Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 300

Nota over de toestand van ’s Rijks Financiën

Nr. 46

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 30 september 2019
De vaste commissie voor Financiën heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Minister van Financiën over de Nota over de toestand van ’s Rijks
Financiën (Kamerstuk 35 300, nr. 1).
De Minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 27 september
2019. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Anne Mulder
Adjunct-griffier van de commissie,
Schukkink

kst-35300-46
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

1

Vraag 1
Kunt in een tabel per ministerie en per afzonderlijke kostenpost uitsplitsen
welke kosten elk ministerie heeft gemaakt ten behoeve van (leden van) het
Koninklijk Huis in 2018 en 2019 apart? En welk bedrag is hiervoor precies
per ministerie en per kostenpost gereserveerd in de begroting van 2020?
Antwoord op vraag 1
stand 2020
in begroting
2020

Bedragen x 1.000 euro

Begroting

Grondwettelijke uitkering aan leden van het
Koninklijk Huis
Functionele uitgaven van de Koning
Doorbelaste uitgaven van andere begrotingen
waarvan RVD
waarvan Kabinet van de Koning
waarvan Militair Huis

I de Koning
I de Koning
I de Koning
III AZ
III AZ
X DEF

8.503
29.635
6.224
1.638
2.641
1.945

Staatsbezoeken e.a.
Beveiliging
Paleizen
KJ Groene Draeck

V BUIZA
VI J&V
VII BZK
X DEF

2.000

stand 2019
in begroting
2020

Begroting

Grondwettelijke uitkering aan leden van het
Koninklijk Huis
Functionele uitgaven van de Koning
Doorbelaste uitgaven van andere begrotingen
waarvan RVD
waarvan Kabinet van de Koning
waarvan Militair Huis

I de Koning
I de Koning
I de Koning
III AZ
III AZ
X DEF

8.354
29.635
6.172
1.638
2.589
1.945

Staatsbezoeken e.a.
Beveiliging
Paleizen
KJ Groene Draeck

V BUIZA
VI J&V
VII BZK
X DEF

2.000

stand 2018
in jaarverslag 2018

1

1

15.900
87

1

15.940
87

Begroting

Grondwettelijke uitkering aan leden van het
Koninklijk Huis
Functionele uitgaven van de Koning
Doorbelaste uitgaven van andere begrotingen
waarvan RVD
waarvan Kabinet van de Koning
waarvan Militair Huis

I de Koning
I de Koning
I de Koning
III AZ
III AZ
X DEF

8.082
28.913
5.818
1.420
2.485
1.913

Staatsbezoeken e.a.
Beveiliging
Paleizen
KJ Groene Draeck

V BUIZA
VI J&V
VII BZK
X DEF

1.500
1

13.130
26

Er wordt geen informatie gegeven over de hoogte van de beveiligingsuitgaven.

Vraag 2
Klopt het dat de hoogste inkomensgroep er in absolute bedragen tien keer
meer op vooruit gaat dan de laagste?
Antwoord op vraag 2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

2

De boxplottabel in de SZW-begroting en de MEV van het CPB toont de
mediane koopkrachtontwikkeling voor verschillende huishoudtypen,
waaronder een verdeling naar huishoudinkomen in vijf inkomenscategorieën. De geraamde koopkrachtontwikkeling voor de laagste inkomenscategorie bedraagt 1,4% en de geraamde koopkrachtontwikkeling voor de
hoogste inkomenscategorie bedraagt 2,4%. De geraamde koopkrachtontwikkeling in euro’s van de hoogste inkomenscategorie is ongeveer zes
keer hoger dan de geraamde koopkrachtontwikkeling in euro’s van de
laagste inkomenscategorie. Kanttekening bij deze vergelijking in euro’s is
dat koopkracht gaat over de procentuele verandering van het besteedbaar
inkomen van jaar op jaar als gevolg van de ontwikkeling van lonen,
prijzen en voorgenomen beleid. CAO’s worden afgesloten is procenten.
Ook de inflatie kan alleen in procenten worden weergegeven. Mede
daarom worden koopkrachtcijfers doorgaans in procenten gepresenteerd.
Vraag 3
Hoe zullen de voorgenomen plannen m.b.t. box 3 de vermogensongelijkheid beïnvloeden?
Antwoord op vraag 3
De gevolgen van het voorstel voor individuele belastingplichtigen worden
niet zozeer bepaald door de omvang van het vermogen, maar vooral door
de samenstelling van dat vermogen. Zo zullen belastingplichtigen met
vooral of uitsluitend spaargeld doorgaans minder box 3-heffing
verschuldigd zijn dan in het huidige stelsel, ook wanneer het om grote
spaarvermogens gaat. Belastingplichtigen met vooral of uitsluitend
beleggingen in box 3 zullen doorgaans meer box 3-heffing verschuldigd
zijn. Ook wanneer het om een relatief klein belegd vermogen gaat. In het
algemeen geldt wel dat naarmate een belastingplichtige meer vermogen
heeft, dat vermogen gemiddeld genomen voor een groter deel uit
beleggingen bestaat.
In de uitwerking van het wetsvoorstel zullen de gevolgen voor verschillende groepen belastingplichtigen nader in kaart worden gebracht.
Vraag 4
Heeft de verlaging van de winstbelasting (tweede tariefschijf) van 25%
naar 21,7% invloed op de inkomens- of vermogensongelijkheid? Zo ja,
welke?
Antwoord op vraag 4
De vennootschapsbelasting is gericht op de winst van bedrijven, terwijl de
inkomens- en vermogensongelijkheid gericht is op personen en
huishoudens. Sinds 2001 is de inkomens- ongelijkheid in Nederland
stabiel gebleven, terwijl het vennootschapsbelastingtarief in die periode
verlaagd is van 35% naar 25%. Het is niet de verwachting dat een
verlaging van de winstbelasting de inkomens- en vermogensongelijkheid
in Nederland zal beïnvloeden.
Vraag 5
Hoe verhoudt de opbrengst uit belasting op vermogen in Nederland (als
percentage van de totale belastinginkomsten) zich tot die in andere
OESO-landen?
Antwoord op vraag 5
Onderstaande tabel toont de belasting op vermogen («property») in de
OESO-landen voor de jaren 2016 en 2017. 2016 is het meest recente jaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

3

waarvoor voor alle landen cijfers beschikbaar zijn bij de OESO, cijfers voor
2018 zijn in het geheel nog niet beschikbaar.
4000 Taxes on property
Year

2016

2017

Country
Australia
Austria
Belgium
Canada
Chile
Czech Republic
Denmark
Estonia
Finland
France
Germany
Greece
Hungary
Iceland
Ireland
Israel
Italy
Japan
Korea
Latvia
Lithuania
Luxembourg
Mexico
Netherlands
New Zealand
Norway
Poland
Portugal
Slovak Republic
Slovenia
Spain
Sweden
Switzerland
Turkey
United Kingdom
United States
OECD – Average

10,8
1,3
8,0
12,0
5,1
1,4
4,0
0,8
3,2
9,4
2,8
8,1
2,8
34,2
6,0
10,3
6,6
8,3
11,6
3,5
1,1
9,3
1,9
4,0
6,1
3,3
4,1
3,7
1,3
1,7
7,7
2,4
7,3
4,8
12,6
11,1
5,7

..
1,3
7,9
11,9
5,4
1,4
4,0
0,7
3,6
9,5
2,7
8,1
2,8
5,4
5,6
10,0
6,0
.
11,7
3,3
1,3
9,6
..
4,0
6,0
3,3
3,6
4,0
1,3
1,8
7,5
2,2
7,1
4,5
12,6
15,4
..

Vraag 6
Hoe ontwikkelen de beleidsmatige lasten zich tussen 2010 en 2020 voor
bedrijven per jaar en cumulatief?
Vraag 34:
Klopt het dat de lasten van burgers deze kabinetsperiode met € 10 miljard
dalen en dat per saldo de lasten met € 4 miljard dalen? Klopt het ook dat
de lasten voor bedrijven per saldo met € 5 miljard stijgen?
Vraag 41: Kunt u de lastenontwikkeling voor 2019, 2020 en 2021 zowel
voor bedrijven als voor gezinnen uitsplitsen in basispad, effect Regeerakkoord (Bijlage bij Kamerstuk 34 700, nr. 34), effect voorstellen na Regeerakkoord en het totale effect?
Vraag 50: Is de lastenverlichting voor gezinnen in 2020 € 4 miljard of
€ 3,3 miljard?
Antwoord op vraag 6, 34, 41, 50
Beleidsmatige lastenontwikkeling tussen 2010 en 2017
Onderstaande tabel laat de beleidsmatige lastenontwikkeling zien tussen
2010 en 2017. De beleidsmatige lasten in deze periode zijn toegenomen
met 15,7 miljard euro, waarvan 5,8 miljard voor burgers en 9,8 miljard

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

4

voor bedrijven. De beleidsmatige lasten deze kabinetsperiode nemen naar
verwachting toe met 1 miljard euro.
In € mld, – is
lastenverlichting, in
mutaties

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

cum
2011–2017

totaal
w.v. burgers
w.v. bedrijven

0,0
– 0,2
0,1

4,2
2,2
2,0

6,6
5,9
0,8

4,5
– 0,5
5,0

1,6
1,4
0,2

– 1,6
– 3,1
1,5

0,4
0,3
0,2

15,7
5,8
9,8

Beleidsmatige lastenontwikkeling deze kabinetsperiode
In onderstaande tabel staat de ontwikkeling van de beleidsmatige
ontwikkeling deze kabinetsperiode. Daarbij moet een onderscheid worden
gemaakt tussen het basispad en maatregelen die door dit kabinet t.o.v. dit
basispad worden genomen.
(1) In het basispad zouden de beleidsmatige lasten cumulatief over de
kabinetsperiode toenemen met € 9 mld, voornamelijk door hogere
zorgpremies en maatregelen van voorgaande kabinetten.
(2) Daarnaast leidde de combinatie van zorgpremies en de compensatie
hiervan bij de start van de kabinetsperiode tot een lastenstijging van 0,8
miljard euro
(3) Bij het Regeerakkoord heeft het kabinet 6,5 miljard euro aan lastenverlichting gegeven. Voor het grootste deel zit deze lastenverlichting bij
burgers.
(4) Tussen Miljoenennota 2019 (Kamerstuk 35 000, nr. 1) en Miljoenennota
2020 (Kamerstuk 35 300, nr. 1) heeft het kabinet aanvullende maatregelen
van in totaal met 2,3 miljard euro genomen om de lasten te verlichten.
Daarnaast heeft er een schuif in lastendruk tussen burgers en bedrijven
plaatsgevonden.
(3+4) De maatregelen van dit kabinet leiden daarmee in totaal tot een
lastenverlichting van € 8,8 mld. Voor burgers is er een lastenverlichting
van 10 miljard euro, voor bedrijven een lastenverzwaring van 1,2 miljard
euro.
(1 t/m 4) Het basispad tot en met 2021 en de (compensatie) zorgpremies
bij start kabinetsperiode (9,8 miljard euro) samen met de lastenverlichting
van het kabinet (8,8 miljard euro) leiden per saldo tot een stijging van de
beleidsmatige lasten van 1,0 miljard euro deze kabinetsperiode. Voor de
burger nemen de lasten daarbij af met 4,2 miljard, voor bedrijven stijgen
de lasten met 5,2 miljard in 2021 (netto 1,0 miljard euro stijging). In het
jaar 2020 is de lastenverlichting voor burgers 3,7 miljard euro, voor
bedrijven is er een lastenstijging van 1,7 miljard euro in 2020
In €mld, – is lastenverlichting, in
mutaties

2018

2019

2020

2021

2018–2021

(1) Basispad
w.v. burgers
w.v.bedrijven

2,2
1,0
1,1

3,9
2,0
1,8

2,1
1,2
0,9

0,9
0,9
0,0

9,0
5,1
3,9

(2) Zorgpremies en compensatie bij
start kabinetsperiode
w.v. burgers

0,1

0,1

0,3

0,2

0,8

0,1

0,2

0,3

0,1

0,7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

5

In €mld, – is lastenverlichting, in
mutaties

2018

2019

2020

2021

2018–2021

0,0

0,0

0,1

0,1

0,1

(3) Maatregelen Regeerakkoord
w.v. burgers
w.v.bedrijven

– 0,2
– 0,4
0,2

– 0,2
– 1,7
1,5

– 3,4
– 1,8
– 1,7

– 2,7
– 2,0
– 0,7

– 6,5
– 5,8
– 0,7

(4) Veranderingen tussen MN2019
en MN2020
w.v. burgers
w.v.bedrijven

0,0

0,0

– 1,0

– 1,3

– 2,3

0,0
0,0

0,0
0,0

– 3,4
2,4

– 0,8
– 0,5

– 4,2
1,9

(3+4) Totaal kabinetsbeleid
w.v. burgers
w.v. bedrijven

– 0,2
– 0,4
0,2

– 0,2
– 1,7
1,5

– 4,4
– 5,2
0,7

– 4,0
– 2,8
– 1,2

– 8,8
– 10,0
1,2

(1 t/m 4) Totale ontwikkeling
beleidsmatige lasten
w.v. burgers
w.v.bedrijven

2,1

3,8

– 2,0

– 2,9

1,0

0,7
1,4

0,5
3,3

– 3,7
1,7

– 1,7
– 1,2

– 4,2
5,2

w.v.bedrijven

Beleidsmatige lastenontwikkeling 2010–2020
De totale beleidsmatige lasten tussen 2010 en 2020 nemen met 19,6
miljard euro toe, waarvan 3,3 miljard lastenverzwaring voor burgers en
16,2 miljard lastenverzwaring voor bedrijven. Omdat het kabinet de lasten
in 2021 voor zowel burgers als bedrijven verlaagt neemt de beleidsmatige
lastenontwikkeling tussen 2010 en 2021 met 16,7 miljard toe (€ 1,6 miljard
burgers, € 15,1 miljard bedrijven).
In € mld, – is lastenverlichting, in mutaties
totaal
w.v. burgers
w.v. bedrijven

cum 2010–2020

cum 2010–2021

19,6
3,3
16,2

16,7
1,6
15,1

Normaal gesproken wordt de verdeling tussen burgers en bedrijven
overigens niet door het kabinet gepubliceerd. Reden is dat dit onderscheid
moeilijk te maken is: veel maatregelen slaan namelijk niet eenduidig neer
bij burgers dan wel bedrijven. In hoeverre bijvoorbeeld een
btw-verhoging neerslaat bij burgers hangt af in hoeverre bedrijven deze
verhoging doorberekenen in hun prijzen, dit is moeilijk in te schatten.
Bovendien drukken belastingen uiteindelijk altijd op natuurlijke personen
en niet op bedrijven. Zo kan het bedrijfsleven ook profiteren van een
lagere lastendruk voor werknemers als dat bijvoorbeeld leidt tot lagere
loonkosten. Bovenstaande uitsplitsing moet dan ook worden gezien als
een grove inschatting.
Vraag 7
Wat zou het budgettaire effect zijn als verhuurders zouden worden
uitgezonderd van de renteaftrekbeperking in de vennootschapsbelasting
(Vpb), in 2020 en structureel?
Antwoord op vraag 7
Ik interpreteer de vraag zo dat wordt gedoeld op de vraag wat het
budgettaire effect is van het opnemen van een uitzondering voor
woningcorporaties in de earningsstrippingmaatregel. De earningsstrippingmaatregel in de Wet op de vennootschapsbelasting 1969 (Wet Vpb
1969) is met ingang van 1 januari 2019 in werking getreden en vloeit voort
uit een Europeesrechtelijke verplichting die onderdeel is van de eerste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

6

EU-richtlijn antibelastingontwijking (ATAD1).1 In het regeerakkoord is
besloten de earningsstrippingsmaatregel uit ATAD1 aanzienlijk strenger te
implementeren, waardoor het primaire doel van de maatregel niet zo zeer
het bestrijden van belastingontwijking is maar het bevorderen van een
meer gelijke behandeling van eigen en vreemd vermogen. Zoals vorig jaar
tijdens de parlementaire behandeling van het wetsvoorstel Wet implementatie eerste EU-richtlijn antibelastingontwijking is aangegeven, ziet
het kabinet reële staatssteunrisico’s bij het opnemen van een uitzondering
voor woningcorporaties in de earningsstrippingsmaatregel.
Het voorgaande laat onverlet dat desalniettemin het gevraagde budgettaire effect inzichtelijk kan worden gemaakt. In de memorie van toelichting
bij de Wet implementatie eerste EU-richtlijn antibelastingontwijking2 is
aangegeven dat de earningsstrippingmaatregel leidt tot een structurele
budgettaire opbrengst van € 2.061 miljoen. Hiervan wordt naar
verwachting € 144 miljoen in 2020 en structureel € 353 miljoen
opgebracht door woningcorporaties. Deze raming is gemaakt op basis van
een hoog tarief in de vennootschapsbelasting van 25%. Bij het in het
pakket Belastingplan 2020 voorgestelde tarief van 21,7% vanaf 2021 is het
structurele budgettaire effect € 306 miljoen.
Vraag 8
Wat is het budgettaire effect wanneer het lage-inkomensvoordeel (LIV)
zou worden afgeschaft, in 2020 en structureel?
Antwoord op vraag 8
Het afschaffen van het lage-inkomensvoordeel (LIV) heeft in 2020 geen
budgettair effect. Dit komt onder andere doordat de uitbetaling van het
LIV plaatsvindt op basis van de gegevens over het voorgaande jaar. Er zit
door deze systematiek altijd één jaar vertraging in de uitbetaling van het
LIV. Afschaffing van het LIV is bovendien, vanwege de benodigde
aanpassingen bij de Belastingdienst, pas mogelijk per 2024, in dat geval
zou het budgettaire effect optreden in 2025. De structurele opbrengst van
het afschaffen van het LIV zou 361 mln. zijn.
Overigens is onderdeel van het pensioenakkoord dat werkgevers in
overleg met het kabinet onderzoeken of voor het geheel aan instrumenten
in de Wet Tegemoetkomingen Loondomein tot een effectievere invulling
gekomen kan worden.
Vraag 9
Kunt u de totale opschalingskorting voor gemeenten weergeven in een
tabel? Kunt u aangeven in hoeverre gemeenten erin slagen om de
opschalingskorting in te vullen?
Antwoord op vraag 9
De totale opschalingskorting treft u aan in de onderstaande tabel.
(bedragen in mln.
euro’s)

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2025

Cumulatief
Jaar-op-jaar

0
0

– 60
– 60

– 120
– 60

– 180
– 60

– 240
– 60

– 300
– 60

– 370
– 70

– 460
– 90

– 570
– 110

– 700
– 130

– 835
– 135

– 975
– 140

1

Richtlijn (EU) 2016/1164 van de Raad van 12 juli 2016 tot vaststelling van regels ter bestrijding
van belastingontwijkingspraktijken welke rechtsreeks van invloed zijn op de werking van de
interne markt (PbEU, L 234/26).
2
Kamerstuk 35 030, nr. 3, p. 22.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

7

De opschalingskorting «taakstelling lagere apparaatskosten gemeenten»
is in 2013 budgettair verwerkt en is met ingang van 2015 verdisconteerd in
algemene uitkering van het gemeentefonds, die vrij besteedbaar is.
Het is de taak van gemeenten om te zorgen voor reëel en structureel
begrotingsevenwicht tussen hun uitgaven en inkomsten, waaronder
inkomsten uit de algemene uitkering. Binnen deze budgettaire kaders is
het de verantwoordelijkheid van gemeenten om hierover besluiten te
nemen. Ik kan om die reden niet specifiek aangeven of gemeenten erin
slagen om de opschalingskorting in te vullen.
In algemene zin kan ik opmerken dat dit Kabinet de grondslag van de
normeringssystematiek heeft verbreed en de intensiveringen van dit
Kabinet via de normeringssystematiek doorwerken in de indexatie van het
gemeentefonds. Dit betekent dat er de komende jaren meer vrij
besteedbare middelen voor gemeenten beschikbaar komen. Verder kan ik
opmerken dat er op dit moment maar één gemeente is die, vanwege haar
financiële situatie, een aanvullende uitkering uit het gemeentefonds
ontvangt op basis van artikel 12 van de Financiële-verhoudingswet. Van
de 355 gemeenten zijn er drie gemeenten die vanwege hun financiële
positie onder preventief toezicht van de provincie staan.
Vraag 10,18, 20
10: Welk doel ten aanzien van het houdbaarheidstekort stelt het kabinet
voor de komende jaren?
18: Wanneer komt het Centraal Planbureau (CPB) eind dit jaar precies met
nieuwe houdbaarheidsberekeningen? In hoeverre wordt ook gekeken naar
de opzet van de houdbaarheidsberekeningen, en bijvoorbeeld ook naar de
langjarig lage rente? Wat is er nog onzeker met betrekking tot het effect
van het Pensioenakkoord op de houdbaarheidsberekeningen?
20: Kunt u toelichten welk effect de budgettair nog niet verwerkte
gevolgen van de aanpassing van de een-op-een-koppeling van de
AOW-leeftijd aan de levensverwachting, de klimaatplannen en het
mogelijk nog op te richten investeringsfonds hebben op het houdbaarheidssaldo?
Antwoord op vraag 10, 18, 20
Het kabinet streeft naar gezonde overheidsfinanciën, ook op de lange
termijn, en heeft oog voor de verdeling tussen generaties. Hoewel het
houdbaarheidssommen worden meegewogen in het begrotingsbeleid,
heeft het kabinet heeft geen formele doelstelling voor het houdbaarheidssaldo.
Het CPB komt in december met de nieuwe houdbaarheidssommen, hierbij
is ook de methodiek herzien. Het CPB zal ook kijken naar het effect van de
lage rente op de gebruikte discontovoet.
Het effect op de houdbaarheid van de klimaatplannen en het mogelijk nog
op te richten investeringsfonds kan op basis van de huidige beschikbare
informatie niet precies worden aangegeven. Het effect is lastig te bepalen
omdat dit afhangt van de manier waarop deze plannen worden ingevuld.
Verschillende soorten maatregelen hebben een verschillend effect op de
houdbaarheid (bijvoorbeeld door het effect op het arbeidsaanbod of de
leeftijdsgevoeligheid).
Het aanpassen van de AOW-koppeling zoals voorgesteld in de het
Principeakkoord vernieuwing pensioenstelsel leidt tot een verslechtering
van het houdbaarheidssaldo met 0,3% bbp. Zonder aanpassing van de
AOW-koppeling zou het aankomende houdbaarheidssaldo dus 0,3% bbp
hoger komen te liggen. Uiteindelijk beslist het CPB echter over de manier

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

8

waarop het pensioenakkoord wordt meegenomen in de nieuwe houdbaarheidssommen. De resterende benodigde dekking (circa 800 miljoen euro
in houdbaarheidstermen) zal binnen de bestaande budgettaire kaders
worden ingepast.
Vraag 11
Welke maatregelen heeft het kabinet genomen in de afgelopen periode
om de marginale druk te verlagen, waar de RvS aandacht voor vraagt?
Welke zaken knellen nu nog bij de marginale druk? Wanneer komt het
kabinet exact met haar eigen onderzoek naar de marginale druk?
Antwoord op vraag 11
Een hoge marginale druk is onwenselijk. Om die reden heeft het kabinet
diverse maatregelen genomen om de marginale druk te verlagen. Het
gaat hierbij onder meer om de aanpassing van de arbeidskorting en de
inkomensafhankelijke combinatie korting (IACK) en de invoering van het
tweeschijvenstelsel. Tezamen met niet-fiscale maatregelen zoals het
wegnemen van de harde inkomensgrens in de huurtoeslag en het
verschuiven van het afbouwpunt van het kindgebonden budget voor
paren naar een hoger inkomen, zorgen deze maatregelen ervoor dat de
marginale druk voor de meeste mensen daalt. En met name voor
werkenden met een inkomen tussen de 20.000 euro en 30.000 euro.
Ook na invoering van deze maatregelen kunnen specifieke huishoudens
nog steeds te maken krijgen met een relatief hoge marginale druk. Het is
echter niet gemakkelijk om de marginale druk gericht te verlagen. Dit zal
namelijk altijd gepaard gaan met het beschikbaar stellen van extra
middelen ofwel een negatief inkomenseffect voor de onderkant van het
inkomensgebouw. Hierin zal altijd een afweging gemaakt moeten worden.
Het kabinet zal gelijktijdig met de beantwoording van de schriftelijke
vragen bij de Miljoenennota 2020 het onderzoek «Marginale druk: op het
randje van de mogelijkheden» dat invulling geeft aan de motie Stoffer cs3
aan de Kamer verzenden.
Vraag 12
Welke opties verkent u, in samenwerking met de Minister van Economische Zaken en Klimaat, in uw analyse hoe de Monitor Brede Welvaart
meer in de beleidscyclus kan worden gebruikt? Denkt u hierbij ook aan
bijvoorbeeld een traject waarbij indicatoren uit de Monitor gekoppeld
worden aan departementale indicatoren en indicatoren van de Duurzame
Ontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s)? En maakt een wetgevingstoets op
brede welvaartsaspecten onderdeel uit van uw verkenning?
Antwoord op vraag 12
Bij het Verantwoordingsdebat van dit jaar is toegezegd dat het kabinet
gaat werken aan een verkenning in samenwerking met de Minister van
Economische Zaken en Klimaat om de Monitor meer in de beleidscyclus
te gebruiken (Handelingen II 2018/19, nr. 90, items 5 en 12). Momenteel
wordt breed verkend wat de mogelijkheden zijn. Aan het eind van dit jaar
zullen de resultaten van deze verkenning met de Kamer worden gedeeld
in een kamerbrief.
Vraag 13
Welke personen hebben zitting in de 16e Studiegroep Begrotingsruimte?
Zijn hiervoor, conform de motie van het lid Bruins (Kamerstuk 35 200, nr.
20), ook de directeuren van Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) uitgenodigd?

