord heb ik net
gegeven. U weet net zo goed als ik dat wij hier niet heel
Nederland kunnen bespreken, maar de mensen uit mijn
voorbeelden hebben van het Nibud gehoord dat zij erop
vooruitgaan. Dat is ook precies wat Wouter Bos heeft
gezegd. Er zijn nog veel meer voorbeelden te geven van
mensen die erop vooruitgaan. Om nog even op dat
Tichelaartje terug te komen waar u het over had: vorig
jaar had u een grote mond over de heer Tichelaar, maar
dezelfde mensen waar de heer Tichelaar het vorig jaar
over had, gaan er dit jaar wel op vooruit. Daar hoor ik u
nu niet meer over.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik geloof best dat u
uiteindelijk met veel kunst- en vliegwerk erin zal slagen
om de chronisch zieken en gehandicapten qua koopkracht op nul te krijgen. Het is overigens niet onbelangrijk als dat lukt, zelfs heel belangrijk. Voor mij zit de pijn
ook nog ergens anders, namelijk dat deze begroting
denivelleert. U zult het toch met mij eens zijn dat het
effect van de maatregelen in de kinderopvang, de AWBZ,
de buitengewone uitgaven en de verlaging van de
algemene heffingskorting – die zit verstopt in de
begroting en men komt daar niet voor uit, maar die is
toch heel belangrijk – het hardst ingrijpt bij de laagste
inkomens? Ik neem het de PvdA kwalijk dat zij meewerkt
aan een begroting die denivelleert en deze zelfs solidair
noemt.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik denk echt dat dit niet klopt.
Laten wij even naar de kinderopvang kijken. U weet
allebei net zo goed als ik ...

De heer Pechtold (D66): Voorzitter ...
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik ben in mijn eentje!
De voorzitter: Laatste keer, mijnheer Pechtold.
De heer Pechtold (D66): Mevrouw Hamer kan wel
besloten hebben dat zij vandaag geen antwoorden geeft

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik wilde ook zeggen: wij weten
allebei. Wij weten allebei dat, als je kijkt naar hoe de
inkomenstabel uitpakt en ziet welk bedrag van ouders

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-43

Hamer
wordt gevraagd, de laagste inkomens er het minste last
van hebben. Laat ik het voorbeeld maar zelf noemen,
want anders komt u ermee. Als u kijkt naar waar wij nu
mee bezig zijn in de AWBZ, dan zorgen wij ervoor dat de
mensen die het het hardste nodig hebben – dat zijn de
mensen met de laagste inkomens – erop vooruitgaan. Zo
kan ik u veel voorbeelden geven. Allerlei maatregelen
waarvan de heer Rutte roept dat wij veel te veel naar de
tijd van Joop den Uyl teruggaan zijn maatregelen
waarvan de mensen met de laagste inkomens het
meeste profiteren. Ik geef u op een punt gelijk: dit jaar is
er een verschil, want dit jaar wordt het hardste ingezet
op de mensen die aan het werk moeten komen en die
geprikkeld gaan worden om te gaan werken. Dat is waar.
De werkenden worden geprikkeld, maar als je het over
de hele periode bekijkt, kunt u echt niet volhouden dat
de mensen met de laagste inkomens de dupe zijn. Ik vind
het eigenlijk jammer dat u dat beeld steeds voorhoudt,
want de mensen schrikken ervan en het is niet waar!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Mensen worden
geprikkeld om aan het werk te gaan en daar precies zit
ook de pijn, want dat gebeurt helemaal niet. Weet u wat
er gebeurt? De eis dat 200.000 aan het werk zouden
worden geholpen is in deze begroting losgelaten. Er
staat alleen nog dat er een volumedaling van de
uitkeringen moet plaatsvinden en dat is echt iets heel
anders. Dat wil niet zeggen dat je mensen aan het werk
helpt, het betekent dat je mensen minder toegang tot
uitkeringen geeft. Hetzelfde geldt voor de leerwerkplicht
en het uitkeringsrecht voor jongeren tot 27 jaar. U maakt
de inkomenspositie van deze jongeren, van langdurig
werklozen kwetsbaar en slechter, net als van de mensen
met minimuminkomens die de effecten ondervinden van
de kinderopvang, van de AWBZ en de buitengewone
uitgaven en vervolgens doet u alsof u daarmee mensen
aan het werk helpt terwijl daar na twee jaar nog geen
begin is gemaakt.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb toch echt een ander
beeld. Als het gaat om kinderopvang noemt u 3,2 mld.
extra bezuinigen. Ik heb de vorige periode gedroomd van
dat bedrag. U noemt dat een bezuiniging, maar dat is
niet waar, het is een extra investering. Laten wij blij zijn –
ik begon niet voor niets met dit voorbeeld – dat zoveel
mensen gebruik willen maken van de kinderopvang en
laten wij ervoor zorgen dat ze dat in de toekomst ook
nog kunnen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dan moet je ze niet
ontmoedigen door er vervolgens voor te zorgen dat ze
minder geld krijgen als ze van die kinderopvang gebruik
maken!
Mevrouw Hamer (PvdA): Dan uw andere voorbeeld van
de leerwerkplicht. Als er nu iets is waarvan wij hier
allemaal overtuigd waren, dan is het dat kinderen een
diploma moeten halen of als ze nog in de kwetsbare
periode zitten moeten gaan werken omdat wij weten dat
als je voor je 27ste werkloos wordt je nooit meer aan de
bak komt. Waar u op doelt – omdat u er gisteren ook
naar vroeg, heb ik het nagezocht – is dat mensen in de
groep van 18 tot 21 jaar twee maanden een lagere
uitkering krijgen dan daarvoor. Dat is om hen te prikkelen
om te gaan studeren. Daarover maakt mevrouw Halsema
nu zo veel gedoe. Ik houd mij vast aan de stelling dat

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

deze begroting erop is gericht om mensen aan het werk
te krijgen, dat de werkenden waar wij het vorig jaar over
hadden, er wat extra op vooruit gaan, ook de gezinnen
met kinderen die het zo hard nodig hebben, en dat wij de
mensen aan de onderkant niet in de steek laten. Dit is
precies de reden van de brief die wij gisteravond hebben
gekregen. Als er de komende tijd meer brieven nodig
zijn, dan zullen wij dat wel zien. Ik ben er vandaag van
overtuigd dat dit niet nodig zal zijn, omdat dit een solide
en solidaire begroting is. Ik ben daar trots op.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Een begroting wordt
niet meer solide en solidair als je dit vaker herhaalt. Dan
moet je overtuigen en daaraan ontbreekt het. Bij de
kinderopvang – en dat zijn niet mijn gegevens maar
algemene gegevens – slaat het het hardste in bij mensen
met de laagste inkomens. Mevrouw Hamer weet net zo
goed als ik dat het weer terugkomt op het niveau van
2005. Weet zij nog dat wij in 2005 samen ten strijde
trokken tegen een ongelooflijk magere en niet stimulerende kinderopvangregeling? Die staat zij hier nu te
verdedigen als solidair en solide. Sorry hoor, maar ik
vind dit niet geloofwaardig.
Laat ik tot slot zeggen: misschien laat zij de minima
niet volledig in de steek, maar zij mogen ook niet mee in
de welvaart terwijl de midden en hogere inkomens
daarvan meer profiteren. Dit is niet ’’der PvdA’’.
Mevrouw Hamer (PvdA): In 2005 is de tabel voor
kinderopvang verhoogd voor de hogere inkomens. Dat is
wat er in 2005 is gebeurd. Wat wij samen hebben
gedaan, was ver daarvoor. Wij hebben er toen voor
gezorgd dat de garantie voor de laagste inkomens die
dreigde weg te vallen, niet is weggevallen. In 2005 ging
het met de heer De Geus over de hogere inkomens. Ik
moet zeggen: ik hoor alleen maar klachten over de
bezuiniging op de gastouderopvang. De staatssecretaris
heeft toegezegd dat zij zal nagaan hoe de uitvoering in
elkaar zit. Ik heb nauwelijks e-mails gehad van mensen
van de onderkant die meer moeten betalen. Dat is ook
logisch, want dat hoeven zij niet te doen. Mevrouw
Halsema moet ophouden met dat fabeltje te vertellen,
want de mensen gaan het nog geloven ook. Het is
gewoon niet waar. Die mensen moeten naar de
kinderopvang en moeten daarvan gebruikmaken.
Mevrouw Halsema moet dan niet net doen of het
duurder wordt, want het wordt niet duurder.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Kan mevrouw Hamer
de garantie geven voor de komende jaren dat de mensen
met de laagste inkomens geen extra kosten zullen
hebben voor de kinderopvang, gemeten naar dit jaar?
De voorzitter: Een kort antwoord, want ik had mevrouw
Halsema geen gelegenheid gegeven om nog een vraag
te stellen.
Mevrouw Hamer (PvdA): De garantie die ik afgeef, is de
garantie die is opgenomen in de regeling en mevrouw
Halsema zij weet precies wat die inhoudt.
De voorzitter: U vervolgt uw betoog.
Mevrouw Hamer (PvdA): Voorzitter. Ik was gebleven bij
de onzekerheid van burgers. Voor het eerst sinds de
wederopbouw hebben wij te maken met een generatie

17 september 2008
TK 2

2-44

Hamer
mensen die denkt dat hun kinderen of kleinkinderen het
minder goed zullen krijgen dan zij het zelf hebben. Als dit
beeld niet wordt weggenomen, zullen mensen zich
achter hun voordeur terugtrekken. Dan is het straks
alleen nog maar Nederland! als Oranje voetbalt of als wij
wedstrijden winnen tijdens de Olympische Spelen. Dan
wordt Nederland een land van schuttingen en gesloten
gordijnen. Ik ben er diep van overtuigd dat zo’n land niet
het Nederland is dat onze burgers voor ogen staat.
Nederlanders zijn geen zeurpieten. Nederlanders zijn
trots op de vooruitgang van de twintigste eeuw, trots op
hun solidaire welvaartsstaat, trots op de emancipatie die
voor miljoenen Nederlanders een bevrijding is geweest.
Des te zorgelijker is het dat, nu wij al weer enige jaren
met beide benen in de eenentwintigste eeuw staan, zo
veel mensen twijfelen aan hun toekomst en aan de
overheid. Die zorgen van mensen zijn – ik zeg het eerlijk
– niet altijd ongegrond. Voor veel mensen is de snelheid
van de verandering niet meer te behappen. Voor veel
mensen hebben de veranderingen van de afgelopen
jaren inderdaad slecht uitgepakt. Mensen zagen banen
verdwijnen. Mensen zien hun energierekening en de
benzineprijs stijgen. Tegelijkertijd worden de ’’happy
few’’ rijk door de handel in bankrisico’s van gewone
mensen.
Ik zie twee ontwikkelingen die hierop van invloed zijn:
de afnemende afstand tussen het dagelijkse leven en de
internationale ontwikkelingen en de toenemende afstand
tussen overheid en bevolking. In het dagelijkse leven zijn
mensen bezig met hun werk, hun gezin en vaak ook met
hun ouders die om verzorging vragen, gewoon de
dagelijkse vreugden en de dagelijkse sores. In die wereld
lopen ze aan tegen bureaucratie, tegen anonieme
stemmen bij de Belastingdienst of soms tegen dreigende
bezuinigingen, waarvan ze niet precies weten hoe het zit.
Tegelijkertijd vliegt de internationale wereld met
steeds grotere snelheid de huiskamer in. Mensen horen
over oorlog, over een flexibele arbeidsmarkt, over
aantasting van hun pensioenen en over aanbestedingen.
Op die wereld is het moeilijk vat krijgen. Veel mensen
vragen zich af of de overheid er wel vat op heeft. Daar
ligt ook meteen het antwoord op die vraag. Wij kunnen
dat namelijk niet zo laten. Wij moeten inderdaad het
vertrouwen van burgers in hun toekomst herstellen. Dat
is de allerzwaarste taak waar de politiek voor staat. Wij
moeten dus die alledaagse wereld verbinden aan de
internationale wereld. Wij moeten mensen het vertrouwen geven dat ze in een land leven dat tegen eventuele
bedreigen, ook tegen financiële bedreigingen, bestand is.
Mensen moeten erop kunnen rekenen dat wij hun zorgen
serieus nemen.
Ik geloof in de kracht van de Nederlandse samenleving. Ik geloof in de kracht van het kabinet om daar het
maximale uit te halen. Ik zeg er maar bij dat ik óók
geloof in de kracht van mijn partij om daaraan een
belangrijke bijdrage te leveren.

afstand? Hoe gaan wij mensen echte inspraak en echte
invloed geven? Wat is uw agenda?
Mevrouw Hamer (PvdA): Mijn verhaal is opgebouwd
rond de thema’s wijk, wereld en werk. Bij het thema
wereld kom ik terug op uw vraag.
Voorzitter. Mijn fractie staat voor de bescherming van
de verworvenheden van de 20ste eeuw: sociale zekerheid
en emancipatie. Wij gaan voor de kracht en de kansen
die de nieuwe ontwikkelingen van de 21ste eeuw ons te
bieden hebben. Die kracht zit in binding, zeggenschap
van burgers en emancipatie, in de verdere emancipatie
van vrouwen, maar ook in de emancipatie van migranten. Wij erkennen problemen en pakken ze aan, maar
altijd gericht op een oplossing. Het gaat om de balans
tussen uitdagen en beschermen. Het gaat om de balans
tussen de noodzakelijke dynamiek en voldoende
veiligheid. Voor die balans is de sociaaldemocratie
uitgevonden. Daarom zitten wij in dit kabinet. Wij staan
voor dat houvast. Wij staan voor die vooruitgang, op het
werk, in de wijk en in de wereld.
Voorzitter. De rest van mijn betoog verdeel ik over de
thema’s werk, wijk en wereld. Ondanks het moeilijke
economische tij in de rest van de wereld staat de
Nederlandse economie er nog altijd goed voor. Dit
kabinet beseft volgens mij als geen ander dat wanneer
de economische wind tegenzit, extra bezuinigen niet het
juiste antwoord zijn. Het antwoord is wel koopkrachtbehoud en doorgaan met de noodzakelijke investeringen
voor de toekomst. Dat noem ik solide. Dat noem ik
solidair. Dat geeft houvast. En zie, naast de forse
investeringen in de samenleving presenteert minister
Bos een overschot van 1,2%. En zie, het beroemde spook
van de inflatie wordt beteugeld, door de btw niet te
verhogen, door met sociale partners afspraken te maken
over gematigde looneisen en door de WW-premie van de
werknemers naar nul te brengen. Werk wordt op die
manier door dit kabinet aantrekkelijker gemaakt. Werk,
zodat het je houvast geeft en structuur in je leven.
Mevrouw Kant (SP): Nu mevrouw Hamer voor de derde
keer spreekt over een solidaire begroting, wil ik haar toch
een vraag stellen. Vindt zij dat deze begroting doet aan
eerlijk delen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja.
Mevrouw Kant (SP): Hoe kan het dan dat de mensen
met de laagste inkomens er soms op achteruitgaan en er
bijna niet op vooruitgaan, en mensen met hogere
inkomens er op vooruitgaan, dus de verschillen eigenlijk
groeien? Solidair betekent toch eerlijk delen? Dan zou je
toch zeggen dat de mensen die het minste hebben er
wat bij krijgen en de mensen die wat meer hebben een
beetje meer inleveren?

De heer Pechtold (D66): Ik deel uw analyse van de
manier waarop mensen de ontwikkelingen in zowel de
wereld als in Nederland ervaren. In ons land krijgen zij
bijvoorbeeld te maken met onze met alle goede
bedoelingen gecreëerde bureaucratie. In de analyse en
de oplossing van de PvdA mis ik echter het woord
’’democratie’’. Wij moeten natuurlijk de bureaucratie
aanpakken, maar wat wij doen binnen het in 1848, 160
jaar geleden, gecreëerde stelsel met dat gevoel van

Mevrouw Hamer (PvdA): Mevrouw Kant kijkt maar naar
één deel. Ik hoop niet dat wij steeds alles hoeven over te
doen. De discussie over de koopkracht hebben wij
volgens mij net gevoerd; daarover kent mevrouw Kant
mijn mening. Wat ik ook solidair noem, is dat er geld is
gegaan naar de leraren in het onderwijs, dat er geld is
gegaan naar de politieagenten, dat er geld is gegaan
naar de wijken, dat er wordt gewerkt aan de infrastructuur van het land. Wij weten dat de mensen met de
minste kansen daarvan het meeste voordeel hebben.

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-45

Hamer
Misschien mag ik er nog iets bij zeggen. Mevrouw Kant
heeft het de hele tijd over geld. Er is echter heel erg veel
geld. De heer Rutte is juist boos omdat er te veel geld
van de overheid in wordt gestoken. Hij zegt juist dat het
te veel is. Dat geld wordt geïnvesteerd in mensen.
Daarvan hebben zij profijt. Het is voor de toekomst van
mijn kinderen en die van mevrouw Kant.
Mevrouw Kant (SP): Dat was niet mijn vraag. Mijn vraag
was of dit kabinet doet aan eerlijk delen.
Mevrouw Hamer (PvdA): En daar zei ik ja op.
Mevrouw Kant (SP): Mevrouw Hamer kan wel ja zeggen,
maar ik geef vervolgens aan dat het niet zo is, omdat de
mensen die minder hebben er niets bij krijgen of er op
achteruitgaan en de mensen die al veel hebben er op
vooruitgaan.
Mevrouw Hamer (PvdA): Nu begin ik het te begrijpen ...

van het voorstel ook van ons overgeschreven. Ik heb
nooit gezegd dat dat niet is gebeurd. Wij hadden in ons
voorstel alleen wel een aftopping.
Mevrouw Kant (SP): Het is toch wel bijzonder teleurstellend dat hier een voorstel wordt gedaan ...
De voorzitter: Even op elkaar wachten. Ik ben even de
draad kwijt. Volgens mij was mevrouw Hamer nog aan
het antwoorden.
Mevrouw Hamer (PvdA): Mevrouw Kant doet een
voorstel dat twee elementen bevat. Over het eerste deel
heb ik allang gezegd dat ik mij best kan voorstellen dat
zij de premie wil verlagen. Als zij destijds nu had
meegedaan aan het kabinet, hadden wij dat misschien
ook nog voor elkaar gekregen. Maar daar zullen wij het
maar niet meer over hebben. Het probleem zit in het
tweede deel van het voorstel. De SP schiet altijd door
met haar voorstellen. Met de jeugdzorg ook; mag ik het
daar dan eens even over hebben?

Mevrouw Kant (SP): O, gelukkig.
Mevrouw Hamer (PvdA): ... ik mag dus alleen het
antwoord geven dat mevrouw Kant van tevoren heeft
bedacht.
Mevrouw Kant (SP): Neen, ik wil het hebben over de
vraag of wij de welvaart in dit land een beetje eerlijk
delen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Daar heb ik ja op gezegd.
Mevrouw Kant (SP): Ja, maar de werkelijkheid is een
andere. Ik heb een concreet voorstel gedaan, waarop
mevrouw Hamer mij zojuist dacht te moeten ondervragen. Een kwestie van eerlijker delen is een andere vorm
van ziekenfondspremies: € 400 voor iedereen, de rest
afhankelijk maken van het inkomen. Mevrouw Hamer
reageerde daar nogal heftig op, maar het moet haar toch
bekend voorkomen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik reageerde niet zo heftig. Ik
zei alleen maar mevrouw Kant hiermee een systeem
maakt dat uiteindelijk als effect heeft dat mensen uit het
systeem zullen stappen en niet mee zullen doen.
Daarmee kun je het hele systeem niet meer volhouden.
Mevrouw Kant denkt iets leuks te doen voor de mensen
aan de onderkant, maar als de rest van Nederland
uiteindelijk niet mee meedoet – en mijn voorspelling is
dat dit gaat gebeuren – dan gaat het niet werken. Dan
gaan de mensen naar Brasschaat en dan gaan zij het
daar regelen. Wat heb je er dan aan?
Mevrouw Kant (SP): De politieke wegen van de Partij
van de Arbeid worden voor mij behoorlijk ondoorgrondelijk. Ik heb net nog een debatje teruggelezen uit 2006
tussen de heer Bos en de heer Verhagen. Strijdvaardig
heeft mijnheer Bos toen het voorstel verdedigd dat de
premies naar € 400 moesten.
Mevrouw Hamer (PvdA): Dat klopt.
Mevrouw Kant (SP): Dat is dan toch een goed idee?

De voorzitter: Ik wil het een beetje beperken tot deze
vraag, anders gaat het allemaal door elkaar.
Mevrouw Kant (SP): Het is toch bijzonder vreemd dat
mevrouw Hamer ons voorstel om eerlijk te delen –
namelijk € 400 premie voor iedereen en de rest
inkomensafhankelijk – afschiet en zegt: ja, dat deel wel,
maar u schiet door. Dat doorschieten bestaat er dan uit
dat wij van de echt hoge inkomens gewoon een beetje
meer vragen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Niet ’’een beetje meer’’.
Mevrouw Kant (SP): Gewoon een percentage van een
inkomen.
Mevrouw Hamer (PvdA): U topt nergens af. Dus het gaat
maar door.
Mevrouw Kant (SP): Dat gaat over miljonairs. Ik weet
niet of u de miljonairs van dit land wilt verdedigen, maar
in dat geval ben ik de weg helemaal kwijt bij de PvdA.
Daar gaat het hier niet om. U zegt nu: € 400 is goed,
maar ik ben het niet eens met het niet aftoppen van het
inkomensafhankelijke deel. Prima. Dan dienen wij deze
week een voorstel om de nominale premies voor
ziektekosten voor iedereen € 400 te maken. Dat is het
voorstel zoals uw partij dat ook ooit hier heeft voorgesteld. Dat dienen wij deze week in. Daar gaan wij over
stemmen. Hopelijk halen wij een meerderheid; dan gaan
wij toch een beetje eerlijker delen! Doet u mee?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb zojuist al gezegd dat het
probleem met u is dat u iets altijd of te laat, of te veel of
te overdreven wil. Uw fractie protesteert, maar zo is dat
nu eenmaal.
Mevrouw Kant (SP): Ik kom naar u toe. Ik zeg: laat de
tweede helft zitten, dan doen wij alleen die € 400. Dat is
uw eigen voorstel. Dat hebt u hier zelf met verve
verdedigd. Dus ik kom naar u toe. Dan doen wij dat van
de week en dan gaan wij de ziektekostenpremies in dit
land een beetje eerlijker delen. Doet u mee?

Mevrouw Hamer (PvdA): Mevrouw Kant heeft een deel

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

17 september 2008
TK 2

2-46

Hamer
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik neem graag uw aanmoediging op dat u naar mij toekomt, maar ik zou zeggen: kijk
dan nog eens even goed naar dat voorstel.
Voorzitter. Werk geeft je leven houvast en structuur.
Daarom is het zo goed dat werkgevers en werknemers
de discussie over het ontslagrecht hebben afgesloten.
Die discussie ging namelijk niet over aan het werk gaan,
maar van het werk afkomen. Wij gaan ons dus niet
profileren als een land met lage loonkosten, slechte
arbeidsomstandigheden en de grootste ontslagflexibiliteit. Nee, als wij houvast en vooruitgang willen
bieden, dan moeten wij een economie neerzetten die
investeert in kennis, excellente dienstverlening en vooral,
mevrouw Kant, in mensen.
Die investering begint natuurlijk met scholing. Het
beste middel voor de vooruitgang van onze samenleving
is het onderwijs. Dat heeft dit kabinet heel goed
begrepen. Ik ben er trots op dat het kabinet de positie
van de leraar heeft verbeterd. Het miljard daarvoor, dat
vorig jaar nog zo werd betwijfeld, is er gekomen en dat
zullen de leraren de komende tijd in hun portemonnee
merken.
Daarmee is voor mij het verhaal echter nog lang niet
af. Graag wil ik dat de regering nu inspirerend gaat
schetsen wat zij verder gaat doen om de kwaliteit van
het onderwijs te versterken, zodat wij inderdaad het
beste onderwijs voor onze kinderen kunnen krijgen. Dat
hoort bij mijn ambitie voor de toekomst. Ik besef heus
wel dat wij dat niet eventjes alleen in deze regeerperiode
gaan realiseren. Ik wil wel voor de behandeling van de
onderwijsbegroting van de regering weten wat hiervoor
de mogelijkheden zijn in deze regeerperiode en de
periode daarna.
Ik verwacht bij dat antwoord dat het beroepsonderwijs
de hoogste prioriteit krijgt, want het beroepsonderwijs is
de motor van onze economie, ons middel voor vooruitgang. En inderdaad, ik ben vast niet de eerste die dat
zegt. Maar juist in deze onderwijsvorm vallen tot nu toe
de meeste kinderen uit; meer dan ooit en meer dan in
vergelijkbare landen. Wij kunnen het ons niet permitteren
dat straks grote groepen jongeren met twee linkerhanden
de kenniseconomie worden in gestuurd. Dat is een
recept voor maatschappelijk falen en dat moeten wij dus
niet laten gebeuren. Daarom vraag ik het kabinet om met
voorstellen te komen.
Mijn fractie verwacht een offensieve aanpak. En ik zeg
erbij: dat kan zonder een gigastructuurplan voor het
vmbo en het mbo. Die les hebben wij geleerd van het
rapport-Dijsselbloem. Wij willen graag concrete
voorstellen en ik wil er eigenlijk zelf ook een paar
noemen.
De voorzitter: Mijnheer Rutte, ik zie dat u wilt interrumperen. Wacht u niet liever op de voorstellen van
mevrouw Hamer?
De heer Rutte (VVD): Ik denk dat zij er niet bij zitten.

daar waar steden dat nodig vinden. Ten derde: geef sport
weer een kans in het mbo en maak experimenten
daarmee mogelijk. Ten vierde: verhoog de kwaliteit van
de lerarenopleidingen, met bijzondere aandacht voor het
beroepsonderwijs. Ten vijfde: gebruik het geld waar het
het hardste nodig is, onder andere via de Wet werk en
bijstand. Er is veel geld beschikbaar voor de arbeidstoeleiding van niet-werkenden dat nu niet benut wordt. Dat
zou wat mij betreft wel moeten. Ten slotte misschien een
verrassende suggestie: investeer ook in de voorschool.
Juist kinderen in het beroepsonderwijs hebben van jongs
af aan last van een taalachterstand. Als wij al op jonge
leeftijd beginnen, dat aan te pakken, dan kunnen die
kinderen in het beroepsonderwijs verder komen. Ik zou
heel graag een reactie van het kabinet hebben op deze
voorstellen, gekoppeld aan mijn eerste vraag.
Zat uw punt er nu bij of niet, mijnheer Rutte?
De voorzitter: Het zat erbij. De heer Pechtold. Nee,
pardon: mevrouw Verdonk was sneller.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Voorzitter. Gelukkig kan ik
weer hard lopen zonder de krukken. Ik heb een vraagje
over... Nu ben ik hem door dat gedoe natuurlijk kwijt.
Mijnheer Pechtold, u mag toch even voor.
De heer Pechtold (D66): Wij waren bij onderwijs.
Mevrouw Hamer riep op om de minister van onderwijs
voor de onderwijsbegroting met een plan te laten
komen. Ik moet zeggen: dat waardeer ik. Ik ga dadelijk
met haar bezien hoe ver wij kunnen komen. Nu ben ik
minder geïnteresseerd in wat mevrouw Hamer in een
volgende kabinetsperiode wil doen. Dit kabinet gaat nog
drie begrotingen maken, als het even mee- of tegenzit. Ik
had het idee dat het miljard van het onderwijs voor die
leraren – 700 mln. in deze periode en dan nog een hele
uitloop – nog half gedekt moet worden, maar mevrouw
Hamer heeft het nu over meer geld. Zij heeft het over
vakscholen, mbo, sport, kwaliteit pabo enzovoorts. Dat
gaat geld kosten. Wij hebben een agenda van 5 mld.
Weet u nog Rinnoy Kan? Dat hoeft niet allemaal nu. Mag
ik de oproep van mevrouw Hamer zo verbreden dat wij
die agenda weer oppakken en dat wij het eerste deel
daarvan in de komende begrotingen gaan zien? De
premier weet alles van het Innovatieplatform, ook kennis
en innovatie horen daar wat mij betreft bij. Is dat de
oproep die mevrouw Hamer bedoelt? Mogen wij die
oproep zo breed opvatten?
Mevrouw Hamer (PvdA): De opdracht die ik bedoel is
precies de opdracht die ik gaf, namelijk dat ik graag van
het kabinet wil weten wat de volgende stappen zijn naar
het beste onderwijs voor onze kinderen. Ik neem aan dat
de heer Rinnoy Kan dat ook voor ogen had, maar ik ga
mij hier vandaag niet binden aan alle punten en
komma’s uit het rapport-Rinnoy Kan. Ik heb mijn
opdracht neergelegd en ik hoor wel wat het kabinet
daarmee doet.

Mevrouw Hamer (PvdA): Zullen wij anders even kijken?

Mevrouw Hamer (PvdA): Mooi. Ten eerste: geef extra
steun aan de samenwerking tussen het vmbo en mbo, de
zogenaamde vakscholen. Ten tweede: breng het
schoolmaatschappelijk werk in het beroepsonderwijs,

De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Waar mogelijk zou
de Kamer toch moeten samenwerken? Alle partijen hier
willen het onderwijs op nummer een zetten. Er ligt een
waardevol rapport. Ik vraag mevrouw Hamer als
fractievoorzitter van een grote partij en van een
coalitiepartij – en dit is geen strikvraag – of ik haar
oproep aan minister Plasterk zo mag zien dat wij bij de

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

De heer Rutte (VVD): Gaat uw gang.

Algemene politieke beschouwingen

2-47

Hamer
behandeling van de onderwijsbegroting in die breedte
antwoord willen hebben. Mevrouw Hamer noemde een
paar zaken die ik belangrijk vind, maar ik vind kennis en
innovatie ook erg belangrijk, en die zaten daar ook in.

worden uitgewisseld zodat de basisschool precies weet
wat kinderen die komen van de voorschool kennen en
kunnen. Op die manier kunnen scholen zo effectief
mogelijk met die kinderen aan de slag gaan.

Mevrouw Hamer (PvdA): Dat snap ik wel, maar dan zeg
ik er toch iets bij. Ik wil nu echt een prioriteit zien. Ik ken
ons namelijk: wij willen altijd alles, en uiteindelijk
gebeurt er niets. Daarom zeg ik dat ik een plan wil. Daar
geef ik wel mijn prioriteit bij aan, en die ligt in het
beroepsonderwijs. Voor de rest ga ik ervan uit dat de
minister het rapport-Rinnoy Kan echt nog wel een keer
zal doorlezen.

Mevrouw Verdonk (Verdonk): Dat is toch heel vrijblijvend?

Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik deel de zorgen van
mevrouw Hamer over de kennis van de taal. Taal is zo
ontzettend belangrijk. Mevrouw Hamer sprak net over de
voorschool. Het is heel belangrijk om dan al te beginnen
met taal. Maar is het dan niet ook belangrijk om op
gezette momenten in de schoolcarrière van een kind te
toetsen? Is het niet belangrijk om met verplichte toetsen
te werken en om te bezien wat het kennisniveau is van
de Nederlandse taal, zodat je direct kunt ingrijpen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, dat lijkt mij goed. Volgens
mij gebeurt dat ook voor een heel groot gedeelte al.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Voorzitter. Dat betekent
dat mevrouw Hamer ook voor een toets is aan het einde
van de voorschool, voordat kinderen naar de basisschool
gaan, en dat wij dat nog een keer herhalen in groep acht
van de basisschool om te bezien of het niveau wel goed
is. Wij weten immers dat kinderen met twee jaar
taalachterstand van de basisschool naar de middelbare
school gaan. Daar vallen de gaten.
Mevrouw Hamer (PvdA): Laat ik in mijn eigen woorden
zeggen wat ik zou willen. Natuurlijk moet er gekeken
worden, zowel aan het begin als aan het eind van de
voorschool, wat die kinderen kunnen en kennen. U weet
ook dat de periode van het tweede tot het vierde jaar de
meest taalgevoelige periode is. De taal kan dan sprongen
voor- en achteruitgaan bij wijze van spreken, uiteraard
het liefste vooruit. Of dat nu moet worden verbonden
aan een toets waarin wordt gemeten of een kind het
goed of slecht doet, weet ik niet. Als het u erom gaat om
te meten wat kinderen kunnen en kennen zodat de
school daarmee verder kan, zeg ik ’’ja’’.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Vindt u dat dit dan voor
alle kinderen op bepaalde leeftijden moet gaan gelden?
Ik bedoel dan niet een toets op de leeftijd van twee jaar,
maar bijvoorbeeld bij het begin van de basisschool.
Mevrouw Hamer (PvdA): Er zijn nu instaptoetsen en die
zijn heel goed.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik wil graag weten of u
voorstander bent van het verplichten van toetsen.
Mevrouw Hamer (PvdA): De discussie over verplichtstelling is heel ingewikkeld. Het gaat natuurlijk om de
kinderen die van die voorschool gaan komen. Ik vind het
heel belangrijk – dat heb ik overigens ook ooit in een wet
laten vastleggen middels een amendement – dat er
tussen de voorschool en de basisschool gegevens

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Hamer (PvdA): O, nee.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Wat ik graag wil horen is
dat de PvdA-fractie eindelijk zegt dat zij dit echt
belangrijk vindt en dat zij vindt dat kinderen op gezette
tijden verplicht getoetst moeten worden. Dan kan er
binnen het onderwijs een programma worden ontwikkeld
dat aansluit op het niveau van die kinderen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Er wordt al getoetst. Op zo
goed als alle basisscholen wordt de Cito-toets gebruikt
als eindtoets. Dat toetsen moet wel zin hebben. U hebt
het nu over alle kinderen, maar lang niet alle kinderen
hebben een taalachterstand. Ik wil dat ervoor wordt
gezorgd dat zodra kinderen van de voorschool naar de
basisschool gaan alle kennis die de leerkracht van de
eerste groep nodig heeft, aanwezig is. Als u dat verplicht
wil noemen, noemen wij dat verplicht.
Ik ben inmiddels bij de jeugdzorg beland. Waar het
beroepsonderwijs jongeren vooruitgang brengt, biedt de
jeugdzorg hen houvast. Ook in de jeugdzorg zijn de
problemen groot. De gevolgen van de uitval in het
beroepsonderwijs worden daar namelijk dagelijks
gevoeld. Het aantal jongeren dat op de een of andere
manier bijzondere zorg nodig heeft, stijgt jaar in, jaar uit
met 10 tot 15%. Als wij er hier in de Kamer over spreken,
doen wij dat heel vaak in schotten. Wij hebben het apart
de Wajong of de WSW. Je ziet dan een soort waterbedeffect ontstaan. Wij gaan dan iets doen in een van de
regelingen en vervolgens nemen bijvoorbeeld de
problemen in het speciaal onderwijs toe.
De gemeente Amsterdam heeft dit onderzocht onder
de naam ’’operatie Frankenstein’’. Daaruit bleek het
voorkomt dat er tientallen hulpverleners met een gezin
bezig zijn, maar dat zij dat van elkaar niet weten. Om die
reden heeft mijn fractie om actie gevraagd. Mijn fractie
bepleit een doorbraak zodat in elk geval in de vier grote
steden de bevoegdheden voor jeugd, justitie, volksgezondheid, welzijn en sport, sociale zaken en onderwijs bij
elkaar worden gebracht en de wethouders aldaar de
problemen in een keer kunnen aanpakken. Met deze
doorbraak moeten bevoegdheden en verantwoordelijkheden worden gebundeld bij het lokale stadsbestuur. Laten
wij daar nu eens experimenteel mee beginnen. Laten wij
nu die vier grote steden eens alle ruimte en vrijheid
geven op het gebied van jeugd, maar ook op het gebied
van zaken die bij onderwijs zitten of justitie die met de
problematiek van deze kinderen te maken hebben. Laten
wij dat bij elkaar leggen en laten wij hen de ruimte
geven om het beleid echt zo goed mogelijk op die
problemen af te stemmen.
De heer Rutte (VVD): Ik steun dit deel van uw betoog
zeer, mevrouw Hamer. U hebt echter in het verleden
tegen alle moties van de VVD-fractie gestemd waarin dit
werd verzocht. Wat is er bij u gebeurd dat u nu wel
bereid bent om het zo te doen? Wat betekent dit politiek

17 september 2008
TK 2

2-48

Hamer
voor de positie van de heer Rouvoet? Dit voorstel wijkt
immers nogal af van de lijn die hij voert.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb eerlijk gezegd niet alle
moties in mijn hoofd die u daarover hebt ingediend.
De heer Rutte (VVD): Ik heb het over de afgelopen twee
jaar, ik ga niet verder terug naar de periode van Zalm.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik weet zeker dat ik al langer
pleit voor hetgeen waarvoor ik nu pleit. Wij hebben daar
vaak met de voormalige minister van OCW Van der
Hoeven over gesproken waar het gaat om onderwijs. Dat
heette toen de ’’Rotterdamwet’’. Volgens mij is wat ik zeg
niet zo nieuw, maar het is wel nodig. Laten wij ophouden
over de vraag of u mijn motie hebt gesteund of ik de
uwe. Laten wij kijken of wij dit probleem kunnen
aanpakken.
Voorzitter. Ook aan de onderkant van de arbeidsmarkt
vragen mensen om houvast. Het kabinet heeft daarom
verleden jaar al afspraken gemaakt met gemeenten om
100.000 mensen aan werk te helpen, dus om ze
vooruitgang te bieden. In deze begroting wordt die lijn
doorgetrokken. Ik zou daarbij graag specifieke aandacht
willen vragen voor een groep jongeren met een
handicap. Ook hierbij is namelijk sprake van een
versnipperde aanpak. Mijn fractie heeft verleden jaar al
de notitie ’’Kansen geven, kansen grijpen’’ gemaakt. Met
die notitie is de achterkleinzoon van een van mijn
voorgangers, Johannes Drees, op stap gegaan. Hij is met
die notitie in de hand bij allerlei werkgevers geweest. Hij
heeft daarbij voorbeelden verzameld over de mogelijkheden van wat voorstellen. Wat blijkt? Met de juiste
instelling kan het en willen die werkgevers meedoen. Ik
wil u, voorzitter, nu graag het rapport van de allerjongste
Drees aanbieden. Wij zullen ervoor zorgen dat de hele
Kamer dit rapport krijgt.
De voorzitter: Ik zal ervoor zorgen dat de fractievoorzitters dit rapport krijgen en dat het ter inzage gelegd
wordt. Bovendien zal ik ervoor zorgen dat de hele Kamer
het rapport krijgt.
Mevrouw Hamer (PvdA): Voorzitter. Met dit rapport van
de allerjongste Drees vraag ik het kabinet om in het
najaar met werkgevers concrete en controleerbare
afspraken te maken over meer werkgelegenheid voor
gehandicapten en andere kwetsbare groepen. Een
voorbeeld van ’’Houvast en vooruitgang’’.
Ik kom toe aan het tweede onderdeel van mijn
bijdrage. Miljoenen Nederlanders hebben hun buurt in
de afgelopen decennia zien veranderen, niet alleen door
de komst van migranten, maar ook door toenemende
criminaliteit, hoge schooluitval, gebrek aan sociale
contacten en door armoede. De samenstelling van
kwetsbare wijken is zeer divers geworden. Daarmee zijn
waarden en omgangsvormen niet meer zo vanzelfsprekend als zij ooit waren. Op een elementair niveau
moeten wij echter gedeelde waarden afspreken en
vasthouden. In de eerste plaats noem ik de normen van
onze rechtsstaat, alsook elementaire waarden van onze
wijze van samenleven. Ik sta in een heel lange traditie
van de emancipatiestrijd. De verworvenheden van de
emancipatie zijn wat mij betreft ononderhandelbaar. Dit
betekent ook iets voor de omgang met de islam in
Nederland. De islam hoort er van nu af aan gewoon bij,

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

met gelijke rechten en gelijke plichten, maar wel steeds
binnen de grenzen van de rechtsstaat en met behoud
van de verworvenheden van de emancipatie.
Voor de overdracht van onmisbare waarden op nieuwe
generaties Nederlanders staan dan natuurlijk in de eerste
plaats de ouders. Ouders verdienen daarin steun en
houvast. Vandaar dat wij ongelooflijk veel belang
hechten aan opvoedingsondersteuning. Achter die
ouders staan namelijk de professionals in de wijken en
de buurten. Ik noem ze onze ’’waardedragers’’, de
mensen die namens ons allemaal het werk doen in de
wijkcentra, in de scholen, op straat. Ik wil dat wij deze
waardedragers waar mogelijk helpen. Ik vind dat de
veerkracht van die waardedragers nog veel te vaak wordt
onderschat door beleidsmakers en politici. Daarom zeg ik
vandaag tegen het hele kabinet, tegen u allemaal,
niemand uitgezonderd: schaart u achter het herstel van
vertrouwen, schaart u achter de bewoners en hun
initiatieven serieus en steun ze in de volle breedte op alle
terreinen. De fractie van de Partij van de Arbeid zal in het
najaar bij alle begrotingsbehandelingen met alle
bewindspersonen hierover spreken. Soms zal het gaan
over extra geld, maar vaak gaat het vooral over het
afbreken van de Haagse bureaucratie. Altijd gaat het om
het te hulp schieten van de mensen die het in de praktijk
in de buurten en de wijken moeten doen. Ook op dit
punt wil ik het kabinet een handje helpen.
Ik zal drie voorbeelden noemen – al heb ik er meer –
die ik hierbij aan de Voorzitter overhandig, zodat straks
iedereen dit kan lezen.
De voorzitter: Wij krijgen het nog druk vandaag! Ik zal
zorgen dat de leden dit allemaal krijgen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Allereerst willen wij dat de
wijkverpleegkundige in 2009 weer terug is in de buurt,
dicht bij de mensen, makkelijk aanspreekbaar. Iemand
met extra oog voor mensen die eenzaam zijn, voor
mensen die verslonzen, voor mensen die hulp nodig
hebben. Die wijkverpleegkundige is ook de verbinding
met de huisarts, de thuiszorg of anderen.
Een tweede voorbeeld zijn de conciërges. Op elke
school in deze buurten zou een conciërge moeten zijn.
Staatssecretaris Dijksma heeft er al 1700 aan het werk,
maar ik wil graag dat de overige 900 ook nog aan het
werk komen.
Ten slotte noem ik de wijkagenten. Eén wijkagent kan
ervoor zorgen dat tien strafbare feiten niet worden
gepleegd, terwijl tien agenten nodig zijn om die op te
lossen. Het kabinet moet tempo maken met de 500 extra
wijkagenten en zorgen dat zij zichtbaar zijn op straat.
Mevrouw Kant (SP): Nu maakt u mij toch nog blij
vandaag, want ik vind dit drie goede voorstellen. Ik hoop
dat wij er ook echt iets mee bereiken. Laat ik er één
uitpakken, namelijk de conciërges. Het kabinet doet al het
nodige om het mogelijk te maken dat er op sommige
scholen een conciërge komt. U zegt nu ook dat er in die
wijken op de scholen een conciërge komt. Als het goed
is dat er op een basisschool een conciërge komt, zou dat
toch voor alle basisscholen in Nederland moeten gelden?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, dat is zo.
Mevrouw Kant (SP): Zullen wij deze week dan samen
zorgen dat dat gaat gebeuren?

17 september 2008
TK 2

2-49

Hamer
Mevrouw Hamer (PvdA): Laten wij nu er eerst eens mee
beginnen dat het in de wijk op orde is. Ik heb begrepen
dat er al 1700 aanvragen zijn gehonoreerd en dat er nog
900 nodig zijn. Als wij die nu eens gaan honoreren,
hebben wij volgens mij precies wat er nu aan aanvragen
ligt behandeld.
Mevrouw Kant (SP): Ik ben heel blij dat u dit zegt, maar
ik wil toch nog een stapje verder.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, natuurlijk, altijd!
Mevrouw Kant (SP): Als het voor die scholen zo goed is,
is het voor al die andere scholen ook goed. Zullen wij
afspreken dat al die andere basisscholen in Nederland
die er één aanvragen ook een conciërge krijgen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Wij gaan nu beginnen met die
900 die op de plank liggen.
Mevrouw Kant (SP): Maar ik wil graag weten waar wij
eindigen! Als het voor die scholen goed is, is het voor al
die andere scholen ook zo goed.
Mevrouw Hamer (PvdA): Laten wij zeggen dat er
uiteindelijk op elke school een conciërge zal zijn. Maar
wij spreken daar vandaag niet een einddatum bij af.
Mevrouw Kant (SP): Dus het einddoel is dat er op alle
basisscholen in Nederland een conciërge is?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ja, dat is het einddoel.
De heer Van der Vlies (SGP): Ik sluit mij graag aan bij
de interruptie van mevrouw Kant. Zij stelde precies een
van mijn twee vragen.
Mijn tweede vraag betreft die wijkagenten. Dat is
natuurlijk een prima punt, 500 wijkagenten in 2011. Per
jaar zijn dat er 125 extra. Dat zit ook in deze begroting.
Dat is een stap in de goede richting, maar het is zo
jammer dat de Nederlandse Politiebond de vinger moest
leggen bij de structureel wordende onderbezetting in
diverse korpsen. De balans is toch nog negatief. Erkent u
dat en wat doet u daaraan?
Mevrouw Hamer (PvdA): Het is een groot probleem dat
er bij de politie te weinig mensen aan het werk komen.
Daarom begon ik met werk: werk, wijk en wereld. In het
kabinet zal dit niet alleen bij minister Ter Horst liggen,
maar ook bij de minister van Sociale Zaken – zoals u
weet, mijn favoriet in dit kabinet – om daaraan te
werken.
De voorzitter: Mag ik voordat u allen weer naar de heer
Van der Vlies gaat luisteren zeggen dat het geroezemoes
groot is van alle kanten. Dat is hinderlijk voor de spreker,
zeer hinderlijk voor de mensen die interrumperen en
doodvermoeiend voor degene die hier voorzit. Zou u
daar alstublieft rekening mee willen houden? Ik houd het
anders niet vol, dat zeg ik u eerlijk.
De heer Van der Vlies (SGP): Mevrouw Hamer erkent
dus met mij de urgentie van dit probleem en wil het
doorgeleiden naar het kabinet, met het dringende
verzoek om binnen afzienbare tijd pasklare oplossingen
aan te reiken. Dat moet dus gebeuren in de komende

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

maanden, als wij in de Kamer de diverse hoofdstukken
van de begroting zien langskomen. Dit past bijvoorbeeld
heel goed bij het onderdeel van de begroting dat gaat
over de politie. Begrijp ik mevrouw Hamer op deze
manier goed?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik zeg de heer Van der Vlies dat
ik met hem de noodzaak zie van het op korte termijn
vinden van jonge mensen die bij de politie aan de slag
gaan. Dat is volgens mij wat de heer Van der Vlies wil.
Ik maak in mijn betoog nu de stap van wijk naar
wereld. Juist in de wereld liggen de meeste kansen voor
onze vooruitgang, maar ook de meeste bedreigingen
voor ons houvast. Nederland heeft altijd een open
economie gekend. Daarmee is ons kleine land groot
geworden. Onze vooruitgang heeft veel te danken aan de
globalisering. Echter, zeker nu de internationale
economie in mineur is, worden wij ook geconfronteerd
met de kwetsbare kant van deze openheid. Internationale
ontwikkelingen hebben steeds vaker rechtstreekse
gevolgen voor ons leven van alledag. Dat merken wij aan
de energierekening en bij het tankstation. Opnieuw zijn
wij met onze neus op het feit gedrukt dat wij afhankelijk
zijn van olie. Iedereen ziet hoe dit werkt bij olie, maar bij
krediet ligt dat moeilijker. De gevolgen zijn er echter niet
minder om. Als wij niet oppassen, brengen de implosie
van de Amerikaanse huizenmarkt, de kelderende koersen
op de aandelenmarkten en de economische vertraging in
het eurogebied ons grote problemen.
Veel van deze problemen worden veroorzaakt door het
samenspel van twee ontwikkelingen. Enerzijds leven
mensen steeds meer op de pof. Daartoe worden zij
onder andere uitgedaagd door de banken. Ik heb zojuist
begrepen dat mijnheer Zalm daar nu werkt. Anderzijds
verrijkt een kleine groep superkapitalisten zich in extreme
mate met de handel in risico’s. Deze superkapitalisten
zijn gehaaid en gaan voor snelle winst. Met hun
flitskapitaal zetten zij bedrijven enorm onder druk. De
aandeelhouders spelen daarin een rol. Zij zijn geïnteresseerd in de prijs die het aandeel morgen heeft, maar niet
in de situatie van het bedrijf over vijf jaar. Dat blijkt
schrijnend bij overnames. Voor de aandeelhouders is het
niet de vraag welk bod het beste voor de hele onderneming is, maar welk bod het hoogst is. Het laatste geeft
de doorslag. Op die manier wordt een onderneming tot
koopwaar. Ondernemingen worden hiervan vaak op de
lange termijn niet beter. Het superkapitalisme werkt als
een rem op de investeringen. Door investeringen kan het
rendement van ondernemingen immers op de korte
termijn lager worden dan het zou kunnen zijn. Daarmee
worden de bedrijven een gemakkelijke prooi.
De werknemers zijn de sluitpost van dit verhaal. In de
jacht naar winst wordt tijd en energie gestoken in
reorganisaties, niet in innovaties. Door deze jacht worden
werknemers kostenposten in plaats van menselijk
kapitaal. De superkapitalist is immers niet bijster
geïnteresseerd in vaste banen en rechtsbescherming,
terwijl juist dat zaken zijn die mensen persoonlijk raken.
Dit zorgt voor onrust en ongemak. Om mensen houvast
te geven, moeten wij daarom paal en perk stellen aan
deze excessen. Bij DSM heeft men wat dit betreft een
goed voorbeeld gegeven. Daar keert men een loyaliteitsdividend uit aan trouwe aandeelhouders. Loyaliteit mag
lonen; dat is een mooi uitgangspunt. Daarom wil de
fractie van de PvdA dat het kabinet de mogelijkheden

17 september 2008
TK 2

2-50

Hamer
onderzoekt om de renteaftrek bij de winstbelasting te
beperken.
Om dezelfde reden wil ik dat er meer evenwicht
ontstaat in het bestuur van ondernemingen. Hiermee
kom ik op zeggenschap, zeg ik tegen de heer Pechtold.
Dit kan worden bereikt door versterking van het interne
toezicht door de raad van commissarissen en door
andere betrokkenen bij de onderneming. Bij het laatste
gaat het natuurlijk vooral om de werknemers.
Ik leg er vandaag nog een tweede opdracht bij. Laat
het kabinet de ontwikkelingen rond het lenen alsjeblieft
goed in de gaten houden. Ik vraag het kabinet om een
actueel overzicht van hypotheekproblemen in Nederland
op te stellen. Laten wij alsjeblieft voorkomen dat ons
overkomt wat nu Amerika overkomt.
Bij grensoverschrijdende onderwerpen liggen
bedreigingen en kansen vaak in elkaars verlengde. Neem
nu de oprakende energievoorraden en de snelle
klimaatverandering. Deze betekenen een grotere kans op
overstromingen en veel ergernis over stijgende
energieprijzen. Maar je kunt dit ook anders bekijken; ik
bekijk dit vooral van de zonnige kant en ik zie hierin juist
een kans op vooruitgang. Het klimaatbestendig maken
van ons laaggelegen land is de uitdaging van de eeuw
en het biedt grote kansen. Nederland kan Europa’s
grootste windenergiecentrum op zee worden, want wij
hebben de beste waterbouwers van de wereld en wij
hebben het grootste stuk ondiepe zee voor de deur. Op
dit moment speuren grote industrieën naar vestigingsplaatsen, dus ik roep het kabinet op, ervoor te zorgen dat
ze hierheen komen. Een tweede voorbeeld. Nederland
heeft lege gasvelden en alle kennis die nodig om CO2 op
te slaan en zo fossiele energie klimaatneutraal te maken.
Nederland heeft ook – een derde voorbeeld – Europa’s
grootste scheiding tussen zout en zoet water: de
Afsluitdijk. Daarmee kan met blue energy evenveel –
schone – energie worden opgewekt als met twee
kerncentrales. Ik vraag het kabinet vandaag, hoe het
tegemoet wil komen aan de toegenomen urgentie van
het klimaatprobleem aan de ene kant en die van het
energievraagstuk aan de andere kant. Wij verwachten
hierbij een extra impuls voor energiebesparing in
woningen en bedrijfsgebouwen en nieuwe kansen voor
duurzame energie, met de stappen die aanbevolen
worden in het rapport van de commissie-Veerman.
De heer Pechtold (D66): Nu zei u een half uur geleden
tegen mij dat het stuk over democratie zo dadelijk zou
komen. Ik heb dus gewacht en ik hoorde zojuist iets over
bedrijven en megakapitaal en iets over werknemers, en
vervolgens kwamen wij bij zoet water en wind terecht.
Maar ik heb helemaal niets over democratie gehoord. Ik
vroeg u welke agenda de PvdA bij haar analyse van de
globalisering en van het verschijnsel dat mensen tegen
bureaucratie aanlopen, voor democratie, voor het in
balans brengen van inspraak en invloed heeft. Ik wilde
weten wat er terecht zal komen van alle mooie beloften
in haar verkiezingsprogramma over referenda en andere
aspecten van directe democratie.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik dacht dat u samen met mijn
fractiegenoot Kalma bezig was met een initiatiefvoorstel
op dat punt. Of heb ik het mis?
De heer Pechtold (D66): Als dat betekent dat de

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

PvdA-fractie achter een voorstel voor een referendumregeling staat, is dat een klein stukje winst.
Mevrouw Hamer (PvdA): Maar heb ik het mis? Bent u
daar niet mee bezig?
De heer Pechtold (D66): Ja, daar zijn wij mee bezig.
Mevrouw Hamer (PvdA): U bent dus heel makkelijk blij
te maken.
De heer Pechtold (D66): Nee, het gaat erom of de PvdA
er in de komende jaren ook in het kabinet iets mee gaat
doen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb drie initiatiefvoorstellen
gemaakt en het is toch altijd de bedoeling dat de
regering zo’n voorstel overneemt. Als de Kamer uw
voorstel steunt, zal dat ook gebeuren. Ik zou dus zeggen:
ga gewoon verder met de heer Kalma.
De heer Pechtold (D66): U hebt hier veel meer ervaring
mee dan ik, dus u weet dat het erom gaat of de
minister-president er zijn contraseign aan zal geven,
zodat er een correctief referendum in de Grondwet kan
worden opgenomen. U moet hier niet voor weglopen, ik
vroeg toen het om uw analyse van globalisering en
bureaucratie ging, naar het aspect democratie. En dan
moet u niet aankomen met het herschrijven van de
Grondwet, want het kabinet wil alleen de interpunctie
van de Grondwet herzien; het voorstel bevat geen grote
veranderingen, dus het gaat om punten en komma’s. Ik
vraag naar uw visie op basis van het programma van uw
partij. En dan gaat het niet alleen om uw steun, maar
ook om de vraag of u ervoor gaat zorgen dat het kabinet
het initiatiefvoorstel overneemt.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik moet zeggen dat ik gefascineerd ben door de bewegingen die u bij deze woorden
maakt. Maar goed, laten wij het houden bij het initiatiefvoorstel dat u samen met de heer Kalma aan het maken
bent. En als u nog andere voorstellen hebt, dan hoor ik
dat graag van u. Ik heb vandaag enkele punten
genoemd, en daar houd ik het bij.
De heer Pechtold (D66): Prima, de PvdA blijft dit dus
steunen, maar zorgt u er ook voor dat ...
Mevrouw Hamer (PvdA): U gelooft mij blijkbaar niet,
want ik moet het nu al voor de vierde keer zeggen.
De heer Pechtold (D66): Zo ging het ook bij anderen,
waar zou dat toch aan liggen?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik weet het niet, vertelt u het
mij!
De heer Pechtold (D66): Misschien dat ik het allemaal
op band probeer te krijgen om u er een keer aan te gaan
houden.
Gaat u ervoor zorgen dat het kabinet dat overneemt?
Daar ligt het natuurlijk aan.
Mevrouw Hamer (PvdA): Bij mij werkt het als volgt. Als
ik hier een voorstel indien, knok ik daarvoor en probeer
ik het binnen te halen. Ik zal u wat vertellen. Als het

17 september 2008
TK 2

2-51

Hamer
mislukt, wacht ik soms even en dan probeer ik het
daarna nog een keer.
De heer Pechtold (D66): Zo, zo! Als het onderzoek naar
de oorlog in Irak ook zo gaat, komen wij er ooit nog wel.
Mevrouw Hamer (PvdA): Wie weet! Blijf hoop houden,
mijnheer Pechtold!
De voorzitter: Mevrouw Hamer vervolgt haar betoog.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik kom bij een ander punt dat u
ook zal aanspreken, mijnheer Pechtold, kunst en cultuur.
Kunst en cultuur zijn een verrijking voor mensen en
kunnen tegelijkertijd betekenis kan geven aan de
kernwaarde van onze samenleving. Dat daarbij de top
een impuls krijgt, betekent een versterking van onze
internationale positie. Er was wat gesteggel over geld in
de kunstensector, maar gelukkig heeft het kabinet toch
meer ruimte gevonden dan aanvankelijk leek. Ik zal dezer
dagen voorstellen doen om daar nog iets bij te leggen,
zodat de ambitieuze plannen van de instellingen
uitgevoerd kunnen worden en de kunsten de rol kunnen
spelen die nodig is, in Nederland en in de wereld.
De heer Pechtold (D66): Mevrouw Hamer zei het al,
cultuur interesseert mij zeer. Zij kent de discussie over
het systeem van basisinfrastructuur van de podiumkunsten. Betekent haar opmerking dat zij minister Plasterk
oproept om dat systeem overeind te houden en met een
reparatiefonds te komen om iets te doen voor datgene
van internationale faam dat nu dreigt te sneuvelen?
Geeft mevrouw Hamer hem de ruimte voor een soort
van reparatie? Klopt dat?
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik raak wat afgeleid door uw
handbeweging, mijnheer Pechtold, en daarvan word ik
nu weer wantrouwend.
De heer Pechtold (D66): Ik vraag met twee handen aan
de microfoon of dat klopt.

maar beperkte mogelijkheden heeft. De grote vraag is of
die beperkte mogelijkheden goed genoeg gebruikt
worden. Maakt ons kabinet de juiste keuzes?
Aan het begin van mijn betoog heb ik aangegeven dat
ik dit beoordeel aan de hand van onze idealen. Ik geloof
dat wij de burgers maar op één manier vertrouwen in de
toekomst kunnen geven en dat is door het vinden van de
juiste balans tussen houvast, beschermen van onze
verworvenheden, vooruitgang, geloof in onze kinderen
en kleinkinderen en in hun toekomst.
Ik heb het kabinet op vier punten – aan de hand van
mijn thema’s wijk, wereld, werk – gevraagd om aan de
volgende opdrachten te werken. Zorg dat het economisch tij in Nederland goed blijft. Zorg dat wij het weten
te keren, voor zover de economische crisis uit het
buitenland dreigt. Zorg ervoor dat wij zo veel mogelijk
mensen aan het werk krijgen en aan het werk houden.
Kabinet, zorg ervoor dat wij de tweedeling in de
samenleving weten terug te dringen en dat wij het
superkapitalisme, wat daar een splijtzwam in is, weten te
beteugelen. Verbeter de leefomgeving van de mensen en
begin met prioriteit te leggen in de wijken waar het het
hardste nodig is.
Wij hebben het veel over geld gehad, maar er is ook
veel geld. Het gaat erom dat dat geld op de juiste plek
terecht komt. Daarom, niet onbelangrijk, mijn laatste
dringende verzoek. Ga de verkokering in de dienstverlening en de publieke sector tegen. Met die aansporing,
met die rode draden zult u ons de komende maanden bij
elke begroting aantreffen. De missie van mijn fractie in
dit huis is, aan te tonen dat die wijze van politiek
opereren uiteindelijk meer oplevert dan cynisch
commentaar vanaf de bühne. Goed is niet goed genoeg
als het beter kan en zeker is niet veilig in de wereld van
morgen. Daarom staat de Partij van de Arbeid voor
houvast en vooruitgang, want houvast is noodzakelijk
om ook echt vooruitgang te kunnen boeken als het gaat
om verandering.
©

Mevrouw Hamer (PvdA): Er lag een advies van de Raad
voor Kunst en Cultuur. Dat advies is teruggestuurd
omdat het te veel geld was: 26 mln. Ik heb de begroting
zo gelezen dat de minister aan dat advies een stukje
tegemoetgekomen is. Ik zeg u vandaag dat ik voorstellen
ga doen om wat de minister erbij legt, aan te vullen.
Morgen ziet u mijn desbetreffende motie.
Voorzitter. Ik wil mijn betoog niet afronden zonder iets
gezegd te hebben over de Nederlandse militairen en
ontwikkelingswerkers die elke dag bijdragen aan een
veilige wereld. Wij bewonderen onze hedendaagse
helden en natuurlijk in het bijzonder de Nederlanders die
nu in Afghanistan actief zijn. Des te meer moeten wij
stilstaan bij de 17 omgekomen Nederlandse militairen,
bij de vele gewonden, bij de duizenden mannen en
vrouwen in dienst van onze krijgsmacht en bij de
tienduizenden familieleden en vrienden die thuis in
spanning zitten te wachten. Ik bewonder de mensen die
daar met gevaar voor eigen lijf en leden strijden en
vechten voor wat voor ons allemaal het belangrijkste is,
namelijk dat wij in de hele wereld in vrijheid kunnen
leven.
Ik kom tot een afronding van mijn betoog. Mensen
accepteren dat het bestuur van Nederland uiteindelijk

De heer Wilders (PVV): Mevrouw de voorzitter. Wij
spreken vandaag over de begroting en de Miljoenennota
2009, een flutstuk van het slechtste kabinet ooit. Wij
praten vandaag niet alleen over de begroting, wij praten
ook over de staat van ons land. Hoe ziet Nederland eruit?
Wie daarnaar kijkt, wordt niet vrolijk. Wat ik dit kabinet
het meest verwijt, is de schade die het aanricht aan onze
samenleving. Nederland is al lang niet meer het
Nederland waarin wij zijn opgegroeid. Er is ook niet
meer één Nederland, er zijn twee Nederlanden. Het rijk
van Balkenende is een koninkrijk van twee Nederlanden.
Aan de ene kant onze elite met haar zogenaamde idealen
van een multiculturele samenleving, van megahoge
belastingen, van de waanzinnige klimaathysterie, van de
onstuitbare islamisering, van de Brusselse superstaat en
de zinloze ontwikkelingshulp, van de bakken met geld in
de bodemloze put die de Antillen heet. Die elite, daar in
vak K, vindt alles best, zolang de subsidiestromen maar
richting de VPRO, richting Milieudefensie en richting de
kunstbobo’s gaan. Het zijn de volgelingen van Geert
Mak, Evelien Herfkens en Al Gore, het is de linkse
grachtengordel en haar kleffe vriendjes.
Al die zogenaamde idealen van dat ene Nederland,
van die politieke elite, zijn minderheidsprojecten. Bijna
niemand die er nog in gelooft, behalve een steeds kleiner

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-52

Wilders
clubje linksen dat aan het belastinggeldinfuus ligt en
voor zichzelf een baantje heeft geregeld bij een
subsidieslurper; beroepsmoslims, beroepsklimaatfundamentalisten, beroepsbestuurders, beroepslobbyisten. Laat ik één voorbeeld geven van iemand die
tekenend is voor die politieke elite. Dat is de heer Bert
Bakker. Die kennen we nog. Tot voor kort was hij
Kamerlid voor D66. En wat een stoere, politiek correcte
geluiden sloeg hij uit! De Partij voor de Vrijheid noemde
hij racisten, allemaal tuig. Hij liet het zelfs opschrijven,
Bert Bakker, in de krant. Maar ja, dankzij de actie van het
Turkse ministerie van religieuze zaken kwam niet hij in de
Kamer voor D66 maar mevrouw Koşer Kaya. En nu
probeert Bert wat geld bij elkaar te sprokkelen als
lobbyist voor een vliegtuigbouwer. En zo kwam hij ook
bij de PVV langs: een beetje likken, een beetje slijmen.
Nou, voorzitter, wij hebben Bert Bakker medegedeeld dat
hij de rambam kan krijgen. Lobbyen best, maar niet bij
ons. En toen ineens – en dat is tekenend voor de elite –
draaide Bert als een blad aan een boom om, en kijk wat
ik nu in de post vind: een heuse excuusbrief van Bert
Bakker. Hij schrijft: ’’Sorry Geert, jullie zijn nu ineens toch
geen racisten. Het klopte niet wat ik zei, ik heb er spijt
van.’’
Kijk, voorzitter, zo ken ik onze elite weer. In het
openbaar stoere, politiek correcte praatjes, maar als zij
een baantje hebben een excuusbriefje sturen. Sommige
mensen hebben idealen en staan daarvoor, anderen
hebben nog een ruggengraat vol slagroom. Bert Bakker
staat symbool voor de elite waar ik het net over had. Hij
heeft liever een dikke bankrekening dan dat hij trouw is
aan zijn principes.
De heer Dijsselbloem (PvdA): Voorzitter. Mijn fractievoorzitter is er niet, maar ik merk voor de Handelingen
op dat wij er bezwaar tegen hebben dat een oud-collega,
die zich in deze zaal niet kan verdedigen, op deze manier
wordt besmeurd.
De voorzitter: Daar neem ik kennis van.