3

Kamerstuk 34 785, nr. 86.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

9

Antwoord op vraag 13
De Studiegroep Begrotingsruimte wordt voorgezeten door de SG van het
Ministerie van Financiën. Daarnaast zijn – zoals gebruikelijk – de volgende
ministeries en organisaties in de studiegroep vertegenwoordigd: het
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat, het Ministerie van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid, het Ministerie van Financiën, het Ministerie
van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, het Ministerie van Binnenlandse
Zaken, De Nederlandse Bank en het Centraal Planbureau. De ministeries
en organisaties bepalen zelf wie zij afvaardigen.
Naar aanleiding van de motie Bruins is de voorzitter van de Studiegroep
op dit moment in gesprek met de directeuren van het Sociaal en Cultureel
Planbureau en het Planbureau voor de Leefomgeving over de precieze
wijze waarop zij deel kunnen nemen en bij kunnen dragen aan de 16e
Studiegroep Begrotingsruimte, daarbij rekening houdend met hun rol en
expertise.
Vraag 14:
Kunt de lastenverlichting van € 3 miljard uitsplitsen naar individuele
maatregelen?
Antwoord vraag 14
Onderstaande tabel laat een onderverdeling zijn van de individuele
maatregelen die leiden tot een lastenverlichting voor huishoudens van
€ 3,0 mld structureel.
in miljarden euro’s; – saldoverslechtering, in standen

2020

2021

2022

structureel

Lastenverlichting huishoudens naar voren halen
1a Lastenverlichting naar voren halen (van 2021 naar
2020)

– 1,7

0

0

0

Koopkracht onderkant verbeteren
2a Zorgtoeslag verhogen met € 185 mln
2b Dekken door nieuwe tarief eerste schijf (TES) te
verhogen met € 185 mln

– 0,2
0,2

– 0,2
0,2

– 0,2
0,2

– 0,2
0,2

Structurele lastenverlichting huishoudens
3a Verhoging algemene heffingskorting (AHK)

– 0,2

– 0,75

– 0,75

– 0,75

3b lastenverlichting via tarief eerste schijf (TES)

0,2

– 0,55

– 0,55

– 0,55

Hervorming
4a Verlagen zelfstandigenaftrek (ZA) met stapjes van
250 euro naar 5.000 euro
4b Verhogen arbeidskorting in stappen

0,05

0,1

0,15

0,45

– 0,8

– 1,6

– 2,15

– 2,15

Lastenontwikkeling huishoudens

– 2,5

– 2,8

– 3,3

– 3,0

Vraag 15
Op welke manier is de Kamer geïnformeerd over de aangekondigde
onderuitputtingsanalyse?
Vraag 112
Waarom ontbreekt de bij Voorjaarsnota (Kamerstuk 35 210, nr. 1) beloofde
onderuitputtingsanalyse op basis waarvan bij Voorjaarsnota € 1,8 miljard
is verschoven naar latere jaren? Kunt u deze analyse alsnog voor de
Algemene Financiële Beschouwingen toesturen?
Vraag 143

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

10

Kan de Tweede Kamer de in de Voorjaarsnota aangekondigde en
inmiddels uitgevoerde analyse ontvangen naar de kasritmes voor
Defensie en bereikbaarheidsuitgaven en die geleid heeft tot de mutatie
van minus € 1,8 miljard in 2019? Kunt u daarbij ook aangeven wat het
kabinet voor lessen trekt uit deze analyse?
Antwoord op vragen 15, 112 en 143
In de Miljoenennota en de ontwerpbegrotingen is de Kamer geïnformeerd
over de uitkomsten van de nadere analyse naar het risico op onderuitputting bij Defensie en IenW die de afgelopen periode ambtelijk is
uitgevoerd en was aangekondigd bij Voorjaarsnota. Naar aanleiding van
de vragen van uw Kamer ga ik hierbij nader in op deze uitkomsten. Voor
Defensie was de conclusie dat de onderuitputting die in 2019 plaatsvindt
niet wezenlijk afwijkt van onderuitputting in andere jaren. Deze onderuitputting is incidenteel van aard, want de middelen blijven via de fondssystematiek bij IenW en het investeringsartikel bij Defensie beschikbaar om in
latere jaren alsnog te worden besteed aan concrete projecten. De
investeringsmiddelen zijn in het (op dit moment) meest realistische
kasritme gezet.
Uit de analyse die IenW heeft uitgevoerd bleek dat de verwachte
onderuitputting voor IenW in 2019 en 2020 hoofdzakelijk het gevolg is van
autonome vertraging op een aantal grote projecten (o.a. «zeetoegang
IJmond» en «Zuidasdok») door bijvoorbeeld technische problemen en
juridische geschillen en daarnaast optreedt op de RA-investeringsagenda
infrastructuur. Infrastructurele projecten hebben een lange doorlooptijd,
wat de planbaarheid van projecten en daarmee de koppeling met
kasmiddelen bemoeilijkt, vooral in de eerste jaren van een project
(verkenningsfase en planuitwerking). Pas als een project gestart wordt,
ontstaat een concrete kasraming. Daarnaast kunnen vertragingen
optreden door technische problemen, juridische en/of bestuurlijke
geschillen en schaarste in de markt. Dit speelt zoals gezegd op een aantal
grote projecten in 2019.
In de Miljoenennota 2020 zijn de nieuwe kasritmes n.a.v. deze analyse
verwerkt. Het instrument overprogrammering wordt door de betreffende
ministeries regulier ingezet om te zorgen dat de budgetten daadwerkelijk
tot besteding komen in de jaren waarin deze beschikbaar zijn gesteld. Het
kabinet heeft op basis van de analyse besloten om bij IenW in 2019, als
ook in latere jaren te werken met een aanvullende overprogrammering
van € 0,3 miljard.
Daarnaast heeft het kabinet in een kamerbrief4 (dd. 25-9-2019) in reactie
op Motie Nijboer inzichtelijk gemaakt wat de incidentele en structurele
componenten zijn van de factoren die hebben geleidt tot een onderbesteding van 5,2 mld. in 2018. De brief geeft ook aan welk deel van deze 5,2
miljard euro beschikbaar blijft voor de specifieke begrotingen in de
komende jaren en voor welk deel dat niet geldt.
Vraag 16
Klopt het dat er bijna € 22 miljard minder is uitgegeven tijdens deze
regeerperiode dan in het regeerakkoord was geraamd? Welk deel hiervan
zal in de volgende kabinetsperiode leiden tot extra uitgaven?
Antwoord op vraag 16
Het kabinet raamde de uitgaven voor deze kabinetsperiode bij Startnota
op 1.198 mld. (Kamerstuk 34 775, nr. 54). Bij Miljoenennota 2020 komt
deze som van de overheidsuitgaven uit op 1.177 mld. Deze raming is met
4

Kamerstuk 35 200, nr. 33

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

11

onzekerheid omgeven; alleen voor het jaar 2018 zijn realisaties
beschikbaar. De 22 mld. lager geraamde uitgaven zijn vooral het gevolg
van het feit dat de lonen en prijzen minder hard stegen dan geraamd bij
Startnota (zie de tabel hieronder). Deze ramingsbijstelling verklaart 12
mld. van de lagere uitgaven en heeft geen reëel effect. Ook de uitgavenplafond zijn naar beneden bijgesteld door de lagere loon- en prijsontwikkeling. Daarnaast wordt 3 mld. van de middelen voor bereikbaarheid en
defensie doorgeschoven naar jaren na de kabinetsperiode. In de plafondtoets in de Miljoenennota worden deze bedragen verder toegelicht.
Zie het antwoord op vraag 23 voor een overzicht van uitgavenmutaties die
doorlopen na deze kabinetsperiode.
(in mld. euro)

2018

2021

som van 2018 t/m 2021

A

Netto-uitgaven onder het
uitgavenplafond bij
Startnota

278,3 294,7 307,4 317,9

1.198,3

B

Aanpassing uitgaven nav

– 5,2

– 5,4

– 5,2

– 5,9

– 21,7

Loon- en prijsontwikkeling

– 0,2

– 1,5

– 4,4

– 6,3

– 12,4

Aanpassing investeringsritme
bereikbaarheid en defensie
Dekking verlaging
gaswinning
Publiek private samenwerking
WW en Bijstand
Overige uitgavenmutaties

– 1,9

– 1,8

0,2

0,7

– 2,8

– 0,1

– 0,4

– 0,8

– 1,0

– 2,3

0,0

– 0,5

– 0,5

– 0,4

– 1,5

0,2
– 3,3

0,1
– 1,3

0,2
0,0

0,3
0,8

0,9
– 3,7

(A+B) 273,1 289,3 302,2 312,0

1.176,6

C

Netto-uitgaven onder het
uitgavenplafond bij
Miljoenennota 2020

2019

2020

Vraag 17
Wat zijn de oorzaken voor de verslechtering van het structurele
EMU-saldo voor 2020 van 1 procentpunt in deze Miljoenennota ten
opzichte van de stand in het stabiliteitsprogramma van april jl.?
Antwoord op vraag 17
Onderstaande laat zien dat de verslechtering van het structureel saldo bij
Miljoenennota 2020 (-1 procentpunt bbp) ten opzichte van het Stabiliteitsprogramma 2019 het gevolg is van een verslechtering van het feitelijk
saldo (-0,6 procentpunt bbp), een grotere negatieve correctie voor de
conjuncturele component (-0,3 procentpunt bbp) en het wegvallen van
een saldoverbeterende incidentele correctie (-0,1 procentpunt bbp).
Structureel EMU-saldo bij Stabiliteitsprogramma 2019 en Miljoenennota 2020
(in procenten bbp)

SP 19

MN 2020

Verschil

Feitelijk EMU-saldo
Conjuncturele component
Incidentele correcties
Structureel EMU-saldo

0,8
– 0,3
0,1
0,6

0,2
– 0,6
0,0
– 0,4

– 0,6
– 0,3
– 0,1
– 1,0

Vraag 18
Wanneer komt het Centraal Planbureau (CPB) eind dit jaar precies met
nieuwe houdbaarheidsberekeningen? In hoeverre wordt ook gekeken naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

12

de opzet van de houdbaarheidsberekeningen, en bijvoorbeeld ook naar de
langjarig lage rente? Wat is er nog onzeker met betrekking tot het effect
van het Pensioenakkoord op de houdbaarheidsberekeningen?
Antwoord op vraag 18
Zie het antwoord op vraag 10.
Vraag 19
Welke afstand tot de begrotingsnormen hanteert het kabinet om schokken
in de overheidsfinanciën te kunnen opvangen?
Antwoord op vraag 19
Het kabinet hanteert in principe een trendmatig begrotingsbeleid om
schokken in de overheidsfinanciën te kunnen opvangen. Dit gebeurt
binnen de context van de Europese begrotingsregels uit het Stabiliteitsen Groeipact (SGP) die voorschrijven dat het begrotingstekort niet groter
mag zijn dan 3 procent van het bbp, en dat de staatsschuld onder de 60
procent van het bbp moet blijven. Op dit moment is er met een voor 2020
geraamd saldo van 0,2 procent bpp en een geraamde schuld van 47,7
procent bbp enige afstand ten opzichte van de Europese regels. De
overheidsfinanciën kunnen een economische schok opvangen. Het
positieve saldo en de lagere schuld maken Nederland schokbestendiger
dan een aantal jaar geleden. Dit blijkt ook uit de schokproef uitgevoerd
door het CPB bij de Miljoenennota 2019.
Vraag 20
Kunt u toelichten welk effect de budgettair nog niet verwerkte gevolgen
van de aanpassing van de een-op-een-koppeling van de AOW-leeftijd aan
de levensverwachting, de klimaatplannen en het mogelijk nog op te
richten investeringsfonds hebben op het houdbaarheidssaldo?
Antwoord op vraag 20
Zie het antwoord op vraag 10.
Vraag 21
Bent u conform het advies van de Raad van State van plan om procyclische elementen van het huidige beleid in de toekomst te elimineren?
Antwoord op vraag 21
Het kabinet hanteert een trendmatig begrotingsbeleid dat gericht is op
automatische stabilisatie. Dit blijft voor deze kabinetsperiode ook het
uitgangspunt. Deze begroting is het kabinet hier op enkele punten
eenmalig van afgeweken om grote maatschappelijke doelen te realiseren.
De onderwerpen die de Raad van State in zijn analyse aandraagt hebben
de belangstelling van het kabinet. Met betrekking tot de stabiele financiering van gemeenten start in het najaar de evaluatie van de normeringssystematiek. Verder worden in de Miljoenennota 2020 stappen in de
goede richting gezet tot een stabielere woningmarkt. Deze zullen tijd
hebben om hun volledig effect te sorteren. Bij het onderzoek naar een
mogelijk op te richten investeringsfonds zullen de door de Raad van State
aangedragen perspectieven worden meegenomen.
Vraag 22
Kunt u aangeven met hoeveel de energierekening volgend jaar zal stijgen?
Hoe hoog zullen de energietarieven zijn?
Antwoord op vraag 22
Het kabinet heeft alleen invloed op de ontwikkeling van het belastingdeel
van de energierekening. In het pakket Belastingplan 2020 worden voor
huishoudens de belastingen op energie in 2020 ten opzichte van 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

13

substantieel verlaagd. Dit wordt met name gerealiseerd door een forse
verhoging van de belastingvermindering per elektriciteitsaansluiting. Voor
een huishouden met een gemiddeld gas- en elektriciteitsverbruik5 daalt
het belastingdeel van de energierekening in 2020 met € 100 ten opzichte
van 2019. Er is sprake van een forse spreiding rondom dit gemiddelde
verbruik. De daadwerkelijke mutatie van het belastingdeel van de
energierekening is dan ook afhankelijk van het specifieke gas- en
elektriciteitsverbruik van een huishouden.
De ontwikkeling van de totale energierekening is ook afhankelijk van de
leveringstarieven en de netwerktarieven die door energieleveranciers in
rekening worden gebracht. Er kan daarom niet worden aangegeven hoe
de energierekening in 2020 zich in totaliteit zal ontwikkelen.
Vraag 23
Kunt u inzichtelijk maken hoe de wijzigingen in de uitgavenplafonds en
het inkomstenkader op de middellange termijn uitwerken in een
meerjarige tabel tot 2030?
Antwoord op vraag 23
Uitgaven
De Miljoenennota presenteert conform Comptabiliteitswet het budgettaire
beeld voor het betrokken begrotingsjaar (2020) en de vier daaropvolgende
jaren van de rijksbegroting (2021 t/m 2024). De uitgavenstanden voor de
jaren 2025 t/m 2030 zijn nog niet door het kabinet vastgesteld.
Het kabinet heeft besloten om voor een aantal grote dossiers eenmalig
het uitgavenplafond aan te passen. Het gaat om het pensioenakkoord, het
klimaatakkoord, de aanpassing van het investeringsritme in bereikbaarheid en defensie en het woningmarktpakket. In onderstaande tabel
zijn de uitgavenmutaties bij deze dossiers weergegeven voor de jaren t/m
2030. Voor de jaren 2019 t/m 2024 betreffen het mutaties ten opzichte van
de stand Miljoenennota 2019. Voor het Pensioenakkoord zijn ook de
gevolgen voor de AOW-uitgaven meegenomen van het aanpassen van de
1-op-1 koppeling van de AOW-leeftijd. De uitwerking van het Pensioenakkoord vindt nog plaats dus genoemde gevolgen zijn orde grootte en nog
onder voorbehoud.
(in mld. euro, + = hogere uitgaven)

2019

2020

2021

2022

2023

2024

Pensioenakkoord
Klimaatakkoord
Investeringsritme bereikbaarheid, defensie,
en in=uittaakstelling
Woningmarkt

0,0
0,2
– 1,8

0,5
0,2
0,3

1,1
0,3
0,7

1,1
0,3
0,6

0,8
0,2
0,5

0,5
0,2
1,1

0,0

0,3

0,3

0,3

0,3

0,0

2025

2026

2027

2028

2029

2030

0,3
0,1
0,3

0,6
0,1
0,1

0,6
0,1
0,2

0,6
0,1
0,2

0,6
0,1
– 0,5

1,0
0,1
– 0,4

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Pensioenakkoord
Klimaatakkoord
Investeringsritme bereikbaarheid, defensie,
en in=uittaakstelling
Woningmarkt

5

Hierbij gaat het kabinet op basis van een actualisatie van de Nationale Energieverkenning 2017
van het Planbureau voor de Leefomgeving (bijlage bij Kamerstukken II 2018/19, 30 196, nr. 632)
uit van een gemiddeld verbruik van 1.179 m3 gas en 2.525 kWh elektriciteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

14

Inkomsten
Het kabinet heeft besloten het inkomstenkader eenmalig neerwaarts bij te
stellen voor de budgettaire gevolgen van het Klimaat- en Pensioenakkoord als ook voor het lastenverlichtingspakket huishoudens. In principe
is de reikwijdte van het inkomstenkader (en dus ook een kadercorrectie)
alleen binnen de kabinetsperiode. Voor de volledigheid zijn in onderstaande tabel de budgettaire gevolgen weergegeven van pakketten
waarvoor een kadercorrectie is toegepast. Omdat de kadercorrectie
Klimaatakkoord werd toegepast op de budgettaire raming ten tijde van
het sluiten van het Klimaatakkoord in juli, zijn de budgettaire bedragen
ook weergegeven op die stand. De budgettaire gevolgen van de herijking
van het Klimaatakkoord zijn binnen de kabinetsperiode gedekt in het
inkomstenkader in augustus. Voor het Pensioenakkoord is ook de
budgettaire derving van het aanpassen van de 1-op-1 koppeling van de
AOW-leeftijd meegenomen. De uitwerking van het Pensioenakkoord vindt
nog plaats dus genoemde gevolgen zijn orde grootte en nog onder
voorbehoud.
In standen, in mld. euro, – = lagere
ontvangsten

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

Kadercorrectie lastenverlichtingspakket huishoudens
Kadercorrectie Klimaatakkoord (juli
2019) en Pensioenakkoord

– 0,8

– 1,6

– 2,1

– 2,1

– 2,1

– 2,1

– 2,1

– 2,1

– 2,2

– 2,2

– 2,2

0

– 0,6

– 0,8

– 0,6

– 0,5

– 0,8

– 0,3

– 0,3

– 0,2

– 0,1

– 0,4

Vraag 24
Wat wordt de mogelijke omvang van het investeringsfonds? Aan welke
orde van grootte moet worden gedacht?
Antwoord op vraag 24
Het kabinet gaat een investeringsfonds oprichten waaruit publieke
investeringen in het verdienvermogen van Nederland kunnen worden
gefinancierd. Het streven is dat vanuit het fonds op de lange termijn
tientallen miljarden euro’s beschikbaar komen voor publieke investeringen. Op de korte termijn zal het gaan over enkele miljarden. Het kabinet
wil graag vaart maken zodat snel met de eerste investeringen kan worden
gestart, maar hecht ook waarde aan zorgvuldigheid. De ambitie is om de
eerste uitgaven in de komende paar jaar te doen.
Vanzelfsprekend is de exacte omvang van het fonds onderdeel van het
onderzoek dat wordt gedaan naar hoe een investeringsfonds kan
bijdragen aan het verdienvermogen. Het kabinet verwacht de kamer begin
2020 over de bevindingen van dit onderzoek te informeren.
Vraag 25
Hoe groot acht u de kans dat er in 2019, net als in 2018, een grotere
onderschrijding van het totaalplafond blijkt bij het Financieel Jaarverslag
Rijk als gevolg van verdere onderuitputting?
Antwoord op vraag 25
De bij Miljoenennota 2020 gepresenteerde onderuitputting over 2019 is de
best mogelijke inschatting op dit moment. De verwachte onderuitputting
is daarmee fors lager dan in 2018. De uiteindelijke onderuitputting over
2019 laat zich niet exact voorspellen en is afhankelijk van vaak autonome
ontwikkelingen gedurende het jaar. De tweede suppletoire begrotingswet
is het volgende moment waarbij het kabinet de Kamer informeert over de
ontwikkeling van de uitgaven in 2019.
Vraag 26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

15

Kunt u per departement uitsplitsen hoeveel er in 2020 wordt bezuinigd en
geïntensiveerd zonder naar de verticale toelichting van de bijlage van de
Miljoenennota te verwijzen?
Antwoord op vraag 26
In bijlage 17 Verticale toelichting bij de Miljoenennota wordt per begrotingshoofdstuk onder de categorie beleidsmatige mutaties inzichtelijk
gemaakt welke extensiveringen (de minbedragen) en welke intensiveringen (de plusbedragen) er sinds de vorige Miljoenennota hebben
plaatsgevonden.
Daarnaast wordt in de departementale begrotingen in meer detail
ingegaan op de belangrijkste ontwikkelingen op de begroting.
Vraag 27
Zijn er op dit moment nog begrotingen waar sprake is van een nog in te
vullen taakstelling? Zo ja, welke ministeries hebben nog een taakstelling
van welke omvang op hun begroting?
Antwoord op vraag 27
Bij Miljoenennota 2019 hadden acht departementen één of meer
openstaande taakstellingen in hun ontwerpbegroting staan. Bij
Voorjaarsnota 2019 zijn de openstaande taakstellingen van zes departementen structureel ingevuld. Zie ook het antwoord op de schriftelijke
vragen 33 en 34 bij de Voorjaarsnota.
Bij Miljoenennota zijn de openstaande taakstellingen op het terrein van
VWS structureel gedekt. De laatste resterende openstaande taakstelling,
die bij JenV, is bij Miljoenennota vanaf 2024 structureel gedekt. Voor de
jaren 2019 tot en met 2023 staat er nog een incidentele taakstelling open
van ca. 47 mln. op de JenV-begroting. Met JenV is de afspraak gemaakt
dat deze taakstelling tot en met 2023 jaarlijks wordt gedekt met de
onderuitputting die in het lopende begrotingsjaar optreedt.
Onderstaande tabel geeft de omvang weer van de oorspronkelijke
openstaande taakstellingen per departement en het moment waarop deze
zijn gedekt (in mln. euro’s).
Departement
Staten-Generaal
Dekking Voorjaarsnota
Resterende taakstelling
JenV
Dekking Miljoenennota
Resterende taakstelling
OCW
Dekking Voorjaarsnota
Resterende taakstelling
Defensie
Dekking Voorjaarsnota
Resterende taakstelling
EZK
Dekking Voorjaarsnota
Resterende taakstelling
IenW
Dekking Voorjaarsnota
Resterende taakstelling
VWS – Zvw
Dekking Miljoenennota
Resterende taakstelling
VWS – taakstellende
onderuitputting
Dekking Miljoenennota

2019

2020

2021

2022

2023

2024

2
–2
–
53

2
–2
–
96
– 49
47
140
– 140
–

2
–2
–
96
– 49
47
156
– 156
–

2
–2
–
96
– 49
47
161
– 161
–

2
–2
–
96
– 96
161
– 161
–

41

2
–2
–
96
– 49
47
114
– 114
–
5
–5
–
11
– 11
–
20
– 20
–
40
– 40
–
41

11
– 11
–
23
– 23
–
75
– 75
–
41

11
– 11
–
23
– 23
–
75
– 75
–
41

10
– 10
–
23
– 23
–
75
– 75
–
41

10
– 10
–
23
– 23
–
75
– 75
–
41

– 41

– 41

– 41

– 41

– 41

– 41

53

5
–5
–

20
– 20
–

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

16

Departement

2019

2020

2021

2022

2023

2024

Resterende taakstelling
HGIS
Dekking Voorjaarsnota
Resterende taakstelling
Pensioenakkoord

–
15
– 15
–

–
20
– 20
–

–
20
– 20
–

–
30
– 30
–

–
30
– 30
–

–
30
– 30
–
250

Vraag 28
Onderschrijft u de analyse van de Raad van State dat overheidsuitgaven
feitelijk worden gedekt uit meevallers in de zorg en dat de keuze hiervoor
niet wordt toegelicht in de Miljoenennota?
Vraag 29
Kunt u in dit verband nader ingaan op de constatering van de Raad van
State dat «lagere zorgkosten zich immers ook zouden kunnen vertalen in
lagere zorgpremies voor huishoudens»?
Vraag 135
Met hoeveel hadden de zorgpremies kunnen dalen als de meevallers in de
zorg niet waren aangewend om extra uitgaven elders te dekken?
Antwoord op vraag 28, 29 en 135
De onderschrijdingen binnen plafond zorg zijn in opmaat naar de
Miljoenennota 2020 betrokken bij de integrale besluitvorming, zoals
benoemd in paragraaf 2 van de Miljoenennota 2020. Deze onderschrijdingen zijn onder meer het gevolg van het structureel doortrekken van
voorlopige realisatiecijfers over 2018 (0,4 mld.). Daarbovenop zijn op basis
van dezelfde realisatiecijfers ramingsbijstellingen gedaan op de
beschikbare groeiruimte van de zorg optellend tot 0,7 mld. De structurele
ruimte als gevolg van de onderschrijding in de zorg is in de Miljoenennota
2020 onder meer benut voor de in de Miljoenennota beschreven opgaven
op het terrein van Groningengas, asiel en migratie, pensioen, klimaat,
defensie, jeugdzorg, woningmarkt en onderwijs.
Het al dan niet benutten van de budgettaire ruimte, die ontstaat door
onderschrijdingen onder het plafond zorg, heeft géén effect op de hoogte
van de zorgpremie. De zorgpremie wordt immers vastgesteld door
verzekeraars. Zij zullen hun premie vaststellen op basis van de zorguitgaven die zij verwachten, ongeacht of in de Rijksbegroting bepaalde
onderuitputting wel of niet vrijvalt.
In de begrotingssystematiek maken de Zvw-uitgaven onderdeel uit van
het uitgavenplafond (maximaal uitgavenkader), zodat de Zvw uitgaven
beheerst worden, en maken de Zvw-premies onderdeel uit van het
inkomstenkader om een beheersbare en voorspelbare lastenontwikkeling
te realiseren. Lagere zorguitgaven leiden tot (1) ruimte onder het
uitgavenplafond en (2) lagere zorgpremies (lagere inkomsten voor de
overheid). In de huidige systematiek kan de ruimte onder het uitgavenplafond worden aangewend voor hogere overige uitgaven, zoals
hierboven beschreven. Om te voorkomen dat deze hogere overige
uitgaven leiden tot een verslechtering van het EMU-saldo (de inkomsten
uit zorgpremies zijn immers gedaald, terwijl de totale uitgaven gelijk zijn
gebleven) dienen tegelijkertijd de overige lasten omhoog te gaan
(compensatie met lastenmaatregel zodat het lastenkader sluit). Op deze
manier is het effect op het EMU-saldo nul en blijft de beleidsmatige
lastenontwikkeling gelijk. In deze systematiek worden dus ook hogere dan
verwachte zorgpremies gecompenseerd met een lastenverlichting.
Vraag 29

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

17

Kunt u in dit verband nader ingaan op de constatering van de Raad van
State dat «lagere zorgkosten zich immers ook zouden kunnen vertalen in
lagere zorgpremies voor huishoudens»?
Antwoord op vraag 29
Zie vraag 28
Vraag 30
Kunnen de Europese begrotingsregels dan wel de Zalmnorm worden
aangepast dan wel worden overschreden voor een dergelijk investeringsfonds?
Antwoord op vraag 30
Er wordt dit moment onderzoek gedaan naar het op te richten investeringsfonds. Hierover wordt begin 2020 een brief aan de Tweede Kamer
gestuurd. Daarin zal ook worden uitgewerkt wat de effecten van het fonds
op de begroting zijn en hoe dit zich verhoudt tot de Nederlandse en
Europese begrotingsregels. Nederland heeft zich gecommitteerd aan de
Europese begrotingsregels en zal die respecteren.
Vraag 31
Wat zal uw technische oordeel zijn wanneer de Tweede Kamer een
amendement indient om ruimte onder het uitgavenplafond in te zetten
voor lastenverlichting indien dat een efficiënte financieringswijze is?
Antwoord op vraag 31
Conform de begrotingsregels is er een apart uitgavenplafond en inkomstenkader. Dit betekent dat ruimte onder het uitgavenplafond niet kan
worden ingezet voor lastenverlichting.
Vraag 32
Constaterende dat een op de negen kinderen in Nederland opgroeit in
armoede, hoe heeft dit aantal zich de afgelopen decennia ontwikkeld?
Antwoord op vraag 32
De cijfers van het CBS en SCP geven jaarlijks een inzicht in de (kinder)armoede in Nederland. Armoede is een complex probleem en lastig in kaart
te brengen. Beide instanties gebruiken een andere definitie en methode
om armoede te meten. Het SCP kijkt naar het inkomen dat nodig wordt
geacht om noodzakelijke kosten te voorzien, het niet veel maar toereikend
budget. Met dit budget houdt het SCP naast de strikte basisbehoeften ook
rekening met minimale kosten van ontspanning en sociale participatie.
Het CBS baseert de lage-inkomensgrens op het bijstandsbedrag voor een
alleenstaande in 1979 toen dit op het hoogste niveau ooit lag. Deze grens
wordt elk jaar gecorrigeerd voor inflatie. Als gevolg van de verschillende
methodiek van beide instanties, verschillen ook de armoedecijfers.
Als we naar de laatste cijfers van het SCP over armoede kijken (Armoede
in kaart 2019) dan leefden er in 2017 ruim 272.000 minderjarigen (0 tot 18
jaar) in armoede op grond van het niet veel maar toereikend budget. Zij
vormden 8,1 procent van de totale bevolking tot 18 jaar. Het aantal
kinderen in armoede neemt af sinds 2013. In 2013 viel 10,3 procent van
hen onder de armoedegrens: ruim 337.000 minderjarigen.
Op basis van cijfers van CBS over 2017 hebben 277.000 kinderen kans op
armoede, dat is 8,5 procent. In 20116 was dit 8,0 procent (270.000). In de
tussenliggende jaren was het aantal kinderen in een huishouden met laag
inkomen het grootst in 2013 (306.000 ofwel 9,9%).

6

Vanwege een methodologische aanpassing is het niet mogelijk om voor het in beeld brengen
van deze trend verder terug te kijken 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

18

Vraag 33
Constaterende dat een op de negen kinderen in Nederland opgroeit in
armoede, hoe verhoudt dit zich tot andere vergelijkbare landen?
Antwoord op vraag 33
In Europees vergelijkend perspectief lopen kinderen in Nederland een laag
risico op armoede en sociale uitsluiting. In 2018 is alleen in Tsjechië,
Denemarken en Slovenië het risico op armoede en sociale uitsluiting
kleiner voor kinderen jongeren dan 16 jaar.7
Vraag 34
Klopt het dat de lasten van burgers deze kabinetsperiode met € 10 miljard
dalen en dat per saldo de lasten met € 4 miljard dalen? Klopt het ook dat
de lasten voor bedrijven per saldo met € 5 miljard stijgen?
Antwoord op vraag 34
Zie antwoord op vaag 6.
Vraag 35
Constaterende dat er bij de Opslag Duurzame Energie (ODE) een
verschuiving gaat plaatsvinden van 50/50 naar 33/67 tussen huishoudens
en bedrijven, hoe is deze verhouding bij de energiebelasting? Hoe ziet
deze verhouding eruit als je ODE en energiebelasting combineert?
Antwoord op vraag 35
In de ODE zal vanaf 2020 een lastenverdeling resulteren waarbij
huishoudens in plaats van 50% nog circa 33% bijdragen en bedrijven
ongeveer 67% van de lasten gaan dragen. Ten aanzien van de energiebelasting gaat in 2020 de lastenverdeling van ongeveer 50:50 naar ongeveer
41% huishoudens en 59% bedrijven. Gecombineerd leidt dit tot een
verdeling van de lasten tussen burgers en bedrijven van ongeveer 38%
huishoudens en 62% bedrijven in 2020.
Vraag 36
Klopt het dat de geraamde verhuurdersheffing voor 2020 stijgt, ondanks
de € 100 miljoen die wordt uitgetrokken voor een verlaging? Kunt u
aangeven hoeveel?
Antwoord op vraag 36
Antwoord
De ontwikkeling van de geraamde verhuurderheffing is een saldo van de
effecten van maatregelen en de endogene ontwikkeling. De totale
WOZ-waarde van sociale huurwoningen vormt de grondslag van de
verhuurderheffing. Voor 2020 nemen de ontvangsten uit de verhuurderheffing naar verwachting daarom met 9,0 procent toe. Dit is de endogene
ontwikkeling zoals ook opgenomen in tabel 4.4.1. in de bijlagen bij de
Miljoenennota 2020. Daartegenover staat het effect van de maatregelen.
Dit betreft de in de Miljoenennota aangekondigde 100 mln. per jaar voor
de heffingsvermindering voor nieuwbouw van huurwoningen in regio’s
waar de druk op de woningmarkt het grootst is en de in het Regeerakkoord opgenomen oploop van het budget voor de in 2019 geïntroduceerde heffingsvermindering verduurzaming. Per saldo bedraagt de
geraamde stijging van de verhuurderheffing in 2020 32 mln.
Vraag 37
7

Eurostat maakt gebruik van drie verschillende indicatoren om armoede en sociale uitsluiting te
meten, waaronder een inkomensgrens. De inkomensgrens is gebaseerd op 60 procent van het
mediane inkomen. https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/submitViewTableAction.do

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

19

Hoeveel geld geeft Nederland uit aan ontwikkelingssamenwerking als
percentage van ons bbp? Hoe ontwikkelt deze trend zich? In hoeverre
verhoudt dit zich tot (internationaal) gemaakte afspraken?
Antwoord op vraag 37
In 2020 geeft Nederland netto 4,4 mld. uit aan ontwikkelingssamenwerking (Official Development Assistance, ODA). De ODA-prestatie wordt
internationaal vergeleken als percentage van het bruto nationaal inkomen
(BNI). In 2020 is de ODA-prestatie voor Nederland 0,53 procent van het
BNI. In 2018 en 2019 was de ODA-prestatie hoger door o.a. intensiveringen uit het regeerakkoord en kasschuiven van 2020 naar 2019.
Meerjarig komt de ODA-prestatie uit op 0,54 procent van het BNI. Dit is in
lijn met de afspraak uit het Regeerakkoord van een ODA-prestatie van 0,7
procent van het BNI minus 1,4 mld. vanaf 2022.

Netto
ODAbudget
ODAprestatie

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

4.759

4.643

4.415

4.601

4.720

4.896

5.051

0,61%

0,57%

0,53%

0,54%

0,54%

0,54%

0,54%

Internationaal is in de jaren 70 binnen de OESO-DAC een langetermijninspanningsverplichting overeengekomen van een ODA-prestatie van 0,7
procent van het BNI.
Om alle benodigde maatregelen te kunnen nemen om zoveel mogelijk bij
te dragen aan de Sustainable Development Goals (SDG’s) moeten stappen
gezet worden die passen binnen de herbevestiging van de internationale
afspraak in EU- en VN-verband om weer toe te werken naar een
ODA-budget van 0,7 procent van het BNI in 2030. De intensiveringen uit
het regeerakkoord zijn belangrijke stappen tijdens deze kabinetsperiode.
Een mogelijke extra vervolgstap tijdens deze kabinetsperiode wordt
integraal op de daartoe geëigende momenten bekeken in het licht van
humanitaire en ontwikkelingssituaties, de Rijksbrede prioriteiten en
binnen de afgesproken budgettaire kaders.
Vraag 38
Klopt het dat het komende kabinet te maken krijgt met een begrotingstekort in het basispad?
Antwoord op vraag 38
2022 is het eerste jaar na de kabinetsperiode. Voor dat jaar wordt bij
miljoenennota 2020 een begrotingstekort van 0,4 procent bbp verwacht.
Daartegenover staat dat een volgend kabinet naar verwachting begint met
een fors lagere schuld en met een lagere lastendruk dan in een situatie
zonder de beleidsmatige lastenverlichtingen van dit kabinet. Of het
nieuwe kabinet daadwerkelijk begint met een begrotingstekort hangt af
van veel factoren, waaronder de ontwikkeling van de economie.
Vraag 39
Waarom komt van het bedrag van € 749 miljoen in 2019 voor de
woningmarkt, maar € 220 miljoen in 2020 en € 242 miljoen in 2021 weer
terug? Wat gebeurt er met de rest van de middelen? En hoe verhouden
deze bedragen zich tot de viermaal € 250 miljoen voor woningbouw die
op pagina 33 van de Miljoenennota wordt genoemd? Is die € 1 miljard
voor woningbouw gefinancierd uit de ruimte in begrotingsjaar 2019 of op
een andere manier?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

20

Antwoord op vraag 39
Het kabinet heeft een bedrag van 250 mln. per jaar ter beschikking gesteld
voor de woningmarkt voor de jaren 2020 t/m 2023.
Voor besluitvorming over het woningmarktpakket resteerde er een
onderschrijding onder het uitgavenplafond in de jaren 2020 t/m 2023 die
optelt tot in totaal 251 mln. Deze onderschrijding is in de betreffende jaren
ingezet ter dekking van het woningmarktpakket. Het resterende bedrag
(749 mln.) is gedekt door inzet van de onderschrijding in 2019. Dit is
geoperationaliseerd door het uitgavenplafond te verlagen in 2019 met 749
mln. en door het plafond te verhogen in de jaren 2020 t/m 2023 met
hetzelfde bedrag.
Vraag 40
Kunt u nader toelichten wat er in 2020 precies gaat gebeuren met de
in=uit-taakstelling? Waarom is het nu wel mogelijk om hieraan te
sleutelen en kon dit in voorgaande jaren niet?
Antwoord op vraag 40
Vorig jaar bij Miljoenennota 2019 bleek een aanzienlijke onderuitputting
op de investeringsmiddelen bij IenW en Defensie. Dit was mede het
gevolg van de ambitieuze investeringsagenda uit het Regeerakkoord, in
combinatie met de goede conjuncturele situatie en bijbehorende krappe
arbeidsmarkt. Er is toen besloten om de investeringsmiddelen van IenW
en Defensie meerjarig door te schuiven van 2018 naar 2020 en 2021 via de
100%-eindejaarsmarge. Als tegenhanger van de eindejaarsmarge is toen
ook de in=uittaakstelling voor 2020 en 2021 opgehoogd met respectievelijk 913 en 1.000 mln. De in=uittaakstelling is nodig om te voorkomen
dat de opboeking van de eindejaarsmarge het plafond belast.
In het voorjaar van 2019 werd – ondanks de eerdere schuif bij Miljoenennota 2019 – opnieuw een risico op onderuitputting gesignaleerd.
Vervolgens is het risico op onderuitputting verder in kaart gebracht en is
bezien welke mogelijkheden voorhanden zijn om programmering, raming
en de realisatie van alle projecten te optimaliseren. Hieruit bleek dat een
ander kasritme nodig is dan was verondersteld ten tijde van het Regeerakkoord. Bij Miljoenennota 2020 zijn de investeringsmiddelen op basis van
deze analyse daarom eenmalig via een plafondcorrectie in het op dat
moment meest realistische kasritme gezet. Daarbij worden middelen
geschoven uit de jaren 2019–2021 naar later jaren.
Tevens is bij Miljoenennota 2020 de vorig jaar ingeboekte in=uit
taakstelling weer tegengeboekt.
De reden hiervoor is dat de in=uittaakstelling, die de tegenhanger is van
de eindejaarsmarge, niet langer nodig is als de eindejaarsmarge waarmee
het is verbonden via een plafondcorrectie in een ander ritme wordt gezet.
Vraag 41
Kunt u de lastenontwikkeling voor 2019, 2020 en 2021 zowel voor
bedrijven als voor gezinnen uitsplitsen in basispad, effect Regeerakkoord,
effect voorstellen na Regeerakkoord en het totale effect?
Antwoord op vraag 41
Zie antwoord op vaag 6.
Vraag 42
Wat gebeurt er precies met de dividendbelasting? Waar komt de € -0,9
miljard vandaan? In hoeverre staan de opbrengsten van de dividendbelasting onder druk, zoals eerder werd verwacht?
Antwoord op vraag 42

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

21

De dividendbelasting levert in 2019 eenmalig extra inkomsten op. Dit
komt door een tweetal beleidswijzigingen. Per 2020 wordt het tarief in box
2 verhoogd naar 26,25%. Bovendien stelt het kabinet voor per 2022
maatregelen te nemen om excessief lenen door directeurgrootaandeelhouders (dga’s) van de eigen vennootschap tegen te gaan.
Naar verwachting anticiperen dga’s en andere aanmerkelijkbelanghouders op deze beleidswijzigingen door in 2019 extra dividend uit
te (laten) keren. Deze anticipatie levert een eenmalige stijging van de
belastinginkomsten op in 2019, waarna de inkomsten van 2019 op 2020
weer dalen. Hierbij staat de (structurele) opbrengst van de dividendbelasting niet onder druk.
Vraag 43
Hoe verhoudt tabel 5.2.3 (gemiddelde marginale druk naar inkomenscategorie voor werknemers) zich tot de tabel «marginale druk eenverdiener»
die bij het Belastingplan 2020 aan de Kamer is verstuurd? Waarom zijn de
marginale tarieven in tabel 5.3.2 soms wel 30%-punt lager dan in de tabel
bij het Belastingplan 2020?
Antwoord op vraag 43
Bij het beantwoorden van deze vraag gaan we ervan uit dat met tabel
5.2.3. verwezen wordt naar de desbetreffende tabel in de begroting van
het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Tabel 5.2.3 is niet
een op een te vergelijk met de tabel met marginale druk cijfers die als
bijlage is meegezonden met het Belastingplan 2020. Er zitten namelijk een
aantal verschillen tussen de berekeningswijze in de twee tabellen. Zo
wordt in tabel 5.2.3. uitgegaan van een brutoloonstijging van 3% terwijl in
de tabel bij het Belastingplan 2020 inkomensstappen van € 1.000 worden
gezet. Bovendien laat tabel 5.2.3 de marginale druk zien voor alle
werkenden en niet alleen voor eenverdieners. Voor de marginale druk is
namelijk ook de huishoudsamenstelling van belang en spelen de
aftrekposten een rol. Hierdoor verschilt het recht op heffingskortingen en
toeslagen, die de grootste invloed hebben op de marginale druk, bij
hetzelfde bruto inkomen. Tot slot zijn de cijfers de in de begroting van
SZW gebaseerd op werkelijk voorkomende huishoudens in Nederland,
terwijl de tabel met de marginale druk van eenverdieners voorbeeldhuishouden zijn. Dit is wat theoretisch mogelijk is, maar wat niet per definitie
ook een huishouden is dat ook werkelijk in Nederland nu voorkomt.
Vraag 44
Kunt u de meest actuele cijfers van de verzilveringsproblematiek in
Nederland weergeven?
Antwoord op vraag 44
Belastingplichtigen voor wie het recht op heffingskortingen groter is dan
de verschuldigde inkomstenbelasting kunnen een deel van de heffingskortingen niet verzilveren, maar betalen ook geen inkomstenbelasting.
Onderstaande tabel geeft het totale recht op heffingskortingen in 2020 en
het percentage van de heffingskortingen dat naar verwachting verzilverd
wordt.
Verzilvering in 2020

Totaal recht

Percentage verzilverd

27.623
21.401
1823
4489
587
183

84%
99%
98%
91%
96%
96%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

22

Algemene heffingskorting (AHK)
Arbeidskorting
Inkomensafhankelijke combinatiekorting (IACK)
Ouderenkorting
Alleenstaande ouderenkorting
Jonggehandicaptenkorting

Verzilvering in 2020
Totaal

Totaal recht

Percentage verzilverd

56.105

91%

Deze berekeningen volgen uit het microsimulatiemodel van het Centraal
Planbureau (CPB), MIMOSI. Het verzilveringspercentage wordt sinds dit
jaar op een andere wijze berekend. Sinds dit jaar verzilvert een belastingplichtige die recht heeft op 2.000 euro aan heffingskortingen en 1.000 euro
belasting verschuldigd is elke heffingskorting waar hij recht op heeft voor
precies 50 procent. Eerder werd in het model aangenomen dat de
verzilvering van heffingskortingen in een bepaalde volgorde plaatsvond.
Het totaal verzilverde bedrag blijft gelijk onder beide methoden, maar de
afzonderlijke percentages per heffingskorting zijn niet te vergelijken met
de percentages die in voorgaande jaren zijn gerapporteerd.
Vraag 45
Wat voor oplossingen zijn er mogelijk om de marginale druk van rond de
80% te verlagen zonder dat inkomens erop achteruitgaan?
Antwoord op vraag 45
De marginale druk verlagen zonder dat inkomens erop achteruitgaan is
alleen mogelijk indien er meer budgettaire ruimte beschikbaar wordt
gesteld. Dit betekent namelijk dat bijvoorbeeld toeslagen en/of heffingskortingen minder snel afgebouwd moeten worden. Het gevolg hiervan is
overigens wel dat de marginale druk verschoven wordt. Inkomens die
eerder niet binnen het afbouwtraject vielen en in de nieuwe situatie wel,
krijgen te maken met een hogere marginale druk.
Vraag 46
Welk probleem wordt er precies opgelost met het verlagen van het
toptarief in box 1? Klopt het dat het toptarief al vele jaren rond de 52%
ligt? In hoeverre was dit een probleem?
Antwoord op vraag 46
Een van de doelstellingen van het kabinet is het verlichten van de lasten
van huishoudens, zodat zij meer profiteren van de economische groei. Om
dit te bereiken zaten bevat het Regeerakkoord diverse maatregelen die de
lasten verlichten. Een aantal van deze maatregelen verlichten de lasten
alleen van een specifieke inkomensgroep. Zo hebben lagere inkomen
bijvoorbeeld profijt van de verhoging van de huurtoeslag en de
zorgtoeslag, terwijl hogere inkomens juist baadt hebben van de verlaging
van het toptarief. Dit was ook het doel van de maatregel.
Het klopt dat het toptarief sinds de belastingherziening in 2001 op 52%
ligt, daarvoor was het toptarief een stuk hoger. Door de verlaging van het
toptarief naar 49,5% komt dit tarief dichterbij het volgens het CPB
opbrengstmaximaliserende toptarief van 49% te liggen.
Vraag 47
Hoeveel geld kost het de overheid dat het toptarief wordt verlaagd van
51,75% naar 49,50%? Is het voorstel om het toptarief te verlagen naar
49,5% getoetst aan Artikel 3.1 van de Comptabiliteitswet? Is dit voorstel
inderdaad doelmatig en doeltreffend?
Antwoord op vraag 47
Het kabinet kiest ervoor om de lasten van huishoudens te verlichten, zodat
zij meer profijt hebben van de economische groei. Met (onder meer) de
verlaging van het toptarief naar 49,5% wordt invulling gegeven aan deze
keuze. Doordat het doel rechtstreeks bereikt wordt met de maatregel, is de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

23

maatregel per definitie doeltreffend. Het kabinet acht het budgettaire
beslag dat gemoeid gaat met deze keuze als doelmatig. Overigens is de
verlaging van het toptarief naar 49,5% slechts een element uit een
totaalpakket van koopkrachtmaatregelen, zoals ook is toegelicht in
Belastingplan 2019. Zo betekent het verlagen van het hoogste schijftarief
voor hogere inkomens een lastenverlichting. Uit de koopkrachtramingen
blijkt dat alle inkomensgroepen er komend jaar in doorsnee op
vooruitgaan. De verlaging van het toptarief van 51,75% naar 49,5% kost
naar schatting ongeveer € 490 miljoen.
Vraag 48
Kunt u de koopkrachtplaatjes van de rijkste 20% verder uitsplitsen?
Hoeveel gaat de rijkste 1% van de huishoudens er volgend jaar op vooruit
(zowel in percentage als in euro)?
Antwoord op vraag 48
Het CPB splitst de inkomensgroepen niet verder uit en rapporteert de
koopkrachtontwikkeling alleen in procentuele mutaties, zodat beoordeeld
kan worden of sprake is van een evenwichtige inkomensontwikkeling. De
koopkrachtontwikkeling van de 20% hoogste inkomens wordt beschreven
in de boxplot (zie: https://www.cpb.nl/sites/default/files/omnidownload/
MEV-boxplots-NL.pdf), afkomstig uit de Macro Economische Verkenning
2020. Hieruit blijkt dat voor de 20% hoogste inkomens geldt dat hun
koopkracht in doorsnee met 2,3% stijgt. Voor vijf van de tien huishoudens
in deze groep stijgt de koopkracht in 2020 tussen de 2 en 2,8% en voor
negen van de tien huishoudens tussen de 1% en 3,7%. Onderstaande
puntenwolk laat deze spreiding ook zien. Hieruit valt af te leiden dat de
koopkrachtontwikkeling van de 1% hoogste inkomens in lijn ligt met die
van de 20% hoogste inkomens.
Vraag 49
In hoeverre wordt de geraamde koopkracht van de rijkste 20% beïnvloed
door de lage rentestand en verwachte beleggingsopbrengsten? In
hoeverre is de koopkracht van de rijkste 20% anders dan de koopkracht
van de armste 20% door beleggingsrendementen?
Antwoord op vraag 49
In het algemeen hebben hogere inkomens meer inkomen uit vermogen
dan lagere inkomens. Mutaties hierin, zoals lagere spaarrente of veranderingen in verwachte beleggingsopbrengsten, hebben voor deze groep dan
ook grotere effecten.
Vraag 50
Is de lastenverlichting voor gezinnen in 2020 € 4 miljard of € 3,3 miljard?
Antwoord op vraag 50
Zie antwoord op vaag 6.
Vraag 51
Kunt u in een tabel aangeven hoe de huidige cijfers over het begrotingsoverschot en staatsschuld zich verhouden tot de cijfers van de middellangetermijnverkenning (MLT), het advies studiegroep begrotingsruimte en
de startnota? In hoeverre loopt het kabinet op schema? In hoeverre lost
het kabinet meer staatsschuld af dan gepland en geadviseerd door de
studiegroep?
Antwoord op vraag 51

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

24

Overheidssaldo (% bbp)

2017

2018

2019

2020

2021

MLT 2016/Studiegroep
Startnota
Miljoenennota 2020

– 1,2%
0,6%
1,3%1

– 0,4%
0,5%
1,5%1

0,1%
0,7%
1,3%

0,4%
0,3%
0,2%

0,6%
0,3%
– 0,3%

Overheidsschuld (% bbp)

2017

2018

2019

2020

2021

MLT 2016/Studiegroep
Startnota
Miljoenennota 2020

64,1%
57,1%
56,9%1

61,6%
54,0%
52,4%1

58,9%
51,0%
49,2%

56,4%
48,8%
47,7%

54,0%
46,9%
46,9%

1

1

realisatiecijfers

realisatiecijfers

De Studiegroep Begrotingsruimte heeft zich in haar rapport gebaseerd op
de MLT uit 2016 van het CPB. Zodoende zijn de MLT en het advies van de
Studiegroep niet apart weergegeven. Uit de cijfers blijkt dat in 2018 een
aanzienlijk hoger saldo is gerealiseerd en in 2019 een aanzienlijk hoger
saldo wordt geraamd dan voorzien tijdens de startnota. Mede hierdoor
daalt de schuld (als % bbp) naar verwachting dit jaar al onder de 50%.
Voor 2020 wordt een vergelijkbaar saldo geraamd als ten tijde van de
startnota, voor 2021 een lager saldo wordt geraamd. Voor 2021 is de
verwachting dat het schuldniveau zich op een vergelijkbaar niveau
bevindt als voorzien bij startnota.
Vraag 52
Hoe staat het ervoor met het onderzoek naar vermogensongelijkheid in
Nederland? Wat zijn de meest actuele cijfers? Wanneer komt het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) met een nieuwe manier van meten
waarbij ook pensioenaanspraken zijn meegenomen?
Antwoord op vraag 52
Pensioenaanspraken worden momenteel door het CBS niet tot het
vermogen gerekend omdat het hier om geblokkeerd vermogen gaat
waarover mensen niet vrijelijk kunnen beschikken. De meeste Nederlanders hebben evenwel pensioen opgebouwd en dit vertekent het beeld,
zeker in internationale vergelijkingen. Het CBS werkt momenteel aan deze
nieuwe vermogensstatistieken inclusief pensioenaanspraken. Dit is echter
een ingewikkelde klus, bijvoorbeeld omdat het totale pensioenvermogen
moet worden toegewezen aan individuele personen. Het CBS hoopt in de
loop van volgend jaar deze nieuwe vermogensstatistieken te kunnen
publiceren.
Vraag 53
Hoe heeft de vermogensongelijkheid zich de afgelopen jaren ontwikkeld in
Nederland?
Antwoord
In de tabel hieronder zijn de gini-coëfficiënt van vermogen weergegeven,
respectievelijk inclusief en exclusief de eigen woning, voor de periode
2011 tot en met 2017. 2017 is het meest recente jaar waarvoor officiële
data over de vermogensongelijkheid beschikbaar zijn. De gini-coëfficiënt
kent een schaal van 0 tot 1 waarbij een hoge waarde duidt op een hoge
ongelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

25

Jaar

Gini-coëfficiënt (vermogen)

Gini-coëfficiënt (vermogen exclusief
eigen woning)

2011
2012
2013
2014
2015
2016
20171

0,767
0,783
0,804
0,806
0,8
0,797
0,787

0,846
0,85
0,855
0,857
0,852
0,855
0,853

1

Voorlopig cijfer

Bron: CBS

Vraag 54
Op welke wijze wordt toegewerkt naar het voornemen uit het regeerakkoord Rutte III om het budget voor ontwikkelingshulp (ODA) deze
kabinetsperiode weer op 0,7% van het bruto nationaal inkomen (bni) te
krijgen? Zal dit voornemen gehaald worden?
Antwoord op vraag 54
In het regeerakkoord is afgesproken dat het budget voor ontwikkelingssamenwerking (Official Development Assistance, ODA) gekoppeld blijft aan
de ontwikkeling van het BNI. Conform reguliere systematiek wordt het
ODA-budget bijgesteld op basis van de macro-economische ramingen van
het CPB.
Verder is in het regeerakkoord afgesproken dat het kabinet corrigeert voor
de kasschuiven van het kabinet Rutte 2. Hiermee komt het ODA-budget
vanaf 2022 weer uit op 0,7 procent van het BNI minus 1,4 mld. Daarbovenop intensiveert het kabinet gedurende de kabinetsperiode 1 mld.
Om alle benodigde maatregelen te kunnen nemen om zoveel mogelijk bij
te dragen aan de Sustainable Development Goals (SDG’s) moeten stappen
gezet worden die passen binnen de herbevestiging van de internationale
afspraak in EU- en VN-verband om weer toe te werken naar een
ODA-budget van 0,7 procent van het BNI in 2030. De intensiveringen uit
het regeerakkoord zijn belangrijke stappen tijdens deze kabinetsperiode.
Een mogelijke extra vervolgstap tijdens deze kabinetsperiode wordt
integraal op de daartoe geëigende momenten bekeken in het licht van
humanitaire en ontwikkelingssituaties, de Rijksbrede prioriteiten en
binnen de afgesproken budgettaire kaders.
Vraag 55
Hoeveel gaan de huren in 2020 omhoog of omlaag ten opzichte van 2019?
Antwoord op vraag 55
Antwoord
De keuze om de huren te verhogen of te verlagen is aan verhuurders. De
Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties stelt jaarlijks de
maximaal toegestane huurverhoging vast. Verhuurders stellen doorgaans
een huurverhoging voor en wel per 1 juli. Voor woningcorporaties geldt
dat de gemiddelde huurverhoging over hun woningbezit niet meer dan
inflatie + 1 procentpunt mag bedragen. Bij de Tweede Kamer is een
wetsvoorstel aanhangig waarin, conform het Sociaal Huurakkoord 2018
van Aedes en de Woonbond, wordt voorgesteld die maximale gemiddelde
huurverhoging per woningcorporatie op inflatieniveau vast te stellen en
dat woningcorporaties de mogelijkheid krijgen om lokaal in hun prestatieafspraken met gemeente(n) en huurdersorganisatie(s) hiervan af te wijken
tot maximaal inflatie + 1 procentpunt (35 254). De beoogde datum van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

26

inwerkingtreding hiervan is 1 januari 2020. Op basis hiervan verwacht het
kabinet dat de gemiddelde huurstijging binnen de corporatiesector in
2020 voor zittende huurders gematigd zal zijn (ca. inflatieniveau).
Voor particuliere verhuurders en beleggers in het gereguleerde segment
geldt deze beperking van de gemiddelde huurverhoging voor zittende
huurders niet en kunnen zij theoretisch voor alle huurwoningen de
maximale huurverhoging (inflatie + 2,5 procentpunt) toepassen. Toch blijkt
uit de gerealiseerde huurverhogingen in eerdere jaren dat deze ruimte
lang niet volledig wordt benut. Per 1 juli 2019 is de gemiddelde huurverhoging voor zittende huurders volgens het CBS beperkt geweest; bij
corporaties gemiddeld 1,7% (gelijk aan inflatie 2018) en bij particuliere en
commerciële verhuurder gemiddeld 3,0%.
Vraag 56
Hoe groot is de vermogensongelijkheid van Nederland in vergelijking met
economisch nabijgelegen landen (bijv. Duitsland, België, Frankrijk, het VK,
de VS en Denemarken)?
Antwoord
Vermogensongelijkheid is niet goed vergelijkbaar tussen landen
onderling. Hieraan ligt een aantal oorzaken ten grondslag. Allereerst is de
definitie van vermogen niet eenduidig. Er kan getwist worden over welke
zaken al dan niet meegenomen worden. Een goed voorbeeld hiervan zijn
(verplichte) pensioenbesparingen. In vergelijkingen tussen landen
onderling wordt dit vaak niet meegenomen terwijl in Nederland een groot
deel van de vermogensopbouw van huishoudens via de pensioenopbouw
loopt. Daarnaast zijn institutionele verschillen tussen landen vaak een
belangrijke factor in de vermogensopbouw (en daarmee ongelijkheid). Zo
hebben Nederlandse huishoudens vaak relatief veel vermogen, maar ook
relatief veel schulden, met name doordat Nederlandse huishoudens
relatief veel hypotheekschuld aangaan, wat onder meer weer een gevolg
is van het beleid op de woningmarkt. Een verdere complicatie is dat
vermogensongelijkheid volatiel kan zijn doordat de waarde van vermogen
fors kan fluctueren. Met name schommelingen van de huizenprijzen
kunnen de ongelijkheid daarom fors beïnvloeden. Een laatste moeilijkheid
in het meten van vermogensongelijkheid is dat de beschikbare data over
vermogens soms beperkingen opleggen; vermogen is moeilijk te meten
omdat het in vele vormen bestaat.
Deze kanttekeningen gemaakt hebbende; er zijn wel vergelijkende studies
gedaan naar vermogensongelijkheid. Bijvoorbeeld de OESO heeft in 2018
nog een internationale vergelijking gedaan van de ongelijkheid in
vermogens tussen huishoudens8. Hieruit blijkt dat Nederland een relatief
hoge vermogensongelijkheid kent. Zo is netto vermogen van de 10%
meest vermogende huishoudens in Nederland na de VS het hoogste van
de onderzochte landen; Denemarken komt op de derde plek. Verplichte
pensioenbesparingen worden in deze studie echter buiten beschouwing
gelaten. Het meenemen van pensioenen heeft naar verwachting een
dempend effect op de vermogensongelijkheid. Nederland heeft namelijk
veel pensioenbesparingen die relatief gelijk verdeeld zijn over
huishoudens. In het OESO-onderzoek worden voorts geen
gini-coëfficiënten gepresenteerd. Volgens de OESO geven deze in een
internationale vergelijking geen goed beeld door het hoge aantal
huishoudens met negatieve netto vermogens.
Vraag 57
8

Balestra C. and R. Tonkin (2018). Inequalities in household wealth across OECD countries:
Evidence from the OECD Wealth Distribution Database, OECD Statistics and Data Directorate

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

27

Hoe hebben beleidsmaatregelen van zowel het kabinet Rutte II als het
kabinet Rutte III gezorgd voor een toename dan wel een afname van de
vermogensongelijkheid?
Antwoord op vraag 57
Uit de data van het CBS blijkt dat de vermogensongelijkheid in de periode
2011–2014 is gestegen. De stijging hangt samen met de daling van de
huizenprijzen in deze periode. Zes op de tien huishoudens in Nederland
heeft een eigen woning. Deze is echter vaak met een forse hypotheekschuld gefinancierd. Dat maakt het vermogen erg gevoelig voor ontwikkelingen in de huizenprijzen. Vanaf 2015 is de huizenmarkt weer aangetrokken. Dit is ook goed terug te zien in de vermogensongelijkheid; na
2014 is deze gedaald. Als wordt gekeken naar het vermogen zonder de
eigen woning dan is de vermogensongelijkheid in de periode 2011–2017
nagenoeg gelijk gebleven.
Anders dan voor inkomensongelijkheid zijn er geen gegevens over de
effecten van beleidsmaatregelen op de vermogensongelijkheid. Er kan
dus geen uitspraak gedaan worden over het effect van het beleid van de
kabinetten Rutte II en Rutte III.
Vraag 58
Als alle inkomensgroepen er procentueel evenveel op vooruit gaan, neem
de inkomensongelijkheid dan toe of blijft deze gelijk?
Antwoord op vraag 58
Als alle inkomensgroepen er procentueel evenveel op vooruitgaan, dan
blijft de inkomensongelijkheid in relatieve zin (gemeten in termen van de
Gini-coëfficiënt) gelijk.
Vraag 59
Klopt het dat de rijkste inkomensgroepen er tijdens Rutte III meer op
vooruit zijn gegaan dan de armste inkomensgroepen? Klopt het dan ook
dat de inkomensongelijkheid sinds het begin van Rutte III is toegenomen?
Antwoord op vraag 59
Uit de gerealiseerde koopkrachtontwikkeling voor 2018 en de geraamde
koopkrachtontwikkeling voor 2019 en 2020 blijkt inderdaad dat hogere
inkomens er meer op vooruit zijn gegaan dan lagere inkomens. Een
belangrijk doel van het kabinet is ook om werken vanuit een uitkering en
meer werken aantrekkelijker te maken. Daarvoor is het belangrijk om dit
ook financieel te stimuleren.
Voor de statistieken over inkomensongelijkheid maakt het kabinet gebruik
van de statistieken van het CBS. Uit deze statistieken blijkt dat de
inkomensongelijkheid de afgelopen jaren nagenoeg stabiel is gebleven.
Het meest recent beschikbare cijfer over de inkomensongelijkheid is voor
het jaar 2017. Op basis daarvan kan dus nog geen uitspraak worden
gedaan over het effect van de maatregelen van Rutte III op de gerealiseerde inkomensongelijkheid. Bij de doorrekening van het Regeerakkoord
van Rutte III heeft het CPB de verwachte inkomensongelijkheid berekend.
Volgens het CPB komt door de maatregelen van het kabinet de
Gini-coëfficiënt 2,7% lager te liggen ten opzichte van het basispad. De
inkomensongelijkheid daalt dus als gevolg van de maatregelen van het
kabinet.
Vraag 60, 61
60: Hoe was de verdeling «inkomen uit arbeid» en «inkomen uit
vermogen» over de afgelopen jaren in Nederland?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

28

61: Hoe hangt de ontwikkeling in de verdeling tussen «inkomen uit
arbeid» en «inkomen uit vermogen» samen met de ontwikkeling van de
arbeidsinkomensquote?
Antwoord op vraag 60 en 61
De arbeidsinkomensquote (AIQ) meet het aandeel van de beloning van
arbeid (werknemers en zelfstandigen) in het totale verdiende inkomen van
een land. Als de beloning van arbeid sneller toeneemt als de beloning van
kapitaal neemt de AIQ toe, en omgekeerd.