Nederland van de elite en niet voor het Nederland van
de gewone mensen die de rekening moeten betalen.
Wie zich afvraagt hoe het komt dat Nederlanders
steeds cynischer worden over de politiek, moet kijken
naar die twee Nederlanden, die moet zich afvragen hoe
wij weer één Nederland kunnen krijgen. Nergens zijn de
verschillen tussen wat Nederlanders vinden en wat de
elite vindt scherper dan bijvoorbeeld op het gebied van
de massa-immigratie. Bijna 60% van de Nederlanders
ziet de islam als de grootste bedreiging van onze
identiteit. Ook nog eens bijna 60% vindt de massaimmigratie de grootste vergissing sinds de Tweede
Wereldoorlog. Maar hier in de Tweede Kamer vindt nog
geen 6% dat.
Voorzitter. Die multiculturele samenleving is ook een
heel dure grap. Dankzij een studie van het Centraal
Planbureau van een aantal jaren geleden weten wij dat
een gemiddeld niet-westers allochtoon gezin de
Nederlandse belastingbetaler € 230.000 kost. Dat is bij
elkaar 100 mld. in totaal. Zoveel zijn wij kwijt aan het
multiculturele project: 100 mld. Denk eens na, wat wij
met dat geld hadden kunnen doen. Wij hadden alle
ouderen in verpleeghuizen al jaren geleden een eigen
kamer kunnen geven, met een persoonlijke verpleegster.
Wij hadden bij wijze van spreken allemaal kunnen
stoppen met werken op ons vijftigste. Wij hadden
iedereen een zeilboot cadeau kunnen doen of wij hadden
zomaar voor de lol een ander land erbij kunnen kopen.
Voorzitter. Wij hadden kunnen zwemmen in het geld
en in plaats van dat te doen volgen wij de linkse droom
om de halve islamitische wereld naar Nederland te
halen. Hoe meer stemvee voor de linkse kerk, hoe beter.
Ik denk wel eens, in het vliegtuig wordt ze zeker al
geleerd: jij stemmen op Wouter Bos, hij jou geven
uitkering. Maar, voorzitter, wie betaalt de rekening, wie
betaalt die 100 mld.? Dat zijn de mensen die Nederland
hebben opgebouwd, dat zijn de mensen die hard werken,
de mensen die keurig sparen, die netjes hun belasting
betalen, de gewone Nederlander die het niet cadeau
krijgt: Henk en Ingrid betalen voor Mohammed en
Fatima!

(geroffel op de bankjes)
De heer Wilders (PVV): De heer Dijsselbloem kan
bezwaar hebben tot hij een ons weegt, de feiten liegen
niet.
Maar goed, voorzitter, er is ook een ander Nederland
en dat is mijn Nederland. Het andere Nederland bestaat
uit de mensen die de rekening moeten betalen, letterlijk
en figuurlijk, het bestaat uit de mensen die beroofd en
bedreigd worden, die zuchten onder de overlast van de
straatterroristen, die zuchten onder de hoge belastingen
en die verlangen naar een beter, een ander en sociaal
Nederland. Het zijn de mensen die het thuis allemaal niet
cadeau krijgen. Het zijn de mensen die ons land hebben
opgebouwd. Het zijn de mensen die nooit hebben
geloofd in het linkse project van de multicul of in de
klimaatwaanzin of in onze donaties aan de pinacoladamaffia op de Nederlandse Antillen. Het zijn de
mensen die hier in de Tweede Kamer – dat is heel triest –
zelden gehoord worden, die worden weggezet als
Tokkies of als xenofoben of als provincialen. Dit kabinet –
en dat is mijn grootste verwijt aan dit kabinet zoals het
daar zit in vak K – legt zich neer bij die twee Nederlanden. Dit kabinet kiest consequent partij voor het

De heer Pechtold (D66): Het begrip tweedeling en twee
Nederlanden zijn kennelijk de toon die u voor dit jaar
hebt gekozen. Nadat ik u twee jaar lang tot discussie heb
uitgelokt en nu een aanval op een van mijn partijgenoten
hier in de Kamer en een buiten de Kamer duurde het
even, maar wij zijn nu wel tot die discussie gekomen. Ik
vraag u alleen iets terug. U loopt nu zo’n 15, 20 jaar in
Den Haag rond als Kamerlid voor de VVD, als medewerker voor de VVD, als ambtenaar. Wat dat betreft hebt u
een behoorlijke carrière achter u. Nadat u de elite,
waarop u zojuist zo afgeeft ontvlucht bent, is bij u
opeens het helder vuur gekomen. Wat hebt u de
afgelopen twee jaar gedaan om tweedeling in Nederland
tegen te gaan? Hebt u die niet juist gezocht, hebt u die
juist niet groter gemaakt met eenzijdige aanvallen en met
ongenuanceerd gedrag? Kijk, Fatma kan het hebben, Bert
zal u nog wel van repliek dienen, maar er zijn een
miljoen mensen u die inmiddels via hun eigen emancipatie en ontwikkeling in dit land, mensen met een
moslimachtergrond, langzaam ook van repliek gaan
dienen. Bent u niet degene die de afgelopen twee jaar de
discussies op scherp heeft gezet? Verwijten zijn prima,
maar wat zijn uw oplossingen?

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-53

Wilders
De heer Wilders (PVV): Wij, mijnheer Pechtold, komen
juist op voor al die mensen die in dit huis niet gehoord
worden, omdat mensen zoals u maar ook vele anderen
doorgaan met dat waanzinproject van die multiculturele
samenleving, doorgaan met dat waanzinproject van dat
cultureel relativisme dat zegt dat alle culturen gelijk zijn.
Daar moeten zij de prijs voor betalen. Zij moeten de prijs
betalen voor de uitkeringen, voor de zorg, voor de
criminaliteit. Ik kom zo nog te praten over wat er vorige
week in Gouda is gebeurd. Daar hebben wij concrete
oplossingen voor. De afgelopen twee jaar zijn wij alleen
maar met concrete oplossingen gekomen van
immigratiestop tot strenger straffen, tot noem maar op.
Al die acht fantastische collega’s van mij doen week in
week uit hier concrete voorstellen, vragen spoeddebatten
aan. Kom bij mij niet aan met het niet hebben van
oplossingen, u onder anderen bent oorzaak van het
probleem, niet de Partij voor de Vrijheid, wij zijn de
enigen in dit huis die zich tegen al die onzin verzetten.
De heer Pechtold (D66): Vorig jaar vroeg ik u vanaf deze
plaats om uw tegenbegroting. Die ligt er nu. Ik vraag
inderdaad wat de concrete maatregelen zijn, maar uw
maatregelen zijn altijd repressie, zijn juist altijd van
afstand scheppen. De illusie dat je het leger in Gouda
tegen kinderen moet inzetten, de illusie dat je mensen
van wie de kinderen ontsporen terug moet zetten naar
het land waar hun grootouders vandaan komen. Dat is
mensen een rad voor de ogen draaien, dat is mensen die
soms inderdaad de globalisering en de snelheid van
onze maatschappij als een probleem zien het gevoel
geven dat dit de oplossingen zijn. Twintig jaar was u
onderdeel van het systeem en verdedigde u het en twee
jaar lang, nu u het goed lijkt te doen, schopt u ertegen.
Uw tegenbegroting doet niets aan werkgelegenheid, doet
niets aan het creëren van woningen, het is korte
repressie in de hoop daarmee de tegenstelling waar u
vandaag zo op fulmineert alleen maar groter te maken!
De heer Wilders (PVV): Onze tegenbegroting heeft de
heer Pechtold blijkbaar niet gelezen, want daar komt echt
niet in voor wat hij nu zegt. Sterker nog, onze tegenbegroting geeft een enorme lastenverlichting van
miljarden die de economie doet groeien, de inflatie doet
dalen en de werkgelegenheid zal doen stijgen. Op al uw
andere punten, mijnheer Pechtold, nogmaals, wij zitten
hier om op te komen voor al die Nederlanders die hier
niet gehoord worden, voor al die Nederlanders die het
spuugzat zijn dat de mensen daar in vak K en ook een
groot deel van deze Tweede Kamer hun problemen
negeren. Als zij er dan een keer wat van zeggen, als zij
zeggen dat ze niet accepteren dat die buschauffeur in
Gouda een mes op zijn nek krijgt, dat ze niet accepteren
dat een vrouw in de tram voor hoer wordt uitgescholden,
dan moeten ze niet meteen als Tokkie of xenofoob
worden weggezet maar moeten ze als normale mensen
met respect worden behandeld. Daarvoor staat de PVV.
U doet maar wat u wilt, wij gaan ermee door.

niet hard, u zet ze niet om in wetten, kortom, u wilt hier
schreeuwen nadat u er twintig jaar aan hebt bijgedragen.
(applaus)
De heer Wilders (PVV): De heer Pechtold zal nog twintig
jaar of langer heel concrete voorstellen hierover van de
PVV moeten aanhoren. Nogmaals, niet D66 maar de PVV
komt op voor de gewone man die last heeft van de
multiculturele samenleving.
De voorzitter: Voordat u verder gaat. Ik begrijp de
reacties, maar u mag op de publieke tribune op geen
enkele manier reageren op wat u hier hoort, noch
positief, noch negatief.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): De heer Wilders maakt
zich sterk voor de kleine man zoals hij dat noemt, de
gewone man, maar wat doet hij nu eigenlijk voor hem,
behalve schelden op Mohammed en Fátima? Als ik het
goed begrijp worden hun inkomenspositie en
werkgelegenheidspositie slechter en hun buurten
verloederen verder. Hij doet eigenlijk helemaal niets.
De heer Wilders (PVV): Wij doen heel veel voor de
gewone man. Ik weet niet waar mevrouw Halsema deze
onzin vandaan tovert. Wij verlagen de tarieven,
bijvoorbeeld het tarief in de tweede schijf met 4%. Dit is
de schijf van mensen die net boven het minimumloon
zitten tot aan modaal. Wij verlagen die schijf met 4% en
dat halen wij weg bij zaken als ontwikkelingshulp en
inderdaad die gekke Vogelaarwijken van mevrouw
Vogelaar, zo heb ik het volgens mij goed geformuleerd,
en bij het generaal pardon. Dus bij allerlei zaken waarvan
de kleine man geen last heeft, maar wij zorgen er wel
voor dat hij een aantal miljarden, honderden euro’s per
jaar netto, meer in zijn portemonnee overhoudt.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Als ik het goed heb,
bezuinigt de heer Wilders op het onderwijs, de sociale
zekerheid en op allerlei publieke voorzieningen die voor
met name mensen aan de onderkant van de samenleving
van groot belang zijn. Zijn solidariteit voert niet verder
dan het vergroten van de afstand van deze mensen tot
de rest van de samenleving.
De heer Wilders (PVV): Mevrouw Halsema moet het nog
eens goed lezen, want er klopt niets van wat zij zegt. Het
enige wat wij op sociale zaken bezuinigen, is het
re-integratiebudget. Dit omvat honderden miljoenen
euro’s waarmee nauwelijks iemand extra aan het werk
komt. Voor de rest, wat ik al zei, gaat er minder geld naar
de Antillen, naar cultuur en die gekke milieusubsidieclubs, minder naar Vogelaarwijken, minder naar
ontwikkelingshulp. Het stoppen met rekeningrijden
levert, geloof ik, ook 150 mln. op. Dat doen wij en dit
doet bijna niemand pijn. Wij geven het allemaal terug
door lagere belastingen en extra geld voor de zorg. Ik
kom hierop dadelijk nog terug.

De heer Pechtold (D66): Twee jaar heb ik het gevoel
gehad dat wij de mensen die u zojuist omschrijft en
opeist te veel gehoord hebben in dat soort zwartwitpolitiek. Het wordt gelukkig tijd dat wij nu eens een keer
met die 80% de weg naar de toekomst vinden en ons
niets meer aantrekken van dit soort onzinnige maatregelen waar u mee komt. U rekent ze niet door, u maakt ze

De heer Wilders (PVV): Bij die 100 mld. die de multiculturele samenleving ons kost, zijn bijvoorbeeld de dure
Vogelaarwijken plus de exorbitante kosten van de extra
criminaliteit nog niet eens meegerekend. Bijna een derde

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

De voorzitter: U vervolgt uw betoog.

2-54

Wilders
van alle delicten wordt gepleegd door niet-westerse
allochtonen. Als het gaat om diefstal met geweld, scoren
onze niet-westerse allochtonen zelfs meer dan 60%.
Waarom hoor ik de minister-president daar nooit over?
Wat Nederland nodig heeft, zijn strengere straffen,
minimumstraffen. Als je de rechter zijn zin geeft, voert hij
het partijprogramma van D66 uit en dat betekent dat
verkrachters een taakstraf krijgen en mensen die nog
ergere dingen doen, zoals een dubbele moord, een paar
strafregels.
Het kabinet weigert iets te doen en daarom komt de
PVV binnenkort, voor de begroting van Justitie, met een
initiatiefwetsvoorstel voor minimumstraffen. Misdaad
moet in dit land veel harder worden aangepakt. Het moet
niet meer zijn All you need is love, maar veel vaker
Jailhouse rock.
Wij raken ons land kwijt. Wij raken Nederland kwijt.
Kwijt aan de massa-immigratie, kwijt aan een instroom
die niet meer te controleren valt, kwijt aan een cultuur
van achterlijkheid en geweld, kwijt aan het Marokkaanse
tuig dat scheldend, spugend en onschuldige mensen in
elkaar rammend door het leven gaat, dat de schoolpleinen en straten onveilig maakt, dat de middelvinger
opsteekt naar rouwstoeten, ambulancepersoneel bedreigt
of mishandelt, homo’s in elkaar ramt, vrouwen voor hoer
uitscheldt. Zij accepteren maar al te graag onze
uitkeringen, onze huizen, onze dokters, maar niet onze
normen en waarden. De elite noemt deze Marokkanen
die de boel hier verzieken heel romantisch nieuwe
Nederlanders. Ik noem ze liever kolonisten, moslimkolonisten. Zij zijn namelijk niet naar Nederland gekomen
om te integreren, maar om de boel over te nemen om
ons te onderwerpen. Terwijl Duitsland eerwraakmoordenaars uitzet en Frankrijk boerkadraagsters de
Franse nationaliteit weigert, juicht het kabinet de
kolonisatie en islamisering van Nederland alleen maar
toe.
De heer Pechtold (D66): Ik probeer een lijn te ontdekken
in uw bijdragen van de afgelopen jaren. Multikul, een
begrip van het Vlaams Belang, gebruikt u nu voor het
eerst en daarmee zet u een behoorlijke stap in de
richting van het rechts extremisme. Ik vroeg mij af wie u
nu precies bedoelde met ’’ze’’, maar ik begrijp dat u
daarmee Marokkanen bedoelt. Ik probeer mij zo goed als
mogelijk te houden aan de door u geponeerde feiten en
dan zegt u volgens mij dat Marokkanen hier in een
georganiseerd verband als kolonisten naartoe komen om
de boel over te nemen. Kunt u die stelling onderbouwen? Waar blijkt bijvoorbeeld uit dat het georganiseerd
gebeurt? Kunt u daarbij ook het fenomeen gastarbeiders
betrekken en ons beleid om deze mensen met bussen
tegelijk naar Nederland te brengen?
De heer Wilders (PVV): Nee. Ik zeg niet dat het georganiseerd gebeurt. Ik zeg dat het gebeurt en, als iemand het
al organiseert, dan doet dit kabinet dat door de grenzen
open te laten en door gezinshereniging en een groeiende
stroom asielzoekers toe te staan. Daardoor neemt de
islamisering alleen maar toe. Een deel van de mensen
die ik zojuist heb genoemd, gedraagt zich helaas als
kolonisten. Zij willen zich niet aanpassen. Zij willen het
op termijn voor het zeggen krijgen. Ik wil dat niet. Ik wil
niet dat de kinderen en kleinkinderen van Nederlanders
daarmee later worden geconfronteerd.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Pechtold (D66): En ik wil niet dat kinderen en
kleinkinderen van mensen die wij hier in de jaren zestig
en zeventig naartoe hebben gehaald, op deze manier
worden weggezet. U zei ’’ze’’ en zwakt dat vervolgens
een beetje af door te spreken over ’’niet iedereen’’, maar
u draait tegelijk uw steven door te zeggen dat het kabinet
het organiseert. Maak deze hysterie nu eens waar!
Onderbouw je betoog met feiten en baseer je niet op
incidenten. Waar haalt u het idee vandaan dat mensen in
georganiseerd verband naar Nederland komen om hier
de boel over te nemen? Praat mensen geen dingen aan
die helemaal niet waar zijn. Als u zich op feiten denkt te
baseren, noem ze dan ook.
De heer Wilders (PVV): Als u de cijfers niet erkent, bent
u ziende blind en horende doof. Kijk om u heen! Kijk
naar wat er in de Nederlandse steden gebeurt. Kijk naar
wat er in Amsterdam gebeurt. Kijk naar wat er in Gouda
gebeurt. Kijk naar wat er in Ede-Wageningen gebeurt.
Kijk naar wat er in Weert gebeurt. Kijk naar wat er in
Roermond gebeurt. Kijk naar de cijfers. En kijk dan naar
de immigratiecijfers! Honderd jaar geleden hadden wij
40 moslims in Nederland en nu een miljoen. Kijk ook
naar de officiële criminaliteitsstatistieken van nietwesterse allochtonen. 60% van de gevallen van diefstal
met geweld wordt door hen gepleegd. Ze zijn in de
statistieken vele malen oververtegenwoordigd, soms tot
veertig, vijftig keer. Als u dat niet ziet, draait u de
Nederlanders een rad voor ogen en niet ik.
De heer Pechtold (D66): U bent niet de enige die naar
problemen mag kijken. Ik zie deze problemen ook en ik
werk vanuit mijn politieke overtuiging aan een oplossing.
U hebt het over ’’ze’’, ’’de Marokkanen’’ en ’’de moslims’’. Worden hun problemen veroorzaakt door
achterstand die voortkomt uit een gebrek aan opleiding
of werk of komen die voort uit hun geloof? Als u dat
laatste van mening bent, maak dat dan ook hard.
De heer Wilders (PVV): Dat heb ik vorig jaar uitvoerig
gedaan. Het komt uit beide voort, zowel geloof als
cultuur. Een andere oorzaak is het slappe beleid van dit
kabinet en het ontbreken van een repressieve aanpak van
de mensen die de boel verzieken. Ik kan het niemand
uitleggen hoe het kan dat een spion voor Marokko niet
voor de rechter wordt gebracht. Hij wordt niet eens
uitgezet, want hij is vanmorgen gewoon met zijn
boterhammentrommeltje onder de arm bij Rotterdam
Airport gaan werken. Ik kan het niet uitleggen dat
iemand die iemand anders in elkaar slaat of met een mes
steekt, niet naar de gevangenis gaat, maar een taakstraf
of een voorwaardelijke straf krijgt. Dat is waar veel
Nederlanders zich aan ergeren. Dat is wat dit kabinet
toelaat door de straffen laag te houden. Wij willen
daaraan iets veranderen. Wij willen ervoor zorgen dat
deze mensen worden aangepakt en dat Nederland
veiliger wordt.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik vraag mij elke keer
af of het u gaat lukken om een overtreffende trap van
radicaliteit te vinden. En inderdaad lukt het u altijd. Tot
nu toe sprak u alleen over islamisering en wilde u elke
verdenking weerspreken dat u iets tegen ’’de moslims’’
had. Vandaag zegt u dat ’’de moslims’’ koloniseren, dat
zij het overnemen.

17 september 2008
TK 2

2-55

Wilders
De heer Wilders (PVV): Dat heb ik niet gezegd. U moet
mij wel goed citeren. U mag best een grapje maken,
maar dan moet u het wel goed doen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Nou, erg veel grappigs
heb ik tot nu toe niet gehoord.
De heer Wilders (PVV): Laat ik even citeren wat ik heb
gezegd: ’’Voorzitter, de elite noemt deze Marokkanen, die
de boel hier verzieken’’ – het gaat dus om een deel van
die Marokkanen, die de boel hier verzieken – ’’heel
romantisch nieuwe Nederlanders.’’ Daar heb ik het over
gehad. Leest u de Handelingen maar na, dan kunt u zien
dat ik gelijk heb.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Dit is wel een ander
citaat, maar goed.
De heer Wilders (PVV): Neen, het is precies hetzelfde
citaat.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Kijkt u uit voor nuance,
want het staat u eerlijk gezegd niet zo goed. Mijn
probleem met uw redenering is dat het een redenering
van ’’guilty by association’’ is. Er zijn jongeren die zich in
Gouda ongelooflijk misdragen. Vervolgens is de hele
groep schuldig, vervolgens is het geloof schuldig. Dat is
onhoudbaar, maar het is ook volstrekt onethisch. Kunt u
dat met mij eens zijn? Omdat je dezelfde achtergrond
hebt, omdat je hetzelfde geloof aanhangt, ben je schuldig
aan wat een ander doet. Dat is onethisch.
De heer Wilders (PVV): De groep corrigeert het niet. Dat
het in de cultuur zit, zeg ik niet alleen. Volgens mij was
het een Partij van de Arbeid-wethouder, genaamd
Marcouch, die zei: ’’het zit in onze cultuur’’. Het ging toen
om het bedreigen van ambulancepersoneel. Het was de
Marokkaan Marcouch die zelf zei: ’’het zit in onze
cultuur’’. Waar was uw verbouwereerdheid ten opzichte
van mevrouw Hamer toen haar prominente partijgenoot
dat zei? Het is iets wat door meer mensen wordt
gedeeld. En inderdaad, wij hebben niets tegen mensen.
Wij hebben niets tegen alle moslims. Wij hebben wel wat
tegen de islam, want in de islam en in zijn cultuur zit
geweld, intolerantie en suprematie.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U spreekt zichzelf
tegen. Problemen benoemen – zo werd ook door
anderen gezegd – is geen enkel probleem. Mensen
stigmatiseren, problemen veralgemeniseren, mensen
schuldig maken vanwege hun achtergrond, hun etniciteit
en hun geloof, is iets heel anders. Dan ben je niet
precies; dan ben je tendentieus en opzettelijk kwetsend.
De reden dat u dat hier bent, is helemaal niet omdat u
bent geïnteresseerd in het lot van mensen in de wijken.
Het is omdat u hoopt dat u vrijdag in de peilingen van
tien naar elf gaat.
De heer Wilders (PVV): Aan het geroffel op de bankjes
ter linkerzijde te horen, zijn er heel veel PvdA’ers die ook
hopen dat wij van tien naar elf gaan. Wij staan overigens
op veertien, dus laat het dan vijftien worden. Dat is
echter niet de reden waarom wij het doen. Wij doen dat
ongeacht welke peiling dan ook. Ik deed dat ook toen ik
op min tien in de peilingen stond. Wij doen het vooral en
alleen voor de Nederlanders die in de wijken wonen, die

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

het spuugzat zijn, die hier alleen maar politiek correct
gewazel naar zich toe geworpen krijgen, om hen een
stem te geven en om voor hen op te komen. Ook al gaat
u duizend keer met weet ik hoeveel woorden aan de
interruptiemicrofoon staan, ik blijf het doen tot het
laatste woord dat ik hier ooit zal uitspreken.
De heer Van Geel (CDA): Ik zal geen verhaal houden
over migratie en migratiecijfers, want volgens mij zien
die er de laatste jaren toch een tikje anders uit. Ik zal ook
niet ontkennen dat er problemen zijn die wij hard met
elkaar moeten aanpakken. Ik zit wel met een vraag over
mensen die geen problemen hebben of maken. Na de
Fitna-film heeft onze fractie een school op bezoek gehad.
Een leerling van vijftien jaar met een moslimachtergrond
vroeg na de discussie of er nog een toekomst voor hem
was in dit land. Wat had ik hem volgens u moeten
antwoorden?
De heer Wilders (PVV): Een Marokkaan van vijftien jaar
oud die in Nederland is en die het voor de rest goed
doet? Ik heb ook wel eens een Marokkaanse krantenjongen gehad. Prima, prachtig, een heel goede toekomst in
Nederland. Daar is niets mis mee. Laat die Marokkaan
van vijftien, achttien of drieëntwintig met wie niets mis
is, vooral in Nederland blijven. Ik maak wel twee
uitzonderingen. Op het moment dat zij over de schreef
gaan, op het moment dat zij de criminaliteit in gaan, is
het paspoort inleveren en het land uit. De tweede
uitzondering betreft mensen die nog niet in Nederland
zijn. Om de problemen met de islamisering niet groter te
maken, vinden wij dat er de komende jaren een
immigratiestop moet komen, dus geen nieuwe mensen
uit moslimlanden erbij.
De heer Van Geel (CDA): Voor de duidelijkheid: die
jongen had gewoon een Nederlands paspoort. Dat is in
dit geval dus irrelevant.
De heer Wilders (PVV): Hij had vermoedelijk ook een
Marokkaans paspoort.
De heer Van Geel (CDA): Ik constateer hier dat daar
waar u roept dat er geen tweedeling mag zijn in deze
samenleving, u toch voortdurend spreekt over ’’ze’’,
’’we’’, ’’wij’’, ’’zij’’ en ’’hen’’. Ik kan mij niet voorstellen
dat dat uiteindelijk leidt tot een samenleving waarin die
15-jarige jongen zich ook thuis voelt.
De heer Wilders (PVV): Het vervelende is dat er een
tweedeling is – daar hebt u gelijk in – maar het is een
andere tweedeling. Het is een tweedeling tussen die
politieke elite – waar u ook bij hoort – die zijn ogen sluit
en met onzinverhalen en non-oplossingen komt, en de
mensen die de prijs daarvoor moeten betalen. U woont
niet in Gouda of in het centrum of een oude wijk in
Amsterdam waar dat dagelijks gebeurt. Ik weet niet waar
u woont, maar het gebeurt u niet. Ik heb het hier al vaker
gezegd: ik heb zelf tien jaar in Kanaleneiland Zuid
gewoond. Ik heb er tussenin gezeten. U kunt er lacherig
over doen, maar ik weet zeker dat u nog niet eens weet
waar het ligt. Wat daar gebeurt, is met geen pen te
beschrijven. Voor die mensen kom ik op en dat is de
tweedeling die er bestaat tussen de elite die roept:
’’jongens, het is allemaal wel goed; wie wil er een nieuw

17 september 2008
TK 2

2-56

Wilders
baantje?’’ en de normale mensen die daarvoor de harde
prijs betalen.

De heer Wilders (PVV): Ik heb geen ’’domme gans’’
gezegd; hooguit gedacht.

De heer Van Geel (CDA): Ik teken echt protest aan tegen
het feit dat de heer Wilders suggereert dat ik niet op de
hoogte ben van een groot aantal problemen in de wijken.
Het is absoluut ongekend om iemand zomaar in die
positie te brengen. Ik woon door de week in Den Haag
en bij mij is ook ingebroken. Ik vind dit dus buiten de
orde. Ik weet heus wel wat er in Nederland en de wijken
speelt. Misschien kunt u zich herinneren dat ik ook in
mijn bijdrage heb gezegd dat ik de problemen die
mensen ervaren niet wegredeneer, want die ervaren zij
zo. Het is echter aan ons om een perspectief te bieden en
die tweedeling niet te vergroten.

Mevrouw Hamer (PvdA): Dat beschouw ik als een
compliment.

De heer Wilders (PVV): Ach, mijnheer Van Geel, scheid
toch uit! Wat is nu weer perspectief? Ik stelde u een
eenvoudige vraag over die Marokkaanse spion en u
stond hier te trillen. U wist niet eens wat u moest
antwoorden. Ik stelde u één simpele vraag: wat moet er
gebeuren met die Marokkaanse spion; vindt u ook niet
dat hij niet aan het werk moet worden geholpen op
Rotterdam Airport, maar het land uit moet? Hij stond
naast Maxima, naast de minister, hier in vak K. En hij
heeft de boel bedonderd, hij heeft gespioneerd! U kon
daar niet eens een antwoord op geven!
De voorzitter: Zullen wij wel proberen elkaar over en
weer met respect te bejegenen in dit huis?
De heer Van Geel (CDA): Voorzitter, volgens mij ben ik
redelijk respectvol bezig in de discussies, maar goed, dat
is aan u ter beoordeling.
De discussie die vanmorgen plaatsvond en zich nu
herhaalt, betrof de vraag van de heer Wilders hoe het
met onze rechtsstaat staat. Ik heb gezegd: een rechtsstaat
heeft ook procedures, wetten en regels en mensen die
daarover een oordeel hebben. Het past niet aan mij om
in de politieke arena hierover te oordelen. Dat doe ik
niet. En dat is ook een onderdeel van een rechtsstaat en
een degelijke manier van met elkaar omgaan in dit land.
De heer Wilders (PVV): Zo ontstaat dus die tweedeling.
Mensen snappen niets van wat u zojuist hebt gezegd. U
had ook kunnen: mijnheer Wilders, ik ga er niet over,
maar die man moet het land uit, en als dat niet kan met
de huidige wet, dan passen wij de wet zo aan dat dit
soort mensen het land uit gaat. Dat hebt u niet gezegd.
Mensen begrijpen niets van wat u zegt. Zo ontstaat de
tweedeling.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik heb u bij het Fitna-debat
ervan beschuldigd dat u bij de vrijheid van meningsuiting er twee beoordelingsvormen op na houdt. Eentje
voor u, uw groep en de mensen voor wie u staat en
eentje voor anderen, die niet voor hun mening mogen
uitkomen. Ik zou willen dat u wat preciezer bent in uw
citaat, want toen wij begonnen met interrumperen, zei u:
ze zijn hierheen gekomen om het land over te nemen.
’’Ze’’ is geen godsdienst; ’’ze’’ zijn mensen. U hebt bij het
Fitna-debat staande gehouden – u vond mij geloof ik een
domme gans; ik weet niet wat voor woorden u allemaal
hebt gebruikt – dat ik niet...