Arbeidsinkomensquote
Beloning van arbeid
Beloning van kapitaal

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

77,1
370.065
110.215

76,9
371.163
111.277

77,3
376.796
110.780

75,7
381.247
122.229

76,7
394.780
120.241

76,1
409.752
128.686

75,9
428.074
135.565

(Bron: CBS)

Vraag 61
Hoe hangt de ontwikkeling in de verdeling tussen «inkomen uit arbeid» en
«inkomen uit vermogen» samen met de ontwikkeling van de arbeidsinkomensquote?
Antwoord op vraag 61
Zie het antwoord op vraag 60.
Vraag 62
Hoe groot is de ecologische voetafdruk van een gemiddelde Nederlander
vergeleken met andere landen?
Vraag 64
Hoe heeft de ecologische voetafdruk van de gemiddelde Nederlander zich
over tijd ontwikkeld?
Antwoord op vraag 62 en 64
Er zijn verschillende benaderingen voor het vaststellen van de ecologische
voetafdruk. Er bestaan verschillende voetafdrukken gericht op het gebied
van bijvoorbeeld materiaalgebruik, landgebruik, en broeikasgassen. Het
CBS brengt de milieuvoetafdruk van Nederland in beeld, waarbij wordt
gekeken naar de Nederlandse voetafdruk van broeikasgassen en
grondstoffenverbruik. Daaruit komt naar voren dat de broeikasgasvoetafdruk van Nederland in de periode 2008–2016 is afgenomen en daarna
licht toeneemt. De grondstofvoetafdruk neemt de afgelopen jaren licht
toe, maar is nog steeds lager dan het niveau van 2010.9 Deze gegevens
zijn helaas niet vergelijkbaar met andere landen, omdat andere landen dit
niet berekenen, of een andere berekeningsmethodiek hanteren.
Vraag 63
Welke lessen heeft u in de Miljoenennota 2020 getrokken uit de beste
jaarverslagen uit het bedrijfsleven, conform uw toezegging tijdens het
Verantwoordingsdebat 2019?
Antwoord
De regering is in de Miljoenennota 2020 al ingegaan op de bredere
aspecten van welvaart en welzijn. Verder loopt er een traject om te kijken
naar de mogelijkheden om de Monitor brede welvaart van het Centraal
Bureau voor de Statistiek (CBS) te gebruiken in de beleidscyclus. De
mogelijkheid om brede welvaart mee te nemen in de verantwoording, en
op welke manier hierover kan worden gerapporteerd in de jaarverslagen,
9

https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/20/milieuvoetafdruk-van-nederlander-licht-toegenomen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

29

zal hierbij ook worden bekeken. De jaarverslagen van multinationals en
andere organisaties worden hierbij als inspiratie gebruikt. De ministers
van Financiën en EZK zullen dit najaar over de uitkomsten van dit traject
rapporteren.
Vraag 64
Hoe heeft de ecologische voetafdruk van de gemiddelde Nederlander zich
over tijd ontwikkeld?
Antwoord op vraag 64
Zie het antwoord op vraag 62.
Vraag 65
Klopt het dat de rijkste 1% van de wereld net zo veel uitstoot als de armste
50%?
Antwoord op vraag 65
Zoals in de beantwoording van vraag 62 en 64 aangegeven zijn er
mondiaal geen eenduidige gegevens beschikbaar. Wel kan worden
aangenomen dat een (levensstijl die past bij een) hoger inkomen
resulteert in een hogere broeikasgasvoetafdruk.
Vraag 66
Hoe zorgt u ervoor dat niet alleen materiële welvaart, maar ook de brede
welvaart wordt meegenomen in de opzet van een investeringsfonds, zoals
uiteengezet op p. 18 van de Miljoenennota 2020?
Antwoord op vraag 66
Zoals aangegeven in de Miljoenennota onderzoek het kabinet hoe een
investeringsfonds kan worden opgericht om het verdienvermogen te
versterken. Het verdienvermogen is de capaciteit om ook op de lange
termijn welvaart te genereren. Dit gaat niet enkel om materiële welvaart,
maar juist ook om welvaart in de brede zin. Bestendiging van het
verdienvermogen stelt Nederland in staat hoogwaardige publieke
voorzieningen, zoals goede zorg en onderwijs, maar ook een schone en
veilige omgeving en de aanpak van klimaatproblemen in de toekomst te
garanderen. Bij de strenge selectie van projecten op de toegevoegde
waarde voor het verdienvermogen moeten bovendien negatieve externe
effecten van een investering in ogenschouw worden genomen. Zo moet
de focus liggen op de economie van de toekomst, binnen de kaders van
het klimaatakkoord van Parijs
Vraag 67
Klopt het dat slechts 3% van de wereldbevolking jaarlijks gebruik maakt
van het vliegtuig?
Vraag 68
Klopt het dat de 1,5% van de wereldbevolking die het meeste vliegt
evenveel uitstoot als het 6e vervuilende land in de wereld?
Antwoord op vragen 67 en 68
Het Kabinet heeft geen mondiale gegevens tot haar beschikking om de
genoemde percentages te bevestigen dan wel te ontkrachten. Het
Kennisinstituut voor Mobiliteitsbeleid heeft in 2018 voor Nederland
becijferd dat jaarlijks 58 procent van de volwassen Nederlanders een
vliegreis maakt. Als je internationale luchtvaart zou vergelijken met de
uitstoot van landen, dan zou het in de top 10 staan van de meest
uitstotende landen in de wereld.
Vraag 68

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

30

Klopt het dat de 1,5% van de wereldbevolking die het meeste vliegt
evenveel uitstoot als het 6e vervuilende land in de wereld?
Antwoord op vraag 68
Zie antwoord op vraag 67.
Vraag 69
Kunt u toelichten welk deel van de reservering voor Woningmarkt is
bedoeld voor de gevolgen van de stikstofuitspraak? Hoe is dit bepaald?
Antwoord op vraag 69
De beschikbare middelen in de reservering voor Woningmarkt zijn niet
geoormerkt. De rijksbijdrage is gericht op de onrendabele top bij grote
gebiedsontwikkelingen voor woningbouw, waarbij het kan gaan om
bijvoorbeeld kosten voor de uitplaatsingen van bedrijven, infrastructurele
ontsluiting, sanering van gronden en het opvangen van de potentiële
gevolgen van de stikstofuitspraak voor de woningbouw. Deze middelen
zullen onder voorwaarden via een specifieke uitkering aan gemeenten
verstrekt worden op basis van een business case voor het woningbouwproject van de gemeente.
Vraag 70
Kunt u een totaaloverzicht geven van middelen uit de klimaatenvelop, het
Klimaatakkoord, Urgenda, potje voor CO2-reductie, het regeerakkoord en
overige middelen? Wat staat waar op welke begroting? Wanneer is dit
toegevoegd? Gaat het om meerjarige bedragen of niet? Wat resteert er
nog buiten de begroting?
Vraag 77
Ziet u mogelijkheden om in reguliere begrotings- en verantwoordingsstukken een uitputtend overzicht op te nemen met alle (fiscale en
andersoortige) klimaatmaatregelen en budgettaire gevolgen (inclusief
realisatie) van de verschillende departementale begrotingen?
Antwoord op vraag 70 en 77
Conform de motie Leegte (Kamerstuk 30 196, nr. 278) is in de EZK
begroting 2020 op blz. 113 een totaaloverzicht opgenomen van alle
maatregelen van alle ministeries ten behoeve van het Energieakkoord, het
Klimaatakkoord en de uitvoering van het Urgenda-vonnis. De maatregelen
zijn gegroepeerd op basis van de doelstelling uit het Energieakkoord
waaraan de maatregelen het meest direct bijdragen. Veel maatregelen
dragen echter bij aan meerdere doelen. In de begrotingen van Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV) en van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) zijn
verwijzingen naar dit totaaloverzicht opgenomen. De betreffende
maatregelen die op deze begrotingen staan zijn in dit overzicht
opgenomen. Achter de maatregelen in dit overzicht wordt aangegeven op
welke begroting en beleidsartikel de maatregelen feitelijk staan. Het
betreft een meerjarig overzicht voor de jaren 2018–2024.
Vraag 71
Op welke manier is het budgettaire gat van het wetsvoorstel minimumtarief CO2-belasting opgevuld?
Antwoord op vraag 71
Binnen de kabinetsperiode leidde de herijking van de raming van de
CO2-minimumbelasting tot een budgettair gat van 300 miljoen euro. Voor
236 miljoen euro werd deze derving gedekt door een deel van de
opbrengst van het niet afschaffen van de dividendbelasting hiervoor te
gebruiken. De dekking van de overige 64 miljoen euro heeft binnen de
kabinetsperiode plaatsgevonden binnen het Klimaatakkoord, maar is niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

31

1-op-1 toe te rekenen aan de specifieke dekkingsmaatregelen. De
belangrijkste dekkingsmaatregelen van het klimaatakkoord binnen de
kabinetsperiode zijn de ODE, de verhoging van de overdrachtsbelasting
van niet-woningen en dekking aan de uitgavenkant.
De dekking van het budgettaire gat van het wetsvoorstel minimumtarief
CO2-belasting geldt alleen voor binnen de kabinetsperiode. Na de
kabinetsperiode is besloten deze dekking te laten vervallen om in te zetten
binnen het Klimaatakkoord.
Vraag 72
Hoe verhoudt de rekenrente in Nederland zich tot die in vergelijkbare
landen? Klopt het dat Nederland de laagste rekenrente van Europa heeft?
Waarom is dat het geval?
Antwoord op vraag 72
Van de EU-landen met een kapitaalgedekt pensioenstelsel heeft naast
Nederland alleen het Verenigd Koninkrijk (VK) ook veel pensioenregelingen met een collectief fondsvermogen, waarbij risico’s tussen
generaties worden gedeeld. Bij dit type regelingen (defined benefit) speelt
de rekenrente en eventueel een UFR een rol. Het aandeel van het VK en
Nederland in dit type pensioenregelingen in de EU is circa 90%.
In het VK wordt gemiddeld een hogere rekenrente gebruikt (gemiddeld
3,1%) dan in Nederland. Fondsen staan er in het VK aanzienlijk slechter
voor dan bij ons. Meer dan 30% van de fondsen heeft een dekkingsgraad
lager dan 80%. Dit is lang versluierd gebleven door een te optimistische
dekkingsgraad op basis van een rekenrente, waarin is geanticipeerd op
toekomstige onzekere rendementen. Die rendementen zijn vervolgens
onvoldoende behaald, waardoor de dekkingsgraden zijn gedaald.
Werkgevers kunnen dit gat van tientallen miljarden niet vullen en zijn
daarom massaal overgestapt op sobere premieregelingen (defined
contribution), waarbij bovendien de premies zijn gehalveerd. Dit illustreert
dat het verhogen van de rekenrente tot boven de risicovrije rente alleen
optisch tot een hogere dekkingsgraad leidt, en dus positief is voor
indexatieperspectief op de korte termijn ten laste van de lange termijn.
Buiten de EU kent bijvoorbeeld Zwitserland ook deels DB-regelingen. In
Zwitserland wordt een hogere rekenrente gebuikt dan in Nederland. In
een artikel van PensioenPro van 10 september jl. over het Zwitserse
pensioenstelsel werd door twee Zwitserse pensioendeskundigen daarover
het volgende aangegeven: «De dekkingsgraden worden echter geflatteerd,
doordat Zwitserse fondsen zelf een discontovoet vaststellen. Die was in
2018 gemiddeld 2,1%. De gehanteerde rekenrentes zijn de afgelopen jaren
flink gedaald, maar de recente duikeling van de markttarieven is niet
direct zichtbaar, en de stijgingen van aandelen en obligatiekoersen wel.
Twee Zwitserse pensioendeskundigen roemden het Nederlandse stelsel
vorig jaar in een krantenartikel met de kop «Vorbild an der Nordsee» nog
als voorbeeld voor transparantie in de dekkingsgraden.
Vraag 73
Klopt het dat de hoge rendementen deels komen door de lage rentestand
(uitspraak premier Rutte bij de Algemene Politieke Beschouwingen
(Handelingen II 2019/20, nr. 3, Algemene Politieke Beschouwingen))? Zo
ja, hoeveel hoger zijn de totale rendementen vergeleken met een tijdperk
waarin de rente hoger lag?
Antwoord
De koers van obligaties reageert rechtstreeks op ontwikkelingen in de
rentestand. Bij een rentedaling zal de koers van een obligatie stijgen met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

32

de toename van de contante waarde van de kasstromen die deze obligatie
periodiek genereert. Een dalende rente leidt zodoende tot koerswinsten op
de obligatieportefeuilles van pensioenfondsen. Bij zakelijke waarden,
zoals aandelen of vastgoed, is het verband tussen rentestand en rendementen minder direct, maar veel deskundigen zijn het er over eens dat de
daling van de rente aandelenkoersen en vastgoedprijzen heeft
opgedreven. Naarmate de risicovrije rente lager is, proberen veel
beleggers elders rendement te maken door meer risico te nemen. Het is
niet duidelijk wat het exacte effect van de gedaalde rente op de rendementen van aandelen en vastgoed is. Op de lange termijn kunnen lage
rentestanden overigens ook een indicatie geven voor een lagere economische groeiverwachting en dus juist structureel lagere rendementen.
Vraag 74
In hoeverre komen de huidige (hoge) rendementen door de lage rentestand? Is er inderdaad een negatieve correlatie tussen rentestand en
rendement? Zo ja, waarom hanteert het kabinet dan een systeem waarin
een lage rentestand als gevolg heeft dat pensioenfondsen moeten uitgaan
van lagere toekomstige rendementen (positieve correlatie)?
Antwoord
Zie het antwoord op vraag 73 voor de relatie tussen rendement op activa
en de lage rentestand.
In ons pensioenstelsel wordt een systeem gehanteerd volgens algemeen
aanvaarde economische principes. Dat wil zeggen dat een onderscheid
moet worden gemaakt tussen de activa- en passivakant van de balans van
een pensioenfonds. Aan de activakant mogen fondsen wel rekening
houden met een hoger toekomstig verwacht rendement op hun
beleggingsportefeuille dan de risicovrije rente om hun herstelpotentieel te
bepalen (bijvoorbeeld in het herstelplan). Deze verwachte rendementen
voor beleggingscategorieën zijn vastgelegd in de parameters ftk. Voor
berekeningen die gaan over de toekomstige ontwikkeling van de
dekkingsgraad mogen de parameters ftk worden gebruikt.
Als het gaat om de passivakant van de balans moeten de pensioenverplichtingen contant worden gemaakt met de risicovrije rente. Deze
rekenrente is een objectieve factor die de actuele kostprijs van een in de
toekomst uit te keren bedrag aan pensioen bepaalt. Bij een dalende rente
neemt de kostprijs van een pensioenuitkering in de toekomst toe. Het
opbouwen van pensioen bij lage rente is zodoende duurder, wat leidt tot
een stijging van de waarde van de verplichtingen. Aangezien toekomstig
risicovol rendement geen actuele economische waarde heeft – het hogere
verwachte rendement valt weg tegen het hogere risico – kan dit niet
worden gebruikt om de actuele waarde van de pensioenverplichtingen te
verlagen.
Vraag 75
Hoeveel geld zou het opleveren als de huidige witte vlek wel pensioen
gaat opbouwen? Hoeveel toeslagen (huur, zorg, etc.) zou dit besparen?
Antwoord
Het wel of niet pensioen opbouwen levert geen extra geld op. Er wordt
geld opzij gelegd en belegd om later uit te keren. Het is onmogelijk te
kwantificeren hoeveel toeslagen dit in de toekomst zou besparen. Dit is
onder meer afhankelijk van de woonsituatie (koop of huur, huurprijs),
gezinssamenstelling, andere inkomsten, etc. Generiek kan gezegd worden
dat het opbouwen van pensioen op termijn een drukkend effect heeft op
de uitgaven aan toeslagen. Daar tegenover staat wel een budgettaire

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

33

derving voor de overheidsfinanciën vanwege de fiscale facilitering van
pensioenopbouw.
Vraag 76
Kunt u een uitgebreid overzicht maken, zowel voor het kabinet-Rutte II als
voor het kabinet-Rutte III, hoe de onderlinge koopkrachtplaatjes zich
hebben ontwikkeld? Klopt het dat bij de realisatie de hoge inkomens er
een stuk meer op vooruit zijn gegaan dan de lage inkomens? Hoe groot
was het verschil tussen de voorspelling en de realisatie (tot nu toe)?
Antwoord op vraag 76
In onderstaande tabel is de cumulatieve koopkrachtontwikkeling10 in de
periode 2012–2020 opgenomen voor de in de boxplot onderscheiden
inkomensgroepen. Hieruit blijkt dat de 3e en 4e inkomensgroep er het
meest op vooruit zijn gegaan. Dat voor deze huishoudens de koopkracht
verbeterd is, komt voornamelijk doordat de lonen sneller zijn gestegen
dan de inflatie. Daarnaast heeft het inkomensbeleid de meeste
huishoudens een extra koopkrachtvooruitgang gegeven. Aandachtspunt
bij deze cijfers is dat veranderingen in de persoonlijke situatie zoals
trouwen, scheiden, een baan vinden of juist een baan verliezen, in de
meeste gevallen een veel groter effect op de koopkracht heeft dan de
ontwikkeling die met de statische koopkrachtcijfers worden getoond. In
vraag 159 wordt ingegaan op het verschil tussen voorspelling en realisatie
van het mediane koopkrachtcijfers alle huishoudens en de factoren die het
verschil verklaren.
cumulatieve koopkrachtontwikkeling inkomensgroepen 2012–2020
Cumulatief 2012–2020
1 – 20%-inkomensgroep
21 – 40%-inkomensgroep
41 – 60%-inkomensgroep
61 – 80%-inkomensgroep
81 – 100%-inkomensgroep

3,9%
4,5%
8,0%
10,7%
7,0%

Vraag 77
Ziet u mogelijkheden om in reguliere begrotings- en verantwoordingsstukken een uitputtend overzicht op te nemen met alle (fiscale en
andersoortige) klimaatmaatregelen en budgettaire gevolgen (inclusief
realisatie) van de verschillende departementale begrotingen?
Antwoord op vraag 77
Zie het antwoord op vraag 70.
Vraag 78
Wie zijn precies de 100.000 mensen die nog steeds langer dan een jaar
werkloos zijn, naar opleidings- en inkomensachtergrond?
Antwoord op vraag 78
– In het tweede kwartaal 2019 waren er 75.000 mensen die langdurig
werkloos waren. Het CBS publiceert geen informatie over het
opleidingsniveau van de werkloze beroepsbevolking op kwartaalbasis
op hun website (Statline), maar wel op jaarbasis. In 2018 had (gemiddeld) 33% van de mensen die langdurig werkloos waren een laag
opleidingsniveau, 43% een middelbaar opleidingsniveau en 24% een
hoog opleidingsniveau.
– Het CBS publiceert geen informatie over de inkomenspositie van
mensen die langdurig werkloos waren op Statline.
10

Voorlopige cijfers voor 2019 en 2020, bron: MEV 2020, CPB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

34

Vraag 79
Kunt u een inschatting geven van de verwachte reële loonstijging als de
inflatie berekend wordt zoals voor 2019 (dus waarin de btw-verhoging nog
wordt meegenomen)?
Antwoord
De nominale contractlonen (bij bedrijven) groeien naar verwachting zowel
in 2019 als 2020 met 2,5%. Door de hogere inflatie in 2019 dalen de lonen
echter in reële termen dit jaar (met 0,1%). Voor volgend jaar wordt wel
een reële loonstijging verwacht van 1%.
De hogere verwachte reële loongroei volgend jaar komt doordat de
geraamde inflatie in 2020 terugloopt naar 1,5%. De inflatie is in 2019
voornamelijk hoger door een verhoging van de indirecte belastingen,
waaronder de verhoging van het lage btw-tarief, deze vallen begin 2020
uit het inflatiecijfer. Daarnaast daalt in 2020 de energiebelasting voor
huishoudens, dit drukt de inflatie met ongeveer 0,2%-punt.
Vraag 80
Constaterende dat de teruglopende arbeidsproductiviteit deels verklaard
kan worden doordat Nederland vroeger kon profiteren van een inhaalgroei, wat zijn de andere variabelen die de teruglopende arbeidsproductiviteit verklaren?
Vraag 82
Wat is volgens het kabinet de rol van de relatief hoge spaardrang en lage
consumptie onder Nederlandse huishoudens in de teruglopende
arbeidsproductiviteit? Hoe kijkt het kabinet vanuit dit perspectief naar de
recente btw-verhoging?
Vraag 83
Constaterende dat het kabinet aangeeft dat Nederland goed scoort op
drijvers van productiviteitsgroei (zoals onderwijs, het innovatieecosysteem, en infrastructuur), hoe verhoudt dit zich tot de dalende
arbeidsproductiviteit?
Antwoorden op vragen 80, 82 en 83
De verwachte daling van de productiviteit in 2019 komt doordat de
economische groei sneller en sterker afzwakt dan de werkgelegenheidsgroei. Ondanks de lagere productiegroei neemt de werkgelegenheidsgroei
door bedrijven nauwelijks af in 2019, waardoor de arbeidsproductiviteit
van bedrijven afneemt (met -0,1%). Deze trend is grotendeels gedreven
door de afzwakkende wereldhandel, en komt dus niet voort uit de
binnenlandse drijvers van productiviteit als onderwijs of infrastructuur.
Over meerder jaren bekeken neemt de productiviteit nog steeds toe, maar
aan een langzamer tempo dan voorheen.
Er bestaat nog geen consensus in de wetenschap over de voornaamste
oorzaak van de afnemende productiviteitsgroei, maar wel wordt een
aantal factoren vaak genoemd. Zo signaleren onderzoekers dat wereldwijd
de investeringen in kapitaal de afgelopen jaren zijn afgevlakt. Een andere
belangrijke verklaring die onderzoekers noemen is de afzwakking van de
wereldhandelsgroei.
De OESO wijst in een aantal studies op uiteenlopende verschillen tussen
zogenaamde koplopers en volgers. Bij de meest productieve bedrijven (de
koplopers) neemt de arbeidsproductiviteit toe. De achterblijvers (de
volgers) halen vervolgens de achterstand niet in. Daarnaast duiken tal van
andere verklaringen op. Een van die verklaringen is de stijging van de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

35

prijsopslagen op producten (markups). Deze stijgende markups kunnen
een uiting zijn van grotere marktmacht en verminderde concurrentie en
kunnen daarmee leiden tot minder innovatie en lagere productiviteitsgroei.
Andere verklaringen die in de internationale literatuur worden genoemd
zijn onder meer een minder snel stijgend opleidingsniveau, vergrijzing,
vrijetijdstechnologie (i.e. gamende jongeren), een afname van
onderzoeks- en innovatie-inspanningen en de constatering dat het steeds
moeilijker wordt om iets nieuws te bedenken. Deze veelheid aan
mogelijke verklaringen laat zien dat het lastig is om de oorzaak van de
vertraging van de arbeidsproductiviteitsgroei precies aan te wijzen.
Het CPB heeft voor een aantal van bovengenoemde verklaringen
onderzocht of deze van toepassing zijn op Nederland. In tegenstelling tot
bovengenoemd onderzoek van de OESO, vindt het CPB geen bewijs voor
de divergentie in de arbeidsproductiviteit van koplopers en volgers tussen
2006 en 2015. Een andere verklaring die het CPB zeer recent heeft
onderzocht is een stijging van de markups van bedrijven. Het CPB laat
echter zien dat de markups in Nederland een nagenoeg vlakke ontwikkeling kennen. Dit resultaat wijst niet op afgenomen concurrentie.
Het effect van de mate van besparingen door huishoudens op de
productiviteit is niet eenduidig aan te geven. Zo biedt het bijbehorende
aanbod van kapitaal mogelijkheden aan het bedrijfsleven om te investeren, wat de productiviteit ten goede komt. Het effect op de productiviteit
hangt er dus mede van af hoe (en waar) deze besparingen worden belegd.
Vraag 81
Kunt u toezeggen dat naast de in de Miljoenennota en de door de Raad
van State genoemde aspecten, ook het budgetrecht en informatievoorziening aan de Tweede Kamer worden meegenomen in het onderzoek
naar de mogelijkheden van een investeringsfonds?
Antwoord op vraag 81
Het budgetrecht en de informatievoorziening aan de Tweede Kamer zijn
aspecten die zullen worden meegenomen in het onderzoek naar hoe een
investeringsfonds kan worden opgericht om het verdienvermogen te
versterken.
Vraag 82
Wat is volgens het kabinet de rol van de relatief hoge spaardrang en lage
consumptie onder Nederlandse huishoudens in de teruglopende
arbeidsproductiviteit? Hoe kijkt het kabinet vanuit dit perspectief naar de
recente btw-verhoging?
Antwoord op vraag 82
Zie het antwoord op vraag 80.
Vraag 83
Constaterende dat het kabinet aangeeft dat Nederland goed scoort op
drijvers van productiviteitsgroei (zoals onderwijs, het innovatieecosysteem, en infrastructuur), hoe verhoudt dit zich tot de dalende
arbeidsproductiviteit?
Antwoord op vraag 83
Zie het antwoord op vraag 80.
Vraag 84

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

36

Wat bedoelt u met «verdienvermogen»? Hoe verhoudt het concept
«vestigingsklimaat» zich tot het concept «verdienvermogen»?
Antwoord op vraag 84
Het Nederlands duurzaam verdienvermogen is de structurele capaciteit
om inkomen genereren voor toekomstige huishoudens en bedrijven en
onze collectieve arrangementen zoals zorg en pensioen blijvend te kunnen
bekostigen.
Het vestigingsklimaat duidt op de aantrekkingskracht die Nederland heeft
op bedrijven om hier actief te zijn. Een aantrekkelijk vestigingsklimaat
zorgt voor werkgelegenheid, stimuleert investeringen en innovatie, levert
belastinggeld op en draagt daarmee bij aan het verdienvermogen.
Vraag 85
Zijn er volgens u maatregelen die wel ten goede komen aan het verdienvermogen maar niet aan het vestigingsklimaat, en andersom? Zo ja, wat
voor maatregelen zijn dit?
Antwoord op vraag 85
In de Miljoenennota zijn drie investeringsthema’s genoemd die het
meeste bijdragen aan productiviteitsgroei, namelijk kennisontwikkeling,
R&D en innovatie en infrastructuur. Investeringen binnen deze thema’s
kunnen het structurele verdienvermogen van Nederland versterken. Het
structurele verdienvermogen is gebaat bij een goed vestigingsklimaat,
maar is breder dan dat. Veel maatregelen die het structurele verdienvermogen versterken hebben ook een positief effect op het vestigingsklimaat
en vice versa.
Zowel het structurele duurzame verdienvermogen als het vestigingsklimaat zijn gebaat bij een goed opgeleide bevolking, hoogwaardige
infrastructuur en een overheid die innovatie stimuleert en faciliteert. Er is
dus een duidelijke overlap in de zaken die ten goede komen aan het
verdienvermogen enerzijds, en het vestigingsklimaat anderzijds.
Op dit moment kunnen er nog geen concrete investeringsprojecten
worden genoemd. Allereerst zal de Minister van Economische Zaken de
komende maanden mogelijkheden verkennen om het Nederlandse
verdienvermogen op lange termijn te versterken. Tegelijkertijd zullen de
Minister van Economische Zaken en Klimaat en de Minister van Financiën
zich buigen over hoe een investeringsfonds het verdienvermogen kan
versterken en hoe het fonds wordt vormgegeven. Daarna zullen de
concrete investeringsprojecten aan de orde komen.
Vraag 86
Waarom blijft de loonvoet achter bij de productiviteit? Op welke manier
beïnvloedt dit de koopkracht van desbetreffende huishoudens?
Vraag 134
Wat is het langjarig gemiddelde voor de arbeidsproductiviteitsgroei? Wat
was de gemiddelde loongroei in de laatste 10 jaar en wat is de trend in
andere EU-lidstaten?
Antwoord op vraag 86 en 134
Tussen 1970 en 2007 nam de productiviteit jaarlijks toe met gemiddeld 2,4
procent en tussen 2012 en 2018 met 0,6 procent.
Tussen 2007 en 2018 stegen de contractlonen bij bedrijven met gemiddeld
1,7% per jaar, oftewel 20,3% over de hele periode.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

37

Er zijn voor het buitenland geen vergelijkbare data over contractlonen
beschikbaar. Het feit dat de lonen achterblijven is een trend die echter
internationaal zichtbaar is. Vaak genoemde oorzaken zijn flexibilisering,
globalisering, technologische vooruitgang en toenemende marktmacht,
maar hierover is nog geen consensus binnen de wetenschap.
De ontwikkeling van de lonen werkt 1-op-1 door in de koopkracht.
Vraag 87
Waarom zijn, zoals te lezen valt op pagina 22 van de Miljoenennota,
belasting- en premie-inkomsten lager dan verwacht terwijl de belastingopbrengsten tegelijkertijd zijn toegenomen?
Antwoord op vraag 87
De passage op pagina 22 van de Miljoenennota betreft een vergelijking
met de raming van de belasting- en premieontvangsten voor de jaren na
2020 voorafgaand aan het verwerken van de effecten van het Pensioenakkoord en het Klimaatakkoord. De verwerking van deze akkoorden in de
begroting zorgt voor lagere belasting- en premieontvangsten vanaf 2020.
De raming van de belasting- en premieontvangsten voor 2019 is ten
opzichte van de Voorjaarsnota 2019 opwaarts bijgesteld.
Vraag 88
Constaterende dat het CPB verwacht dat de arbeidsparticipatie in de
toekomst zal stijgen, wat gaat dit betekenen voor de huidige krapte op de
arbeidsmarkt?
Antwoord op vraag 88
Krapte op de arbeidsmarkt is vooral een conjunctureel verschijnsel. Op de
lange termijn wordt verondersteld dat de werkgelegenheid het arbeidsaanbod volgt. De toenemende arbeidsparticipatie waar in de vraag naar
wordt gerefereerd is een structureel effect op de lange termijn, en heeft
dus geen implicaties voor de krapte nu. Daarbij neemt de arbeidsparticipatie toe, maar neemt de groei van het arbeidsaanbod als geheel af door
vergrijzing.
Vraag 89
Constaterende dat uit CPB-onderzoek blijkt dat het Nederlandse bankenlandschap veel geconcentreerder is dan bankenlandschappen die ook
onder Europees regelgevend kader vallen (zoals het Duitse), waarom wijst
u op dit punt vervolgens enkel naar het Europees regelgevend kader om
dit risico te adresseren?
Antwoord op vraag 89
Het klopt dat het Nederlands bankwezen gemeten naar activa geconcentreerder is dan sommige andere Europese landen. Ook De Nederlandsche
Bank (DNB) signaleert dit op basis van een aantal indicatoren.11 Fusies,
overnames en herstructureringen van banken kunnen invloed hebben op
de concentratie van het Nederlandse bankenlandschap. In Europa zijn met
het oog op de weerbaarheid van Europese banken stappen gezet in de
harmonisatie van wet- en regelgeving. Zo zijn onder andere de regels
voor kapitaal- en buffervereisten geharmoniseerd, maar ook de regelgeving met betrekking tot fusies en overnames in de bankensector. In dit
opzicht is Nederland derhalve aan het Europees regelgevend kader
gebonden. De Europese harmonisatie van wet- en regelgeving was voor
Nederland belangrijk in het kader van de bankenunie. Juist vanwege het
grensoverschrijdende karakter van de financiële markten, is een gemeen11

https://statistiek.dnb.nl/dashboards/structuur-bankwezen/

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

38

schappelijke en Europese aanpak gewenst. Dat is ook noodzakelijk om een
gemeenschappelijk speelveld te creëren en draagt bij aan de stabiliteit van
het financieel stelsel. Een verdere toelichting hierop heb ik op 20 augustus
2019 middels een brief aan uw Kamer verzonden.12
Vraag 90
Welke stappen bent u van plan in Nederland te zetten om de concentratie
in het bankenlandschap terug te dringen?
Antwoord op vraag 90
Onlangs heeft ook de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
(WRR) aandacht besteed aan de concentratie binnen het bankwezen in het
rapport «Geld en schuld: de publieke rol van banken». Het kabinet erkent
dat meer diversiteit in de sector bijdraagt aan meer keuzemogelijkheden
voor consumenten. In haar reactie op voornoemd WRR rapport heeft het
kabinet toegezegd om onderzoek te doen naar de kansen en barrières
voor FinTech, om nieuwe toetreding te bevorderen. Op basis daarvan
kunnen mogelijke vervolgstappen worden onderzocht. De resultaten van
dit onderzoek zullen met uw Kamer worden gedeeld.
Het kabinet houdt verder oog voor de dominantie en risico’s van
systeembanken en blijft zich ervoor inzetten dat voor grotere en
complexere banken strengere eisen gelden en het toezicht op hen
intensiever is.13
Vraag 91
Wat wordt bedoeld met een poortwachtersfunctie voor grote techbedrijven? Kunnen grote niet-techbedrijven ook een poortwachtersfunctie
hebben? Pleit het kabinet ook voor aanvullende bevoegdheden met
betrekking tot grote niet-techbedrijven?
Antwoord op vraag 91
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat heeft in mei een
brief aan uw Kamer gestuurd met haar beleidsinzet voor het mededingingsbeleid in relatie tot online platforms (Kamerstuk 27 879, nr. 71). Deze
inzet bevat een aantal voorstellen, waaronder de mogelijkheid om
maatregelen op te leggen aan platforms met een poortwachtersfunctie.
Met een poortwachtersfunctie wordt een situatie bedoeld waarin het
gebruik maken van een bepaald platform noodzakelijk is voor andere
bedrijven om hun klanten te bereiken, of voor consumenten om
producten en diensten te vinden. Deze positie kan ontstaan door
specifieke kenmerken van platforms, zoals het combineren van verzamelde data en het gegeven dat een platform aantrekkelijker wordt
naarmate het meer gebruikers heeft – ook wel «netwerkeffecten»
genoemd. De term «poortwachtersfunctie» wordt door het kabinet dan
ook gebruikt specifiek in relatie tot online platforms en ook de beleidsinzet
richt zich specifiek hierop. Het kabinet pleit niet voor aanvullende
bevoegdheden met betrekking tot grote niet-techbedrijven.
Vraag 92
Wat is bekend over de oorzaken van de daling van de inkomensmobiliteit
tussen 2005–2015?
Antwoord op vraag 92

12
13

Kamerstuk 32 545, nr. 108.
Kamerstuk 35 107, nr. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

39

Onderzoek14 heeft laten zien dat tussen 2005 en 2015 de intergenerationele inkomensmobiliteit licht is gedaald. In betreffend onderzoek zijn de
inkomens van kinderen vergeleken met die van hun ouders (op dezelfde
leeftijd). Er is niet gekeken naar oorzaken van de daling. Wel worden een
aantal suggesties gedaan waarmee de daling zou kunnen samenhangen.
Het kan bijvoorbeeld samenhangen met een verschil in moment in de
conjuncturele cyclus waar gemeten is. In 1985 (het meetmoment van de
ouders van de kinderen in 2005) was de werkloosheid bijvoorbeeld een
stuk hoger dan in 2005. Een andere verklaring is dat inkomensmobiliteit
naar een lager «evenwichtsniveau» tendeert, bijvoorbeeld doordat het
opleidingsniveau snel is gestegen en ook kinderen uit lage inkomensgroepen gemakkelijk toegang kregen tot hoger onderwijs. Hierdoor
konden zij een «inhaalsprong» ten opzichte van hun ouders maken.
Doordat het opleidingsniveau inmiddels hoog is, is die inhaalsprong
moeilijker te maken, waardoor de inkomensmobiliteit mogelijk is gedaald.
Ten slotte doen de onderzoekers de suggestie dat homogamie – de trend
dat mensen steeds vaker een paar vormen met mensen van een gelijk
opleidingsniveau – de inkomensmobiliteit mogelijk kan verlagen.
Vraag 93
Kunt u overzichtelijk weergeven hoeveel geld er meerjarig wordt
uitgetrokken voor het uitkopen van boeren?
Antwoord op vraag 93
Voor de warme sanering van varkenshouderijen is in totaal 180 mln.
beschikbaar op de begroting van LNV. Het gaat om 146 mln. in 2020, 29
mln. in 2021 en 5 mln. in 2022.
Vraag 94
Hoeveel financiële ruimte wordt er beschikbaar gemaakt naar aanleiding
van de commissie-Remkes (stikstof)? Zowel voor volgend jaar als
meerjarig?
Antwoord op vraag 94
In het Klimaatakkoord is reeds een bedrag van tweemaal 50 mln.
gereserveerd (Veehouderij in de nabijheid van Natura2000-gebieden)
(Kamerstuk 32 813, nr. 342). Ook kan een deel van de extra middelen voor
de woningmarkt worden gebruikt om de potentiele gevolgen van de
stikstofuitspraak op te vangen. Het kabinet zal na het advies van het
Adviescollege Stikstofproblematiek bezien of extra financiële middelen
nodig zijn.
Vraag 95
Wat is het gemiddelde tarief aan energiebelasting dat grootverbruikers
betalen en het gemiddelde tarief aan energiebelasting dat gewone
huishoudens betalen? Hoeveel keer hoger is het tarief voor gewone
huishoudens?
Antwoord op vraag 95
In de onderstaande tabellen is een vergelijking gemaakt tussen het
gemiddelde tarief (EB en ODE) per kWh elektriciteit en per m3 aardgas
van een huishouden en van een grootverbruiker in de jaren 2019 en 2020.

14

Janssen, Schulenberg, Van Vuuren, Buitenhuis, ESB 2018, Kinderen overtreffen hun ouders
minder vaak
in inkomen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

40

Voor de berekening is voor een huishouden uitgegaan van het gas- en
elektriciteitsverbruik van een huishouden met een gemiddeld verbruik15 in
2020.
Voor een grootverbruiker wordt indicatief uitgegaan van een verbruik van
35 mln m3 aardgas en 100 mln kWh elektriciteit. Dat verbruik is gebaseerd
op het gebruiksprofiel van een industriële verbruiker, zoals afgeleid uit het
PricewaterhouseCoopers rapport «Vergelijking van gas en- elektriciteitsprijzen 201716».
Overzicht gemiddelde tarieven EB en ODE in 2019 (excl. btw)
Type verbruiker

Gemiddeld
tarief EB gas
(in ct/m3)1

Gemiddeld
tarief ODE gas
(in ct/m3)

Gemiddeld
tarief EB
elektriciteit (in
ct/kWh)1

Gemiddeld tarief
ODE elektriciteit
(in ct/kWh)

Huishouden
Grootverbruiker

18,39
1,82

5,24
0,44

4,76
0,20

1,89
0,10

1

Bij de berekening van het gemiddelde tarief energiebelasting en ODE is rekening gehouden
met de belastingvermindering.

Overzicht gemiddelde tarieven EB en ODE in 2020 (excl. btw)
Type verbruiker

Gemiddeld
tarief EB gas
(in ct/m3)1

Gemiddeld
tarief ODE gas
(in ct/m3)

Gemiddeld
tarief EB
elektriciteit (in
ct/kWh)1

Gemiddeld tarief
ODE elektriciteit
(in ct/kWh)

Huishouden
Grootverbruiker

17,16
1,82

5,42
2,14

2,23
0,19

1,64
0,24

1

Bij de berekening van het gemiddelde tarief energiebelasting en ODE is rekening gehouden
met de belastingvermindering.

Vraag 96
Hoeveel zijn de accressen voor het Gemeentefonds negatief bijgesteld
sinds Voorjaarsnota? En hoeveel sinds de Miljoenennota 2019 en sinds
het regeerakkoord?
Antwoord op vraag 96
In de Miljoenennota 2020 zijn de ramingen voor de accressen geactualiseerd. Het beeld dat de accressen voor het gemeentefonds negatief zijn
bijgesteld sinds Voorjaarsnota 2019 is slechts gedeeltelijk juist, er hebben
ook opwaartse bijstellingen plaatsgevonden. Er hebben neerwaartse
bijstellingen plaatsgevonden voor de accrestranches 2019 en 2023. Dit
betekent dat de ramingen voor deze accrestranches nu 218 mln. en 63
mln. lager zijn dan in de Voorjaarsnota 2019 en uitkomen op 1.068 mln.
(2019) en 995 mln. (2023). De accrestranches 2020, 2021, 2022 en 2024 zijn
juist opwaarts bijgesteld, zoals ook blijkt uit regel 12 van de onderstaande
tabel.
Volgens de huidige ramingen is het cumulatieve accreseffect van het
kabinetsbeleid dat er in 2022 via het accres structureel 2.321 mln. meer
geld in het gemeentefonds beschikbaar is, dan vanuit werd gegaan ten
tijde van de Miljoenennota 2018 (Kamerstuk 34 775, nr. 1) (zie regel 14,
kolom «cumulatief accreseffect 2022). Dit is 556 mln. minder dan ten tijde
van de Startnota werd verwacht (zie regel 15, kolom «cumulatief
accreseffect 2022). Het verschil ten opzichte van de Startnota wordt met
15

Hierbij gaat het kabinet op basis van een actualisatie van de Nationale Energieverkenning 2017
van het Planbureau voor de Leefomgeving (bijlage bij Kamerstuk 30 196, nr. 632) uit van een
gemiddeld verbruik van 1.179 m3 gas en 2.525 kWh elektriciteit.
16
Kamerstuk 34 762, nr. 26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

41

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13

14
15

Stand Miljoenennota 2018
Mutaties Startnota Rutte-III
Stand Startnota Rutte-III (1+2)
Mutaties Voorjaarsnota 2018
Stand Voorjaarsnota 2018 (3+4)
Mutaties Miljoenennota 2019
Stand Miljoenennota 2019 (5+6)
Mutatie Financieel Jaarverslag Rijk
2018
Stand Financieel Jaarverslag Rijk
2018 (7+8)
Mutaties Voorjaarsnota 2019
Stand Voorjaarsnota 2019 (9+10)
Mutaties Miljoenennota 2020
Stand Miljoenennota 2020 (11+12)
Totale accresmutatie sinds
Miljoenennota 2018
(2+4+6+8+10+12)
Totale Accresmutatie sinds
Startnota Rutte-III (4+6+8+10+12)

805
320
1.124
24
1.149
– 194
955

445
617
1.063
– 37
1.025
187
1.212

445
693
1.139
– 120
1.019
–8
1.011

395
542
937
– 75
862
– 24
837

465
705
1.170
– 199
971
30
1.002

– 148
807

2.555
2.878
5.433
– 407
5.025
–9
5.016

Jaartranche 2024

Jaartranche 2023

Cumulatief accreseffect 2022

Jaartranche 2022

Jaartranche 2021

Jaartranche 2020

Jaartranche 2019

(bedragen in mln. euro’s)

Jaartranche 2018

name verklaard door aanpassingen in het investeringsritme (kasschuiven)
voor bereikbaarheid en defensie. Dit leidt tot en met 2022 tot lagere
accressen ten opzichte van de Startnota. De jaartranches 2023 en 2024 zijn
door deze aanpassing van het investeringsritme echter hoger dan zonder
deze aanpassingen. In de jaartranches 2023 en 2024 wordt de neerwaartse
bijstelling vanwege de aanpassing van het investeringsritme daarom
structureel ingelopen.
Ten slotte kunt u uit de onderstaande tabel (zie regel 12, kolom
«cumulatief accreseffect 2022) opmaken dat het kabinet in de Miljoenennota 2020, ten opzichte van de Voorjaarsnota 2019, maatregelen heeft
aangekondigd die ervoor zorgen dat er in 2022 voor gemeenten structureel 429 mln. meer accres beschikbaar is. Dit komt onder andere door
het Pensioenakkoord en het woningmarktpakket.

PM

PM

PM
1.087
1.087
5
1.092

PM
PM
PM

– 148

807

1.212
74
1.286
– 218
1.068

1.011
– 175
835
409
1.244

837
– 139
698
205
903

1.002
– 181
821
34
855

4.869
– 421
4.447
429
4.876

1.092
– 35
1.057
– 63
995

PM
983
983
22
1.005

3

623

799

508

389

2.321

995

1.005

– 317

5

105

– 34

– 316

– 556

995

1.005

807

Vraag 97
Welke begrotingsregels heeft u allemaal geschonden bij de plannen voor
komende jaren? Kunt u een uitputtende lijst presenteren?
Vraag 164
Hoe vaak is afgeweken van het trendmatig begrotingsbeleid sinds het
invoeren ervan?
Antwoord op vraag 97 en 164
Het kabinet past met deze begroting eenmalig het inkomstenkader en
uitgavenplafond aan voor het Klimaatakkoord, het Pensioenakkoord, het
woningmarktpakket en een aanpassing van het kasritme van de investeringen uit het regeerakkoord. Ook verschuift het kabinet voor deze
akkoorden tussen uitgaven en inkomsten. Vanuit maatschappelijk oogpunt
zijn de akkoorden belangrijke stappen om Nederland duurzaam te maken
en te zorgen voor een toekomstbestendig pensioenstelsel. De aanpassingen zijn een weloverwogen keuze van het kabinet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

42

Daarnaast presenteert het kabinet met deze Miljoenennota een pakket om
de lasten van huishoudens, en met name die van werkenden, structureel
te verlagen. Dat leidt tot een aanpassing van het inkomstenkader. Het
kabinet vindt deze aanpassing gerechtvaardigd, omdat het gepaard gaat
met een hervorming binnen het zzp dossier. Het is daarnaast een
welbewuste keuze om huishoudens mee te laten profiteren van de
gunstige economische ontwikkeling.
In de afgelopen tien jaar hebben verschillende kabinetten op een aantal
momenten besloten om gedurende de kabinetsperiode af te wijken van
het trendmatig begrotingsbeleid. In 1994 is de zalmnorm ingevoerd. Een
volledig overzicht is moeilijk te geven, ook omdat de begrotingsregels per
kabinetsperiode opnieuw worden afgesproken. Overigens bestond het
inkomstenkader bij de invoering van de Zalmnorm nog niet, deze is in de
loop van deze eeuw ingevoerd.
De kabinetten Balkenende IV, demissionair kabinet Rutte I en Rutte II
hebben om verschillende redenen in het verleden onder andere
afgeweken van het trendmatig begrotingsbeleid. Het ging hier onder
andere om het beperken van de economische neergang na de kredietcrisis, om uit te komen op EMU-saldo boven de -3% en om extra
lastenverlichting.
Vraag 98
Klopt het dat Duitsland het openbaar vervoer lager gaat belasten? Is dat
ook mogelijk in Nederland? Wat zou het kosten?
Antwoord op 98
Sinds dit jaar kunnen werkgevers in Duitsland aan hun werknemers
onbelast reiskosten voor het openbaar vervoer vergoeden. Ook in
Nederland is er ruimere mogelijkheid om onbelast reiskosten voor het
openbaar vervoer te vergoeden dan reiskosten voor eigen vervoer zoals
de auto. Daarnaast staat in het Duitse Klimaatplan dat deze week is
gepubliceerd het voorstel om het verlaagde btw-tarief toe te passen op
lange-afstandsreizen met de trein. In Nederland geldt het verlaagde
btw-tarief al voor alle treinreizen.
Vraag 99
Hoeveel kost het om groente en fruit lager te belasten? Is dit juridisch
mogelijk?
Antwoord op vraag 99
Binnen de huidige BTW-richtlijn is juridisch toegestaan twee verlaagde
tarieven toe te passen. Het verlaagde tarief mag niet lager zijn dan 5%.
Binnen het huidige aangiftesysteem is echter niet mogelijk een tweede
verlaagd tarief te introduceren. Invoering daarvan zou dus een nieuw
aangiftesysteem voor de btw vragen. Ook de systemen van het bedrijfsleven zouden aangepast moeten worden.
De vraag is of met de invoering van een tweede verlaagd btw-tarief de
consumptie van groente en fruit doeltreffend en doelmatig wordt
gestimuleerd. Onduidelijk is in hoeverre deze vrij beperkte tariefsverlaging
wordt doorberekend aan de consument en hoe sterk de consument hierop
zal reageren. Daarnaast leidt invoering van een tweede verlaagd tarief tot
een enorme toename aan uitvoeringscomplexiteit voor de Belastingdienst
en het bedrijfsleven. Denk bijvoorbeeld aan gemengde prestaties waarbij
in de horeca eten wordt uitgeserveerd waarop twee tarieven van
toepassing zijn.
Met invoering van zo’n verlaagd tarief van 5% zou een budgettaire
derving zijn gemoeid van 491 mln. euro.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

43

Vraag 100
Hoeveel extra geld gaat er in 2020 naar onderwijs ten opzichte van 2019?
Antwoord op vraag 100
In de memorie van toelichting bij de begroting van OCW wordt een
overzicht gegeven van alle intensiveringen en ombuigingen op de
OCW-begroting sinds de start van het kabinet Rutte III (Kamerstuk 35 300
VIII, nr. 2). Uit dit overzicht blijkt dat er in 2020 circa 1,9 miljard per saldo
wordt geïntensiveerd op de OCW-begroting. Als onderdeel daarvan is in
het afgelopen voorjaar structureel 41 miljoen geïntensiveerd in
bèta-techniek, is de per saldo tegenvaller op de leerlingen- en studentenraming en studiefinancieringsraming structureel gecompenseerd (64
miljoen) en zijn de werkdrukmiddelen vervroegd beschikbaar gesteld
waardoor er in 2020 333 miljoen beschikbaar is voor de aanpak van
werkdruk. Ondanks deze intensiveringen ziet u een daling van de
OCW-begroting in 2020 t.o.v. van 2019 met 400 mln. van 41,7 miljard naar
41,4 miljard. Dit verschil komt door kasschuiven die in de afgelopen vijf
jaar zijn verwerkt op de OCW-begroting. De grootste zijn kasschuiven
waarbij vergoedingen aan OV-bedrijven voor de OV-studentenkaart
vooruit zijn betaald ten behoeve van het rijksbrede beeld. Na correctie
voor deze kasschuiven is er sprake van een lichte stijging van circa 50
miljoen.
Dat er sprake is van een lichte stijging, ondanks de intensiveringen uit de
Miljoenennota, komt mede doordat het grootste deel van de intensiveringen in onderwijs uit het regeerakkoord reeds bij Miljoenennota 2019
verwerkt zijn in de begroting van OCW. Deze leiden dus niet van 2019 op
2020 tot een intensivering. Ook is er in alle onderwijssectoren krimp in het
aantal leerlingen en studenten aanwezig (behalve in het ho), waardoor er
meerjarig bezien een autonome daling in de uitgaven verwerkt zit
Vraag 101
Klopt het dat er tussen 2015 en 2018 elk jaar minder geld ging naar
onderwijs (als percentage van het BBP) en komend jaar voor het eerst
meer geld?
Antwoord op vraag 101
Uit de Macro-Economische Verkenning van het CPB blijkt inderdaad dat
de collectieve uitgaven aan onderwijs als percentage van het BBP zijn
gedaald van 5,2% in 2015 naar 5,0% in 2019. In 2020 stijgt het percentage
naar 5,1%. De daling of stijging van dit percentage betekent niet dat in
euro’s gemeten meer of minder aan onderwijs wordt uitgegeven, maar
wordt hoofdzakelijk gedreven door de ontwikkelingen van het BBP
(noemer-effect). In het antwoord op vraag 100 is aangegeven hoeveel
extra geld er in 2020 naar de OCW-begroting gaat ten opzichte van 2019.
Vraag 102
Wat is de oorzaak van het ontbreken van uitwerking van het Klimaatakkoord op het onderdeel Veenweide? Wanneer verwacht het kabinet deze
plannen te kunnen delen met de Kamer?
Antwoord op vraag 102
Zoals in het Klimaatakkoord is opgenomen wordt gezamenlijk en
gebiedsgericht gewerkt aan de plannen voor het veenweidegebied.
Hierdoor was de tijd tussen het Klimaatakkoord en het opstellen van de
ontwerpbegroting te kort om uitgewerkte plannen te kunnen opleveren.
De Minister van LNV zal de Kamer over de Rijksinzet uiterlijk in het
voorjaar nader informeren.
Vraag 103

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

44

Klopt het dat 40% van de huishoudens minder verdient dan het bruto
modaal salaris?
Antwoord op vraag 103
Op basis van de MEV2020-raming voor 2020 ligt het bruto huishoudinkomen van circa 35% van alle huishoudens onder het modale inkomensniveau (€ 36.500).
Vraag 104
Hoeveel zijn huizenbezitters er de afgelopen jaren op vooruitgegaan ten
opzichte van huurders? Wordt hierbij ook rekening gehouden met de
toegenomen waarde van het huis, de gestegen huurinkomsten en de
beperkte belasting op huizenbezit?
Antwoord op vraag 104
Antwoord
In mijn brieven van 6 december 2018 (Aanhangsel Handelingen II 2018/19,
nr. 874) en 6 juni 2018 (Kamerstuk 32 847, 404) heb ik toegelicht dat
huurders en huiseigenaren qua koopkracht en woonlasten lastig te
vergelijken groepen zijn. Huurders hebben te maken met een jaarlijkse
huurverhoging, terwijl een groot deel van de lasten voor kopers (rente en
aflossing) in de regel gelijk blijft. Wijzigingen in de fiscale behandeling
van de eigen woning hebben ook een effect op de lasten voor kopers.
Bij huiseigenaren kan er bij verhuizing sprake zijn van een (grote) sprong
in de lasten. Bij het afsluiten van een hogere hypotheek kunnen de
maandlasten stijgen. Tevens is bij aankoop sprake van eenmalige kosten,
zoals oversluitkosten en kosten voor de notaris. Een koper heeft ook met
andere kosten te maken zoals onderhoudslasten en verzekeringen, en
loopt het risico om «onderwater» te staan. Bij gedwongen verkoop blijft
de restschuld dan bestaan. Bij stijgende huizenprijzen, zoals de afgelopen
jaren, neemt het vermogen in de woning van zittende eigenaar-bewoners
juist toe.
In de publicatie Ruimte voor Wonen (op basis van WoON2018) is te zien
dat de gemiddelde netto huurquote (25,3%) afwijkt van de gemiddelde
netto koopquote (20,9%) doordat het inkomen van huiseigenaren bijna
twee keer zo hoog is. De gemiddelde huren liggen met 510 euro lager dan
de gemiddelde netto koopuitgaven (756 euro, na aftrek van een
gemiddeld belastingeffect van 178 euro). Voor beide groepen geldt dat de
gemiddelde quotes licht gedaald zijn en de gemiddelde besteedbare
inkomens gestegen.
Vraag 105
Wat zijn de kosten voor de schatkist als de huidige ouderenkorting wordt
afgebouwd naar nul, met een afbouwpercentage van 5% vanaf de huidige
inkomensgrens voor de hoge ouderenkorting? En wat kost dezelfde vraag
bij een verhoging van de ouderenkorting met € 400?
Antwoord op vraag 105
Het afbouwpercentage van de ouderenkorting is 15 procent in 2020. Een
verlaging van het afbouwpercentage naar vijf procent kost 220 mln. euro
in 2020. Een verhoging van de maximale ouderenkorting met 400 euro,
waarbij tegelijkertijd het afbouwpercentage naar vijf procent gaat kost 940
mln. euro in 2020.
Vraag 106
Wat zijn de kosten voor de schatkist als de ouderenkorting niet meer zou
worden afgebouwd voor hoge inkomens?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

45

Antwoord op vraag 106
Voor beantwoording van deze vraag is ervan uitgegaan dat belastingplichtigen boven de AOW-leeftijd de maximale ouderenkorting krijgen,
ongeacht het inkomen. De kosten van deze maatregel bedragen 650 mln.
euro in 2020.
Vraag 107
Wat zijn de kosten voor de schatkist als de beperking van de inflatiecorrectie voor ouderen (i.h.k.v. de Bosbelasting en de houdbaarheidsbijdrage) wordt afgeschaft?
Antwoord op vraag 107
De houdbaarheidsbijdrage, ook bekend als de «Bosbelasting», levert in
2020 45 mln. euro op. Afschaffen van de houdbaarheidsbijdrage kost
structureel 0,3 procent bbp.
Vraag 108:
Kunt u een geactualiseerd overzicht geven van de effectieve
AOW-premiepercentages voor verschillende huishoudtypen, waarbij het
effect van heffingskortingen wordt meegenomen?
Antwoord vraag 108:
Het nominale AOW-premiepercentage bedraagt 17,9%. In onderstaande
tabel wordt inzicht gegeven in de effectieve AOW-premiepercentages voor
2020 voor werkende alleenstaanden, werkende alleenverdieners,
tweeverdieners en zelfstandigen (in alle gevallen zonder kinderen) bij
diverse brutoinkomens.
Effectieve AOW-premiepercentages 2020 verschillende huishoudtypen werkenden
zonder kinderen
Brutoinkomen
€ 10.000
€ 15.000
€ 20.000
€ 25.000
€ 30.000
€ 35.000

Alleenstaande

alleenverdiener

Tweeverdiener

Zelfstandige

3,2%
3,7%
3,8%
5,7%
8,0%
9,6%

0,5%
1,9%
2,4%
4,6%
7,1%
8,9%

0%
0%
3,2%
3,6%
3,7%
3,7%

0%
0%
0%
0%
1,5%
3,6%

Bron: berekeningen van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Vraag 109
Kunt u een overzicht geven van de budgettaire consolidatie-inspanningen
van Frankrijk en Italië sinds 2008, als percentage van het bbp?
Antwoord op vraag 109
Antwoord:
De budgettaire inspanning van lidstaten in de context van het Stabiliteitsen Groeipact wordt tegenwoordig afgemeten aan de verandering in het
structureel begrotingssaldo: het nominaal begrotingssaldo gecorrigeerd
voor de conjunctuur en eenmalige inkomsten en uitgaven («one-offs»). De
boekhouding van de Europese Commissie gaat voor wat betreft het
structureel saldo echter slechts terug tot 2010. Een andere gebruikelijke
indicator die in de boekhouding van de Europese Commissie wel terug
gaat tot 2008 is het nominale begrotingssaldo gecorrigeerd voor alleen de
conjunctuur. In onderstaande tabel is de budgettaire inspanning van
Frankrijk en Italië weergegeven, waarbij voor de periode 2011–2018
gebruik is gemaakt van de verandering van de structurele balans, en voor
de periode 2008–2010 van de verandering van het nominale begrotingssaldo gecorrigeerd voor de conjunctuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