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De voorzitter: Maar ik niet en ik wil echt dat wij
proberen het een beetje op niveau te houden.
Mevrouw Hamer (PvdA): Ik maak graag mijn vraag af.
Toen begreep de heer Wilders mijn vraag niet. Ik vroeg:
is er nu verschil tussen de vrijheid van meningsuiting
voor de ene groep en de andere? Als hij zegt: ’’ze zijn’’
en ’’ze komen’’, dan heeft hij het over mensen. Nu
probeert hij weer staande te houden dat hij het niet over
mensen heeft, maar over een godsdienst. Maar zojuist, in
zijn antwoord aan mevrouw Halsema, zei hij het weer: er
zijn in de rechtsstaat regels – en de heer Wilders doet net
of wij allemaal ons hier niet aan de rechtsstaat houden –
maar die regels moeten voor sommige mensen scherper
zijn. Dat heeft de heer Wilders zojuist echt gezegd. Hij
hoeft mij geen antwoord meer te geven, want hij zegt
toch dat ik het niet begrijp en dat het onzin is. Ik hecht er
wel aan om te zeggen dat de heer Wilders met twee
maten meet. Dat doet hij voortdurend als het gaat om de
vrijheid van meningsuiting, de rechtstaat en normen en
waarden. Hij behandelt mensen niet gelijk en dat neem ik
hem zeer kwalijk.
(Applaus)
De heer Wilders (PVV): Na het applaus uit de bankjes
van de PvdA-fractie – dat mag wel in dit huis – merk ik
op dat mevrouw Hamer inderdaad complete onzin
spreekt. Zij heeft het inderdaad weer helemaal verkeerd
begrepen.
De PVV-fractie maakt onderscheid als het gaat om de
vraag wie naar Nederland mag emigreren. Dat zijn niet
de mensen uit moslimlanden. Dat is waar. Het kabinet
doet dat ook, al gaat het minder ver. Het heeft aparte
regels voor mensen die afkomstig zijn uit niet-westerse
landen, maar hanteert precies hetzelfde principe. Alleen
de groep is iets anders ingevuld.
Als iemand een dubbele nationaliteit heeft en
betrokkene een persoon vermoordt, verkracht of een mes
in zijn ribben steekt, zeggen wij inderdaad dat hij de
Nederlandse nationaliteit kwijt zou moeten raken. Hij zou
dan moeten worden uitgezet naar het land van herkomst.
Dat is volstrekt gerechtvaardigd. Ik weet zeker dat negen
van de tien Nederlanders het met mij eens zijn dat als je
in Nederland de boel verziekt en je een andere nationaliteit hebt, je hier niets te zoeken hebt en daar de deur is.
Ik gaf al aan dat het kabinet-Balkenende IV naar ons
idee niet ziet wat er gebeurt met de islamisering van ons
land, dat het de andere kant op kijkt en die culturele
capitulatie min of meer tekent. Op de grens van die twee
werelden kiest het kabinet dus niet voor democratie
maar voor achterlijkheid.
Dat is iets wat wij niet willen. Je zou denken dat
christenen een bondgenoot zijn in de strijd voor het
behoud van onze cultuur en dat zij vechten tegen de
islamisering omdat zij weten wat het lot van een dhimmi
is, een christen in een moslimland. Het is dan ook
onbegrijpelijk dat staatssecretaris Huizinga-Heringa heeft
gezegd dat zij zich kan voorstellen dat het Suikerfeest in
Nederland een nationale feestdag wordt: een christelijke

17 september 2008
TK 2

2-57

Wilders
staatssecretaris van de ChristenUnie die zich kan
voorstellen dat het Suikerfeest in Nederland een
nationale feestdag wordt. Die staatssecretaris liet niet
van zich horen toen gelovigen in Gouda – een stad die
snel islamiseert – bij het uitgaan van de kerk door
Marokkanen werden bespuugd en belaagd. De criminaliteit explodeert daar en de sfeer in die stad wordt steeds
grimmiger.
Marokkanen staan in Nederland vijf keer vaker in de
politiestatistieken. Een Marokkaan zei onlangs tegen een
journalist van Elsevier: ’’Over tien jaar zijn wij hier de
baas en dan gooien we die kankerkoningin er ook
meteen uit.’’ Dat soort verschrikkelijke, walgelijke teksten
mogen wij nooit accepteren, maar zoals altijd blaast de
Nederlandse overheid de aftocht. Al sinds zaterdag rijden
er geen bussen meer in delen van de wijk Oosterwei,
omdat buschauffeurs worden bespuugd, bedreigd en
beroofd. Een chauffeur uit Gouda mailde mij vorige week
donderdag: ’’Meneer Wilders, Marokkanen terroriseren
ons. Gisteren werd een collega door een Marokkaan
tijdens zijn eerste ochtendrit met een mes op zijn keel
beroofd, terwijl zijn vriendjes buiten met een auto
stonden te wachten. Zij reden er daarna vrolijk vandoor
alsof zij naar de bank waren geweest om te pinnen.’’ Het
was gewoon een man die het respectabele vak van
buschauffeur uitoefende.
Waarom wordt daartegen niet veel strenger opgetreden? Waar zijn de politie en de burgemeester van de
PvdA van Gouda? Waarom kan laatstgenoemde alleen
maar antwoorden met een extra subsidie voor een
Marokkaans inloophuis? Waar zijn de ministers van BZK,
Justitie en de minister voor Wonen, Wijken en Integratie?
Waarom kijken al die laffe bestuurders de andere kant
op? Waarom laten zij Nederlanders in de steek? Dat doen
zij immers. Zij laten Nederlanders in de steek! Het zijn
niet alleen Gouda en Amsterdam. In heel Nederland
neemt het straatterrorisme toe. Het zijn al lang geen
incidenten meer. Het is een islamitische intifada.
Ik doe twee concrete voorstellen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Begrijp ik het goed dat
de heer Wilders zegt dat alle moslims verantwoordelijk
zijn voor datgene wat er in Gouda gebeurt? Hij spreekt
immers van een islamitische intifada.
De heer Wilders (PVV): Dit is zeker een islamitische
intifada. Daarvoor hoeven niet alle moslims eraan mee te
doen. Dat doen zij ook niet bij die andere intifada, die
mensen allang kennen van de Palestijnen. Dat werd ook
een intifada genoemd, terwijl niet alle Palestijnen eraan
deelnamen. Net als toen daar, is er hier ook een groep,
een helaas groeiende groep, die in steeds meer steden
van Nederland dit soort problemen veroorzaakt. Mijn
mailbox zit vol met ervaringen van mensen van
Groningen tot Maastricht en van Zeeland tot Utrecht. Dit
kan niet anders worden genoemd dan een intifada tegen
alles waar wij in Nederland voor staan.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Weet u inmiddels al of
u mee gaat doen aan de gemeenteraadsverkiezingen?
De heer Wilders (PVV): Als wij dat weten, zullen wij u
dat vertellen.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): U hebt tot nu toe altijd
gezegd dat u dat niet gaat doen.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Wilders (PVV): Nee, dat is niet waar.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik neem aan dat u nu
als de donder uw verantwoordelijkheid gaat nemen in al
die steden in plaats van dat u hier af en toe wat roept en
het daarbij laat.
De heer Wilders (PVV): Ik weet niet of wij meedoen. Als
wij mee zouden doen, zouden wij ongetwijfeld heel
succesvol zijn en dan zal er ook heel wat veranderen in
al die steden die ik net heb genoemd. Absoluut. Dank u
voor uw aansporing.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik ontzeg u het recht niet
om de vinger te leggen op misstanden die u in de
samenleving ziet, maar het moet mij toch van het hart
dat ik het betreur dat u daarbij zo schofferend en
generaliserend over mensen spreekt. Daardoor wordt het
heel moeilijk om een open debat met elkaar te voeren en
te bekijken wat voor oplossingen wij kunnen vinden. Ik
doe toch een poging. In uw tegenbegroting – ik vind het
winst ten opzichte van vorig jaar dat er nu iets ligt – valt
het mij op dat er over veiligheid, de aanpak van
problemen waarover u hier in zoveel ronde bewoordingen hebt gesproken, helemaal niets in staat behalve de
dierenpolitie. Hoe zit dat?
De heer Wilders (PVV): Er is geen tegenbegroting nodig
voor bijvoorbeeld het voorstel dat ik net heb gedaan
over invoering van minimumstraffen. Wij gaan dat via
een initiatiefwet proberen te regelen nadat onze motie
hierover is afgewezen. Daar hoef je geen financieel
plaatje bij te maken. Er kan worden gezegd tegen
mensen dat als zij iemand verkrachten, zij minstens tien
jaar de gevangenis in gaan, dus dat zij geen taakstraf en
geen voorwaardelijke straf krijgen. Mensen moet worden
verteld dat als zij dit soort ernstige misdaden plegen, zij
enorm de gevangenis in gaan voor heel lang. Boeven
horen geen taakstraf te krijgen, maar horen langdurig
achter de tralies te worden gezet. Dat is wat ontbreekt in
Nederland.
Kijkt u naar de straffen die heden ten dage worden
uitgedeeld. Kijkt u naar de straffen die mensen krijgen.
Het is om je dood voor te schamen dat mensen voor
diefstal met geweld, voor het in elkaar slaan van mensen
en zelfs voor een verkrachting soms voorwaardelijke
straffen krijgen of taakstraffen. Dat is de wereld op zijn
kop. Wij vinden dat mensen die zich niet aan de regels
houden, veel harder en strenger moeten worden gestraft.
Een betere bijdrage aan een veilig Nederland is ervoor
zorgen dat mensen als zij over de schreef gaan langdurig
achter de tralies gaan. Dat is een fantastische oplossing.
De heer Slob (ChristenUnie): Het is uw goed recht om dit
voorstel weer te doen. Ik gaf u de gelegenheid om te
herhalen wat u hier al over hebt gezegd. U verwijt dit
kabinet en lagere overheden dat zij niets doen. Dan vind
ik dat u niet kunt volstaan met een wet waarin hogere
straffen zijn opgenomen, die overigens in de uitvoering
ook het een en ander zal betekenen. Ik vind dat u dan
boter bij de vis moet doen en in uw tegenbegroting extra
geld had moeten voteren voor meer politieagenten en
meer repressie. Nu blijven het woorden die blijven
hangen en soms ook mensen beschadigen, maar die
uiteindelijk weinig zullen veranderen.

17 september 2008
TK 2

2-58

Wilders
De heer Wilders (PVV): De politie zou wat anders kunnen
dan vooral heel veel bonnen uitschrijven voor iedereen.
Ik geloof dat het aantal bonnen dat men moet uitschrijven voor bepaalde overtredingen ook weer is verhoogd.
Overigens alle respect voor de politie. Zij verzinnen dat
niet zelf, maar worden aangespoord door een minister,
een gemeenteraad, een korpsbeheerder en weet ik wie
allemaal om zich bezig te houden met dingen die zij
eigenlijk ook liever niet willen. Als ik met politiemensen
spreek, zeggen zij dat zij er ook liever strenger en
steviger tegenaan zouden gaan. Zij mogen niet van hun
burgemeester of van de minister van BZK die daar zit.
Dat is het probleem niet. Wij hebben niet te weinig
politie. Nou, misschien hebben wij wel te weinig politie,
maar wij hebben vooral een politie die te weinig kan en
die te weinig mag. Het is een politie die zich er kapot aan
ergert dat zij als zij iemand arresteren langer met de
administratie bezig zijn dan dat die persoon in de
gevangenis zit, dat die persoon nog eerder over straat
loopt dan dat het dossier is afgerond.
Ik heb twee concrete voorstellen. Het eerste gaat over
de ordehandhaving. De politie van Gouda en ook die in
andere steden is blijkbaar niet meer in staat om het
straatterrorisme aan te pakken. De kolonisten steken de
politieauto’s gewoon in brand. Agenten krijgen te horen
– ik citeer uit een krant –: ’’Wij weten waar je kinderen
naar school gaan.’’ Het is inmiddels echt niet meer uit te
leggen dat wij wel meer dan duizend militairen inzetten
om Afghanistan veiliger te maken terwijl Nederland zelf
steeds onveiliger wordt. Ik zou zeggen: als het niet lukt
om de politie harder in te zetten op het straatterrorisme,
haal dan de militairen terug uit Afghanistan en zet hen in
om de steden en dorpen in de provincies van Nederland
op te ruimen en schoner te maken. Een veilig Nederland,
een veilig Oosterwei, een veilig Rotterdam, een veilig
Gouda zijn belangrijker dan een veilig Uruzgan, en in
ieder geval ligt daar onze eerste verantwoordelijkheid.
Mijn tweede voorstel is om al dat tuig dat de boel hier
verziekt, hard aan te pakken. Genoeg is genoeg. Wij
hebben genoeg terreur, minachting en geweld. Eruit met
al die straatterroristen! Eruit met al die lui die zich
schuldig maken aan eerwraak, of die kleine meisjes
besnijden, of zich op nog een andere verschrikkelijke
manier misdragen. Eruit! Dat is het voorstel dat wij doen.
Ik hoop dat het kabinet hierop positief zal reageren.
De schade van de multiculturele samenleving
bedraagt, zoals ik al zei, 100 mld. Maar het kan nog
erger. Nederland heeft sinds 1960 – vanaf dat jaar is het
geregistreerd – ook nog eens meer dan 100 mld., om
precies te zijn 104 mld., gegooid in de bodemloze put die
ontwikkelingshulp heet. Weer 100 mld.! Ik had net al 100
mld., nu hebben wij weer 100 mld. Wat hadden wij de
afgelopen 40 jaar allemaal met dat geld kunnen doen? Ik
zou zeggen: investeren in Nederland, en om te beginnen
in de zorg.
Er werken veel te weinig mensen in de zorg. Staatssecretaris Bussemaker weet dat, maar ondertussen doet zij
alle misstanden in de zorg, de verpleeghuizen en de
verzorgingshuizen af als incidenten. De 88-jarige
mevrouw Willemse zat vier jaar lang in een aftandse
barrel van een rolstoel. De wielen zaten scheef, een
rammelend frame, een houten plaat als rugleuning. Zij
kreeg er doorligwonden van. Mijnheer Steller, hoogbejaard, wacht al meer dan twee jaar op de zorg die hij
nodig heeft. Mevrouw Emons stierf vanwege de haast
niet in haar bed, maar in een koelcel in het mortuarium

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

van het verpleeghuis. Dat zijn geen incidenten meer in
Nederland. Gelukkig is het ook niet zo dat dit in de
meerderheid van de gevallen plaatsvindt, maar het zijn
méér dan incidenten en dat is onaanvaardbaar. Dit
kabinet mag onze ouderen, gehandicapten en ernstig
zieken niet in de kou laten staan. Ouderen moeten zelfs
nog maar afwachten of zij nog worden gereanimeerd.
Wij hebben de discussie hierover tijdens het zomerreces
gehoord.
Dit kabinet negeert de problemen. Zijn oplossing
bestaat eruit, het probleem anders te noemen. Vergrijzing heet bij het kabinet tegenwoordig ’’verzilvering’’.
Probleem weg! Maar veel ouderen weten hoe het echt
zit. Zij weten dat ’’verzilvering’’ niet klopt. Zij weten dat
het gaat om verpietering, vereenzaming, vervuiling,
vernedering. Gaan wij zo met onze ouderen om? Is dat
ons voorland? Is dat wat de veertigers en vijftigers van
vandaag te wachten staat als zij straks oud zijn? Er moet
veel meer geld naar de zorg. De PVV maakt in haar
tegenbegroting alleen voor 2009 1 mld. extra vrij voor de
zorg. Daarvan gaat de helft, 500 mln., naar meer salaris
voor zorgmedewerkers. Een kwart gaat naar duizenden
nieuwe medewerkers in de verpleeg- en verzorgingshuizen en de rest naar de kwaliteit van de zorg. Kortom,
meer handen aan het bed, meer salaris, meer materieel
en meer scholing voor medewerkers in de zorg. Dat is
pas sociaal beleid.
Zoals ik vorig jaar al zei, wil mijn partij op de langere
termijn de belastingen met minstens 16 mld. verlagen. Al
voor volgend jaar hebben wij een poging gedaan. Het is
ons gelukt om ervoor te zorgen dat de burger wat
minder kwijt is aan de Belastingdienst. In onze tegenbegroting, die wij in de Kamer hebben laten ronddelen,
schrappen wij miljarden op posten als ontwikkelingshulp,
de Antillen en het kunstbudget. Die miljarden besteden
wij aan belastingverlaging. Meer dan 3 mld. in één jaar
tijd – cumulatief in drie jaar tijd is dat natuurlijk veel
meer – gaat naar de mensen thuis. Postbodes, politieagenten, onderwijzers en vele anderen gaan er in onze
plannen honderden euro’s netto per jaar op vooruit. Ook
mensen met AOW en een klein aanvullend pensioen, die
van het kabinet geen enkele koopkrachtverbetering
kregen – er stond een grote 0 in de koopkrachtplaatjes –
gaan er bij ons honderden euro’s op vooruit.
Dat is hard nodig, want de lastenverlichting van dit
kabinet voor 2009 valt in het niet bij de lastenverzwaring
voor dit jaar. Balkenende en Bos zien de overheidsinkomsten, de aardgasbaten enzovoorts groeien, maar zij
geven geld uit aan de verkeerde dingen. Zij geven de
burger niet meer dan een stuiver terug. Ondertussen
verhoogt het kabinet doodleuk de salarissen voor de
ministers. Ik kan het niet vaak genoeg herhalen. De
ministerssalarissen worden verhoogd en de mensen
krijgen een stuiver.
Ook voor de automobilisten hebben wij goed nieuws.
De accijnzen op benzine en diesel worden in onze
tegenbegroting met 1 mld. verlaagd. Het gestolen
kwartje van Kok gaat meteen terug naar de automobilist,
zelfs nog een beetje meer.
Mijn fractie heeft oog voor belastingverlaging en zorg,
maar ook voor dieren. Dierenmishandelaars moeten veel
fanatieker worden opgespoord en aangepakt. Wij willen
ook in Nederland een organisatie als Animal Cops, die
veel mensen van de Amerikaanse televisie kennen. Dit is
een soort dierenpolitie. Hiervoor hebben wij 20 mln.

17 september 2008
TK 2

2-59

Wilders
gereserveerd, waarmee 250 extra agenten de strijd tegen
dierenmishandeling kunnen aangaan.
Mijn partij staat voor een beter, sterker en socialer
Nederland. Dit Nederland komt op voor onze zwaar
bevochten vrijheden en verzet zich tegen ideologieën die
niet de onze zijn en nooit de onze mogen worden. Er
gloort hoop, niet hier in Den Haag of in dit gebouw. Wel
gloort er hoop in veel straten, wijken, dorpen en steden
in Nederland. Daar groeit de schreeuw om verandering.
Je hoort dit elke dag. De Partij voor de Vrijheid mag
worden verketterd door sommigen in dit huis, mag
worden beschimpt door de staatsomroep, bespuugd
door linkse subsidieslurpers of verguisd door de
volgevreten links-liberale grachtengordelelite; zij wordt in
toenemende mate gesteund door dat andere Nederland.
Dit is niet het Nederland van dit kabinet of het Nederland
van deze politieke elite, maar dat andere Nederland, ons
Nederland, het Nederland van de gewone mensen, die
het niet cadeau krijgen. Zij verlangen niets meer dan het
behoud van hun eigen Nederland en van hun vrijheid,
hun veiligheid, een redelijk salaris en een betere
toekomst voor hun kinderen. Die mensen hebben geen
andere stem dan de Partij voor de Vrijheid.
Voorzitter: Ten Hoopen
©

mensen die niet of slechts in deeltijd werken. Maar wat
een belangrijk werk doen deze mensen!
Mijn fractie maakt zich ook zorgen over de verruwing
van de omgangsvormen. De lontjes worden korter,
zeggen wij dan met een understatement. Politiemensen,
hulpverleners en buschauffeurs kunnen er allemaal over
meepraten. Waar is het respect voor hen en ook voor
medeburgers gebleven? Kijk ook naar de ontwikkeling
van de criminaliteit: de aantallen nemen af, maar de
feiten worden zwaarder. Dergelijke ontwikkelingen
vragen om bezinning over wat samenleven in onze tijd
nog betekent. Hoe gaan wij met elkaar om en welke
eisen stellen wij daaraan? Wat verlangen wij van burgers
en wat is de taak van de overheid als bondgenoot van
haar burgers daarin?
Ik vind de slogan van dit kabinet ’’Samen werken,
samen leven’’ nog steeds treffend. De fractie van de
ChristenUnie verwacht dat dit kabinet, juist met zijn
aandacht voor het samenleven, een groot verschil maakt
ten opzichte van zijn voorgangers. Tijdens het
verantwoordingsdebat in mei heb ik al gezegd dat de
komende tijd meer gefocust moet worden op dit
onderdeel van het coalitieakkoord. Het is niet zo dat er
nu niets gebeurt, maar wij willen wel dat er in 2009 een
tandje bijgezet wordt. Ik was blij met de troonrede,
waarin werd aangegeven dat het kabinet dat ook van
plan is.
Ik vraag bijzondere aandacht voor het vrijwilligerswerk, want dat staat steeds meer onder druk. Dat is
schadelijk voor de samenleving en niet alleen voor een
86-jarige die economisch en sociaal sterk leunt op de
boodschappenhulp. Recentelijk heeft de Radboud
Universiteit Nijmegen samen met KASKI onderzoek
verricht naar het maatschappelijk en oecumenisch
rendement van de kerken in Rotterdam. Zo’n zakelijke
onderzoeksvraag kan aversie oproepen: als vrijwilligers
ergens wel pro Deo werken, dan is dat wel in de kerk.
Maar het resultaat van het rapport ’’Tel je zegeningen’’
mag niet onopgemerkt blijven. Alleen al de Rotterdamse
kerken leveren de maatschappelijke hulpverlening
jaarlijks een besparing op van 110 tot 133 mln. Daarbij
hebben wij het dus over organisaties die geen cent
subsidie en geen grammetje bureaucratie verteren, maar
wel een groot maatschappelijk rendement opleveren. Het
maakt duidelijk dat er veel kracht in de samenleving is; ik
voeg daaraan toe dat dit niet alleen voor de kerken geldt.

De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. Van jongeren
kun je veel leren. Deze ervaring heb ik bij mijn eigen
kinderen, maar had ik ook in de tijd dat ik voor de klas
stond. Dat is al weer even geleden. Ik heb veel verdrongen van die tijd, maar herinner mij nog wel dat ik lesgaf
over politieke besluitvorming. Een leerling merkte aan
het einde van de les op dat politiek eigenlijk alleen maar
over problemen gaat. Misschien maakt de heer Rutte dit
ook mee als hij voor zijn vmbo-klas staat. Die jongen had
wel een beetje gelijk. In de politiek houden wij ons
inderdaad met problemen bezig. Daarover praten wij
vandaag alweer een aantal uren. Soms maken wij de
problemen zelf, maar meestal proberen wij ze op te
lossen. Deze problemen spelen dichtbij huis, maar soms
ook ver over de grenzen.
Eén veronderstelling maakt ons werk draaglijk: de
politiek kan niet alle problemen oplossen. Zij moet dit
ook niet willen, want burgers dragen hun eigen
verantwoordelijkheid. De samenleving heeft een groot
zelfoplossend vermogen. De politiek hoeft vaak alleen
maar eerbiedig toe te kijken en hoeft alleen maar de
omstandigheden te bevorderen waardoor burgers elkaar
kunnen bijstaan. Burgers hebben een eigen verantwoordelijkheid. De overheid moet deze niet willen overnemen.
Dit ontslaat de politiek niet van de plicht om te doen wat
gedaan moet worden om de eigen kracht, het zelfherstellend vermogen van de samenleving te bevorderen.
Persoonlijk, maar ook als politicus raakt het mij
wanneer ik lees dat circa een miljoen mensen in
Nederland ronduit eenzaam zijn. Zo’n cijfer krijgt een
gezicht door een artikel over de BoodschappenPlusBus in
Amstelveen. In dit artikel wordt een 86-jarige vrouw
geciteerd, die opmerkt dat zij door de boodschappenhulp
tenminste nog eens iemand ontmoet. Haar probleem is
kennelijk niet alleen hoe zij de inkopen thuis krijgt.
Gelukkig heeft de geboden oplossing een breder bereik.
Deze oplossing wordt geboden door vrijwilligers,

De heer Slob (ChristenUnie): Mijn fractie wil voor 2009
ook graag een extra impuls geven aan het vrijwilligerswerk. Wij spitsen dat onder andere toe op innovatieve
projecten rondom gezin en jongeren. Daarbij kan gedacht
worden aan de inzet van vrijwilligers vanuit het sociaal
netwerk bij opvoedings- en gedragsproblemen, aan het
faciliteren van vrijwillige opvoedingsondersteuning door
ouders onderling en aan coaching door vrijwilligers van
jongeren die nog niet aanmerking komen voor speciale
jeugdvoorzieningen, maar wel extra begeleiding kunnen
gebruiken.
Het plan van de VNG om alle vrijwilligers in Nederland
te verzekeren – dit is nog steeds niet het geval – verdient
steun. Wij hebben voorstellen om het vrijwilligerswerk te
stimuleren verwoord in een notitie. Ik wil nu een
exemplaar aan de voorzitter overhandigen en ik zal
ervoor zorgen dat iedere fractie in deze Kamer een

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

Voorzitter: Verbeet

2-60

Slob
exemplaar krijgt. Graag vernemen wij morgen een
inhoudelijke reactie van het kabinet op deze notitie.
De voorzitter: Dank u wel. Ik zal ervoor zorgen dat allen
over het stuk kunnen beschikken.

oog is voor de positie van werknemers met een
zogeheten zwaar beroep, en dat er nagedacht wordt over
eventuele overgangsregelingen. Dit is een uitwerking,
maar wij zullen er de komende maanden met elkaar over
spreken. Mijn fractie is daar blij mee.

De heer Slob (ChristenUnie): Samenleven is zorg dragen
voor elkaar; dat moet ook terugkomen in de begroting
die het kabinet gisteren heeft gepresenteerd. Ik kan het
kabinet complimenteren met deze begroting. Zeer veel
kwalificaties hebben reeds de ronde gedaan. De
SP-fractie noemde het een CDA-begroting en de
VVD-fractie noemde het een PvdA-begroting – ik meen
dat dat vorig jaar ongeveer hetzelfde was – en dan denk
ik ’’mooi ChristenUnie’’.
Wij weten dat onze open economie bijzonder gevoelig
is voor conjuncturele schommelingen. Het is knap dat in
een tijd waarin het economisch allemaal wat minder
gaat, een dergelijke begroting kan worden gepresenteerd; dat mag dan ook gezegd worden. Het getuigt van
wijsheid dat de geplande btw-verhoging is uitgesteld. Ik
hoop dat de voorgenomen verlaging van de WW-premie
voor werknemers op termijn wel doorgevoerd wordt.
De inflatie en de personeelstekorten op de arbeidsmarkt die als gevolg van de vergrijzing zullen toenemen,
zetten de lonen onder druk. Dat vraagt om een behoedzaam beleid teneinde te voorkomen dat de inflatie –
daarmee dus ook de lonen – verder wordt opgejaagd. Ik
verwacht dat de sociale partners hun verantwoordelijkheid zullen nemen ten behoeve van een verantwoorde
loonontwikkeling; in dat verband is het hoopgevend dat
VNO-NCW en FNV de strijdbijl over de herziening van
het ontslagrecht hebben begraven. Ik reken er wel op dat
wij nog wel verder zullen spreken over de afspraken over
het van werk naar werk helpen – daarover heeft de
Kamer voor de zomer nog met minister Donner overlegd
– en dat deze met dit akkoord niet ineens van tafel zijn
verdwenen. Mijn fractie zou dat namelijk niet acceptabel
vinden.
Uit de doorkijk naar 2011 die deze begroting biedt –
wij hebben daarover afspraken gemaakt – blijkt dat de
financiële planning nog steeds conform de afspraken
verloopt. Dit betekent onder meer dat de staatsschuld
kleiner wordt en zelfs historisch laag wordt, zoals
vandaag al een paar maal is gezegd. Dat is gewoon goed
nieuws. Zo nemen wij dus ook de verantwoordelijkheid
voor de generaties die na ons komen en dat mag je ook
van ons verwachten.
Mijn fractie is blij dat de eerste contouren van een
voorstel over de aanpassingen van de AOW er nu zijn
gekomen. Ik heb daar vorig jaar om gevraagd. Wij
zouden het in het voorjaar krijgen. Het is iets later
geworden, maar nu kunnen wij er met elkaar over gaan
spreken. De vraag is wel wat het uiteindelijk exact gaat
worden. Het lijkt nog wat op een mix van de Bosbelasting en de Balkenendebonus, een soort ’’fiscalisering min’’. Ik krijg hier graag wat meer informatie over.
Belangrijk is de vraag wat het effect is van dit voorstel
voor de houdbaarheid van de financiën op de lange
termijn. Daar doen wij het natuurlijk uiteindelijk voor. Wij
weten allemaal dat het aantal 65-plussers de komende
30 jaar bijna zal verdubbelen en dat de beroepsbevolking
zal afnemen. Er moet dus iets gebeuren. Ik vraag ter
aanvulling van dit punt dan ook een toezegging aan de
minister-president dat als er gesproken wordt over de
uitwerking van de voorliggende plannen, er bijzonder

De heer Pechtold (D66): Ja, zo kennen wij de heer Slob
weer: een beetje kritische geest in kranten en daaromheen. Laat ik hem uit de droom helpen. Lesgeven is geen
vragen stellen, maar regeren is ook geen vragen stellen.
Regeren is met oplossingen komen! Hij heeft eerst op
het punt van de arbeidsmarkt de arme minister Donner,
die er de hele dag al zo getergd bij zit, aan nóg een
ketting vastgelegd. Die kan al niets doen met de
invalshoek van het ontslagrecht. Nu zitten wij ook aan
het eindpunt met de problemen. Ik vraag de heer Slob
gewoon of hij vasthoudt, hij is al twee jaar bezig, aan het

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

De heer Pechtold (D66): Ik weet dat er op dit punt de
afgelopen tijd een gevecht is geweest tussen de fracties
van de CDA en de PvdA, maar de heer Slob doet net
alsof hij aan de zijlijn staat en slechts om informatie
vraagt. Het is toch heel duidelijk wat er nu gebeurt? De
heer Slob heeft gesteund dat er een belasting komt voor
mensen die zo’n € 1000 netto per maand zelf aan
pensioen hebben gespaard. Zij gaan hier zo meteen voor
betalen. Uit de cijfers blijkt dat dit meer is dan toen de
heer Slob eraan begon. Het geld stroomt nu. De heer
Slob gaat er niet mee terug. Nee, het stroomt nu door,
naar binnen toe. Langer doorwerken gaat waarschijnlijk
vooral voor de hogere inkomens gelden, die dan een
premie krijgen die de Nederlanders met z’n allen moeten
betalen. Dat is toch de hele oplossing van de heer Slob
voor het punt dat er nu tien werkenden op twee AOW’ers
zijn en dat dit in één generatie vijf werkenden op twee
AOW’ers wordt?
De heer Slob (ChristenUnie): De heer Pechtold heeft
waarschijnlijk nog het idee dat het is zoals toen hij
vroeger in een coalitie zat. Hij zegt dat ik de oplossing
heb. Nadat wij er vorig jaar om gevraagd hebben, heeft
het kabinet nu uiteindelijk de eerste uitwerking, de eerste
contouren gegeven van een afspraak die in coalitieverband is gemaakt. Daarover gaan wij nog met elkaar
spreken. Dat spreekt voor zich. Mijn fractie was er
inderdaad voor om op deze manier iets te gaan doen aan
de opvang van wat in de toekomt een groot probleem
wordt, namelijk een toename van het aantal AOW’ers en
een dalende beroepsbevolking. Dit is op dit moment al
gaande. De heer Pechtold weet waarschijnlijk wel dat al
vanaf 1997 de AOW-premie gemaximeerd is, juist om te
voorkomen dat de premiedruk voor de lagere inkomens
nog hoger wordt. Dit betekent dat vanaf dat moment niet
meer alle AOW-uitkeringen betaald kunnen worden uit
wat er aan premies binnenkomt. Er wordt dus al voor
een deel geld beschikbaar gesteld uit de algemene
middelen om het rond te krijgen. Dit bedraagt zo’n 20%.
Als wij het in de toekomst houdbaar willen houden, zal
er iets moeten gebeuren. Daarom is het goed dat dit
kabinet met voorstellen komt. Ik weet dat het niet de
voorstellen van de heer Pechtold zijn. Hij had als enige in
deze Kamer een ander voorstel. Hij wilde langer
doorwerken, tot 67 jaar. Het zij gezegd. Wij zullen over dit
onderwerp moeten spreken. Het is goed dat dit nu
gebeurt en dat er niet nog langer wordt gewacht. Ik had
het eigenlijk zelfs liever eerder gedaan.

2-61

Slob
systeem dat minister Bos heeft bedacht, waarbij iemand
met € 18.000 bruto zelf gespaard pensioen tot de rijken
behoort en dus moet betalen voor de belasting van de
generatie erna. Houdt hij in 2011 aan dat systeem vast?
De heer Slob (ChristenUnie): Mijn fractie gaat de in
coalitieverband gemaakte afspraken en die onze steun
hebben, niet opeens aan de kant zetten om bijvoorbeeld
over te gaan op het systeem dat de heer Pechtold in zijn
verkiezingsprogramma had staan en waaraan de rest van
de Kamer geen steun heeft gegeven. Wij houden hieraan
zeker vast. Dat betekent echter niet dat wij blind voor iets
tekenen. Wij zullen de voorstellen van het kabinet kritisch
moeten bekijken, het debat moeten aangaan en moeten
controleren of zij voldoen aan de eisen die wij daaraan
stellen. Dat is onze taak. Wij moeten bekijken of zij een
bijdrage leveren aan de houdbaarheid van de overheidsfinanciën op de lange termijn. Wij kijken ook over deze
periode heen.
De heer Pechtold (D66): Dat betekent dat niet alleen het
CDA zijn verkiezingsbeloften gewoon schendt en mensen
met AOW toch laat gaan betalen aan degenen die na hen
komen, ook de ChristenUnie stelt hier vragen maar gaat
gewoon door op de ingeslagen koers, durft niet te
hervormen, durft de mensen niet mee te geven dat wij
een ander soort AOW zullen moeten inrichten. Nee,
belasting erover heffen, dat is de oplossing. Helder.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik weet niet of dat zo helder
is. Het is in ieder geval duidelijk dat ons verkiezingsprogramma u niet helder is, mijnheer Pechtold. Het ligt in de
lijn van hetgeen wij in ons verkiezingsprogramma aan de
kiezers hebben voorgelegd. Wij vinden dit een verantwoorde oplossing. Uiteraard spreken wij nu wel over de
uitwerking, over hoe een en ander precies wordt
ingevuld. Ik heb daarover een paar vragen gesteld en dat
lijkt mij niet meer dan logisch. U zou er ook als de
kippen zijn als ik zou zeggen: prima, wat u ons voorlegt;
wij hoeven er niet meer over te praten; ga maar door!
Nee, wij zullen de voorstellen moeten bekijken. Zo gaat
dat, zo doen wij dat. U mag iedere keer blijven benadrukken dat het niet uw oplossing is. Dat vind ik niet erg,
maar ontzeg ons niet het recht om hier een debat te
voeren over dit soort voorstellen.
De heer Pechtold (D66): Dit wordt interessant. U zegt
dat u kijkt naar de plannen zoals die voorliggen en dat ik
er als de kippen bij zou zijn als u zo doorgaat. U wilt dus
niet zo door, mijnheer Slob?
De heer Slob (ChristenUnie): Nee, u zou er als de kippen
bij zijn als ik hier helemaal niets zou zeggen.
De heer Pechtold (D66): Dat zou mij vandaag een
kwartier schelen want dan was ik eerder aan de beurt. U
zegt van alles, maar wat belooft u en wat zegt u tegen de
kiezer, mijnheer Slob? Dat wil ik graag weten! Als u nu
zegt dat de plannen nog niet vaststaan en dat de cijfers
in de Miljoenennota u inderdaad tot het inzicht doen
komen dat een andere oplossing bespreekbaar is, ben ik
er niet als de kippen bij, dan ben ik uw man!
De heer Slob (ChristenUnie): Wat zegt u tegen de kiezer?
Dat is een inkijkje in de wijze waarop u hier het debat

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

voert, mijnheer Pechtold. U spreekt niet tegen het
kabinet, u spreekt tegen de kiezers. Dat zegt u.
De heer Pechtold (D66): Wij stellen het kabinet vragen.
Prachtig. U bent nu een regeringspartij, mijnheer Slob,
een regeringspartij die begonnen is met een plan
waarvan het CDA eerst zei: dat doen wij niet, maar wat
Bos uiteindelijk wel heeft gedaan, namelijk mensen die
een AOW hebben en zelf € 18.000 pensioen hebben
gespaard, gaan belasten omdat de AOW onbetaalbaar is.
Dat was het plan. Nu zijn de eerste doorrekeningen
bekend. Ik zeg: keer terug op uw schreden, maar u zegt
alleen: wij stellen vragen. Het is duidelijk voor de
mensen die meekijken en zich afvragen wie er gelijk
heeft: Slob of Pechtold. De heer Slob laat in het midden
of er ruimte zit om op zijn schreden terug te keren en
dus leg ik dat uit als ’’nee’’.
De voorzitter: U moet wel proberen om via de
voorzitter te blijven praten.
De heer Slob (ChristenUnie): Mevrouw de voorzitter. Ik
laat deze conclusie maar even bij de heer Pechtold
liggen, anders vallen wij misschien in herhaling.
Ik vraag het kabinet specifieke aandacht voor gezinnen
met één kostwinner die zorg dragen voor een chronisch
ziek of gehandicapt kind. Wij hebben met elkaar
afgesproken dat deze gezinnen extra compensatie
zouden krijgen voor de bovengemiddelde kosten voor de
verzorging van hun kind. Tot onze verbazing blijft die
compensatie volgend jaar uit terwijl het geld daarvoor
wel in de meerjarenbegroting staat. Ik vraag de
minister-president waarom dit gebeurt en zeg alvast dat
wij graag zien dat deze afspraak nagekomen wordt. Deze
mensen hebben dat hard nodig.
Samen leven, omzien en zorg dragen voor elkaar is er
door de jaren heen niet eenvoudiger op geworden
doordat de samenstelling van de bevolking sterk
veranderde en de culturele verschillen toenamen. Alleen
daarom al is het belangrijk dat er een stevig fundament
is van gedeelde waarden en normen, van respect en
fatsoen. Daarom is het van belang dat burgers niet alleen
precies weten wat hun rechten zijn, maar dat zij zich ook
realiseren dat vrijheden en rechten niet los verkrijgbaar
zijn maar gepaard gaan met verantwoordelijkheden.
Op initiatief van de ChristenUnie staat in het coalitieakkoord dat er een handvest verantwoord burgerschap
wordt opgesteld. Dat is bedoeld om tussen de oren van
de burgers te krijgen dat iedere vrijheid haar keerzijde
vindt in een verantwoordelijkheid. Ik weet dat minister
Ter Horst hiermee al enthousiast aan de slag is. Gisteren
werd het ook in de troonrede genoemd. Ik hoor morgen
graag de laatste stand van zaken.
Bij samen leven en zorgen voor elkaar hebben wij ook
een taal nodig. Daarom wil de ChristenUnie dat de
Nederlandse taal zo snel mogelijk een verankering krijgt
in de Grondwet. Ook in het kader van de integratie is dat
van belang. Hoe staat het met deze afspraak in het
coalitieakkoord? Het moet voor iedereen duidelijk zijn:
allochtoon of autochtoon, het Nederlands is dé gemeenschappelijke taal van het Koninkrijk.
Nu ik het toch over het Koninkrijk heb: ik ben blij te
horen dat de Raad van State tot de conclusie is gekomen
dat de staatkundige herstructurering van de Nederlandse
Antillen in 2010 kan worden afgerond. Dat zal ook
staatssecretaris Bijleveld als muziek in de oren hebben

17 september 2008
TK 2

2-62

Slob
geklonken. Wij richten ons nu op de afronding van die
herstructurering. Versnelling en fasering zijn mogelijk,
maar de Raad van State verbindt daaraan twee voorwaarden: wederzijds vertrouwen en concentratie op de
concrete oplossing van maatschappelijke problemen.
Voor dat wederzijdse vertrouwen is het bepaald niet
bevorderlijk dat met de zogenaamde verwijsindex
Antillianen de etniciteit van jongeren wordt opgenomen.
Wij hebben er al eerder uiting van gegeven dat wij
daarmee, ook op historische gronden, moeite hebben.
Daarom mijn vraag: hoe gaat de regering ervoor zorg
dragen dat het proces succesvol kan verlopen, dus in
wederzijds vertrouwen en gericht op de concrete
oplossing van de maatschappelijke problemen?
Een ander belangrijk onderwerp voor het komende
begrotingsjaar en voor de vele jaren die daarop volgen,
is het waterbeleid. Ook dat heeft te maken met samen
leven en omzien naar elkaar. Waterveiligheid vraagt om
solidariteit tussen regio’s en tussen generaties. Het is bij
uitstek een onderwerp met een lange adem. Op initiatief
van staatssecretaris Huizinga is de staatscommissie
Deltaplan onder leiding van oud-minister Veerman
ingesteld. Dat is een uitstekende zet geweest. Wij hebben
twee weken geleden het advies van deze commissie tot
ons mogen nemen. De commissie was duidelijk: de
dreiging van het water is niet acuut, maar de opgave is
wel urgent. Wij zijn ook ingenomen met de zeer snelle
kabinetsreactie die wij afgelopen vrijdag al konden
ontvangen. Nederland heeft een internationale en
eeuwenoude reputatie in het succesvol strijden tegen en
het gebruiken van water. Dat is iets om trots op te zijn;
dat is iets om uit te bouwen. Dat heeft kabinet, getuige
zijn reactie, goed begrepen. Kunnen wij ervan uitgaan
dat in de loop van 2009 de Deltawet aan de Tweede
Kamer wordt voorgelegd, zodat ook duidelijk wordt hoe
een en ander betaald wordt? Uiteraard hopen wij dat de
kwartiermeesters zo snel mogelijk aan het werk kunnen.
Ik kom te spreken over een ander rapport, dat van de
commissie-Bakker. In zijn reactie daarop heeft het kabinet
uiteindelijk de optie schooltijdbanen genoemd. Dat
vinden wij fijn; de ChristenUnie heeft daar herhaaldelijk
om gevraagd. Maar ook hier zijn wij niet tevreden met
vrijblijvende teksten. Het is voor werkende ouders vaak
een onmogelijk rennen en vliegen als zij arbeid en zorg,
werk en gezin, een beetje leefbaar willen combineren.
Met schooltijdbanen creëren wij een oplossing voor
ouders die voortdurend in een spagaat verkeren, voor
vrouwen en mannen die naast het werk ook zelf geregeld
tijd willen besteden aan hun kinderen. Hiermee creëren
wij verder een betere balans tussen werk en gezin, maar
ook voor het oplossen van de krapte op de arbeidsmarkt
en het terugdringen van de wachtlijsten voor de
buitenschoolse opvang is het echt belangrijk dat er meer
flexibiliteit komt in arbeidstijden. Wij bepleiten vooralsnog niet een wettelijk recht voor werknemers, maar wij
vragen het kabinet wel om het onderwerp schooltijdbanen te agenderen voor het Najaarsoverleg en om ons
te informeren over de uitkomst ervan. In lijn daarmee
stellen wij ook voor – dit is een verzoek aan de Kamer –
om de SER advies te vragen over de relatie tussen
betaalde en onbetaalde arbeid. Vrijwilligerswerk,
mantelzorg en schooltijden kunnen hierbij aan de orde
komen. Het zou goed zijn als werkgevers en werknemers
zich gezamenlijk over die kwestie bogen en ons advies
gaven.

De heer Slob (ChristenUnie): Dat verhoudt zich daar heel
goed toe. De grote steden hebben de regie in de
jeugdzorg al: Amsterdam, Haaglanden, Utrecht,
Rotterdam. Wat betreft de voortdurende problematiek
van de ontkokering zijn al afspraken gemaakt, onder
andere met Rotterdam. Zij hebben juist op dat gebied
een convenant gesloten om de handen vrijer te hebben
voor de besteding van gemeentelijke middelen en
stadsregiomiddelen, om daarmee aan de slag te gaan. Ik
heb het pleidooi van mevrouw Hamer ook goed
begrepen. Zij ziet op andere terreinen, bijvoorbeeld de
AWBZ, het onderwijs en in de arbeidssfeer geld liggen
dat zij meer wil bundelen en naar de steden wil
toebrengen. Ik vind dat een interessante gedachte. Laten
wij dat doen. Dat is een ondersteuning van wat het
kabinet op dit punt doet. Het onderstreept de urgentie
van het jeugdbeleid, waar dit kabinet, in tegenstelling tot

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw de voorzitter. Werken en tegelijk zorg dragen
voor kinderen raakt ook het samen leven. Dat brengt mij
bij een ander majeur onderwerp van dit kabinet: het
gezinsbeleid. Wij kijken uit naar de Gezinsnota die
minister Rouvoet over enige tijd zal presenteren. Wij zijn
blij met de start van het kindgebonden budget en de
uitbreiding van het ouderschapsverlof. Nu wordt het
recht op ouderschapsverlofkorting ook nog losgekoppeld
van deelname aan de levensloopregeling. Dat kabinetsbesluit is goed nieuws voor veel ouders die niet
meedoen aan de levensloop. Zij kunnen nu profiteren
van de fiscale ouderschapsverlofkorting. Over die
levensloop moeten wij het nog maar een keertje hebben.
Ik hoor het oud-minister De Geus in 2005 nog zeggen: Er
is geen twijfel mogelijk dat over tien jaar de levensloopregeling een stevig onderdeel van ons socialezekerheidsstelsel zal zijn. Drie jaar later moeten wij constateren dat
het er niet echt van gekomen is. Het is niet echt een
succes. Ik weet dat wij daarover met het coalitieakkoord
afspraken hebben gemaakt. Het denken staat niet stil. Ik
ben benieuwd wat de plannen van het kabinet op dit
punt zullen zijn.
Ik wil nog enkele zaken noemen nu wij het over
kinderen hebben. Wij kwamen een bezuiniging op
termijn tegen van 10 mln. op de gezinsvoogdij. Die is het
gevolg van een algehele efficiencykorting. Wij vinden dit
in deze tijd, gelet op de problemen waarover wij spreken,
niet acceptabel. Wij zullen met een voorstel komen om
die ingreep te voorkomen.
Voorzitter. Minister Rouvoet toont politieke moed door
met de provincies af te spreken dat in 2009 de steeds
maar weer oplopende wachtlijsten structureel moeten
zijn opgelost. Dat is twee jaar eerder dan met het
coalitieakkoord is afgesproken. Ik heb er geen enkel
bezwaar tegen, het coalitieakkoord in dit opzicht aan te
passen. Dit moet gebeuren. Ik vind het jammer dat de
stadsregio’s nog niet zijn aangehaakt, maar ik hoop dat
dat de komende periode echt gaat gebeuren.
De heer Pechtold (D66): Met mijn eigen partij heb ik wel
eens moeite als wij het bij het bespreken van de
jeugdzorg hebben over provincie of gemeente. Het zit nu
bij de provincie. Het afgelopen weekend hoorde ik echter
lokale PvdA-bestuurders zeggen dat de grote steden de
regie zouden moeten krijgen bij jeugd. Ik stel u een open
vraag: wat vindt u daarvan en hoe verhoudt zich dat tot
de afspraken waar uw minister Rouvoet nu mee bezig is?

2-63

Slob
kabinetten waar u inzat, nu eindelijk nadrukkelijk een
punt van heeft gemaakt.

ook nog niet in mee, maar ik vraag u of wij daarin gaan
kiezen.

De heer Pechtold (D66): Wij hebben een tijdje een
regeringscommissaris gehad voor de jeugd. Die zei:
opschonen in die bureaucratie. Er zijn op dit moment
nog steeds, naast uw minister, die nieuw is, zeven
andere bewindspersonen die op een of andere manier
met jeugdbeleid te maken hebben. U probeert nu de
boodschap van mevrouw Hamer aan dat verhaal van u te
kleien. Hoe voorkomen wij dat een kind straks tussen
wethouder en gedeputeerde invalt? Dat het tussen wal
en schip terechtkomt?

De heer Slob (ChristenUnie): Natuurlijk doen wij dat. Als
de evaluatie er is en wij de opbrengsten bespreken,
zullen wij een keuze moeten maken of wij daarmee al of
niet op de oude manier doorgaan. Lijkt mij zo logisch als
wat.

De heer Slob (ChristenUnie): U hebt een punt als u zegt
dat wij dat moeten voorkomen en dat ieder kind dat
tussen wal en schip valt er een te veel is. Daarom zullen
wij nu, kijkend naar volgend jaar, met spoed de evaluatie
van de Wet op de jeugdzorg moeten bespreken. Dat is
ook een moment om te bezien welke conclusies wij met
het oog op de toekomst zullen moeten trekken. Lopende
naast deze evaluatie hebben de grote steden al extra
ruimte gekregen om aan de slag te gaan. Daar wordt ook
extra geld ingestoken. U zult niet met droge ogen
kunnen beweren dat hier niets gebeurt.
De heer Pechtold (D66): Allemaal prachtig, maar moet
de eindconclusie straks niet, behalve een keus, zijn dat er
ook een heldere keus wordt gemaakt? Moeten wij niet dit
jaar bepalen dat het of de wethouder of de gedeputeerde
is? Ik vind het prachtig dat u zegt dat wethouders wel
wat kunnen – ik weet dat, ik ben het zelf geweest – maar
als je het jeugdbeleid krachtig wilt aanpakken, zul je
ervoor moeten zorgen dat de schotten verdwijnen en dat
er één politiek aansprakelijke bestuurder is. Wij hebben
een minister die de regie voert, maar bent u het met mij
eens – ik heb al door dat u niet gaat kiezen – dat wij een
keus moeten maken tussen wethouder of gedeputeerde,
tussen provincie of gemeente, en dat wij er geen laag bij
moeten creëren? Dat zou ik echt heel slecht vinden als
uitkomst van deze jaren.
De heer Slob (ChristenUnie): Het is een flauw retorisch
trucje om te zeggen dat ik niet kies. Wij hebben er een
paar jaar geleden voor gekozen – in mijn eigen partij heb
ik die discussie ook gehad – om de afspraak die net was
gemaakt om de provincies daarin een rol te geven, niet
al binnen een paar maanden overhoop te halen. De
termijn die daarvoor geldt, maken wij vol. Volgend jaar
vindt een evaluatie plaats, waarna wij kunnen bezien wat
wij gaan doen. Maar het is een verdraaiing van de
werkelijkheid als wordt gezegd dat de wethouders die in
de grote steden verantwoordelijkheid dragen voor
jeugdzorg, met de handen op de rug staan. Juist omdat
zij in de grootstedelijke regio zitten, hebben zij de regie
over de jeugdzorg. Daarom vond ik het interessant wat
mevrouw Hamer zei over de operatie Frankenstein en het
monster dat erbij hoorde. Ik heb dat ook gelezen en ik
hoop dat de bestuurders van Amsterdam zich dat rapport
zullen aantrekken. Ook zij zullen de regie die zij hebben
moeten verbeteren om te voorkomen dat er over een
paar jaar weer zo’n rapport ligt.
De heer Pechtold (D66): Gaan wij uiteindelijk kiezen
tussen lokaal en provinciaal bestuur? Ik weet dat dat een
moeilijke discussie is, ik heb mijn eigen achterban daar

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

Mevrouw Verdonk (Verdonk): Dat is toch verspilde
energie en tijd? Wij zijn nu twee organisaties aan het
optuigen. De Bureaus Jeugdzorg zijn er al, maar die zijn
nog steeds bezig om efficiënter te werken. Verder zijn er
de Centra voor Jeugd en Gezin die helemaal worden
opgetuigd. Stel dat er uitkomt dat beide in elkaar
gevlochten moeten worden of dat er maar één laag moet
komen. Als het een onderzoek is in de richting van de
regeringscommissaris waarbij het streven erop is gericht
om in het kader van de operatie Jong de regie op één
punt te hebben, dan komt dat er uit. Wat gaat u dan
doen?
De heer Slob (ChristenUnie): Mevrouw Verdonk moet
niet allerlei zaken tegen elkaar uitspelen. Natuurlijk, wij
zijn bezig met die Centra voor Jeugd en Gezin, maar dat
is niet meer en niet minder dan het ervoor zorgen dat
alles wat er aan hulpverlening is, bij elkaar komt en niet
langs elkaar heen werkt. De jeugdzorg is al een paar jaar
met een opdracht bezig. Er zijn afspraken gemaakt over
de evaluatie. Laten wij het dus wel verstandig en in de
juiste volgorde doen. Wij moeten ons nu inzetten om iets
te doen tegen de problemen waar wij tegen aanlopen en
die iedere keer weer opduiken. Vandaar onze steun voor
minister Rouvoet die samen met de provincies zijn
verantwoordelijkheid neemt en zich niet verschuilt achter
afspraken die pas tot 2011 lopen, maar die ze zelfs twee
jaar naar voren trekt. Dan heb je door wat er aan de
hand is.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Had het dan niet zinniger
geweest om dat traject eerder in te zetten? Dit kabinet is
een half jaar bezig geweest met luisteren. Had het toen
dan al niet zijn oor te luisteren kunnen leggen bij de
jeugdzorg om meteen al te weten dat er vooral geen
extra laag, te weten de Centra voor Jeugd en Gezin, bij
zou moeten komen? Als men geluisterd had, had die
hele exercitie van nu totaal overbodig geweest.
De heer Slob (ChristenUnie): Mevrouw Verdonk haalt
weer een aantal dingen door elkaar. Dat neem ik haar
niet kwalijk. Mijn taxatie is dat er geluisterd is en dat
men doordrongen is van de urgentie om iets aan die
wachtlijsten te doen. Er is geluisterd door de provincies
en door het kabinet. Vandaar dat er een versterkte aanzet
is, dat er afspraken naar voren worden getrokken en dat
er goede prestatieafspraken worden gemaakt zodat je
ook van elkaar weet waar je met elkaar voor gaat, ook
het komende jaar. Dat heeft onze steun.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik stel de vraag nog één
keer. Ik heb nu al een aantal keren het Centrum voor
Jeugd en Gezin genoemd en ik heb nu al twee keer
geprobeerd u een uitspraak te ontlokken over die extra
laag maar u begint iedere keer weer over afspraken
maken. Er is een extra laag bijgekomen in de jeugdzorg

17 september 2008
TK 2

2-64

Slob
onder deze minister. Bent u het daar wel of niet mee
eens?
De heer Slob (ChristenUnie): U spreekt de woorden
’’extra laag’’ uit alsof er iets heel verschrikkelijks gebeurt.
In die gemeenten wordt bestaande hulpverlening gericht
op gezinnen en jongeren bij elkaar gebracht. Daardoor
kan er veel effectiever en efficiënter gewerkt worden.
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Dus ja, er is een nieuwe
laag.
De heer Slob (ChristenUnie): Dat houdt niet in dat er
nieuwe lagen worden gecreëerd, waarbij u het beeld
schetst dat er allemaal nieuwe bureaucratie ontstaat.
Hiermee zijn wij de burgers juist van dienst en zorgen wij
ervoor dat die grote problemen worden aangepakt.
Voorzitter. Wij hebben er in de Kamer vaak over
gesproken en er zijn allerlei voorstellen aan de Kamer
voor gedaan: er moet iets gedaan worden aan het feit
dat minderjarige mbo’ers hogere schoolkosten hebben
dan hun leeftijdgenoten op het hbo of in het voortgezet
onderwijs, bijvoorbeeld op het havo of het vwo. Mijn
fractie heeft het kabinet regelmatig om informatie
hierover gevraagd en zij weet dan ook dat de kosten om
daar iets aan te doen hoog zijn, te hoog om daar vanuit
de Kamer iets aan te doen. Daarom zouden wij er nu dus
over kunnen zwijgen maar toch zou mijn fractie een
poging willen doen om in ieder geval een aanzet te
geven om de huidige kloof te dichten. Ik vraag het
kabinet dan ook of het mogelijk is om vanaf het
volgende cursusjaar gericht iets te doen voor deze
leerlingen. Onze fractie is bereid om daar voorstellen
voor te doen.
Het afgelopen jaar hebben wij een heftig debat
gevoerd over embryoselectie. Ik ben niet van plan om
dat debat nu over te gaan doen maar ik vraag het
kabinet wel aandacht voor de noodzaak, die tijdens het
debat ook breed werd ervaren, om wetenschappelijk
onderzoek te laten verrichten naar embryobesparende
alternatieven. Die noodzaak is er ook bij het stamcelonderzoek. Daar hebben wij in coalitieverband ook
afspraken over gemaakt. Ik hoor graag wanneer wij daar
voorstellen over kunnen ontvangen.
Ik vraag ook naar de voortgang inzake de coalitieafspraak om de overtijdbehandeling onder de Wet
afbreking zwangerschap te brengen. De ministerpresident heeft in het verantwoordingsdebat beloofd dat
wij daar na de zomer iets over zouden horen. De zomer
is bijna om; ik ben benieuwd.
Samenleven en omzien naar elkaar is niet aan grenzen
gebonden. Juist oog hebben voor de wereld om ons
heen heeft ons land mede groot gemaakt. Daarom
spreek ik namens mijn fractie grote waardering uit voor
onze militairen, onder andere in Afghanistan en Tsjaad.
Dat zijn missies met een hoog doel die niet zonder
gevaren zijn, zoals wij vorige week hebben moeten
ervaren.
Mensenrechten zijn een belangrijk onderwerp. Daar
maakt de minister van Buitenlandse Zaken zich terecht
zeer druk om. Wij hebben vooral in de aanloop naar de
Olympische Spelen veel gesproken over de mensenrechten in China. Nu de Spelen en de Paralympics voorbij
zijn, mag dat onderwerp niet stilvallen. Onze fractie heeft
samen met de fracties van de VVD en D66, later
gesteund door de commissie voor Buitenlandse Zaken,

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

het ministerie van Buitenlandse Zaken gevraagd om
onderzoek te verrichten naar de Chinezen die in de
aanloop naar en tijdens de Spelen zijn opgepakt. Wij
moeten hen niet vergeten. Ik vraag de minister-president
wat zijn inzet is wanneer hij in oktober naar China afreist.
Wij bespreken veel problemen met elkaar. Ik heb daar
een aantal problemen aan toegevoegd en er blijven ook
nog heel veel problemen liggen: een oorlog in Georgië,
de kredietcrisis, toenemende globalisering, steeds hoger
wordende voedsel- en energieprijzen, het ten hemel
schreiende feit dat wereldwijd elk uur 200 kinderen
sterven door gebrek aan schoon drinkwater en het feit
dat er ten zuiden van de Sahara 22.500.000 hiv-dragers
zijn. Ik denk ook aan wat er in Iran gebeurt. Dat zou wel
eens de brandhaard van 2009 kunnen worden. Ik denk
ook aan Pakistan en aan het feit dat zoveel mensen
onder de lage-inkomensgrens leven. Deze problemen
maken bij mij persoonlijk en bij mijn fractie veel los,
maar ook verlangens: als het om gebrokenheid gaat, een
groot verlangen naar heelheid; als het om onderdrukking
en onrecht gaat, een groot verlangen naar recht en
gerechtigheid; als het om de nog steeds grote kloof
tussen Noord en Zuid gaat, een groot verlangen naar
meer balans.
Het maakt ook een gevoel van verantwoordelijkheid bij
ons los. Ik gaf al aan dat de politiek niet alle problemen
van de wereld kan oplossen, ook niet de problemen van
ons land. Die last zou ook te zwaar zijn, maar wij kunnen
en moeten wel doen wat ons te doen staat. Daarbij
moeten wij geen mogelijkheid onbenut laten. Dat vraagt
om visie, inzet en een voortdurende latente onrust in lijf
en hoofd: doen wij wel de goede dingen en laten wij
geen tijd verloren gaan? Dat vraagt ook om een grote
gedrevenheid om in het nieuwe begrotingsjaar samen
met anderen iedere dag opnieuw inhoud te geven aan
onze verantwoordelijkheden. Daarbij moeten wij het
goede zoeken voor alle burgers in ons unieke landje,
maar ook voor onze naasten over de grenzen heen, met
name voor hen die het moeilijk hebben.
Namens de fractie van de ChristenUnie wens ik alle
leden van het kabinet veel wijsheid, doorzettingsvermogen, gedrevenheid en bovenal Gods nabijheid en zegen
toe bij de uitoefening van hun verantwoordelijke ambt.
©
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Voorzitter. De
Miljoenennota gaf GroenLinks dit jaar een rotschok.
Eerlijk gezegd is het elk jaar verbijten vanwege de keuzes
die het kabinet maakt, maar dit jaar spant eerlijk gezegd
de kroon. Al op pagina 17 omhelst minister Bos namelijk
TARA. Is dat nou zo fijngevoelig? Denk rustig even een
paar jaar terug. Minister Bos zou toch kunnen weten dat
dit een beetje gevoelig ligt voor GroenLinks, zeker na een
zomer waarin het verleden van een enkele GroenLinkser
de oorlog tussen Rusland en Georgië verdrong.
Maar goed, het is heel fijn om van minister Bos zonder
reanimatie gisteren zo’n levendig en boeiend verhaal te
horen. De koningin zal waarschijnlijk met enige jaloezie
naar hem hebben geluisterd; waarschijnlijk was zij de
enige niet. ’’TARA’’ staat in goed Nederlands voor ’’There
are real alternatives’’. De regering verzet zich er bij
monde van minister Bos tegen dat globalisering
onvermijdelijk leidt tot een vechtsamenleving, een harde
competitieve en Amerikaanse economie en de uitsluiting
van velen. De voortekenen zijn niet gunstig. Onmisken-