46

Tabel: budgettaire inspanning 2008–2018 op basis van realisatiecijfers (positief is consolidatie, negatief is expansie)

Frankrijk
Italië

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

0,17
– 0,44

– 1,46
0,25

– 0,25
– 0,01

0,76
0,03

0,67
2,01

1,01
0,65

0,36
– 0,19

0,18
0,22

0,02
– 1,01

0,08
– 0,41

0,17
– 0,09

Bron: AMECO Database, Europese Commissie

Vraag 110
Wat zijn de uitgaven aan AOW, uitgedrukt als percentage van het bbp, in
2016, 2017, 2018, 2019 en naar verwachting in 2020?
Antwoord op vraag 110
De tabel hieronder geeft de uitgaven AOW als percentage van het BBP.
2016
2017
2018
2019
2020

5,1%
4,9%
4,8%
4,8%
4,8%

Vraag 111
Kunt u aan de hand van de nominale aanpassingen van de begroting voor
defensie gedurende het jaar 2019, aangeven welk effect dit exact heeft
gehad op de defensie-uitgaven als percentage van het bbp?
Antwoord op vraag 111
In het voorjaar zijn er op de begroting van Defensie structureel extra
middelen vrij gemaakt voor:
– het Nationaal Plan (€ 162 miljoen);
– extra grensbewaking (€ 3 miljoen);
– de uitvoering van de Geïntegreerde Aanwijzing voor de inlichtingenen veiligheidsdiensten en personeel (€ 15 miljoen voor de MIVD).
Deze reeksen lopen op en nemen daarna weer af naar 180 mln. per jaar.
Voor 2019 is er een bedrag € 14 miljoen toegevoegd aan de begroting van
Defensie. Structureel betekent de intensivering van in totaal € 180 miljoen
een verbetering van circa 0,02%, uitgaande van het huidige bbp (808 mld.
– stand september 2019).
Vraag 112
Waarom ontbreekt de bij Voorjaarsnota beloofde onderuitputtingsanalyse
op basis waarvan bij Voorjaarsnota € 1,8 miljard is verschoven naar latere
jaren? Kunt u deze analyse alsnog voor de Algemene Financiële Beschouwingen toesturen?
Antwoord vraag 112
Zie het antwoord op vraag 15
Vraag 113
Kunt u aangeven hoeveel pensioenpremie er cumulatief is afgedragen in
de periode 2009 t/m 2018, hoeveel er cumulatief aan uitkeringen is
uitbetaald alsmede hoeveel er in dezelfde periode cumulatief aan
rendement is binnengekomen?
Antwoord
Uit gegevens van DNB (Baten- en lastenrekening pensioenfondsen, tabel
8.4) blijkt dat het voor de jaren 2009 t/m 2018 gaat om de volgende
bedragen (miljoenen euro’s):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

47

Jaar

Premie

Pensioenuitkeringen

Directe beleggingsopbrengsten

Indirecte beleggingsopbrengsten

2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018

30.262
28.666
30.619
32.324
34.322
31.702
28.625
29.035
32.383
32.634

22.958
24.247
25.093
25.935
26.506
27.151
27.940
28.863
29.855
30.871

20.660
22.424
21.681
25.409
24.573
26.963
28.806
23.888
24.373
27.916

66.271
57.575
32.783
86.247
7.708
150.623
– 10.488
97.086
49.642
– 39.679

Vraag 114:
Kunt u van de tabel op pagina 7 van het oordeel van de begrotingsautoriteit, waarin de aanpassingen in de uitgavenkaders zijn opgenomen, ook
een versie verschaffen voor het lastenkader?
Antwoord op vraag 114
Het inkomstenkader werkt verschillend van het uitgavenplafond, daarom
is de weergave van de aanpassing van het inkomstenkader ook
verschillend. In onderstaande tabel worden de aanpassingen van het
inkomstenkader tussen Miljoenennota 2019 en Miljoenennota 2020.
Vorig jaar bij Miljoenennota 2019 is het inkomstenkader gesloten.
Daarmee sloot de beleidsmatige lastenontwikkeling deze kabinetsperiode
weer aan bij het pad van de Startnota (zie onderstaande tabel) 1 Sindsdien
zijn er verschillende afwijkingen in het inkomstenkader geweest.
– Bij het Klimaat- en Pensioenakkoord en bij het lastenverlichtingspakket
huishoudens augustus is gekozen voor een kadercorrectie. Hierdoor
stijgen de beleidsmatige lasten deze kabinetsperiode minder dan bij
Startnota beoogd (1 miljard euro in plaats van 3,4 miljard euro). Voor de
overige pakketten is het inkomstenkader cumulatief gesloten. Een
uitgebreidere toelichting van deze pakketten is te vinden in bijlage 3 van
de Miljoenennota 2020 (hoofdstuk inkomstenkader).
In miljarden euro’s, – is saldoverslechtering, in
mutaties

2018

2019

2020

2021

Cum
2018–2021

Stand inkomstenkader Miljoenennota 2019

2,1

3,8

– 1,0

– 1,6

3,4

(1) Gevolgen Klimaatakkoord en Pensioenakkoord voor inkomstenkant (kadercorrectie)

0,0

0,0

0,0

– 0,7

– 0,6

(2) Zorgpremies (aanpassing tussen MN2019 en
MN2020)
(3) Nieuwe maatregelen en herijkingen
(4) Additionele maatregelen om aan te sluiten
bij verlaging EB uit KA
(5) Dekking tekort (2+3+4) door verhoging
nieuwe tarief eerste schijf en aof-premie

0,0

0,0

– 1,4

0,2

– 1,1

0,0
0,0

0,0
0,0

0,3
– 0,1

– 0,2
– 0,1

0,1
– 0,2

0,0

0,0

1,0

0,3

1,2

(6) Lastenverlichtingspakket huishoudens
augustus (kadercorrectie)

0,0

0,0

– 0,8

– 0,9

– 1,6

Stand inkomstenkader Miljoenennota 2020

2,1

3,8

– 2,0

– 2,9

1,0

Vraag 115
Klopt het dat de beleidsmatige lastenontwikkeling van het CPB volgens de
MEV laat zien dat de lastenverlichting in 2020 net zo groot is als de
lastenverzwaring in 2019?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

48

Antwoord op vraag 115
De totale beleidsmatige lastenontwikkeling van het CPB wordt getoond in
tabel 3.8 van de MEV. Het CPB ziet in 2019 per saldo een lastenverzwaring
van 4,3 miljard euro. Deze bestaat uit een lastenverwaring voor bedrijven,
overheid en buitenland van respectievelijk 4,5 miljard, 0,1 miljard en 0,4
miljard euro en een lastenverlichting voor bedrijven van 0,6 miljard euro.
In 2020 volgt dan per saldo een lastenverlichting van 4,5 miljard euro.
Deze is opgebouwd uit een lastenverlichting voor gezinnen en bedrijven
van respectievelijk 4,4 miljard en 0,2 miljard euro en een lastenverzwaring
voor de overheid van 0,1 miljard euro. De definitie van de beleidsmatige
lastenontwikkeling van het CPB wijkt overigens af van de definitie van het
kabinet. Het CPB beschrijft de lastenontwikkeling ook in een Achtergronddocument (hier wordt ook het definitieverschil met het kabinet toegelicht):
https://www.cpb.nl/de-beleidsmatige-lastenontwikkeling-bij-de-mev-2020
Vraag 116
Hoe is de toename van de werkloosheid van 3,4% naar 3,5% te verklaren?
Antwoord
In 2020 loopt de werkloosheid licht op doordat de groei van de werkgelegenheid afneemt (door lagere economische groei) en de groei van het
arbeidsaanbod aanhoudt.
Vraag 117
Kunt u aangeven hoeveel er nog moet worden afgelost om op hetzelfde
zeer lage schuldniveau van voor de crisis te komen? Kunt u aangeven
hoeveel privatisering van ABN AMRO en de Volksbank zou bijdragen aan
de afbouw van de EMU-schuld en op welk percentage schuld Nederland
dan zou zitten?
Antwoord op vraag 117
In 2007 bedroeg de overheidsschuld volgens het CBS 42,7 procent bbp. In
2020 komt de overheidsschuld naar verwachting uit op 47,7 procent bbp,
ofwel 5 procentpunt hoger dan in 2007. Met een bbp van 833 miljard in
2020 betekent dit dat er circa 42 miljard (0,05*833) moet worden afgelost
om op het schuldpercentage van voor de crisis te komen.
Hoeveel de privatisering van ABN AMRO en de Volksbank zou bijdragen
aan de afbouw van de EMU-schuld is niet precies te zeggen. Wel kan een
inschatting gemaakt worden. De staat heeft nog 528.800.001 aandelen
ABN AMRO. Indien het gehele aandelenbelang tegen de slotkoers van
dinsdag 24 september 2019 (EUR 18,255) verkocht zou kunnen worden,
dan was de opbrengst EUR 9,653 mld geweest. De Volksbank is niet
beursgenoteerd, daarom is geen actuele inschatting van de waarde van
de Volksbank te geven. Op basis van de boekwaarde van het eigen
vermogen van de Volksbank kan wel een grove inschatting van de huidige
waarde worden gegeven. De boekwaarde van het eigen vermogen was
volgens de halfjaarcijfers van 2.019 EUR 3,578 mld. Samen zouden de hier
geschatte opbrengsten van het volledig privatiseren van ABN AMRO en
de Volksbank dus resulteren in een schuldreductie van 13,231 miljard
euro, ofwel 1,5 procentpunt bbp. De EMU-schuld zou in dit geval dus
uitkomen op 46,2 procent bbp (47,7–1,5).
Vraag 118
Wat zijn de gevolgen voor de uitvoering van de begroting 2020 en latere
jaren indien Nederland de norm van -0,5% bbp in de middellangetermijndoelstelling (MTO) overschrijdt? Moet het kabinet in dat geval bezuinigen
op geplande uitgaven? Klopt het dat het kabinet de ruimte had om een
MTO van -1,0% voor te stellen aan de Europese Commissie?
Antwoord op vraag 118

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

49

In 2012 hebben lidstaten naar aanleiding van de eurocrisis het Fiscal
Compact ondertekend, met als doel de afspraken uit het Stabiliteits- en
Groeipact (SGP) aan te scherpen. Deze lidstaten, waaronder Nederland,
hebben zichzelf hiermee gecommitteerd aan een middellangetermijndoelstelling (MTO) van het structureel saldo van -0,5 procent. Enkel bij
schuldniveaus die significant onder de 60 procent liggen en bij lage
lange-termijnrisico’s voor de houdbaarheid van de overheidsfinanciën,
kunnen lidstaten binnen het Fiscal Compact de limiet op -1 procent
vaststellen. Met een EMU-schuld die onder 50 procent bbp daalt, kan
gesteld worden dat Nederland voldoet aan de voorwaarde voor het
schuldniveau. Dat is echter niet zo als het gaat om het houdbaarheidsrisico. De Europese Commissie schat de risico’s voor de Nederlandse
houdbaarheid op de lange termijn in op gemiddeld17.
Zoals vermeld in de Miljoenennota 2020 verwacht het kabinet in 2020 te
voldoen aan de MTO met een geraamde structurele balans van -0.4% bbp.
Of het kabinet moet bezuinigen in het geval de MTO wordt overschreden
in 2020 of de jaren daarna, hangt af van de hoogte van de overschrijding
en de oorzaak. Zolang de overschrijding in de definitie van het SGP niet
significant18 is of gerechtvaardigd is middels het gebruik van zogeheten
flexibiliteitsclausules voor bijvoorbeeld hervormingen of investeringen, is
het kabinet niet gedwongen te bezuinigen.
Vraag 119
Zijn de aanpassingen van de uitgavenplafonds en het inkomstenkader
eenmalig? Zo ja, betekent de eenmaligheid van deze aanpassingen dat de
uitgaven uit een mogelijk op te richten investeringsfonds binnen de
kaders moeten worden ingepast? In hoeverre werkt dit procyclisch beleid
in de hand?
Antwoord op vraag 119
Deze aanpassingen van de uitgavenplafonds en het inkomstenkader zijn
eenmalig. Deze zijn gedaan om het Klimaatakkoord, het Pensioenakkoord,
het woningmarktpakket en investeringen te accommoderen.
Er wordt dit moment gewerkt aan de uitwerking van het op te richten
investeringsfonds. Hierover wordt begin 2020 een brief aan de Tweede
Kamer gestuurd. Daarin zal ook worden uitgewerkt wat de effecten van
het fonds op de begroting zijn.
Het fonds heeft een focus op de lange termijn. Daarmee worden de
investeringen gespreid over de conjunctuurcyclus en wordt procyclisch
beleid voorkomen.
Vraag 120
Wat kost het om de uitgaven aan onderzoek op een niveau van 1% van het
bbp te brengen?
Antwoord op vraag 120
De rijksoverheid geeft op dit moment 5,6 miljard euro uit aan R&D, dit is
0,7% van het bbp. Om deze uitgave op het niveau van 1% van het bbp te
brengen vraagt een extra overheidsinvestering van 2,67 miljard euro, bij
de meest recente bbp-prognoses van het CPB (MEV 2020). De totale R&D
uitgaven van overheid, bedrijfsleven en andere financiers samen op dit
moment rond de 2% van het bbp. Naast de directe steun voor R&D aan de
17
18

Europese Commissie, Fiscal Sustainability Report 2018
Significant wordt in het SGP gedefinieerd als minder dan 0,25% bbp afwijking bij het
structureel saldo of geen afwijking van 0,5% bbp per jaar en cumulatief over twee jaar bij het
structureel saldo of de uitgavenregel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

50

uitgavenkant van de begroting ondersteunt de rijksoverheid R&D ook via
fiscale maatregelen.
Vraag 121
Wat is de ontwikkeling van de Gini-coëfficiënt in Nederland over de
afgelopen jaren?
Antwoord

Gini

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

0,255

0,258

0,254

0,251

0,262

0,267

0,269

0,271

0,27

(Bron: Eurostat)

Vraag 122
Hoeveel procent van het totale vermogen is in het bezit van de 10% meest
vermogende? Hoe heeft zich dit ontwikkeld vanaf het jaar 2000 tot nu?
Antwoord op vraag 122
Onderstaande tabel toont hoeveel van het totale vermogen in het bezit is
van de 10% meest vermogenden in Nederland. Er is echter geen consistente tijdreeks beschikbaar vanaf het jaar 2000. Om die reden worden de
vermogenscijfers per 2006 getoond.
2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

57%

56%

56%

57%

60%

60%

63%

68%

69%

67%

66%

64%

Bron: CBS Statline.

Vragen 123, 124 en 149
123: Kan de verwachte en de gerealiseerde stijging van de cao-lonen voor
de laatste tien jaar gegeven worden?
124: Welke sectoren kenden over de laatste tien en vijf jaar de hoogste
stijging van de cao-lonen? Hoe hoog waren deze stijgingen? En welke
sectoren kenden over dezelfde periodes de laagste stijging?
149: Kunt u voor 2017, 2018 en (voor zover reeds beschikbaar) 2019 een
overzicht geven van de verwachte cao-loongroei in de Miljoenennota, de
Voorjaarsnota, de Najaarsnota en de daadwerkelijke realisatie?
Antwoord op vragen 123, 124 en 149
149:
Er wordt bij de najaarsnota niet gerapporteerd over de ontwikkeling van
de cao-lonen. De loongroei wordt door het CPB op jaarbasis geraamd,
voor 2019 is er dus nog geen realisatie.
groei contractlonen marktsector (in %)
Miljoenennota
Voorjaarsnota
Realisatie

2017

2018

1,6
1,8
1,6

2,2
2,2
2

123:
De contractlonen (bij bedrijven) hebben zich de laatste 10 jaar als volgt
ontwikkeld:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

51

Een vergelijking tussen de verwachtingen en de realisaties kan niet direct
worden aangeleverd. Data over de verwachtingen van de afgelopen 10
jaar is niet direct voorhanden. Bovendien doet het CPB meerder ramingen
per jaar, en zijn er meerder realisatiecijfers waaruit gekozen zou kunnen
worden (het CBS doet meerder berekeningen waarbij de realisaties
worden aangepast).
Tijdens de crisisjaren zaten de loonramingen er een aantal jaar relatief ver
naast. Kantelpunten van de economie en de arbeidsmarkt (en daarmee de
loonontwikkeling) zijn immers lastig te ramen. Na het herstel van de
bankencrisis vanaf 2010 verwachtte het CPB een versnelling van de
loonstijging, deze bleef onder meer uit door de eurocrisis die volgde en de
ruime arbeidsmarkt als gevolg van deze dubbele recessie. Sinds het
aantrekken van de economie vanaf 2014 zijn de ramingen beter in lijn met
de loonstijging (zie onderstaand figuur).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

52

(bron CEP 2019)
124:
De cao-lonen hebben zich over de periode 2010–2018 las volgt ontwikkeld
over de verschillende sectoren (bron CBS):
Cao-lonen per uur incl. bijz.beloningen, 2018
SBI 2008

2010=100

E Waterbedrijven en afvalbeheer
H Vervoer en opslag
C Industrie
F Bouwnijverheid
Q Gezondheids- en welzijnszorg
A Landbouw, bosbouw en visserij
N Verhuur en overige zakelijke diensten
S Overige dienstverlening
I Horeca
J Informatie en communicatie
P Onderwijs
G Handel
D Energievoorziening
M Specialistische zakelijke diensten
O Openbaar bestuur en overheidsdiensten
R Cultuur, sport en recreatie
L Verhuur en handel van onroerend goed
K Financiële dienstverlening

115,8
114,3
113,8
112,9
112,5
112,4
112,3
112,3
111,8
111,8
111,5
110,9
110,4
110,4
110,4
109,8
109,5
108,4

De cao-lonen hebben zich de afgelopen 5 jaar als volgt ontwikkeld per
sector:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

53

Cao-lonen per uur incl. bijz.beloningen, stijging 2014–2018
SBI 2008
P Onderwijs
E Waterbedrijven en afvalbeheer
O Openbaar bestuur en overheidsdiensten
F Bouwnijverheid
H Vervoer en opslag
C Industrie
I Horeca
J Informatie en communicatie
A Landbouw, bosbouw en visserij
N Verhuur en overige zakelijke diensten
R Cultuur, sport en recreatie
G Handel
S Overige dienstverlening
M Specialistische zakelijke diensten
Q Gezondheids- en welzijnszorg
L Verhuur en handel van onroerend goed
D Energievoorziening
K Financiële dienstverlening

9,5%
9,1%
8,9%
8,5%
7,7%
7,3%
7,2%
6,9%
6,4%
6,3%
6,3%
6,2%
6,0%
5,8%
5,8%
5,0%
4,9%
3,8%

Vraag 124
Welke sectoren kenden over de laatste tien en vijf jaar de hoogste stijging
van de cao-lonen? Hoe hoog waren deze stijgingen? En welke sectoren
kenden over dezelfde periodes de laagste stijging?
Antwoord opvraag 124
Zie het antwoord op vraag 123.
Vraag 125
Kan de economische groei van alle EU-lidstaten gegeven worden voor
2019 en 2020?
Antwoord op vraag 125
Onderstaand een tabel met de reële economische groei van alle
EU-lidstaten voor 2019 en 2020 op basis van cijfers van de Europese
Commissie19
EU-lidstaten

2019

2020

België
Bulgarije
Tsjechië
Denemarken
Duitsland
Estland
Ierland
Griekenland
Spanje
Frankrijk
Kroatië
Italië
Cyprus
Letland
Litouwen
Luxemburg
Hongarije
Malta
Nederland
Oostenrijk
Polen
Portugal
Roemenië
Slovenië

1,23%
3,28%
2,60%
1,70%
0,54%
2,78%
3,76%
2,23%
2,10%
1,33%
2,64%
0,10%
3,09%
3,14%
2,74%
2,52%
3,74%
5,45%
1,63%
1,52%
4,15%
1,67%
3,25%
3,12%

1,20%
3,41%
2,38%
1,62%
1,55%
2,37%
3,37%
2,19%
1,86%
1,50%
2,48%
0,71%
2,70%
2,84%
2,43%
2,58%
2,78%
4,77%
1,62%
1,63%
3,64%
1,72%
3,09%
2,78%

19

https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/economy-finance/ip108_en.pdf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

54

EU-lidstaten

2019

2020

Slowakije
Finland
Zweden
Verenigd Koninkrijk

3,78%
1,64%
1,37%
1,27%

3,37%
1,17%
1,62%
1,30%

Vraag 126
Hoe is de plafondaanpassing «Woningmarkt» tot stand gekomen?
Antwoord op vraag 126
Zie vraag 39.
Vraag 127
Wanneer wordt een nieuwe «schokproef overheidsfinanciën» gedaan?
Antwoord op vraag 127
De afgelopen paar jaar is er om de vier jaar een nieuwe schokproef
gedaan. Elk jaar een nieuwe schokproef geeft relatief weinig nieuwe
inzichten, omdat de omstandigheden daarvoor per jaar te weinig
verschillen. De uitkomsten van de doorgerekende scenario’s tonen de
effecten ten opzichte van het basispad, en kunnen dus (doorgaans) ook
een jaar later worden gebruikt. De laatste schokproef is vorig jaar gedaan
bij de Miljoenennota 2019. De komende tijd zal het kabinet onderzoeken
wat een goede frequentie voor een schokproef is.
Vraag 128
Kunnen de over- en onderschrijdingen op de verschillende budgettaire
kaders bij de budgettaire nota’s van de laatste tien jaar gegeven worden?
Welke veranderingen zijn zichtbaar?
Antwoord op vraag 128
In de Startnota stelt het kabinet een jaarlijks uitgavenplafond (voorheen:
uitgavenkader) vast voor alle jaren van de kabinetsperiode. Het uitgavenplafond geeft het maximale uitgavenniveau weer dat niet overschreden
mag worden. Het uitgavenplafond wordt aangepast conform begrotingsregels van het kabinet. Daarnaast kan een kabinet besluiten om in
uitzonderlijke gevallen het uitgavenplafond te herijken. Dat is bijvoorbeeld
gebeurd in jaren waarin het EMU-saldo lager was dan Europese norm van
-3% bbp.
Onderstaande tabellen bevatten een overzicht van de door de kabinetten
Rutte I, Rutte II en Rutte III vastgestelde uitgavenplafonds en het uitgavenplafond en uitgavenniveau dat in het Financieel Jaarverslag Rijk is
gepresenteerd. Voor de jaren 2019–2021 is de stand van Miljoenennota
2020 gepresenteerd. In de plafondtoetsen in het FJR worden de oorzaken
van de bijstellingen van de plafonds en van de uitgaven toegelicht. Ook
worden de oorzaken van de over/onderschrijdingen toegelicht.
Rutte III

2018

2019

2020

2021

Netto-uitgaven onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale zekerheid
Zorg

278,3

294,7

307,4

317,8

126,6
78,9
72,8

139,8
82
72,9

144,3
85,6
77,6

147,1
88,6
82,1

Netto-uitgaven onder
het uitgavenplafond

278,3

289,7

302,2

312,0

Uitgavenplafond en -stand bij
Startnota (2017)

Uitgavenplafond bij FJR

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

55

Rutte III

2018

2019

2020

2021

Rijksbegroting
Sociale zekerheid
Zorg

126,6
79,1
72,5

136,9
81,6
71,2

142,6
84,9
74,7

146,0
87,6
78,4

Netto-uitgaven onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale zekerheid
Zorg

273,1

289,3

302,2

312,0

123,8
78,6
70,7

138,2
80,9
70,2

143,5
85,2
73,4

147,0
87,80
77,20

Netto-uitgaven onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale zekerheid
Zorg

– 5,2

– 0,4

0,0

0,0

– 2,8
– 0,5
– 1,9

1,3
– 0,7
– 1,0

1,0
0,3
– 1,3

1,0
0,2
– 1,2

Uitgavenstand bij FJR (2018)/ MN
2020 (2019–2020)

Over/onderschrijding bij FJR
(2018)/ MN 2020 (2019–2020)
(- = onderschrijding)

Rutte II

2013

2014

2015

2016

2017

Netto-uitgaven
onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale
zekerheid
Zorg

243,7
104,2

254,2
107,6

259,5
109,3

264,0
110,7

266,9
111,5

73,3
66,2

76,9
69,7

80,2
70,0

80,9
72,4

80,9
74,6

Netto-uitgaven
onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale
zekerheid
Zorg

242,4
102,8

251,2
105,5

258,9
106,6

263,1
107,9

266,4
108,9

74,1
65,5

77,8
67,8

83,3
69,0

84,3
71,0

84,6
72,9

Netto-uitgaven
onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale
zekerheid
Zorg

242,4
103,6

249,2
106,3

248,0
105,9

254,4
109,0

254,9
106,1

73,0
65,8

75,8
67,1

76,3
65,7

77,4
67,9

78,3
70,5

Netto-uitgaven
onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale
zekerheid
Zorg

241,1
103,2

246,6
106,5

247,5
107,0

253,3
110,6

251,8
106,7

73,2
64,6

75
65,1

75,4
65,1

76,60
66,10

77,1
68

Uitgavenplafond en
-stand bij Startnota
(2012)

Uitgavenplafond en
-stand na aanvullend
beleidspakket (2013)

Uitgavenplafond bij
FJR

Uitgavenstand bij
FJR

Over/
onderschrijding bij
FJR (- = onderschrijding)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

56

Rutte II
Netto-uitgaven
onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale
zekerheid
Zorg

2013

2014

2015

2016

2017

– 1,3
– 0,4

– 2,6
0,2

– 0,5
1,0

– 1,1
1,5

– 3,1
0,6

0,2
– 1,1

– 0,8
– 2,0

– 0,9
– 0,6

– 0,8
– 1,8

– 1,2
– 2,6

Rutte I

2011

2012

Netto-uitgaven onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale zekerheid
Zorg

246,9
125,1
62,2
59,7

251,4
124,9
63,5
63,1

Netto-uitgaven onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale zekerheid
Zorg

245,6
116,6
69,2
59,8

248,2
115,3
69,8
63,1

Netto-uitgaven onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale zekerheid
Zorg

245,8
114,9
69,1
61,8

245,8
111,9
69,9
64

Netto-uitgaven onder
het uitgavenplafond
Rijksbegroting
Sociale zekerheid
Zorg

0,2
– 1,7
– 0,1
2

– 2,4
– 3,4
0,1
0,9

Uitgavenplafond en -stand bij
Startnota (2010)

Uitgavenplafond bij FJR

Uitgavenstand bij FJR

Over/onderschrijding bij FJR (- =
onderschrijding)

Vraag 129
Hoe wordt de effectiviteit van de aanvullende middelen voor de Woningmarkt getoetst?
Antwoord op vraag 129
Met een woningbouwimpuls van 1 miljard euro wordt per 2020 gewerkt
aan het inlopen van het woningtekort en het meerjarig hoog houden van
de bouwproductie. We geven een boost aan de bouw van betaalbare
woningen, inclusief bijdragen aan de infrastructurele ontsluiting die
daarvoor nodig is, het adresseren van de stikstofuitspraak voor de
woningbouw en het zorgdragen voor een kwalitatief goede leefomgeving.
Conditionaliteit en additionaliteit zijn kernprincipes. Het gaat erom dat het
sneller bouwen van meer betaalbare woningen in schaarstegebieden
wordt aangejaagd om te zorgen dat middeninkomens toegang houden tot
de woningmarkt. We vragen en stimuleren gemeenten en marktpartijen
om maximaal bij te dragen aan dit doel.
Om de middelen effectief in te zetten focust het kabinet op die regio’s
waar het tekort aan betaalbare woningen het grootst is. De middelen
worden ingezet voor woningbouwprojecten met een onrendabele top die
zonder bijdrage niet of veel langzamer gerealiseerd zouden worden. De
middelen worden verstrekt op basis van de gemeentelijke business case
van het project.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

57

Het Kabinet wil dat starters en mensen met een laag en middeninkomen
profiteren van de bijdrage, en gemeenten en andere partijen die baat
hebben bij de woningbouw een maximale bijdrage leveren in (financiële)
middelen om dat voor elkaar te krijgen. Zo borgen we dat de winst niet in
de zakken van grondspeculanten belandt, maar dat het ten goede komt
aan de samenleving. Dat moet ook blijken uit een businesscase die de
gemeenten per woningbouwplan maken en door externe deskundigen
laten toetsen. Als uit de businesscase blijkt dat een gemeente of andere
belanghebbenden de kosten voor de woningbouw zelf kunnen dragen,
dan kan geen beroep worden gedaan op de woningbouwimpuls.
Businesscases zullen in goede samenwerking tussen het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en gemeenten en andere betrokken partijen tot stand
komen.
Vraag 130
Wat is de groeifactor van de uitgaven en zorg en sociale zekerheid? Met
hoeveel zijn, bij ongewijzigd beleid, de kosten voor deze beide posten
gestegen in 2030? Hoe verhoudt zich dit tot andere begrotingsposten?
Antwoord op vraag 130
Op dit moment zijn ramingen beschikbaar voor de uitgaven tot en met
2024 (conform comptabiliteitswet). Onderstaande tabel laat de geraamde
ontwikkeling zien voor de uitgaven onder de uitgavenplafonds (zorg,
sociale zekerheid en rijksbegroting). Per uitgavenplafond is de jaar-opjaargroei weergegeven in mln. en in percentages. Dit is inclusief de
nominale ontwikkeling.