17 september 2008
TK 2

2-65

Halsema
baar brengt globalisering ons grote materiële welvaart,
maar in een recente mooie toespraak wees minister
Verhagen op de keerzijde van globalisering. Hij stelde:
’’De risico’s van banenverlies, milieudegradatie,
klimaatverandering, terrorisme, flitskapitaal en het verlies
van de eigen identiteit zijn in onze samenleving anno
2008 tastbaar aanwezig.’’ Wij hebben er de afgelopen tijd
een aantal crises op zitten: de kredietcrisis, de klimaatcrisis, een oliecrisis, een voedselcrisis en na het conflict
tussen Rusland en Georgië een dreigende veiligheidscrisis. Twee dagen terug gonsde ’’black monday’’ in het
internationale kapitaalverkeer, bij Nederlandse financiële
instellingen, over het internet en in de media. Bij de
internationale financiële crisis kunnen schuldigen
aangewezen worden en kan een veel scherper toezicht
op bijvoorbeeld financiële instellingen herhaling
misschien voorkomen.
Bijvoorbeeld de voedselcrisis is het gevolg van allerlei
omstandigheden: de economische opkomst van China,
India, Brazilië, de olieschaarste, het vleesverbruik en de
populariteit van biobrandstoffen in het Westen. Die crisis
is daardoor ook veel moeilijker te beheersen of op te
lossen. Dat terwijl beheersing dringend is, zeker voor
miljoenen mensen in de allerarmste landen. Ook in ons
land zijn de gevolgen voelbaar in stijgende voedselprijzen en in een uitdijend klantenbestand van de
voedselbanken.
Globalisering dwingt mensen om flexibel en creatief
om te gaan met verandering, omdat de toename van
onze materiële welvaart tegelijkertijd de afbraak betekent
van vertrouwde activiteiten, banen en tradities, terwijl
door migratie de eigen leefomgeving onherkenbaar en
onomkeerbaar verandert. Zeker in een land als Nederland, waar het aandeel van de buitenlandse handel zo’n
80% van onze nationale welvaart bedraagt, is onze
internationale afhankelijkheid blijvend groot. Mensen zijn
zich hiervan bewust en voelen zich daarom kwetsbaar,
bijvoorbeeld als door het onverantwoorde gedrag van
Amerikaanse hypotheekinstellingen plotseling hun eigen
beleggingshypotheek of woekerpolis op de tocht komt te
staan.
GroenLinks prijst de regering, omdat zij deze
Miljoenennota plaatst in een internationale, uitdagende
en soms beangstigende omgeving. Zij geeft zich hiervan
rekenschap en verhoudt zich hiertoe. Dat is terecht en
noodzakelijk, maar is evengoed een verademing in een
politiek klimaat waar de twintig jaar oude handtekening
van een minister en een zittenblijvende, van lotje getikte
advocaat, allesbepalende grootheden dreigen te worden.
Er is een grote nood aan politici die leiding nemen en
verdedigen dat er alternatieven zijn. Niet om gerust te
stellen of om in slaap te sussen, maar omdat deze
degelijk zijn. Globalisering en de welvaart die eruit
voortkomt, bieden namelijk ook kansen om onze mensen
en onze samenleving te versterken, onze economie
werkelijk duurzaam te maken, de klimaatcrisis te keren
en de mensenrechten wereldwijd te agenderen.
Dan geldt ook dat stand verplicht. Wie de noodzaak
van een alternatief voor een internationale economische
en financiële ratrace erkent, zal dit alternatief ook moeten
bieden. Wie zegt koers en richting te willen geven, kan
vervolgens niet stilzitten. Wie erkent dat mensen houvast
– om met mevrouw Hamer te spreken – en perspectief
nodig hebben, kan zich vervolgens niet verstoppen in
een wel heel, heel smalle marge. Dan kom je er niet met
TARA. Dat wisten wij bij GroenLinks al, zeker als die elke

uitwerking in de begroting mist. Dan heb je de BALK
nodig, de Betere Alternatieven Liggen Klaar, ofwel de
tegenbegroting van GroenLinks. U krijgt hem uitgereikt.
Over de BALK of de betere alternatieven die allang
klaarliggen straks meer.
Aan het bieden van een geloofwaardig alternatief voor
onzekerheid en kwetsbaarheid gaat vertrouwen vooraf.
Mensen doen een terecht beroep op hun regering om
geleid te worden en om zekerheid te krijgen. De meeste
mensen kunnen de tegenslagen in hun leven met de
nodige daadkracht trotseren. Maar er zijn ook velen die
door omstandigheden niet altijd even weerbaar zijn. Zij
hebben goede publieke voorzieningen nodig, zoals
onderwijs, sociale zekerheid en zorg. Burgers vragen niet
om absolute garanties, maar om de verzekering dat de
overheid hen in bescherming neemt als zij zich niet goed
kunnen beschermen of als zij onevenredig zwaar worden
getroffen. Het waarmaken van deze basale verzekering,
een kerntaak van de overheid, bepaalt de vertrouwensrelatie tussen burgers en politiek. Dit vereist op zijn minst
dat gedane beloften gestand worden gedaan. Anders
raakt het vertrouwen van burgers in de politiek ernstig
aangetast. Het vertrouwen in deze regering is uitzonderlijk laag. Komt dat doordat burgers de overheid schuldig
achten aan alle maatschappelijke problemen? Neen, dat
miskent de werkelijke oorzaken. Komt het dan door het
onvermogen om alle problemen tegelijkertijd op te
lossen? Neen, want dan wordt het onmogelijke verlangd.
Of komt het doordat wat de regering wel degelijk zelf in
de hand heeft en belooft, niet wordt waargemaakt? Daar
zit de crux. Te veel cruciale beloften worden door deze
regering gebroken. Het zijn uitgerekend de beloften die
de minst weerbaren raken en de verzekering van hun
bescherming ondermijnen. Ik noem er vijf.
Ten eerste is de minima beloofd dat hun koopkracht
op peil blijft. Zij gaan echter wel degelijk in de min. De
koopkracht voor uitkeringsgerechtigden daalt. Als zij
chronisch ziek of hulpbehoevend zijn, krijgen zij de
afschaffing van de buitengewone uitgavenaftrek en de
ingreep van 800 mln. in de AWBZ voor hun kiezen.
Daarbij wordt ook, ondanks dat de regering vergeet om
dat te vermelden, de algemene heffingskorting verlaagd
met 1 mld., wat met name de laagste inkomens treft, net
zoals overigens de forse prijsstijgingen bij het stads- en
streekvervoer. Het schild voor de zwakken blijkt dit jaar
een vergiet. In onze tegenbegroting maken wij de
bezuinigingen ongedaan en krijgen de minima er € 500
per jaar bij.
Ten tweede is 200.000 langdurig werklozen beloofd dat
zij aan een baan worden geholpen. Wat daarvan over is
in dit begrotingsjaar, is dat er minder uitkeringen moeten
worden verstrekt. Minder uitkeringen is echter echt iets
anders dan meer werk, zoals veel jongeren onder de 27
nu ook aan den lijve zullen ondervinden als hun
uitkeringsrecht wordt afgeschaft. Wij vinden dat een
schandalige maatregel.
Ten derde is ouders met kinderen goedkopere en
kwalitatief betere kinderopvang beloofd. Het is onverteerbaar dat het kabinet deze belofte breekt. Het is ronduit
triest dat de laagste inkomensgroepen nu meer moeten
bijdragen dan in 2005, voor de nieuwe wet. Ik herinner
mij levendig hoe ik samen met de PvdA heb gestreden
tegen die toenmalige te lage tegemoetkomingen.
Ten vierde blijkt voor ov-reizigers de beloofde 4,5 mld.
extra voor het spoor een dode mus. Dat bedrag komt uit
het schrappen van de Zuiderzeelijn, de ingrepen in het

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-66

Halsema
stads- en streekvervoer, een herschikking van ander
spoor en – hoe verzint de regering het – een superdividend van 2 mld. dat de NS, dat wil zeggen de reizigers,
zelf moeten ophoesten.
Ten vijfde blijft voor 55% van de Nederlanders die
samen met GroenLinks ontevreden zijn over het
milieubeleid, de beloofde krachtdadige aanpak uit. Terwijl
de Milieubalans 2008 laat zien dat het halen van de
klimaatdoelen inmiddels bijna onmogelijk is, wordt er
afgeschoven naar Europa en leidt het nieuwe Belastingplan zelfs tot fiscale ontgroening. Extra gasbaten vloeien
naar consumptieve doelen in plaats van naar investeringen in duurzame energie. Er is rentmeesterschap beloofd
en dat blijft uit.
Vijf gebroken beloften zijn er vijf te veel. Ik zou er veel
meer kunnen noemen, bijvoorbeeld de belofte van een
opbouwmissie in Afghanistan, terwijl nu zelfs de
commandant van de Amerikaanse troepen spreekt van
een oorlog die niet is te winnen, of de JSF. Als het
vertrouwen afbrokkelt omdat beloften worden gebroken,
verkleint de politieke ruimte voor de noodzakelijke
modernisering van onze samenleving. Het is misschien
juist daarom, in de wetenschap van gebrekkig vertrouwen, dat minister Bos hamert op de heel, heel smalle
marges voor maatschappelijke verandering. Onze
samenleving moet inderdaad globaliseringsbestendig
worden, moet in staat zijn om een antwoord te formuleren op de klimaatcrisis, op vergrijzing en op toenemende
sociale en culturele tegenstellingen. Wij hebben niet de
tijd om te wachten tot de bevolking haar regering weer
vertrouwt. In de BALK staat welke veranderingen wij op
een korte termijn noodzakelijk vinden. Ik geef hier de
belangrijkste.
Allereerst een nieuwe verdeling van arbeid en zorg.
Recent pleitte de premier voor een nieuw arbeidsethos
om de behoefte aan toekomstige arbeidskrachten op te
vangen. Interessant was dat hij zijn pleidooi ophing aan
de held Katadreuffe uit Bordewijks roman Karakter. Deze
held, aldus de premier, werkt, studeert, brengt offers en
grijpt de hem geboden kansen met beide handen aan.
Een kwestie van karakter, zegt de premier.
Nu kun je een boek op verschillende manieren lezen,
maar Karakter gaat nu juist over de keerzijde van een
doorgeslagen arbeidsethos. Katadreuffe, de held, raakt
namelijk zo verblind door zijn ambitie dat hij geen oog
meer heeft voor het allerbelangrijkste in ons leven:
goede menselijke relaties. Door wat de premier prijst als
zijn vermogen om door te zetten, loopt hij zelfs zijn grote
liefde mis.
Hoe dan ook, de premier heeft gelijk. Werk hoort bij
het leven. Het geeft gevoel van eigenwaarde. Maar, voeg
ik daaraan toe, dat geldt evenzeer voor het liefhebben en
verzorgen van kinderen, familie en vrienden. Is niet het
combineren van arbeid en de zorg voor anderen nu juist
een kwestie van karakter? Naarmate mensen meer
geholpen worden om de juiste balans te vinden tussen
arbeid en zorg, kunnen ook meer arbeidsreserves
aangesproken worden. Die reserves zitten bij jongeren en
ouderen – waarover straks meer – en uiteraard bij
vrouwen.
Wereldwijd zijn vrouwen extreem kwetsbaar. Niet voor
niets zijn de millenniumdoelen op hen gericht. In
Nederland hebben vrouwen het gelukkig vele malen
beter, maar vaak lang niet zo goed als mannen. Vrouwen
zijn al lang aan een inhaalrace bezig, met grote
successen in scholing en het behalen van diploma’s. En

De heer Pechtold (D66): Als mevrouw Halsema het zo
neerzet en zich daarmee leuk profileert, vindt zij geen
medestanders. Ik heb echter begrepen dat zij op zoek is
naar medestanders.
Nee, dat was niet mijn voorstel. Ik heb gezegd dat op
dit moment elf van de zestien weken zwangerschapsverlof medisch zijn. Mevrouw Halsema kent die materie
beter dan ik. Zij heeft daar immers langer gewerkt. Met

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

ook op de arbeidsmarkt zijn vrouwen opgerukt, al is het
vaak in deeltijd en wordt het glazen plafond veel te
weinig doorbroken. Daar staat echter tegenover dat
vrouwen, zeker na een echtscheiding of het overlijden
van een partner, en bij het ontbreken van werk, steeds
vaker tot de nieuwe armen gaan behoren. Dat raakt hen
en hun kinderen, van wie zij meestal de eerste opvoeder
zijn.
Een verantwoorde combinatie van arbeid en zorg en
een verbeterde arbeidsdeling tussen mannen en
vrouwen zijn dan ook geen luxeartikelen. Zij zijn een
bittere noodzaak om vrouwen zelfstandig en geëmancipeerd te kunnen maken en de druk op gezinnen te
kunnen verminderen. De oude en gebroken PvdA-belofte
om van de kinderopvang een toegankelijke basisvoorziening te maken, is daarvoor een noodzakelijke
voorwaarde, net als betaalbare en goede verlofregelingen. Wij zijn blij met de verbeteringen in het
ouderschapsverlof die de regering voorstelt, maar wij
willen meer en verder. Voorstellen daartoe treft u aan.
GroenLinks heeft recentelijk een heel bescheiden
voorstel gedaan tot introductie van een vaderverlof. Wij
zijn bereid om dit op verzoek van de regering en anderen
nog verder in te perken, maar het kan toch niet dat
Nederland, anders dan vrijwel alle Europese landen, deze
minimale stap niet zet?
Een tweede alternatief; een echt antwoord op
vergrijzing. GroenLinks vindt net als het kabinet dat het
goed is als ouderen langer werken en naar draagkracht
bijdragen aan een duurzame oudedagsvoorziening. Met
een Bosbelasting is niets mis, mits deze solidair is en de
rijke ouderen laat meebetalen aan de AOW van arme
ouderen. Het kabinet slaagt er echter niet in om met een
sluitend plan te komen. Bovendien wordt elke solidariteit
ondergraven door het zoveelste ’’Donnertje’’: het heel
onverstandige idee om een bonus te geven voor elk jaar
uitstel van de AOW.
De heer Pechtold (D66): Ik ben het helemaal eens met
dat laatste punt, maar ik wil graag op uw verzoek ook
meedenken over het eerste punt: het vaderschapsverlof.
Het was een interessant voorstel waarmee u met collega
Van Gent kwam, maar het was niet zo goed dat u de
lasten van 168 mln. eenzijdig bij de werkgevers
neerlegde. Wij gaan deze kabinetsperiode naar een
ouderschapsverlof dat flink wordt uitgebuit. Bent u het
met mij eens dat de richting van het denken zou moeten
zijn, dat wij de ouders – naast het medische herstel dat
bij de vrouw meetelt in het zwangerschapsverlof – meer
als gelijken moeten behandelen en moeten kijken hoe
een uitwisseling van weken kan plaatsvinden zonder dat
het eenzijdig bij de vader wordt opgeteld?
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik begrijp dat de heer
Pechtold voorstelt om het zwangerschapsverlof voor
vrouwen te beperken ten gunste van misschien een dag
of vijf voor de vaders.

2-67

Halsema
die weken ben ik het eens. Daarnaast hebben wij het
ouderschapsverlof. Deze kabinetsperiode komt er flink
wat bij. Ik denk mee over de hechting die mevrouw
Halsema voor de vaders zoekt – daarmee ben ik het eens
– en zou de partners die geen medische indicatie nodig
hebben veel meer als gelijken willen beschouwen: niet
alleen zomaar op kosten van de werkgever weken erbij
gooien, maar tot een formule komen waarin ook van de
werknemer wordt gevraagd daaraan bij te dragen door
bijvoorbeeld een verschuiving in weken. Is dat een
richting die voor mevrouw Halsema bespreekbaar is?
Mevrouw Halsema (GroenLinks): De heer Pechtold is wel
een succesvol product van de werkgeverslobby die de
kosten voor het bedrijfsleven aardig heeft overdreven,
maar dat zal ik even terzijde schuiven. Natuurlijk hebben
wij naar de Kamer geluisterd en wij zijn op zoek naar een
alternatieve financiering. Waarschijnlijk zullen wij die
zoeken in het Werkloosheidsfonds. Dat hebben ook de
PvdA-fractie en andere fracties gesuggereerd. Daarin
komen wij hen dus tegemoet.
Het tweede voorstel van de heer Pechtold betreft het
ouderschapsverlof. Het is bedoeld voor de gehele
periode van ouderschap. Het vaderschapsverlof is
bedoeld voor de periode direct na de geboorte van het
kind, dus niet om op te nemen om iets vaker naar de
voetbaltraining van het zoontje van tien jaar oud te gaan.
Voor het laatste is het niet bedoeld. Mij lijkt dat je niet
moet beknibbelen op de verlofregelingen, daar waar je
naar modern gezinsbeleid wilt, wilt dat beide ouders
gelijkmatig kunnen participeren en vindt dat vrouwen
meer dan in een heel krappe deeltijdbaan dienen te
participeren. Je moet er dan voor zorgen dat die
regelingen wat meer worden uitgebreid. Dan maak je
mensen namelijk ook weerbaar en geschikt om langer
door te werken, bijvoorbeeld na het 65ste levensjaar.
Een moderne AOW moet voor alle ouderen een
verbetering zijn. De beslissing om langer door te werken,
dient genomen te kunnen worden als er nog echt iets te
kiezen valt. De GroenLinks-fractie pleit voor het loslaten
van de vaste leeftijdsgrens van 65 jaar. Wij koppelen de
AOW-leeftijd aan de arbeidsduur van bijvoorbeeld
veertig jaar. Wie vroeg begint met werken, heeft eerder
recht op AOW. Wie later begint, krijgt het later en wie er
een tijdje tussenuit gaat, werkt ook langer door. Dat is
eerlijker en beter voor de arbeidsparticipatie omdat alle
ouderen, ongeacht of zij hoog of laag zijn opgeleid en
zware beroepen hebben, worden gestimuleerd om naar
vermogen te werken. Ik wil graag een reactie van het
kabinet. Ik roep het tevens op om de SER onderzoek te
laten doen naar een betaalbare, solidaire en participatiebevorderende AOW.
Ten derde pleit ik voor versterking van de jeugd. Aan
de andere kant van de levenslijn, dus van de ouderen,
staan onze jongeren. Met te veel van hen gaat het
gewoonweg niet goed. Er is een hard groeiende groep
met grote problemen. Hans Kamps sprak van een bom
onder de samenleving. Jaarlijks verdwijnen 15.000
jongeren in de Wajong, 5000 jongeren komen bij de
jeugdzorg terecht en er zijn er 55.000 die zonder diploma
de school verlaten. 110.000 jongeren worden het
slachtoffer van mishandeling en voor 7000 zwerfjongeren
dreigt de goot. Het aantal kinderen dat naar speciaal
onderwijs gaat, is in tien jaar verdubbeld en de kwaliteit
daarvan is slecht. Vaak verlaten zij de school zonder
diploma en vinden zij alleen werk op de sociale

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

werkplaats. Jongeren in het reguliere onderwijs worden
veel te vroeg geselecteerd. Hun toekomst wordt bepaald
en beperkt op een moment waarop zij nog geen weet
hebben van hun toekomst. In vergelijking met andere
landen, is de doorstroming van kansarme jongeren naar
hoger onderwijstypen dramatisch laag en de regering
heeft daarop tot nu toe geen antwoord. Er wordt echter
kostbaar talent verspeeld.
En dat niet alleen. Het leven van kinderen en jongeren
is ingewikkelder geworden dan het was in mijn tijd,
eeuwen geleden. Kinderen van nu staan aan veel meer
en vaak hevigere informatie en veranderingen bloot. Zij
worden sterk beïnvloed door leeftijdsgenoten, nieuwe
mediatrends en indringende beelden van al het denkbaar
menselijk leed. Zij moeten die dingen op jongere leeftijd
leren verwerken. Zij zijn letterlijk kinderen van de
globalisering. Lang niet alle kinderen kunnen dit aan. Zij
kunnen sneller in de problemen komen, ook omdat de
maatschappelijke tolerantie voor afwijkend gedrag
ondertussen is afgenomen. Straf voor jongeren, die
soms nodig is, mag er niet toe leiden dat jongeren
worden afgeschreven, dat zij zich niet overeind kunnen
houden en belanden in armoedige uitkeringen of
langdurig worden opgesloten in inrichtingen en
gevangenissen.
Het slechte lot van veel jongeren laat de politiek te
onverschillig. Het zou ons werk moeten domineren, maar
het legt het af tegen klachten over files, belastingdruk en
onfatsoen. Wij moeten de bakens verzetten. De Deltacommissie heeft de handen op elkaar gekregen.
De heer Slob (ChristenUnie): Waar haalt u het vandaan
dat het lot van jongeren ons onverschillig laat? Ik ben
Kamerlid sinds 2001. In al die jaren is hier, onder andere
in de commissie voor OCW, heel diepgaand over
gesproken. In het verleden was dat met voormalig
minister van OCW Van der Hoeven en nu spreken wij
met staatssecretaris Dijksma over het speciaal onderwijs.
Bij dat onderwerp is dat publieke tribune vaak helemaal
leeg, want er is niet veel interesse voor. De Kamerbankjes zijn echter altijd goed gevuld. Er wordt indringend over gesproken, er worden afspraken over gemaakt
en ook in het coalitieakkoord staan er afspraken over.
Waar haalt u het vandaan dat het ons onverschillig laat?
Ik herken dat niet bij mezelf, maar ook niet bij veel van
mijn collega’s.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik wijs op de wachtlijsten en op de grote problemen in het onderwijs. Ik heb u
de cijfers genoemd van jongeren die in de verdrukking
komen, jongeren met wie het eigenlijk steeds slechter
dreigt te gaan. Dat is een grote groep. Er werd vorige
week niet voor niets gezegd dat dit een bom onder de
samenleving is. Er wordt inderdaad over gepraat – dat
erken ik – maar het beleid blijft uit. Ik wil niet vervelend
zijn, maar ook de afgelopen jaren is dat het geval. Het
kabinet, met name de minister voor Jeugd en Gezin,
heeft zich suf gecoördineerd, maar de wachtlijsten zijn
niet weg. De wachtlijsten worden nu onder zware druk
van de Kamer – het is niet het initiatief van de minister –
op 2009 gezet, dan moeten zij beëindigd zijn. U weet ook
dat het al jaren hangen en wurgen is. Er wordt jaar in,
jaar uit gesproken over al de kinderen die in jeugdinrichtingen zitten terwijl zij daar niet thuishoren. Het
geld komt er niet en de maatregelen komen er niet.

17 september 2008
TK 2

2-68

Halsema
De heer Slob (ChristenUnie): Ik ken u echt niet zo. Het is
zo makkelijk om te zeggen dat het beleid uitblijft. Er
wordt keihard gewerkt. Dat de problemen groot zijn, ben
ik met u eens. Er is iets gaande in de samenleving. Het is
goed dat wij ons daar met elkaar mee bezig houden en
het is goed dat het kabinet daar een hoge prioriteit aan
geeft. Ik heb uw fractie in de afgelopen anderhalf jaar in
het kader van jeugd en gezin alleen maar horen zeggen
dat er een parlementair onderzoek moet plaatsvinden.
Laten wij alsjeblieft niet op deze manier met elkaar
omgaan, maar laten wij proberen de problemen te
benoemen en heel intensief en gezamenlijk zoeken naar
de goede oplossingen. Laten wij steun geven aan dingen
die nu al in beweging zijn. Wij zijn er daarmee overigens
nog lang niet, maar er wordt wat gedaan. Laten wij geen
karikaturen schetsen van dingen die naar mijn mening
geen enkel recht doen aan de werkelijkheid en ook niet
aan de inzet van de Kamer en het kabinet.

af van de ingewikkelde vergunningverlening voor
windenergie op zee. Dit kabinet schuift eigenlijk alles
naar Europa door en verwacht vervolgens dat Europa het
oplost. Europa heeft de afgelopen jaren een slechte
trackrecord opgebouwd en Nederland moet zelf vooraan
gaan staan.
GroenLinks heeft, zoals men weet, de afgelopen
maanden actie gevoerd tegen versobering van de
regeling voor kinderopvang. In een aantal maanden
hebben wij meer dan 83.000 handtekeningen verzameld
van bezorgde ouders, gastouders en werkers in de
kinderopvang. Dit zijn allemaal mensen die de belofte
van dit kabinet geloofd hebben dat kinderopvang
toegankelijker zou worden en heel betaalbaar zou zijn, en
die dus boos zijn over de aangekondigde versobering.
Voorzitter, ik zou de premier graag deze 83.000
handtekeningen overhandigen in een mooie kaart, met
het verzoek om die kaart even voor mij te openen.

Mevrouw Halsema (GroenLinks): Laten wij dan beginnen
met het wegnemen van een andere karikatuur. U hebt de
afgelopen jaren alle debatten met de heer Dibi gevolgd.
Hij vraagt inderdaad om een parlementair onderzoek
naar de jeugdzorg en dat is ook broodnodig. Dat is
echter bepaald het enige niet. Als er één fractie is die
jaar in, jaar uit hamert op verbetering van het lot van
jongeren en die grote investeringen doet in onderwijs, is
het die van GroenLinks. Wij hebben in onze tegenbegroting 1,5 mld. klaarliggen, als wij de kans zouden
krijgen, voor verbetering van het lot van jongeren en
verbetering van het onderwijs. Wij willen veel. Ik doe
niets af aan uw intenties, dat zei ik direct, en aan uw
bereidheid om wat te doen. Ik stel gewoon vast dat er te
weinig gebeurt en dat het met de kwetsbare jongeren
niet beter gaat, maar slechter.
Wij pleiten voor een Deltacommissie. Ik beperk mijn
inbreng hierover vandaag. Ik heb daar eerder in de
media het een en ander over gezegd. Ik wil nog een
aantal opmerkingen maken over het klimaat en dan wil ik
afsluiten.
Beheersing van de klimaatverandering is de vierde
opdracht waarvoor wij staan. Kinderen en jongeren
mogen van ons, volwassenen, verwachten dat wij de
klimaatcrisis afremmen, net als de inwoners van de
allerarmste en kwetsbaarste landen dat van ons,
bevoorrechte westerlingen en grootvervuilers, mogen
verwachten. Wij zijn blij met het advies van de Deltacommissie, maar dit mag niet betekenen dat wij ons
verschansen achter hogere dijken en de boel verder de
boel laten. De delta’s in de armere delen van de wereld
verdienen onze solidariteit. Deze eeuw is er 100 mld.
nodig om Nederland klimaatbestendig te maken. Een
vergelijkbare inspanning moet er voor de armste landen
zijn. De Verenigde Naties geven aan dat westerse landen
ten minste 0,2% van hun bruto nationaal product moeten
uittrekken om gedupeerde landen tegemoet te komen.
Dat komt voor Nederland neer op 1 mld. per jaar.
Wij vinden dat het kabinet verzaakt aan zijn opdracht
om de klimaatverandering werkelijk tegen te gaan. Ik zal
omwille van de tijd niet uitgebreid ingaan op de
maatregelen die genomen hadden moeten worden. Laat
ik zeggen wat naar onze mening moet gebeuren. Wij
kiezen voor voortgaande vergroening van de belastingen,
scherpe toepassing van de internationale emissiehandelssystemen en forse, forse investeringen in
duurzame energie en in het openbaar vervoer. Wij willen

De voorzitter: Dit moet u zoals altijd netjes via de bode
doen. Nee, mevrouw Halsema, u loopt door naar de
bankjes. Dank u wel!

De heer Pechtold (D66): Voorzitter. De verhoudingen op
het wereldtoneel veranderen snel. China en India komen
in rap tempo op. Rusland presenteert zich weer als
wereldmacht. Dat merken de voormalige Sovjetrepublieken en satellietstaten. Alle pijpleidingen van Rusland
leiden naar Europa. Wij zien dat als afhankelijkheid. Dat
geldt echter ook andersom. Rusland is voor zijn
inkomsten aan Europa gebonden. Er is wederzijdse
afhankelijkheid. Met deze wetenschap is een stevige
buitenlandpolitiek nodig, maar die voeren wij niet en
kunnen wij ook niet voeren zonder een daadkrachtig
Europa met een stevig verdrag. Recent optreden van het
Europees voorzitterschap stemt hoopvol, maar het blijft
crisismanagement en afhankelijk van toeval, gebaseerd
op het politieke leiderschap van een individueel land. Als
Sarkozy naar Georgië en Rusland afreist, doet hij dat als
voorzitter van de Europese Unie en niet als de Franse
president. Dat is geen cosmetisch verschil, dat is
Europees leiderschap. Zien de mensen dat echter wel?
Zien zij mister Europe in actie voor stabiliteit op de
Kaukasus, of zien zij slechts monsieur Sarkozy druk in de
weer, en vragen zij zich misschien af waar zijn charmante
Carla is?
Dit parlementaire jaar zijn de verkiezingen voor
Europa. Meer dan ooit moet Europa tonen wat het waard
is. De EU is meer dan onderlinge vrede, een sterke
economie en één munt. Europa moet een factor zijn in
de mondiale vraagstukken, de grootsheid opbrengen om
met één mond te spreken. Dat gaat beter mét verdrag
dan zonder. De tijd van praten is voorbij. Wij moeten
handelen, zei minister Verhagen onlangs tijdens een
toespraak in Leiden. Maar wat doet u dan? U hebt
minder dan negen maanden voor het nieuwe kindje, het
verdrag.
D66 is een internationale partij, die staat voor een
geëngageerd buitenlands beleid, omdat dit binnenlandse

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

Minister Balkenende: Hoe wordt het geluidje uit deze
kaart in de Handelingen genoteerd?
De voorzitter: Daar ga ik iets op verzinnen!
©

2-69

Pechtold
vraagstukken raakt, omdat het klimaat zich niets van
grenzen aantrekt, omdat een financiële crisis zich niets
van grenzen aantrekt en omdat wij vinden dat mensenrechten en welvaart niet voorbehouden zijn aan mensen
met een Nederlands paspoort. Onze toekomst ligt in een
sterker Europa met één veiligheids- en defensiepolitiek.
Als u daarvoor meer geld wilt, valt er met ons te praten,
maar niet als dit wordt uitgegeven aan zigzagbeleid
tussen bilateraal en multilateraal. Onze betrokkenheid bij
Afghanistan is niet bilateraal. Het is geen project saffraan
planten. Waar is uw oproep voor een multilaterale
strategie voor Afghanistan? Als het uw bedoeling is,
meer ruimte te scheppen ten opzichte van de Verenigde
Staten, zeg het dan. Als het uw bedoeling is, meer
ruimte te scheppen ten opzichte van Europa, laat het
dan. Waar staat u, minister-president?
Het kabinet heeft gedaan waar iedereen om vroeg. De
btw-verhoging is van tafel en de WW-premie is op nul
gebracht. Er komt lastenverlichting voor burgers en
bedrijven. Iedereen is blij, wij ook. De financiering leek
dit jaar een fluitje van een cent. Er wordt ingeteerd op
economische groei uit het verleden, met dank aan het
vorige kabinet, met dank aan meevallers die aan
individuen zijn opgelegd en met dank aan de indirecte
inzet van aardgas. Met zo’n dekking moet u bijna hopen
op een strenge winter en op hoge olieprijzen. Maar hoe
moet dat volgend jaar, wanneer de kredietcrisis deze
begroting reeds lang heeft ingehaald, de lonen toch iets
minder zijn gematigd dan gehoopt en het kabinet tegen
de grenzen van zijn financiële creativiteit aanloopt?
Het kabinet boekhoudt voor het hier en heden en niet
voor de toekomst. ’’Op de winkel passen’’ zou ik het niet
willen noemen. Dit zou denigrerend zijn tegenover
mensen die echt op hun winkel passen. Dat is namelijk
niet niks. Zij moeten vernieuwen, innoveren en verbouwen. Daar steekt deze stilstandbegroting bleek bij af.
Zelfs de paradepaardjes van uw beleid, de wijken en
jeugd en gezin, verzanden door onhandig gesteggel met
corporaties en doorgeslagen bemoeienis en bureaucratie.
Het kabinet raakt uit koers. Dat is op zich knap als je stil
ligt.
U vertrouwt erop dat uw vaste klanten u blijven
waarderen. U blijft de kleine negotiant die de concurrentie niet aangaat. Ziet u dan niet dat wij de slag aan het
verliezen zijn? Waarom vliegt u niet boven de puntenwolk van de koopkracht uit? Waarom ontstijgt u de kwart
procenten niet? Ziet u dan niet dat mensen een visie
willen? Zij willen niet naar de mond gepraat worden.
Toon ambitie en leiderschap! Wat is uw stip aan de
horizon? Waar willen wij heen? De centrale vraag is of
Nederland durft te hervormen. Grijpen wij de kansen van
globalisering en technologische vooruitgang? Zorgen wij
ervoor dat wij de bedreigingen aankunnen? Willen wij
ons sociale stelsel aanpassen aan de vergrijzing of
moeten de volgende generaties hiervan de lasten
dragen? Investeren wij fors in onderwijs, kennis en
innovatie of zakken wij op de route van de Europese
ranglijst? Zetten wij een deel van de groei in om de
economie klimaatneutraal te maken of houden wij het bij
de oude oplossingen? Wordt het natuur of steen?
Hebben wij het lef om onze energievoorziening te
moderniseren of blijven wij afhankelijk van het MiddenOosten en Rusland? Waar is uw ambitie voor Europese
energieonafhankelijkheid in tien jaar?

De heer Slob (ChristenUnie): Ik ben benieuwd waar de
heer Pechtold heen wil met zijn tegenbegroting. Hij wil
bezuinigen op de huurtoeslag, de kinderbijslag wordt
gemaximeerd tot twee kinderen en het kindgebonden
budget wordt gehalveerd. Hij heeft nog wat van dat soort
dingetjes. Wat betekent dit voor burgers, met name voor
burgers met een smalle beurs? Ik had altijd begrepen dat
sociaalliberalen voor hen oog hadden.
De heer Pechtold (D66): Wij schaffen re-integratiebudgetten en de niet bestaande gratis schoolboeken af.
Dat is juist. Wij maken keuzen. Wij zorgen voor echte
lastenverlichting. Wij zorgen ervoor dat in de eerste twee
schijven de mensen minder belasting gaan betalen. Dit is
goed voor lage inkomens en voor modale inkomens. Wij
zorgen dat mensen daarin zelf een keuze kunnen maken,
terwijl u – dat is vandaag al enkele keren aangetoond –
de overheid groter en groter maakt.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik vraag mij af of mensen
die hier de neerslag van ondervinden, dit een overtuigend antwoord vinden, maar dat laat ik gewoon bij u.
Het valt mij op dat u in uw tegenbegroting het geld
voor de participatie-envelop – deze is nu juist bedoeld
om mensen aan het werk te helpen – voor allerlei andere
D66-plannetjes inzet. U hield eerder – ik meen tijdens het
betoog van mevrouw Hamer – een heel verhaal over het
feit dat de uitwerking van een aantal elementen uit het
rapport-Bakker opeens van tafel was. Dit geld is nu juist
bedoeld om mensen weer aan het werk te helpen, maar
u gebruikt dat voor wat D66-speeltjes.
De heer Pechtold (D66): Wie heeft de commissie-Bakker
gewild en wie heeft deze alweer van tafel gegooid? Dat
was uw kabinet. U steunt dat. Ik erken dat regeren
moeilijk is, maar zo gaat het wel.
Ik steeg nu net boven die koopkrachtpunten uit. Ik was
bezig met een verhaal over hervorming. De D66-fractie
wil mensen niet alleen maar populaire dingen laten zien,
maar probeert mede aan te tonen dat je ook de AOW
moet hervormen. Inderdaad zei ik zojuist in een
interruptiedebatje met u dat de D66-fractie laat zien dat
men in Duitsland reeds bezig is, maar dat u een
olietanker op koers houdt die dadelijk een bocht van 90
graden moet maken. U laat straks de volgende generatie
betalen voor de AOW in plaats van dat u nu een beetje
solidariteit vraagt.
In de wereld om ons heen verandert inderdaad van
alles, maar u zit echter in het hier en het heden te
boekhouden.
De voorzitter: Tot slot, mijnheer Slob.
De heer Slob (ChristenUnie): Ik ontzeg de heer Pechtold
helemaal niet het recht op een aantal vergezichten. Daar
zijn het de algemene politieke beschouwingen voor; ik
houd daar wel van. Hij houdt een mooi verhaal al ben ik
het niet altijd met hem eens.
Wij moeten echter hier uiteindelijk wel met elkaar
spreken over de begroting voor 2009. Het is zeer te
waarderen dat de D66-fractie een tegenbegroting heeft
opgesteld, maar ik wil daar wel enkele vragen over
stellen.
De heer Pechtold (D66): Natuurlijk.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

17 september 2008
TK 2

2-70

Pechtold
De heer Slob (ChristenUnie): Dat heb ik net gedaan. Uw
tegenbegroting heeft consequenties voor de portemonnee van nogal wat mensen, met name voor mensen met
al een heel smalle beurs. Ik vind dat dus niet bijzonder
sociaal.
Het valt me ook op dat u het geld dat is bedoeld om
de mensen buiten de arbeidsmarkt – wij willen hen graag
helpen daar weer toe te treden – opsoupeert voor allerlei
dingetjes. Dat is niet zo consistent, ook niet in uw
bredere visie over arbeid en mensen aan het werk
helpen die nu buiten de arbeidsmarkt staan.
De heer Pechtold (D66): In brede zin kan ik alleen maar
wijzen op wat het CPB zegt over bijvoorbeeld ons
robuuste en stijgende EMU-saldo en uw teruglopende
EMU-saldo.
U steunt de PvdA-fractie met die 200.000 subsidiebanen; waarschijnlijk is u dat opgedrongen door de
bonden. Weet u wel? Mevrouw Hamer zet weer een
conciërge op de scholen. De D66-fractie steunt dat
fantastische initiatief, maar dat waren de Melkertbanen
die bij het eerste zuchtje tegenwind vertrokken. Mensen
zijn daar met een dubbele frustratie uitgekomen. Wij
bezuinigen inderdaad op de re-integratiebudgetten van
minister Donner. Dat kan best minder. Wie hier vindt dat
eigenlijk niet? Wij willen namelijk mensen echt aan het
werk helpen. Wij willen geen dure regelingen, zoals
thans bestaan via het CWI en UWV. Wij vinden inderdaad
dat het ontslagrecht moet worden hervormd. De
coalitiepartners hebben elkaar daarover echter eerst
anderhalf jaar de hersens ingeslagen en komen nu met
een raar verhaal van 75.000, goh, goh. Daar hebt u 3%
van de werkenden mee gepakt.
Mevrouw Hamer (PvdA): Het valt mij weer op dat u doet
alsof u anderhalf jaar geleden de Kamer ingestapt bent ...

Mevrouw Hamer (PvdA): Ik ben heel erg blij dat u op uw
schreden terugkeert. De school is echter geen markt, dus
uw hele verhaal over de markt gaat hier helemaal niet
op. Er zaten conciërges op de scholen. Dat werd
bijzonder gewaardeerd, maar het kabinet waarin u zat en
waarin u verantwoordelijkheid droeg, heeft hen allemaal
naar huis gestuurd. Dank u wel!
De heer Pechtold (D66): Een economische tegenslag
zorgt ervoor dat subsidiebanen verdwijnen. Ik zeg het
maar eens stevig: subsidie is apartheid op de arbeidsmarkt. Dan worden mensen in twee categorieën werk
ingedeeld. Wij willen echte banen creëren. Al in ons
verkiezingsprogramma zag mevrouw Hamer dat wat
betreft de doorrekeningen van het CPB mijn partij de
beste punten had voor het terugdringen van de
werkloosheid en het doen stijgen van de economie. Ik
gun mensen een echte baan en niet een baan die op de
tocht komt.
De voorzitter: U vervolgt uw betoog.
De heer Pechtold (D66): Hervormen wij onze democratie
naar de eisen van de eenentwintigste eeuw, of houden
wij vast aan een stelsel uit 1848?
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik heb slechts één heel
klein vraagje. Melkertbanen waren toch een uitvinding
van Paars? Daar zat u toch in?
De heer Pechtold (D66): U liep hier toen rond, ik nog
niet, maar ik ben 42 jaar oud, even oud als mijn partij,
dus ik neem de vollédige verantwoordelijkheid op mij.
Ja! En als ik nu kijk naar de jaren negentig – u kijkt nog
naar de jaren tachtig, maar ik ben al met de jaren
negentig bezig – dan zie ik inderdaad dat subsidiebanen
niet werken.

De heer Pechtold (D66): Wel in de Kamer.
Mevrouw Hamer (PvdA): U doet alsof u daarvoor niet
bestond of zo.
U bent nu heel verontwaardigd over het verdwijnen
van de Melkertbanen. U hebt deze echter afgeschaft,
waardoor die scholen nu zonder conciërge zitten. Ik ben
blij dat u mij nu steunt dat zij terug moeten komen.
De heer Pechtold (D66): Mevrouw Hamer, mevrouw
Hamer. Even voor de duidelijkheid: wij willen echte
banen en niet van die gesubsidieerde banen.
Mevrouw Hamer (PvdA): Weet u, voor mensen bestaat
er geen verschil tussen echte banen en nepbanen. Als zij
aan het werk zijn, dan zijn zij aan het werk!
De heer Pechtold (D66): Er bestaat wel degelijk een
verschil. De Melkertbanen moesten leiden tot gewoon
werk. Dat werd echter door de markt niet opgepakt,
ondanks alle afspraken daartoe. Vervolgens moesten die
mensen toetreden tot de publieke sector; daaruit
ontstonden de Melkertbanen, maar die zijn weggevallen.
De D66-fractie trekt in zijn tegenbegroting een bedrag
van 100 mln. extra uit om de staatssecretaris de
mogelijkheid te geven een echte baan op die basisschool
neer te zetten; uw fractie heeft dat nog niet laten zien. Ik
hoop van harte dat u morgen met dat amendement
komt.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De voorzitter: Ik wil met alle respect nu echt door naar
het volgende punt. Daar waren wij al. U was een beetje
laat met betrekking tot de Melkertbanen, mevrouw
Halsema.
De heer Pechtold vervolgt zijn betoog bij het punt van
de democratie.
De heer Pechtold (D66): Veel beleid overleeft de situatie
waarin het nodig was. Ons ontslagrecht stamt nog uit de
Tweede Wereldoorlog en was bedoeld om herhaling van
de massawerkloosheid uit de jaren dertig te voorkomen.
De arbeidsmarkt van deze eeuw is onvergelijkbaar. Onze
woningmarkt was destijds bedoeld om eigenwoningbezit
te bevorderen, maar hindert nu in deze doelstelling.
Bismarck stelde de pensioengerechtigde leeftijd op 65
jaar, met in het achterhoofd de levensverwachting van
toen. Die levensverwachting is nu 80 jaar, minister
Donner. Beleid creëert winnaars en verliezers, insiders en
outsiders. Machtige, gevestigde belangen hebben baat
bij instandhouding van de status-quo. Uw eigen
commissie-Bakker wilde die openbreken en outsiders een
kans geven. Zij kreeg echter het nakijken, weg met de
participatie. Minister Donner, u verbijt zich. Uw revolutie
blijft uit. Met de Raad van State zegt mijn fractie: het kan
zoveel beter, minister Bos. Het onvermijdelijke is niet te
voorkomen, minister Donner. U plukt alleen het
laaghangend fruit. Halve maatregelen, zeg ik.

17 september 2008
TK 2

2-71

Pechtold
Bij D66 weten mensen waar zij aan toe zijn: hervormen
voor een houdbare toekomst. Wij zetten geleidelijkheid
en voorspelbaarheid daarbij voorop. Het verhogen van
de pensioengerechtigde leeftijd met één maand per jaar
tot 67 jaar voldoet daaraan. U zet mensen op het
verkeerde been, minister-president. U komt met een
verlaging van de AOW. Laten wij het noemen zoals het
is, het was uw enige verkiezingsbelofte. Halve maatregelen staan ook in uw akkoord, of liever gezegd het aan u
gedicteerde akkoord over het ontslagrecht. Het is gepruts
in de marge. Dat komt toch niet uit de commissieBakker? In het licht van de cijfers is het volkomen
irrelevant, met een volstrekt arbitraire grens. Het is
irrelevant, want nog geen 3% van alle werknemers met
een inkomen boven de € 5000 gaat dit aan. Het ging ons
toch niet primair om die vergoeding? Het ging ons toch
om mensen makkelijker naar werk te krijgen? Daar gaat
het mij nog steeds om. Daar doet dit akkoord niets aan.
De voorzitter: Hebt u nog een vraag, mevrouw
Halsema? Ik heb het liever niet.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ook de heer Pechtold
heeft recht op zijn interrupties, voorzitter. Dat moet eerlijk
verdeeld worden.
De voorzitter: Daar doet u dan ook uw best voor!
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Daar doe ik enorm
mijn best voor. Dat zit ook in de inborst van mijn partij.
Wat doet de heer Pechtold met de zware beroepen als
de pensioengerechtigde leeftijd verhoogd wordt naar
67 jaar?
De heer Pechtold (D66): Daarvan heb ik al vanaf het
begin dat mijn partij een eigen commissie-Bakker
neerzette, gezegd dat het niet betekent dat iemand tot 65
jaar met de knieën in het zand moet blijven zitten, zoals
het gezegde luidt. Dat kan ook nu al niet. Wij willen van
baanzekerheid naar werkzekerheid gaan. Dat betekent dat
je ’’een leven lang leren’’ introduceert en dat iemand die
een zwaar beroep heeft bijvoorbeeld rond zijn vijfenveertigste een herscholing kan doen. Zo kunnen er
bijvoorbeeld betaalde conciërges op scholen worden
neergezet. Naar dat soort economieën zullen wij in de
eenentwintigste eeuw moeten toewerken. Landen om
ons heen doen dat al.
Voorzitter. Ik vraag het kabinet en de minister-president
wat zijn stip aan de horizon is. Of kijkt u vooral ver
voorbij uw eigen horizon, minister-president? U hebt wel
enthousiasme voor de Randstad in 2040 en nog meer
voor het verzanden met Veerman in de tweeëntwintigste
eeuw. Hoe verder weg, hoe enthousiaster u wordt. Ik
probeer u toch iets meer bij deze tijd te brengen. Er ligt
een prachtige investeringsagenda voor onderwijs, kennis
en innovatie. En u als voorzitter van het Innovatieplatform weet daar alles van. Toch wacht deze agenda al
jaren op uitvoering én op middelen. Waarom zet u niet
door? Er is 6 mld. nodig. Wij zetten daarop in voor twee
kabinetsperiodes lang. Dat is onze stip aan de horizon,
onze agenda mét ambitie. Wij vragen u, dat ook te doen
en ik vraag de Kamer, mevrouw Hamer, om dat samen te
doen: een akkoord voor 10 jaar over politieke scheidslijnen heen, met een agenda van vroegschoolse opvang tot
een levenlang leren, voor het bestrijden van de uitval in
het vmbo tot het faciliteren van de bètaopleidingen in

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

het hoger onderwijs; een agenda die investeert in top
onderzoek- en kenniscentra, een stevige agenda
verankerd in maatschappelijke vraagstukken; voor een
zorgstelsel dat bewaakt en verbeterd moet worden en
schreeuwt om innovatie; voor een belastingdienst en een
kilometerbeprijzing met adequate ict-toepassingen, maar
ook harde afspraken met energiebedrijven voor een
verplichte productie van schone energie. De tijd van
alleen convenanten is voorbij. Laten wij dat nú doen. De
ontwikkeling van onze kenniseconomie is harde
noodzaak. De koele cijfers souffleren ons. Nederland
bungelt onderaan de Europese lijstjes. Laten wij het nu
doen voor banen en bedrijven in Nederland. Lucent
verplaatst 1000 man, Ericsson schrapt r&d activiteiten en
Logica vertrok naar Engeland. Wij missen de wizz kids.
Weet u toen TomTom 60 vacatures had voor ingenieurs,
solliciteerde geen enkele Nederlander. Ik kreeg geen
gehoor bij uw kabinet voor een voldoende voor
wiskunde. Bij u is een vijfje genoeg.
Een aardig belastingklimaat maakt nog geen aardig
vestigingsklimaat. Wij hebben de beste scholen nodig
met tweetalig onderwijs, een welkom klimaat voor
kennismigranten: open en tolerant, met waardering voor
verscheidenheid omdat het een bron is voor creativiteit
en vernieuwing, een bloeiend cultureel leven met
internationale allure.
Het handelen, het rentmeesterschap jegens de
kunstensector past daarin niet. Het handelen van
minister Plasterk rond de basisinfrastructuur getuigt van
wereldvreemde nivelleringsdrang. Of is het gewoon plat
geldtekort. In dat geval Plasterk, zet die hoed af en ga
met de pet rond.
Mensen zijn cynisch over Den Haag, niet altijd
onterecht. Wij maken het er soms naar: koopkrachthysterie, McCarthy-achtige debatten over de jaren tachtig
en een hetze rond ontwikkelingsorganisaties. ’’Dit gaat
helemaal nergens over’’, zijn gevleugelde woorden en
inmiddels niet meer alleen aan de borreltafel. De echte
zorgen van mensen liggen in hun dagelijkse werkelijkheid van promotie, ontslag, verhuizing, ziekte, ongeluk
en schuldsanering, het door regels vergalde werkplezier
van verpleegkundigen en leraren en de soms gefrustreerde zoektocht van ouders naar goedkope, betaalbare
kinderopvang. Allemaal gebeurtenissen die het CPBmodel niet kent.
Voor mij beginnen alle vragen bij mensen zelf, bij
ieder afzonderlijk. De maatschappij is gedemocratiseerd.
Mensen staan kritischer tegenover gezagdragers die hun
legitimiteit moeten verdienen. Maar de democratie wordt
niet onderhouden. Democratie is niet: u vraagt, wij
draaien. Die belofte van maakbaarheid kan de politiek
niet waarmaken en die wil ik ook niet waarmaken.
Immers, niet ieder risico en ongemak in het leven kent
een politiek antwoord.
Er zijn genoeg onderwerpen waar de politiek wél over
gaat, maar ook dan geeft dit kabinet niet thuis. Het enige
onderhoud aan onze democratie komt in de vorm van
een staatscommissie. Die gaat de Grondwet bestuderen.
Komt er bijvoorbeeld een debat over de acceptatieplicht
voor het bijzonder onderwijs? Staan bestaande oude
structuren ter discussie? Geven wij mensen echt een
stem, of laten wij het bij interpunctie, bij punten en
komma’s van de Grondwet? Hoe kunt u mensen vragen
om dit kabinet te vertrouwen als u geen vertrouwen aan
burgers durft te geven, want dat doet u niet als u geen

17 september 2008
TK 2

2-72

Pechtold
openheid biedt over de oorlog en over onze betrokkenheid in Irak.
Ik heb u gevraagd naar de doelen, naar de stip aan de
horizon. Kom nu niet weer met die replica van dat
VOC-schip. Hoe wil dit kabinet de geschiedenisboekjes
ingaan? Toch niet als de moraalridders, strijdend tegen
de vrijzinnigheid. De ChristenUnie heeft al geschiedenis
geschreven, met een boekje, een beetje plat, ik bedoel:
met een enigszins dun boekje. Zij heeft daarin verteld
over haar successen in deze regering. Zij heeft er
blijkbaar weinig vertrouwen in dat het nog lang duurt.
Voorzitter. Wij hebben ook dit jaar tegenvoorstellen
gedaan met een eigen begroting, een niet altijd populaire
begroting, maar wel een begroting die meer recht doet
aan de turbulente tijden die wij tegemoet gaan. Ik begon
anderhalf jaar geleden met oppositievoeren naast dit
kabinet. Wij voeren met u in flottielje, ministers, maar u
hebt uw zeilen al gestreken en u dobbert rond. Wij varen
door, nieuwsgierig naar de toekomst.

Mevrouw Thieme (PvdD): Voorzitter. Nederland staat er
goed voor als ik Hare Majesteit mag geloven. Op de dag
waarop de beurzen vele procenten dalen en buitenlandse
banken omvallen, gaat het goed met Nederland. De
koopkrachtplaatjes zien er bemoedigend uit: groei moet,
groei doet je goed.
Voorzitter. De grenzen van wat wij de aarde en haar
bewoners kunnen aandoen, zijn bereikt. Onderzoekers
vallen over elkaar heen met berichten over de nijpende
wereldvoedselcrisis, de gevolgen van de opwarming van
de aarde, de uitputting van de natuurlijke hulpbronnen,
het grote tekort aan drinkwater en het voortdenderende
verlies aan biodiversiteit. De kredietcrisis voltooit het
beeld van een wereld die in brand staat. Die berichten
vragen om een daadkrachtig antwoord van de regering,
maar de Miljoenennota lijkt geschreven met de oogkleppen op van de paarden voor de gouden koets. Er wordt
nauwelijks verder gekeken dan onze landsgrenzen en de
Miljoenennota straalt daardoor een dorpse mentaliteit
uit. De schrijvers blijken vooral geïnspireerd door
electorale angst en door de jacht op de kiezersgunst van
de hard werkende Nederlander. Waar werken wij dan zo
hard aan en wat levert het op in termen van duurzaamheid? De wereld gaat aan vlijt ten onder, schreef Max
Dendermonde in 1954 en nooit eerder waren die
woorden zo waar als nu. Nederland is geen eiland zegt
minister Bos in het voorwoord van de Miljoenennota.

Alsof het een nieuw geografisch inzicht zou betreffen! Hij
zegt daarbij dat wij hier grote gevoeligheid hebben voor
wat er in de rest van de wereld gebeurt, maar wat de
directe en de indirecte gevolgen zijn van ons handelen
elders in de wereld, voor de armen, voor de dieren, voor
het natuur en voor het klimaat, daar wordt met de
Miljoenennota nauwelijks bij stilgestaan. In die zin maakt
het kabinet zich duidelijk schuldig aan eilanddenken.
Nee, voorzitter, Nederland is geen eiland, al was het
maar omdat wij driemaal de oppervlakte van Nederland
nodig hebben om de ongebreidelde consumptiehonger
op ons eigen eilandje te stillen, al was het maar omdat
wij voor de bio-industrie in Nederland toestaan dat er
honderdduizenden hectaren tropisch regenwoud worden
gekapt voor de productie van ons veevoer. De Partij voor
de Dieren vindt het ronduit decadent, ja decadent, dat de
plannen van dit kabinet zich vooral richten op het
vergroten van de welvaart hier zonder stil te staan bij
degenen die elders hard geraakt worden door wat onze
regering het komende jaar in petto heeft. Dan heb ik het
over het feit dat Nederland een van de grootste
importeurs van granen voor veevoer is. Veevoer
concurreert in hevige mate met voedsel voor mensen.
Immers, bijna de helft van de wereldgraanoogst wordt
door de veehouderij opgeslokt. Nederland is met zijn
hoge vleesproductie medeverantwoordelijk voor het feit
dat bijna één miljard mensen honger lijden. Ik heb het
over de 450 miljoen landbouwdieren in Nederland, die
voor onze lekkere trek worden gemarteld en gedood na
een kort en zeer ellendig leven. Ik heb het over de
miljoenen wilde dieren die op de rand van uitsterven
staan, omdat hun leefgebied drastisch is verkleind door
onze onstuitbare honger naar meer.
Het is voor de PvdD onacceptabel dat dit kabinet in de
Miljoenennota vooral antwoord geeft op de vraag hoe
wij hardwerkende Nederlanders ook volgend jaar meer
kunnen uitgeven, hoe wij hardwerkende Nederlanders
het investeringsklimaat kunnen verbeteren en hoe wij
hardwerkende Nederlanders internationaal de liberalisering van de wereldmarkt kunnen bevorderen. Het zijn de
one-issuegeluiden hier in deze Kamer die alleen gericht
lijken te zijn op de exclusieve belangen van de Nederlander en zijn koopkracht. Als je echt naar een duurzame
samenleving streeft, moet je niet alleen naar de grenzen
van je eigen eilandje kijken, maar ook naar de gevolgen
van het Nederlandse beleid voor de rest van de wereld.
Ik wil de regering dan ook oproepen, de Miljoenennota
uit te breiden met een wereldeffectrapportage. Ik doel
daarbij op een doorrekening van de gevolgen van de
Miljoenennota voor de wereldvoedselverdeling, voor de
opwarming van de aarde, de ontbossing en het welzijn
van dieren hier in Nederland en daarbuiten. Hierop krijg
ik graag een reactie van de minister-president. Voor
bedrijven is het namelijk heel normaal, zelfs verplicht om
een milieueffectrapportage te overleggen. Waarom zou
dat bij de besteding van 180 mld. aan overheidsgelden
totaal uit het oog verloren worden?
Vooruitlopend op de resultaten van deze wereldeffectrapportage is al duidelijk dat de wereldproblematiek
vraagt om bezinning. Bezinning op ons eigen handelen
en consumptiegedrag. Steeds meer onderzoekers
benadrukken dat wij de grenzen van het ongebreideld
consumeren hebben bereikt. Wij zullen onze consumptie
moeten matigen om onze aarde te redden en solidariteit
en mededogen invulling te geven. Het is zoals Arnold
Heertje onlangs zei: groei is een veel te beperkte

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

De heer Slob (ChristenUnie): Voorzitter. De ChristenUnie
heeft helemaal geen boekje geschreven, maar het klopt
wel dat er iemand is geweest, een journalist, die
zelfstandig het initiatief heeft genomen om een boekje te
schrijven. Dat recht hebben wij hem niet ontzegd, maar
dat is niet onder de verantwoordelijkheid van de
ChristenUnie gebeurd. Ik zeg dit ter geruststelling van de
heer Pechtold, want hij wist dit niet.
De voorzitter: Waarvan akte!
De heer Pechtold (D66): Voorzitter. Ik zag de vicepremier
dit en een ander boekje aanprijzen in een programma. Er
stond van alles in over platheid. Ik dacht: daar horen wij
nog wat over. Een kabinet met de ChristenUnie dat er
anderhalf jaar is, is beschreven: dat klopt.
©

Algemene politieke beschouwingen

2-73

Thieme
maatstaf voor welvaart. Nobelprijswinnaar en voorzitter
van het IPCC, de heer Pachauri, stelt dat een boer op 1
ha. grond het hele jaar wel 30 mensen kan voeden met
groente, fruit en granen, maar slechts vijf tot tien
mensen als land alleen gebruikt wordt voor de productie
van vlees, zuivel en eieren. Wij kunnen dus eenvoudig
drie tot zes keer zoveel monden voeden met een iets
ander beleid! Daar liggen de mogelijkheden om de
welvaart in de wereld te herverdelen. Wij kunnen de
kosten van het klimaatbeleid met 50% verminderen. Is
dat nu geen goed nieuws? Hoe moeten wij dat doen?
Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving dienen
wij simpelweg toe te gaan naar een dieet met minder
vlees. De zojuist verschenen Milieubalans is helder over
de klimaatdoelstellingen van dit kabinet: ze worden niet
gehaald en zeker niet als te veel op Europa wordt
geleund, en dat gebeurt. Er is een trendbreuk nodig.
Waar wachten wij op?
Een regeling voor zonneboilers en het toejuichen van
windmolens is nog geen duurzaam beleid. Alle klimaatdoelstellingen van dit kabinet voor particuliere huishoudens kunnen worden gerealiseerd als wij Nederlanders
allemaal één dag geen vlees zouden eten. De Partij voor
de Dieren heeft sinds haar entree in de Kamer gepleit
voor vleesconsumptievermindering. Wij hebben zelfs een
film gemaakt over de gevolgen van de veehouderij voor
het klimaat. Het heeft even geduurd, maar gelukkig zie ik
nu iets daarvan terug in de begroting van milieuminister
Cramer, die zegt werk te willen maken van een vermindering van de vleesconsumptie. Ook de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking roept ons op, de biefstuk
wat vaker te laten staan. Die waarheid doet echter, heb ik
het idee, nog wel een beetje pijn, want de minister van
LNV lijkt een heel andere koers te willen varen. Welke lijn
heeft het kabinet nu? Die van de ministers van VROM en
voor OS, of die van de minister van LNV? Eerlijk gezegd
snap ik het nu niet meer. Ik zie de minister van LNV de
benen uit haar lijf lopen om Nederlands kalfsvlees in
Rusland te verkopen, en dat terwijl Europa heeft besloten
om alle handelsbetrekkingen te bevriezen totdat de
Russische troepen uit Georgië zijn gehaald. Graag
duidelijkheid daarover.
De noodzaak om collectieve problemen ook collectief
aan te pakken, blijkt aan dovemansoren gericht. Het
kabinet kijkt zelfs liever naar het bedrijfsleven, de markt
en de consument en blijft zelf als een soort voetbalvader
aan de zijlijn staan: ’’Jongens, kom op, vooruit’’, maar
zelf een regierol nemen, ho maar! Zo’n houding
verwacht je van de VVD. Die vindt milieubescherming
niet eens een overheidstaak, zo hebben wij vandaag
mogen vernemen. Van de regeringspartijen verwacht ik
echter iets anders. Via nietszeggende convenanten wordt
het bedrijfsleven opgeroepen vooral zichzelf aan te
sporen om de troep die het maakt zelf op te ruimen.
Zelfregulering heeft veel weg van het ’’doe-het-zelfregeren’’. Robert Reich, een toonaangevend econoom,
zei hierover: ’’Maatschappelijk verantwoord ondernemen
is weinig meer dan flauwekul. De ravage die het
superkapitalisme overal aanricht, kan alleen maar
gekenterd worden door een versterking van onze
publieke instituties.’’ De markt kent geen ethiek, dat
zouden christendemocraten, sociaalliberalen, sociaaldemocraten en socialisten met ons eens moeten zijn. Het
is schandelijk dat de ABN Amro ongegeneerd beleggers
oproept om te speculeren op de voedsel- en grondstofprijzen. Daarmee wordt gezegd: stap nu in en maak

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

kleingeld van alles wat waarde heeft. Wij hebben van de
economie een casino gemaakt. Niet de intrinsieke
ontwikkeling van ons bedrijfsleven en onze samenleving
bepaalt hoe het gaat met onze economie en onze
welvaart. Nee, speculeren is de maat der dingen
geworden. Een sterke overheid moet ingrijpen in plaats
van te goochelen met koopkrachtplaatjes. Wij vragen om
een streng beleidskader waarin de ecologische en
maatschappelijke grenzen van economische groei
gerespecteerd worden en langetermijnbelangen centraal
gesteld worden. Wanneer maakt de regering daar
eindelijk eens werk van?
De kredietcrisis is niets anders dan een symptoom van
onze hebzucht, het westerse mens-centraaldenken ten
koste van alles wat weerloos is. Het kabinet merkt niet
op dat burgers hun groene zorgen onvoldoende
verwoord zien in het overheidsbeleid. De overheid loopt
liever achter de lobby aan van de bio-industrie, het
bedrijfsleven en de visserij. Zij hebben er alle belang bij
om de milieubeweging in diskrediet te brengen, waarbij
dierenactivisten worden gecriminaliseerd en zij niet
bereid zijn om dit te veroordelen als dat gebeurt.
Ondertussen wordt het advies van de AIVD om meer
transparantie te bewerkstelligen bij dierproeven of zelfs
maar het budget te verhogen voor alternatieven, niet
overgenomen. Ook de discussie over de subsidiëring van
milieuorganisaties is werkelijk beschamend. Nee, neem
dan de subsidiëring van de sectoren die onze leefomgeving kapot maken, zoals de 30 mln. subsidie aan de
bio-industrie, en de visserij die met miljoenen euro’s op
zee wordt gehouden; maar tegen welke prijs? Ruim de
helft van de vispopulaties is overbevist, een kwart is al
ingestort, 90% van de grote vis is weg en driekwart van
de commerciële vis zit in de gevarenzone. Visserijbioloog
Pauly zegt: ’’De samenleving betaalt de vissers om het
milieu te verwoesten.’’ Het kabinet spreekt in de
troonrede echter over een stabiele toekomst voor de
visserij. Wat bedoelt het kabinet daarmee?
In de koopkrachtplaatjes komen de waarden die echt
van belang zijn niet aan de orde. Er wordt eenzijdig
gekeken naar wat het komende beleidsjaar ons in
financiële zin oplevert maar niet naar wat wij kwijtraken
in termen van natuur, biodiversiteit, milieu en dierenwelzijn. Voor wie verder kijkt dan koopkrachtplaatjes zijn
wij vandaag opnieuw allemaal verliezers.
Mevrouw Halsema (GroenLinks): Ik begrijp heel goed
waar u op wijst, namelijk op onze verantwoordelijkheid
voor de verhoudingen elders. U wekt echter wel een
beetje de indruk dat de minima in Nederland, bijvoorbeeld de chronisch zieken en gehandicapten, die het wel
degelijk belangrijk vinden dat zij het iets beter krijgen,
ook egoïstisch zouden zijn. Ik kan mij eigenlijk niet
voorstellen dat u dat bedoelt.
Mevrouw Thieme (PvdD): Nee, zeker niet. Het is van
uitermate groot belang dat juist de mensen die in een
kwetsbare zone zitten, beschermd worden tegen de
markt. Als het gaat om zorg, onderwijs en arbeidsmarkt,
moet daar alle geld naartoe om kansen te bieden aan
mensen. Wij geloven er heel sterk in dat als mensen een
goede opleiding krijgen en zij kansen krijgen om zich te
ontwikkelen, een visie ontplooid kan worden richting een
duurzame samenleving. De debatten die hier plaatsvinden, gaan evenwel vooral over wat wij erbij krijgen, zelfs
in procenten, in plaats van dat ze gaan over wat wij aan

17 september 2008
TK 2

2-74

©

Van links van rechts de heren Bos, Balkenende en Rouvoet,
respectievelijk minister van Financiën, minister-president,
minister van Algemene Zaken en minister voor Jeugd en Gezin
© M. Sablerolle – Gouda

het kwijtraken zijn. Wat hebben wij aan goed onderwijs
als de scholen straks onder water staan? Wij realiseren
ons te weinig dat wij op een Titanic zitten en dat wij een
beetje met de dekstoelen aan het schuiven zijn om te
proberen om het nog aangenaam te maken, terwijl wij
een heel andere koers zouden moeten varen.
Ook het natuurbeleid is slachtoffer van zelfregulering.
Pyromanen worden geraadpleegd over blusmethodes.
Het huidige natuurbeleid is volgens het Planbureau voor
de Leefomgeving onvoldoende. Strenge beschermingsmaatregelen en aankoop van grond zijn onontkoombaar,
maar vooralsnog wordt vooral koortsachtig gezocht naar
verdere groeimogelijkheden voor de vervuilende
veehouderijbedrijven in een land dat qua natuurwaarden
onderaan de Europese lijst bungelt. Een fikse krimp van
de veestapel is de enige oplossing, maar krimp van de
veestapel is in dit kabinet een taboe. Hoeveel moet er
nog gebeuren voordat dit gaat veranderen?
Het is goed dat het kabinet extra geld lijkt uit te
trekken voor de verbetering van het dierenwelzijn, maar
laten wij niet te vroeg juichen, want er zit een adder
onder het gras. Bij nadere bestudering lijken de
bedragen onder de noemer ’’dierenwelzijn’’ vooral een
verkapte ontwikkelings- en investeringssubsidie voor de
bio-industrie. Wij worden voor het lapje gehouden en de
dieren zijn daar de dupe van. Ik vraag de rentmeesters
van dit kabinet hoe mensen verwachtingsvol naar de
hemel kunnen kijken terwijl zij tegelijkertijd genadeloos
omspringen met levende wezens die van hen afhankelijk
zijn. Dierenwelzijn is voor het eerst opgenomen in het
regeerakkoord. Hoe gaat de regering daar nu eindelijk
echt werk van maken? Wat kan de minister-president
zeggen over het dierenwelzijnsplaatje? Gaan wij de
situatie benaderen die ons in kinderboekjes nog steeds
als norm wordt voorgespiegeld? Er zullen daadwerkelijk
stappen gezet moeten worden naar een mens- en
diervriendelijke samenleving. De vraag is of en zo ja,
wanneer het kabinet eindelijk beleid maakt en bereid is
om daarmee substantiële stappen te ondernemen. In het
belang van de dieren en in het belang van de mensen
zal er spoedig een einde moeten komen aan de
bio-industrie.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

De heer Van der Vlies (SGP): Mevrouw de voorzitter.
Wie wil er niet vooruit in het leven? Iedereen wil vooruit.
Daar is niets mis mee, integendeel. Iemand heeft
uitgerekend deze week tot ’’week van de vooruitgang’’
benoemd. De vraag die wij hier moeten beantwoorden,
is of het voorgenomen regeringsbeleid daarbij wel helpt
of juist niet. Vaak wordt gezegd dat wij door onze
politieke bijdragen ons land en de wereld een beetje
beter willen achterlaten dan wij die aantroffen. Daarbij
gaat het op z’n minst ook om de richting van deze
veranderingen, om koers en kompas dus! Wat de één
vooruitgang vindt, wordt door de ander mogelijk als
achteruitgang ervaren. Het huidige vooruitgangsgeloof,
met een horizon die vooral bestaat in materieel geluk, is
trouwens veel te arm.
De verwachtingen waren bij het aantreden van dit
kabinet hoog gespannen, zeker bij ons, niet in het minst
door de deelname van twee christelijke partijen aan de
coalitie. Dat zijn twee van de drie coalitiepartijen. En
inderdaad, in het coalitieakkoord en later in het
beleidsprogramma zaten punten waar wij warm van
werden. Er waren nogal wat goede voornemens,
waarvan wij toen zeiden: goed. Nu moet het er echter
dan ook wel van komen! Wij zijn anderhalf jaar verder.
Zeker, er gebeurt van alles, maar het kost ons nu en dan
moeite om onze aanvankelijk warme gevoelens op
temperatuur te houden. Immers, helaas zijn er koude
douches te over: adoptie door homoparen, een ruime
kabinetsdelegatie op de GayPride, meer mogelijkheden
voor embryoselectie, het prostitutiebeleid nog niet
ingeperkt, porno op de publieke omroep, gewetensbezwaarde trouwambtenaren nog steeds vogelvrij en het
duo-moederschap versoepeld. Juist bij deze kwesties
hadden wij op een andere koers gehoopt van uitgerekend dit kabinet. Waar gaat dit kabinet nu eigenlijk voor?
Natuurlijk: Samen werken, samen leven. Wat is echter de
immateriële inzet? Bijvoorbeeld op de thema’s sociale
cohesie, gemeenschapszin, verantwoord burgerschap. De
één heeft het over niksigheid en de ander over een fletse
uitstraling. Wat is daarop het daadkrachtige antwoord?
Een nieuw elan is hard nodig.
Het onbehagen in de samenleving over de prestaties
van de politiek en het gezag en de daadkracht van de
overheid neemt eerder toe dan af. De cultuursocioloog
Gabriël van den Brink stelde onlangs dat wij weer op
zoek moeten naar het grote verhaal. Daar hebben
burgers weer behoefte aan, omdat hun dat motiveert en
inspireert. In culturele zin kent ons land een te grote
diversiteit, stelt hij. Er is meer verbondenheid nodig aan
elkaar en met het grote geheel. We hebben een publieke
moraal nodig. En juist die hebben wij volgens hem aan
de wolven gevoerd. Nu zoekt iedereen het zelf maar uit.
Er is dus weer een groot verhaal nodig. Ons grote
verhaal is de verwijzing naar het enige zuivere kompas
van het Woord van God, de Bijbel en Zijn Tien Woorden,
land en volk tot zegen. Dit kompas te volgen – en dat
wordt van ons allen gevraagd – is pas echt vooruitgang.
Het zou werkelijke geborgenheid bieden aan alle burgers.
De oproep ertoe is echter niet vrijblijvend. De consequenties moeten worden getrokken. Als wij dat doen, is
daaraan Zijn zegen verbonden. Maar de andere kant van
die medaille is dat als dit ’’navolgen’’ uitblijft, het ergste
valt te vrezen.