Uitgavenplafond Zorg (in mln.)
Groei in mln.
Groei in percentage
Uitgavenplafond Sociale Zekerheid (in mln.)
Groei in mln.
Groei in percentage
Uitgavenplafond Rijksbegroting (in mln.)
Groei in mln.
Groei in percentage

2019

2020

2021

2022

2023

2024

70.180

73.443
3.263
4,6
85.204
4.276
5,3
143.546
5.362
3,9

77.154
3.711
5,1
87.847
2.643
3,1
147.008
3.462
2,4

80.692
3.538
4,6
90.257
2.410
2,7
149.922
2.914
2,0

85.047
4.355
5,4
93.153
2.896
3,2
153.537
3.615
2,4

89.566
4.519
5,3
96.309
3.156
3,4
156.837
3.300
2,1

80.928

138.184

Vraag 131
Hoe ontwikkelen de SDE+-uitgaven zich na 2024?
Antwoord op vraag 131
De Minister van EZK streeft ernaar om uw Kamer voor de Algemene
Financiële Beschouwingen een brief te sturen met daarin een overzicht
van de beschikbare middelen en geraamde uitgaven voor de MEP, SDE en
SDE+ voor de periode 2019 t/m 2032.
Vraag 132
Wat is de bijdrage van het mkb en het grootbedrijf aan de
Vpb-opbrengsten? Kan deze splitsing voor de laatste 10 jaar gegeven
worden?
Antwoord op vraag 132
Onderdeel van het werk van de Adviescommissie belastingheffing van
multinationals is te onderzoeken wat de bijdrage van multinationals aan
de Vpb-opbrengsten en de Nederlandse economie is. Deze commissie zal
eind 2019 haar bevindingen delen. Hierbij zal ook onderscheid gemaakt
worden tussen het mkb en het nationaal grootbedrijf en multinationals.
Vraag 133

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

58

Hoeveel inkomstenbelasting betaalt een huishouden op modaal, een
huishouden op 2 keer modaal en een huishouden op 3 keer modaal (te
weten twee keer anderhalf modaal) in 2021? Kan dit gegeven worden met
en zonder kabinetsbeleid? Wat is dus de omvang van het voordeel van de
lastenverlichting?
Antwoord op vraag 133
Onderstaande tabel laat zien hoeveel belasting huishoudens met een
modaal, twee keer modaal en drie keer modaal inkomen betalen in 2021.
Daarbij is steeds aangenomen dat het inkomen gelijk verdeeld is over
twee partners. De eerste regel in de tabel geeft de verschuldigde
inkomstenbelasting na Belastingplan 2020. De tweede regel geeft de
verschuldigde belasting vóór Belastingplan 2020. Alle drie de
huishoudens in dit voorbeeld gaan minder inkomstenbelasting betalen als
gevolg van de maatregelen in Belastingplan 2020.
Overigens hangt het inkomenseffect dat huishoudens ervaren af van
diverse persoonlijke omstandigheden die niet in onderstaande tabel mee
zijn genomen, zoals de aanwezigheid van kinderen of het bezit van een
eigen woning. Daarnaast zijn ook toeslagen in onderstaande berekeningen niet meegenomen.
Jaar 2021

Inkomstenbelasting BP2020
Inkomstenbelasting BP2019
Verschil (- = minder belasting)

2 x 18.250
euro

2 x 36.500
euro

2 x 54.750
euro

2650
3084
– 434

15.095
15.590
– 495

32.975
33.391
– 416

Vraag 134
Wat is het langjarig gemiddelde voor de arbeidsproductiviteitsgroei? Wat
was de gemiddelde loongroei in de laatste 10 jaar en wat is de trend in
andere EU-lidstaten?
Antwoord op vraag 134
Zie het antwoord op vraag 86.
Vraag 135
Met hoeveel hadden de zorgpremies kunnen dalen als de meevallers in de
zorg niet waren aangewend om extra uitgaven elders te dekken?
Antwoord op vraag 135
Zie vraag 28.
Vraag 136
Welke posten lieten vorig jaar de grootste onderuitputting of onderbesteding zien en welke posten laten structureel onderuitputting of
onderbesteding zien?
Antwoord op vraag 136
Op 25 september 2019 is de kamerbrief Motie van het lid Nijboer met
(Kamerstuk 35 200, nr. 33) aan de Kamer verzonden. Deze brief geeft
invulling aan motie Nijboer door inzichtelijk te maken wat de incidentele
en wat de structurele componenten zijn van de factoren die in 2018
hebben geleid tot een onderbesteding van 5,2 miljard euro. Daarnaast
geeft de brief aan welk deel van deze 5,2 miljard euro beschikbaar blijft
voor de specifieke begrotingen in de komende jaren en voor welk deel dat
niet geldt.
Vraag 137

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

59

Wat is de oorzaak van de onderschrijdingen bij het uitgavenplafonds zorg?
Antwoord op vraag 137
Bij het uitgavenplafond Zorg is er een onderschrijding van 1,3 mld. in
2020, zie ook regel F in onderstaande tabel. Deze onderschrijding wordt
hoofdzakelijk veroorzaakt door de structurele doorwerking van de
(voorlopige) realisatiecijfers over 2017 en 2018. De grootste post in het
afgelopen jaar betreft de actualisering van de Zvw-uitgaven op basis van
de realisatiecijfers 2018 (neerwaartse bijstelling 0,5 mld.).
(in miljoenen euro; – is onderschrijding)

2020

A
B

Uitgavenplafond Zorg bij Miljoenennota 2019
Uitgavenplafond Zorg bij Miljoenennota 2020
Verschil (B – A)

76.121
74.713
– 1.408

C
D

Uitgaven bij Miljoenennota 2019
Uitgaven bij Miljoenennota 2020
Verschil (D – C)

75.629
73.443
– 2.185

E
F

Over-/onderschrijding uitgavenplafond bij Miljoenennota 2019 (= C – A)
Over-/onderschrijding uitgavenplafond bij Miljoenennota 2020 (= D – B)

– 492
– 1.270

Ten opzichte van Miljoenennota 2019 is bij Miljoenennota 2020 het
plafond zorg verlaagd (1,4 mld.) als gevolg van overboekingen met het
deelplafond Rijksbegroting (0,6 mld.). Verder is, ten opzichte van de
CPB-raming bij Miljoenennota 2019, de raming van loon- en prijsontwikkeling in de zorg op basis van nieuwe CPB-ramingen naar beneden
bijgesteld (0,8 mld.).
De uitgaven onder plafond zorg voor het begrotingsjaar 2020 zijn 2,2 mld.
lager geraamd dan in de Miljoenennota 2019. Dit hangt voor 1,4 mld.
samen met technische factoren, zoals hierboven beschreven. Het restant
(een verschil van 0,8 mld.) hangt vooral samen met beschikbaar gekomen
realisatiecijfers 2018.
Voor een gedetailleerdere toelichting, zie de plafondtoets in de bijlage van
de Miljoenennota 2020 (paragraaf 1.2).
Vraag 138
Kunt u in één tabel alle plussen en minnen voor de lasten van woningcorporaties laten zien voor woningbouwcorporaties? Kunt u hierin de
specifiek de Vpb-lasten en de verhuurderheffing uitsplitsen, als ook de
gevolgen van de renteaftrekbeperking uit de
anti-belastingontwijkingsrichtlijn (ATAD) specificeren?
Antwoord op vraag 138
Op zeer korte termijn zal de Minister van BZK uw Kamer informeren over
de nieuwe indicatieve bestedingsruimte woningcorporaties (IBW). Daarbij
zal ook ingaan worden op ontwikkelingen in de belastingafdrachten van
corporaties aan de hand van de op dat moment beschikbare informatie.
Vraag 139
Hoeveel kost het om de medewerkers in het voortgezet speciaal onderwijs
(vso) onder de voortgezet onderwijs-cao te brengen?
Antwoord op vraag 139
Om alle medewerkers in het VSO onder de cao VO te laten vallen is
structureel circa 210 miljoen euro benodigd. Daarmee zijn alle
medewerkers, zowel de docenten als het onderwijsondersteunend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

60

personeel als de schoolleiders, voor alle richtingen, zowel diplomagericht
als arbeidsmarktgericht als dagbesteding, in het VSO onder de
voorwaarden van de cao VO gebracht (salaris, maar ook andere
voorwaarden). Daarin kan worden gedifferentieerd, door alleen de
diplomagerichte stroom binnen het VSO en/of alleen de docenten onder
de cao VO te brengen, bijvoorbeeld:
– Diplomagericht, docenten: circa € 35 mln.
– Alle richtingen, docenten: circa € 120 mln.
– Alle richtingen, docenten, onderwijsondersteunend personeel en
schoolleiders: circa € 210 mln.
Daarbij gelden wel de volgende noties. Het is allereerst niet aan het Rijk,
maar aan de sociale partners om te bepalen wie onder welke cao valt.
Daarnaast bieden Vso-scholen vaak verschillende profielen aan en leraren
geven soms aan verschillende profielen les. Dit kan betekenen dat een
leraar onder zowel de cao vo als cao po gaat vallen. Dit is technisch
moeilijk uitvoerbaar. In het geval dat de leraar wordt ondergebracht onder
de cao-VO, moet de functie van de leraar in het VSO gewaardeerd worden
in het functiewaarderingssysteem behorend bij de cao VO met bijbehorende salarisschaal.
Vraag 140
Kunt u een totaaloverzicht met toelichting geven dat laat zien op welke
begrotingen en om welke reden er kasschuiven zijn toegepast in de
Miljoenennota 2020?
Antwoord op vraag 140
Onderstaande tabel toont de uitsplitsing naar begroting van de reeks
kasschuiven in tabel 1.3 van bijlage 1 van de Miljoenennota 2020.
Departement (begroting)

2019

2020

2021

2022

2023

2024

AZ
Koninkrijksrelaties
JenV
BZK
OCW
Financiën
Defensie
IenW
Economische Zaken en Klimaat
LNV
SZW (plafond Rijksbegroting)
VWS (plafond Rijksbegroting)
Aanvullende Post

–1
–2
– 12
– 33
55
– 147
32
– 22
– 28
– 12
– 18
– 191
– 334

1
2
31
–2
253
32
– 16
–2
44
6
17
33
77

0
0
34
28
– 196
63
–6
4
– 15
3
4
52
– 12

0
0
137
3
– 95
26
4
1
–1
1
–2
44
232

0
0
38
2
– 25
17
–6
6
0
0
–2
37
31

0
0
– 228
1
9
8
–6
13
0
2
2
25
5

Totaal

– 713

476

– 40

350

98

– 170

Enkele van de grootste kasschuiven in deze tabel betreffen het naar voren
halen van de werkdrukmiddelen voor het primair onderwijs en voor de
vooruitbetaling van de OV-kaartvergoeding aan vervoerders op de
OCW-begroting. Daarnaast gaat het om een kasschuif op de Aanvullende
Post om de Belastingdienstmiddelen voor beheerst vernieuwen te
actualiseren en ten slotte om een kasschuif op de JenV-begroting om de
betalingen aan het ABP voor de regeling inkoopMax van de Politie te
dekken uit de beschikbare meerjarige dekking.
Voor enkele kasschuiven was het om inhoudelijke redenen logischer om
ze te presenteren als onderdeel van een andere post in tabel 1.3 van de
plafondtoets. Het gaat om de kasschuif op de middelen voor het warmtefonds (onderdeel van de reeks Klimaatakkoord), de kasschuif jeugdhulp
op het Gemeentefonds (onderdeel van de reeks GF/PF/BCF), de kasschuif
voor de vooruitbetaling van de Wereldbank (onderdeel van de reeks HGIS)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

61

en om de inpassing in 2019 van de kasschuiven die bij Najaarsnota 2018
zijn verwerkt (onderdeel van de reeks Diversen).
Deze en andere kasschuiven zijn verder toegelicht in de verticale
toelichtingen bij de Voorjaarsnota en Miljoenennota voor zover ze boven
de gehanteerde ondergrens vallen. Informatie op meer detailniveau is te
vinden in de departementale begrotingen.
Vraag 141
Hoe is de vergoeding van € 90 miljoen aan Exxon en Shell verwerkt in de
begroting? Worden additionele betalingen verwacht? Hoe worden de € 90
miljoen en eventuele additionele betalingen gedekt?
Antwoord op vraag 141
In het interim--akkoord met Shell en Exxon staat dat de Staat als
voorschot 90 mln. aan NAM zal betalen, te voldoen na ondertekening van
het interim--akkoord. Dit voorschot zal in mindering worden gebracht op
de vergoeding op het moment dat er overeenstemming is over een
definitief akkoord. Het interim--akkoord is getekend op 9 september jl. In
dit interim--akkoord staat dat partijen nog nadere afspraken zullen maken
over de wijze waarop dit bedrag wordt betaald zodat er voor NAM het
overeengekomen bedrag van 90 mln. netto resteert. Bruto zal
waarschijnlijk een hoger bedrag moeten worden betaald, bijvoorbeeld
omdat NAM over een aanbetaling wettelijk belasting verschuldigd kan
zijn. In de Najaarsnota zal het kabinet aangeven hoe de betaling en
bijbehorende dekking in de begroting verwerkt wordt.
Vraag 142
Kan de Tweede Kamer via haar budgetrecht of de uitoefening van het
recht van amendement ook een kasschuif over de jaren heen voorstellen?
Zo ja, hoe? Zo nee, waarom niet?
Antwoord op vraag 142
Ja, de Tweede Kamer kan via haar budgetrecht en/of via haar recht van
amendement een kasschuif voorstellen. Bij kasschuiven eist de begrotingsregels echter dat de uitgaven, inclusief eventuele kasschuiven,
inpasbaar zijn binnen de afgesproken plafonds.
Amendementen hebben in beginsel betrekking op het begrotingsjaar.
Soms kunnen amendementen een meerjarige werking hebben. Meerjarige
begrotingsamendementen met een deugdelijke dekking worden zowel in
het betrokken jaar als de jaren daarna in de (suppletoire) begrotingen,
slotwetten en in de jaarverslagen meerjarig verwerkt. Afwijking hiervan
kan slechts ingeval van ernstige bezwaren. In dat geval informeert de
betrokken Minister de Tweede Kamer afzonderlijk hierover (artikel 2.3,
vijfde lid, van de Comptabiliteitswet 2016).
Vraag 143
Kan de Tweede Kamer de in de Voorjaarsnota aangekondigde en
inmiddels uitgevoerde analyse ontvangen naar de kasritmes voor
Defensie en bereikbaarheidsuitgaven en die geleid heeft tot de mutatie
van minus € 1,8 miljard in 2019? Kunt u daarbij ook aangeven wat het
kabinet voor lessen trekt uit deze analyse?
Antwoord vraag 143
Zie het antwoord op vraag 15
Vraag 144
Wat is de hoogte van de totale rekening-courantschulden die directeurengrootaandeelhouders (DGA’s) aanhouden in hun bv’s?
Antwoord op vraag 144

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

62

Volgens de aandeelhoudersspecificatie van de aangiftes vennootschapsbelasting 2016 bedroeg het totale bedrag dat aanmerkelijkbelanghouders
van de eigen vennootschap leenden ruim € 55 miljard.
Vraag 145
Wat is het effect van het tweeschijvenstelsel in 2020 voor iemand met een
inkomen op modaal, twee keer modaal, drie keer modaal en 5 keer
modaal?
Antwoord op vraag 145
De invoering van het tweeschijvenstelsel in 2020 is gunstig voor
huishoudens met een inkomen vanaf 40.000 euro. Onderstaande tabel
geeft de verschillen tussen 2020 en 2019 voor de gevraagde inkomens.
Het pakket aan maatregelen in de inkomstenbelasting moet als een geheel
worden gezien. Daarom geeft de tabel ook de inkomenseffecten van de
verhogingen van de AHK en de arbeidskorting.
Overigens hangt het inkomenseffect dat huishoudens ervaren af van
diverse persoonlijke omstandigheden die niet in onderstaande tabel mee
zijn genomen, zoals de aanwezigheid van kinderen of het bezit van een
eigen woning. Daarnaast zijn ook toeslagen in onderstaande berekeningen niet meegenomen.
Verschil 2020 – 2019 (in euro’s),
+ = hoger netto inkomen

36.500
euro

73.000
euro

109.500
euro

182.500
euro

Tarieven inkomstenbelasting (tweeschijvenstelsel)
AHK
Arbeidskorting

– 22

+319

+1141

+2783

+168
+476

0
+476

0
0

0
0

Totaal

+622

+795

+1141

+2783

Vraag 146
Klopt de analyse dat woningcorporaties onvoldoende eigen financiële
middelen niet als belangrijkste reden zien voor het niet kunnen realiseren
van nieuwbouwplannen, maar het gebrek aan locaties met goedkope
grond? Zo ja, hoe verhouden de extra middelen die nu worden toegevoegd zich tot het bereiken van het doel om meer woningbouw te
stimuleren?
Antwoord op vraag 146
De heffingsvermindering heeft tot doel een financiële prikkel te geven
voor het versnellen van investeringen in betaalbare nieuwbouw in
schaarste gebieden en woondealregio’s. Hierbij wordt gekeken naar
meerdere factoren, inclusief de vraag hoe meer bouwlocaties gecreëerd
kunnen worden. In de komende tien jaar gaat het om 40.000 woningen.
Het huidig beeld is dat de corporatiesector de komende jaren over
voldoende middelen beschikt om extra te investeren, bovenop de al
bestaande plannen. Met deze heffingsvermindering kan het kabinet echter
bijdragen aan het verbeteren van business cases en de effecten van
stijgende bouwkosten dempen, zodat juist in de regio’s waar de druk op
de woningmarkt het grootst is nieuwbouwplannen kunnen worden
versneld en uitval voorkomen kan worden. Juist de stijging van
bouwkosten wordt namelijk in een begin dit jaar door Aedes onder
corporaties uitgevoerde enquête gezien als het grootste knelpunt voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

63

realiseren van nieuwbouwplannen.20 Het gebrek aan locaties volgde op de
tweede plaats.
Vraag 147
Hoeveel mensen maken gebruik van de salderingsregeling zonne-energie?
Wat is het budgettair beslag? Welke overige subsidieregelingen bestaan
er voor mensen die zonnepanelen willen kopen?
Antwoord op vraag 147
In 2018 maakten naar verwachting circa 700.000 huishoudens gebruik van
de salderingsregeling. Daarnaast stonden er in 2018 circa 70.000
bedrijfsmatige Zon-PV installaties in Nederland opgesteld21. Het budgettaire beslag van de salderingsregeling bedroeg in 2018 circa € 199 mln.
Het is de verwachting dat het budgettaire belang in 2020 verder oploopt
naar circa € 307 mln. Naast de salderingsregeling wordt de eigen
opwekking van hernieuwbare elektriciteit in de energiebelasting gestimuleerd met de postcoderoosregeling voor energiecoöperaties. Bij installatie
van grote Zon-PV systemen kan daarnaast voor de SDE+(+)-regeling
worden geopteerd.
Vraag 148
Kunt u toelichten hoe het komt dat kasuitgaven voor de
SDE+-subsidieregeling achterblijven bij de aangegane verplichtingen?
Antwoord op vraag 148
De aangegane verplichtingen zijn op basis van een «worst case» scenario,
dat wil zeggen de maximaal uit te keren subsidie (= basisbedrag –
basisenergieprijs). De prognose voor de kasuitgaven gaat uit van een
realistische raming van de kasuitgaven. Hierbij wordt rekening gehouden
met geraamde productie, uitval van projecten en de energieprijs. De
raming van de kasuitgaven vindt ook op een later moment plaats zodat er
dan rekening kan worden gehouden met meer up-to-date inzichten rond
o.a. de energieprijs, zodat de raming van de kasuitgaven zo realistisch
mogelijk is.
Vraag 149
Kunt u voor 2017, 2018 en (voor zover reeds beschikbaar) 2019 een
overzicht geven van de verwachte cao-loongroei in de Miljoenennota, de
Voorjaarsnota, de Najaarsnota en de daadwerkelijke realisatie?
Antwoord opvraag 149
Zie het antwoord op vraag 123.
Vraag 150
Kunt u, naast het gegeven dat Nederland wereldwijd 14e is op het gebied
van bbp per inwoner, ook een ranglijst aanleveren voor het bbp per
inwoner (PPP)? Hoe beweegt Nederland zich op deze ranglijst de
afgelopen jaren?
Antwoord
Hierbij de ranglijst van het bbp per capita in PPP. Ook hier staat Nederland
op de 14e plek. De positie van Nederland op deze ranglijst is al jaren min
of meer stabiel.

20

https://dkvwg750av2j6.cloudfront.net/m/1ba52dad0d83e010/original/Aedes-CorporatiemonitorNieuwbouw-februari-2019.pdf
21
Bron: CBS StatLine

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

64

Bbp per capita (PPP), 2018
Qatar
Macao SAR
Luxemburg
Singapore
Brunei Darussalam
Ierland
Noorwegen
VAE
Koeweit
Zwitserland
Hong Kong SAR
VA
San Marino
Nederland
Saudi Arabia
Iceland

Rang
130.475,1
116.807,9
106.704,9
100.344,7
79.529,86
78.784,83
74.356,07
69.381,71
67.000,19
64.649,06
64.215,67
62.605,59
60.312,91
56.383,25
55.943,86
55.917,32

Positie op ranglijst

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16

2012
2014
2016
2018

14
15
15
14

Het bbp gebaseerd op PPP kan ook worden aangegeven met het aandeel
in het wereld-bbp. Op de ranglijst van het aandeel in het wereld-bbp per
inwoner stijgt Nederland een plek.
Aandeel in het wereld-bbp (%) per miljoen inwoners, 2018
Qatar
Macao SAR
Luxemburg
Singapore
Brunei Darussalam
Ierland
Noorwegen
VAE
Koeweit
Zwitserland
Hong Kong SAR
VS
Nederland
Saudi-Arabië
IJsland

Rang
0,096359
0,0861027
0,0797342
0,074304
0,0599078
0,058187
0,0550338
0,0512943
0,0496283
0,0478548
0,0474409
0,0463141
0,0417103
0,0413818
0,0402299

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15

(Bron: IMF, eigen berekening)

Vraag 151
Wat is de positie van Nederland op de wereldranglijst voor private
R&D-uitgaven? Hoe verhoudt dit zich tot de kasreserves en dividenduitkeringen bij bedrijven?
Antwoord op vraag 151
Binnen de groep van 36 OECD-landen heeft Nederland een 15e positie,
met 1,17% van het bbp aan private R&D-uitgaven in 2017 als meest
recente jaar van waarneming. Dit volgt uit data van de OECD in de meest
recent editie van Main Science and Technology Indicators. Het rapport
Global Innovation Index 2019 van Cornell University, INSEAD en WIPO
rangschikt Nederland bij de genoemde indicator op een 17e positie op een
ranglijst van 129 landen/economieën. Hierbij is gebruikgemaakt van een
combinatie van bronnen, waaronder OECD- en UNESCO-data.
Empirisch onderzoek geeft aan dat de winstgevendheid van bedrijven een
beperkte rol speelt als determinant van de private R&D-uitgaven. De
positie van Nederland in de wereldranglijst voor private R&D-uitgaven
houdt met name verband met de sectorstructuur van de Nederlandse
economie. Deze sectorstructuur wordt gekenmerkt door een relatief
gering aandeel van de industrie binnen de totale economie en een relatief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

65

gering aandeel van hoogtechnologische sectoren binnen de industrie.
Beide aspecten hebben een neerwaartse invloed op de R&D-uitgaven van
bedrijven in Nederland in verhouding tot het bbp. Zie in dit verband een
bijlage bij de brief «Naar Missiegedreven Innovatiebeleid met Impact», die
in juli 2018 door de bewindslieden van EZK naar de Tweede Kamer is
gestuurd.
Vraag 152
Wat is de verklaring voor het verschil in overschot tussen de afbeelding
op pagina 9 (€ 3,4 miljard) en de afbeelding die op de pagina van
rijksoverheid is gepubliceerd (staafdiagram «het overheidssaldo in 2020»)
waar staat er dat er een overschot is van € 2 miljard?
Antwoord op vraag 152
Het EMU-saldo voor de gehele overheid is 1,9 miljard euro in 2020. In de
visual op de pagina van de rijksoverheid wordt dit afgerond naar 2 miljard
euro. De afbeelding op pagina 9 heeft betrekking op het overschot (3,365
miljard) van het Rijk inclusief sociale fondsen. Om het overschot van de
gehele overheid te krijgen dient hier nog het tekort van 1,484 miljard van
de decentrale overheden bij te worden opgeteld. Dit resulteert in het
eerder genoemde overschot van 1,9 miljard.
Vraag 153
Zijn de contractlonen in omringende landen relatief meer of minder
gestegen? Zo ja, hoe kan dit verschil verklaard worden?
Antwoord op vraag 153
De ontwikkeling van contractlonen in omringende landen wordt niet
bijgehouden in een vergelijkbaar format. Wel houdt de OECD het
gemiddeld jaarlijkse salaris per voltijdsbaan bij. De percentuele ontwikkeling van dit salaris in omringende landen over afgelopen jaren is
vermeld in onderstaande tabel. Hierbij is geschoond voor inflatie. De
getallen in de tabel voor Nederland wijken af van de loongroei zoals wordt
berekend door het CPB. Hierbij wordt immers gebruik gemaakt van een
andere methodiek. Voor het kabinet zijn de berekeningen van het CPB
leidend.