17 september 2008
TK 2

2-75

Van der Vlies
Onze politieke overtuiging is geworteld in de
joods-christelijke traditie en de Bijbelse boodschap voor
het persoonlijke en openbare leven. Een zegen voor
onszelf en ons land. Wie zal ontkennen dat onze jachtige
en gestreste samenleving behoefte heeft aan de zondag
als haven van rust? Wie durft eigenlijk af te dingen op de
beschermwaardigheid van alle geschapen leven? Wie is
er nog blind voor dat er op het punt van moreel besef
een grote slag geslagen dient te worden als het gaat om
gezagsverhoudingen, omgangsvormen en dergelijke? Het
is toch de omgekeerde wereld als bijvoorbeeld aan
hulpverleners politiebegeleiding moet worden meegegeven om agressie en geweld te voorkomen. Wij zijn veel
te toegeeflijk geworden. Wij moeten eens doorpakken.
Dat zou pas vooruitgang zijn! Wil het kabinet bijvoorbeeld insteken op ondersteuning van de gastlessen van
de Bond tegen het vloeken?
Ik denk ook aan schade en overlast door overmatig
gebruik van alcohol en van drugs. Natuurlijk, eigen
verantwoordelijkheid eerst. Daar waar aan de orde
dragen ook ouders die. Wij moeten veel helderder maken
dat wij jong en oud in voorkomende gevallen gewoon
een maat opleggen en aanpassing afdwingen. Wij
moeten af van het cultuurtje dat er toch eindeloos
genoten en gedronken moet kunnen worden. Moed en
lef zijn er voor nodig om ook dit aan te pakken.
De AIVD heeft recent aangegeven dat de terroristische
dreiging uit radicaalislamitische hoek in ons land
substantieel is toegenomen. Dat betekent opnieuw de
zware verantwoordelijkheid om het debat over de
groeiende islam in ons land eerlijk en open te voeren. Na
Fitna is het debat over de islamisering welhaast stil
gevallen. Sterker, sommige bewindslieden stralen uit dat
deze islamisering over ons zal komen en dat de
consequenties daarvan moeten worden aanvaard:
feestdagen, huwelijksrecht, polygamie enzovoort. Ook
het bredere debat over waarden en normen hoort hier
bij. Kunnen wij daartoe verdergaande voorzetten van het
kabinet verwachten en zo ja, welke?
Ook in internationaal verband zien wij de invloedssferen van de radicale islam snel groter worden, bijvoorbeeld in delen van Afrika. Heeft deze trend voldoende
aandacht van de EU? Wat doet zij hiermee? Legt onze
regering hierbij in internationaal verband vaak genoeg de
vinger? Met welk resultaat en met welke consequenties?
In dit verband roep ik de regering op tot een krachtige
houding ten opzichte van islamitische regimes op
momenten dat zij bijvoorbeeld oproepen tot vernietiging
van de jubilerende staat Israël of aanzetten tot demonisering van hun aartsvijand VS. Dat is iets waaraan wij nooit
mogen wennen. Het is ook beschamend dat het
antisemitisme steeds weer de kop opsteekt. Dat kan toch
niet? Graag ook op deze punten een heldere reactie.

sommigen gaat over grenzen, in ieder geval over die van
mij. Hoe kijkt de heer Van der Vlies daar tegenaan? Zou
hij zijn oproep aan de regering, om verwarring te
voorkomen, voor mij in een breder perspectief willen
zetten?

De heer Pechtold (D66): De heer Van der Vlies en ik
verschillen hemelsbreed – als ik het zo mag noemen –
van mening over sommige thema’s. Als het gaat om de
oproep ten aanzien van sommige religies en hoe leiders
daarmee omgaan, of dat nu kerkelijke of religieuze
leiders, dictators of wat dan ook zijn, hoop ik echter dat
ook hij oog heeft voor wat er in andere geloven aan
radicalisering is. In sommige landen wordt bijvoorbeeld
het geweld tegen homo’s breed, ook door de staat,
ondersteund. Dat vindt niet alleen binnen de islam
plaats. Ook zijn er heftige reacties op abortus. Je kunt
het daarmee niet eens zijn, maar het gedrag van

De heer Van der Vlies (SGP): Dat wil ik graag proberen.
Als het bijvoorbeeld gaat om geweld tegen homo’s, is
mijn fractie helder. Dat kan dus niet, nergens, niet hier en
niet elders. Dat is duidelijk. Over abortus provocatus
hebben wij een moreel-ethische opvatting. Helaas – dat
is onze weging van het geheel – is dat in onze wet- en
regelgeving verankerd geworden. Daarbij voelen wij ons
niet thuis. Daartegen blijven wij ons verzetten. Ik denk
dat dit een oprechte opvatting is die politiek mag worden
uitgedragen. Tegen bezettingen van klinieken en tumult
daaromheen – ik herinner mij nog heel goed de jaren 70
en 80, de Bloemhovenkliniek enzovoorts – heeft mijn
fractie altijd geprotesteerd, want zo gaan wij niet met
elkaar om. Vergun mij echter een principiële opvatting
over abortus provocatus.
Voorzitter. Mijn fractie maakt zich er in toenemende
mate zorgen over dat de Europese Unie zich meer en
meer lijkt te storten op de gelijke behandeling en
non-discriminatie als thema. Nederland kent op dit
aangelegen terrein relatief uitgebalanceerde wetgeving
waarbij uitdrukkelijk rekening wordt gehouden met de
eigen traditie. Het mag noch kan zo zijn dat ons systeem
wordt gefrustreerd door Europese initiatieven, nu actueel
voor ’’buiten de werkvloer’’. Dit is toch typisch een
terrein waarvan wij helder moeten zeggen dat niet de
Europese Unie, gedachtig het subsidiariteitsbeginsel,
maar nationale overheden aan zet zijn? Is de regering
hier wel voldoende alert op?
Wij nemen graag aan dat de bewindslieden van VWS
hun uiterste best doen om hun beleidsterrein vooruit te
helpen: kwaliteit, toegankelijkheid en bereikbaarheid.
Toch schiet dat nog niet echt op. Elke keer weer wordt
het uitgezette beleid overschaduwd door negatieve
ervaringen van wachtlijsten, bureaucratie, een overmaat
aan controlezucht en dergelijke. Hoeveel spoeddebatten
zijn er in het achterliggende jaar al niet gewijd aan de
wachtlijsten in de thuiszorg en in de jeugdzorg en aan de
prijsvorming rondom medicijnen en medische dienstverlening? Hoe komt dat toch? Waarom kunnen ze in België
blijkbaar wel wat hier maar steeds niet lukt, op deze
punten althans? Wij moeten niet alles willen controleren,
met alle rompslomp van dien. Een thuiszorg- of
verpleeghuismedewerker wil iets voor de medemens
betekenen, niet per handeling de minuten klokken. Deze
verschraling leidt tot onvrede en ergernis. Wij horen
helaas te vaak schrijnende verhalen en wij zijn dit meer
dan moe. Het gaat niet allereerst om productiecijfers,
maar om mensen in kwetsbare omstandigheden. Er moet
een overtuigende omslag worden bereikt. Dit hardnekkige probleem is departementsoverstijgend; graag
aandacht daarvoor.
Met meer dan gewone belangstelling zien wij uit naar
de toegezegde gezinsnota, die nog dit jaar, naar ik heb
begrepen oktober aanstaande, verschijnt. Een goed en
positief gezinsbeleid is immers urgent als wij veel
maatschappelijke problemen willen oplossen. Het gezin
is en blijft de hoeksteen van onze samenleving. De
definitie van ’’gezin’’ luistert nauw, daaraan zitten
principiële kanten. Het mandaat van de overheid om in te
grijpen in gezinssituaties, maar ook de grenzen daarvoor,

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Algemene politieke beschouwingen

2-76

Van der Vlies
vragen om precisie. Het ontmoedigen van echtscheiding,
vooral met het oog op de kinderen, moet, zoals
toegezegd, in deze nota concrete instrumenten krijgen.
Wij hopen vurig dat deze nota op dit aangelegen
beleidsterrein vooruitgang – en dan echt in de goede
richting – mogelijk maakt. Het is immers uiterst urgent
dat opnieuw wordt geïnvesteerd in de opvoeding van
onze kinderen en in de begeleiding van onze jeugd.
Hieraan raakt uiteraard het beleidsterrein van de
kinderopvang. Daarop moet worden bezuinigd. Dat kan
ook. Tweeverdieners kunnen immers veel meer dan nu
gebeurt, worden aangesproken op hun eigen financiële
bijdrage. Bovendien moeten niet de kosten, maar het
belang van het kind centraal staan in deze discussie. Het
is veruit het beste als ouders hun kinderen zelf verzorgen. Daarom zou mijn fractie er in elk geval groot
bezwaar tegen maken als het uiteindelijk zo uitpakt dat
de informele kinderopvang en het gastouderschap,
waarvoor wij in verhouding voorkeur hebben, het
nakijken hebben. Uit het op 5 september gepubliceerde
onderzoek van de Universiteit Leiden blijkt dat jonge
kinderen zich bij gastouders veel meer op hun gemak
voelen dan op kinderdagverblijven. Dat verbaast ons
niets! Daaraan moeten wij consequenties verbinden. Het
kindgebonden budget, mits breed ingericht en gevoed,
biedt grote kansen. Welke beleidsconclusies worden aan
de uitkomsten van dit onderzoek verbonden?
Hokken en keten waar veel alcohol wordt gebruikt, zijn
een belangrijk jeugdprobleem. Juist bij dit thema blijkt
de verkokering tussen de betrokken partijen groot te zijn.
Dat is toch te gek voor woorden? Waarom maakt het
kabinet niet nog meer haast om te komen met een
integrale aanpak van dit probleem? Ook het aanbod van
alcohol moet nu eindelijk eens echt aangepakt worden.
De maatregelen van het kabinet tot nu toe zijn onvoldoende. Tegen prijsacties wordt nauwelijks opgetreden
en een effectief reclameverbod ontbreekt. Alcohol is op
te veel plaatsen verkrijgbaar. Daarom zullen wij tijdens
de komende begrotingsbehandeling concrete voorstellen
doen om dit probleem echt eens aan te pakken.
De aanbevelingen van de commissie-Veerman worden
overgenomen. Dat is terecht, want het gaat om een
majeur probleem. Toekomstgericht overigens; ’’Geen
paniek, wel snelle actie’’ was het adagium van de heer
Veerman toen hij zijn rapport presenteerde. Hoe worden
de nodige geldelijke middelen over vele jaren veiliggesteld? Komt er toch een fonds uit aardgasbaten? En
hoe houden we het blijvend op de politieke agenda?
Deze vraag moet natuurlijk ook de Kamer beantwoorden.
De instelling van een themacommissie kan daarbij nuttig
zijn.
Er is ook een visie op de Randstad gepresenteerd tot
2040. Wij gaan daarover graag in gesprek. Wij willen nu
wel markeren dat het platteland en regionale steden niet
in onzekerheid mogen verkeren. Ons voorstel is om het
samenwerkingsverband van plattelandsgemeenten – de
zogeheten P10 – een status te geven als overlegpartner,
vergelijkbaar met die van de grote steden en de
middelgrote steden, respectievelijk de G4 en G31. Ook
het behoud van het voorzieningenniveau van kleine
kernen verdient blijvend aandacht. Ik wil graag een
toezegging op dit voorstel.
De agrarische sector en de visserij verdienen voluit de
steun van de samenleving. Zij brengen ons dagelijks
voedsel. Bovendien ontlopen zij hun verantwoordelijkheid als het gaat om duurzaamheid, niet. Maar de boeren

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

en vissers moeten hiervoor wel een reële kans behouden. Er moet ook voldoende brood op hun plank komen,
zo simpel is het.
De voorzitter: Mag het een beetje rustiger in de zaal? Ik
kan u allemaal letterlijk verstaan, zoals mevrouw Van
Gent nu. Het valt haar niet eens op dat wij inmiddels
naar haar luisteren en niet meer naar de heer Van der
Vlies.
De heer Van der Vlies (SGP): Bepaalde milieugroepen
dienen in dit licht een pas op de plaats te maken.
Gewraakte acties als van Wakker Dier, Greenpeace en
Vogelbescherming Nederland moeten worden aangepakt.
Het gaat niet om de doelstellingen van deze clubs sec,
maar wel om hun acties. Wij kennen allemaal de
actualiteit. Dat gaat mijn fractie veel te ver. De visserij en
de landbouw gaan daar te zeer onder gebukt en zijn in
de gevarenzone gekomen. Dat moeten wij niet laten
gebeuren.
Mevrouw Thieme (PvdD): Ik ben niet van de heer Van
der Vlies gewend dat hij gewoon namen noemt zonder
daarbij de feiten te vermelden. Op welke acties doelt hij?
De heer Van der Vlies (SGP): Ik doel op acties rondom
de nertsenfokkerij van Wakker Dier, het gooien van
betonblokken door Greenpeace in gebieden waar de
visserij actief is en de Vogelbescherming. In het laatste
geval doel ik op het Wad en de mosselzaadvisserij.
Mevrouw Thieme (PvdD): Wat is er precies mis met die
activiteiten? Wakker Dier doet overigens niets met
nertsenfokkerijen. Die organisatie strijdt tegen de
bio-industrie. De heer Van der Vlies weet dus niet eens
wat Wakker Dier doet, maar hij beticht die organisatie
van iets wat hij niet kan benoemen. Hij spreekt over de
Vogelbescherming en het Wad – dan heb ik het over de
mosselvisserij – maar dat zijn legale acties. Dat is bij de
Raad van State uitgevochten. Het voeren van die acties is
hun goed recht. In een democratie is het juist iets om
trots op te zijn.
De heer Van der Vlies spreekt over Greenpeace en
betonblokken. Het zijn geen betonblokken maar het is
natuursteen. Dat is een groot verschil.
(Gelach)
Mevrouw Thieme (PvdD): Dat hoongelach van die kant,
kennen wij nu wel als het om het milieu gaat. Ik weet
waar het vandaan komt.
Onlangs heeft een Britse rechter uitgesproken dat de
acties van Greenpeace gewoon door de beugel kunnen
en dat de schade die de industrie ons milieu toebrengt
iets is om te sanctioneren. Ik zou het dan ook waarderen
als de heer Van der Vlies zijn beschuldigingen terugnam.
Hij kan die immers niet onderbouwen.
De heer Van der Vlies (SGP): Ik denk er helemaal niet
over om die beschuldigingen terug te nemen. Alleen als
het gaat om Wakker Dier en de nertsenfokkerij, wil ik
daarnaar onderzoek doen. Als ik wat dat betreft fout zit,
wil ik dat absoluut nuanceren want wij moeten eerlijk
door het leven gaan. Dat geldt ook indien dat voor mij
betekent dat ik mijn woorden terug moet nemen. Wat
Greenpeace en de Vogelbescherming betreft is het heel

17 september 2008
TK 2

2-77

Van der Vlies
duidelijk. Ik heb genuanceerd gesproken en niet de
intenties van die organisaties aan de orde gesteld. Ik heb
op zichzelf begrip voor die intenties en misschien heb ik
daarvoor hier en daar zelfs nog waardering ook. Als het
gaat om het afstorten van natuursteenblokken in
visgebieden met alle risico’s van dien, ben ik van mening
dat dit de rechtsstaat en de rechtsorde tart. Daaraan
moeten wij dus niet willen toegeven en beginnen. Dat
wil ik duidelijk maken.
Ik was bezig met bijna het laatste blokje, namelijk de
energie. Energie is weer ’’hot’’. Het accent ligt nu op de
beschikbaarheid en dat is terecht. Stijgende energieprijzen, eindige voorraden fossiele brandstoffen en
mogelijke energieconflicten nopen tot actie. De
spierballentaal van Rusland in de afgelopen weken, was
een duidelijk signaal. Een intensieve discussie moet in
concrete actie uitmonden. Wat mijn fractie betreft staat
het slot op de bouw van een nieuwe kerncentrale ter
discussie: niet over drie jaar, maar nu. De laatste brief
daarover van het kabinet, vond ik dan ook niet onverstandig. Laat Delta maar met een aanvraag komen. Die
zal netjes worden beoordeeld. Zo hoort het ook. De
conclusie van die discussie moet zijn of de bouw al dan
niet doorgaat. Daarover is nog geen uitspraak. Wij
moeten die discussie aan willen gaan, al zal die veel tijd
in beslag nemen. Ik liet mij informeren en heb begrepen
dat de aanlooptijd vijf, zes of zeven jaar zal zijn. Als wij
daaraan pas na deze kabinetsperiode beginnen en tot de
conclusie komen dat wij die richting op moeten als
interim-oplossing voor de energiebalans, zouden het
verloren jaren geweest kunnen zijn.
De koopkrachtdiscussie is altijd dominant. Belofte
maakt schuld. Niemand mag er in koopkracht op
achteruit gaan. Wij willen allemaal vooruitgang. Ik vraag
bijzondere aandacht voor de inkomenspositie van
eenverdieners en die van chronisch zieken en/of
gehandicapten en sommige ouderen. Van een christelijksociaal kabinet mag juist worden verwacht dat die
groepen er relatief beter af komen dan bijvoorbeeld
tweeverdieners.
Ik sluit mij aan bij het weblog van de heer Slob waarin
hij zich uiterst kritisch uitlaat over het pleidooi van
premier Balkenende om arbeidsparticipatie te verheffen
tot een morele plicht. Hij sprak van overwaardering van
betaald werk en wees daarbij op het belang van
vrijwilligerswerk en mantelzorg. Dat deed hij zojuist ook.
De voorzitter: Gaat u afronden, mijnheer Van der Vlies?
De heer Van der Vlies (SGP): Dat zal ik doen, mevrouw
de voorzitter.
Mijn vraag is heel simpel: als dat zo is, wat is dan de
boter bij de vis?
Ik rond af. Ik sla twee kleine puntjes over, want ik
begrijp het dringende verzoek van de voorzitter. Het
woord ’’vooruitgang’’ is regelmatig gevallen. Het gaat
daarbij over de juiste koers en een zuiver kompas. Wij
vinden die in een door de Bijbel genormeerde politiek,
die wij dringend aanraden. Dat kan echt niet op eigen
kracht, zoals minister Bos gisteren bij de presentatie van
de Miljoenennota in de Kamer leek te suggereren. Hij
weet toch met mij wel dat wij daarbij de zegen van God
behoeven? Die wenst de SGP-fractie alle kabinetsleden
en ook alle collega’s van harte toe.

Tweede Kamer

Algemene politieke beschouwingen

©
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Voorzitter. Wij hebben
vandaag veel gesproken over plannen, begrotingen en
tegenbegrotingen. Wat zijn plannen en begrotingen
echter waard als de burger er geen vertrouwen in heeft?
Bijna de helft van de bevolking vindt dat het kabinet de
samenleving verslechtert. Hoe komt dat? Doordat dit
kabinet desastreuze beslissingen neemt en vervolgens
goochelt met de cijfers.
Afgelopen zomer heb ik een onderzoek laten uitvoeren
naar de kosten van het generaal pardon voor asielzoekers dat vorig jaar door de draai van het CDA
mogelijk werd gemaakt. Die beslissing tot uitvoering van
een generaal pardon, was al erg genoeg. Nadat ik met
het CDA drie jaar heb gezwoegd om dertig jaar
wanbeleid te herstellen, ging het ineens om als een blad
aan een boom om samen met de PvdA op het pluche te
kunnen blijven. Vanochtend hebben wij allemaal in de
Volkskrant kunnen lezen dat de toestroom van asielzoekers weer toeneemt en dat de begroting voor de
opvang weer omhoog moet worden bijgesteld.
Het generaal pardon is helaas een feit, maar daar ging
mijn onderzoek niet over. Mijn onderzoek ging over de
kosten. Als je een beslissing neemt of als je, zoals in het
geval van het CDA, besluit om 180 graden te draaien,
moet je eerlijk zijn tegen de burger over de gevolgen en
de kosten ervan. Dat is niet gebeurd. De bestudering van
dit dossier heeft tot de conclusie geleid dat deze regering
niet alleen de Kamer, maar ook de hele Nederlandse
bevolking heeft misleid en voorgelogen. De kosten van
het generaal pardon van 27.500 uitgeprocedeerde
asielzoekers, zouden volgens dit kabinet bijna 450 mln.
bedragen. Onderzoek van Trots op Nederland toont aan
dat de kosten in 2009 bijna het dubbele zullen bedragen
en dat de totale kosten van het generaal pardon meer
dan 6 mld. zullen zijn, dus meer dan twaalf keer zo veel.
Dat is nog een heel voorzichtige en conservatieve
inschatting.
De rekening van dit desastreuze beleid wordt bij
volgende kabinetten neergelegd en dus uiteindelijk, zoals
altijd, bij de belastingbetaler. Ik wil een paar voorbeelden
geven. Ik heb maar vijf minuten, voorzitter, dus ik geef u
graag de berekeningen.
De voorzitter: Ik zal ervoor zorgen dat deze berekeningen onder de aandacht worden gebracht van de leden en
ter inzage worden gelegd.
(Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de
Tweede Kamer der Staten-Generaal.)
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik noem een paar
voorbeelden. Dit kabinet bevestigt bij herhaling het
aantal van 27.500 mensen en stelt vervolgens met droge
ogen dat bijna de helft van die asielzoekers uiteindelijk
toch wel een verblijfsvergunning zou hebben gekregen.
Dat zegt niet alleen iets over de bedenkelijke wijze
waarop deze regering met cijfers en met waarheid
omgaat, maar ook iets over de nonchalante houding die
wordt aangenomen als het op de uitvoering van het
immigratiebeleid aankomt. ’’Ze hadden toch wel een
verblijfsvergunning gekregen.’’ Als je zo over het
immigratiebeleid denkt, kan je er beter direct mee
stoppen.

17 september 2008
TK 2

2-78

Verdonk
Niets deugt in het verhaal van dit kabinet. De cijfers
over de aantallen uitkeringen, de aantallen gezinnen, de
uitvoeringskosten en de voorspelde arbeidsparticipatie
zijn veel te laag en bijkomende kosten worden gewoon
verzwegen. Ik zal hiervan twee voorbeelden geven. Het
eerste is dit. Het kabinet gaat uit van een uiteindelijke
arbeidsparticipatie van 70%, terwijl het CBS het
percentage van 20 hanteert en zelfs VluchtelingenWerk
een percentage van 30. Het tweede voorbeeld is het
volgende. In maart van dit jaar schrijft de heer Nijpels als
voorzitter van de Taskforce huisvesting statushouders dat
er 21.000 woningen nodig zullen zijn voor deze asielzoekers. Dat betekent dat starters op de woningmarkt,
onze eigen jongeren, die vaak al jaren wachten op een
betaalbare woning – in Amsterdam tussen de zeven en
elf jaar – nog veel langer zullen moeten wachten. Het is
een feit dat van de nieuwe statushouders ongeveer 5500
mensen zorgbehoevend zijn. Dat is een aanslag op het
woningbestand en natuurlijk ook op de zorgcapaciteit,
die nu al niet toereikend is.
De toestroom die ons nog te wachten staat ingevolge
gezinshereniging en gezinsvorming, gaat veel extra geld
kosten en zal bij het aantal van 18.000 alleenstaanden
naar verwachting op rond de 20.000 personen liggen. Dat
betekent dat het verwachte totale aantal aan instroom
bijna 50.000 mensen is. Graag ontvang ik van het kabinet
een berekening van dit totaal. Voor de duidelijkheid: die
gezinsvorming en gezinshereniging zijn nog niet
meegenomen in het bedrag van 6 mld.
Wat hadden wij kunnen doen met die 6 mld.?
Salarissen van leraren, politiemensen en verpleegkundig
personeel omhoog brengen. Zorg voor onze ouderen en
echte hulpbehoevenden op een menswaardige manier
regelen. Veiligheid van onze burgers waarborgen. Wat
hadden wij kunnen voorkomen als deze beslissing niet
was genomen? De ongebreidelde en onverantwoordelijke
aanslag op de portemonnee van de burger, zoals de
accijnsverhogingen, de vliegtaks, de belasting op de
AOW, de verhoging van de gemeentelijke belastingen
enzovoorts, enzovoorts.
De conclusie is duidelijk: het CDA kreeg het pluche en
de PvdA kreeg het generaal pardon. De burger kreeg de
rekening in de maag gesplitst. Als dit kabinet daadwerkelijk wil dat de burger weer vertrouwen krijgt in de
politiek, is nu het moment. Geef duidelijkheid! Begin met
eerlijke cijfers te geven, begin met toe te geven dat de
totale kosten van het generaal pardon niet 450 mln. maar
zeker 6 mld. bedragen.
De heer Pechtold (D66): Ik heb de stukken even snel
bestudeerd. Mevrouw Verdonk vergeet nog dat die
27.500 binnenkort ook in de files staan. Hoe gaat zij die
oplossen?
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Mijnheer Pechtold, u weet
hoe het gaat als je maar vijf minuten hebt. Dan moet je
je beperken tot één onderwerp, en ik wil hier graag met
u praten over de gevolgen van het generaal pardon. Alle
andere onderwerpen komen met de tijd.

gezwaaid. U bent er zelf tegenaan gelopen hoe ingewikkeld het is om met migratie, asielaanvragen en ga zo
maar door om te gaan. Het enige wat u nu doet namens
de hele brede beweging waarvoor u wilt staan, is het
doorrekenen van de eventuele kosten van het generaal
pardon. Ik vind dit niet alleen heel smal, ik vind het
eigenlijk een Kamerlid onwaardig om in vijf minuten niet,
al is het staccato, meer te brengen dan alleen een
doorberekening. Meer dan een jaar geleden kwam u met
de fileaanpak, uw grote punt. Daar hebben wij al die tijd
op gewacht. Kom er dan mee!
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Als wij elkaar echt serieus
nemen, laat de heer Pechtold mij dan ook bevragen over
dit heel serieuze onderwerp. Waarom heb ik gekozen
voor het onderwerp van het generaal pardon? Omdat het
juist op dit onderwerp duidelijk wordt dat dit kabinet
constant rommelt met cijfers en niet eerlijk is over de
kosten. Hierdoor is de kloof tussen de burger en dit
kabinet zo groot. Hierdoor heeft de burger geen
vertrouwen in de overheid. De overheid goochelt
namelijk met cijfers.
De heer Pechtold (D66): Ik vind dit een enorm mooie
theorie van groot wantrouwen. U weet dat ik stevig
meedoe aan scherp kijken en de cijfertjes van dit kabinet
lezen. U doet het echter voorkomen alsof 27.500 mensen
de rest van hun leven niets meer doen in Nederland en
alsof wij als gemeenschap voor hun kosten moeten
opdraaien, tot en met hun begrafeniskosten. Dat is een
rare voorstelling van zaken. Deze berekening klopt niet. Ik
vind dat u breder zou moeten praten, over wat uw
beweging politiek doet. U doet niet mee aan een debat,
maar komt met slechts een punt. Ik vraag u gewoon naar
een ander punt. U hebt beloofd om een opmerking over
de fileproblematiek te maken. Wanneer komt die?
Mevrouw Verdonk (Verdonk): Ik raad de heer Pechtold
aan om alle cijfers die ik heb gegeven eens te bestuderen. Dan kunnen wij morgen het debat voeren. Ik spreek
de heer Pechtold niet aan, maar de mensen van het
kabinet. Zij hebben namelijk de beslissingen genomen,
niet hij.
De beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter: Morgen hervatten wij de algemene
politieke beschouwingen om 10.15 uur.
Sluiting 19.15 uur
©
Lijst van ingekomen stukken, met de door de
Voorzitter ter zake gedane voorstellen:
©
Koninklijke boodschappen ten geleide van de
volgende voorstellen van wet

De heer Pechtold (D66): Ik wil niet zeggen: ik heb drie
keer zoveel minuten, maar kan toch honderd onderwerpen behandelen. Ik vind wel dat Kamerleden het aan hun
stand verplicht zijn dat zij elkaar over en weer serieus
nemen. U bent hier nu, en u praat over een portefeuilleonderdeel waarover u zelf vier jaar lang de scepter hebt

Wijziging van enkele belastingwetten en enige andere
wetten (Belastingplan 2009) - 31704
minister van Financiën, W.J. Bos - 16 september 2008
Koninklijke boodschap, met de erbij behorende stukken,
is al rondgezonden en gepubliceerd

Tweede Kamer

17 september 2008
TK 2

Ingekomen stukken

2-79