België
Denemarken
Duitsland
Luxemburg
Nederland
Verenigd Koninkrijk

2014

2015

2016

2017

2018

0,56%
1,91%
1,58%
3,75%
– 0,54%
– 0,81%

– 0,75%
1,76%
2,18%
1,49%
1,16%
0,78%

– 0,32%
1,54%
1,41%
– 0,15%
0,44%
0,77%

– 0,42%
– 0,56%
0,93%
2,23%
– 0,90%
0,28%

0,66%
0,97%
1,33%
– 0,67%
– 0,68%
0,40%

De ontwikkeling van lonen is aan veel variabelen onderhevig zoals
arbeidsproductiviteitsgroei, de interactie tussen sociale partners en
economische omstandigheden. Er is daarom geen eenduidige oorzaak
aan te wijzen voor de verschillen tussen lidstaten.
Vraag 154
Kan de stijging van de woningprijzen kwantitatief uitgesplitst worden naar
de genoemde oorzaken?
Antwoord op vraag 154
Antwoord
Het is niet mogelijk een precieze uitsplitsing te maken van de oorzaken
van woningprijsstijgingen. De woningprijs wordt bepaald door een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

66

veelheid van factoren, zoals de (verandering van de) aantrekkelijkheid van
de locatie, omvang van vraag en aanbod, waarin huishoudensontwikkeling en bouwproductie een rol spelen, en de bestedingsruimte van de
kopers welke mede wordt bepaald door de rente en inkomensontwikkeling.
Het kabinet heeft met Prinsjesdag een woningbouwprogramma aangekondigd. Met een impuls van 2 miljard euro en beleidsmaatregelen voor
een beter functionerende woningmarkt wordt gewerkt aan het vergroten
van het aanbod van betaalbare woningen en een betere balans op de
woningmarkt. Het kabinet wil met de woningbouwimpuls het woningtekort inlopen door de bouw van betaalbare woningen te stimuleren en de
bouwproductie langjarig hoog houden.
Het Kabinet heeft dus aandacht voor de stijgende woningprijzen. In de
Staat van de Woningmarkt zal de Minister van Binnenlandse Zaken nader
ingaan op actuele ontwikkelingen. Ook heeft de Minister van Binnenlandse Zaken uw Kamer op 28 augustus jl. toegezegd de prijsontwikkeling
van nieuwbouwwoningen nader te laten onderzoeken (Kamerstuk 34 682,
nr. 30). Over de uitkomsten zal zij uw Kamer begin 2020 informeren.
Vraag 155
Wat doet het kabinet om de arbeidsparticipatie en het meer uren gaan
werken te bevorderen?
Antwoord op vraag 155
– Meer werken wordt fors lonender. Het kabinet verlaagt conform het
regeerakkoord vanaf 2019 de lasten op arbeid oplopend 5,2 miljard
euro in 2021 en heeft daar afgelopen augustus nog eens een lastenverlichting voor burgers oplopend tot 3 miljard euro structureel aan
toegevoegd.
– Daarnaast ondersteunt het kabinet mensen bij de combinatie van
arbeid en zorg via investeringen in de kwaliteit en toegankelijkheid van
de kinderopvang en een uitbreiding van het geboorteverlof voor
vaders. Ook zit de aandacht voor meer uren werken in de aanpak in
verschillende sectoren, zoals zorg en onderwijs.
– Het kabinet heeft opdracht gegeven tot het IBO Deeltijd om te laten
onderzoeken hoe meer uren werken in bredere zin bevorderd kan
worden. Dit IBO zal naar verwachting voor de kerst met een kabinetsreactie aan u worden toegezonden.
Vraag 156
Kan figuur 1.2.1 gegeven worden met de stijging van de cao-lonen erin
geplot?
Antwoord op vraag 1
Hierbij de procentuele verandering van de productiviteit samen met de
procentuele (nominale) ontwikkeling van de contractlonen voor Nederland
(CPB). Voor het buitenland is geen data over cao-lonen voorhanden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

67

(Bron: CPB)

Vraag 157
Wat is het effect op het EMU-saldo van een 1%-punt hogere rente?
Antwoord op vraag 157
Onderstaande tabel geeft de extra rentelasten weer bij een verhoging van
de rente met één procentpunt in miljarden euro en procenten bbp.
Extra rentelasten bij een verhoging rente met 1%-punt1

Extra rentelasten in miljarden euro
Extra rentelasten in procenten bbp

2019

2020

2021

2022

2023

2024

0,3
0,0

0,5
0,1

1,0
0,1

1,5
0,2

1,8
0,2

1,9
0,2

1

in het rentemodel zijn de korte en lange rente met 1% punt verhoogd voor alle jaren
2019–2024)

Vraag 158
Kan concreter aangegeven worden wat de planning is voor de brede
agenda om het duurzaam verdienvermogen op de lange termijn te
versterken en een investeringsfonds? Valt een dergelijk fonds en/of haar
voeding straks ook onder het EMU-saldo en/of EMU-schuld? In hoeverre
wordt er alleen gekeken naar een investeringsfonds om invulling te geven
aan de groeiagenda? In hoeverre wordt er ook gekeken naar bestaande
begrotingsfondsen en/of begrotingsposten? Hoe gaat het kabinet het
advies van de Raad van State over het meewegen hoe het investeringsfonds zich verhoudt tot het trendmatig begrotingsbeleid en de Europese
begrotingsregels meewegen?
Antwoord op vraag 158
De Minister van Economische Zaken de komende maanden mogelijkheden verkennen om het Nederlandse verdienvermogen op lange termijn
te versterken. Daarvoor zullen zowel financiële als niet-financiële
maatregelen worden overwogen, en zullen zowel publieke investeringen
als het bevorderen van private investeringen worden bezien. De Kamer zal
eind 2019 worden geïnformeerd over de bevindingen.
De Tweede Kamer wordt begin 2020 geïnformeerd over hoe een fonds kan
bijdragen aan het verdienvermogen. Hierin zal ook meegewogen worden
hoe het investeringsfonds zich verhoudt tot het trendmatig begrotingsbeleid en de Europese begrotingsregels, zoals de Raad van State

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

68

adviseert. Het is aannemelijk dat uitgaven uit een fonds het EMU-saldo en
de EMU-schuld belasten.
Vraag 159
Kan de geraamde en gerealiseerde mediane koopkracht voor de laatste
vijf jaar gegeven worden? Welke factoren verklaren het verschil?
Antwoord op vraag 159
In onderstaande tabel is een vergelijking gemaakt tussen de voorspelde
mediane koopkracht bij Miljoenennota en de uiteindelijk gerealiseerde
mediane koopkracht over de periode 2015–2019. Uit de tabel valt af te
lezen dat de gerealiseerde koopkracht in 2015 en 2016 (flink) hoger
uitkwam dan vooraf voorspeld. In 2017, 2018 en 2019 (voorlopig cijfer)
komt de koopkracht lager uit dan voorspeld. Ondanks de lagere realisatie
blijft de mediane koopkracht over deze jaren positief.
De koopkrachtcijfers zijn sterk afhankelijk van macro-economische
ontwikkelingen. Fluctuaties in de inflatie, rente of de loonontwikkeling
hebben een grote invloed. De koopkrachtplaatjes veranderen daardoor
bijna per definitie tussen verschillende ramingsmomenten in een jaar. In
2015 en 2016 viel bijvoorbeeld de inflatie lager uit dan werd verwacht, zie
onderstaande tabel Dat heeft een 1-op-1 positief effect op de koopkracht.
De afgelopen drie jaar trok de economie sterk aan waardoor meer mensen
een baan vonden. Tegelijkertijd steeg met het aantrekken van de
economie ook de inflatie sterker dan verwacht. Dat had juist een drukkend
effect op de koopkracht. De uiteindelijk gerealiseerde contractloonstijging
komt goed overeen met wat er bij Miljoenennota voorspeld was. Alleen
het voorlopige cijfer over 2019 is duidelijk lager dan werd verwacht.
Koopkrachtraming en -realisatie 2015–2019 (mediaan alle huishoudens)

Koopkrachtraming bij Miljoenennota
Koopkrachtrealisatie1
1

2015

2016

2017

2018

2019

+½%
+1,0%

+1,4%
+2,6%

+1,0%
+0,3%

+0,6%
+0,2%

+1,5%
+1,2%1

Bron: MEV 2020, CPB.

Tabel: Raming inflatie en contractlonen versus realisatie

Inflatieraming bij Miljoenennota
Realisatie inflatie1
Contractloonraming bij Miljoenennota
Realisatie contractlonen3
1

2015

2016

2017

2018

2019

1,2%
0,6%
1,5%
1,2%

1,2%
0,3%
1,4%
1,5%

0,6%
1,4%
1,6%
1,6%

1,4%
1,7%
2,2%
2,0%

2,4%
2,6%2
3,0%
2,4%2

Bron: MEV 2020, CPB.

Vraag 160
Kan de mediane koopkrachtraming bij concept Macro Economische
Verkenning (cMEV) gegeven worden in vergelijking met de mediane
MEV-raming voor de laatste tien jaar?
Antwoord op vraag 160
Onderstaande tabel zet de CMEV-raming van de koopkrachtontwikkeling
af tegen de MEV-raming (beide afkomstig van het CPB). De cijfers zijn
weergegeven vanaf 2015 omdat hiervoor sprake was van een andere
presentatiewijze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

69

2015
Inkomensniveau
<= 175% WML
175- 350% WML
350- 500% WML
> 500% WML

2016

2017

2018

CMEV
0
– 0,25
0,5
0,5

MEV
0,5
0,25
0,75
0,75

CMEV
– 0,5
1,8
2,1
1,3

MEV
0,7
1,9
2,1
1,4

CMEV
– 0,4
0,9
1,2
1,2

MEV
1,1
0,9
1,1
1,1

CMEV
0,2
0,6
0,9
1,1

MEV
0,6
0,6
0,8
1,1

Inkomensbron
Werkenden
Uitkeringsgerechtigden
Gepensioneerden

0,25

0,5

2,4

2,5

1,1

1,1

0,8

0,8

0
– 0,25

0,5
0

– 0,3
– 1,1

0,2
0,2

– 0,1
– 0,7

1,1
0,7

0
0,2

0,3
0,6

Huishoudtype
Tweeverdieners
Alleenstaanden
Alleenverdieners

0
0,25
0

0,25
0,5
0

1,8
0,2
0,6

1,9
0,9
0,8

1
0,3
0,3

1
1,1
0,6

0,7
0,3
0,4

0,7
0,6
0,6

0,25

0,75

2,2

2,4

1,2

1,3

0,9

0,9

0,25

0,5

1,9

2

0,9

1

0,6

0,6

0

0,5

1,1

1,4

0,7

1

0,5

0,6

Kinderen
Huishoudens met
kinderen
Huishoudens
zonder kinderen
Alle huishoudens

2019
Inkomensniveau (b)
1e 20% groep
2e 20% groep
3e 20% groep
4e 20% groep
5e 20% groep

2020

CMEV
0,7
1,4
1,4
1,5
1,5

MEV
1
1,6
1,6
1,6
1,6

CMEV
0,6
1
1,3
1,5
1,4

MEV
1,4
1,8
2,2
2,4
2,3

Inkomensbron (c)
Werkenden
Uitkeringsgerechtigden
Gepensioneerden

1,4
0,5
1,1

1,6
0,8
1,4

1,4
0,6
0,6

2,4
1,2
1,1

Huishoudtype
Tweeverdieners
Alleenstaanden
Alleenverdieners

1,4
1,1
1,5

1,6
1,4
1,7

1,3
0,9
1,2

2,3
1,7
2,2

Kinderen (d)
Huishoudens met kinderen
Huishoudens zonder kinderen

1,4
1,3

1,5
1,5

1,7
1,2

2,6
2,2

Alle huishoudens

1,3

1,5

1,2

2,1

Vraag 161
Wat zijn de precieze effecten van de tegenvallende belastingopbrengsten,
het Klimaatakkoord en het Pensioenakkoord op het saldo? Kan dit
kwantitatief gegeven worden?
Antwoord op vraag 161
In de Startnota werden de belasting- en premieontvangsten geraamd op
322,6 miljard euro voor 2021. In de technische extrapolatie in de Miljoenennota 2020 bedraagt de raming van de belasting- en premieontvangsten 311,2 miljard euro voor 2021. Dat is een bijstelling van -11,4
miljard euro. Daarvan is -0,9 miljard euro het gevolg van het verwerken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

70

van het pensioenakkoord en het klimaatakkoord22. Aan de uitgavenkant
leiden het klimaat- en pensioen akkoord tot een verslechtering van het
EMU-saldo met 1,4 miljard euro in 2021 ten opzichte van Startnota.
Vraag 162
Wat is het doel van de afbouw van de staatschuld, die in 2020 daalt naar
47,7%, mede gegeven het feit dat het kabinet de constatering van de Raad
van State in het kader van het begrotingstoezicht, dat een buffer
verstandig om klappen op te kunnen vangen, onderschrijft?
Antwoord op vraag 162
De overheidsfinanciën staan er goed voor, met een begrotingsoverschot
en een dalende staatsschuld. Het kabinet onderschrijft het belang van
buffers, zonder te sturen op een specifiek doel. Hierdoor is de begroting
beter bestand tegen economische tegenslag en kunnen we automatische
stabilisatoren hun werk laten doen. We hebben bij de vorige crisis immers
gezien hoe snel overheidsfinanciën kunnen verslechteren. Bovendien
schuiven we met een beheerste schuld de rekening niet door naar onze
(klein)kinderen.
Vraag 163
Kunnen alle mutaties in de kaders vanwege veranderingen in de bijstand
en de WW gegeven worden? Wanneer wordt deze «unieke positie» van
deze twee posten geëvalueerd?
Antwoord op vraag 163
In de begrotingsregels van dit kabinet is afgesproken het uitgavenplafond
aan te passen voor het conjuncturele effect van de WW en bijstand. In de
onderstaande twee tabellen worden de mutaties die onder deze afspraak
vallen weergegeven. Dit betreft alle mutaties van deze kabinetsperiode,
opgesplitst per begrotingsjaar. Bij een positieve mutatie is het uitgavenplafond verhoogd als gevolg van negatieve conjuncturele ontwikkelingen.
Een negatieve mutatie betekent dat het plafond is verlaagd als gevolg van
positieve conjuncturele ontwikkelingen.
De evaluatie van de begrotingsregels, en daarmee ook deze begrotingsregel, is onderdeel van de Studiegroep Begrotingsruimte.
Mutaties WW
(in mln.)

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

Begrotingsjaar 2018
Begrotingsjaar 2019
Begrotingsjaar 2020

118
– 44

– 141
432
– 129

– 202
635
– 59

– 253
696
84

– 353
719
102

– 471
736
91

501
75

74

162

374

527

468

357

575

(in mln.)

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

Begrotingsjaar 2018
Begrotingsjaar 2019
Begrotingsjaar 2020

187
– 11

164
– 164
– 32

113
– 68
– 92

116
– 59
– 87

61
– 55
– 91

5
– 54
– 96

– 48
– 102

Totaal

Mutaties Bijstand

22

Dit effect op de raming van de belasting- en premieontvangsten wijkt af van wat in het
inkomstenkader is geboekt. In tabel bijlage 4 (tabel 4.4.3) wordt de aansluiting tussen deze
definities gemaakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

71

(in mln.)

2018

2019

2020

2021

2022

2023

2024

176

– 31

– 47

– 30

– 85

– 145

– 150

Vraag 164
Hoe vaak is afgeweken van het trendmatig begrotingsbeleid sinds het
invoeren ervan?
Antwoord op vraag 164
Zie het antwoord op vraag 97.
Vraag 165
Kunt u specifiek ingaan op de opmerking van de Raad van State in de
septemberrapportage begrotingstoezicht 2019 (p. 9) dat het moeilijk is een
overzicht van alle aanpassingen in het inkomstenkader te krijgen en de
aanpassingen de inzichtelijkheid van de begroting niet ten goede komen?
Op welke wijze wilt u de inzichtelijkheid verbeteren?
Antwoord op vraag 165
Het is te begrijpen dat door de vele lastenmaatregelen dit jaar het
overzicht van de lastenontwikkeling als complex wordt ervaren, zoals ook
de Raad van State aangeeft. Door in de bijlage inkomstenkader in de
Miljoenennota de verschillende pakketten apart te bespreken is geprobeerd de begrijpelijkheid te verbeteren.
Daarnaast komt het verschil in definities van de beleidsmatige lastenontwikkeling tussen FIN en het Centraal Planbureau (CPB) de begrijpelijkheid
niet ten goede. Dit is ook de reden dat het CPB samen met het Ministerie
van Financiën bezig is met het ontwikkelen van een nieuwe gezamenlijke
definitie voor de beleidsmatige lasten.
Het kabinet past met deze begroting eenmalig het inkomstenkader aan in
het kader van het Klimaatakkoord, het Pensioenakkoord en het lastenverlichtingspakket huishoudens. Ook verschuift het kabinet voor deze
akkoorden uitgaven en inkomsten. De aanpassingen zijn een weloverwogen keuze van het kabinet in tijden dat Nederland te maken heeft met
een historisch overschot. V
Vanuit maatschappelijk oogpunt zijn het Klimaatakkoord en het Pensioenakkoord belangrijke stappen om Nederland duurzaam te maken en te
zorgen voor een toekomstbestendig pensioenstelsel. Het kabinet heeft bij
deze Miljoenennota een pakket gepresenteerd om de lasten van
huishoudens, en met name die van werkenden, structureel te verlagen.
Dat leidt tot een aanpassing van het inkomstenkader. Het kabinet vindt
deze aanpassing gerechtvaardigd, omdat het gepaard gaat met een
hervorming binnen het zzp-dossier. Het is daarnaast welbewuste keuze
om huishoudens mee te laten profiteren van de gunstige economische
ontwikkeling.
Vraag 166
Kunt u een uitputtend overzicht geven van de maatregelen die sinds het
aantreden van het kabinet zijn genomen die invloed hebben op het
belastingdeel van de energiebelasting, zoals de opslag duurzame energie,
de belastingvermindering energiebelasting en andere relevante maatregelen in het kader van het Klimaatakkoord, en hierbij een onderscheid
maken naar de effecten van deze maatregelen voor de lasten van
huishoudens en het bedrijfsleven?
Antwoord op vraag 166

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

72

Zie in de onderstaande tabel een overzicht van de maatregelen die sinds
het aantreden van het kabinet zijn genomen en die invloed hebben op de
ontwikkeling van het belastingdeel van de energierekening. Hierbij dient
in ogenschouw te worden gehouden dat de ODE lasten als gevolg van
oplopende kasuitgaven voor de SDE+(+)-regeling jaarlijks toenemen. Een
deel van deze lastenverhoging zat echter al in het basispad opgesloten.
Maatregelen kabinet Rutte III t.a.v. EB + ODE in € mln (+ is saldoverbeterend /
lastenverzwarend)
Maatregel

Opslag Duurzame Energie
Tijdelijke verhoging energiebelasting in
2018 en 2019
Uitbreiding van de stadsverwarmingsregeling in de energiebelasting
Schuif van elektriciteit naar aardgas
Verlagen belastingvermindering
energiebelasting
Schuif van elektriciteit naar aardgas:
verhoging energiebelasting gas
Schuif van elektriciteit naar aardgas:
verlaging energiebelasting elektriciteit
Opslag Duurzame Energie
Verhogen belastingvermindering
energiebelasting

Parlementaire
behandeling

Structurele
opbrengst

Aandeel
burgers

Aandeel
bedrijven

Debat
Startnota
BP2018

1.785

50%1

50%

2

200

50%

50%

BP2018

3

68%

32%

BP2019
BP2019

200
410

54%
92%

46%
8%

BP2020

1.045

68%

32%

BP2020

– 568

78%

22%

BP2020
BP2020

624
– 1.697

0%
92%

100%
8%

1

De 50:50 lastenverdeling binnen de ODE wordt per 1 januari 2020 gewijzigd naar een lastenverdeling waarbij de ODE lasten voor 33% bij burgers en voor 67% bij bedrijven neerslaan. Dit was
ten tijde van het debat over de Startnota nog niet het kabinetsvoornemen.
2
Dit betreft een tijdelijke opbrengst. Per 1 januari 2020 wordt deze tijdelijke verhoging weer
teruggedraaid.

Vraag 167
Welke verschillen zijn er waar te nemen als gevolg van procyclisch
begrotingsbeleid, ten opzichte van de effecten indien er anticyclisch
begrotingsbeleid was gevoerd? Kunt u hierbij ingaan op het multipliereffect in beide situaties?
Antwoord op vraag 167
Het kabinet heeft met het klimaatakkoord, het pensioenakkoord en het
woonakkoord grote maatschappelijke uitdagingen aangepakt. De
lastenverlichting is bedoeld om mensen meer te laten merken van het
economische herstel en tegelijkertijd een vaste baan aantrekkelijker te
maken. Gezien de stand van de conjunctuur pakt dit volgens de huidige
inzichten procyclisch uit. Het kabinet vond dit echter onvoldoende reden
om van deze maatregelen af te zien. Daarnaast is het moeilijk de precieze
stand van de conjunctuur of het precieze effect van maatregelen te
berekenen. Mede om deze reden is het lastig de conjunctuur actief te
dempen middels het begrotingsbeleid.
De economische wetenschap levert niet een eenduidig verhaal over de
grootte van de begrotingsmultiplier, maar kent een waaier aan theorieën,
modellen en economische verbanden. Zelfs voor een gegeven model is de
multiplier niet een eenduidig getal, maar afhankelijk van de keuze van
parameterwaardes en type beleid (belastingen of bestedingen). Het is dus
niet mogelijk om aan te geven wat het multipliereffect precies is op dit
moment.
Vraag 168

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

73

Wat zijn de onderdelen c.q. oorzaken van het structureel EMU-saldo van
-0,4% in 2020?
Antwoord op vraag 168
Het structureel EMU-saldo is het feitelijk EMU-saldo gecorrigeerd voor de
stand van de conjunctuur en incidentele correcties. Tabel 1.4.3. uit de
Miljoenennota (zie ook hieronder) geeft de uitsplitsing van het structureel
saldo weer. In 2020 is er sprake van een feitelijk overschot van 0,2 procent
bbp. Gecorrigeerd voor de positieve conjunctuur (-0,6 procent bbp)
resulteert dit in een structureel tekort van 0,4 procent bbp.
Tabel 1.4.3 Structureel EMU-saldo
(in procenten bbp)
Feitelijk EMU-saldo
Conjuncturele component
Incidentele correcties
Structureel EMU-saldo

2018

2019

2020

1,5%
– 0,5%
0,0%
1,0%

1,3%
– 0,7%
– 0,2%
0,5%

0,2%
– 0,6%
0,0%
– 0,4%

Vraag 169
Tot welk jaar zullen de zorguitgaven nog blijven stijgen en wat is dan het
percentage van het bbp dat wordt verwacht dat de zorguitgaven dan in
beslag zullen nemen? Met andere woorden: Op welk percentage van het
bbp zullen de collectieve zorguitgaven naar verwachting pieken?
Antwoord op vraag 169
Op dit moment is er nog geen nieuwe middellangetermijnraming van het
CPB beschikbaar voor de jaren na de huidige kabinetsperiode. Conform de
Comptabiliteitswet wordt in de begroting een overzicht gegeven van de
zorguitgaven voor het begrotingsjaar en de vier daarop aansluitende
jaren.
Het RIVM heeft in de Toekomst Verkenning 2018 gemeld dat de
verwachting is dat de zorguitgaven, bij ongewijzigd beleid, in 2040 twee
keer zo hoog zijn als in 2015, namelijk 174 mld. (Volksgezondheid
Toekomst Verkenning 2018). Daarbij geeft het RIVM in het Trendscenario
aan dat het aandeel van de zorguitgaven als percentage van het bruto
binnenlands product (bbp) toe neemt van 12,7 procent in 2015 naar 16,4
procent in 2040 (dit is gebaseerd op een veronderstelde groei van het bbp
van 1,8 procent per jaar).
De vorige MLT-raming (2018–2021) van de zorguitgaven van het CPB laat,
bij ongewijzigd beleid, een jaarlijkse reële groei zien van 3,4 procent. In
2017 benoemde de Technische werkgroep Beheersinstrumentarium
Zorguitgaven, dat deze reële groei van de zorguitgaven van 3,4 procent
per jaar op de lange termijn de verwachte stijging van het bbp ver
overtreft. Op basis van de huidige ramingen is het dus op dit moment niet
mogelijk om de piek van de zorguitgaven aan te geven.
Eind 2019 publiceert het CPB een houdbaarheidsstudie van de overheidsfinanciën, evenals een nieuwe middellangetermijnraming voor de periode
2022–2025.
Vraag 170
Wat doet het kabinet om onderuitputting in 2020 en verder te voorkomen?
Antwoord op vraag 170
De ontwerpbegrotingen voor 2020 geven de meest actuele raming weer
van wat het kabinet volgend jaar verwacht uit te geven. Het kabinet spant
zich in om alle ambities uit de Miljoenennota voor 2020 tijdig te realiseren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

74

en budgetten te besteden. Op het terrein van infrastructuur wordt
bijvoorbeeld gewerkt met overprogrammering. Waar in aanloop naar of
gedurende het jaar 2020 het beeld ontstaat dat er onderuitputting zal
optreden op een begroting, dan wordt deze onderuitputting betrokken bij
de budgettaire besluitvorming. Aanpassingen in de ramingen als gevolg
van onderuitputting worden verwerkt in de eerste en tweede suppletoire
begrotingen 2020, de slotwetten 2020, alsmede in de vermoedelijke
uitkomsten 2020 in de ontwerpbegrotingen voor 2021.
Vraag 171
Kunnen alle mutaties in het accres/gemeentefonds bij budgettaire nota’s
van de afgelopen 10 jaar gegeven worden? Hoe vaak is het budget n.a.v.
de trap-op-trap-af-systematiek naar boven en hoe vaak naar beneden
bijgesteld?

Basisstanden accrestranches gemeentefonds ten tijde van Startnota Rutte-1
– 10
80
372
157
Mutaties accrestranches sinds Startnota Rutte-1 (budgettaire nota-op-budgettaire nota)
1
VJN 2011
101
40
– 72
– 38
424
2
MJN 2012
– 179
24
105
– 27
137
3
VJN 2012
– 254
– 213
166
72
– 55
343
4
MJN 2013
98
– 108
120
– 37
58
100
5
FJR 2012
– 191
Startnota
Rutte-11
6
265
100
– 64
– 392
– 273
7
VJN 2013
– 227
182
– 48
– 33
– 82
88
8
MJN 2014
– 19
– 282
– 172
– 90
36
– 79
9
FJR 2013
99
10
VJN 2014
– 209
263
135
23
23
11
MJN 2015
– 26
– 85
106
6
42
12
FJR 2014
– 124

Accrestranche 2024

Accrestranche 2023

Accrestranche 2022

Accrestranche 2021

Accrestranche 2020

Accrestranche 2019

Accrestranche 2018

Accrestranche 2017

Accrestranche 2016

Accrestranche 2015

Accrestranche 2014

Accrestranche 2013

(bedragen in mln.
euro’s)

Accrestranche 2012

Antwoord op vraag 171
Uit de onderstaande tabel kunt u afleiden dat er in 27 budgettaire nota’s
sinds de Startnota van het Kabinet Rutte-I, voor in totaal 13 accrestranches, 50 neerwaartse en 71 opwaartse accresbijstellingen hebben
plaatsgevonden. Dit aantal bijstellingen is inherent aan de systematiek om
bij de Miljoenennota (MJN) en de Voorjaarsnota (VJN) telkens voor het
huidige en de vijf toekomstige jaren nieuwe accresramingen te publiceren
en het accres definitief vast te stellen bij het Financieel Jaarverslag van
het Rijk (FJR).
In verband met de financiële en economische crisis is de normeringssystematiek buiten werking gesteld tussen 2009 en 2011. In het Regeerakkoord van het Kabinet Rutte-I is, op verzoek van IPO en VNG, besloten om
de systematiek met ingang van 2012 opnieuw in te voeren. Ik kan uw
vraag daarom beantwoorden vanaf de Startnota van het Kabinet Rutte-I
(Kamerstuk 32 500, nr. 29). De onderstaande tabel geeft basisstanden
weer ten tijde van de Startnota Rutte-I en daarna alle mutaties (budgettaire nota-op-budgettaire nota) sindsdien. In de laatste regel ziet u de
totalen per accrestranche, sinds de startnota van het Kabinet Rutte-I. De
totalen voor de accrestranches tot en met 2018 zijn op basis van realisatie.
De accrestranches vanaf 2019 zijn op basis van de meest actuele
ramingen in de Miljoenennota 2020.
Ik merk op dat elke accrestranche als een structurele reeks wordt
toegevoegd aan de begroting van het gemeentefonds.

32
231

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

75

25
132

34
– 14

34
291

– 117
88
43

104
118

– 25
215

– 32
151

38
67

181
159

69
– 68
– 24

250
135

124
– 79

–1
17

50
4

426
39

320
24
– 194
– 148

617
– 37
187

693
– 120
–8

542
– 75
– 24

705
– 199
30

1.087
5

74
– 218

– 175
409

– 139
205

– 181
34

– 35
– 63

983
22

1.068

1.244

903

855

995

1.005

807

Accrestranche 2024

– 204
17

166

Accrestranche 2023

347
10

662

Accrestranche 2022

– 221
60
49

– 91

Accrestranche 2021

Accrestranche 2020

332

Accrestranche 2019

Accrestranche 2014

Accrestranche 2013
– 58

Accrestranche 2018

– 435

Accrestranche 2017

Totaal jaartranche

Accrestranche 2016

22
23
24
25
26
27

VJN 2015
MJN 2016
FJR 2015
VJN 2016
MJN 2017
FJR 2016
VJN 2017
MJN 2018
FJR 2017
Startnota
Rutte-III
VJN 2018
MJN 2019
FJR 2018
VJN 2019
MJN 2020

Accrestranche 2015

13
14
15
16
17
18
19
20
21

Accrestranche 2012

(bedragen in mln.
euro’s)

Vraag 172
Wat is de reden dat in 2019 en 2020 de ontvangsten uit de vennootschapsbelasting minder sterk toenemen dan het bbp?
Antwoord op vraag 172
De raming van de endogene (economische) ontwikkeling van de vennootschapsbelasting is afhankelijk van de raming van de bedrijfswinsten door
het CPB. De geraamde bedrijfswinsten groeien minder hard dan de
geraamde economische groei.
Vraag 173
Hoe hebben de private schulden zich de afgelopen jaren ontwikkeld?
Welke maatregelen neemt het kabinet om de private schuldenberg te laten
dalen? Welk effect hebben deze maatregelen tot nu toe gehad?
Antwoord
In % bbp

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Schuld private sector
Schuld huishoudens
Schuld niet-fin.vennootschappen

247,2
117,5
129,8

252,1
117,4
134,7

257,7
114,6
143,1

267,2
112,8
154,4

262,8
110,6
152,2

259,3
108,9
150,4

249,1
106
143,1

241,6
102,4
139,3

Bron: CBS

De relatief hoge schulden van Nederlandse huishoudens zijn voor een
groot deel te verklaren door de hypotheekschulden. Het kabinet draagt bij
aan de daling hiervan door de hypotheekrenteaftrek geleidelijk verder af
te bouwen. De verlaging van het maximale aftrektarief wordt vanaf
1 januari 2020 versneld. Uiteindelijk komt het maximale aftrektarief in
2023 uit op 37,05%. De afbouw van de hypotheekrenteaftrek draag bij aan
een stabielere woningmarkt met lagere schulden. Door het versnellen van
de afbouw van deze aftrek, neemt de fiscale stimulering van de maatregel
en de verstoring op de woningmarkt sneller af.
Vraag 174

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

76

Klopt het dat de totale geraamde uitgaven in de Miljoenennota 2020
inpasbaar waren geweest binnen het totale uitgavenplafond in zowel
2019, 2020 als 2021 ook als er geen correcties van de plafonds hadden
plaatsgevonden? Wat is de reden dat er niet voor gekozen is om de
beleidsmaatregelen uit deze Miljoenennota te presenteren binnen de
reguliere plafonds zonder correctie en de alsdan ontstane over- en
onderschrijdingen toe te lichten?
Antwoord op vraag 174
Conform de begrotingsregels worden de uitgavenplafonds aangepast
voor onder andere de loon- en prijsontwikkeling, conjuncturele
werkloosheids- en bijstand-uitgaven en gasbesluiten. De eenmalige
aanpassingen die het kabinet doet komen bovenop deze reguliere
correcties. Hierdoor waren de geraamde uitgaven van het Klimaatakkoord,
Pensioenakkoord, de investeringen en de woningmarkt niet inpasbaar in
2020 en 2021 zonder correctie op het plafond.
Om te zorgen dat de correcties eenmalig zijn en de rest van de uitgaven
nu en de komende jaren worden ingepast onder het uitgavenplafond,
heeft het kabinet de plafonds aangepast. De aanpassingen worden wel
expliciet toegelicht in de Miljoenennota.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 300, nr. 46

77